1894.03.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 73

τῆς 6 Μαρτίου 1894.

(Κυριακή).

Ὥρα 11 καὶ 30′ π. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Ν. Παπαλέξη).

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;

§2ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. Ὑποβάλλω ἀστυνομικὸν δελτίον διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵνα χρησιμεύσῃ διὰ τὴν συλλογὴν τῶν ἀστυνομικῶν ἄθλων. Ἐν Μήλῳ κατὰ τὴν τελευταίαν ἑβδομάδα τῶν Ἀπόκρεων εἷς χωρικὸς, ἐν εὐθυμίᾳ διατελῶν, μετέβαινεν ἀπὸ ἑνὸς χωρίου εἰς ἕτερον, καὶ διερχόμενος τοὺς ἀγροὺς, οἱ ὁποῖοι χωρίζουσι τὰ δύο ταῦτα χωρία, ἐτραγῳδοῦσεν. Ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ὁδὸν διήρχοντο τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα, ἡγουμένου τοῦ ἀξιωματικοῦ αὐτῶν, καὶ ἐνόμισαν, ὅτι παραβαίνει ὁ χωρικὸς τὰς ἐκδοθείσας ἀστυνομικὰς διατάξεις, διὰ τῶν ὁποίων ἀπαγορεύονται τὰ ᾄσματα, καὶ ὅτι διαταράσσεται ἡ ἡσυχία τῶν ἀγρῶν καὶ σπαρτῶν, καὶ ἐπὶ τοιαύτῃ αἰτίᾳ συνέλαβον τὸν φιλήσυχον πολίτην καὶ, ὡς συνήθως μεταχειρίζονται τοὺς πολίτας τὰ ἀστυνομικὰ ὄργανα, τὸν ἔδειραν μὲ ὅσην δύναμιν εἶχον, καὶ τὸν μετέφερον εἰς τὸ ἀστυνομικὸν κατάστημα, ὅπου συνεπλήρωσε τὴν τιμωρίαν του ὁ ἀξιωματικὸς διὰ βουνεύρου καὶ γρονθοκοπημάτων. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τοῦτο ἐνόμισαν, ὅτι ἡ τιμωρία δὲν ἦτο ἀρκετὴ, καὶ τὸν ἐκράτησαν ἐπὶ δύο ἡμέρας. Ὁ δυστυχὴς χωρικὸς, ἀπελευθερωθεὶς ἐκ τῶν χειρῶν τῆς ἀστυνομικῆς ἀρχῆς, ἐπανῆλθεν εἰς τὸν οἶκόν του καὶ ἔκτοτε νοσηλεύεται. Ταῦτα λέγω διὰ νὰ χρησιμεύσωσι διὰ τὴν συλλογὴν, τὴν ὁποίαν κάμνει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅταν θὰ γείνῃ ἐν τῷ μέλλοντι ἡ σύγκρισις περὶ ἀστυνομικῶν συστημάτων καὶ ὅταν δὲν θὰ ὑφίσταται τὸ σύστημα τῆς στρατιωτικῆς λεγομένης ἀστυνομίας.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἤτοι εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς γενικῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ὁ κ. Κανελλόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§4ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐρευνῶν χθὲς τὰ κατὰ τὴν κατάστασιν τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, ὡμίλησα ἐν γενικαῖς γραμμαῖς περὶ τοῦ ὑλικοῦ αὐτοῦ ἐν γένει, ὡς καὶ περὶ τῶν μέτρων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θεωρῶ συντελεστικὰ διὰ τὴν καλλιτέραν καὶ οἰκονομικωτέραν αὐτοῦ συντήρησιν. Ἐπειδὴ ὅμως ἐνδέχεται νὰ ὑπῆρξε παρεξήγησις ὡς πρὸς τὰ προταθέντα ὑπ’ ἐμοῦ μέτρα, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ εἴπω, ὅτι δὲν συνεβούλευσα ἐκ συστήματος τὴν αὔξησιν τῶν πιστώσεων, διότι τοῦτο εἶναι ἀδύνατον ἐν τῇ σημερινῇ οἰκονομικῇ καταστάσει τῆς χώρας· συνεβούλευσα ἁπλῶς τὴν μεθοδικωτέραν διανομὴν τῶν πιστώσεων· ἐὰν δέ που προέτεινα καὶ ἐπαύξησιν, προέτεινα ταύτην μόνον καθ’ ὅσον νομίζω, ὅτι θὰ προέκυπτεν ἀληθὴς οἰκονομία. Τοιαύτην δὲ διανομὴν τῶν πιστώσεων ἐὰν κατώρθου ἡ Κυβέρνησις, θὰ ἀπέκτα ἀληθῶς δικαίωμα εἰς τοὺς ἐπαίνους τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ θ’ ἀπέκτα προσέτι δικαίωμα εἰς τὴν εὐγνωμοσύνην καὶ πάντων ἡμῶν. Εἶναι προσέτι ἀληθὲς, ὅτι ἡ σκιαγραφία, τὴν ὁποίαν ἔδωκα περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ ναυτικοῦ, παρίσταται διὰ ζοφερῶν ἀληθῶς χρωμάτων, ὅσον ὅμως ζοφερὰ καὶ ἂν ἦναι ταῦτα, δὲν πρέπει νὰ ἀπελπιζώμεθα, δὲν πρέπει ν’ ἀποθαῤῥυνθῶμεν, διότι ἡ βάσις ὑπάρχει, ἀρκεῖ δὲ σώφρων, μεμελετημένη ἐνέργεια, συνηνωμένη μετὰ γνώσεως τῶν πραγμάτων καὶ ὀλίγης πείρας, ὅπως τὰ πάντα διορθωθῶσι καὶ ταχέως καθέξωμεν τὴν ἐμπρέπουσαν ἡμῖν ναυτικὴν θέσιν ἐν τῷ Αἰγαίῳ. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὰ κατὰ τὴν ὀργάνωσιν τοῦ προσωπικοῦ τοῦ πολεμικοῦ μας ναυτικοῦ, ἴσως μάλιστα ἔδει νὰ ἀρχίσω ἐντεῦθεν, διότι ἡ σημασία, τὴν ὁποίαν ἀποδίδω εἰς τὴν καλὴν τοῦ προσωπικοῦ ποιότητα, εἶναι ἀνωτέρα ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἀποδίδω εἰς τὴν καλὴν τοῦ ὑλικοῦ παρασκευήν· διότι, ἂν τὸ ὑλικὸν δύναται ν’ ἀποκτηθῇ προχείρως καὶ ν’ αὐτοσχεδιασθῇ μέχρι τινὸς, τὸ προσωπικὸν οὔτε προχείρως καταρτίζεται, οὔτε αὐτοσχεδιάζεται· εἶναι δὲ ἀξίωμα γενικῶς παραδεδεγμένον, ὅτι τοῦ προσωπικοῦ ἡ καλὴ ποιότης δεκαπλασιάζει τοῦ ὑλικοῦ τὴν δύναμιν. Ἀλλὰ ποία ἐγένετο ἐργασία κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη διὰ τὴν κατάρτισιν τοῦ προσωπικοῦ; Ὁ σπουδαιότατος τῶν κλάδων τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, ὁ ναυπηγικὸς, δὲν εἶναι εἰσέτι ὠργανωμένος, καὶ οὐ μόνον δὲν ὑπάρχει σχολεῖον πρὸς κατάρτισιν τῶν ναυπηγικῶν ἀξιωματικῶν, ἀλλὰ οὔτε νόμος περὶ προσόντων πρὸς κατάταξιν καὶ προβιβασμὸν αὐτῶν ὑπάρχει. Καὶ ὑπεβλήθη μὲν κἄποτε νομοσχέδιον περὶ τούτου, σὺν ἄλλοις πολλοῖς, ἀλλὰ δὲν ἐψηφίσθη, καὶ οἱ ἁρμόδιοι ἔκτοτε ἐλησμόνησαν τὴν ἀνάγκην ταύτην. Ἡ ναυτικὴ νομοθεσία οὐδεμίαν ἔχει ἑνότητα πρὸς τὴν στρατιωτικὴν νομοθεσίαν, καὶ ὁ ξένος ὁ ἀναγινώσκων τὰς δύο ταύτας θὰ ὑπέθετεν ὅτι πρόκειται περὶ νομοθεσιῶν δύο διαφόρων Κρατῶν. Καὶ καθ’ ἑαυτὴν δὲ δὲν ἔχει ἑνότητα καὶ ἁρμονίαν· ἐπὶ παραδείγματι, ὁ σημαιοφόρος κατατάσσεται μετὰ τετραετῆ παίδευσιν ἐν τῇ Σχολῇ τῶν ναυτικῶν δοκίμων, εἰς ἣν εἰσέρχεται ἅμα προβιβασθεὶς εἰς τὴν τρίτην τάξιν τοῦ Γυμνασίου, ὁ δὲ ἀνθυπίατρος, ὅστις εἶναι ἰσόβαθμος τοῦ σημαιοφόρου καὶ ἕπεται αὐτῷ, κατατάσσεται εἰς τὸ πολεμικὸν ναυτικόν, ἀφοῦ ὑποστῇ τὰς διδακτορικὰς ἐξετάσεις, ἀποκτήσῃ δίπλωμα καὶ λάβῃ καὶ τὴν ἄδειαν τοῦ μετέρχεσθαι τὸν ἰατρόν· ἀπαιτοῦνται δηλαδὴ 4 ἢ 5 ἔτη πλειότερα διὰ τὸν ἰατρόν, ὅπως ἀποκτήσῃ ὅ,τι ὁ σύγχρονός του ὁ κατατασσόμενος εἰς τὸν μάχιμον κλάδον· τὸ αὐτὸ περίπου ὑπάρχει διὰ τοὺς κατατασσομένους εἰς τὸν οἰκονομικὸν κλάδον. Ἀλλὰ τί νὰ εἴπω περὶ τοῦ προβιβασμοῦ τῶν ἰατρῶν; ἀπαιτεῖται διπλάσιος χρόνος, ὅπως φθάσῃ ὁ ἰατρὸς εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀνωτέρου ἀξιωματικοῦ, τοῦ χρόνου τοῦ ἀπαιτουμένου διὰ τὸν μάχιμον. Ἀλλὰ ποία πειθαρχικὰ ἄτοπα δὲν παρέπονται, ποία ἀπογοήτευσις δὲν προκύπτει πρὸ πάντων ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης; Οὐδεμία ἐπίσης πρόνοια ἐλήφθη οὔτε λαμβάνεται περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἔχομεν ἀληθῶς δύο σχολεῖα διὰ τὸν μάχιμον κλάδον, τὸ σχολεῖον τῶν ναυτικῶν δοκίμων καὶ τὸ ναυτικὸν προγυμναστήριον, ἀλλὰ πλὴν τούτων οὐδὲν ἕτερον, ἴσως διότι ἐν τῇ ἀγνοίᾳ αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις νομίζει, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἄλλων. Οὕτω λοιπὸν σχολεῖον οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν δὲν ὑπάρχει, καταρτίζονται δὲ οἱ οἰκονομικοί μας ἀξιωματικοὶ ἐπὶ τῶν πολεμικῶν πλοίων, ὡς ἂν δύνηται ἕκαστος καὶ οὐχὶ βεβαίως κατὰ τὸν καλλίτερον τρόπον. Σχολεῖον μηχανικῶν δὲν ὑπάρχει ἐπίσης οὔτε ἀνώτερον, οὔτε κατώτερον, καὶ ἐκπαιδεύονται καὶ οὗτοι ἐπὶ τῶν πλοίων, ἁρπάζοντες ἐντεῦθεν κἀκεῖθεν γνώσεις ἄνευ συνεχείας, πλειστάκις γνώσεις μὴ ἐπιστημονικῶς ἀκριβεῖς. Καὶ ὅταν ὁμιλῶ περὶ σχολείων διὰ τοὺς οἰκονομικοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ τοὺς μηχανικούς, μὴ ὑποθέσητε ὅτι ζητῶ τὴν σύστασιν σχολείων πολυτελῶν καὶ πολυδαπάνων· ζητῶ τὴν σύστασιν σχολείων ἀληθῶς ἐκ τῶν ἐνόντων κατηρτισμένων, ἄνευ μηδεμιᾶς παρακωλύσεως τῆς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ μόνον διὰ καταλληλοτέρας καὶ κανονικωτέρας διαῤῥυθμίσεως αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς ἐλλείψεως ταύτης, τί ὠφελοῦσιν ἐπὶ τέλους αἱ ὑπάρχουσαι σχολαί, τὸ ναυτικὸν δηλαδὴ προγυμναστήριον καὶ ἡ Σχολὴ τῶν ναυτικῶν δοκίμων; Ἐξέρχονται οἱ ναῦται τοῦ προγυμναστηρίου καὶ ἀποστέλλονται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, οὐχὶ ὅπως τελειοποιηθῶσιν ἐν αὐτῇ, ἀλλ’ ὅπως λησμονήσωσιν ὅ,τι τυχὸν ἔμαθον, διότι κανονικὸν γυμνάσιον οὐδὲν ἐνεργεῖται, οὔτε ἐκπαίδευσις συστηματικὴ οὐδεμία, μὴ ὑπάρχοντος δὲ προσέτι στοιχειώδους σχολείου ἐπὶ οὐδενὸς τῶν πολεμικῶν μας πλοίων, μένουσι βεβυθισμένοι ἐν βαθεῖ σκότει παχυλῆς ἀμαθείας οἱ νοημονέστατοι καὶ φιλομαθέστατοι τῶν ναυτῶν, οὓς ἀπήντησά ποτε κατὰ τὰς μακράς μου ἀποδημίας,—διότι εἶναι ὄντως ἀξιοσημείωτον καὶ ἀποτελεῖ ἀληθῶς εὐφρόσυνον γεγονὸς ἡ νοημοσύνη καὶ ἡ φιλομάθεια τῶν ναυτῶν μας. Διδάξατέ τους, καὶ στερήσατέ τους αὐτοῦ τοῦ ἄρτου· θὰ τὸ δεχθῶσιν εὐχαρίστως. Καὶ ὅταν ἀπευθύνωνται παρατηρήσεις περὶ τῆς καταστάσεως ταύτης, σᾶς ἀπαντῶσι στερεοτύπως, ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι φύσει ναῦται, καὶ ὅτι δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι καλοὶ ναυτικοὶ, τίς τὸ ἠμφισβήτησεν; Εἰς πολλὰ αἴτια ἔγκειται ἡ ἰδιοφυΐα αὕτη τοῦ Ἕλληνος, καὶ χωρὶς νὰ ἐξετάσωμεν τὰς αἰτίας, ἃς δεχθῶμεν τὰ ἀποτελέσματα. Ἀλλὰ ποία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ ναυτικοῦ καὶ πολεμικοῦ ἐπαγγέλματος; Καὶ ἀρκεῖ νὰ ἦναί τις ναυτικὸς, ὅπως χειρισθῇ καλῶς τὴν τορπίλλην, τὸ πυροβόλον, τὰ παντὸς εἴδους ὅπλα; Τοῦτο εἶναι βεβαίως ἀκατανόητον. Ἐξέρχονται ἐπίσης οἱ σημαιοφόροι ἐκ τοῦ ναυτικοῦ σχολείου, κάλλιστα κατηρτισμένοι, ὑπό τινα μάλιστα ἔποψιν κατηρτισμένοι κάλλιον τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ἐξερχομένων οἱασδήποτε ἄλλης εὐρωπαϊκῆς σχολῆς· ἀλλ’ ἐξερχόμενοι τοῦ σχολείου εἰς τί καταγίνονται; Εἰς οὐδέν· ὀλίγα γυμνάσια κακῶς ἐκτελούμενα, ἰδοὺ ἡ μόνη αὐτῶν ἐνασχόλησις· συσκευάζουσι κατὰ τὴν ἔξοδόν των ἐκ τοῦ σχολείου τὰ ἐργαλεῖά των καὶ τὴν σειρὰν τῶν μαθημάτων των, ἵνα μὴ τὰ ἀνοίξωσι πλέον ποτέ. Ἀστρονομικοὺς ὑπολογισμοὺς οὐδέποτε ἐκτελοῦσιν, οὔτε ἄλλον τινὰ ὑπολογισμὸν ἐκ τῶν πολλῶν, τοὺς ὁποίους περιλαμβάνει τὸ πολεμικὸν ναυτικὸν ἐπάγγελμα. Ὥραν πρὸς μελέτην δὲν ἔχουσιν ὡρισμένην, οὔτε εὐκολία οὐδεμία τοῖς παρέχεται πρὸς τοῦτο. Εἰς ἀπόβασιν σοβαρῶς ἐνεργουμένην οὐδέποτε ἀσχολοῦνται, οὔτε εἰς ἀληθῆ θεωρίαν τοῦ πυροβολικοῦ καταγίνονται, οὔτε εἰς σχεδιογραφήσεις, οὔτε εἰς οὐδεμίαν ἄλλην σπουδαίαν ἐργασίαν. Εἰδικοτήτων σχολεῖα δὲν ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν, ἐκτὸς ἐν τοσούτῳ τοῦ σχολείου τῶν τορπιλλητῶν· ἐπειδὴ δὲ οὐδεμία λαμβάνεται πρόνοια περὶ εἰδικῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν νέων ἀξιωματικῶν κατ’ ἄλλον τρόπον, οὔτε τοῖς παρέχεται ἄλλη σπουδαία ἐνασχόλησις, ἀργοῦσιν οὗτοι, ἢ καὶ παραδίδονται εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν νεανικῶν ὁρμῶν καὶ ἐνστίκτων. Ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπάρχουσα εἰδικὴ σχολὴ τῶν τορπιλλητῶν εἰς τί χρησιμεύει; Ἐψηφίσαμεν πέρυσι νόμον περὶ ταύτης, ἀλλὰ τὸν ἐψηφίσαμεν διὰ νὰ μείνῃ ἐπὶ τοῦ χάρτου. Οὔτε πρόνοια ἐλήφθη πρὸς προσκόλλησιν ἀξιωματικῶν εἰς τὸ σχολεῖον, οὔτε πρόνοια περὶ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἁρμοδίου πλοίου, διὰ τοῦ ὁποίου κατὰ τὸ οἰκεῖον νομοτελεστικὸν διάταγμα δέον νὰ ἐκτελῆται ἡ ἐκπαίδευσις τῶν εἰς τὴν σχολὴν προσκεκολλημένων ἀξιωματικῶν, οὔτε τὸ ἀναγκαῖον προσωπικὸν ναυτῶν ἐστάλη εἰς τὴν σχολὴν, οὔτε τὸ ἀπαιτούμενον προσωπικὸν τεχνιτῶν διὰ τὸ συνεργεῖόν του, καὶ πέπρωται νὰ μείνωσι τὰ θωρηκτὰ ἄνευ τορπιλλητῶν εἰδικῶν, καὶ πέπρωται ἐπίσης νὰ μὴ δύνανται νὰ κινήσωσιν αἱ τορπιλλοφόροι δι’ ἔλλειψιν τοῦ ἀναγκαίου προσωπικοῦ, διότι τὸ ὑπάρχον οὔτε διὰ τὴν συντήρησιν αὐτῶν εἶναι ἐπαρκές. Δὲν θέλομεν, βλέπετε, νὰ ἐννοήσωμεν ὅ,τι ἔλεγον ἔν τινι τῶν προηγουμένων συνεδριάσεων, ὅτι δηλαδὴ τὰ ὅπλα εἶναι τὰ ὄργανα, δι’ ὧν μαχόμεθα, μόνον δὲ δεξιῶς χειριζόμενα δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι τελεσφόρως, ἀδεξίως δὲ χειριζόμενα, πολύπλοκα μάλιστα, ὡς εἶναι σήμερον, ἀποβαίνουσι μεγαλείτεροι κίνδυνοι εἰς τοὺς χειριζομένους αὐτὰ ἢ εἰς ἐκείνους, καθ’ ὧν διευθύνονται. Εἰς τί ὄντως δύναται νὰ χρησιμεύσῃ τὸ ἄριστον πυροβόλον, ἡ ἀρίστη τορπίλλη εἰς χεῖρας ἀπείρου ἢ ἀδεξίου πυροβολητοῦ καὶ τορπιλλητοῦ; Εἰς τί δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἡ ἐντελεστέρα ἀτμομηχανὴ χειριζομένη ὑπὸ ἀπείρου μηχανικοῦ; Εἰς τί νὰ χρησιμεύσῃ τὸ ἄριστον θωρηκτὸν, ὅταν ὁ κυβερνῶν αὐτὸ ἀγνοῇ καὶ τοῦ ἰδίου πλοίου τὴν δύναμιν καὶ τὸ ἀσθενὲς μέρος καὶ τὰ τοῦ πλοίου τοῦ πολεμίου; Βεβαίως κινδυνεύει νὰ καταβληθῇ ὑπὸ πλοίου πολὺ ἀνισχυροτέρου, ἀλλὰ κυβερνωμένου ὑπὸ δεξιωτέρου κυβερνήτου. Τῆς ἀληθείας δὲ ταύτης εἶχον νὰ ἀναφέρω πλεῖστα ὅσα παραδείγματα, ἀρυόμενος αὐτὰ ἐκ τῆς νεωτέρας ναυτικῆς ἱστορίας, στόλων ἰσχυροτάτων καταναυμαχηθέντων ὑπὸ στόλων πολὺ ἀνισχυροτέρων, ἀλλὰ διοικουμένων ὑπὸ δεξιωτέρων ἀρχηγῶν. Ἀλλὰ χωρὶς νὰ προσφύγω εἰς ξένα παραδείγματα, ἐρωτῶ: τί ἀπετέλει τὴν ἰσχὺν τῶν στόλων μας κατὰ τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν; εἰς τί ὀφείλεται ἡ ἐπικράτησις τοῦ ἐκ μικρῶν σκαφιδίων ἀποτελουμένου ναυτικοῦ μας, ἀπέναντι τοῦ ἐκ κολοσσιαίων σκαφῶν ἀποτελουμένου καταπληκτικοῦ ὄντως στόλου τῶν πολεμίων; Εἰς τί ἄλλο ἢ εἰς τὴν ἐπαγγελματικὴν δεξιότητα, εἰς τὴν ἐπιστήμην τῶν περικλεῶν ναυτίλων μας; Διότι ἦσαν πράγματι ἐπιστήμονες ναυτικοὶ οἱ ναυτικοί μας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Τί ὄντως ἀπετέλει τὴν τότε ναυτικὴν ἐπιστήμην; Τὰ ἱστία, τὸ λεῖον πυροβόλον, τὰ ἐγχείρια ὅπλα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἀλλ’ οὐδεὶς ἐν τῇ Μεσογείῳ ἦτο περὶ τὴν χείρισιν τῶν ἱστίων ἐφάμιλλος αὐτῶν, οἵτινες ἀδιαλείπτως ἐχείριζον ταῦτα, θαλασσοπλοοῦντες ἐπ’ ἐμπορίᾳ, παραβιάζοντες ἀποκλεισμοὺς καὶ ἄλλας ἐπιχειροῦντες κινδυνώδεις καὶ παρατόλμους ἐπιχειρήσεις. Οὔτε μᾶλλον οἰκεῖος περὶ τὴν χείρισιν τῶν ὅπλων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἦτο ἄλλος τις, διότι ἀδιαλείπτως εἶχον ταῦτα ἐν χερσὶ, μαχόμενοι πρὸς τοὺς Ἀλγερίνους πειρατάς. Ἡ τακτική των ἰδίως ἦτο ἀξιοθαύμαστος ἐν τῇ ἐκτελέσει της. Μετ’ ἐνθουσιασμοῦ δὲ καὶ ὑπερηφανείας ἐθνικῆς θὰ ἀναμιμνήσκωμαι πάντοτε τῆς διηγήσεως γέροντος Γάλλου ναυάρχου, ὅστις ἐτύγχανεν ἀξιωματικὸς πλοίου τινὸς τῆς πατρίδος του, ὁρμοῦντος ἐν Μήλῳ, ὅτε ὁ ἑλληνικὸς στόλος, ἐξ ἑκατὸν καὶ πλέον ἀποτελούμενος πλοίων, εἰσέπλεεν εἰς τὸν λιμένα ἐκεῖνον· οὔτε ἡ ἐλαχίστη ζημία συνέβη, οὔτε ἡ ἐλαχίστη σύγχυσις ἐπῆλθε, μετ’ ἀκριβείας δὲ ὄντως μαθηματικῆς ἔφθασαν εἰς τὸ ἀγκυροβόλιον. Οὐδεὶς εὐρωπαϊκὸς στόλος θὰ ἐχείριζε καλλίτερον καὶ μετὰ μείζονος τάξεως· ἐνεοὶ δ’ ἔμειναν οἱ Γάλλοι ἐπὶ τῇ δεξιότητι τῶν κυβερνητῶν τῶν πλοίων μας καὶ τῶν πληρωμάτων των. Καὶ εἰς τί ἄλλο ἢ εἰς τὴν ἐπιστήμην των ὀφείλεται ἡ μακρὰ σειρὰ τῶν λαμπρῶν ἐκείνων κατορθωμάτων, τὰ ὁποῖα χειροκροτοῦσα ἐκλέϊσε σύμπασα ἡ Εὐρώπη καὶ τῶν ὁποίων ἓν καὶ μόνον, τὸ τοῦ Ἀργολικοῦ, καίπερ ἀναιμάκτως τελεσθὲν, θὰ ἤρκει νὰ καταστήσῃ ἀθάνατον τὸ ὄνομα τοῦ ἐξακουστοῦ τῆς Ὕδρας ναυμάχου, ὅστις ἡγεῖτο τῆς Ἑλληνικῆς μοίρας; Εἰς τὴν ἐπιστήμην των ὀφείλονται ἐπίσης τὰ μεμονωμένα ἐκεῖνα κατορθώματα, ὡς τὰ τῆς Χίου, τὰ ὁποῖα ἔψαλον ἐνθουσιῶντες οἱ μεγάλοι τῆς Ἑσπερίας ποιηταί, καὶ τῶν ὁποίων ἡ ἔνδοξος ἀνάμνησις ἀποτελεῖ τὴν πολυτιμοτέραν τοῦ Ἑλληνισμοῦ παρακαταθήκην. Ἀλλὰ τί ὁμιλῶ περὶ ἐνδόξων παραδόσεων, τὰς ὁποίας κατέλιπον ἡμῖν οἱ μεγάλοι ἐκεῖνοι ἀριστεῖς τῆς πατρίδος; Αἱ παραδόσεις αὗται τείνουσι νὰ ἐξαλειφθῶσι τῆς μνήμης ἡμῶν, καὶ ἐστείρευσεν ἡ καρδία ἡμῶν ἀπὸ πάσης γενναίας ὁρμῆς, ἀφ’ ἧς ἐπεχειρήσαμεν τὸν ἄδοξον καὶ ἀτυχῆ ἀγῶνα τοῦ νὰ καταστήσωμεν τὴν μικρὰν ἡμῶν πατρίδα τὸ χρηματιστήριον τῆς Ἀνατολῆς. Πρὸς ὑλικωτέρους καὶ πρακτικωτέρους τραπέντες σκοπούς, ἀφήσαμεν νὰ σβεσθῇ τὸ ἅγιον τοῦ πατριωτισμοῦ πῦρ, τὸ ὁποῖον ἐθέρμαινε τὰς καρδίας τῆς μεγαλουργοῦ ἐκείνης γενεᾶς, περὶ τὰ κωμειδύλλια δὲ συχνάζοντα τὰ τέκνα μας, δὲν ψάλλουσι πλέον τοῦ δεσμώτου τῆς Βιέννης τὰ ᾄσματα καὶ δὲν ζυμοῦται πλέον ἡ ἑλληνικὴ νεότης μετὰ τῶν μεγάλων ἐθνικῶν παραδειγμάτων! Διὰ τοῦτο φθίνομεν ὡς ἔθνος, καὶ θὰ φθίνῃ καὶ τὸ ναυτικόν μας, τὸ ὁποῖον ὀλίγη καλὴ θέλησις, συνηνωμένη πρὸς μικρὰν γνῶσιν τῶν πραγμάτων, ἠδύνατο νὰ ἀναδείξῃ τὸ πρῶτον κατὰ τὸ ποιὸν τῶν ναυτικῶν τῆς γῆς, διότι καὶ δὲν ὑπάρχει γωνία τῆς γῆς πεπροικισμένη ὑπὸ τῆς φύσεως διὰ μειζόνων πλεονεκτημάτων πρὸς παρασκευὴν λαμπροῦ ναυτικοῦ. Ἐπὶ πολὺ ἀπησχόλησα ὑμᾶς, Κύριοι, περὶ θέμα, πρὸς τὸ ὁποῖον οἱ πλεῖστοι τυγχάνετε ξένοι· ἀλλὰ ναυτικὸς ὤν, εἶχον καθῆκον, καθ’ ἃ εἶπον ἀρχόμενος, νὰ σᾶς ὁμιλήσω περὶ τῶν ναυτικῶν μας πραγμάτων. Ἂν δὲ δὲν ἐπετέλεσα τὸ καθῆκον τοῦτο, ὡς ἐπεθύμουν, εὐαρέστως δι’ ὑμᾶς, ἔχω ὅμως τὴν συναίσθησιν, ὅτι τὸ ἐπετέλεσα μετ’ εὐσυνειδησίας, διότι φρονῶ, ὅτι τὴν κρατίστην ὑπηρεσίαν πρὸς τὴν πατρίδα προσφέρει ὁ ἀποκαλύπτων τὰς ἐθνικὰς πληγὰς καὶ ἐπιδιώκων τὴν ἐπούλωσίν των, καὶ οὐχὶ ὁ διὰ πρόσκαιρον προσωπικὸν θρίαμβον, ἢ πρὸς ἐπίτευξιν ἄλλου συμφέροντος, κολακεύων τὰς ἐθνικὰς ἀδυναμίας, καὶ παριστῶν τὰ πάντα ῥόδινα. Τοῦτο μόνον εἰς χυδαίους δημαγωγοὺς ἁρμόζει. Καιρὸς ὅμως εἶναι νὰ ἀνανήψωμεν ἀπὸ τοῦ ληθάργου, καιρὸς νὰ ἐξέλθωμεν τοῦ πνιγηροῦ περιέχοντος, εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς προσείλκυσαν ἀπατηλαὶ ἐπαγγελίαι ἀφ’ ἑνὸς, κυβερνητικὴ ἀνικανότης ἀφ’ ἑτέρου. Καιρὸς νὰ σωφρονήσωμεν καὶ νὰ ἐργασθῶμεν σπουδαίως, οὐχὶ πρὸς δημοκοπίαν. Ἐν τῇ νάρκῃ, ἐν τῇ ὁποίᾳ διατελοῦμεν, ὑπάρχει ὁ θάνατος, ἐν τῇ κινήσει δὲ καὶ τῇ ἐργασίᾳ θὰ ἀνεύρωμεν τὴν σβεννυμένην ζωήν. Καὶ ἐὰν δὲν κινῇ ἡμᾶς ὁ κίνδυνος, τὸν ὁποῖον διατρέχουσιν οἱ ὁμόφυλοί μας, τοῦ νὰ γείνωσι πᾶν ἄλλο ἢ ἐλεύθεροι Ἕλληνες, ἐὰν δὲν κινοῦσιν ἡμᾶς αἱ πρόοδοι, τὰς ὁποίας τελοῦσιν ἔθνη πολὺ κατώτερα ἡμῶν καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν καὶ κατὰ τὴν νοημοσύνην, ἐὰν δὲν κινοῦσιν ἡμᾶς οἱ κόλαφοι καὶ οἱ προπηλακισμοί, τοὺς ὁποίους καθ’ ἑκάστην ὑφιστάμεθα παρ’ αὐτῶν, ἂς κινήσωσι τοὐλάχιστον τὰς παγερὰς καρδίας μας τὸ αἴσθημα τῆς αὐτοσυντηρήσεως, ἡ στοργὴ πρὸς τὰ ἴδιά μας τέκνα, τὰ ὁποῖα αἶσχος θὰ ἦναι, ἡμεῖς ἐλεύθεροι, νὰ καταλίπωμεν δούλους, ἀφοῦ δοῦλοι οἱ πατέρες μας κατέλιπον ἡμᾶς ἐλευθέρους. Θὰ ἀποδείξωμεν δὲ φιλοστοργίαν πρὸς τὰ τέκνα μας, μεριμνῶντες καὶ προνοοῦντες ἐν τῷ μέτρῳ τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεών μας περὶ τῆς ἀληθοῦς, οὐχὶ τῆς εἰκονικῆς συντάξεως τῆς χώρας. Ἐργαζομένη ἡ Ἑλλὰς, θὰ δυνηθῇ ἀληθῶς νὰ σταθῇ ἡμέραν τινὰ ἐν τοῖς πράγμασιν, οὐχὶ ἐν τοῖς λόγοις, πρὸ τῆς ὕσπληγγος καὶ τῆς βαλβῖδος, καὶ, τοῦτο πράττουσα, θὰ δείξῃ, ὅτι ἀπόφασιν ἔχει νὰ ζήσῃ, καὶ θὰ ζήσῃ. (Εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν).

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον;

§6ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἔχει ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὁ ὁποῖος θὰ ἔλθῃ ἀμέσως. Ὥστε νὰ γείνῃ μία μικρὰ διακοπὴ δέκα λεπτῶν.

§7ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (δεξιόθεν). Ὄχι!

§8ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἐπῆγε ἡ ἅμαξα νὰ τὸν φέρῃ.

§9ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις ἐπ’ ὀλίγα λεπτά.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν δέχεται διακοπήν.

§11ΡΑΛΛΗΣ. Προτείνεται ἡ διακοπὴ, καὶ παρακαλῶ ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν διακοπὴν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολέκτου, τοῦ βουλευτοῦ Ἀττικῆς κ. Μιλτ. Ὀριγώνη, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 109. Ἐκ τούτων 3 ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς, καὶ 106 κατὰ τῆς ἀναβολῆς. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Συνεχίζων τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας εἶχον καθῆκον νὰ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Βουλὴν, ἀναγκάζομαι νὰ ἀνακεφαλαιώσω ἐν συντομωτάτῃ περιλήψει ὅσα εἶπον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευὴν, ὅπως ἐπιλάβωμαι ἀμέσως τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον μοὶ ὑπελείφθη νὰ πραγματευθῶ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος παρέστησεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι εἰς τὴν πτώχευσιν τοῦ Κράτους συνετέλεσεν ἡ μὴ μονιμότης τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἕνεκα τούτου μάλιστα ὑπέλαβεν, ὅτι ἦτο εὐκταῖον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ διατηρῆται ἰσοβίως. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου διετέλεσεν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κατὰ μακρὸν χρόνον, ὅσον οὐδεὶς διετέλεσε κυβερνῶν, δὶς δὲ μόνον ἠναγκάσθη νὰ καταλίπῃ τὴν ἀρχὴν κατὰ τὸ μέχρι τοῦ τελευταίου ἔτους διαῤῥεῦσαν ἀπὸ τοῦ 1882 χρονικὸν διάστημα· οἱ φίλοι ὅμως αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς οὗτος, ἰσχυρίσθησαν, ὅτι καθ’ ἑκατέραν τῶν δύο τούτων περιπτώσεων, καθ’ ἃς ἠναγκάσθη νὰ παραιτήσῃ τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἀνεκόπη ἀπὸ τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἐφήρμοζεν, ἡ ἀνακοπὴ δὲ αὕτη ἀνέτρεψε καθ’ ἑκατέραν τῶν περιπτώσεων πᾶσαν τὴν οἰκονομικὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν ἠγωνίζετο νὰ καταστήσῃ, καὶ ἕνεκα τούτου κατεστάθη τὸ Κράτος ἀνεπαρκὲς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του. Αἱ δύο περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἠναγκάσθη νὰ παραιτήσῃ τὴν ἀρχήν, εἶναι ἡ τοῦ 1885 καὶ ἡ τοῦ 1890. Κατὰ τὸ 1885, γενομένων κατὰ τὴν συμπλήρωσιν πλήρους τετραετίας τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, μεγάλη πλειοψηφία ἐδήλωσε δυσπιστίαν πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν Μεσολογγίου καὶ τὴν ὑπ’ αὐτὸν Κυβέρνησιν, ἠνάγκασε δ’ αὐτὸν νὰ παραιτηθῇ, ὑπείκων εἰς τὴν βούλησιν ταύτην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ ἐπελθοῦσα λοιπὸν κατὰ τὴν 7 Ἀπριλίου 1885 ἀνακοπὴ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἐχειροτέρευσε τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους; Τοῦτο ἠσχολήθην νὰ ἀποδείξω ὡς ψευδὲς κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευήν, καὶ πιστεύω ὅτι ἀπέδειξα· ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι, ὅπως σᾶς ἀναμνήσω τὰ περὶ τούτου, νὰ προτάξω τοῦ λόγου μου περίληψιν τῶν προχθὲς λεχθέντων. Κατὰ τὸ 1882 τὸ Ὑπουργεῖον ὑπὸ τὸν Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου ἐπέβαλε νέους φόρους καὶ ηὔξησε τοὺς ὑπάρχοντας κατὰ 3,490,000 δραχμῶν. Κατὰ τὸ 1883 ὡσαύτως ἐπέβαλε νέους φόρους καὶ ηὔξησε τοὺς ὑπάρχοντας, διὰ τῶν αὐξήσεων δὲ τούτων καὶ διὰ τῆς νομοθετηθείσης τότε πληρωμῆς τῶν φόρων εἰς νέας δραχμὰς εἰσέπραξε τὸ δημόσιον ταμεῖον 7,813,802.65 πλείω τῶν μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου εἰσπραττομένων. Καὶ κατὰ τὸ 1884 δὲ διὰ τῆς ἐπιβολῆς νέων ἔτι φόρων καὶ διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ νομισματικοῦ συστήματος εἰσέπραξεν 11,622,903.50. Τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν τριετίαν ταύτην εἰσεπράχθησαν ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν ὑπαρχόντων φόρων καὶ ἐκ τῆς προσθήκης νέων, ἀνέρχονται εἰς 37,720,508.80, διότι αἱ αὐξήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνομοθετήθησαν κατὰ τὸ 1882, εἰσεπράχθησαν μὲν κατὰ τὸ 1882, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν καὶ κατὰ τὸ 1883, ὡς καὶ αἱ προσθῆκαι, αἱ ὁποῖαι ἐνομοθετήθησαν κατὰ τὸ 1883, δὲν εἰσεπράχθησαν μόνον κατὰ τὸ 1883, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ 1884. Διὰ τοῦτο τὸ ὅλον ποσὸν, τὸ ὁποῖον οἱ φορολογούμενοι ἀπέτισαν κατὰ τὴν τριετίαν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον περισσότερον ὅσων ἐπλήρονον μέχρι τοῦ 1882, ἀνέρχεται εἰς 37,720,508.80. Ὅταν οἱ φορολογούμενοι καλῶνται ὑπὸ τῶν νόμων νὰ ἀποδίδωσιν εἰς τὸ ταμεῖον περισσότερα ἀπὸ ὅσα ἀπέδιδον εἰς αὐτὸ μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου, ἀφαιροῦσι τὰ περισσότερα ταῦτα ποσὰ, τὰ ὁποῖα πληρόνουσιν, εἴτε ἀπὸ τὰ ἀποταμιεύματα αὐτῶν, ἐὰν ἔχωσι τοιαῦτα, εἴτε καὶ ἀπὸ τὰ κεφάλαια αὐτῶν, πᾶσα δὲ μείωσις τῶν ἀποταμιευμάτων τῶν παραγωγῶν εἶναι ἐλάττωσις τῶν κεφαλαίων τὰ ὁποῖά εἰσι προωρισμένα καὶ διατίθενται πρὸς ἀνάπτυξιν τῶν παραγωγικῶν ἐργασιῶν των καὶ ἑπομένως πρὸς αὔξησιν τῆς παραγωγῆς· ἂν δ’ ἡ πληρωμὴ τῶν αὐξήσεων καὶ τῶν προσθηκῶν τούτων ἐγένετο ἐκ τῶν κεφαλαίων τῶν φορολογουμένων, ἡ μείωσις αὐτῶν εἶναί τι χειρότερον, διότι δὲν ἐπάγει μόνον ἀνικανότητα πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ αὔξησιν τῆς παραγωγῆς, ἀλλ’ ἐπάγει περιορισμὸν τῶν παραγωγικῶν ἐργασιῶν, καὶ ἑπομένως μείωσιν τῆς παραγωγῆς. Ἐὰν λοιπὸν τὰ 37,720,508.80 δὲν ὑπεχρεοῦντο οἱ φορολογούμενοι νὰ ἀποτίσωσιν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον διὰ τῆς νομοθετηθείσης αὐξήσεως τῶν φόρων καὶ τῆς προσθήκης νέων φόρων, τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα δὲν ἤθελον ἐξαχθῆ ἀπὸ τὰ ταμεῖα τῶν φορολογουμένων, ἂν δ’ ὑπῆρχον ἐν αὐτοῖς ἤθελον διατεθῆ πρὸς ἔντασιν τῆς παραγωγικῆς ἐργασίας· ἀφοῦ δὲ, πληρωθέντα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἀφῃρέθησαν ἀπὸ τὸν σκοπὸν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἦσαν προωρισμένα νὰ δαπανηθῶσιν, αἱ φορολογικαὶ αὐξήσεις, ἃς ἀνέφερα, ἐπήνεγκον ἐξασθένησιν τῆς οἰκονομικῆς δυνάμεως τῆς χώρας. Καὶ οὕτω μὲν ἐξησθένησεν ἡ οἰκονομικὴ δύναμις τῆς χώρας· ἀλλ’ ηὔξησαν τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, ὅπως τοῦτο ἐπαρκῇ εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ὑποχρεώσεις αὑτοῦ; Ἂν δὲ τὸ Κράτος δὲν κατώρθωσε νὰ ἐπαρκῇ, μεθ’ ὅλας ταύτας τὰς αὐξήσεις, εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ὑποχρεώσεις αὑτοῦ, δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ πόθεν προῆλθε τὸ ἔλλειμμα τῆς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν, τὸ ὁποῖον κατεδηλώθη κατὰ προσθήκην εἰς τὴν ἐκ τῆς ἐξασθενήσεως τῆς οἰκονομικῆς δυνάμεως τῆς χώρας ἐπιγενομένην ζημίαν; Κατὰ τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1882, 1883 καὶ 1884, ἐξ ὧν ὁ μὲν τοῦ 1882 εἶναι προσωρινὸς ἀπολογισμὸς, οἱ δὲ τοῦ 1883 καὶ 1884 ὁριστικοὶ, εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸ 1882 δραχμαὶ 58,751,224.34, κατὰ τὸ 1883 εἰσεπράχθησαν δραχμαὶ 58,537,556.10, καὶ κατὰ τὸ 1884 εἰσεπράχθησαν δραχμαὶ 60,744,637.07. Καὶ ταῦτα μὲν εἰσεπράχθησαν ἐκ τῶν φόρων καὶ δικαιωμάτων, τοὺς ὁποίους ὑποχρεοῦνται οἱ πολῖται κατ’ ἔτος νὰ καταβάλλωσιν, ἀλλὰ πλὴν αὐτῶν εἰσήχθησαν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον καὶ ἄλλα ἐξ ἄλλων πηγῶν χρήματα. Κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἥτις συνεστήθη ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅπως ἐξελέγξῃ τὴν διαχείρισιν τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ὑπῆρχεν ὑπόλοιπον τοῦ δανείου τούτου κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1882 ἐκ δραχ. 18,841,955.10...

§15ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§16ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα.

§17ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κατὰ τὴν γενικὴν λογοδοσίαν, τὴν δημοσιευθεῖσαν παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ κ. Τρικούπη, τὸ ὑπόλοιπον τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον παρέλαβεν ἡ διαχείρισις ἡ οἰκονομικὴ τοῦ κ. Τρικούπη, ἀνέρχεται εἰς 24,000,000· κατὰ τὰς εἰσηγητικὰς ἐκθέσεις τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ 1883 καὶ 1884, ὡς καὶ κατά τινας πίνακας, τὸ ὑπόλοιπον τούτου ὑπελογίσθη εἰς 21 ἑκατομμύρια.

§18ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ ὑπέλαβον, ὅτι ὤφειλον νὰ ἐμμείνω εἰς τὴν ἐπίσημον ἔκθεσιν, τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τῆς ἐξελεγξάσης τὴν διαχείρισιν τοῦ δανείου τούτου ἐπιτροπῆς, διότι πρέπει νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ δυσπιστῶ πρὸς πάντας τοὺς λογαριασμοὺς, τοὺς ὁποίους ὑπὸ τύπον χρηματιστικῶν ληψοδοσιῶν δημοσιεύει ἑκάστοτε τὸ Γενικὸν Λογιστήριον. Ἂν τὸ Γενικὸν Λογιστήριον βεβαιοῖ, ὅτι εἰσήχθησαν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὡς ὑπόλοιπον τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων περισσότερα τῶν ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς εἰρημένης ἐπιτροπῆς ἀναγραφομένων, τόσον χειρότερα διὰ τὸ Ὑπουργεῖον. Διὰ τοῦτο ἠρκέσθην νὰ ἀναγράψω ὅσα ἡ εἰρημένη ἔκθεσις παριστᾷ, ἤτοι 18,841,955.10, καὶ ὄχι 24 ἑκατομμύρια. Εἰσέπραξε τὸ Δημόσιον 9 ἑκατομμύρια ἐκ τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον συνωμολόγησε μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατὰ τὸ 1884, ἵνα συμπληρώσῃ τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ὤφειλε νὰ καταβάλῃ πρὸς ἐξόφλησιν τῶν πρὸς τὰς Τραπέζας χρεῶν τοῦ Δημοσίου. Εἰσέπραξε 37,675,001.06 ἐκ τῆς ἐκποιήσεως 110 χιλιάδων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων. Εἰσέπραξε προσέτι 35 ἑκατομμύρια ἐκ τῆς προκαταβολῆς, ἣν κατὰ τὸν νόμον περὶ δανείου καὶ τὴν σύμβασιν, τὴν συνομολογηθεῖσαν μεταξὺ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν συναλλαξαμένων μετ’ αὐτοῦ, ἔλαβε παρ’ αὐτῶν. Εἰσέπραξεν 11,500,000 ἐκ τῶν διαφόρων προκαταβολῶν, τὰς ὁποίας ἔλαβε παρὰ διαφόρων πιστωτικῶν καταστημάτων, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐχρεώστει νὰ πληρώσῃ τὰ χρέη πρὸς τὰς Τραπέζας πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, δὲν εἶχε δὲ τὰ πρὸς τοῦτο ἀπαιτούμενα χρήματα. Ἔλαβε τότε ἀπὸ τὸ Comptoir d’ Escompte 4 ἑκατομμύρια, ἀπὸ τὸ Credit Lyonnais 2 ἑκατομμύρια, ἀπὸ τὴν Societé Marseillaise 2,500,000, καὶ ἀπὸ τὴν Ἰονικὴν Τράπεζαν 3,000,000. Ἀληθὴς συνεισφορὰ κατήρτισε τὰ 11,500,000 ταῦτα τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος προκαταβολῶν. Εἰσέπραξεν ὡς κέρδος χρηματιστικῆς τινος πράξεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχε συνομολογήσει, δανεισθεὶς 10 ἑκατομμύρια χρυσοῦ πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων τοῦ 1883, δραχμὰς 1,286,138.60. Ἐδανείσθη παρὰ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας δάνειον 700,000. Ἔλαβε παρὰ τοῦ αὐτοῦ ταμείου ἐπὶ ἐπιστροφῇ δραχ. 1,934,187. Δὲν ἐπλήρωσεν, ὡς ὤφειλε, τοὺς τόκους τοῦ δανείου τῆς ὁδοποιΐας, δαπανήσας εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τὸ πληρωτέον εἰς τόκους ποσὸν ἐκ δραχμῶν 2,032,056.22. Ἐδανείσθη παρὰ τῶν Λιμενικῶν ταμείων 703,915. Ἔλαβε τὰς δικαστικὰς παρακαταθήκας καὶ ἐδαπάνησε καὶ αὐτὰς, συνισταμένας εἰς 359,897. Ἐδαπάνησεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους καὶ δὲν ἀπέδωκεν εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας ὅσα ἔσοδα αὐτοῦ εἶχεν εἰσπράξει τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἀνερχόμενα εἰς 3,707,747. Δὲν ἀπέδωκεν εἰς τοὺς κατασκευαστὰς τῶν σιδηροδρόμων Θεσσαλίας ὅσα ὤφειλε νὰ πληρώσῃ αὐτοῖς, ἤτοι 953,880, διότι καὶ ταῦτα ἐδαπάνησεν εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας. Εἰσέπραξεν ἐκ δανείου εἰς ἀνοικτὸν λογαριασμὸν, τὸν ὁποῖον ἄνευ νόμου συνέστησε μετὰ τῆς Τραπέζης Ἠπειροθεσσαλίας, δραχμὰς 1,154,842. Ἠδυνήθητε νὰ ἀθροίσητε προχείρως πάντα ταῦτα τὰ ποσὰ, ἵνα πληροφορηθῆτε εἰς ὁπόσον ποσὸν ἀνῆλθον ὅσα εἰσέπραξε καὶ ἐδαπάνησε κατὰ τὴν τριετίαν; Ἀνέρχονται τὰ ποσὰ ταῦτα εἰς 302,883,036.49. Ποῦ ἐδαπανήθησαν ταῦτα; Ἐδαπανήθησαν 75,910,859.55 πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, πρὸς κατασκευὴν ἔργων στρατιωτικῶν δῆθεν παρασκευῶν, καὶ εἰς μελέτας πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, διότι δὲν εἶχε γενῆ ἀκόμη ἔναρξις τῆς κατασκευῆς αὐτῶν. Τὰ ἔργα τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν εἰσι τὰ ἐν Ἀθήναις κατασκευασθέντα παραπήγματα, ἐν οἷς στρατωνίζονται τὸ πεζικὸν καὶ τὸ πυροβολικόν. Κατὰ τὸ 1885 ἐπηυξήθησαν ταῦτα, διότι εἶχον τότε συγκεντρωθῆ ἐν Ἀθήναις περισσότεροι ἄνδρες, ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας. Ὅθεν ἐπληρώθησαν εἰς τὰς Τραπέζας πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δραχμαὶ 69,394,271.77, διὰ τὰς στρατ. παρασκευὰς 6,418,515.72 καὶ διὰ τοὺς σιδηροδρόμους 98,072.06· τὸ ὅλον, ὡς εἴρηται, 75,910,859.55. Ταῦτα πρέπει νὰ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὰ 302,883,036.49, τὸ δὲ ὑπόλοιπον ἐκ 226,972,176.94 ἐδαπανήθη εἰς τὰς τακτικὰς δαπάνας τοῦ Κράτους, καὶ πλὴν τῶν ποσῶν τούτων κατελείφθη καὶ διὰ τὸ 1885 ὀγκῶδες ἔλλειμμα. Λοιπὸν τὰ 226,972,176.94 ἐδαπανήθησαν εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τριῶν ἐτῶν, ἤτοι δι’ ἕκαστον ἔτος ἐδαπανήθησαν 75,657,392.31 κατὰ μέσον ὅρον. Κατὰ τὸ 1882 εἰσεπράχθησαν τακτικὰ ἔσοδα 58,751,224.34, κατὰ τὸ 1883 εἰσεπράχθησαν τοιαῦτα 58,537,556.10, καὶ κατὰ τὸ 1884 δρ. 60,744,637.07. Τὸ ὅλον λοιπὸν τῶν εἰσπραχθέντων τακτικῶν ἐσόδων εἶναι 178,033,417.51· ἀφαιρουμένων αὐτῶν ἀπὸ τῶν 226,972,176.94, μένει ὑπόλοιπον ἐκ δραχ. 48,938,759.43. Ἀλλὰ δὲν ἦτο τόσον τὸ ἔλλειμμα τῆς τριετίας, διότι ὁ προϋπολογισμὸς τὸν ὁποῖον συνέταξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τὸ ἔτος 1885 καὶ τὸν ὁποῖον εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν ἐπεψήφισε δ’ ἡ Βουλὴ, διότι ἐπῆλθε διάλυσις αὐτῆς, ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος, ἐξεταζόμενος πρὸς τὰς κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1885 ἀνάγκας καὶ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, καὶ τὰ ἔσοδα τὰ ὁποῖα ἔμελλε νὰ εἰσπράξῃ, παρουσιάζει ἔλλειμμα δρ. 39,133,459.95· ὥστε πλὴν τῶν 48,938,759.43, εἰς τὰ ὁποῖα φαίνεται ἀνερχόμενον τὸ ἔλλειμμα τῆς τριετίας, ἄλλα 39,133,459.95 εἶχον περικαλυφθῆ διὰ τοῦ τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον συνετάχθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1885. Ἡ τριετὴς λοιπὸν αὕτη οἰκονομικὴ διαχείρισις δὲν δεικνύει προσπαθείας πρὸς ἀποκατάστασιν τάξεως ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς, δὲν μαρτυρεῖ προσπάθειαν, ὅπως, ἂν ὑπῆρχεν ἀσθένεια ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, θεραπευθῇ ἡ ἀσθένεια αὕτη, ἐξ ἐναντίας μαρτυρεῖ διαχείρισιν σπατάλης ἀπερίσκεπτον. Λέγω τοῦτο, διότι τοῦτο ἀποδείκνυσιν ἡ οἰκονομικὴ ἐργασία ἡ γενομένη, τὴν ὁποίαν ἀνέφερα χθές. Ἐπειδὴ δὲν ἦτο πλέον δυνατὸν νὰ ἐπιβληθῶσι νέοι φόροι, οὐδ’ ἠδύνατο νὰ αὐξήσῃ τοὺς ὑπάρχοντας, διὰ νὰ ἀντλήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς χρήματα καὶ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰ τεράστια ἐλλείμματα, ἐτράπη ἐπὶ τὰ δάνεια· ἵνα δ’ ἑλκύσῃ τὰ κεφάλαια, ἐξόγκωνε τὰ ἔσοδα καὶ ἐμείου τὰ ἔξοδα, παριστῶν οὕτω τὴν χώραν οἰκονομικῶς εὐάρεστον καὶ ἐπαρκῆ. Οὕτως ἀπεπλανῶντο τὰ κεφάλαια καὶ εὑρίσκοντο τὰ συνομολογηθέντα δάνεια, τὰ ποσὰ δὲ τῶν δανείων τούτων ἐδαπανῶντο πρὸς πληρωμὴν τῶν ἐλλειμμάτων. Ἡ πολιτικὴ λοιπὸν αὕτη, ἂν ἐξηκολούθει, ἤθελε φέρει τὴν καταστροφὴν πρὸ τοῦ χρόνου καθ’ ὃν ἐπῆλθεν, ἡ δὲ ἀνακοπὴ τῆς πολιτικῆς ταύτης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἡ γενομένη κατὰ τὴν 7 Ἀπριλίου, δὲν εἶναι γεγονὸς, διὰ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ θρηνήσωμεν, πολλῷ δ’ ἧττον νὰ δικαιολογήσωμεν δι’ αὐτοῦ τὴν ἀμήχανον κατάστασιν, εἰς ἣν περιήλθομεν. Ἦτο γεγονὸς τὰ μάλα εὐχάριστον, καὶ ἤθελεν εἶσθαι τοιοῦτον καὶ ἐν τοῖς ἀποτελέσμασιν, ἂν δὲν ἐπήρχετο τὸ πραξικόπημα τῆς Φιλιππουπόλεως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐπεβλήθη ἡ ἀνάγκη τῆς ἐπιστρατεύσεως, καὶ αἱ δαπάναι τὰς ὁποίας αὕτη προὐκάλεσεν, ἰδίως δὲ ἡ μετὰ τὴν γενομένην τὸ 1886 μεταβολὴν τοῦ Ὑπουργείου ἐγκατάλειψις τῆς σώφρονος πολιτικῆς τοῦ 1885. Καὶ ὄντως σώφρονος, διότι, μεθ’ ὅλα τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας καὶ τὰς μερίμνας, ἃς αὕτη ἐπήνεγκεν, ἡ σώφρων ἐκείνη πολιτικὴ ἐξηκολούθησε τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς πρόγραμμα ἐπὶ τῶν ἐξόδων τῶν λεγομένων πολιτικῶν Ὑπουργείων, ἤτοι τῶν Ὑπουργείων τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Ἐξωτερικῶν, τῶν Οἰκονομικῶν, τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἐπὶ τῶν ἐξόδων τῆς βεβαιώσεως, ἐπιστασίας καὶ εἰσπράξεως τῶν φόρων καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων διαφόρων ἐξόδων, τὰ ὁποῖα ἀναγράφονται ἐν τέλει τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑπὸ διαφόρους ἐπιγραφάς. Πάντα τὰ ἔξοδα ταῦτα κατὰ τὸ 1885 ἦσαν ὀλιγώτερα ἀπὸ τὰ ἔξοδα τοῦ 1884 κατὰ 4,128,659.81, ἂν καὶ κατὰ τὸ 1885 ἐδαπανήθησαν 4,131,999.17 ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, ἐνῷ κατὰ τὸ 1884 οὐδεμία τοιαύτη δαπάνη ἐγένετο. Οὕτως, ἐὰν προστεθῇ καὶ ἡ ἔκτακτος αὕτη δαπάνη εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ 1885, ἐδαπανήθησαν ὀλιγώτερα τῶν δαπανηθέντων εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ 1884 δραχ. 8,260,658.98. Καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1885 εἶχε συστηθῆ κατὰ τὸ τελευταῖον δεκαήμερον τοῦ τετάρτου μηνὸς τοῦ ἔτους, προσέτι δὲ δὲν διετέλεσεν ἐν τῇ ἀρχῇ, εἰμὴ μῆνάς τινας μόνον, διότι, ἐνῷ ὑπελείποντο μετὰ τὴν σύστασιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἐκ τῆς χρήσεως τοῦ 1885 μῆνες 18, τοὺς δέκα μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1885 διῆλθε τὸ ὑπὸ τὸν κύριον Τρικούπην Ὑπουργεῖον. Γνωστὸν δ’ εἶναι, ὅτι κατὰ τοὺς ὑπολοίπους μῆνας τῆς χρήσεως δὲν ἐγένοντο μόνον πληρωμαὶ, ἀλλ’ ἐγένοντο καὶ βεβαιώσεις καὶ εἰσπράξεις, εἰσὶ δ’ ἐπίσης γνωστοὶ οἱ κανόνες, οἵτινες διέπουσι τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου κατὰ τὰς πληρωμάς. Ἀνεκόπη δεύτερον ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὴν 14 Ὀκτωβρίου 1890. Καὶ τότε, ἐνῷ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προΐστατο τοῦ Ὑπουργείου, διευθύνων τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἐξηκολούθει καὶ κατὰ τὸ 1890 πλέων μὲ τὰ ἀναπεπταμένα ἱστία, μὲ τὰ ὁποῖα εἶχε πλεύσει κατὰ τὸ 1887, τὸ 1888 καὶ τὸ 1889, ἐπῆλθον αἱ ἐκλογαὶ κατὰ τὰ μέσα τοῦ Ὀκτωβρίου, καθ’ ἃς ὁ λαὸς ἐξεδήλωσε δυσπιστίαν πρὸς τὴν διοίκησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου. Ἠναγκάσθη τότε ὁ κ. Τρικούπης νὰ παραιτηθῇ, καὶ ἐσχηματίσθη τὸ Ὑπουργεῖον, τὸ ὑποδειχθὲν ὑπὸ τοῦ ἔθνους. Μήπως ἡ ἀνακοπὴ αὕτη ἐζημίωσε τὰ δημόσια συμφέροντα;...

§19Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ (πρὸς τὴν δεξιὰν πτέρυγα). Μὰ δὲν ὑποφέρεσθε πλέον! Εἴμεθα σκλάβοι ἐδῶ;

§20ΡΑΛΛΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀγορεύοντα νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ τὴν διακοπήν... Παρατηρῶ εἰς τὸν Πρόεδρον, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν περιέλαβε διατάξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν σκοπόν. Μία ἀπὸ τὰς πρώτας διατάξεις, αἵτινες ἀφορῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν, εἶναι ἐκείνη, καθ’ ἣν δὲν δύναται αὕτη νὰ συζητήσῃ ἢ ν’ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεως καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἡ διάταξις αὕτη ἐπιβάλλει εἰς τὸ Προεδρεῖον τὸ καθῆκον, ὄχι τῇ ὑπομνήσει οἱουδήποτε Βουλευτοῦ, ἀλλ’ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας, ἅμα ὡς βλέπει γυμνουμένας τὰς πτέρυγας τῆς Βουλῆς, νὰ προβαίνῃ ἀμέσως εἰς τὴν κλῆσιν τῶν Βουλευτῶν, καὶ ἂν δὲν προσέρχωνται, νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν λύσιν τῆς συνεδριάσεως, διότι τὸ Σύνταγμα ἀπαιτεῖ τὴν ἀπαρτίαν καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν, καὶ τοῦτο διότι δὲν ὑπολαμβάνει ταύτην ἄσκοπον. Τοῦτο δὲ εἶναι καθῆκον τοῦ Προέδρου, ἰδίᾳ ὅταν οἱ Κύριοι μᾶς ἐπιβάλλουν τοιαύτας συνεδριάσεις, ἀρχομένας ἀπὸ τῆς 11 π. μ. καὶ ληγούσας τὸ μεσονύκτιον. Ἡμεῖς ἐρχόμεθα ἐνταῦθα πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός μας, ἀλλ’ οἱ Κύριοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐννοοῦν νὰ ὑποτάσσωνται εἰς αὐτὸ, καὶ ἀπέρχονται τῆς αἰθούσης. Θὰ ὑπολάβῃ δέ τις, ὅτι ἐνταῦθα πρόκειται περὶ παρασυναγωγῆς. Πρέπει δὲ νὰ ἐννοήσωσι πάντες, ὅτι ὅταν διὰ τοιούτων συνεδριάσεων μᾶς περιορίζωσι καὶ τὰς ὥρας αὐτὰς τῆς μελέτης μας, ἡμεῖς ἀναγκαζόμεθα νὰ κάμωμεν χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων μας ἐκ τῶν ὑπαγορεύσεων τοῦ Συντάγματος, καὶ νὰ ὑπομνήσωμεν τὸ καθῆκον τοῦ Προεδρείου. Παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολέκτου, τοῦ βουλευτοῦ Γορτυνίας κ. Ἰωάννου Ἀντωνοπούλου, μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 108 Βουλευτῶν. Ὁ κ. Δηλιγιάννης παρακαλεῖται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§22Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπέλθωσι τὰ ἀποτελέσματα τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῶν ἐτῶν 1882, 1883 καὶ 1884, ἐὰν ἐτηροῦντο οἱ νόμοι τοῦ Κράτους. Μόνον διότι παρεβάθησαν οἱ νόμοι, μόνον διότι διὰ τῆς παραβάσεως τῶν νόμων ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία ἐνήργει ἄνευ περιορισμῶν, μετὰ ἐλευθερίας, τὴν ὁποίαν οἱ νόμοι δὲν ἀπέδιδον εἰς αὐτὴν, ὀλισθήσασα καὶ ἐκτραπεῖσα, μόνον διὰ τοῦτο παρεσκευάσθησαν τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα παρήχθησαν. Αἱ παραβάσεις τῶν νόμων, αἱ μᾶλλον αἰσθηταὶ καὶ ὁραταὶ καὶ εἰς τὸν γυμνὸν ὀφθαλμὸν, ἦσαν δύο· ἡ πρώτη ἦτο, ὅτι παρεβάθη ἡ διάταξις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, δι’ ἧς δίδοται ὁ ὁρισμὸς τῶν ἐκτάκτων πιστώσεων, ἀπὸ τοῦ στενοῦ δὲ χαρακτηρισμοῦ, ἀπὸ τῆς στενῆς ἐννοίας, ἣν ὁ νόμος περὶ δημοσίου λογιστικοῦ ἀπέδωκεν εἰς τὰς ἐκτάκτους πιστώσεις, ἐδόθη εἰς αὐτὰς ἔννοια εὐρεῖα. Ἀληθῶς ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τὸ Ὑπουργεῖον ἀνῄρεσε τὴν ὑποχρέωσιν, ἣν ὁ νόμος περὶ δημοσίου λογιστικοῦ ἐπέβαλλεν εἰς αὐτὸ, ἤτοι νὰ μὴ ζητῇ ἐκτάκτους πιστώσεις, εἰμὴ διὰ τὰς ἀνάγκας τὰς ὁποίας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προΐδῃ καθ’ ὃν χρόνον συνέτασσε τὸν προϋπολογισμὸν, ἐζήτει δ’ ἐκτάκτους πιστώσεις ὄχι μόνον δι’ ἀνάγκας τὰς ὁποίας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προβλέψῃ καθ’ ὃν χρόνον συνέταττε τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ καὶ διὰ πᾶσαν ἀνάγκην, ἡ ὁποία δὲν εἶναι τακτικὴ, κατὰ πᾶν ἔτος ὑπάρχουσα, ἀλλὰ περιοδική. Ἡ δευτέρα παράβασις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ συνετελεῖτο, διότι ἡ Κυβέρνησις, ὅταν ἐζήτει πιστώσεις, εἴτε ἀναπληρωτικὰς εἴτε ἐκτάκτους, μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, παρέλειπε νὰ ἀναφέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς πόρους, ἐξ ὧν ἤθελε πορισθῆ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἤθελε δαπανήσει δυνάμει τῶν ζητουμένων ἀναπληρωτικῶν ἢ ἐκτάκτων πιστώσεων. Ἀμφοτέρας ταύτας τὰς παραβάσεις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ διέπραττε τὸ Ὑπουργεῖον καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ἑπομένην τετραετίαν, τὴν ἀρξαμένην ἀπὸ τοῦ Μαΐου 1886 καὶ λήξασαν τὴν 14 Ὀκτωβρίου 1890. Διὰ τοῦτο παρήχθησαν τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, ἀλλ’ εἰς διαστάσεις πολλῷ μεγαλειτέρας, πολλῷ εὐρυτέρας ἐκείνων, ἐντὸς τῶν ὁποίων παρήχθησαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πρώτης τετραετίας. Εἰς ἡμᾶς ἀνετέθη ὁ σχηματισμὸς τοῦ Ὑπουργείου κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890· πρὶν ἢ κληθῶ ὅμως ὑπὸ τοῦ Στέμματος, εἶχον ἀναγνώσει τὸ Β. Διάταγμα τῆς 19 Δεκεμβρίου 1889, δυνάμει τοῦ ὁποίου εἶχε συνομολογηθῆ προσωρινὸν δάνειον 600 χιλιάδων λιρῶν ἀγγλικῶν ἢ 15 ἑκατομμυρίων φράγκων εἰς χρυσὸν, ἐπὶ προθεσμίᾳ ἑνὸς ἔτους, πρὸς μετατροπὴν τοῦ δανείου τῶν 1824 καὶ 1825, τοῦ λεγομένου δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας. Ἡ λῆξις τῆς προθεσμίας τοῦ δανείου τούτου ἐπήρχετο ἀκριβῶς μετὰ δύο μῆνας, τὴν 19 Δεκεμβρίου 1890, ἐνῷ κατὰ τὴν 19 Ὀκτωβρίου προσεκαλούμην εἰς τὴν ἀρχὴν, ἠπόρουν δ’ ἀληθῶς, ἐὰν ὑπῆρχον ἐν τοῖς ταμείοις τὰ πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ δανείου τούτου χρήματα. Ὅτε δ’ ἐσχηματίσθη τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἀνέλαβε τὴν ἀρχὴν, πολλὰς ἄλλας εὗρεν ὑποχρεώσεις τοῦ δημοσίου ταμείου ὁ συνάδελφος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, ὁ ὁποῖος ἦτο τότε Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἠδυνήθη νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας· ἀλλὰ πρέπει νὰ σᾶς ἀναφέρω αὐτὰς, διὰ ν’ ἀποστομώσω τὰς αἰτιάσεις, τὰς ὁποίας, ἐξ ἀγνοίας ἢ ἐκ χυδαίου ἀνταγωνισμοῦ, πολλάκις ἤκουσα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀληθῶς ἐπρόβαλόν τινες, ὅτι καὶ ἡμεῖς ἐπράξαμεν ὅ,τι εἶχε πράξει καὶ ὁ προκάτοχος ἡμῶν, ὁ κ. ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, ὅστις, εἰσπράξας ἐκ τοῦ διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης δανείου, ὅπερ εἶχε συνομολογήσει, 40,050,000 φράγκων εἰς χρυσὸν, ἀντὶ νὰ δαπανήσῃ ταῦτα ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἐδαπάνησεν ἐξ αὐτῶν ἱκανὸν ποσὸν εἰς ἄλλας ἀνάγκας· ἐπειδὴ δὲ καὶ ἡμεῖς διεθέσαμεν ποσόν τι ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς– Λαρίσσης πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ προσωρινοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων χρυσῶν φράγκων, τοῦ ὁποίου ἡ προθεσμία ἔληξεν ἅμα μετὰ τὴν ἄνοδον ἡμῶν εἰς τὴν ἀρχὴν, παρίστων οἱ τὰς αἰτιάσεις ταύτας ἀπευθύνοντες, ὅτι καὶ ἡμεῖς ἐπράξαμεν ὅ,τι πρὸ ἡμῶν εἶχε πράξει ὁ προκάτοχος ἡμῶν. Καὶ διετείνοντο οἱ ἄνθρωποι οὗτοι, ὅτι, ὡς ἐκεῖνος τὸ δι’ εἰδικὸν σκοπὸν συνομολογηθὲν δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης δὲν ἐδαπάνησεν εἰς τὸν σκοπὸν, ὃν προσδιώρισεν ὁ νόμος καὶ ἡ περὶ αὐτοῦ σύμβασις, ἀλλὰ μετέτρεψεν εἰς ἄλλον σκοπὸν, οὕτω καὶ ἡμεῖς εἰς ἄλλον σκοπὸν μετετρέψαμεν τὸ ποσὸν ἐκεῖνο ἐκ τοῦ δανείου τούτου, τὸ ὁποῖον διεθέσαμεν εἰς ἐξόφλησιν τοῦ μνημονευθέντος ληξιπροθέσμου χρέους. Ἀλλ’ ἡμεῖς, ἐὰν δὲν ἐπράττομεν τοῦτο, ἠθέλομεν ἀφήσει νὰ κηρυχθῇ τὸ Κράτος εἰς πτώχευσιν κατὰ τὴν λῆξιν τῆς προθεσμίας τοῦ χρέους ἐκείνου. Ἔπρεπε λοιπὸν ν’ ἀποσοβήσωμεν τὴν πτώχευσιν, καὶ διὰ νὰ ἀποσοβήσωμεν τὴν πτώχευσιν, ἔπρεπε νὰ ἐξεύρωμεν διὰ παντὸς τρόπου κεφάλαια χρηματικὰ, ὅπως ἀποτίσωμεν τοσοῦτον ἀνυπερβλήτους ὑποχρεώσεις χρηματικὰς τοῦ ταμείου, τῶν ὁποίων αἱ προθεσμίαι ἔληγον, καὶ αἱ ὁποῖαι ἤθελον παραστήσει τὸ Κράτος ἀνεπαρκὲς πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, ἐὰν τυχὸν αὗται δὲν ἐξεπληροῦντο παρ’ ἡμῶν. Καὶ ὅμως ἡμεῖς εἰσεπράξαμεν ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης φράγκα χρυσᾶ 20,594,607.50, ἤτοι τὸ ὑπόλοιπον, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Τρικούπης εἶχεν ἀφήσει παρὰ τῷ Hambro ἐκ φράγκων 7,694,650, καὶ προσέτι φράγκα 12,899,957.50 ἐκ τῆς πωλήσεως ὁμολογιῶν τοῦ εἰρημένου δανείου, ὀνομαστικῆς ἀξίας 600,000 λιρῶν, τὴν ὁποίαν πώλησιν διεπράξαμεν διὰ τῆς ἐν Λονδίνῳ Τραπέζης τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀλλ’ ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου τῶν 20,594,607.50 ἐπληρώσαμεν, συμφώνως πρὸς τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον συνωμολογήθη τὸ δάνειον τοῦτο, καὶ συμφώνως πρὸς τὰς περὶ αὐτοῦ διατάξεις τοῦ νόμου: αʹ) εἰς πληρωμὴν τῶν τόκων δύο ἑξαμηνιῶν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς– Λαρίσσης, — διότι κατὰ τὴν σύμβασιν οἱ τόκοι τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ ἤθελον πληρόνεσθαι ἐκ τοῦ κεφαλαίου τοῦ δανείου, — φράγκα χρυσᾶ 3,051,317.75· βʹ) εἰς πληρωμὴν τῶν τόκων τῆς χρηματικῆς ἐγγυήσεως, τὴν ὁποίαν εἶχον καταβάλει οἱ ἐργολάβοι, οἱ ἀναλαβόντες τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου, φρ. χρυσᾶ 50,000· γʹ) εἰς ἔξοδα κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου κατὰ τοὺς ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου μέχρι τέλους Δεκεμβρίου μῆνας τοῦ ἔτους 1890 φρ. χρυσᾶ 3,800,000· δʹ) εἰς ἔξοδα κατασκευῆς αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τοῦ ἔτους 1891 μέχρι τῆς 15 Νοεμβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους φρ. χρυσᾶ 6,155,138.37. Πᾶσαι αὗται αἱ δαπάναι, αἵτινες ἐγένοντο συμφώνως πρὸς τὸν νόμον, καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν δι’ ὃν συνωμολογήθη τὸ δάνειον, ἀνέρχονται εἰς φρ. χρυσᾶ 13,056,456.12. Λοιπὸν ἐκ τῶν 20,594,607.50, τὰ ὁποῖα εἰσεπράξαμεν ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς– Λαρίσσης, ἐπληρώσαμεν φρ. χρυσᾶ 13,056,456.12, συμφώνως πρὸς τὸν νόμον, οὐδεμίαν δέ τις ἔχει δικαίωμα ν’ ἀπευθύνῃ καθ’ ἡμῶν ἐπὶ τούτῳ αἰτίασιν. Ὑπολείπεται ἐκ τῶν 20,594,607.50, τὰ ὁποῖα, ὡς εἴρηται, εἰσεπράξαμεν ἐκ τοῦ δανείου τούτου, ποσὸν φρ. 7,538,151.38, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήσαμεν ὡσαύτως, ὀφείλομεν δὲ νὰ ἐξηγήσωμεν ποῦ ἐδαπανήσαμεν αὐτὰ, καὶ ἂν τὰ ἐδαπανήσαμεν συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Ἀλλ’ ὁμολογοῦμεν, ὅτι τὰ 7,538,151.38 ἐδαπανήσαμεν ὄχι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ δανείου, διότι ἠναγκάσθημεν νὰ ἐξοφλήσωμεν τὰ κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1890, ἤτοι ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου, λήξαντα ἔντοκα γραμμάτια τῶν 600 χιλιάδων λιρῶν ἀγγλικῶν, ἤτοι 15 ἑκατομμυρίων φράγκων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Τρικούπης εἶχεν ἐκδώσει κατὰ τὴν 19 Δεκεμβρίου 1889 ἐπὶ προθεσμίᾳ ἑνὸς ἔτους καὶ ἐπὶ τόκῳ 5% καὶ ἐπὶ προμηθείᾳ ¼%, δανεισθεὶς δι’ αὐτῶν τὸ ἀπαιτούμενον ποσὸν, δι’ οὗ ἐξώφλησε τὸ δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας. Τῆς μετατροπῆς ταύτης τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος χρέους σκοπὸς ἦτο νὰ ἀπαλλάξῃ τὸ ταμεῖον τῆς πληρωμῆς τοῦ χρεωλυσίου, τὸ ὁποῖον ἐπληρόνετο διὰ τὸ δάνειον τοῦτο τῆς Ἀνεξαρτησίας, ἀνήρχετο δὲ τὸ χρεωλύσιον τοῦ δανείου τούτου εἰς ποσὸν ἀναλόγως μέγα· ἀλλὰ τὸ ἄτοπον ἦτο, ὅτι τὴν μετατροπὴν ταύτην διέπραξε διὰ προσωρινοῦ δανείου δι’ ἐντόκων γραμματίων, ὅπερ δὲν κρίνεται οἰκονομικῶς ὡς πρᾶξις συνετή, διότι ἡ διάρκεια τῶν προσωρινῶν δανείων εἶναι, ὡς εἰκός, βραχεῖα, ταχέως δ’ ἐπέρχεται ἡ ὑποχρέωσις τῆς ἐξοφλήσεως αὐτῶν, χειροτερεύει δέ τις τὴν κατάστασιν τὴν οἰκονομικήν, ἐὰν πρὸς ἐξόφλησιν αὐτῶν ἀναγκάζηται νὰ προσφύγῃ αὖθις εἰς δάνειον νέον. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα οἱ τὸ ἄτοπον τοῦτο διαπράξαντες, ἡμεῖς ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν κατὰ τὴν 25 Ὀκτωβρίου, τὸν Δεκέμβριον δ’ ἐκαλούμεθα νὰ πληρώσωμεν 15 ἑκατομμύρια φράγκων χρυσῶν, ἤτοι 600 χιλιάδας λιρῶν· οἱ κάτοχοι τῶν ἐντόκων γραμματίων δὲν ἔστεργον νὰ ἀνανεώσωσιν αὐτά, ἀπέκειτο λοιπὸν εἰς ἡμᾶς, ἢ νὰ ἐξοφλήσωμεν τὸ χρέος τοῦτο, δανειζόμενοι προσωρινῶς ἐκ τῶν κεφαλαίων τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης τὰ ἀναγκαιοῦντα 7,538,151.38 πρὸς συμπλήρωσιν τῶν 15 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ἐκαλούμεθα νὰ πληρώσωμεν, ἢ νὰ μὴ ἐξοφλήσωμεν τὸ χρέος τοῦτο τοῦ Κράτους εἰς τὴν λῆξιν τῆς προθεσμίας αὐτοῦ· ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἐξωφλοῦμεν αὐτό, περιήγομεν τὸ Κράτος εἰς πτώχευσιν. Ἐπροτιμήσαμεν νὰ δανεισθῶμεν προσωρινῶς τὸ ποσόν, περὶ οὗ εἴρηται, ἐκ τῶν κεφαλαίων τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἐπιφυλασσόμενοι νὰ ἀποδώσωμεν αὐτὸ εἰς τὰ ἔξοδα τῆς κατασκευῆς τοῦ εἰρημένου σιδηροδρόμου, ἐφ’ ὅσον προώδευον τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ αἱ ἐργασίαι, διότι ἐκρίνομεν βαρεῖαν τὴν εὐθύνην, ἣν ἠθέλομεν ἀναλάβει, ἄν, ὅπως μὴ πράξωμεν τοῦτο, δὲν ἐξωφλοῦμεν ἐμπροθέσμως τὸ εἰρημένον χρέος. Καὶ ἐνῷ ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης διεθέτομεν οὕτως 7,538,151.38, ἐπληρόνομεν 16,887,643.25 εἰς χρυσόν, ἤτοι 15,756,458 πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ κεφαλαίου καὶ τῶν τόκων τῶν 15 ἑκατομμυρίων φράγκων ἢ 600 χιλιάδων λιρῶν, περὶ ὧν εἴπομεν, καὶ προσέτι 1,131,185.25 εἰς ἐξόφλησιν ἄλλων χρεῶν κυμαινομένων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου μᾶς εἶχε καταλίπει, τῶν ὁποίων ὅμως δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν τὴν ἐξόφλησιν· συνεπληρώσαμεν δὲ τὸ ποσὸν τοῦτο, λαβόντες τὰ 7,538,151.38 ἐκ τῶν κεφαλαίων τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, οἰκονομήσαντες δὲ τὸ ἐλλεῖπον, ἤτοι τὰ 9,349,491.87, καὶ ταῦτα εἰς χρυσόν, ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Ἡ κατάστασις καὶ τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἦτο τὰ μάλιστα ἀποθαῤῥυντικὴ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890, καθ’ ὃν παρελάβομεν παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη τὴν ἀρχήν. Τὰ χρέη τοῦ Κράτους εἶχον ἀναβιβασθῆ εἰς 779,841,634.94, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1882 ἦσαν μόνον 412,707,804, ἤτοι 367,133,830.94 εἶχον ἔκτοτε προστεθῆ. Ἀπὸ τοῦ Μαΐου τοῦ 1886, ὅτε εἶχεν ἐπανέλθει εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁ κ. Τρικούπης, μέχρι τοῦ 1890, ὅτε κατέλιπε τὴν ἀρχὴν, δὲν ἐδαπάνησε μόνον τὰ 14 ἑκατομμύρια εἰς κέρματα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς παρεδώκαμεν αὐτῷ κατὰ Ἀπρίλιον 1886, ὅτε κατελίπομεν τὴν ἀρχήν, δὲν ἐδαπάνησε μόνον 16,813,924 δραχμάς, τὸ ποσὸν κατὰ τὸ ὁποῖον ηὔξησε τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέος τοῦ Δημοσίου, ἀφ’ ἧς ἡμεῖς παρῃτήσαμεν τὴν ἀρχὴν κατὰ τὴν 30 Ἀπριλίου 1886, ἀλλὰ προσέθηκε καὶ τὰ ἑξῆς χρέη:

Ἑπομένως ἐδαπάνησεν οὕτω κατὰ τὴν τετραετίαν ὁ κ. Τρικούπης οὐ μόνον τὰ τακτικὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦ 1887 κατέβαλον οἱ φορολογούμενοι καὶ οἱ ἄλλοι πληρόνοντες εἰς τὸ Δημόσιον διάφορα δικαιώματα πολῖται, ἀλλὰ προσέτι ἐκ τῆς φορολογικῆς αὐξήσεως, ἥτις ἐνομοθετήθη τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ κατὰ τὸ 1887, καὶ ἐκ τῆς ὁποίας κατὰ τὸ 1887 εἰσεπράχθησαν 20,717,184.33, ὅσα ἐπὶ τὰ τέσσαρα ἔτη εἰσέπραξεν, ἤτοι δραχ. 82,868,737.32, καὶ ἐκ δανείων εἰς χρυσὸν μὲν πραγματικὸν κεφάλ. 260,433,934.50, εἰς τραπεζικὰ δὲ γραμμάτια 40,803,924. Καὶ ἐνῷ τοιαύτη ἦτο κατὰ τὴν 25 Ὀκτωβρίου 1890 ἡ ἐν γένει χρηματικὴ κατάστασις τῶν δημοσίων ταμείων, ἡ κατάστασις τῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν βιβλίων μᾶς ἔδιδε τὰς ἑπομένας πληροφορίας περὶ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ δημοσίου ταμείου, αἵτινες μέχρι τέλους τοῦ ἔτους ἦσαν ἀπαιτηταὶ, καὶ περὶ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα πρὸς ἐκπλήρωσιν αὐτῶν παρελαμβάνομεν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου. Ὠφείλομεν νὰ πληρώσωμεν εἰς χρυσόν: αʹ) εἰς τόκους τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης 1,148,700, βʹ) εἰς τόκους τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομ. 3,502,048, γʹ) εἰς τόκους τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομ. τὸ ὁποῖον εἶχε μεταβληθῆ εἰς δάνειον 100 ἑκατομμυρίων, 3,117,535, δʹ) εἰς τόκους τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομ. 2,714,950.30, εʹ) εἰς τὰς τρεῖς Μεγάλας Δυνάμεις 600 χιλιάδας, ϛʹ) εἰς κεφάλαιον καὶ τόκους τοῦ προσωρινοῦ δανείου τῶν 600 χιλιάδων λιρῶν 15,756,458, ζʹ) εἰς ὑπόλοιπα ὀφειλόμενα πρὸς ἐξόφλησιν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων καὶ τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας 147,555· τὸ ὅλον φρ. χρυσᾶ 26,987,246.30. Ἀφ’ ἑτέρου τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους δὲν μᾶς παρεῖχον ἄλλο τι, εἰμὴ τὸ ποσὸν τοῦ καταλειφθέντος ἡμῖν ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη καὶ παρὰ τῷ Hambro εὑρισκομένου ὑπολοίπου τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ὅπερ συνίστατο, ὡς εἶπον, εἰς 7,694,637. Εὕρομεν ἀληθῶς ἀπέναντι τῶν ὀφειλῶν τούτων τὰς ἐν ταῖς Τραπέζαις τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τῆς Ἠπειροθεσσαλίας καὶ τῆς Ἐθνικῆς, καὶ ἐν τῇ Ἑταιρίᾳ τῶν Μονοπωλίων συγκεντρωμένας καταθέσεις διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων, ἀνερχομένας εἰς 13,033,630.32, ἀλλ’ αὗται ἦσαν εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, ἦσαν δὲ καὶ ὅλως ἀνεπαρκεῖς· ἄλλως εὕρομεν καὶ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πληρωτέας μέχρι τέλους Δεκεμβρίου, ἀνερχομένας καὶ ταύτας εἰς 3,340,237.65. Ἡ χρῆσις τοῦ 1890 δὲν διεξήχθη ὑπὸ τὴν διαχείρισιν ἑνὸς Ὑπουργείου. Κατὰ τοὺς δέκα πρώτους μῆνας διετέλει ἐν τῇ Κυβερνήσει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, κατὰ τοὺς δύο ὑπολοίπους, τὸν Νοέμβριον καὶ τὸν Δεκέμβριον, διεχειρίσθημεν τὰ κοινὰ ἡμεῖς. Αἱ πρὸς ἀπότισιν χρημάτων ὑποχρεώσεις τοῦ δημοσίου ταμείου δημιουργοῦνται κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἔτους, καὶ οὐχὶ μετὰ τὴν λῆξιν αὐτοῦ, διότι αἱ μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ ἔτους παραγόμεναι ὑποχρεώσεις τοῦ ταμείου ἀνάγονται εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ ἑπομένου ἔτους. Ὡσαύτως καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ δημοσίου ταμείου πρὸς εἴσπραξιν χρημάτων δημιουργοῦνται κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἔτους. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅστις διετέλεσεν ἐν τῇ Κυβερνήσει κατὰ τοὺς πρώτους ἐννέα μῆνας καὶ 25 ἡμέρας τοῦ 1890, ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ τρέχοντος ἔτους κατελόγισεν ὑπὸ τὴν εὐθύνην ἡμῶν τὰ ἀποτελέσματα ὅλης τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἐνῷ ἡμεῖς διετελέσαμεν ἐν τῇ Κυβερνήσει μόνον δύο μῆνας καὶ 6 ἡμέρας αὐτοῦ· ὁ δὲ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος οὐ μόνον ἠσπάσθη τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀλλὰ μᾶς ἐκήρυξε καὶ αὐτὸς ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς ὑπευθύνους διὰ τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1890. Θαυμάζω ἀληθῶς τὸν συνειρμὸν τῶν ἰδεῶν καὶ τὴν εὐθύτητα τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες μετὰ τοσαύτης εὐσυνειδησίας ἀσχολοῦνται περὶ τὴν παράστασιν τῶν πραγμάτων καὶ κατὰ τὴν εἰσήγησιν, ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐποιήσατο, τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894, καὶ κατὰ τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἐξαγομένου τῆς μελέτης αὐτοῦ, ἣν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὡς εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν! Ἀλλ’ ἥκιστα δυσφορῶ ἐπὶ τούτῳ, ἂν καὶ ἡμεῖς δὲν ἠθέλομεν ζητήσει παρ’ αὐτοῦ εὐθύνας διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν ἔτους, καθ’ ὃ συνέβαινε νὰ διοικῶμεν ἡμεῖς δέκα μῆνας. Ἀλλὰ ποῖον εἶναι τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1890, τὸ ὁποῖον κατελόγισαν εἰς βάρος ἡμῶν; Πόσον ὑπερέβησαν τὰ ἔσοδα κατὰ τὸ 1890 τὰ κατ’ αὐτὸ πληρωθέντα ἔξοδα; Καὶ ποῖα τῶν ἐξόδων τούτων ἐξηρτῶντο ἀπὸ τὴν θέλησιν ἡμῶν νὰ δημιουργήσωμεν ἢ νὰ μὴ δημιουργήσωμεν, νὰ ἐπιβαρύνωμεν διὰ τῆς πληρωμῆς αὐτῶν τὸ ταμεῖον, ἢ νὰ μὴ ἐπιβαρύνωμεν αὐτό; Ἡ διοίκησις κρίνεται φειδωλὴ ἢ μὴ φειδωλὴ ἐκ τῶν πράξεων τὰς ὁποίας εἶχε τὴν ἐξουσίαν νὰ πράξῃ ἢ νὰ μὴ πράξῃ, καὶ αἵτινες ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς ἔξοδα· τούτων τῶν ἐξόδων τὴν εὐθύνην ἔχουσιν οἱ προβάντες εἰς τὰς παραγαγούσας αὐτὰ πράξεις, καὶ οὐχὶ οἱ κληθέντες νὰ ἐνεργήσωσι τὴν πληρωμὴν αὐτῶν. Ἡμεῖς εἰς οὐδεμίαν προέβημεν τῶν πράξεων, αἵτινες παρήγαγον τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ταμείου νὰ πληρώσῃ τὰ κατὰ τὸ 1890 γενόμενα ἔξοδα, ἡμεῖς ἐκλήθημεν μόνον νὰ πληρώσωμεν αὐτὰ, διότι ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν καθ’ ὃν χρόνον ἐπέκειτο ἡ πληρωμὴ αὐτῶν. Τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ ταμείου πρὸς πληρωμὴν τῶν ἐξόδων εἶχεν ἀναλάβει ὁ προκάτοχος ἡμῶν, ὁ κ. Τρικούπης, ἐπειδὴ δ’ ἡμεῖς εὑρέθημεν ἐν τῇ ἀρχῇ κατὰ τὸν χρόνον τῆς πληρωμῆς, ὁ κ. Τρικούπης αὐτὸς οὗτος ζητεῖ παρ’ ἡμῶν εὐθύνας διὰ τὴν πληρωμὴν, καὶ ἀναγράφει εἰς βάρος ἡμῶν πληρωμὰς, ἐνῷ τὴν πρὸς τὰς πληρωμὰς ταύτας ὑποχρέωσιν εἶχεν ἀναλάβει αὐτὸς καὶ οὐχὶ ἡμεῖς. Κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1890, τὰ εἰσπραχθέντα τακτικὰ ἔσοδα ἀνῆλθον εἰς 79,931,795.22, ἐπληρώθησαν ὅμως ἔξοδα 111,465,393.86, ἑπομένως ὑπῆρξεν ἔλλειμμα πραγματικὸν ἐκ δρ. 61,533,598.64, τοῦ ὁποίου ἓν μέρος, ἤτοι 13,223,529 ἐκαλύφθησαν διὰ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης καὶ διὰ ποσοῦ τινος τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον εἰσεπράχθη κατὰ τὸ 1890. Ἡμεῖς ὅμως οὔτε τὰ δάνεια ταῦτα συνωμολογήσαμεν, διότι εἶχε συνομολογήσει αὐτὰ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, οὔτε τὰ ἔξοδα τοῦ 1890 εἴχομεν ἀποφασίσει καὶ ἐγκρίνει, διότι εἶχεν ἀποφασίσει καὶ ἐγκρίνει αὐτὰ ἐκεῖνος. Ἡμεῖς ἐπληρώσαμεν μόνον αὐτὰ, διότι ὠφείλομεν νὰ τὰ πληρώσωμεν, οὐδ’ εἴχομεν τὴν ἐλευθερίαν νὰ μὴ τὰ πληρώσωμεν. Οὕτω πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ζητῶσιν ὁ κ. Τρικούπης καὶ ὁ κ. Σιμόπουλος εὐθύνας παρ’ ἡμῶν, διότι ἐπληρώσαμεν 2,940,341 εἰς ἀποζημίωσιν χιλιομετρικὴν τῶν σιδηροδρόμων Πατρῶν–Πύργου καὶ Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἢ διότι ἐπληρώσαμεν 8,187,933.10 εἰς ἔξοδα κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἢ διότι ἐπληρώσαμεν 7,892,744.80 εἰς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων– Καλαμῶν, ἢ διότι ἐπληρώσαμεν 1,148,700 εἰς τόκους τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ 1,440,000 εἰς τόκους τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, ἢ διότι ἐπληρώσαμεν 601,012.84 εἰς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Διακοπτοῦ, ἢ διότι ἐπληρώσαμεν 1,461,310.61 εἰς ἀποζημιώσεις κτημάτων καταληφθέντων ὑπὸ τῶν διαφόρων σιδηροδρόμων! Τὰ ποσὰ ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐπληρώσαμεν ἡμεῖς κατὰ τὸ 1890, ἀνέρχονται εἰς 23,672,042.35. Ἀλλὰ τῶν σιδηροδρόμων τούτων τὴν κατασκευὴν, καὶ τοὺς ὅρους ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἤθελον οὗτοι κατασκευασθῆ, καὶ τὰ ποσὰ τὰ ὁποῖα διὰ τὴν κατασκευὴν αὐτῶν ἤθελον πληρωθῆ, καὶ τὸν χρόνον καθ’ ὃν ἤθελον γενῆ αἱ πληρωμαί, εἶχεν ἀποφασίσει καὶ ἐγκρίνει, διὰ νόμων, οὓς εἶχε προτείνει, καὶ διὰ συμβάσεων, ἃς εἶχε συνομολογήσει, αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργός. Αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Τρικούπης εἶχε συνομολογήσει καὶ τὰ δάνεια, διὰ τῶν χρημάτων τῶν ὁποίων ἐπληρώνοντο τὰ ἀνωτέρω ἔξοδα. Καὶ καταλογίζει εἰς τὴν εὐθύνην ἡμῶν ταῦτα τὰ 23,672,042.35, διότι ἡμεῖς ἐπληρώσαμεν αὐτὰ, ὡς ἂν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴν θέλησιν ἡμῶν νὰ πληρώσωμεν ἢ νὰ μὴ πληρώσωμεν αὐτά! Καὶ δὲν εἶναι μόνον τὰ ποσὰ ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἀνωτέρω ἀπηρίθμησα. Μήπως δὲν εἶναι τοιαῦτα τὰ γενικὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστασίας τῶν σιδηροδρόμων, διὰ τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ 1890 ἐπληρώθησαν 73,850.33; Μήπως δὲν εἶναι τοιαῦτα τὰ ἔξοδα τῶν σιδηροδρομικῶν μελετῶν, ἀνελθόντα κατὰ τὸ 1890 εἰς 49,257.63; Ἢ τὰ δαπανηθέντα πρὸς οἰκοδομὴν τοῦ ἀνακτόρου τοῦ Διαδόχου ἐκ δραχ. 149,700; Ἢ τὰ δαπανηθέντα διὰ τὸν κῆπον τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου ἐκ δραχ. 12,796.20; Ἢ τὰ διὰ τὴν κατασκευὴν λουτρῶν ἐν Ὑπάτῃ ἐκ δρ. 27,853; Ἢ τὰ δαπανηθέντα διὰ μελέτας ἐκ δραχ. 13.681,04; Προστιθέμενα καὶ ταῦτα εἰς τὸ ἀνωτέρω ποσὸν τῶν δραχ. 23,672,042.35, ἀναβιβάζουσιν αὐτὸ εἰς 23,999,075.56. Πῶς κατελόγισαν εἰς τὴν εὐθύνην ἡμῶν τὸ ἔλλειμμα τῶν 61,533,598.64 τῆς χρήσεως τοῦ 1890, ἀφοῦ διὰ τὰ 23,999,075.56 ἐκ τοῦ ἐλλείμματος τούτου εὐθύνονται αὐτοὶ, οἵτινες ἀπεφάσισαν καὶ ἐνέκριναν νὰ πληρωθῶσι ταῦτα; Ποίαν ἔχομεν διὰ τὰ ἔξοδα ταῦτα εὐθύνην ἡμεῖς, οἵτινες ἐπληρώσαμεν, ἀφοῦ τὴν πληρωμὴν εἶχεν ἀποφασίσει καὶ ἐγκρίνει ὁ κ. Πρωθυπουργός; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, ὁ ὁποῖος ἦτο Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἠδύνατο νὰ μὴ διατάξῃ τὴν πληρωμὴν τῶν εἰρημένων ἐξόδων; Καὶ ἂν δὲν ἠδύνατο, διατὶ ἀποφεύγετε τὴν εὐθύνην, ἀναγράφοντες αὐτὴν εἰς βάρος ἡμῶν, ἐνῷ ἡ εὐθύνη τῶν δαπανῶν τούτων βαρύνει ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διέταξαν αὐτάς; Οἱ κυβερνῶντες λαοὺς ὀφείλουσι νὰ μὴ ἐκπίπτωσιν ἀπὸ τὴν ἀλήθειαν, διαστρέφοντες τὰ πράγματα, ἀποσιωπῶντες τὰ γενόμενα, ἢ παραποιοῦντες καὶ ἀλλοιοῦντες αὐτά. Τοιαῦται ἐκτροπαὶ οὐδ’ εἰς τοὺς ἰδιώτας ἐπιτρέπονται, διότι οὐδ’ εἰς αὐτοὺς συγχωρεῖται νὰ προσπαθῶσι νὰ ἀπατήσωσιν ἀλλήλους, πολλῷ δ’ ἧσσον νὰ καταγίνωνται, πῶς νὰ ὑφαιρέσωσι τὸ ῥινόμακτρον ἢ τὸ ὡρολόγιον ἄλλου τινός. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνα τὰ 23,999,075.56, τὰ ὁποῖα ἀνωτέρω ἀπέσπασα ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τῶν 61,533,598.64 τοῦ ἔτους 1890. Εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν ὑπάγονται τὰ 15,756,458, τὰ ὁποῖα ἐπληρώσαμεν πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ δανείου τῶν ἐντόκων γραμματίων, διότι ἡ προθεσμία αὐτῶν ἔληγεν ὅτε ἡμεῖς ἤμεθα ἐν τῇ ἀρχῇ· εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν ὑπάγονται τὰ 4,063,386.65, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐπληρώσαμεν διὰ τὰ ἔξοδα ναυπηγήσεως τῶν θωρηκτῶν, διότι συνέπεσε νὰ ἤμεθα ἐν τῇ ἀρχῇ καθ’ ὃν χρόνον ἔπρεπε ταῦτα νὰ πληρωθῶσιν· εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν ὑπάγονται αἱ 98,948,21, αἵτινες ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1890 εἰς ἐπισκευὴν τοῦ «Μιαούλη» καὶ τῆς «Ἀμφιτρίτης»· διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ οὐχὶ ἡμεῖς, εἶχε συνομολογήσει τὸ προσωρινὸν δάνειον τῶν 15 ἑκατομμυρίων φράγκων, διὰ νὰ διαπράξῃ τὴν μετατροπὴν τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας, αὐτὸς καὶ οὐχὶ ἡμεῖς εἶχεν ἀποφασίσει τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν, αὐτὸς καὶ οὐχὶ ἡμεῖς εἶχε διατάξει τὴν ἐπισκευὴν τῶν εἰρημένων πλοίων. Ὅθεν καὶ τὰ ποσὰ ταῦτα πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τῶν 61,533,598.64, Ἐπειδὴ δὲ ἀθροιζόμενα τὰ 23,999,075.56, τὰ 15,756,458, τὰ 4,063,386.65 καὶ αἱ 98,948.21, ἀποτελοῦσι ποσὸν δρ. 43,917,868.42, διὰ τὸ ὁποῖον εὐθύνεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οὐχὶ ἡμεῖς, ὑπολείπεται ἐκ τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1890 ποσὸν δραχ. 17,615,730.22, κατὰ τὸ ὁποῖον τὰ τακτικὰ ἔξοδα ὑπερέβησαν τὰ τακτικὰ ἔσοδα. Ἀλλ’ οὐδὲ διὰ τὸ ὑπόλοιπον τοῦτο τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1890 εὐθυνόμεθα ἡμεῖς· διότι, ἂν τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ 1890 ὑπερέβαινον τὰ τακτικὰ ἔσοδα αὐτοῦ, εὐθύνεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις διὰ τῶν νόμων, οἵτινες ἰσχύουσι, καὶ τοὺς ὁποίους συνέταξε καὶ ἐνομοθέτησεν αὐτὸς, ὠργάνωσε πολυδάπανον τὴν διοίκησιν, τοὺς νόμους δὲ τούτους δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνατρέψωμεν ἢ μεταβάλωμεν ἡμεῖς κατὰ τοὺς δύο τελευταίους μῆνας τοῦ 1890, καθ’ οὓς ἀνήλθομεν ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1890, τὸ ὁποῖον κατελογίσατε εἰς τὴν εὐθύνην ἡμῶν, εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς εἰσηγάγετε, ἀφ’ ἧς τὸ πρῶτον ἀνήλθετε ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐξακολουθεῖτε νὰ ἐφαρμόζητε. Ἡ πολιτικὴ αὕτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, διὰ νὰ εἰσπράττητε περισσότερα ἔσοδα, ὅπως ἐπαρκῆτε εἰς τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἀπερισκέπτως ἐπολλαπλασιάσατε, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν δανείων, εἰς τὰ ὁποῖα προσεφύγετε, ἀφοῦ ἐξηντλήσατε διὰ τῶν φορολογικῶν αὐξήσεων τὴν πηγὴν τῶν φόρων, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν σιδηροδρόμων, τῶν θωρηκτῶν, τῶν ἄλλων ἔργων, τὰ ὁποῖα ἐπενοεῖτε, διὰ νὰ δικαιολογῆτε τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα συνωμολογεῖτε. Διὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ταύτης δὲν πρέπει νὰ ζητῆτε εὐθύνας ἀπὸ ἡμᾶς, διότι ὑμεῖς ὑπέχετε πᾶσαν τὴν εὐθύνην. Ἡμεῖς τὴν πολιτικὴν ταύτην οὐδέποτε ἀπεδέχθημεν, οὐδέποτε προετείναμεν· ἀντετάχθημεν ἐξ ἐναντίας κατ’ αὐτῆς, καὶ ἀπεκρούσαμεν αὐτὴν, καὶ κατηγγείλαμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, καὶ προείπομεν εἰς αὐτὸν, ὅτι ἡ πολιτικὴ ὑμῶν αὕτη εἶναι ὀλεθρία, καὶ ὅτι θέλει ἀγάγει ἡμᾶς εἰς τὴν πτώχευσιν, καὶ ὅτι θέλει καταστρέψει τοῦ Κράτους τὰ συμφέροντα, καὶ ὅτι θέλει καταστήσει τὸ Κράτος ἀνίκανον νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν καθήκοντά του, καὶ ὅτι θέλει πτωχύνει τὴν δυστυχῆ χώραν καὶ ταπεινώσει τὸ φρόνημα αὐτῆς. Καὶ ὑμεῖς ζητεῖτε εὐθύνας παρ’ ἡμῶν διὰ τὰ τοιαῦτα ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς εἰσηγάγετε, καὶ ὑμεῖς ἐξακολουθῆτε νὰ ἐφαρμόζητε! Ἡ δανειστικὴ πολιτικὴ, ἡ δι’ αὐξήσεως τῶν φόρων καὶ διὰ δανείων πλήρωσις τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, εἴτε τακτικῶν εἴτε ἐκτάκτων, εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου· ἡμεῖς δὲν ἀποδεχόμεθα αὐτὴν, οὐδὲ τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐφήρμοσεν αὐτήν. Ἄν τοὐλάχιστον ἐφήρμοζεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν πολιτικήν του ταύτην κατὰ τοὺς κανόνας, οἱ ὁποῖοι ὑποχρεοῦσι πάντα διαχειριστὴν ἀλλοτρίας περιουσίας κατὰ τὴν διαχείρισιν αὐτῆς, ἴσως ἠθέλαμεν ἀποφύγει τὸν ὄλεθρον, τὸν ὁποῖον παρεσκεύασεν εἰς τὸ Κράτος καὶ εἰς τὸ ἔθνος καὶ εἰς τὴν χώραν. Κατὰ τοὺς κανόνας τούτους, δὲν ἐπιτρέπονται τὰ δάνεια, εἰμὴ ὅταν καὶ ἐφ’ ὅσον διὰ τῶν τακτικῶν ἐσόδων καθίσταται δυνατὸν νὰ ἐξασφαλίζηται ἡ ὑπηρεσία αὐτῶν, ἡ πληρωμὴ τῶν τόκων καὶ τῶν χρεωλυσίων αὐτῶν. Αὕτη ἦτο ἡ δανειστικὴ πολιτικὴ τοῦ βαρώνου Hausmann· ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἔβλεπεν, ὅτι, μετὰ τὰς μέχρις ἐξαντλήσεως τῆς χώρας νομοθετηθείσας φορολογικὰς αὐξήσεις, τὰ ἔσοδα τοῦ δημοσίου ταμείου ὑπερέβαινον τὰ ἔξοδα, καὶ ὅτι ὑπῆρχε περίσσευμα, ἠδύνατο νὰ ἔχῃ δικαιολογίαν τινὰ, ἂν ἐδανείζετο τόσα κεφάλαια, ὅσων τοὺς τόκους ἠδύνατο νὰ πληρώσῃ διὰ τῶν ὑπαρχόντων περισσευμάτων· ἀλλ’ ὅταν τὰ ἔσοδα ἦσαν ὀλιγώτερα καὶ αὐτῶν τῶν συνήθων ἐξόδων, ὅταν ἔβλεπεν, ὅτι τὰ τακτικὰ ἔσοδα δὲν ἐπήρκουν εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν τόκων τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα συνωμολόγει ἐπὶ τῷ λόγῳ κατασκευῆς δημοσίων ἔργων, κατασκευῆς δικτύου σιδηροδρόμων, διὰ τῶν ὁποίων ἔσπευδε νὰ μᾶς εἰσαγάγῃ εἰς τὸν πολιτισμὸν, πῶς συνωμολόγει δάνεια; Ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν εἶναι οὐδὲ δανειστικὴ πολιτικὴ, εἶναι πολιτικὴ ἀπονενοημένη, ἡ ὁποία δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ καταλήξῃ εἰς πτώχευσιν. Καὶ δὲν ἦτο μόνον ἀπονενοημένη, ἦτο καὶ ὑβριστικὴ εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον εἶναι κρατίδιον μεταξὺ τῶν Κρατῶν τῆς Εὐρώπης. Τοιοῦτον ἡ τύχη ἐδημιούργησεν αὐτὸ διὰ τῶν συνθηκῶν, μὴ ἄρτιον, ἠκρωτηριασμένον, ἐπιβεβαρημένον μὲ ὑποχρεώσεις τῆς ἱστορίας, μὲ ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἀνέλαβε καθ’ ὃν χρόνον ἠγωνίζετο νὰ ἐλευθερώσῃ ἑαυτό. Ὅθεν ἔχει καθήκοντα πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν, καθήκοντα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, τὰ δὲ καθήκοντα ταῦτα δὲν δύναται νὰ ἐκπληρώσῃ ἀκριβῶς, οὐδὲ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς αὐτὰ ἄνευ τῶν συμπαθειῶν τοῦ κόσμου. Ἔχομεν ἀνάγκην τῆς συμπαθείας τῆς Εὐρώπης, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ πείσωμεν τὴν Εὐρώπην, ὅτι, ἐὰν ἤμεθα μικροὶ, εἴμεθα ὅμως ἔντιμοι, ὅτι, ἐὰν ἤμεθα πτωχοὶ, εἴμεθα ὅμως χρηστοὶ, καὶ ὅτι ἀπὸ μικροῦ ὁρμώμενοι ἐκπληροῦμεν μετ’ εὐσυνειδησίας καὶ τὰ πρὸς τοὺς ὁμοφύλους καθήκοντα ἡμῶν καὶ τὰς πρὸς τοὺς μὴ ὁμοφύλους ὑποχρεώσεις μας, καὶ ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ καθήκοντα πρὸς τοὺς ὁμοφύλους ἐκπληροῦμεν καὶ ἀσχολούμεθα νὰ ἐκπληρώσωμεν κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος θέλει ἐμποιεῖ ἀγαθὴν περὶ ἡμῶν γνώμην. Δὲν προσῆκεν εἰς τὸ ἡμέτερον Κράτος νὰ ἐγείρῃ καθ’ ἑαυτοῦ τὰς ὑπονοίας τῶν ἄλλων, ὅτι ἐσμὲν κακῆς πίστεως, ὅτι ζητοῦμεν ν’ ἀποπλανήσωμεν τὰ κεφάλαια τῆς Εὐρώπης, ἵνα καταβροχθίσωμεν αὐτά. Δὲν ἐπετρέπετο ὑπὸ τοῦ ἰδίου ἡμῶν συμφέροντος ὡς Κράτους νὰ μετέλθωμεν τὴν τακτικὴν, ἣν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου μετῆλθε, διαχειρισθεὶς τὰ κοινὰ τοῦ Κράτους, μηδεμίαν τηρήσας τῶν ὑποχρεώσεων πρὸς τοὺς δανειστὰς, τὰς ὁποίας διὰ τῶν συμβάσεων εἶχεν ἀναλάβει, μηδ’ ἐκπληρώσας τὰς ὑποσχέσεις, ἃς διὰ συμβάσεως εἶχε δώσει, βεβαιῶν ὅτι ἤθελεν ἀποτίσει εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 30 καὶ πλέον ἑκατομμύρια εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πρὸς μείωσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Δὲν ἠθέτησε μόνον τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἀνέλαβε πρὸς τοὺς δανειστὰς τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, — διότι, ἐν ᾧ εἶχε συνομολογήσει τὸ δάνειον, ἵνα ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, παρασκευάσῃ στρατιωτικῶς τὴν χώραν καὶ κατασκευάσῃ σιδηροδρόμους, διέθεσε χρήματα τοῦ δανείου τούτου πρὸς ἄλλους σκοπούς, πληρώσας 19 καὶ πλέον ἑκατομμύρια ἐξ αὐτοῦ εἰς ἐλλείμματα, — ἀλλὰ παρίστα διὰ τῶν ἐτησίων προϋπολογισμῶν ἔσοδα ἀνώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔμελλον νὰ εἰσπραχθῶσιν, ἔξοδα δ’ ὀλιγώτερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔμελλον νὰ δαπανηθῶσιν, ἵνα ἐπιδείξῃ περίσσευμα ψευδές, τοῦθ’ ὅπερ δὲν ὑπερβαίνει μόνον τὰ συνήθη ὅρια τῆς ἀνοχῆς, ἀλλ’ εὔλογον ἐμποιεῖ ἀγανάκτησιν εἰς τὸν ἐξετάζοντα τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν. Τοῦτο ἐν ταῖς κοινωνικαῖς σχέσεσιν ἀποτελεῖ πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνέχονται οἱ νόμοι, ἀλλ’ ἀποκηρύσσουσιν αὐτήν, καὶ ἀποδίδουσιν εἰς αὐτὴν χαρακτηρισμόν, ὁ ὁποῖος ἐν τῷ ποινικῷ νόμῳ ἀναγράφεται ὡς ἀξιόποινος. Καὶ ὁ ἀντιπροσωπεύσας τὸ ἡμέτερον Κράτος ὡς κυβερνήτης κατὰ τοὺς χρόνους τούτους καὶ εἰς τὰς τοιαύτας πράξεις προέβη, ἀναλαβὼν τηλικαύτην ἐπ’ αὐταῖς εὐθύνην, καὶ εὑρίσκετο ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφία ἀκλόνητος, ἐπιδοκιμάζουσα ταῦτα, καὶ παρείχετο αὐτῷ πανταχόθεν τοσαύτη ἐνίσχυσις καὶ προστασία, ἵνα τοιαῦτα διαπράττῃ, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Εὐρώπῃ, ἔνθα ὑπῆρξαν οἱ ἐκθειάσαντες αὐτὸν, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ χώρᾳ ἡμῶν, ἐν ᾗ δὲν ἔλειψαν θαυμασταὶ αὐτοῦ. Ἀλλ’ αἱ δαπάναι αὗται, λέγουσιν, ἦσαν ἀναγκαῖαι. Ἔπρεπε νὰ κατασκευάσωμεν σιδηροδρόμους, ἵνα συγκοινωνήσωμεν μετὰ τῆς Δύσεως, ἵνα εὐκολύνωμεν τὴν μεταφορὰν τῶν προϊόντων, ἵνα αὐξήσωμεν τὴν ἐθνικὴν παραγωγήν. Ἀλλὰ μήπως κατεσκευάσαμεν σιδηροδρόμους; Ὁ σιδηρόδρομος Μύλων–Καλαμῶν ἐγκατελείφθη ἔκθετος, ἀφοῦ κακῶς ὠργανώθησαν καὶ τὰ τῆς εὑρέσεως τῶν χρημάτων, δι’ ὧν ἔμελλε νὰ κατασκευασθῇ, καὶ τὰ τῆς ἐπιτηρήσεως τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ. Δὲν βλέπετε ποίαν τύχην ἔλαβεν ὁ σιδηρόδρομος τῆς Λαρίσσης; Πρέπει νὰ σᾶς ἀναμνήσω τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, ἢ νὰ δηλώσω ἂν θέλῃ κατασταθῆ δυνατὴ ἡ ἐκμετάλλευσις αὐτοῦ; Νὰ μνημονεύσω τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Κρυονερίου; ἢ τοῦ σιδηροδρόμου Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων; Ὡς πρὸς τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον ὁμολογῶ, καὶ ἐλπίζω ὅτι οὐδεὶς θέλει δυσαρεστηθῆ, ὅτι, ἂν ἐπρόκειτο νὰ κατασκευασθῇ σιδηρόδρομος τοιοῦτος, οἷος κατεσκευάσθη, ἐγώ, ὅστις τοσαύτην ἔχω εὐλάβειαν πρὸς τὴν ἱερὰν ἐκείνην χώραν, ἐν τῇ ὁποίᾳ τοσοῦτον εὐτόλμως προέβαλε τὴν κεφαλήν της ἡ ἐλευθερία, ὅτε ἀνυψώθη ἡ σημαία τῆς ἐπαναστάσεως, ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἤθελον στέρξει νὰ κατασκευασθῇ ὁ σιδηρόδρομος οὗτος Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων. Ὡς ἔργον, εἶναι ἀληθῶς ὁ σιδηρόδρομος οὗτος ἔργον ἄξιον πρὸς ἔκθεσιν· ἐὰν κατεσκευάζετο ἐν σμικρῷ ἐκ μετάλλου ἢ ἐκ ξύλου, εἴτε ἐξ ἐλεφαντίνου ὀστοῦ, εἴτε ἐκ κηροῦ, τὸ ἔκθεμα ἠδύνατο ν’ ἀποσταλῇ εἰς ἔκθεσιν ἐν Εὐρώπῃ, ὅπως γένηται πανταχοῦ γνωστόν, ὅτι ἐν Ἑλλάδι ὑπάρχει ἔργον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπαντᾶται συνήθως ἐν πολλαῖς χώραις. Ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤθελον ἰδεῖ τὸ ἔκθεμα ἐν τῇ ἐκθέσει, φέρ’ εἰπεῖν, τοῦ Σικάγου, ἤθελον θαυμάσει, ὅτι τόσον προώδευσεν ἡ ἐπιστήμη ἐν Ἑλλάδι, διότι, ἐν ᾧ ἐν τῇ Ἀμερικῇ ὀλίγα τοιαῦτα ἤθελον μᾶς ἐπιδείξει ἔργα, ἐν Ἑλλάδι, τῷ μικρῷ τούτῳ κρατιδίῳ, ἡ ἀνάπτυξις τῆς ἐπιστήμης ἤθελε παρασταθῆ τεραστία. Ἠδυνήθην νὰ διαβῶ τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον πρὶν ἢ περατωθῇ, καὶ ὁμολογῶ χάριτας εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος, εἰ καὶ δὲν ἐζήτησα τὴν συνδρομὴν αὐτοῦ, εἶχε δώσει παραγγελίας, ἵνα μὲ συνδράμωσι κατὰ τὴν διάβασίν μου μηχανικοὶ καὶ ἐργοδηγοί, ὅσοι ἐκεῖ εἰργάζοντο. Ἐθαύμασα τὰ τεχνικὰ ἔργα, ὡς ἐθαύμασα τὰ ἔργα τοῦ σιδηροδρόμου τοῦ Saint Gothard, ἀλλὰ διὰ τοῦ σιδηροδρόμου τοῦ Saint Gothard συγκοινωνεῖ οὐχὶ ἡ Δύσις μετὰ τῆς Ἀνατολῆς, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τῆς ὁδοῦ ἀπὸ Βυτρινίτσης εἰς Λιδωρίκιον, ὅτε προσεπάθει νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ὑπέρμετρον δαπάνην, τὴν ὁποίαν προὐκάλεσε τῆς ὁδοῦ ἐκείνης ἡ κατασκευή, ἀλλὰ συγκοινωνοῦσιν αἱ πλεῖσται χῶραι τῆς Εὐρώπης. Τὰ ἐκ τοῦ σιδηροδρόμου τοῦ Saint Gothard ἔσοδά εἰσι τοσαῦτα, ὥστε ἀρκοῦσι νὰ καλύψωσι καὶ τὰ ἔξοδα τῆς ἐκμεταλλεύσεως αὐτοῦ καὶ τοὺς τόκους τῶν δαπανηθέντων κεφαλαίων. Ἀλλ’ ὁ σιδηρόδρομος Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων, μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν, τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς τὴν πατρίδα τοῦ κ. Φωτήλα, δὲν παράγει ἔσοδα, οὐχὶ ἵνα καλύψωσι τοὺς τόκους τῶν πρὸς κατασκευὴν αὐτοῦ δαπανηθέντων, ἀλλ’ οὐδὲ διὰ νὰ καταστήσωσι δυνατὴν τὴν ἐκμετάλλευσιν αὐτοῦ. Διέβην διὰ τῆς σιδηροδρομικῆς ταύτης γραμμῆς, ἐν ᾧ χρόνῳ ἦτο ἔτι ἀτελής, διότι μετέβαινον νὰ ἐκδηλώσω τὴν ἐμὴν εὐλάβειαν εἰς ἱερὸν ἵδρυμα, ἐν τῷ ὁποίῳ πλῆθος Ἑλλήνων εἶχε ζητήσει ἄσυλον κατὰ τοὺς χρόνους τῆς μεγάλης ἐπαναστάσεως, ὅτε κατεδιώκοντο ὑπὸ τῶν τουρκικῶν στρατιῶν. Τὰ τεχνικὰ ἔργα τοῦ σιδηροδρόμου Διακοπτοῦ δὲν εἶναι ἀληθῶς συνήθη, καὶ ἐθαύμασα αὐτά, ἂν καὶ εἶχον τότε κἄποιον δισταγμόν, ἂν θὰ φθάσω σῷος (ἱλαρότης). Ἐγὼ δὲν ἀντιτίθεμαι νὰ κατασκευασθῶσι σιδηρόδρομοι· ἐπιθυμῶ νὰ κατασκευασθῶσι πανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος. Διατὶ νὰ μὴ συνδεθῇ διὰ σιδηροδρόμου ἡ Λοκρὶς μετὰ τῆς Δωρίδος, ἡ Παρνασσὶς μετὰ τῆς Φθιώτιδος; Ἀπαιτεῖται ὅμως νὰ ἔχωμεν τὸ βαλάντιον ἡμῶν πλῆρες· διότι, ἂν δὲν ἔχωμεν τὰ χρήματα καὶ δανειζώμεθα αὐτά, ἂν δὲν ἔχωμεν νὰ πληρώνωμεν τοὺς τόκους, τότε ἂν δὲν κριθῶμεν ὡς ἀπονενοημένοι, συνετοὶ ὅμως οὐδέποτε θέλομεν θεωρηθῆ. Ἠκούσατε κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ φίλους τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου καὶ μὴ φίλους αὐτοῦ, ἐρωτῶντας ἡμᾶς, ποῖον ἡμεῖς ἔχομεν πρόγραμμα· πάντες δ’ οὗτοι, καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ, ἐσκόπουν διὰ τῆς ἐρωτήσεως ταύτης νὰ ἀποδείξωσιν, ὅτι ἡμεῖς τυγχάνομεν ἐστερημένοι τῆς σοφίας αὐτῶν, ἀνίκανοι καὶ ἀσύντακτοι· ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἰδίως, ὁσάκις ἦτο ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπετίμα ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ἠρώτα ποῖον εἶναι τὸ πρόγραμμα ἡμῶν, καὶ ἐνόμιζεν, ὅτι, ἂν ἔλεγεν ὅτι δὲν ἔχομεν ἄλλο πρόγραμμα παρὰ νὰ πράττωμεν τὰ ἐναντία ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὐτὸς ἔπραττεν, ἤθελε παραστήσει, ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν κενὰς τὰς κεφαλὰς ἡμῶν. Ποῖον πρόγραμμα ἠξιοῦτε νὰ ἔχῃ τὸ Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προϊστάμην, τὸ σχηματισθὲν κατὰ τὴν 24ην Ὀκτωβρίου 1890; Ἠξιοῦτε νὰ ἔχῃ ὡς πρόγραμμα τὴν ἄρνησιν νὰ πληρώσῃ τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας εἶχε διατάξει ὁ κ. Τρικούπης; Νὰ σταματήσῃ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἐνῷ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον εἶχε συνομολογηθῆ καὶ ἐκδοθῆ δάνειον, καὶ εἶχον εἰσπραχθῆ τὰ πλεῖστα τῶν κεφαλαίων τοῦ δανείου τούτου, καὶ εἶχε μάλιστα γενῆ ἔναρξις τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου καὶ δαπανηθῆ δι’ αὐτὴν ἱκανὰ ποσά; Νὰ σταματήσῃ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Μεσολογγίου–Ἀγρινίου, τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Διακοφτοῦ–Καλαβρύτων; Ἀλλὰ πάντα ταῦτα τὰ ἔργα εἶχον ἀρχίσει καὶ ἐξετελοῦντο, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγκαταλειφθῶσιν ἄνευ μεγάλης ζημίας, ἣν ἤθελεν ἐπιφέρει ἡ ἀπώλεια τῶν κεφαλαίων, τὰ ὁποῖα ἕως τότε εἶχον δαπανηθῆ. Τὰ Ὑπουργεῖα, τὰ ὁποῖα διαδέχονται Κυβερνήσεις προηγηθείσας, δὲν δύνανται νὰ ἀθετῶσι τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας νομίμως εἶχον ἐκεῖναι ἀναλάβει. Ἀλλὰ δὲν δύνανται καὶ νὰ ἐγκαταλείπωσι τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐκεῖναι εἶχον ἐπιχειρήσει, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα εἶχον γενῆ δαπάναι οὐχὶ εὐκαταφρόνητοι. Καὶ πόσα ἔργα δὲν εἶχε λάβει ἀνὰ χεῖρας ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, καὶ πόσα δάνεια δὲν ἦτο ἕτοιμος νὰ συνομολογήσῃ, ἐφωδιασμένος δι’ αὐτὰ μὲ τὰς ἀναγκαίας νομοθετικὰς ἀδείας; Ἠναγκασμένοι νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν κατασκευὴν τῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀρχίσει, ἐξηκολουθήσαμεν αὐτὴν, ἀλλὰ τὰ πολλαπλᾶ δάνεια, διὰ τὰ ὁποῖα εἶχε λάβει τὴν ἄδειαν τοῦ Κοινοβουλίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ εὕρωμεν καὶ νὰ συνομολογήσωμεν, ἠγωνιζόμεθα δὲ νὰ οἰκονομήσωμεν καὶ τὰς δι’ αὐτὰ δαπάνας ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ ταμείου. «Λοιπὸν δὲν ἔχετε πρόγραμμα;» ἐφώνει κατὰ τὰ 1890 καὶ 1891 ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ κ. Τρικούπης. «Ἀκολουθεῖτε τὸ πρόγραμμα ἡμῶν;» Καὶ τί ἠξιοῦτε νὰ πράξωμεν; Ἐὰν εἴχομεν πρόγραμμα νὰ μὴ δανειζώμεθα ποσῶς, ἢ νὰ δανειζώμεθα, ἀλλὰ μόνον ὅταν ἀπόλυτος ἀνάγκη μᾶς ὑπεχρέου νὰ δανεισθῶμεν, εἴχομεν δὲ ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων περίσσευμα ἀρκοῦν πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τοῦ χρεωλυσίου τοῦ δανείου, ἤμεθα ἐν ἀνικανότητι νὰ τὸ ἐφαρμόσωμεν, διότι ὑμεῖς, οἵτινες ἐκυβερνᾶτε πρὸ ἡμῶν, καὶ τοὺς ὁποίους διεδέχθημεν ἡμεῖς, συνωμολογήσατε τόσα δάνεια, καὶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον διεχειρίσθητε αὐτὰ, ὥστε κατεστήσατε ἀδύνατον εἰς ἡμᾶς νὰ εὕρωμεν δάνειον, καὶ ἂν εἴχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην αὐτοῦ. Πῶς ἦτο δυνατὸν πλέον νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν ἡμῶν; Ἂν εἴχετε διαδεχθῆ Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐπικηρύξει πόλεμον, ἐκαλεῖσθε δ’ ὑμεῖς νὰ διαδεχθῆτε αὐτὸ πρὶν ἢ ἡ τύχη τοῦ πολέμου δώσῃ τὴν νίκην ἢ τὴν ἧτταν, ἠδύνασθε νὰ παραιτηθῆτε τοῦ πολέμου καὶ νὰ συνομολογήσητε εἰρήνην, καὶ νὰ μὴ κριθῆτε ὡς προδόντες τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ὡς ἐγκαταλιπόντες τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, ἧς ἕνεκα εἶχεν ἐπικηρυχθῆ ὁ πόλεμος; Ἐὰν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχεν ἀναλάβει ὑποχρεώσεις διὰ συμβάσεων, εἶχε προβῆ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν, παρῃτεῖτο δὲ πρὸ τοῦ πέρατος, ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τοὺς διαδόχους αὐτῆς νὰ διαῤῥήξωσι τὰς συμβάσεις, νὰ ἀνατρέψωσιν ὅ,τι εἶχεν ἐκτελεσθῆ συμφώνως πρὸς τὰς συμβάσεις ταύτας, καὶ νὰ ῥίψωσιν εἰς τὴν θάλασσαν ὅσα εἶχον δαπανηθῆ; Ἐπειδὴ τὸ κοινὸν δὲν ἔχει καιρὸν νὰ ἐξελέγχῃ, ἐὰν τὰ λεγόμενα ἔχωσι βάσιν ἢ ὄχι, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἀποπλανᾶτε αὐτὸ, τοιαῦτα λέγοντες κενὰ καὶ παράλογα; Δὲν ἀνεκηρύξαμεν πρόγραμμα, διότι τὰ κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν ὑμέτερα προγράμματα δὲν ἦσαν προγράμματα πολιτικῶν ἀνδρῶν, διατυποῦντα τὸ κυβερνητικὸν ἢ διοικητικὸν σύστημα αὐτῶν, ἀλλ’ ἦσαν ὅμοια πρὸς τὰ τοιχοκολλήματα, τὰ ὁποῖα τοιχοκολλοῦσιν ἐν ταῖς ὁδοῖς καὶ ταῖς πλατείαις οἱ μέλλοντες νὰ δώσωσι θεατρικὰς παραστάσεις, ἢ νὰ ἐκτελέσωσι ταχυδακτυλουργικὰ παίγνια, ἢ νὰ ἐκποιήσωσιν ἐμπορεύματα, τῶν ὁποίων ἡ ἀξία ἐμειώθη. Ποῖον πρόγραμμα νὰ ἐκδώσωμεν; Πάντα τὰ προγράμματα εἶχεν ἐκδώσει πρὸ ἡμῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Καὶ ποῖον δὲν ἐξέδωκε πρόγραμμα; Καὶ πρόγραμμα κατασκευῆς σιδηροδρόμων καὶ συγκοινωνίας, καὶ πρόγραμμα οἰκονομιῶν, καὶ πρόγραμμα ἀναπτύξεως τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, καὶ πρόγραμμα ἀποκεντρώσεως ἐν τῇ διοικήσει, ἐνῷ συγχρόνως κατήργει τὸ δικαίωμα τῶν δήμων νὰ ἐνασκῶσι τὴν τοπικὴν ἀστυνομίαν, ἱδρύων ἀστυνομίαν στρατιωτικὴν, ἐνῷ συγχρόνως κατήργει τὸ δικαίωμα τῶν δήμων νὰ εἰσπράττωσι τὰ ἴδια ἔσοδά των, ἀνατιθεὶς τὴν φροντίδα ταύτην εἰς τὰ ὑποταμεῖα, ἐνῷ συγχρόνως συνεχώνευε τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας μετὰ τοῦ δημοσίου ταμείου. Ἀλλὰ μήπως δὲν ἐξέτεινε τὰ βλέμματά του καὶ πέραν τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους; Ἄλλα προγράμματα: Πρόγραμμα στρατιωτικῶν παρασκευῶν, ἐνῷ τὰ δι’ αὐτὰς χρήματα ἐξώδευεν, ἵνα καλύψῃ τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Πρόγραμμα ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἐνῷ παρέδιδε τὴν Κρήτην εἰς τὸν Σακὴρ, καὶ συνέπραττεν, ἵνα καταργηθῶσι τὰ προνόμια τῆς ἀτυχοῦς ἡρωΐδος τῆς Μεσογείου. Πρόγραμμα ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐνῷ ἐπώλει τὸ δικαίωμα τῆς ἀσυλίας ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ ἀνεγνώριζε τὴν ἁρπαγὴν τῆς ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας ὑπὸ τῶν Βουλγάρων. Μετ’ ἄκρας θερμότητος συνηγόρει προχθὲς ὑπὲρ τῶν προγραμμάτων τούτων τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ δὲν εἶπε κατὰ τίνα τρόπον ἐξετελέσθησαν ταῦτα. Τοιαῦτα προγράμματα δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ μεταδώσω εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ ὑπὸ τῶν οἰκογενειακῶν μου παραδόσεων καὶ ὑπὸ τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ὀφείλω νὰ ἔχω πρὸς ἐμὲ αὐτόν. Ἓν ἦτο τὸ ἐμὸν πρόγραμμα, τὸ πρόγραμμα διαχειρίσεως συνετῆς καὶ ὁμοίας πρὸς ἐκείνην, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς διῆλθε πολλὰς δεκάδας ἐνιαυτῶν. Ἐκείνη ἡ συνετὴ διαχείρισις τῶν προκατόχων τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἐνεθάῤῥυνε καὶ προῆγεν ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ δυνατοῦ τὴν εὐημερίαν τοῦ Κράτους, συνετήρει δὲ καὶ ἐθέρμαινε τοὺς πόθους καὶ τὰς ἐλπίδας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ συνετὴ ἐκείνη πολιτικὴ ἐπροίκιζε τὴν Κρήτην διὰ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, διέσωζε τὸν Ἑλληνισμὸν τῆς Μακεδονίας καὶ Θράκης, καθίστα ἐν Ἠπείρῳ σεβαστὸν τὸ ὄνομα τοῦ Ἕλληνος, ἀπηλευθέρονε τὴν Θεσσαλίαν, καὶ ἤθελε χαράξει τὴν γραμμὴν τῶν ὁρίων ἐπὶ τῶν κορυφῶν τοῦ Ὀλύμπου καὶ εἰς τὸ Μέτσοβον τῆς Πίνδου, ἂν δὲν ἀντέπραττεν εἰς αὐτὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Εἰς τοιαύτην παρέλαβε κατάστασιν τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὸ 1882, ὅτε ἐκλήθη νὰ κυβερνήσῃ αὐτήν. Τοιαύτην τὸ ἡμέτερον πρόγραμμα συνετὴν καὶ πεφωτισμένην διαχείρισιν ἀνέγραφε, διαχείρισιν μὴ παραλείπουσαν τὰς πρὸς τοὺς συμπολίτας ὑποχρεώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐκπληροῦσαν τὰ πρὸς τοὺς ὁμοφύλους ἡμῶν καθήκοντα αὐτῆς· διαχείρισιν παρασκευάζουσαν μικρά τινα κατ’ ἔτος περισσεύματα, ἀλλ’ ἀληθῆ καὶ πραγματικὰ, οὐχὶ δὲ εἰκονικὰ, ἵνα ἡμέραν τινὰ διαθέσῃ αὐτὰ εἰς προστασίαν τῶν πόθων καὶ ὑποστήριξιν τῶν ἐλπίδων ἐκείνων, τῶν ὁποίων οἱ πατέρες συνηγωνίσθησαν μετὰ τῶν πατέρων ἡμῶν, ὅπως ἐλευθερωθῇ ἡ ἐλευθερωθεῖσα χώρα καὶ ἱδρυθῇ τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος. Τὸ 1891 εἶναι τὸ ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθησαν αἱ εἰδικαὶ αἰτίαι, αἱ ὁποῖαι ἐπήνεγκον τὴν πτώχευσιν τῆς Ἑλλάδος. Οὕτως ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, τοῦτο δ’ ἰσχυρίσθη, ὡς εἴπετο, καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος. Ποῖαί εἰσιν αἱ εἰδικαὶ αὗται αἰτίαι; Διότι ἐπληρώσαμεν τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1891 ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων, δὲν ἐφροντίσαμεν δὲ νὰ εἰσαγάγωμεν χρυσόν. Καὶ διὰ ποίαν αἰτίαν ὠλιγωρήσαμεν νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὸ Κράτος χρυσὸν, ὅπως μὴ ἀναγκασθῶμεν νὰ πληρώσωμεν τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῶν δανείων ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων; Διότι, εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1892, ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ ἑρμηνεύσωμεν τοὺς ἀριθμούς. Τῷ ὄντι τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δίδωσιν εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τοὺς ὁποίους διαχειρίζεται, ἐσμὲν ἀνίκανοι νὰ δώσωμεν ἡμεῖς. Ἡ ἑρμηνεία τῶν ἀριθμῶν συνίσταται εἰς τὴν παρασκευὴν ψευδῶν ἰσοζυγίων καὶ ψευδῶν περισσευμάτων, εἰς τὸ προϋπολογίζειν ἔσοδα 10,840,000 ἐκ δικαιωμάτων καταναλώσεως, ἐνῷ ἤθελον εἰσπραχθῆ δύο ἑκατομμύρια καὶ 65 χιλιάδες δραχμῶν μόνον, εἰς τὸ προϋπολογίζειν 10 ἑκατομμύρια ἐκ δικαιώματος καταναλώσεως καπνοῦ, ἐνῷ ἤθελον εἰσπραχθῆ μόνον τρία ἑκατομμυρίων καὶ 23 χιλιάδες. Τοιαύτην δύναμιν τοῦ ἐννοεῖν τοὺς ἀριθμοὺς κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν ἔχομεν, οὐδ’ ἀξιοῦμεν νὰ ἔχωμεν, ὡς οὐδὲ τὸ σύστημα τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον ἐξῆρεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, δυνάμεθα νὰ στέρξωμεν, διότι τοιοῦτοι οἰκονομικοὶ συνδυασμοὶ εἰς οὐδὲν ἄλλο χρησιμεύουσιν ἢ νὰ περικαλύψωσι τὸ ἀληθὲς ποσὸν τῶν τόκων, τοὺς ὁποίους ἀναλαμβάνομεν νὰ πληρώσωμεν. Τοιαύτην ἱκανότητα δὲν εἴχομεν, διὰ τοῦτο κατὰ τὸ 1891 εὑρέθημεν ἄνευ χρυσοῦ ἐξωτερικοῦ. Διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ θεραπεύσωμεν τὰς ἀνάγκας τοῦ 1890 καὶ 1891 διὰ χρυσοῦ ἐξωτερικοῦ, ἔπρεπε νὰ συνομολογήσωμεν δάνειον, δανείου ὅμως ἡ συνομολόγησις ἦτο ἀνέφικτος. Καὶ ἂν δὲν ἦτο φύσει ἀνέφικτος, κατεστάθη ὅμως θέσει ἀνέφικτος διὰ τῶν ἐνεργειῶν, τὰς ὁποίας ἡ φιλοπατρία τῆς κατὰ τὸ 1891 Ἀντιπολιτεύσεως ἐπενόησε. Τοὺς πρώτους ὀκτὼ μῆνας τοῦ 1891 διῴκησε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, τοὺς τέσσαρας ἑπομένους μῆνας τοῦ 1891 ἀνέλαβον τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ἐγώ. Ὅτε ἀνέλαβον τὴν διοίκησιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, προσεπάθησα νὰ εὕρωμεν δάνειον, ἀλλὰ πολλαχόθεν μοὶ ἐδίδετο πληροφορία, ὅτι ἦτο δύσκολον νὰ εὑρεθῶσι δανεισταὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα, εἴτε διότι αἱ δυσμενεῖς περιστάσεις τῆς Ἀργεντινῆς καὶ τῆς Πορτογαλίας καὶ αἱ ἀμφιβολίαι περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς Ἱσπανίας εἶχον κλονίσει τὴν πίστιν τῶν δευτερευόντων Κρατῶν, εἴτε καὶ δι’ ἕτερον εἰδικὸν λόγον, διότι ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐξετέλει τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀναλάβει διὰ τῶν συμβάσεων περὶ δανείων, εἶχε μειώσει ἐπαισθητῶς τὴν πίστιν τῶν δανειστῶν πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι πολλαὶ συμβάσεις εἶχον ἀθετηθῆ, διότι οὔτε τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ ποσὸν τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου εἶχε μειωθῆ, καθ’ ἃ εἶχεν ὑποσχεθῆ ἐπανειλημμένως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, οὔτε τὰ κεφάλαια τῶν δανείων ἐδαπάνα συμφώνως πρὸς τοὺς σκοποὺς, δι’ οὓς συνωμολόγει ταῦτα. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα κατὰ τὰ τέλη Δεκεμβρίου ἠδυνήθημεν διὰ τῆς ἐν Λονδίνῳ Ἑλληνικῆς Πρεσβείας νὰ ἀνεύρωμεν πιθανότητας εὑρέσεως δανείου, εἴχομεν δὲ συνεννοηθῆ περὶ τῶν ὅρων, ἐφ’ οἷς τὸ δάνειον ἔμελλε νὰ συνομολογηθῇ, καὶ εἶχεν ἀναβληθῆ ἡ περάτωσις τῶν διαπραγματεύσεων μετὰ τὰς ἑορτὰς τῆς πρώτης τοῦ ἔτους, ἀλλὰ ἐν τῷ μεταξύ, τυχαίως ἢ μεμελετημένως, ἐνέργειαι ἐξ Ἀθηνῶν κατέστησαν ἀδύνατον τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου, διότι σωρηδὸν ἀπεστέλλοντο ἐξ Ἀθηνῶν πρὸς πώλησιν ἑλληνικὰ χρεώγραφα, καὶ αἰσθητὴ ἐγένετο ἡ ὑποτίμησις αὐτῶν, ἐκεῖνοι δὲ, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦ κ. Γενναδίου, τοῦ προϊσταμένου τῆς Ἑλληνικῆς Πρεσβείας ἐν Λονδίνῳ, ἦσαν ἐν διαπραγματεύσεσι μετ’ ἐμοῦ, δὲν ἔστεργον πλέον νὰ συνομολογήσωσι τὸ δάνειον. Ἡ ἀποτυχία τοῦ δανείου μοὶ ἐγένετο γνωστὴ κατὰ τὸν Ἰανουάριον, ἡμεῖς ὅμως εἴχομεν πληρώσει τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου καὶ τοῦ Δεκεμβρίου, ὅτε ἔληγον ταῦτα, ἐπὶ τῇ προσδοκίᾳ ὅτι ἡ πρόθυμος καὶ πρὸ τῆς συνομολογήσεως δανείου πληρωμὴ αὐτῶν ἤθελε βελτιώσει ἐν Εὐρώπῃ τὴν περὶ τοῦ Κράτους ἡμῶν γνώμην. Δὲν συνωμολογήσαμεν λοιπὸν ἐξωτερικὸν δάνειον, διότι δὲν ἠδυνήθημεν νὰ εὕρωμεν, δὲν ἠδυνήθημεν δὲ νὰ εὕρωμεν δάνειον καὶ δι’ ἄλλους ἀλλοτρίους ἡμῶν λόγους, ἀλλὰ καὶ διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου εἶχε κλονίσει τὴν πίστιν τοῦ Κράτους διὰ τῆς ἐπανειλημμένης ἀθετήσεως τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς διὰ τῶν περὶ δανείων συμβάσεων ἀνελάμβανε, καὶ προσέτι διότι ἀντίδρασις ζωηρὰ εἰς τὰς πρὸς εὕρεσιν δανείου προσπαθείας ἡμῶν ἐγένετο ἐξ Ἀθηνῶν, τυχαία ἢ μεμελετημένη, διὰ τῶν ἐπανειλημμένων παραγγελιῶν, αἵτινες τότε ἐδόθησαν εἰς Λονδῖνον πρὸς ἀθρόαν πώλησιν ἑλληνικῶν χρεωγράφων. Εὐλόγως λοιπὸν ἐμεριμνήσαμεν, ἵνα ἐκ τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους πληρώσωμεν τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1891· διότι, ἂν δὲν ἐμεριμνῶμεν ἐγκαίρως περὶ τούτου, δὲν ἠθέλομεν εὑρεθῆ ἐμπρόθεσμοι πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεων τούτων τοῦ Κράτους, ἠθέλομεν δ’ ἡμεῖς τότε σαλπίσει τὸ σάλπισμα τῆς πτωχεύσεως. Μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῶν πρὸς εὕρεσιν δανείου προσπαθειῶν, ἐσπεύσαμεν νὰ προβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν διαφόρους προτάσεις, τὰς ὁποίας μετ’ ἐπιμονῆς ἐπολέμησε τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἀλλ’ ἐπεψήφισεν ἡ Βουλή. Πᾶσαι αἱ προτάσεις αὗται ἐγένοντο νόμοι, τῶν ὁποίων πολλοὶ φέρουσι τὰς ὑπογραφὰς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπολέμησαν αὐτὰς κατὰ τὴν συζήτησιν. Μεταξὺ ὅμως τῶν προτάσεων τούτων ἦτο καὶ νομοσχέδιον περὶ συστάσεως μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ. Ἐγὼ δὲν ἐθεώρουν ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ πρὸς αὔξησιν τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, ἐπίστευον δ’ ὅτι, ἂν αἱ ἀτέλειαι τοῦ συστήματος τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ τῶν καπνοκοπτηρίων εἶχον καταστήσει εὐχερῆ τὴν λαθρεμπορίαν, ἧς ἕνεκα εἶχον αἰσθητῶς μειωθῆ τὰ ἐκ τοῦ φόρου τούτου τοῦ καπνοῦ ἔσοδα, δι’ ἄλλου συστήματος, ἀντὶ τοῦ συστήματος τῶν καπνοκοπτηρίων, ἤθελεν ὀργανωθῆ ἄγρυπνος ἐπιτήρησις ἐπὶ τοῦ καπνοῦ, καὶ ἠθέλομεν οὕτως ἐξασφαλίσει πρόσοδον μεγαλειτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν τὰ καπνοκοπτήρια ἀπέδιδον. Διὰ τοῦτο εἶχον εἰσαγάγει νομοσχέδιον δι’ οὗ ἐπροτείνετο ἡ μεταβολὴ τοῦ συστήματος, τὸ νομοσχέδιον δὲ τοῦτο εἶχε συζητηθῆ καὶ ἐπιψηφισθῆ. Ἀφοῦ ὅμως ἐπῆλθεν ἡ ἀποτυχία τῶν πρὸς συνομολόγησιν δανείου διαπραγματεύσεων, πρὶν ἢ τὸ κατὰ τὰ εἰρημένα ψηφισθὲν νομοσχέδιον μεταβληθῇ εἰς νόμον, ἔκρινα ὅτι ἡ ἵδρυσις μονοπωλίου ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ οὐχὶ πρὸς αὔξησιν τῶν ἐσόδων, διότι ταύτην εἶχεν ἐξασφαλίσει ἡ διὰ τοῦ ψηφισθέντος ὑπὸ τῆς Βουλῆς νομοσχεδίου ἀντικατάστασις τοῦ συστήματος τῶν κοπτηρίων διὰ τοῦ εἰσαχθέντος διὰ τοῦ νομοσχεδίου συστήματος, ἀλλὰ πρὸς παρασκευὴν κεφαλαίου, ἀναγκαίου διὰ τὴν ὑπηρεσίαν δανείου, δυναμένου δὲ νὰ τεθῇ εἰς τὴν διάθεσιν τῶν δανειστῶν. Διὰ τοῦτο δὲν προέβην εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντος νομοσχεδίου, ἐπρότεινα δὲ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ. Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο εἶχον συντάξει κατὰ τρόπον ἁπλοῦν, ὡς νομοσχέδιον ἐξουσιοδοτοῦν τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ κανονίσῃ πάσας τὰς λεπτομερείας· ἀλλὰ τοιαύτη τοῦ νομοσχεδίου σύνταξις ὑπέθετεν οὐ μόνον ἀπόλυτον τὴν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ αὐθόρμητον· συνέταξα δ’ αὐτὸ οὕτω, διότι δὲν μοὶ ἔμενε καιρὸς, ὅπως μελετήσω πάσας τὰς λεπτομερείας τοῦ μονοπωλίου, καὶ τὸν κανονισμὸν αὐτῶν περιλάβω ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Παρετήρησα ὅμως κατὰ τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο πρόθυμος, ἵνα ἐκδηλώσῃ τοιαύτην ἐμπιστοσύνην, καὶ ὅτι ἦτο μὲν διατεθειμένη ἡ πλειοψηφία, ἡ μειοψηφία ὅμως κατεδήλου καταφανῆ πρὸς τοῦτο ὄκνον. Διὰ τοῦτο, πρὶν ἢ προκαλέσω τὴν εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου συζήτησιν, συνεννοήθην μετὰ τῶν ἐν τῇ Διοικήσει τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, οὗτοι δ’ ἔστερξαν νὰ φροντίσωσιν, ἵνα συγκροτήσωσιν ὁμάδα, ὅπως ἐκμισθώσῃ τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, παρεκάλεσα δ’ αὐτοὺς νὰ συμπράξωσι μετὰ τοῦ Γενικοῦ γραμματέως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ τμηματάρχου τοῦ ἁρμοδίου τμήματος τοῦ εἰρημένου Ὑπουργείου, ἵνα ἀνασυντάξωσι τὸ περὶ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ νομοσχέδιον, περιλαμβάνοντες ἐν αὐτῷ πλήρη τὸν κανονισμὸν τῶν λεπτομερειῶν τῆς λειτουργίας τοῦ μονοπωλίου. Τὴν ἕνεκα τούτου ὅμως ἀναβολὴν τῆς εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν συζητήσεως τοῦ εἰσηγμένου εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχεδίου περὶ μονοπωλίου παρέστησαν οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ὡς ἀνάκλησιν, καὶ διέδωκαν ὅτι ἀπέσυρα τὸ νομοσχέδιον· δὲν διέδωκαν δὲ μόνον τοῦτο ἐν τῇ πόλει, ἀλλὰ καὶ μετέδωκαν, καθ’ ἣν ἀκολουθοῦσι τακτικήν, καὶ εἰς τὰ Ἀνάκτορα, ἔνθα μοὶ ἐγένετο ἡ ἐρώτησις, ἂν ἀληθῶς εἶχον ἀνακαλέσει τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχον εἰσαγάγει εἰς τὴν Βουλλήν. Ἐξέθηκα τὰ πράγματα ὡς εἶχον εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ τὴν παρατήρησιν ταύτην, μετὰ τῆς ὀφειλομένης εὐλαβείας, προσδοκῶ δὲ, ὅτι αἱ παραστάσεις μου ἔπεισαν τότε τὴν Μεγαλειότητά του. Αἱ διαδόσεις ὅμως δὲν ἔπαυσαν, ὁ δὲ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἐν ἀγανακτήσει μὲ ἠρώτα προχθὲς τὴν ἑσπέραν, ἂν ἐσκόπουν νὰ συκοφαντήσω αὐτόν. Ἡ τέχνη αὕτη εἶναι τὰ μάλιστα δύσκολος, οὐδὲ προσιτὴ ἕνεκα τούτου εἰς πάντα· ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μετῆλθον αὐτὴν τότε, ἦσαν δεξιοί, καὶ κατώρθωσαν οὐ μόνον νὰ ἀπασχολήσωσι τότε τὴν πόλιν, ἀλλὰ καὶ νῦν νὰ ἐξακολουθῇ ἔτι πιθανολογουμένη ἡ διάδοσις, ὥστε νὰ ἐπαναλάβῃ αὐτὴν προχθὲς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος. Φαίνεται ὅμως, ὅτι ἡ διάδοσις αὕτη πρὸς πολλαῖς ἄλλαις διαδόσεσιν εἶχεν ὑπονομεύσει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς βασιλικῆς ἀρχῆς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο. Ἐν συνταγματικῷ Κράτει αἱ Κυβερνήσεις ἔχουσιν ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος ὡς καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, πρὸς ἡμᾶς ὅμως, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν εἶχε παύσῃ ἐκδηλοῦσα τὴν πρὸς ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην της, μοὶ ἐγένετο ὅμως γνωστὸν, ὅτι ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Στέμματος εἶχε μειωθῆ, εἰ καὶ ἠγνόουν τοὺς λόγους, οἵτινες εἶχον ἐπιφέρει τὴν τοιαύτην μεταβολὴν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἡγεμόνος, διότι οὐδέποτε πρὸς τὰς ὑποβαλλομένας προτάσεις μου ἐδηλώθησαν δισταγμοὶ ἢ διαφωνία τοῦ Ἡγεμόνος. Ἐδίστασα ὅμως μετὰ λόγου νὰ παραιτηθῶ ἑκουσίως τῆς ἀρχῆς, διότι ἐν τῇ μεταβολῇ τότε τῆς Κυβερνήσεως καθωρᾶτο ἡ ἀναίρεσις πάσης ἐλπίδος πρὸς ἀποτροπὴν τῆς πτωχεύσεως, ἐδυσχέραινον δὲ νὰ ἀναλάβω τόσῳ βαρεῖαν εὐθύνην· διὰ τοῦτο προετίμησα νὰ μὴ προλάβω διὰ τῆς παραιτήσεως τὰς ἀποφάσεις τοῦ Στέμματος, ἀλλὰ νὰ ἀφήσω νὰ διαταχθῇ δι’ αὐτῶν ἡ παῦσις ἐμοῦ καὶ τῶν συναδέλφων μου, ὅπως ἐπὶ ταῖς συνεπείαις, ἃς αὕτη ἀναγκαίως ἤθελεν ἐπιφέρει, τὴν εὐθύνην μὴ ἔχωμεν ἡμεῖς, ἀλλ’ ἔχωσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες συνεβούλευσαν ἢ ἐνίσχυσαν τὸ Στέμμα εἰς τὰς ἀποφάσεις του ταύτας. Καὶ ὄντως, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὑπὲρ οὗ μετὰ τοσαύτης ἐπιμονῆς συνηγορεῖ ἐκεῖνος, δύνανται νὰ λέγωσι τοτὲ μὲν, ὅτι ἡ πτώχευσις τοῦ Κράτους ἐπῆλθε διὰ τοῦ περὶ δανείου τῆς κεφαλαιοποιήσεως τῶν τόκων τῶν χρεῶν τοῦ Κράτους Β. Διατάγματος τῆς 30 Μαΐου 1893, ἵνα κηρύξωσιν ὑπεύθυνον τῆς πτωχεύσεως τὸν κ. Σωτηρόπουλον, τοτὲ δὲ, ὅτι ἐπῆλθε τὴν 30 Ἀπριλίου 1886, ὅτε ἔληξεν ἡ ἐπιστράτευσις, ἵνα κηρύξωσιν ἐμὲ ὑπεύθυνον ἐπὶ τῇ πτωχεύσει. Ἀληθὲς εἶναι, ὅτι κατὰ τὴν 25 Ὀκτωβρίου 1890, ὅτε διεδέχθημεν ἐν τῇ Κυβερνήσει τὸν κ. Τρικούπην, εὕρομεν τὸ Κράτος σχεδὸν ἐν πτωχεύσει, ἦσαν δὲ τοσοῦτον προκεχωρηκότα τὰ πράγματα, ὥστε οὐχὶ ἅπαξ ἐσκέφθην ἂν δὲν εἴχομεν καθῆκον νὰ δηλώσωμεν, ὅτι τὸ δημόσιον ταμεῖον εἶχε πλέον κατασταθῆ ἀνίκανον εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του. Ἐβασάνισα ἀληθῶς ἐν τῇ ἐμῇ συνειδήσει πολλάκις τὴν ὑπόθεσιν, ἀλλὰ διέβλεπον, ὅτι ἐσώζοντο ἔτι ποσοστά τινα ἐλπίδος νὰ ἀποτρέψωμεν τὴν συμφορὰν, καὶ ὅτι εὐσυνειδήτως δὲν ἠδυνάμην νὰ τὸ πράξω· διότι, ὅσον καὶ ἂν ἦσαν ἀσθενεῖς, ὑπέφωσκον ὅμως λάμψεις τινὲς ἐλπίδος, οὐδὲ μοῦ διέφευγεν, ὅτι, ἐὰν ἔπραττον τοιοῦτόν τι ἐν τοιαύτῃ καταστάσει, ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ ὑποληφθῶ, ὅτι ἔσπευσα προώρως νὰ κηρύξω τὸ Κράτος ἐν πτωχεύσει, ἵνα ἐπιβαρύνω τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου, ἑπομένως νὰ κατακριθῶ, ὅτι ἐκ ταπεινοῦ πάθους ἠδίκησα τὴν πατρίδα. Ἐπεδόθην λοιπὸν, ὅπως πολλαπλασιάσω τὰ ποσοστὰ τῆς ἐλπίδος, τὰ ὁποῖα ἐσώζοντο ἔτι, ὅπως ἀναβιβάσω τὰ κλάσματα ταῦτα τῆς ἐλπίδος εἰς ἀριθμοὺς ἀρτίους, καὶ δυνηθῶ νὰ ἀποσοβήσω τὸν κίνδυνον. Κατὰ τοὺς δέκα καὶ πέντε μῆνας, καθ’ οὓς διετηρήθημεν ἐν τῇ ἀρχῇ, καὶ ἐγὼ καὶ οἱ συνάδελφοί μου εἰργάσθημεν ὡς πυροσβέσται, οἱ ὁποῖοι προσπαθοῦσι νὰ κατασβέσωσι τὸ ἐκραγὲν πῦρ, τὸ ὁποῖον εἶχε καταβρώσει καὶ τὰ παράθυρα καὶ τὰ πατώματα καὶ τὰς κλίμακας τῆς οἰκίας, μόνη δ’ ἡ στέγη αὐτῆς ἐσώζετο ἔτι· ὅτε δ’ ἐπαύθημεν, ἀπηλλάγημεν ἀληθοῦς μαρτυρίου, τὸ ὁποῖον εἶχε παρασκευάσει εἰς τὸν διάδοχόν του ὁ ἐπὶ δεκαετίαν διαχειρισθεὶς τὴν Κυβέρνησιν κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Εἰς ἡμᾶς δὲν ἁρμόζει νὰ προσδιορίσωμεν τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἡ πτώχευσις συνετελέσθη, ἀλλὰ βεβαίως, ὅταν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς κατὰ Μάϊον τοῦ 1892, εἰς μὲν τὸν λαὸν ὑπισχνούμενοι ὅτι θέλουσι σώσει τὸν τόπον ἀπὸ τὴν συμφορὰν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δῆθεν εἴχομεν παρασκευάσει, περὶ δὲ τοῦ Βασιλέως κηρύσσοντες ὅτι ἡ 17 Φεβρουαρίου ὑπῆρξεν ἡ ὑψίστη κύρωσις τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, βεβαίως δὲν ἔλεγον τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἀπεπλάνων τὸν λαὸν, δεκάτην ἢ εἰκοστὴν ἴσως φορὰν τότε, ὅπως ὑποκλέψωσι τὰς ψήφους αὐτοῦ, ὡς ὑπέκλεψαν αὐτὰς, ἐκολάκευον δὲ τὸν Βασιλέα, δι’ ὧν ἔλεγον περὶ τῆς 17 Φεβρουαρίου, ὅπως μὴ ἀφήσωσι νὰ γένωνται ὁραταὶ αἱ συνέπειαι, τὰς ὁποίας παρεσκεύαζον τὰ κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου διαπραχθέντα. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπατῶνται τοσοῦτον ἄνδρες πολιτικοί· διότι, καθ’ ὃν χρόνον αἱ ἐκλογαὶ ἐγίνοντο, τὸ Κράτος ἦτο ἤδη ἐν πτωχεύσει, ὅταν δὲ μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐκλογῶν ἐκλήθη ὑπὸ τοῦ Στέμματος ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἐσχημάτισε τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ παρέστη ἐν τῇ Βουλῇ ζητῶν ἄδειαν, ἵνα συνομολογήσῃ δάνειον 100 ἑκατομμυρίων, ὅπως δυνηθῇ δι’ αὐτοῦ νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους ἐπὶ δύο ἔτη, ἐπὶ τῇ βεβαιώσει ὅτι μετὰ δύο ἔτη τὸ Κράτος ἤθελε κατασταθῆ ἐπαρκὲς εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, ἔλεγε λόγους κενοὺς, καὶ ἔδιδε διαβεβαιώσεις ψευδεῖς, καὶ ἐζήτει δάνειον οὐχὶ ἵνα σώσῃ τὸ Κράτος ἀπὸ τῆς πτωχεύσεως, ἀλλ’ ἵνα ἀναβάλῃ αὐτὴν ἐπὶ δύο ἔτη, ἕτοιμος νὰ καταγγείλῃ κατὰ τὸ τέλος τῆς διετίας τίς οἶδε τίνα ὡς ὑπεύθυνον. Διὰ τοῦτο ἀντέτεινα τότε εἰς τὴν πρότασιν αὐτοῦ περὶ δανείου, ἀναλογιζόμενος ὅτι δι’ αὐτοῦ δὲν ἤθελεν ἀποσοβηθῆ ἡ πτώχευσις, ἀλλ’ ἤθελε βυθισθῆ τὸ Κράτος μέχρι τοῦ πυθμένος τῆς πτωχεύσεως· ἔλεγον δὲ καὶ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἦσαν ἐκτὸς τοῦ Ὑπουργείου, ὅσοι εἶχον τότε κηρύξει ὅτι τὸ Κράτος ἠδύνατο ἐπαρκῶς νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του, ὅτι προσῆκεν εἰς αὐτοὺς νὰ χορηγήσωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ζητεῖ, ἀφοῦ ἐφρόνουν, ὅτι ἤμεθα ἔτι ἐν ἐπαρκείᾳ, προσῆκε δ’ εἰς αὐτοὺς νὰ ζητήσωσι λόγον παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν αὕτη ἤθελεν ἀναγκασθῆ νὰ κηρύξῃ τὴν πτώχευσιν. Ἔλεγον προσέτι καὶ εἰς τοὺς ἄλλους ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, ὅτι δὲν ἀνῆκεν εἰς αὐτοὺς νὰ προτείνωσι νὰ κηρυχθῇ τὸ Κράτος ἐν πτωχεύσει, ἐν ὅσῳ ὑπῆρχεν εἷς, ἰσχυριζόμενος ὅτι τὸ Κράτος ἐπήρκει πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, διότι τοιαύτη πρότασις αὐτῶν ἤθελε χρησιμεύσει εἰς τοὺς ὑπευθύνους νὰ δικαιολογῶνται διὰ τὴν ἀποτυχίαν των, προβάλλοντες ὅτι ἡ περὶ πτωχεύσεως πρότασις αὐτῶν ἐματαίωσε τὰς προσπαθείας των. Ἑπόμενον ἦτο, ὅτι οἱ λόγοι μου δὲν ἤθελον εἰσακουσθῆ, ἔλεγον ὅμως αὐτοὺς, καίτοι πεπεισμένος περὶ τῆς ἐπελθούσης πτωχεύσεως, διότι εἰλικρινῶς ἐφρόνουν, ὅτι ἡ ἐπικήρυξις αὐτῆς δὲν προσῆκεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ταῦτα εἶπον καὶ παῤῥησίᾳ, ὅταν ἠγόρευσα, καὶ πρὸ τούτου ἰδίᾳ εἰς συναδέλφους, μετὰ τῶν ὁποίων μὲ συνέδεον πρότερον πολιτικοὶ δεσμοί, οἵτινες ἠρώτησαν τὴν γνώμην μου, εἰ καὶ δὲν ἀπέκρυπτον ὅτι ἔσπευδον νὰ συμβουλεύσωσι τὴν πτώχευσιν. Καὶ ἐγένετο ὅ,τι προέλεγον τότε, διότι καὶ ἐλέχθη ἔπειτα καὶ ἐδημοσιεύθη αἰτίασις κατά τινος τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ὁμάδων, ὡς συντελεσάσης εἰς τὴν ματαίωσιν τῶν πρὸς εὕρεσιν δανείου προσπαθειῶν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ἂν καὶ οὐδὲ διὰ τῶν ἐνεργειῶν ὁμάδος τινὸς ἐκ τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, οὐδὲ δι’ ὧν εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, ἢ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, παρεκωλύθη τὸ παράπαν τοῦ δανείου ἡ εὕρεσις, ἀφοῦ τὸ κύριον πρὸς εὕρεσιν δανείου κώλυμα, τὸ κώλυμα τὸ ἀνυπέρβλητον, ὑπῆρχεν ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων, ἐν τῷ κλονισμῷ, ἢ μᾶλλον ἐν τῇ ἀληθεῖ καὶ πλήρει ἄρσει τῆς πίστεως τοῦ Κράτους...

§23ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπιθυμεῖτε νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 10 λεπτά;

§24ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δι’ ἐμὲ ὄχι· ἀλλ’ ἐὰν ἐπιθυμῶσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ ἀναπαυθῶσιν ὀλίγον, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν.

§25ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡμεῖς δὲν ἐκουράσθημεν.

§26ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα· ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ πτέρυξ ἐκείνη (δεικνύει τὴν δεξιὰν), εἶναι καὶ αὕτη (δεικνύει τὴν ἀριστεράν).

§27ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Νὰ γείνῃ μικρὰ διακοπὴ, κύριε Πρόεδρε.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά. (Μετὰ διακοπὴν 10 λεπτῶν ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις, ὥρᾳ 4 καὶ 5′ μ. μ.)

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, λάβετε τὰς θέσεις σας. Ὁ κ. Δηλιγιάννης θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§30Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂς προβῶμεν εἰς ἐπισκόπησιν καὶ τῆς δευτέρας κυβερνητικῆς περιόδου τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, τῆς ἀρχομένης ἀπὸ τοῦ Μαΐου 1886 καὶ ληγούσης τὴν 25 Ὀκτωβρίου 1890. Κατὰ τὸ 1887 ἐπεβλήθησαν νέοι φόροι καὶ ηὐξήθησαν οἱ ὑπάρχοντες, αὐξηθέντων τῶν ἐτησίων ἐσόδων τοῦ ταμείου διὰ τῶν φορολογικῶν τούτων αὐξήσεων, ἂν ὄχι κατὰ δρ. 22,280,686, ὅσα προϋπελογίζοντο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλὰ κατὰ 20,717,184.33, ἅπερ εἰσεπράττοντο καὶ κατὰ τὰ ἑπόμενα ἔτη. Οὕτω τὰ τακτικὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν πρώτην τετραετίαν ἀνήρχοντο εἰς 58 ἑκατομμύρια καί τινας ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν, καὶ κατὰ τὸ 1884 εἰς 60 ἑκατομμύρια, ηὐξήθησαν ἐπαισθητῶς ἕνεκα τῆς φορολογικῆς ταύτης αὐξήσεως, ἀνελθόντα κατὰ τὸ 1887 εἰς 82,849,805.58, κατὰ τὸ 1888 εἰς 89,551,394.94, κατὰ τὸ 1889 εἰς 83,731,591.09, καὶ κατὰ τὸ 1890 εἰς 79,931,795.22. Τὸ ὅλον δὲ ποσὸν, τὸ εἰσπραχθὲν κατὰ τὴν τριετίαν, ἀνῆλθεν εἰς 336,064,586.83. Εἰς τὸ ποσὸν ὅμως τοῦτο, ὅπερ ἀπετελέσθη ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, πρέπει νὰ προστεθῶσι τὰ ἔκτακτα ἔσοδα· εἰσεπράχθησαν δὲ τοιαῦτα ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων 90,537,927 φράγκα, ἐκ τοῦ δανείου τῶν 1,200,000 λιρῶν 20,515,360 φράγκα ἐκ τοῦ δανείου τῶν 5 ἑκατομμυρίων λιρῶν 91,268,827 φράγκα, ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἀφαιρέσει 7,694,637.50, ὑπολοίπου, ὅπερ εὕρομεν ἡμεῖς παρὰ τῷ Hamdro, φράγκα 32,355,362.50, ἐκ τοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 9,990,000, ἐκ τοῦ προσωρινοῦ δανείου τῶν 600 χιλιάδων λιρῶν 15,756,458, ἐκ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ ἐντόκων γραμματίων 10,000,000, ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἐφ’ ὅσον μετὰ τὴν 30 Ἀπριλίου 1886 ηὔξησε τὸ χρέος αὐτῆς, 16,813,924, ἐκ τῶν κερμάτων 14,000,000· τὸ ὅλον εἰσέπραξεν ἐξ ἐκτάκτων ἐσόδων 301,237,858.50, ἀποτελεσθέντος οὕτως ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων καὶ ἐκ τῶν ἐκτάκτων ἐσόδων κεφαλαίου ἐξ 637,302,445.33, ἅπερ εἰσήχθησαν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον κατὰ τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος τετραετίαν. Περιέλαβον μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐκτάκτων ἐσόδων καὶ τὰ εἰσπραχθέντα ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, διότι παρέβαλον τὸ ποσὸν τοῦ χρέους τούτου κατὰ τὴν 30 Ἀπριλίου 1886, ὅτε παρῃτήθην καὶ μὲ διεδέχθη ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, πρὸς τὸ ποσὸν εἰς τὸ ὁποῖον εὗρον αὐτὸ κατὰ τὴν 25 Ὀκτωβρίου 1890, ὅτε παρῃτήθη ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ διεδέχθην αὐτόν. Εἰς ποίας ἀνάγκας ἐδαπανήθη κατὰ τὴν τετραετίαν ταύτην τοσοῦτον ὀγκῶδες κεφάλαιον; Κατὰ τοὺς δημοσιευθέντας ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1887, 1888, 1889 καὶ 1890:

Ἂν ἀπὸ τοῦ κεφαλαίου τῶν εἰσπραχθέντων 637,302,445 καὶ 33/00 ἀφαιρεθῇ τὸ ἄνω ποσὸν τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων, μένει ὑπόλοιπον 430,598,215.16, ὅπερ ἕπεται, ὅτι ἐδαπανήθη εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ ὅπερ καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν τῆς τετραετίας ἀναλογεῖ εἰς 107,649,553 καὶ 79/00. Ἐπειδὴ δὲ τὰ εἰσπραχθέντα καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν τούτων τακτικὰ ἔσοδα ἦσαν ὀλιγώτερα, ἡ παραβολὴ τῶν εἰσπραχθέντων τακτικῶν ἐσόδων πρὸς τὰ κατὰ τὴν εἰρημένην ἀναλογίαν δαπανηθέντα εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν ἔξοδα καταγγέλλει τὰ ἑξῆς ἐλλείμματα· τοῦ 1887 ἔλλειμμα 24,799,748.21, τοῦ 1888 ἔλλειμμα 18,098,158.85, τοῦ 1889 ἔλλειμμα 23,917,962 καὶ 70/00, καὶ τοῦ 1890 ἔλλειμμα 27,717,758.57. Ἤτοι ἔλλειμμα τῆς τετραετίας 94,533,628.33. Ἐὰν δὲν εἴχομεν πτωχεύσει καὶ ἐξηκολουθοῦμεν διατελοῦντες ἐν ἀκεραίᾳ καταστάσει, εὐκταῖον ἦτο καὶ τρίτην φορὰν νὰ ἀνεκόπτετο ἀπὸ τοῦ ἔργου του ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἀφοῦ τὸ ἔργον αὐτοῦ ἐτύγχανε τοσούτῳ ὀλέθριον. Θὰ πεισθῇ τάχα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὅτι ἀδίκως παρεπονεῖτο, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὶς ἀνεκόπη ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς του, καὶ ὅτι ἦτο ἄνευ αἰτίας ἡ ἀγανάκτησις αὐτοῦ, ἧς ἕνεκα ἠναγκάσθη νὰ ἐπιθυμήσῃ νὰ ἦναι ἰσόβιος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν; Φαντάσθητε διαχείρισιν τοσαῦτα καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν καταλείπουσαν ἐλλείμματα, φαντάσθητε αὐτὴν ἰσόβιον, διὰ νὰ κατανοήσητε τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἐπέλθει, ἐὰν ἐξετελεῖτο τὸ πολιτειακὸν τοῦτο σχέδιον τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος καὶ διωργανοῦντο οὕτω τὰ τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας! Καὶ καθ’ ὃν χρόνον τοσαύτη σπατάλη ἐκράτει ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν δημοσίων χρημάτων, τί νομίζετε, ὅτι ἐγίνετο εἰς τὰ αὐτοτελῆ ταμεῖα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἱδρυθῆ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν κυβερνητικὴν περίοδον, πρὶν ἢ ἐπιφανῇ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ καταλάβῃ τὴν ἀρχήν; Κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ὑπῆρχε τάσις πρὸς τὴν αὐτοδιοίκησιν, οἱ δῆμοι ἦσαν μικρὰ Κράτη, ἐν οἷς ἐδιδάσκοντο οἱ πολῖται τὰ καθήκοντά των πρὸς τὴν πατρίδα. Ἐκεῖ ὁ μικρὸς ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τοῦ δημάρχου καὶ τῶν ἀνταγωνιζομένων πρὸς αὐτὸν, μεταξὺ τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς καὶ τῆς ἀντιπολιτευομένης αὐτὴν ὁμάδος, ὁ ἀνταγωνισμὸς, ὁ ὁποῖος συνετελεῖτο ἐν τοῖς Δημοτικοῖς Συμβουλίοις, ἦτο ἐν μικρῷ ὅ,τι εἶναι ἐν μεγάλῳ ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις καὶ τῇ Πολιτείᾳ. Οὕτως ἀνατρέφονται οἱ πολῖται ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ, καὶ προσκόπτουσι μὲν, καὶ πίπτουσιν, ἀλλ’ ἐγείρονται, διδασκόμενοι οὕτω καὶ συμπληρούμενοι, ὅπως δυνηθῶσι νὰ καρπῶνται πληρέστερον τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐλευθερίας. Αὐτοὶ οἱ δῆμοι ᾤχοντο ἀπιόντες· ἀφῄρεσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπ’ αὐτῶν τὸ δικαίωμα νὰ εἰσπράττωσι τὰ ἔσοδα τοῦ δήμου, καὶ ἐνῷ διὰ νόμου, τὸν ὁποῖον τῇ ἐμῇ προτάσει ἐπεψήφισεν ἡ Βουλὴ καὶ ὁ Βασιλεὺς ἐκύρωσε, κατηργήθη ἡ ἁρπαγὴ αὕτη τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον εἶχον οἱ δῆμοι, διὰ μιᾶς δῆθεν ἑρμηνείας, τὴν ὁποίαν συνήγαγεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι ἡ νομοθετηθεῖσα κατάργησις δὲν ἦτο κατάργησις, ἐξηκολούθησεν ἐφαρμόζων τὴν διάταξιν τοῦ νόμου περὶ ὑποταμείων, καὶ ἀφαιρῶν ἀπὸ τῶν δήμων τὸ δικαίωμα τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοτικῶν ἐσόδων. Προεκαλέσαμεν ἐπὶ τούτου τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ ἡ πλειοψηφία ἔκρινε τὰ γενόμενα καλῶς ἔχοντα, ὡς καὶ πρὸ μικροῦ ἔκρινεν, ὅτι ὀρθῶς καὶ νομίμως νόμος τοῦ Κράτους κατηργήθη δι’ ἐγκυκλίου τοῦ Ὑπουργοῦ. Καὶ δὲν ἀφῄρεσε μόνον τὸ δικαίωμα τοῦ εἰσπράττειν τὰ δημοτικὰ χρήματα, ἀλλ’ ἀφῄρεσεν εἶτα ἀπὸ τοῦ δημάρχου καὶ τὴν διοίκησιν τοῦ δήμου, διότι διοίκησις οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ ἀστυνομία, ἐὰν δ’ ἀπὸ τὴν διοίκησιν ἀφαιρέσητε τὴν ἀστυνομίαν, ἡ ὑπολειπομένη ἀσχολία τοῦ δημάρχου μόλις ἐκτείνεται ἐπὶ τὰ ἔργα τῆς εὐποιΐας, ἐπὶ τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχουσιν οἱ δῆμοι, νὰ μεριμνῶσι περὶ τῶν πενήτων καὶ τῶν πτωχῶν, διὰ νὰ περιθάλπωσιν αὐτούς. Πᾶσα ἄλλη ἐργασία, πᾶσα ἄλλη ἐξουσία τῶν δημάρχων ἀφῃρέθη καὶ ἀνετέθη εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν, οὕτω δὲ κατελύθη ἐμμέσως τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς διοικήσεως, καὶ μετ’ αὐτοῦ τὸ μικρὸν σχολεῖον τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, εἰς τὸ ὁποῖον προπαρεσκευάζοντο οἱ πολῖται. Ἀλλὰ κατελύθη συγχρόνως καὶ ἄλλο τι σπουδαιότερον, ἡ σύμπραξις τοῦ λαοῦ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, τῆς ὁποίας ἐκτελέσεως μετεῖχε διὰ τῶν ἀντιπροσωπευόντων αὐτὸν, τοῦτο δὲ μέγιστον τυγχάνει ἐν ταῖς ἐλευθέρως κυβερνωμέναις χώραις δικαίωμα τῶν πολιτῶν. Ὑπῆρχεν αὐτοτελὲς ἴδιον ἵδρυμα, τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας. Τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας εἶχε πέντε καὶ πλέον ἑκατομμύρια ἔσοδα, ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀνελθὼν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν κατὰ τὸ 1882, ἐπεθύμησε νὰ στρώσῃ καθ’ ὅλον τὸ Κράτος ὁδοὺς, ὅταν δ’ ὁ ἀποθανὼν βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας Ζηνόπουλος, ἐπιθυμῶν νὰ ἀναστείλῃ τὴν ὁρμὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, συνεβούλευεν αὐτὸν νὰ μὴ δανεισθῇ τὰ 20 ἑκατομμύρια, διότι δὲν θέλει δυνηθῆ νὰ τὰ δαπανήσῃ, διότι οὔτε ἐργάτας θέλει εὑρεῖ, οὔτε τὰ ἀναγκαῖα ἐργαλεῖα, ὥστε νὰ ἐπιχειρήσῃ ἀθρόας ἐργασίας ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ δαπανήσῃ ἐντὸς ἑνὸς καὶ μόνου ἔτους καὶ 6 καὶ 10 καὶ 26 καὶ 36 ἑκατομμύρια. Καὶ ὄντως τὰ ἐδαπάνησε, διότι, καθ’ ἣν ἔχω σημείωσιν, ἐδαπάνησεν 67,204,160 ἐκ τῶν κεφαλαίων τῆς ὁδοποιΐας, καὶ τὰ 20 ἑκατομμύρια τοῦ δανείου τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, διαχειρισθεὶς καὶ τὰ κεφάλαια ταῦτα καθ’ ὃν σᾶς εἶπον τρόπον. Κατὰ τὸ 1885, ὅτε διεδέχθημεν αὐτὸν, εὕρομεν ὅτι ἐσώζοντο ἀπὸ τὸ δάνειον τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας μόνον 4,125,816, διότι εἶχε δαπανηθῆ τὸ ὑπόλοιπον μέχρι τῆς συμπληρώσεως τοῦ κεφαλαίου αὐτοῦ· ἀλλ’ εἶχε δαπανηθῆ οὐ μόνον πρὸς κατασκευὴν ὁδῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων τοῦ δανείου. Ἐνῷ δ’ ὑπῆρχον μόνον 4,125,000, εὕρομεν ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχεν ἀναλάβει ὑποχρεώσεις δι’ 11,513,000, ἤτοι δι’ 7 ἑκατομμύρια πλέον τοῦ ποσοῦ τοῦ ὑπολοίπου κεφαλαίου τοῦ δανείου, καὶ προσέτι ὅτι εἶχεν ἀναλάβει ὑποχρεώσεις δρ. 3,170,000 διὰ νὰ κατασκευάσῃ ὁδούς τινας εἰς τὴν Θεσσαλίαν, τὰς ὁποίας ὠνόμαζε στρατιωτικὰς ἢ στρατηγικὰς, διότι δὲν συνετέλουν εἰς τὴν μεταφορὰν τῶν προϊόντων τῆς Θεσσαλίας ἀπὸ τῶν κεντρικῶν μερῶν πρὸς τοὺς λιμένας. Τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας εἶχε καταστραφῆ, καὶ τελευταῖον κατηργήθη καὶ αὐτὸ διὰ νόμου. Κατεστράφη λοιπὸν καὶ τὸ ἵδρυμα τοῦτο τῆς αὐτοδιοικήσεως, ὡς κατεστράφη τὸ δημοτικὸν ἵδρυμα, τὸ ὁποῖον ἔζη καὶ ἐλειτούργει, καὶ ἦτο ἀκμαῖον καὶ ὑπὸ τὴν δυναστείαν ἀκόμη τῆς Τουρκίας, πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως. Καὶ ἀφοῦ πάντα ταῦτα κατεστράφησαν, συγκατεστράφη μετ’ αὐτῶν καὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ ἐκηρύχθημεν εἰς πτώχευσιν. Ὄταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπρόβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον τῆς 10 Δεκεμβρίου 1893, σᾶς βεβαιῶ ὅτι δὲν ἤκουσα αὐτὸ μετὰ γαλήνης, ὅσον καὶ ἂν ἐκ χαρακτῆρος τυγχάνω ἤρεμος· ἡ ἀναγγελία τοῦ πράγματος μὲ ἐτάραξε τὰ μάλιστα, οὐδ’ ἀμφέβαλλον ποίαν ἤθελε παραγάγει ἐν τῇ Εὐρώπῃ ἐντύπωσιν. Αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι πρὸ ἑνὸς ἔτους ἐκαλοῦντο νὰ δανείσωσι τὴν Ἑλλάδα, τὴν ἀκμαίαν καὶ ἀνθηρὰν, τὴν Ἑλλάδα τῆς ὁποίας τὰ μὲν ταμεῖα ἔβριθον χρημάτων, καὶ ἦσαν ἱκανὰ νὰ ἐκπληρώσωσι τὰς ὑποχρεώσεις των πρὸς τοὺς δανειστὰς, τελοῦντα ἀκεραίαν καὶ ἐμπρόθεσμον τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ὑπηρεσίας τῶν δανείων, τῆς ὁποίας δὲ ἡ χώρα ἦτο ἐν πλήρει ἀκμῇ, ἐμάνθανον παρὰ τοῦ νόμου τῆς 10 Δεκεμβρίου 1893, ἤτοι μετὰ ἓν ἔτος, ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ, τὸ εὔπορον καὶ ἀκμαῖον, ἐπτώχευσεν, ἐνῷ ἐν τῷ μεταξὺ τοῦ ἔτους, ἀφ’ ἧς ταῦτα ἐδηλοῦντο καὶ ἐζητεῖτο κατὰ Μάρτιον τοῦ 1893 δάνειον, μέχρι τοῦ Δεκεμβρίου, καθ’ ὃν ἐκηρύχθη τὸ Κράτος εἰς πτώχευσιν, δὲν εἴχομεν κηρύξει πόλεμον, οὐδ’ ἐπεστρατεύσαμεν, οὐδ’ ἡττήθημεν ἐν μάχῃ, οὐδὲ κατακλυσμοὶ κατέστρεψαν τὰς χώρας ἡμῶν, οὔτε σεισμοὶ ἀπέπνιξαν τὰς νήσους μας. Ἀνελογιζόμην λοιπὸν τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἤθελε παραγάγει εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ τοὺς κεφαλαιούχους τοιοῦτον ἄγγελμα. Ἀλλὰ τὸ ἄγγελμα τοῦτο συνωδεύετο διὰ μέτρου, τὸ ὁποῖον, λέγω μετὰ παῤῥησίας, καὶ ὅταν ἀνηγγέλθη ἀπεδοκίμασα, καὶ τώρα ἀκόμη ἀποδοκιμάζω, τὸ μέτρον ὅτι ἐκανονίσαμεν τὰς σχέσεις ἡμῶν πρὸς τοὺς δανειστάς μας ἡμεῖς μόνοι, καὶ ἐκανονίσαμεν αὐτὰς καθ’ ὃν ἡμεῖς ἐνεκρίναμεν τρόπον, πρὶν ἢ πειραθῶμεν νὰ πείσωμεν αὐτοὺς, ὅτι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τῇ διαθέσει ἡμῶν, δὲν μᾶς ἐπιτρέπουσι νὰ προλάβωμεν συμφορωτέραν πρὸς αὐτοὺς ἀπόφασιν. Τότε δὲν ἐδίστασα νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν προέβαλον ὄχι πρὸς τὴν πλειοψηφίαν, ἀλλὰ πρὸς τὴν μειοψηφίαν. Πρὸς τὴν πλειοψηφίαν δὲν ἠδυνάμην νὰ προβάλω πρότασιν, διότι εἶχον ἀποδείξεις περὶ τῆς γνώμης αὐτῆς, ἡ δὲ πρότασις, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἐσκόπουν νὰ προβάλω, ἦτο ἐντελῶς ἀντίθετος πρὸς τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἡ πλειοψηφία εἶχεν ἐκδηλώσει. Ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἦτο προϊὸν τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου 1892, ἀλλὰ καθ’ ὃν χρόνον ἐξελέχθησαν οἱ Βουλευταὶ, ἐπαρουσιάζοντο εἰς τοὺς ἐκλογεῖς αὐτῶν μὲ δέλτον, ἐφ’ ἧς εἶχον ἀναγραφῆ μεγάλοις γράμμασιν αἱ μᾶλλον εὐάρεστοι ἐλπίδες, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ δοθῇ τότε εὐαρεστοτέρα ἐλπὶς ἢ ἡ ἐλπὶς ὅτι ἡ Ἑλλὰς θέλει ζήσει καὶ ὅτι ἡ πτώχευσις θέλει ἀποσοβηθῆ. Πῶς ἤθελε ζήσει ἡ Ἑλλάς; πῶς ἤθελεν ἀποσοβηθῆ ἡ πτώχευσις; Ἐὰν οἱ ἐκλογεῖς ἔδιδον τὰς ψήφους των εἰς ἐκείνους τοὺς ὑποψηφίους, οἵτινες ῥητῶς ἐδήλουν, ὅτι ἤθελον συντελέσει, ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ ἐκ Μεσολογγίου κ. Βουλευτής· διότι μόνου αὐτοῦ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ ἔσωζε τὴν χώραν ἀπὸ τὴν καταστροφὴν, μόνου αὐτοῦ αἱ ἀτομικαὶ περιστάσεις, αἱ ἀτομικαὶ ἰδιότητες ἐνέπνεον πίστιν εἰς τὰ κεφάλαια ἐν Εὐρώπῃ, τὰ ὁποῖα ἤθελον χυθῆ ἅμα τῇ ἀναγγελίᾳ, ὅτι αὐτὸς ἀνέλαβε τὰ ἡνία τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ αἱ ἐλπίδες αὗται διεψεύσθησαν, δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, καὶ τὴν ματαίωσιν αὐτῶν ἀπήγγειλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ στόμα αὐτοῦ τούτου τοῦ παρασταθέντος ὡς Σωτῆρος, ὁ ὁποῖος ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ Σωτῆρος ἐψηφοφορεῖτο, καὶ χάριν τῆς ἰδιότητος ταύτης ὁ λαὸς ἐδήλωσεν αὐτῷ τὴν ἐμπιστοσύνην του διὰ τῶν ἐκλεχθέντων Βουλευτῶν. Δὲν ἀπηύθυνα ἐπίσημον παράστασιν κατ’ ἄλλων συμβεβηκότων, τὰ ὁποῖα συνέβησαν τότε, κατὰ τὸν χρόνον τὸν πρὸ τῆς ἐκλογῆς καὶ κατὰ τὴν ψηφοφορίαν, δὲν ἀπηύθυνα παράστασιν, διότι, ἐὰν ἀπηύθυνον τοιαύτην, ἔπρεπε νὰ μὴ στέρξω νὰ συνεδρεύω ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἐγὼ καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μετ’ ἐμοῦ συμπράττουσιν. Ἀφοῦ λοιπὸν ἐγνώσθη τὸ ἄγγελμα τοῦτο, ὅτι ἐπτωχεύσαμεν, ἀφοῦ μάλιστα συνεπείᾳ τοῦ ἀγγέλματος τούτου ἔπρεπε νὰ νομοθετηθῶσι μέτρα ἐντελῶς ἀντίθετα πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἤλπιζον οἱ ἐκλογεῖς τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ὅταν ἐπλήρουν διὰ τῶν σφαιριδίων των τὰς κάλπας τῶν διὰ τὸ βουλευτικὸν ἀξίωμα ὑποψηφίων, ἐπίστευον ὅτι ἐπεβάλλετο ἀναποφεύκτως ἡ ἀνανέωσις τῆς Βουλῆς ταύτης, ἡ κλῆσις τῶν ἐκλογέων τοῦ Βασιλείου, ὅπως ἀποφήνωνται ἐκ νέου ἐπὶ τῆς ἐπελθούσης ἀπροόπτου καταστάσεως. Καὶ ἐπίστευον τοῦτο ὄχι μόνον ὡς ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἐπιβαλλόμενον, ἀλλὰ τὸ ἐπίστευον καὶ δι’ ἄλλον λόγον, διότι ἐνόμιζον, ὅτι ἐν τοῖς Κράτεσιν, ἐν οἷς κατεστάθησαν θεσμοὶ οἱοιδήποτε, αὐτοὶ πρέπει νὰ λειτουργῶσιν εὐθέως καὶ εἰλικρινῶς, δὲν λειτουργοῦσι δὲ εὐθέως καὶ εἰλικρινῶς οἱ θεσμοὶ, ὅταν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐμφανίζονται ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δὲν ἦναι πράγματι διερμηνεῖς τοῦ φρονήματος αὐτοῦ. Δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ θεωρηθῶσιν οἱ παρόντες Βουλευταὶ ὅτι ἦσαν διερμηνεῖς τοῦ φρονήματος τοῦ λαοῦ, ἀφοῦ ἡ ἐντολὴ, τὴν ὁποίαν ἔλαβον, ἐδόθη αὐτοῖς ἐπὶ τῇ πληροφορίᾳ ὅτι δι’ αὐτῶν ἤθελεν ἀποσοβηθῆ ἡ πτώχευσις, ἐπῆλθε δὲ τὸ δυστύχημα νὰ μὴ ἀποσοβηθῇ πλέον δι’ αὐτῶν ἡ πτώχευσις. Ἐὰν κατὰ τὴν 3 Μαΐου οἱ ψηφοφοροῦντες ἐγνώριζον, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σωθῇ τὸ Κράτος ἀπὸ τὴν πτώχευσιν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σωθῇ παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅτι, καὶ ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἀνεβιβάζετο ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ἡ πτώχευσις ἤθελεν ἐπέλθει, διότι οἱ βραχίονές του ἦσαν ἀσθενέστεροι τῆς ὁρμῆς τῶν οἰκονομικῶν συμβεβηκότων, τάχα ἤθελον δώσει τὰς ψήφους των εἰς ἐκείνους, εἰς τοὺς ὁποίους τὰς ἔδωκαν τὴν 3 Μαΐου; Ἀνέγνων ἐν ταῖς βιογραφικαῖς σημειώσεσι πολιτικοῦ ἀνδρὸς μεγάλου Κράτους, ὁ ὁποῖος διέπραξεν ἐπὶ πολὺν χρόνον τὰ πράγματα τῆς πατρίδος του ὑπὸ τὸν Βασιλέα Λουδοβῖκον Φίλιππον ἐν Γαλλίᾳ, ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποκατασταθῶσι πολιτικαὶ ἐλευθερίαι ἐν τῇ χώρᾳ, ἐὰν δὲν ἀκούωμεν κατὰ πᾶν βῆμα τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα, δὲν συμβουλευώμεθα αὐτὸ, δὲν οἰκονομοῦμεν τὰς ἀξιώσεις τοῦ τόπου; Τί δύναται νὰ ἦναι Κυβέρνησις ἐλευθέρου Κράτους, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἀχώριστον σύμμαχον τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα ἐν τῷ συνόλῳ τῆς πολιτικῆς της καὶ τῶν πράξεων αὐτῆς; Τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα εἶναι ἡ φυσικὴ ζωὴ παντὸς λαοῦ, εἶναι τὸ ἔμφυτον ἐλατήριον τῆς ψυχῆς τοῦ λαοῦ. Ὁ μὴ εὐλαβούμενος τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα δὲν ἐννοεῖ οὐδ’ ἀγαπᾷ εἰλικρινῶς τὴν ἐλευθερίαν.» Καὶ μήπως ἐπρόκειτο κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον περὶ τοῦ συνήθους βίου τοῦ Κράτους, περὶ τῆς ὁμαλῆς καὶ φυσικῆς ζωῆς αὐτοῦ, περὶ τῆς κινήσεως αὐτοῦ τῆς ἠρέμου, τῆς κατὰ πᾶσαν ἡμέραν ἀναγκαίως γιγνομένης; Ἐπρόκειτο περὶ συμβεβηκότος τοσοῦτον ἐκτάκτου, ὅσον οὐδὲν ἄλλο συμβεβηκὸς ἀπὸ δέκα καὶ πλέον ἐτῶν ἐπεφάνη εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ δὲν ἔληξε, λέγουσιν. Ἡ διάρκεια αὐτῆς εἶναι τετραετής, εἴμεθα δὲ ἐντὸς τῆς τετραετίας, πρέπει δὲ νὰ ἀποδεχώμεθα, ὅτι οὐδὲ ἐμειώθη, οὔτε ἐξέλιπεν ἡ ἰδέα ἐκείνη τοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ αὕτη ἀνέλαβε νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ. Αὐτὰ, κατ’ ἐμὲ, ἀποτελοῦσι τὴν εἰκονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν πρόκειται νὰ σκεφθῇ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία κατὰ τίνα τρόπον θέλει κανονίσει τὰς σχέσεις αὐτῆς μετὰ τῶν δανειστῶν τοῦ Κράτους, καὶ ποίας θέλει κανονίσει σχέσεις, καθ’ ὃν πρόκειται νὰ συντελεσθῶσι πράξεις ἐπηρεάζουσαι ἀμέσως τὸ ἐνεστὼς, ἀλλὰ καὶ τὸ μέλλον τῆς χώρας, τὴν πολιτικὴν ὕπαρξιν αὐτῆς, νομίζω ὅτι εἶναι μέγα τόλμημα νὰ ζητῇ τις νὰ ἀναλαμβάνῃ τὰς εὐθύνας μόνος, καὶ νὰ ἀρκῆται εἰς τὴν τυπικὴν καὶ εἰκονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἤθελον συμβουλεύσει κἀνένα νὰ παρασκευάσῃ τοὺς ὤμους αὐτοῦ διὰ τοσοῦτον ἐπαχθὲς καὶ δυσβάστακτον βάρος. Ἀνέγνων ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι λόγος γίνεται περὶ τῶν ὅρων, ἐπὶ τοῖς ὁποίοις θέλουσι κανονισθῆ αἱ σχέσεις τοῦ Κράτους μετὰ τῶν δανειστῶν, μετ’ ἐκπλήξεως δ’ ἀνέγνων ἐν ἐφημερίσιν, αἱ ὁποῖαι γνωστὸν εἶναι καὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἐν Εὐρώπῃ ὅτι συνδέονται διὰ στενοτάτων δεσμῶν μετὰ πολιτικῶν ἀνδρῶν, καὶ ἰδίως μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τυγχάνουσιν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἄλλοτε μὲν, ὅτι τὸ Κράτος δύναται νὰ δώσῃ 50% εἰς τοὺς δανειστὰς αὐτοῦ, ἄλλοτε δὲ, ὅτι δύναται νὰ δώσῃ 40%, ὅτι δύναται νὰ δώσῃ περισσότερα ἀπὸ τὰ 50, ἐὰν τύχωσι περιστάσεις. Ἐξεπλησσόμην ἀναγινώσκων ταῦτα, διότι μοὶ φαίνεται ἀκατανόητον, πῶς κυβερνήτης οἱοσδήποτε, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἀντιπολιτευόμενος, ὡς ἐτύγχανεν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου πρὶν ἢ τελευταῖον ἀναβῇ ἐν τῇ ἀρχῇ, δύναται νὰ ἀναγράφῃ ὡς πρόγραμμα ὅρους συμβιβασμοῦ. Οἱ ὅροι τοῦ συμβιβασμοῦ προσδιορίζονται διὰ τῶν ἀμοιβαίων συνεννοήσεων, διὰ τῶν διαπραγματεύσεων, αἱ συνεννοήσεις δὲ καὶ αἱ διαπραγματεύσεις γίνονται συνήθως ἐν γνώσει τοῦ πράγματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου γίγνονται. Πῶς σπεύδετε νὰ προσδιορίσητε τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἶσθε διατεθειμένος νὰ ὑποσχεθῆτε νὰ πληρώσητε, πρὶν ἢ μάθητε τί ἀξιοῦσιν οἱ δανεισταὶ ἡμῶν, πρὶν ἢ κρίνητε, ἐὰν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἀξιοῦσι, δύνασθε σεῖς νὰ πληρώσητε, ἑπομένως δύνασθε νὰ ἀποδεχθῆτε; Εἶναι πρωτοφανὲς κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ διεξάγωνται αἱ διαπραγματεύσεις, ὡς προανήγγελλε τὸ «Ἄστυ», πρὶν ἢ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου κληθῇ κατὰ τὴν 28ην Ὀκτωβρίου ἐν τῇ ἀρχῇ. Ἀλλὰ δὲν γίνεται λόγος περὶ τούτου μόνον, γίνεται ἐν ταῖς ἐφημερίσι λόγος καὶ περὶ παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἀντίκεινται εἰς τὴν πληρότητα τῆς κυριαρχίας τοῦ Κράτους, αἱ ὁποῖαι τροποποιοῦσι τὴν δικαιοδοσίαν τῆς ἀπονομῆς δικαιοσύνης, διότι ὑφαιροῦσιν ἀπὸ τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα κατὰ τοὺς νόμους ὑπήγοντο εἰς αὐτήν. Ἐνδέχεται λοιπὸν αἱ διαδόσεις αὗται νὰ μὴ ἔχωσι βάσιν· ἀλλ’ ὅταν ἀνεγίνωσκον ταῦτα ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ἠρώτων ἐμαυτόν, τίνες θέλουσιν ἀποφασίσει ἐπὶ τοιούτων θεμάτων; Εἶναι δυνατὸν τὸ Κοινοβούλιον, ἐξακολουθοῦν νὰ ἦναι τοιοῦτον, ὁποῖον κατὰ τὴν 3 Μαΐου 1892 ἐχαρακτηρίσθη, νὰ ἀποφήνηται αὐτὸ γνώμην ἐπὶ συμβάσεων τοιούτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων μόλις ἡ συντακτικὴ ἐξουσία τοῦ Κράτους δύναται νὰ κριθῇ ἁρμοδία; — διότι ὑπάρχουσιν οἱ φρονοῦντες, ὅτι οὔτε αὕτη δύναται νὰ κριθῇ ἁρμοδία. — Διὰ τοῦτο ἔλεγον κατ’ ἐμαυτόν, ὅτι πρὸ παντὸς ἔπρεπε νὰ ζητηθῇ ἡ ἀνανέωσις τοῦ Κοινοβουλίου, ἵνα ἐπιλάβηται τῶν θεμάτων τούτων, καὶ κανονίσῃ ταῦτα ὑπὸ τὴν εὐθύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου τὰς τύχας μόνος οὗτος τυγχάνει ἁρμόδιος νὰ κανονίζῃ. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἄνευ τῆς ἀληθοῦς συμπράξεως τῆς χώρας νὰ συζητῶνται καὶ λύωνται τοιαῦτα ζητήματα. Ἐπειδὴ δὲ ταῦτα δὲν ἐγίγνοντο τακτικῶς, ὁμαλῶς, διὰ τῆς συνήθους λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, καθῆκον εἶχον νὰ προκαλέσω τοὺς ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει συναδέλφους νὰ σκεφθῶσι σπουδαίως ἐπὶ τοῦ θέματος, καὶ διὰ τοῦτο ἐπρόβαλα εἰς αὐτοὺς νὰ στέρξωσι νὰ παραιτηθῶσι πάντες. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν δὲν εἶχε παρασταθῆ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἰς ἣν παρίσταται σήμερον κατάστασιν, ἡ κατάστασις δ’ αὕτη, δὲν πρέπει νὰ τὸ ἀπυκρύψωμεν, παράγει ἀσθενῆ τὴν ἐνέργειαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀφοῦ δὲ τοσοῦτον ἀσθενὴς εἶναι ἡ ἐνέργεια αὕτη, ὑπέλαβον ὅτι δὲν εἴχομεν ἐλπίδα τινὰ, ὅτι ἠδυνάμεθα εἴτε νὰ τροποποιήσωμεν τὸ νομοσχέδιον περὶ πτωχεύσεως, εἴτε νὰ ἐμποδίσωμεν τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, ὅπως μὴ κατασταθῇ νόμος, καὶ ὅτι μία μόνον ἐλπὶς ὑπελείπετο, ἐὰν πάντες οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει τυγχάνοντες ἀπεξεδύοντο τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος. Τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ καταδείξῃ πόσον σοβαρῶς ἐκρίναμεν ἡμεῖς οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει τὸ πρᾶγμα, καὶ ἑπομένως νὰ καταστήσῃ δῆλον εἰς τὴν ἀρχὴν, ἡ ὁποία ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διατάσσῃ τὴν ἀνανέωσιν τῶν Βουλῶν, τὴν ἀνάγκην τοῦ μέτρου τούτου. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἡ παραίτησις τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει δὲν ἤθελε παραγάγει τοιοῦτον ἀποτέλεσμα, εἴτε διότι καὶ ἀπέναντι τοῦ μέτρου τούτου ἡ πλειοψηφία μετὰ τοῦ εἰσηγητοῦ αὐτῆς ἤθελον ἀδυσωπήτως ἐξακολουθήσει τὰς ἐργασίας αὐτῶν, — γνωστὸν δ’ εἶναι, ὅτι οἱ φίλοι τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου θαυμάζουσιν αὐτὸν, καὶ τὸν λέγουσι σιδηροῦν καὶ ἄτεγκτον, — εἴτε διότι τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο δὲν ἤθελε κριθῆ ἱκανὸν, ἵνα ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος, οὐδεμία ἐπήρχετο εἰς τὰ κοινὰ ζημία, ἐὰν δὲν μετείχομεν τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν, εἰς τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦ χρόνου ἐκείνου μετέσχομεν, διότι καὶ τότε ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἤθελε ῥυθμίσει τὰς ἐργασίας ταύτας, ὡς καὶ νῦν ἐῤῥύθμισεν αὐτάς· ἑπομένως οὐδαμῶς ἤθελε χειροτερεύσει, ἕνεκα τῆς παραιτήσεως ἡμῶν, τῶν κοινῶν ἡ διαχείρισις, ἤθελεν ὅμως διασωθῆ ἕτερόν τι, ἤθελεν ἀπαλλαγῆ ἡ χώρα τῶν ὕβρεων καὶ τῶν προπηλακισμῶν, οἵτινες ἐκτοξεύονται ἀπὸ τῆς 10 Δεκεμβρίου μέχρι τοῦδε κατ’ αὐτῆς καθ’ ὅλην τὴν Εὐρώπην. Καὶ ἐὰν ἦσαν δίκαιοι οἱ προπηλακισμοὶ καὶ αἱ ὕβρεις, αἱ κατὰ τῆς πατρίδος ἡμῶν ἐκτοξευόμεναι, ἐὰν ἡ δυστυχὴς χώρα ἦτο ὑπαίτιος τῆς καταστάσεως ταύτης, ἠθέλομεν ἐπιθέσει πέτραν εἰς τὴν καρδίαν, κατὰ τὸ κοινῶς λεγόμενον, καὶ ἠθέλομεν ἀνεχθῆ τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς, εὑρίσκοντες ἐν τῇ ἰδίᾳ ἡμῶν συνειδήσει, ὅτι τῆς τύχης ταύτης ἦτο ἀξία ἡ χώρα, διότι αὕτη παρεσκεύασε τὴν κατάστασιν ταύτην. Ἀλλὰ τί πταίει ἡ δυστυχὴς χώρα, ὅταν τέσσαρα ἔτη, ἀπὸ τοῦ 1887 μέχρι τοῦ 1890, ἑκατὸν ὀκτὼ ἑκατομμύρια καὶ 500 χιλιάδες δραχμῶν ἐδαπανῶντο κατ’ ἔτος ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου εἰς τακτικὰ ἔξοδα, πλὴν τῶν 206 ἑκατομμυρίων καὶ 800 περίπου χιλιάδων δραχμῶν, αἵτινες κατὰ τὴν εἰρημένην τετραετίαν ἐδαπανήθησαν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα; ὅταν ἕνεκα τούτου δὲν ἐπήρκουν τὰ κατ’ ἔτος εἰσπραττόμενα ἔσοδα, τὰ ὁποῖα κατὰ μέσον ὅρον ἀνήρχοντο εἰς 84,016,146, καὶ τὸ ἐτήσιον ἔλλειμμα μεταξὺ τῶν τακτικῶν ἐσόδων καὶ τῶν τακτικῶν ἐξόδων ἀνήρχετο καθ’ ἕκαστον τῶν τεσσάρων ἐτῶν εἰς εἴκοσι καὶ τέσσαρα ἑκατομμύρια καὶ εἰς 500 καὶ πλέον χιλιάδας δραχμῶν κατὰ μέσον ὅρον; Διότι συνέβη οἱ κυβερνῶντες τὸ Κράτος, οἱοιδήποτε καὶ ἂν ἦσαν οὗτοι, καὶ ἐγὼ ἐὰν ἤμην, εἴτε νὰ πλανηθῶσι περὶ τὴν διάγνωσιν τῶν πραγμάτων, περὶ τὴν διάγνωσιν τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, περὶ τὴν ἐξακρίβωσιν τῶν ἀναγκῶν τῆς χώρας, εἴτε νὰ παραδοθῶσιν εἰς τὴν σπατάλην, εἰς τὴν ἀσυνείδητον διασπάθησιν τῶν δημοσίων χρημάτων· διότι συνέβη ἡ κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον, ἀπὸ τοῦ 1887 μέχρι τοῦ 1890, πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, λησμονοῦσα τὸ καθῆκόν της, περιφρονοῦσα τὸ δημόσια συμφέροντα, κλείουσα τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὰς παραβάσεις τῶν νόμων, νὰ ἐπιδοκιμάζῃ καὶ ἐγκρίνῃ τὴν ἀσυνείδητον ταύτην διοίκησιν, εἶναι δίκαιον νὰ καθυβρίζηται ἡ δυστυχὴς χώρα; Προσεδόκων λοιπόν, ὅτι, ἐὰν ἐφηρμόζετο τότε ὑπὸ πάντων τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινα, ἂν ἔστεργον πάντες οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει νὰ παραιτηθῶσι τότε ἀπὸ τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος, προσεδόκων, ὅτι ἡ παραίτησις αὐτῶν ἤθελεν εἶσθαι πανηγυρικὴ διαμαρτυρία κατὰ τῶν ἐργατῶν τῆς πτωχεύσεως τοῦ Κράτους, ἤθελε καταστήσει κατάδηλον τὴν καλὴν πίστιν τῆς χώρας ἐν ταῖς σχέσεσιν αὐτῆς πρὸς τοὺς δανειστὰς, καὶ τὴν μέριμναν αὐτῆς ὑπὲρ τῆς ἰδίας ἀξιοπρεπείας καὶ τιμῆς, καὶ τὴν προθυμίαν καὶ τὴν θέλησιν, μεθ’ ἧς τυγχάνει διατεθειμένη νὰ συναρμολογήσῃ τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν της μετὰ τῶν ἰδίων ἑαυτῆς συμφερόντων. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶχον πάντες οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει τὴν γνώμην ταύτην· τινὲς δὲ τῶν ἀκουόντων ἐμοῦ τότε ἴσως ἔλεγον καθ’ ἑαυτοὺς,—διότι καὶ τοῦτο ἀνέγνων ἔν τισιν ἐφημερίσιν, — ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς προεβάλλετο, διότι δι’ αὐτῆς ἐπρόκειτο νὰ θεραπευθῇ εἴτε εὐγενὴς πόθος φιλοδοξίας, εἴτε ταπεινὸν πάθος φιλαρχίας τῶν προβαλλόντων αὐτήν. Πρέπει ὄντως νὰ ἦναί τις κτηνωδῶς προσηλωμένος εἰς τὴν ἀρχὴν, ἵνα ἐν ταῖς παρούσαις περιστάσεσι κατέχηται ὑπὸ τοῦ πόθου νὰ ἀναβιβασθῇ ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Πρέπει νὰ μὴ ἐννοῇ, ὅτι κατὰ τοὺς χρόνους τούτους ἡ ἀρχὴ εἶναι ἄχθος ἀπεχθέστατον, ἀληθὲς βασανιστήριον, μαρτύριον, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ ἀληθῆ ἡρωϊσμὸν καὶ αὐταπάρνησιν. Πῶς ἠδύνατο νὰ θέλξῃ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα; Καὶ ἂν ἤθελον ὑπάρξει ἄλλοι θελγόμενοι ὑπ’ αὐτοῦ, ἐγώ, ὁ τὴν πρότασιν τῆς παραιτήσεως τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει Βουλευτῶν προβαλὼν, οὐδόλως θέλγομαι, οὐδὲ ὑπὸ τοιαύτης ἰδιοτελείας προέβαλον αὐτήν. Ἐὰν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐκλογῶν ἤθελον ἀναδείξει ἄλλους πλειονοψηφοῦντας, δὲν ἤθελον θλιβῆ, διότι τοιοῦτο παρῆλθε ποτήριον ἀπ’ ἐμοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἂν τοιαύτην εἶχον ἐπιθυμίαν, καὶ ἂν ἐκ φιλοδοξίας προέτεινα τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, προσδοκῶν ὅτι πλειοψηφία ἤθελε προκύψει ἐκ τῶν νέων ἐκλογῶν συμπαθὴς πρός με καὶ ἑτοίμη νὰ μὲ ὑποδείξῃ εἰς τὴν ἀρχὴν, καὶ ἐὰν ἐκ ταπεινοῦ πάθους φιλαρχίας ἐζήτουν τοῦτο καὶ μετ’ ἀνυπομόνου πόθου ἔσπευδον νὰ εἰσπηδήσω εἰς τὴν ἀρχὴν, ἵνα ἀναλάβω τὴν διαχείρισιν τῶν κοινῶν, ἤρκει τοῦτο, ἵνα δώσῃ εἴς τινα τὸ δικαίωμα νὰ ἀρνηθῇ τὸ προσῆκον; Καὶ προσῆκον εἶναι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ μετέχῃ τοῦ κανονισμοῦ τῆς τύχης του. Τίς δύναται νὰ ἐμποδίσῃ αὐτὸν ἐν χρόνῳ τῷ δέοντι, ἵνα ἀξιοῖ, ὅτι ἔχει δικαίωμα νὰ ἐξετάσῃ τὴν τύχην, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε, νὰ ἴδῃ τὴν κακομοιριάν του καὶ τὴν δυστυχίαν του, καὶ νὰ σκεφθῇ πῶς θέλει δυνηθῆ νὰ σώσῃ τὴν πατρίδα του; Καὶ ἐὰν οὐδεὶς δύναται νὰ προβάλῃ ὡς εὔλογον ἀντίθετον γνώμην, διὰ τοιούτων δικαιολογῶν αὐτὴν ἐπιχειρημάτων, τίς ἀφ’ ἑτέρου δύναται νὰ βεβαιώσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι καὶ ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσι μετὰ τῶν δανειστῶν πρὸς κανονισμὸν τῶν σχέσεων τοῦ Κράτους μετ’ αὐτῶν, καὶ ἐν τῇ συνομολογήσει τῆς συμβάσεως, δι’ ἧς θέλουσι κανονισθῆ αἱ σχέσεις αὗται, δὲν θέλουσιν ἐμφιλοχωρήσει καὶ διαπραχθῆ τὰ ἄτοπα, ὅσα διεπράχθησαν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, αἵτινες κατὰ τὸ παρελθὸν ἐγίνοντο πρὸς συνομολόγησιν τῶν διαφόρων δανείων, κατὰ τὰς συνεννοήσεις, διὰ τῶν ὁποίων τὰ δάνεια ταῦτα συνωμολογήθησαν καὶ συνετελέσθησαν; Δὲν δύναμαι νὰ ψέξω τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἐὰν ἐν τῇ συνειδήσει αὐτοῦ ἐγείρηται ὁ δισταγμὸς, ποίαν τάχα γνώμην ἔχουσιν οἱ ἐπιμένοντες νὰ ἐπιλάβωνται τῶν διαπραγματεύσεων πρὸς συνομολόγησιν τοῦ κανονισμοῦ τῶν σχέσεων τοῦ Κράτους μετὰ τῶν δανειστῶν, περὶ τῆς ἐννοίας, ἣν ἔχει ὁ ξενικὸς ἔλεγχος, αὐτὸ τὸ λεγόμενον καὶ ἐπιδεικνυόμενον φόβητρον, ἤτοι ἡ ἀνάμιξις τῶν ξένων εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ἐσωτερικῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους. Καὶ ἂν οἱ τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας ἐπιχειροῦντες ὑπέλαβον, ὅτι αἱ ῥῆτραι, τὰς ὁποίας εἶχον περιλάβει ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς συμβάσεως τοῦ 1893, περὶ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον τότε διεπραγματεύοντο, καὶ ὅπερ τότε ἀπέτυχε, δὲν ἀπετέλουν ἀνάμιξιν τῶν ξένων εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν ἐσωτερικῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους· ἐὰν, λέγω, αὐτοὶ ἰσχυρίζωνται, ὅτι αἱ ῥῆτραι ἐκεῖναι δὲν εἰσῆγον τὸν ξενικὸν ἔλεγχον, ὅτι ἡ μεταβίβασις τοῦ δικαιώματος τῆς εἰσπράξεως δημοσίων ἐσόδων εἰς ἄλλους, καὶ μάλιστα ἀλλοδαποὺς, δὲν εἶναι ξενικὸς ἔλεγχος, ὅτι δὲν εἶναι ξενικὸς ἔλεγχος ἡ ἀναγνώρισις δικαιωμάτων εἴς τινας νὰ ζητῶσι νὰ προστατεύσωσι τὰ συμφέροντά των, τὰ ὁποῖα θεωροῦσι τυχὸν ὅτι ἐζημιώθησαν, δι’ ἄλλου μέσου, καὶ ὄχι διὰ τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας, δὲν γίνεται καταφανὲς, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δύναται νὰ ἔχῃ εὔλογον δισταγμὸν περὶ τούτων, τῶν ἐπιμενόντων νὰ ἐπιλάβωνται αὐτοὶ τῶν περὶ τοῦ συμβιβασμοῦ διαπραγματεύσεων, ὅτι εὐλόγως δύναται νὰ ἀναλογίζηται, ἐὰν ἤθελον συμβῆ ταῦτα, τὰ ὁποῖα ὑποπτεύει, εἰς ποίαν ἤθελεν εὑρεθῆ δεινὴν θέσιν, καὶ κατὰ τίνα τρόπον ἤθελε δυνηθῆ νὰ σώσῃ τὰ δικαιώματά του; Καὶ ἂν ἤθελον συμβῆ αὐταὶ αἱ ὑποθέσεις, τὰς ὁποίας ἀνωτέρω ἐξέθηκα, νομίζετε ὅτι ἠδύνατο νὰ συγκρατηθῇ πλέον ἡ νόμιμος τάξις; Νομίζετε ὅτι ὑπάρχει ὑποχρέωσις εἰς τοὺς πολίτας νὰ ὑποτάσσωνται πλέον κεκλεισμένοις ὀφθαλμοῖς εἰς τοὺς νόμους καὶ τὴν καθεστηκυῖαν τάξιν; Ὅταν κινδυνεύῃ ἡ κυριαρχία τοῦ τόπου, ὅταν ἀπειλῆται νὰ περικοπῇ, δὲν ὑπάρχει πλέον οὔτε ὅρκος περὶ τηρήσεως τοῦ καθεστῶτος, οὔτε δεσμὸς τῶν πολιτῶν πρὸς αὐτό. Καὶ λέγω τοῦτο ἐγώ, ὁ ὁποῖος καταγγέλλομαι ὑπὸ τῶν πλείστων ὡς ὁ νομιμοφρονέστερος τῶν ἄλλων. Δὲν βλέπω λοιπὸν, πῶς ἤθελε ζητήσει τις νὰ μὲ ἐλέγξῃ, παριστῶντα μετ’ ἐπιμονῆς τὴν ἀνάγκην τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, τῆς ἀνανεώσεως τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπως νέον συγκροτηθῇ Κοινοβούλιον καὶ διερμηνεύσῃ τὰ φρονήματα τοῦ λαοῦ, οὕτω δὲ προκληθῇ ἡ μετοχὴ τοῦ λαοῦ εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων πραγμάτων. Κύριοι, εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν λέγω πρὸς ὑμᾶς καινὰ, ὅτι πάντες, καὶ οἱ ἐν τῇ μειοψηφίᾳ καὶ οἱ ἐν τῇ πλειοψηφίᾳ, διαγινώσκετε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προβαίνω νὰ εἴπω, ὅτι ἡ συντελεσθεῖσα πτώχευσις τοῦ Κράτους δὲν εἶναι τὸ μόνον κακὸν τὸ ἐπισκῆψαν εἰς τὴν χώραν, ἀλλὰ καὶ ἕτερον κατεκυρίευσεν ἐν αὐτῇ δεινὸν, φοβερὸν καὶ ἀπειλητικόν. Εὑρισκόμεθα ἐν πλήρει ἐξαρθρώσει τοῦ πολιτειακοῦ ὀργανισμοῦ, καὶ ἐν καταστάσει ἠθικῆς ἀναρμόστου πρὸς μέλη τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Νομίζω ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ μεριμνήσῃ ὁ τόπος περὶ τῆς καταστάσεως ταύτης. Ἤθελον ταπεινώσει τὸ θέμα, ἐὰν ἔσπευδον νὰ σᾶς φέρω ἀποδείξεις, νὰ σᾶς παραστήσω ἀνὰ ἓν τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα εὐγλωττότερον πάσης φωνῆς διακηρύττουσι τὴν ἐξάρθρωσιν τοῦ πολιτειακοῦ ὀργανισμοῦ, ἡ ὁποία ἀπειλεῖ καὶ αὐτὴν τὴν κοινωνίαν. Ὑπάρχει πλέον διοίκησις ἐν τῷ Κράτει, ἀφοῦ ἡ νῦν λειτουργοῦσα δὲν στηρίζεται πλέον ἐπὶ τῆς δημοτικῆς διοικήσεως; Ὑπάρχει λειτουργία ἐλευθέρων θεσμῶν ἐν Κράτει, ἐν τῷ ὁποίῳ, ἐν μὲν τῇ Πολιτείᾳ κρίνεται ἀδιάφορον ἂν οἱ θεσμοὶ δὲν λειτουργῶσιν οὐσιαστικῶς, τυγχάνῃ μάλιστα ἀνεκτὴ ἡ εἰκονικὴ λειτουργία αὐτῶν, ἐν δὲ τῇ χώρᾳ ἡ διοίκησις αὐτῆς δὲν στηρίζηται ἐπὶ τῆς δημοτικῆς διοικήσεως, καὶ αὐτὴ ἡ τοπικὴ ἀστυνομία, οὐχὶ ἡ γενικὴ ἀστυνομία τοῦ Κράτους, παρεδόθη εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην τῶν πολιτῶν, ἡ ὁποία ἐκλήθη νὰ φρουρήσῃ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους ἀπὸ ἐξωτερικῶν ἐπιδρομῶν, καὶ νὰ ἀσφαλίσῃ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τὴν διατήρησιν τῆς ἐν γένει δημοσίας τάξεως; Ἡ τάξις αὕτη τῶν πολιτῶν, ὁ στρατὸς, παρασκευάζει δεξιοὺς μαχητὰς, διαμορφώνει ἐπιστήμονας τῆς πολεμικῆς τέχνης ἀγωνιστὰς, ὅπως ἐπικρατήσῃ τὸ Κράτος κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἤθελε πέμψει αὐτοὺς εἰς ἀγῶνα πολεμικόν· παρασκευάζει λειτουργοὺς τοῦ Κράτους, οἵτινες, περιβεβλημένοι τὸ ξίφος, τὸ ὁποῖον τὸ Κράτος ἔδωκεν αὐτοῖς, εἰσὶ πρόθυμοι νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των, ὅπως ἀποδιώξωσιν ἀπὸ τῆς χώρας πάντα ἐχθρὸν τῆς κοινωνίας, ἀλλ’ ἡ τάξις αὕτη δὲν παρεσκευάσθη νὰ ἀστυνομεύῃ. Τὸ ἀστυνομεῦν εἶναι ἀσυμβίβαστον μὲ τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀνήρτησαν εἰς τὸ πλευρόν των τὸ ξίφος, τὸ ἀστυνομεῦν ἀπαιτεῖ πρᾳότητα καὶ οὐχὶ καταπτόησιν, ἠρεμίαν καὶ οὐχὶ βίαν, ὕφος συνδιαλλακτικὸν καὶ οὐχὶ ἄγριον, ἱκανότητα πρὸς τὸ διαγινώσκειν δι’ ὀφθαλμοῦ ἠσκημένου τοὺς πονηροὺς ἀπὸ τῶν χρηστῶν. Τὸ νομοθέτημα περὶ ἀστυνομίας κρίνω ὡς ἀνάρμοστον εἰς τοὺς θεσμοὺς, οὓς οἱ πατέρες ἡμῶν μᾶς ἐκληροδότησαν. Καὶ ἐὰν ἡ διοίκησις ᾖναι τοιαύτη, δύναταί τις τοὐλάχιστον νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἀρτία καὶ πλήρης; ὅτι ἡ ποινικὴ δικαιοσύνη, ἡ ἀνακριτικὴ ἐξουσία εἶναι ὑπερτέρα παντὸς δισταγμοῦ; Ἢ ὑπάρχει πεποίθησις, ὅτι ἡ λειτουργία τῆς ἐκπαιδεύσεως εἶναι πλήρης; ὅτι δὲν εἰσέδυσεν ἐν αὐτῇ, ἀλλ’ ἀπεκλείσθη, τὸ μικρόβιον, τὸ ὁποῖον πρὸ δεκαετίας διέφθειρε πάντα ὀργανισμὸν κοινωνικὸν, αὐτοὺς τοὺς πολιτικοὺς ὀργανισμοὺς, αὐτοὺς τοὺς χαρακτῆρας, τὸ μικρόβιον τοῦ χρηματισμοῦ; Δὲν ἠκούσατε προχθὲς τὰ λεχθέντα περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν κρίνονται καὶ προσδιορίζονται τὰ διδακτικὰ βιβλία; Καὶ οἱ προορισθέντες νὰ διαμορφώσωσι τὰ ἤθη καὶ τὴν ψυχὴν τῆς Ἑλληνικῆς νεολαίας, οἱ διδάσκαλοι τῆς Ἑλληνικῆς νεότητος, καὶ αὐτοὶ ἐξώκειλαν εἰς τὸν διὰ παντὸς μέσου κατὰ τοῦ δόλου καὶ διὰ τῆς καταστρατηγήσεως τῶν νόμων πλουτισμόν. Μήπως ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης οὐδὲν παριστᾷ κενὸν, τὸ ὁποῖον νὰ ἦναι ἀνάγκη νὰ πληρωθῇ; Δὲν λέγω ταῦτα αἰτιώμενος τῶν ἐντίμων ἀνδρῶν, οἵτινες διευθύνουσι τὰ εἰρημένα Ὑπουργεῖα, οὐδὲ ἄλλου τινὸς, ἀλλὰ καὶ ἡ νομοθεσία καὶ ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ κατέστησαν καὶ τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης εἰκονικὸν, οὐδὲ διέσωσαν αὐτὸν ἀπὸ σκοπῶν ἀλλοτρίων τοῦ χαρακτῆρος τοῦ στρατοῦ, οὐδὲ διεφύλαξαν αὐτὸν ἀπὸ ἐπιῤῥοῶν καὶ ὠθήσεων ἀναιρουσῶν τὸν προορισμόν των. Νὰ εἴπω τι περὶ τῆς Ἐκκλησίας; Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τὸ ἀποφύγω. Ἐγὼ εὐλαβοῦμαι τοὺς θεσμοὺς, τοὺς ὁποίους τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ὡς Κράτος ὀρθόδοξον, ἀνέγραψεν ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας συμφώνως πρὸς τοὺς ἱεροὺς κανόνας. Ἑπομένως ἀναγνωρίζω τὸ αὐτόβουλον, τὸ ἀνεξάρτητον ἀπὸ τῆς πολιτικῆς ἀρχῆς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ παραγνωρίζω ὅτι ἡ θέλησις αὐτῶν πρέπει νὰ κρατῇ, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀντιβαίνει εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ἢ δὲν ἀπειλεῖ τὴν καθεστηκυῖαν τάξιν, περὶ ὧν ἐτάχθη ἐπιτηρῶν ὁ βασιλικὸς ἐπίτροπος. Ἀλλ’ ὡς ἔχουσι τὰ τῆς Ἐκκλησίας, εἰσὶν ἄξια μεγάλης μερίμνης, καὶ ἐπιβάλλεται εἰς τὸ Κράτος ἡ μέριμνα οὐχὶ μόνον ὡς Κράτους, ἐν τῷ ὁποίῳ πρωτεύουσα Ἐκκλησία εἶναι ἡ Ὀρθόδοξος, ἀλλὰ καὶ ὡς Κράτους, εἰς τὴν σύστασιν τοῦ ὁποίου εἰργάσθη ἡ Ἐκκλησία ὅσον εἰργάσθησαν κατὰ τὸν μέγαν ἀγῶνα τῆς Ἑλλάδος οἱ ἄρχοντες καὶ οἱ κατὰ τὸν ἀγῶνα μαχηταί. Ἢ πρέπει νὰ ἀναμνησθῶ τὴν παράστασιν τοῦ Κράτους ἐν ταῖς διεθνέσι σχέσεσιν αὐτοῦ; νὰ ἀναμνησθῶ τῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα τὸ μικρὸν κρατίδιον ἔχει ἐκτὸς τῶν ὁρίων αὐτοῦ; νὰ παραστήσω, ὅτι, ἐὰν ἐπτωχεύσαμεν ἡμεῖς οἰκονομικῶς, ἐπτωχεύσαμεν καὶ ἐν ταῖς διεθνέσι σχέσεσι διὰ τῆς ἐγκαταλείψεως τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, διὰ τῆς περιφρονήσεως πρὸς τὰ δικαιώματα αὐτοῦ, καὶ διὰ τῆς ἀδεξίας διαχειρίσεως τῶν πρὸς διάσωσιν αὐτῶν ὑπαρχόντων ἡμῖν μέσων; Ὅταν τὰ Κράτη ἔχωσι τὸ δυστύχημα νὰ περιέρχωνται εἰς τοιαύτην κατάστασιν, καθῆκον ἔχει πᾶς εὐσυνείδητος πολίτης νὰ μὴ κοιμᾶται ἥσυχος περὶ τῆς τύχης τῆς πατρίδος του. Πάντα ταῦτά εἰσι θέματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἐξετάσῃ μετὰ πόνου ψυχῆς, διὰ νὰ ἀποκαλύψῃ τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα καὶ τὰ μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα διέφθειραν, καὶ πᾶσαν ὑπὲρ αὐτῶν ὀφειλομένην μέριμναν καὶ προσπάθειαν παρέλυσαν, ὅπως σπεύσῃ νὰ ἐξεύρῃ τὰ μέσα τῆς σωτηρίας. Ταῦτα δὲ πάντα πρέπει νὰ τεθῶσιν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπως οἱ ἐκλογεῖς κληθῶσι νὰ σχηματίσωσιν ἐκ πάντων τούτων τὴν ἑαυτῶν γνώμην. Δὲν εἶναι σπουδαῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀντετάχθη ἐπανειλημμένως, ὅτι οἱ καιροὶ ἐπείγουσι, καὶ ὅτι, ἵνα οἰκονομήσωμεν χρόνον, πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν τὰς ἐκλογάς. Οἱ καιροὶ ἐβίαζον κατὰ τὴν 27 Ἀπριλίου 1893, καὶ ἂν διὰ τὸν λόγον τοῦτον δὲν προέβησαν τότε εἰς τὴν ἀνακαίνισιν τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν ᾠκονόμησαν ὅμως τὸν ἔκτοτε παρελθόντα χρόνον, ἀλλ’ ἠνέχθησαν νὰ προβαίνῃ ἡ ἀρξαμένη σῆψις, καὶ νὰ ἐκτείνηται ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ ὀργανισμοῦ. Οἱ καιροὶ ἐβίαζον καὶ κατὰ Ὀκτώβριον, καὶ ἴσως καὶ τότε διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἀνέβαλον τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, καθ’ ὃν χρόνον συνεκλήθη αὕτη. Ἀλλὰ ποίαν οἰκονομίαν χρόνου ἐποιησάμεθα ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου μέχρι τοῦδε; Καὶ ἐπιτρέπεται ἐπὶ τοιούτῳ κενῷ λόγῳ, ἐπὶ προφάσει τοιαύτῃ, νὰ παρίδῃ τις τὴν οὐσίαν τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ καὶ τὴν οὐσίαν τῶν μεγάλων συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἔθνους; Καὶ ὑπάρχει μέριμνα μᾶλλον κατεπείγουσα, ἢ ἡ μέριμνα τῆς προσκλήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ μεριμνήσῃ πρὸς ἀποσόβησιν τόσων κινδύνων; Καὶ ἡ οὐσία τῶν μεγάλων συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἔθνους εἶναι, ὅτι ἐπτωχεύσαμεν οἰκονομικῶς, ὅτι παρελύσαμεν διοικητικῶς, ὅτι κατεστράφημεν ἐξωτερικῶς, ὅτι δὲν ὑπάρχομεν στρατιωτικῶς καὶ ναυτικῶς, ὅτι σῆψις πανταχοῦ ἐπέσκηψε, καταστρέφουσα τὸν ὀργανισμὸν τῆς Πολιτείας καὶ αὐτὸν τὸν κοινωνικόν. Ἡ οὐσία δὲ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ εἶναι, ὅτι ἡ χώρα ἔχει δικαίωμα νὰ κανονίζῃ αὐτὴ τὰ τῆς τύχης της.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίς ἄλλος ζητεῖ τὸν λόγον;

§32ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐλήφθη κατὰ προηγουμένην συνεδρίασιν ἡ ἀπόφασις, ὅπως μὴ ἐξακολουθῇ ὁ μονόλογος αὐτός. Ἠγόρευσαν μέχρι τοῦδε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἄρτης, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἄργους καὶ ὁ πρὸ μικροῦ καταβὰς τοῦ βήματος. Ἀφοῦ μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Σιμοπούλου ἀνετρέψαμεν ἄρδην τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτοῦ, ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν, χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας της, ὅπως ἀντεπεξέλθῃ καὶ ἀπαντήσῃ εἰς τοὺς ἀγορεύσαντας.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ εἰς οὐδένα δύναμαι νὰ ἐπιβάλω, ὅπως ἀγορεύσῃ... Ζητεῖ τις τὸν λόγον;

§34ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Ἐγώ.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κορομάντζος ἔχει τὸν λόγον.

§36ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Δὲν θὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν τὴν Βουλήν, διότι δὲν θὰ ἀσχοληθῶ εἰς τὴν ἔρευναν τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα οἱ προαγορεύσαντες ἐξήτασαν μετὰ τηλικαύτης λεπτομερείας καὶ εἰδικότητος. Καὶ δι’ ἕτερον ἀκόμη λόγον δὲν θὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν τὴν Βουλήν, ἐξετάζων τὰ θέματα ἐκεῖνα, διότι ὅλοι ἐπείσθητε ἀπὸ μακρῶν ἤδη ἐτῶν, ἀπὸ δωδεκαετίας ἤδη, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξακριβώσωμεν τὴν ἀλήθειαν, καθ’ ὅσον ἀμφοτέρωθεν ἀνεπτύχθη ἀείποτε ἀνένδοτος ἐπιμονὴ τοῦ παριστάνειν τὰ πράγματα κατὰ τὰ ἴδια συμφέροντα. Ἡ ἱερεμιὰς δὲ τῆς κατὰ πᾶσαν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπαναλήψεως τῆς ἐπικρίσεως τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ὁ πανηγυρικὸς τῆς ὑπὸ τούτου ἐκθειάσεως καὶ ὑπερασπίσεως αὐτοῦ ἀπέβησαν ὄντως ἀνιαρὰ, εἰ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐμαρτύρησε δι’ ἐπανειλημμένων ἐκδηλώσεων αὐτοῦ, ὅτι δὲν ἀποδέχεται τὸ ὀρθὸν τῶν παραστάσεων καὶ τὸ βάσιμον τῶν δικαιολογημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπρόβαλε περισσῶς ἀπὸ δωδεκαετίας ἤδη ἡ ἐπικρατοῦσα σήμερον μερίς. Διὰ τῶν ἐκδηλώσεων ἐκείνων ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς κατέδειξεν, ὅτι τὰ αἰτιολογήματα, τὰ προβαλλόμενα ἀπὸ τὴν κρατοῦσαν μερίδα, δὲν πείθουσιν αὐτόν, ὅτι τὸ κρατοῦν σύστημα ἀπέβη ἢ δύναται ν’ ἀποβῇ ὠφέλιμον εἰς τὴν χώραν· τοὐναντίον δὲ διαῤῥήδην ἀπεδοκίμασε καὶ κατεδίκασεν αὐτὸ ἐν βαθείᾳ ἐπιγνώσει. Ἀπ’ ἀρχῆς τῆς ἀνόδου του ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶχε σχηματίσει σχέδιον διοικήσεως καὶ κυβερνήσεως. Κατὰ τὸ 1880, ὅτε ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἀνῆλθεν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, διελάλησε διὰ τοῦ προγράμματος αὐτοῦ αὐστηρὰς οἰκονομίας, καὶ προῆλθεν εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτῶν μέχρι καταργήσεως ἀκόμη θέσεων, ἐπὶ βλάβῃ τῆς διεξαγωγῆς τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπάνοδον αὐτοῦ εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν ἔτει 1882 ἐλησμόνησε τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ ἐκεῖνο, καὶ ἐτράπη τὴν ἀντίθετον ὅλως ὁδόν. Τότε ἤρχισεν ἡ ἐπὶ τὰ μεγάλα ἔργα ῥοπὴ, τότε ἤρχισαν αἱ μεγάλαι δαπάναι εἰς βαθμὸν σπατάλης τοῦ δημοσίου πλούτου, τὸ χείριστον δὲ, ἔκτοτε ἤρχισε καὶ ἡ πειραματικὴ πολιτικὴ καὶ περὶ τὴν διοίκησιν καὶ περὶ τὴν νομοθεσίαν καὶ περὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Κατεσκευάσθησαν νόμοι καθορίζοντες τὰ τῆς διεξαγωγῆς ὑπηρεσιῶν, οἵτινες ἀμέσως ἐτροποποιοῦντο, ἢ κατηργοῦντο πολλάκις πρὶν ἢ ἀρχίσῃ ἡ ἐφαρμογή των, ἢ πρὶν ἢ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς των ἐξακριβωθῶσιν αἱ πλημμέλειαι αὐτῶν. Εἰς τοιαύτην δὲ κατάστασιν περιέστη ἡ νομοθεσία, ὥστε ἀπαιτεῖται νέα Ἰουστινιάνειος ὄντως ἐργασία, κοπιωδεστέρα δὲ ἴσως ἐκείνης, ὅπως ἀνακαθαρθῇ καὶ συναρμολογηθῇ αὕτη. Πειραματικὴν πολιτικὴν μετῆλθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ περὶ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Καὶ ἡ πειραματικὴ πολιτικὴ περὶ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν μας ἐπήνεγκε τὴν ἀποτυχίαν ὅλων τῶν διεθνῶν ζητημάτων, πρὸς τὰ ὁποῖα συνδέονται μέγιστα ἐθνικὰ συμφέροντα. Οὐδὲν ζήτημα διεθνὲς ἐλύθη ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ὄχι μόνον δὲν ἐλύθη ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλ’ ἐδώκαμεν ἀφορμήν, ἵνα χειροτερεύσῃ ἡ θέσις μας, οὐδεμία δὲ ἐργασία, ἀφορῶσα εἰς τὸ ἐθνικὸν μέλλον ἡμῶν, ἐγένετο κατὰ τὴν μακρὰν αὐτὴν διάρκειαν. Πρὸ 27 ἐτῶν εἴχομεν διὰ τῆς μυστικῆς ἐκείνης συνθήκης, τὴν ὁποίαν ὀλίγιστοι ἐξ ὑμῶν γνωρίζετε, εἴχομεν ἀναλάβει τὴν ἡγεσίαν τῶν ἡγεμονιῶν τῆς Ἰλλυρικῆς Χερσονήσου. Εἰς ἡμᾶς ἀπέκειτο νὰ διευθύνωμεν τὴν πολιτικὴν αὐτῶν καὶ τὴν στρατιωτικὴν αὐτῶν ἐργασίαν, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγα ἔτη, διὰ τῆς ἀστοχίας ἡμῶν περὶ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, περιέστημεν εἰς ὑποδεεστέραν κατάστασιν ὄχι μόνον ἀπέναντι τῆς Ῥωμουνίας, ὄχι μόνον ἀπέναντι τῆς Σερβίας, ὄχι μόνον ἀπέναντι τῆς ὑποδούλου τότε Βουλγαρίας, ἀλλ’ ἴσως καὶ ἀπέναντι αὐτοῦ ἀκόμη τοῦ Μαυροβουνίου. Ἐνῷ κατὰ τὸ 1867 εἴχομεν, ὡς εἶπον, ἐξασφαλίσει τὴν ἡγεσίαν ἐπὶ τῆς ἡγεμονίας τῆς Ῥωμουνίας, ἐπὶ τῆς ἡγεμονίας τῆς Σερβίας, ἐπὶ τῆς τοῦ Μαυροβουνίου, πρὸς ἡμᾶς δ’ ἠτένιζον αἱ ὑπόδουλοι χῶραι τῆς Ἰλλυρικῆς Χερσονήσου, μεθ’ ὧν διετελοῦμεν εἰς ἀρίστας συνενοήσεις, ἐπὶ τοσοῦτον μετεβλήθησαν ἤδη τὰ πράγματα καὶ εἰς τοιαύτην περιήλθομεν κατάστασιν, ὥστε δὲν ἠξεύρω ἂν δυνάμεθα νὰ παραβληθῶμεν πρὸς αὐτὴν τὴν μικροσκοπικὴν Ἡγεμονίαν τοῦ Μαυροβουνίου. Ἐδορυφορήσαμεν τὰ ἀγγλικὰ πλοῖα εἰς τὴν Αἴγυπτον, καὶ προεκαλέσαμεν τὴν ἀπέχθειαν τῶν ἐγχωρίων λαῶν, ἵνα ἐπιδείξωμεν ἀφοσίωσιν εἰς τὴν Ἀγγλικὴν πολιτικὴν καὶ ἀδιαφορίαν πρὸς τὰ συγκρουόμενα αὐτόθι συμφέροντα δύο ἄλλων Μεγάλων Δυνάμεων, ἐπιλαθόμενοι οὕτω τοῦ δόγματος τῆς ἴσης πρὸς τὰς εὐεργέτιδας Δυνάμεις εὐγνωμοσύνης, τὸ ὁποῖον οὐχὶ ἐπιβλαβῶς καθιερώθη ἀπὸ τοῦ 1859 ἐν τῇ ἐξωτερικῇ ἡμῶν πολιτικῇ. Ἔκτοτε δ’ ἤρχισεν ἡ ἀδυσώπητος κατὰ τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον Ἑλληνικῶν παροικιῶν καταδρομὴ ἐκ μέρους τῶν ἰθαγενῶν, καὶ ἔκτοτε ἀπέτυχον ὅλα τὰ ἀναφυέντα αὐτόθι ζητήματα, ἐκ τῶν ὁποίων τοσαῦτα ἐξαρτῶνται ζωτικὰ συμφέροντα τῶν ἐκεῖ ὁμοεθνῶν μας. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρεπονεῖτο παραδόξως πρώην Ὑπουργὸς κατὰ ἀνωτέρου Ἕλληνος ὑπαλλήλου, ὁ ὁποῖος διεξήγαγε τὰς διαπραγματεύσεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Ἑλληνικῆς ἰθαγενείας, καὶ κατέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι, ἐπειδὴ ἐπείσθη ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ ὑπάλληλος οὗτος ἦτο ὄργανον τῆς ἐκεῖ Ἀγγλικῆς προστασίας, ἠρκέσθη νὰ τὸν ἐκτοπίσῃ ἐκεῖθεν, μεταθέσασα αὐτὸν εἰς ἄλλην χώραν, ἔνθα ἡ διαμονή του καὶ ἡ πορεία του φοβοῦμαι μήπως καὶ σήμερον μᾶς φέρῃ παραπλήσια δυσάρεστα ἀποτελέσματα, προκειμένου νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ ἐπιδιωκομένη σύστασις Πρακτορείου Βουλγαρικοῦ ἐν Ἀθήναις. Καλῶς δ’ ἐννοεῖτε πόσον ὀλέθρια ἀποτελέσματα θὰ εἶχεν ἡ τοιαύτη ἀναγνώρισις Ἡγεμονίας, τὴν ὁποίαν οὐδεμία εὐρωπαϊκὴ Δύναμις ἐνέδωκε μέχρι τοῦδε νὰ ἀναγνωρίσῃ, καίπερ τινὲς ἐξ αὐτῶν σφόδρα ἐπιθυμοῦσι τοῦτο Αἱ ὑπομνήσεις αὗται ἀρκοῦσι, φρονῶ, ἵνα ἀποδείξωσι, πρὸς τόσαις ἄλλαις περιστάσεσι, περὶ τῶν ὁποίων ἐκτενῶς ἐπραγματεύθησαν οἱ προαγορεύσαντες, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν εἰς τὰ ἐνδιαφέροντα ἡμᾶς διεθνῆ ζητήματα ἀπέβη λίαν ἀτυχής. Δὲν ἀποδέχομαι βεβαίως τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀποδίδουσι σκόπιμον, ἕνεκα πλαγίων σκέψεων, ἐνέργειαν, ὅπως ἐπέλθωσι τὰ τοιαῦτα ἀποτελέσματα, καὶ τὴν ἀποκρούω ἐντόνως, διότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἠξιώθησαν νὰ πράττωσιν ἐν τοῖς ὑπερτάτοις ἀξιώμασι τὰ κοινὰ, ἔχουσι βεβαίως τὸν πατριωτισμὸν, τὸν ὁποῖον πᾶς Ἕλλην ὀφείλει νὰ ἔχῃ, εἰ καὶ οὐχὶ ἅπαξ, ἐν αὐτοῖς ἀκόμη τοῖς χρόνοις τῆς εὐκλείας καὶ ἑτέρωθεν ἐν μέσῳ τῶν μεγίστων ἐθνικῶν συμφερόντων, ἡ φυλὴ ἡμῶν δὲν ἀπεδείχθη, δυστυχῶς, ὑπερτέρα τοῦ ἄγους τούτου. Ἀλλ’ ἡ ἀστοχία τῶν μέτρων καταλήγει εἰς τὰ αὐτὰ δυσάρεστα ἀποτελέσματα. Ἴσως δὲ ἕτεροι λόγοι, πρὸ πάντων δὲ ἡ νόσος, ἡ ὁποία ἀπό τινων ἐτῶν ἐπέσκηψεν ἐπὶ τὴν χώραν ἡμῶν, καὶ τὴν ὁποίαν προήγαγεν εἰς ἐπιδημίαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, ἡ νόσος τῆς ξενολατρείας, δὲν εἶναι ξένη πολλῶν πλημμελῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ. Ἡ ξενολατρεία ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ νὰ παραβῶμεν τὰ καθήκοντα ἡμῶν πρὸς τὴν πατρίδα· ἡ ξενολατρεία ἤγαγεν ἡμᾶς, ἐκ λεπτότητος συναρεσκείας, ὅπως παραλίπωμεν πολλὰ καὶ ἐν τῇ ἐσωτερικῇ ἀκόμη διοικήσει περὶ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ὑποθέσεων καὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων. Ἔχομεν πρόσφατα παραδείγματα δυστυχῶς. Πειραματικὴν πολιτικὴν μετῆλθεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ περὶ τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας. Εὖ καὶ καλῶς εἶχεν ὁ στρατολογικὸς νόμος τοῦ 1878, παρέχων ἡμῖν ἐπαρκεῖς δυνάμεις διὰ τὸν ἐνεργὸν στρατὸν καὶ ἐπαρκεστέρας διὰ τὴν ἐφεδρείαν αὐτοῦ διὰ τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν μὴ ὑπαγομένων εἰς τὴν τριετῆ καὶ διετῆ ὑποχρέωσιν. Καθὰ γνωρίζετε, ῥητὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος διαλαμβάνει, ὅτι ἡ ἐθνοφυλακὴ διατηρεῖται. Ὅσοι ἐμελέτησαν τὴν ἱστορίαν τῶν τελευταίων ἐτῶν τῆς Βασιλείας τοῦ Ὄθωνος γνωρίζουσιν, ὅτι εἷς ἐκ τῶν λόγων, ἕνεκα τῶν ὁποίων τὸ δημόσιον φρόνημα ἐξηγέρθη κατὰ τῆς Βασιλείας ἐκείνης, ἦτο ὅτι δὲν εἰσῆγεν εἰς τὴν χώραν τὸν θεσμὸν τῆς ἐθνοφυλακῆς. Ἐπὶ τέλους ὁ Ὄθων ἐξηναγκάσθη νὰ τὸν εἰσαγάγῃ, καὶ κατηρτίσθη τῷ ὄντι ἀξιόλογον νομοθέτημα περὶ ἐθνοφυλακῆς. Ἦλθε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, τὸ ὁποῖον ῥητῶς ἀνέγραφεν, ὅτι ἡ ἐθνοφυλακὴ διατηρεῖται. Εἰσήλθομεν εἰς τὴν νέαν συνταγματικὴν ὁδὸν καὶ ἡ ἐθνοφυλακὴ κατηργήθη αὐτομάτως καὶ λεληθότως. Ὁμιλοῦμεν περὶ κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, ὁμιλοῦμεν περὶ συνταγματικῶν δικαιωμάτων, καὶ κραυγάζομεν καὶ διαμαρτυρόμεθα καὶ ἀπειλοῦμεν, ὅταν ταῦτα τυχὸν, κατὰ τὴν κρίσιν μας, παραβαίνωνται καὶ ἀθετῶνται. Κατὰ τὸν παρελθόντα Ὀκτώβριον ἐξανέστη ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, ὅτι παρεβιάζοντο οἱ κοινοβουλευτικοὶ θεσμοί· διατί; διότι ὁ Βασιλεὺς, παραιτηθείσης τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ἐνήσκησε δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν, καλέσας τὴν μειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Τοῦτο ἐθεωρήθη ὡς παράβασις τοῦ Συντάγματος, ὡς παράβασις τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμίων. Καὶ ἀνέπνευσε τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἥτις συσπειρωθεῖσα ἀφεῖλεν ἐκ τοῦ μέσου τὸ ἀντικοινοβουλευτικὸν πρόσκομμα, ὑποδείξασα ἅμα κοινοβουλευτικὴν κατὰ τὴν φράσιν της Κυβέρνησιν. Καὶ ἐνῷ ἀνεπνεύσαμεν ἐκ τῆς ἀπαλλαγῆς ἀπὸ τοῦ κατ’ αὐτὴν κοινοβουλευτικοῦ ἐκείνου ἄγους, καὶ ἐνῷ ἐξανιστάμεθα δι’ αὐτὰς τὰς ὀλιγώτερον ἐπιβλαβεῖς παραβάσεις τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, ἂν δύνανται νὰ θεωρηθῶσι παραβάσεις, δὲν ἐξανιστάμεθα κατὰ τῆς παραβάσεως τοῦ ἄρθρου 106 τοῦ Συντάγματος, τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν διατήρησιν τῆς ἐθνοφυλακῆς! Οἱ κατασκευάσαντες τὸν νόμον τοῦ 1878 περὶ γενικῆς στρατολογίας προέβαλλον τότε, ὅτι πράττουσι τοῦτο, ἵνα ἀνταποκριθῶσι καὶ εἰς τὴν ῥῆσιν τοῦ Συντάγματος, ἀντικαθιστῶντες τουτέστι τὴν ἐθνοφυλακὴν διὰ τῆς γενικῆς στρατολογίας· καὶ ἦτο ἡ δικαιολογία ἐπαρκής. Τί δ’ ἔπραξεν ἡ κρατοῦσα καὶ νῦν μερὶς μετὰ τὸ 1881, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπεδείχθη ἡ χρησιμότης τοῦ θεσμοῦ τῆς γενικῆς στρατολογίας; Ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ 1880 ἔτος, πρῶτον ἔτος τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, κατωρθώσαμεν, ἐφαρμόζοντες αὐτὸν, νὰ συλλέξωμεν μεγάλην δύναμιν στρατιωτικὴν κατὰ τὴν ἐπιστράτευσιν ἐκείνην. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀνώτερος ὑπάλληλος τῆς Γαλλικῆς Πρεσβείας ἐθαύμασε καὶ ἐξύμνει τὴν ἐπιτυχῆ ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ἐν τῷ βραχεῖ διαστήματι ἐξ μόλις μηνῶν, ἐνῷ, ὡς διεβεβαίου, ἐν Γαλλίᾳ, ἔνθα ὁ κατὰ πάντα ὅμοιος τῷ ἡμετέρῳ νόμος ἐφηρμόζετο ἀπὸ τοῦ 1871, δὲν εἶχε κατορθωθῇ ἀκόμη οὐδ’ ἅπασαι αἱ διατάξεις αὐτοῦ νὰ γένωνται καταληπταὶ, οὐδ’ ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ ἐντελής. Ἀλλὰ τὸν νόμον ἐκεῖνον τοῦ 1878 ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1882 καὶ τὸν ἀνέτρεψε· τὸν μετεῤῥύθμισεν εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥστε τὸν κατέστησεν ἀνεπαρκῆ ὅλως πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ καταργηθέντος σιωπηρῶς 106 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος περὶ ἐθνοφυλακῆς. Ὁ νόμος τοῦ 1882 διεσκευάσθη μᾶλλον ὡς φορολογικὸς, παρὰ ὡς στρατολογικός· ἔκτοτε δ’ ἤρχισαν αἱ πολλαπλαῖ ἀπαλλαγαὶ καὶ ἐξαιρέσεις, ἔκτοτε διὰ τῶν ἀλληλοδιαδόχων μεταῤῥυθμίσεων — διότι ἐν τῷ μεταξὺ ἐπῆλθον ἀλλεπάλληλοι τοιαῦται — κατηντήσαμεν νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς στρατολογίας εἰς τὸ πρὸ τοῦ 1878 καθεστώς. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διετάθη κατ’ ἐπανάληψιν, ὅτι διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων μεταῤῥυθμίσεων τοῦ νόμου, διὰ τῶν πολυωνύμων καὶ πολυδαπάνων σχολῶν κατήρτισε στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ στρατὸν ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ σήμερον δὲν ἔχομεν οὔτε τὴν μίαν κατηγορίαν οὔτε τὴν ἄλλην. Στρατὸς ἐκπαιδεύσεως δὲν δύναται βεβαίως νὰ θεωρηθῇ, διότι οἱ μὲν ὁπλῖται καὶ οἱ ὑπαξιωματικοὶ ἀσχολοῦνται εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῶν ὀργάνων τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν φόρων, οἱ δ’ ἄλλοι βαθμοφόροι εἰσὶν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀπεσπασμένοι εἰς γενικὰς ὑπηρεσίας, γυμνάσια δὲ οὐδὲ τὰ στοιχειώδη ἀκόμη λαμβάνουσι χώραν· γυμνάσια δὲ τῆς λεγομένης ἐφεδρείας, ἥτις συνίσταται κατ’ ὄνομα μόνον καὶ κατὰ τὸ πλεῖστον ἐκ τῶν μὴ καταταχθέντων ἐν τῷ στρατῷ κληρωτῶν, οὐδ’ ἔλαβον οὐδὲ θὰ λάβωσί ποτε χώραν. Στρατὸς δ’ ὑπηρεσίας δὲν δύναται ἐπίσης νὰ ὀνομασθῇ, διότι ἀπασχολοῦμεν τὸ πλεῖστον τῶν ὁπλιτῶν καὶ τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὴν ἀστυνομικὴν διοίκησιν, κατὰ τὸν φιλοτεχνηθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ σχετικὸν νόμον. Ἑπομένως παρέβημεν τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁρίζουσαν τὴν διατήρησιν τῆς ἐθνοφυλακῆς, κατωρθώσαμεν δ’ οὕτω νὰ μὴ ἔχωμεν στρατὸν, νὰ καταστρέψωμεν τὸ πνεῦμα τῆς πειθαρχίας, νὰ χαλαρώσωμεν τὴν τάσιν πρὸς τὸ στρατιωτικὸν στάδιον καὶ νὰ διασείσωμεν τὴν πεποίθησιν τοῦ ἔθνους ἐπὶ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς χώρας. Ὁ εὐμαθὴς καὶ εὐφραδὴς φίλος μου, ὁ ἐκ Τριχωνίας Βουλευτὴς, ὁ πραγματευθεὶς εἰδικῶς ἐν προηγουμέναις συνεδριάσεσι τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, κατέδειξεν ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ τὰς πλημμελείας τοῦ στρατιωτικοῦ ἡμῶν συστήματος, καὶ προέτεινε τὰς ἀναγκαίας μεταῤῥυθμίσεις. Περιττὴ δ’ ἐντεῦθεν ἀποβαίνει ἡ περαιτέρω ἐκ μέρους ἐμοῦ ἔρευνα τοῦ ζητήματος. Ἡ Βουλγαρία, Κράτος ἀρτιπαγές, Κράτος σχεδὸν τοῦ αὐτοῦ πληθυσμοῦ μὲ ἡμᾶς, Κράτος μὴ ἔχον τὴν πνευματικὴν ἡμῶν ἀνάπτυξιν, οὐδ’ ἀποστολὴν ἀνὰ τὴν Ἀνατολὴν ἔχον, ἢ ἀναγνωριζόμενον ὅτι ἔχει, κατώρθωσε δι’ ὀργανισμῶν προφυῶν νὰ καταρτίσῃ στρατόν, πρὸς τὸν ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ τολμήσωμεν ἡμεῖς ν’ ἀντιπαραβάλωμεν τὸν ἡμέτερον. Ὑπῆρξε λοιπὸν καὶ περὶ τὰ στρατιωτικὰ πειραματικὴ ἡ πολιτικὴ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀτυχῶς. Ἀλλὰ μήπως δὲν ὑπῆρξε πειραματικὴ καὶ περὶ τὰ ναυτικὰ ἡμῶν πράγματα ἡ πολιτικὴ αὐτοῦ; Ἔναυλός ἐστιν ἀκόμη ἐν ταῖς ἀκοαῖς ἡμῶν ὁ κατὰ τῆς πλημμελείας καὶ τῆς ἀτελοῦς ἄλλως ἐφαρμογῆς τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος Φιλιππικὸς τοῦ σθεναροῦ καὶ καλλιεποῦς ἐξ Ἄργους συναδέλφου, τοῦ ὁποίου αἱ περὶ τὰ ναυτικὰ βαθεῖαι ἐπιστημονικαὶ γνώσεις καὶ ἡ μεγάλη ἐμπειρία τοσοῦτον ἐφείλκυσαν τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Ἡ ναυτικὴ ἡμῶν ὑπηρεσία εἶχεν ἀείποτε καθιερώσει ἐθελουσίας κατατάξεις, δι’ ὧν ἀπετελεῖτο ἡ δύναμις τοῦ πολεμικοῦ ἡμῶν ναυτικοῦ· καὶ αἱ ἐθελούσιαι αὗται κατατάξεις ἦσαν τὸ καύχημα τοῦ ναυτικοῦ τῆς Ἀνατολῆς. Αἱ ναυτικαὶ ἡμῶν νῆσοι, αἱ ὁποῖαι τοσοῦτον συνετέλεσαν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ γένους, μᾶς ἔδιδον τοὺς λαμπροτέρους ναύτας, τὸ δὲ πολεμικόν μας ναυτικὸν διέπρεπεν ὄχι μόνον μεταξὺ τῶν ναυτικῶν τῆς Ἀνατολῆς, ἀλλὰ καὶ μεταξὺ τῶν ἐκλεκτοτέρων ναυτικῶν τῆς δυσμικῆς Εὐρώπης. Κατηργήσαμεν τὴν ἐθελουσίαν κατάταξιν, καὶ ἐπετρέψαμεν νὰ λαμβάνωνται ἐκ πάντων τῶν παραλίων μερῶν ναῦται διὰ τὸ πολεμικόν μας ναυτικόν, ἀπὸ τὰ παράλια δηλαδὴ τῆς Δωρίδος, ἀπὸ τὸ Τζάγεζι, ἀπὸ τὸν Παλαιοχαλλᾶ, ἀπὸ ὅλα τὰ παράλια τῆς Ἑλλάδος, τουτέστιν ἄνθρωποι μὴ ἐφιέμενοι ν’ ἀκολουθήσωσι τὸ ναυτικὸν στάδιον, οὐδὲ ζῆλόν τινα ἔχοντες πρὸς αὐτό. Διὰ τοῦτο παρατηροῦμεν, ὅτι ἡ πολεμικὴ ναυτικὴ ἡμῶν ὑπηρεσία ἀπώλεσε τὴν ἀξίαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν εἶχε πρὸ ὀλίγων μόλις ἐτῶν. Ἀλλ’ ἔτι σπουδαιότερον· ἐνῷ εἴχομεν τὸ φυτώριον τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ναυτικοῦ εἰς τὰς ναυτικὰς νήσους καί τινα ἄλλα παράλια μέρη, σήμερον ἀνεῴξαμεν τὰς πύλας, ἵνα εἰσέλθῃ πᾶς χερσαῖος, πᾶς ἀλλοδαπός, ἐκ πάσης τῆς Ἰουδαίας, εἰς τὸ πολεμικὸν ἡμῶν ναυτικόν. Διὰ τοῦτο πλεῖστοι ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ πολεμικοῦ ἡμῶν ναυτικοῦ εἰσὶν ἀκατάλληλοι, καταλαμβάνονται δ’ ἐκ ναυτιάσεως καὶ κατὰ βραχεῖς ἀκόμη πλόας καὶ εἰς τὸν ἐλάχιστον τῆς νηὸς κλυδωνισμόν. Πέρυσιν ἀνέγνωσα ἐμπεριστατωμένας σχετικὰς ἐπικρίσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀνῃρέθησαν...

§37ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἔγκλημα αὐτὸ τὸ ἔχω διαπράξει ἐγώ, καὶ ἂν ἐπιμένητε, εἶμαι ὑπόχρεως νὰ σᾶς ἀπαντήσω. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἦτο βεβαίως καὶ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ἀλλὰ τὸ ἔγκλημα αὐτὸ ἐπράχθη ὑπ’ ἐμοῦ. Ἐὰν ἐπιμείνητε, θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§38ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Ἡ γνώμη μου ὡς πρὸς τὸ μέρος τοῦτο εἶναι ἐναντία. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἔβλαψε τὸ πολεμικὸν ἡμῶν ναυτικὸν ἡ εἴσοδος εἰς αὐτὸ ναυτῶν καὶ ἀξιωματικῶν μὴ ἀνηκόντων εἰς ναυτικὰ παράλια τῆς Ἑλλάδος καὶ πρὸ πάντων εἰς τὰς ναυτικὰς ἡμῶν νήσους, πρὸς τὰς ὁποίας ἄλλως τε ἔχομεν καὶ καθῆκον, ὅπως προνοῶμεν περὶ τῆς τύχης τῶν ναυτιλλομένων κατοίκων αὐτῶν, διότι αἱ ναυτικαὶ νῆσοι, καθὼς καί τινα τῶν παραλίων τῆς Ἑλλάδος, προσέφερον ἐν ταῖς κατὰ θάλασσαν στρατείαις ὑψίστας θυσίας κατὰ τὸν ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα, καὶ ἀπέκτησαν δικαίωμα ἐπὶ τὴν προτίμησιν ἡμῶν. Ἕνεκα δὲ τοῦ νέου ναυτολογικοῦ νόμου ἐξωθοῦμεν τοὺς ἀπαραμίλλους ναυτίλους τῶν ναυτικῶν νήσων ἢ ν’ ἀπέρχωνται διώκοντες τύχην εἰς τὴν ξένην, ἢ νὰ τρέπωνται καὶ νὰ φθείρωνται εἰς τὴν σπογγαλιείαν. Ἡ πειραματικὴ πολιτικὴ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν ἐσταμάτησεν ἕως ἐδῶ. Ἐξέδωκε κατ’ ἀρχὰς πρόγραμμα ἀποκεντρώσεως εὐρυτάτης· κατέκρινε τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἐξηκολούθει ἐφαρμόζουσα τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως, τὸ ὁποῖον, παρὰ τὸ πνεῦμα τοῦ θεμελιώδους χάρτου, εἶναι καθιερωμένον διὰ τῆς ἐν ἰσχύϊ νομοθεσίας, καὶ παρίστα, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο δὲν δύναται νὰ προαγάγῃ οὔτε τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα οὔτε τὰ τῶν ἰδιωτῶν, ἀλλ’ οὐδὲ τὰ τῶν δήμων, οὐδὲ τὰ τοῦ Δημοσίου, ἑπομένως ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ ἀποκέντρωσις εὐρυτάτη. Ἀλλὰ μετὰ τὴν ἄνοδόν του ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἐλησμόνησεν ἐντελῶς τὸ πρόγραμμά του ἐκεῖνο ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ἀντὶ ἀποκεντρώσεως ἐπεδόθη ἀκατασχέτως καὶ ἀνυποστόλως διὰ πολλῶν καὶ ποικίλων νομοθετημάτων εἰς ἐπιδίωξιν τοσαύτης συγκεντρώσεως, οἵα δὲν παρατηρεῖται οὐδ’ εἰς αὐτὰ τὰ δεσποτικὰ Κράτη. Οὕτω μεταξὺ ἄλλων καὶ διὰ τὴν παραμικρὰν ἀκόμη ὑπόθεσιν πρέπει ἀπολύτως νὰ καταφύγῃ τις εἰς τὰ Ὑπουργεῖα. Ἐντεῦθεν δὲ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ περισπῶνται εἰς τὸ νὰ ἐπιδιώκωσι τὴν διεξαγωγὴν τῶν παρὰ τοῖς Ὑπουργείοις ὑποθέσεων τῶν συνεπαρχιωτῶν των. Ἡ αὐτοτέλεια τῶν δήμων ἐξέλιπεν, αἱ διοικητικαὶ ἀρχαὶ τῶν ἐπαρχιῶν κατέστησαν ὄργανα διαβιβαστικὰ, στερούμεναι πάσης πρωτοβουλίας, πάσης πρὸς ἀπόφανσιν ἁρμοδιότητος, διότι αἱ ὑποθέσεις τῶν πολιτῶν καὶ τῶν δήμων διεξάγονται ἅπασαι ἐν τοῖς διαφόροις Ὑπουργείοις. Συνέπεια δὲ τῆς καταστάσεως ταύτης εἶναι ἡ τελειοποίησις τῆς συναλλαγῆς, ἣν τοσοῦτον ὀξυδερκῶς διέγνω πρὸ δεκαπενταετίας, ἀλλὰ καὶ τοσοῦτον ὑπερηκόντισε, κατὰ τὸν μετὰ ταῦτα χρόνον πράττων τὰ κοινὰ, ὁ κ. Πρωθυπουργός· διότι εἴτε οἱ δῆμοι, εἴτε τὰ ἄτομα, ἐνδιαφερόμενα νὰ περατώσωσι τὰς ὑποθέσεις αὑτῶν ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ἀναγκάζονται νὰ καταφεύγωσιν εἰς τοὺς Βουλευτάς, οἱ δὲ Βουλευταὶ ἀναγκάζονται νὰ καταφεύγωσιν εἰς τὰ Ὑπουργεῖα, τὰ δὲ Ὑπουργεῖα, ὅπως δυστυχῶς εἶναι σήμερον κατηρτισμένα, μὴ ἀνήκοντα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ἀλλ’ εἰς τὸ κόμμα, ῥυθμίζουσιν οὕτω πως τὴν διεξαγωγὴν τῶν ὑποθέσεων, ὥστε νὰ κρατῶσιν ὑποχειρίους τοὺς πολίτας καὶ δι’ αὐτῶν τοὺς Βουλευτάς. Ἐντεῦθεν δὲ ἡ συναλλαγὴ ὑπερέβη πᾶν ὅριον. Κατὰ τὸ 1886 ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπανέλαβε τὰ προγράμματα τῆς ἀποκεντρώσεως, καὶ τὰ ἐπανέλαβεν ἐντονώτερον καὶ τορώτερον καὶ κατ’ ἀπεριόριστον εὖρος. Ἀλλ’ ἦσθε ἀψευδεῖς μάρτυρες, ὅτι οὐδεμία τῶν ἐπαγγελιῶν ἐκείνων ἐπραγματοποιήθη. Ἡ συγκέντρωσις ἐξακολουθεῖ, ἡ συγκέντρωσις ἐπιτείνεται ὁλονὲν, καὶ ὄχι μόνον ἐπετάθη ἐν τῇ κεντρικῇ διοικήσει, ἀλλ’ ἀφῃρέθησαν καὶ ἀπὸ τοὺς δήμους οἱ φυσικοὶ αὐτῶν φρουροὶ, τουτέστιν αἱ δημοτικαὶ ἀστυνομίαι. Τὸ ἀστυνομεύειν εἶναι προνοεῖν, δὲν εἶναι καταστέλλειν ἢ τιμωρεῖν· ἡ καταστολὴ καὶ ἡ τιμώρησις ἔρχονται μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῶν προνοητικῶν μέτρων. Τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα πρέπει νὰ ἐνασκῶνται διὰ μέσων ἠπίων, διὰ μέσων παραινετικῶν καὶ συμβιβαστικῶν, διότι ἡ ἀστυνομικὴ ἀρχὴ ὑποτίθεται ὅτι εἶναι καὶ πρέπει νὰ ἦναι σὰρξ ἐκ τῆς σαρκὸς τῶν πολιτῶν· ἡ ἐφαρμογὴ τῶν ἀστυνομικῶν νόμων δι’ ἀνδρῶν τῆς δημοσίας δυνάμεως, ἤτοι τοῦ στρατοῦ, ἀποβαίνει τραχεῖα, ἀποβαίνει ἐκβιαστική. Καὶ διὰ τοῦτο ἀκούετε δεξιόθεν καὶ ἀριστερόθεν ἐξηγούμενα ἔντονα παράπονα κατὰ τῆς ἀστυνομικῆς διοικήσεως. Καὶ δὲν ἀδικῶ καθολοκληρίαν τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν ὡς ἐξεπίτηδες δίδουσαν ἀφορμὴν εἰς τοιαῦτα παράπονα. Ταῦτα εἶναι ἀποτελέσματα τῶν ἕξεων τῶν στρατιωτικῶν, τὰς ὁποίας ἔχουσιν οἱ ἐκτελοῦντες τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν σήμερον· αἱ ἕξεις αὗται τοῖς ἐπιβάλλουσιν αὐστηρότητα ἄκαμπτον, τοῖς ἐπιβάλλουσι τραχύτητα ἀνένδοτον, τὰ ὁποῖα δὲν συμβιβάζονται πρὸς τὰς ἕξεις τοῦ πολίτου, πρὸς τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας, τὸ ὁποῖον κέκτηται, ἀλλὰ τὸν ἐξερεθίζουσι, τὸν καθιστῶσιν ἐχθρὸν τῆς διοικήσεως. Ἐπείσθητε πάντες, καὶ πιστεύω καὶ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ, ὅτι τὸ σύστημα τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομικῆς διοικήσεως ἀπέτυχεν ἐντελῶς· μετ’ ὀλίγον δὲ τὰ γεγονότα θ’ ἀποδείξωσιν, ὅτι δὲν λέγω ὑπερβολὰς, ὡς δὲν εἶπον τοιαύτας καὶ ὅλοι οἱ κατακρίναντες τὸ σύστημα τοῦτο. Ἡ ἔλλειψις πολλῶν πολιτικῶν κομμάτων ἐπήνεγκε βλάβην εἰς τὴν Πολιτείαν καὶ ὡς πρὸς τὸ κυβερνητικὸν καὶ ὡς πρὸς τὸ διοικητικὸν μέρος. Ἡ ὕπαρξις δύο μόνον κομμάτων ἐν τῇ Πολιτείᾳ κατέστησεν αὐτὰ αὐταρχικὰ, διότι ὁ ἄνθρωπος εἶναι φύσει αὐταρχικός. Ἀπεδείχθη ἀναμφισβητήτως, ἀλλ’ ἐκ τῶν ὑστέρων δυστυχῶς, ὅτι, ὅταν ὑπῆρχον πλείονα τῶν δύο κομμάτων, δὲν εἶχεν ἐκτραχυνθῇ ἡ κομματικὴ διαπάλη εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὅπως ἀπό τινων ἐτῶν. Σήμερον τὰ κόμματα εἰς τοιαύτην εὑρίσκονται πρὸς ἄλληλα ἐχθρότητα, ὥστε καὶ αὐτὰς τὰς κοινωνικὰς αὑτῶν ὑποχρεώσεις παραλείπουσιν. Ἡ Κυβέρνησις δὲ καὶ ἡ Διοίκησις, ἐμφορούμεναι τοιούτων αἰσθημάτων, μετέδωκαν αὐτὰ καὶ εἰς τὰ ὄργανα αὑτῶν, καὶ τοιουτοτρόπως δὲν εἴμεθα σήμερον παρὰ μία Πολιτεία τυραννούντων καὶ τυραννουμένων, καὶ ἀπὸ πολλοῦ ἤδη ἐν Ἑλλάδι διεξάγεται λυσσωδῶς αὐτόχρημα εἰρηνικὸς ἐμφύλιος πόλεμος. Ἕνεκα δὲ τῆς καταστάσεως ταύτης, πρὸς τοῖς ἄλλοις, οὐ μόνον ἡ ἀπονομὴ τῆς διοικητικῆς δικαιοσύνης δὲν γίνεται ὡς προσήκει, ἀλλ’ οὐδ’ αὐτῆς τῆς ποινικῆς, ἔστι δ’ ὅτε οὐδ’ αὐτῆς τῆς πολιτικῆς δικαιοσύνης ἡ ἀπονομὴ γίνεται ἐντὸς τοῦ νόμου καὶ τοῦ δικαίου. Δὲν θέλω νὰ ἐνδιατρίψω εἰς ἀποδείξεις καὶ ἐμπεριστατωμένας παραστάσεις, διότι δὲν ἐπιθυμῶ διὰ τῆς ἀπὸ τόσον ὑψηλῆς θέσεως καταγγελίας ὡρισμένων καὶ ἀναμφισβητήτων παρεκτροπῶν νὰ συντελέσω, ὅπως ἐκλείψῃ ἐντελῶς ἡ πεποίθησις τῶν πολιτῶν ἐπὶ τὴν δικαιοσύνην. Εἶπον πρὸ μικροῦ, ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν ὑπηρεσίας οὐδὲ στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, διότι τὸν ἀπασχολοῦμεν εἰς ἀλλότρια αὐτῷ ἔργα. Οὕτως ἀναγκαζόμεθα ν’ ἀπασχολῶμεν πλείονας τῶν χιλίων ἀνδρῶν παρὰ τοῖς δημοσίοις εἰσπράκτορσι, διότι, παρὰ τοὺς νόμους περὶ καταδιώξεως τῶν καθυστερούντων ὀφειλετῶν, ἐπεκράτησε τὸ σύστημα νὰ ἐνεργῆται ἡ ἐκβίασις πρὸς εἴσπραξιν τῶν καθυστερούντων διὰ τῶν ἀνδρῶν τῆς δημοσίας δυνάμεως, ἐνῷ τὰ ἐπὶ τῆς εἰσπράξεως ὄργανα ἔχουσιν εἰς τὴν διάθεσίν των τόσα ἄλλα μέσα, ἵνα ἐκτελέσωσιν ἐπιτυχῶς τὸ καθῆκόν των. Κατὰ τοὺς νόμους δὲ, δὲν ἐπιτρέπεται ἐκβίασις εἴτε διὰ καταλύσεως ἀνδρῶν τῆς δημοσίας δυνάμεως ἐν ταῖς οἰκίαις τῶν ὀφειλετῶν, εἴτε κατ’ ἄλλον ἔκνομον τρόπον, παρὰ διὰ τοῦ μέτρου τῆς προσωπικῆς κρατήσεως καὶ τῆς κατασχέσεως κινητῆς καὶ ἀκινήτου περιουσίας. Ἀλλ’ εἰς τὸ μέτρον τοῦτο σπανιώτατα καταφεύγουσι τὰ ἐπὶ τῆς εἰσπράξεως ὄργανα, ἐνασκοῦσι δ’ ἐκβίασιν διὰ καταλύσεως ἀνδρῶν τῆς δημοσίας δυνάμεως ἐν ταῖς οἰκίαις τῶν ὀφειλετῶν. Τοῦ κακοῦ δὲ τούτου τὴν καταστολὴν ἀπέβλεπεν ἡ περὶ στρατιωτικῶν καταλυμάτων πρότασις νόμου, ἣν ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω καὶ ὑποστηρίξω, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν εὐηρεστήθη ἡ πλειοψηφία νὰ ἀποῤῥίψῃ ἀσυζητητεὶ καὶ ἀπούσης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀπασχολοῦμεν λοιπὸν πλείους τῶν χιλίων ἀνδρῶν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ταύτῃ. Ἀλλ’ ἀπασχολοῦμεν μεγαλειτέραν δύναμιν διὰ τὴν φρούρησιν τῶν φυλακῶν, διότι δὲν ἐλήφθη πρόνοια κατὰ τὴν μακρὰν διοίκησιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἵνα κατασκευασθῶσι κεντρικαὶ φυλακαὶ, διὰ τὰς ὁποίας θ’ ἀπῃτεῖτο φρουρὰ ἐκ τοῦ δεκατημορίου μόνον τοῦ νῦν ἀπαιτουμένου ἀριθμοῦ. Καὶ δὲν ἦτο δύσκολον νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ κατασκευὴ κεντρικῶν φυλακῶν, διότι ἠδύναντο νὰ κατασκευασθῶσι, καὶ δύνανται καὶ νῦν ἔτι νὰ κατασκευασθῶσι, διὰ συνομολογήσεως χρεωλυτικοῦ ἐσωτερικοῦ δανείου ἐπὶ ἐγγυήσει καὶ καταβολῇ μέρους καὶ οὐχὶ ὁλοκλήρου τοῦ σήμερον πληρονομένου ποσοῦ διὰ τὰ μισθώματα τῶν διὰ φυλακὰς χρησιμευόντων ἰδιωτικῶν καταστημάτων. Μέρος τῶν μισθωμάτων τούτων, ἢ καὶ τὸ ὅλον ἐν ἀνάγκῃ, δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν χρεωλυτικοῦ ἐσωτερικοῦ δανείου πλέον τῶν τριῶν ἑκατομμυρίων, δι’ ὧν δυνάμεθα νὰ ἱδρύσωμεν ἐπαρκῆ ἀριθμὸν εὐρέων καὶ ἀσφαλῶν σωφρονιστηρίων κατὰ τὸ μικτὸν σύστημα τῆς ἀπομονώσεως, ὅπερ ἀπεδείχθη τὸ μόνον δυνάμενον νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν. Ἀλλὰ κανεὶς δὲν ἐφρόντισεν, ἔχομεν δὲ φυλακὰς τοιαύτας, ἕνεκα τῶν ὁποίων, πρὸς τῇ ἀνάγκῃ τῆς φρουρήσεως διὰ μεγάλης δημοσίας δυνάμεως, γινόμεθα συχνάκις θεαταὶ ἀποδράσεων τῶν πλέον ἐπικινδύνων κακούργων, πλὴν τῆς ἐντελοῦς ἀποτυχίας τοῦ σωφρονιστικοῦ καὶ ἐπανορθωτικοῦ σκοποῦ, ὃν προτίθενται οἱ νόμοι τῆς Πολιτείας διὰ τῆς τοιαύτης καθείρξεως. Μεταξὺ τῶν μεταῤῥυθμίσεων, τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐθεώρησεν ἀναγκαίας, ὑπῆρξε καὶ ἡ μεταβολὴ τοῦ διοικητικοῦ συστήματος. Ἡ μεταβολὴ αὕτη ἔβλαψεν εἰς τὰ καίρια τὴν ὑπηρεσίαν, ἠδίκησε δὲ καὶ τοὺς κατοίκους τῆς χώρας. Ἀναμφισβήτητος ἀρχὴ τῆς καλῆς διοικήσεως εἶναι τὸ ἐκ τοῦ σύνεγγυς διοικεῖν. Ἡ ἐκ τοῦ σύνεγγυς διοίκησις χρησιμεύει πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ εἰς τὴν ἔγκαιρον καὶ ἀκριβῆ διάγνωσιν τῶν ἀναγκῶν τῶν διοικουμένων, καὶ εἰς τὴν ἐποπτείαν τῶν ὀργάνων τῆς ἐν γένει διοικήσεως, ἐξασφαλίζει δὲ τὴν ἐξακρίβωσιν τῆς ἀληθείας, καὶ ὁδηγεῖ ἀσφαλῶς εἰς τὴν εὐθεῖαν ἀπονομὴν τῆς διοικητικῆς δικαιοσύνης. Σήμερον, ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θελήσῃ νὰ ζητήσῃ πληροφορίας περὶ συμβαίνοντος εἰς οἱονδήποτε μέρος τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον δὲν τυγχάνει πρωτεύουσα νομοῦ, δὲν ἔχει ὄργανον ἐπὶ τόπου, ἵνα λάβῃ παρ’ αὐτοῦ τοιαύτας. Ὁ νομάρχης θὰ ζητήσῃ πληροφορίας ἀπὸ τὸν δήμαρχον, ὁ δὲ δήμαρχος εἶναι κομματάρχης καὶ δὲν θὰ δώσῃ πληροφορίας ἀκριβεῖς, ἐὰν ἐξ αὐτῶν βλάπτωνται τὰ κομματικά του συμφέροντα. Τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐλλείψεως διοικητικῆς ἀρχῆς ἐν ταῖς πόλεσιν, ἐν αἷς ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου ἥδρευε τοιαύτη, καθίστανται καταφανῆ καὶ ἀναμφισβήτητα. Διῆλθον κατὰ τὸ 1890 ἐκ τῆς ὡραιοτέρας τῶν Ἑλληνικῶν πόλεων, τοῦ Πύργου, πρωτευούσης τῆς ἐπαρχίας Ἠλείας, ἐχούσης Δικαστήρια, Γυμνάσιον, Ὑπομοιραρχίαν, Ταμεῖον, Οἰκονομικὴν Ἐφορίαν, Ὑποκαταστήματα Τραπεζῶν, Κεντρικὸν σιδηροδρομικὸν σταθμὸν καὶ πᾶσαν ἄλλην πολιτικὴν ἀρχὴν, πλὴν τῆς διοικητικῆς. Ἡ ἔλλειψις διοικητικῆς ἀρχῆς κατεφαίνετο λίαν ἐπαισθητῶς. Ἡ παραμικρὰ ἀνάγκη τῶν κατοίκων δὲν δύναται νὰ θεραπευθῇ, ἀλλ’ εἶναι ἠναγκασμένοι οὗτοι νὰ ὁδεύσωσιν εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ νομοῦ, διὰ νὰ ὑποβάλωσι τὰς παραστάσεις αὑτῶν. Ἐπῆλθεν ἡ ἀνόρθωσις τοῦ ἀδικήματος κατὰ τὸ 1891, ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔσπευσεν, ἐκ πείσματος ὑποθέτω,—διότι εἶχε πεισθῆ, ὅτι ἦτο ἀτυχὲς τὸ μέτρον τῆς καταργήσεως τῶν Ἐπαρχείων,—καὶ ἐπανέφερε τὴν προτέραν κατάστασιν. Δὲν ἀνήκω εἰς τὴν Σχολὴν, ἡ ὁποία ἀρκεῖται εἰς τὸ ἐπικρίνειν τὰ γινόμενα καὶ μὴ ὑποδεικνύειν τὰ δέοντα γενέσθαι. Διὰ τοῦτο, μολονότι οὔτε ἐγκυκλοπαιδικαὶ γνώσεις, οὔτε ἐπιστημονικὴ κατάρτισις μὲ βοηθοῦσιν, οὐχ ἧττον θεωρῶ καθῆκόν μου, ἐκ τῆς πείρας τῶν πραγμάτων ὁδηγούμενος, νὰ ὑποδείξω τὴν θεραπείαν τινῶν ἐλλείψεων, ὄχι βεβαίως μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι θέλω εἰσακουσθῆ, ἀλλ’ ἀκολουθῶν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκω, ἀνέγραψεν ἐν τῷ προγράμματι αὐτοῦ καὶ ἀπαραμειώτως ἀκολουθεῖ. Ὁ νόμος περὶ δήμων, κατασκευασθεὶς, ὡς γνωρίζετε, πρὸ ἑξήκοντα περίπου ἐτῶν, δὲν ἐξυπηρετεῖ πλέον τὰς σημερινὰς ἀνάγκας τάς τε κοινωνικὰς καὶ τὰς πολιτειακάς. Ἄλλως τε ἐπῆλθον δι’ ἀλληλοδιαδόχων νόμων τοιαῦται μεταῤῥυθμίσεις, ὥστε πλεῖσται ὅσαι διατάξεις αὐτοῦ κατέστησαν ἄχρηστοι, ὑπάρχει δ’ ἀνάγκη κοπιώδους ἐρεύνης, ὅπως ἐξακριβώσῃ τις, τίνες ἐκ τῶν διατάξεων τοῦ νόμου ἐκείνου ἰσχύουσι καθόλου ἢ ἐν μέρει, καὶ τίνες οὔ. Τὸ διοικητικὸν σύστημα, τοῦ περιορισμοῦ δηλονότι τοῦ ἀριθμοῦ τῶν διοικητικῶν περιφερειῶν εἰς 16 μόνον, ἀπεδείχθη, ὡς πρὸ στιγμῶν κατέδειξα, πλημμελές. Ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν σύστημα ἀποκεντρώσεως, ἔχομεν ἀπαραίτητον ἀνάγκην νὰ μεταῤῥυθμίσωμεν τὸ διοικητικὸν σύστημα, εἴτε αὐξάνοντες τὰς νομαρχίας εἰς διπλάσιον ἀριθμὸν, εἴτε καθιστῶντες ἰσαρίθμους διοικήσεις διαφόρων τάξεων, ἐξαρτωμένας ἀπευθείας ἀπὸ τοῦ κέντρου. Τοιοῦτο δὲ σύστημα, διὰ τὴν κατάρτισιν θεσμοθετήματος τοῦ ὁποίου εἰργάσθη ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἐνῷ θεραπεύει τὰς πολυειδεῖς τῶν διοικουμένων ἀνάγκας καὶ θέλει πραγματοποιήσει τὴν ἀρχὴν τῆς ἀποκεντρώσεως, θέλει ἐπενέγκει ἅμα καὶ σημαντικὴν οἰκονομίαν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, διότι, πρὸς τῇ ἐλαττώσει τοῦ πολυαρίθμου καὶ βαρυμίσθου προσωπικοῦ τῶν σημερινῶν νομαρχιῶν, θέλει περιορισθῆ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν οἰκονομικῶν ἐφοριῶν, τῶν ἐπαρχιακῶν ταμείων καὶ τῶν ὑπομοιραρχιῶν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν νομαρχιῶν ἢ διοικήσεων. Τὸ διοικητικὸν σύστημα, ὅπως φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἱδρυθῇ, ἐνισχυόμενον ἢ συμπληρούμενον ἀπὸ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, ἔχοντα τὴν ἁρμοδιότητα ν’ ἀποφασίζωσιν ἐφεσίμως ἐπὶ ἀποφάσεων τῶν νομαρχῶν, θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ταχεῖαν διεξαγωγὴν τῶν διοικητικῶν ὑποθέσεων ἐπ’ ὠφελείᾳ τῆς τε ὑπηρεσίας καὶ τῶν πολιτῶν καὶ τὴν πιστὴν διαχείρισιν τῶν δήμων, θ’ ἀπαλλάξῃ δ’ ἀκόμη καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ ἀπὸ τοσούτων ἀπασχολήσεων, εἰς τὰς ὁποίας κατ’ ἀνάγκην ὑποβάλλονται, διὰ ν’ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς εὐλόγους ἀξιώσεις τῶν συνεπαρχιωτῶν αὐτῶν. Εἰς τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια, πρὸς τοῖς ἄλλοις, δύναται ν’ ἀνατεθῇ καὶ ὁ διορισμὸς καὶ ἡ μετάθεσις τῶν δημοδιδασκάλων. Οἱ τυγχάνοντες κατὰ τοὺς θερινοὺς μῆνας ἐν Ἀθήναις εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀντιλαμβάνωνται τὸ μαρτυρολόγιον, τὸ ὁποῖον ὑποφέρουσιν οἱ ταλαίπωροι οὗτοι λειτουργοὶ τῆς λαϊκῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι ἡ συγκέντρωσις ὑπήγαγε τὰ πάντα ἐνώπιον τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν ἀνάῤῥησίν του ἐπὶ τὴν ἀρχὴν κατὰ τὸ 1882 ἐπεδόθη καὶ εἰς δημόσια ἔργα, ἀλλὰ δὲν εἶχε σχέδιόν τι ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ, οὐδ’ ὡρισμένον σύστημα ἐκτελέσεως δημοσίων ἔργων. Ὁ ἀείμνηστος Δεληγεώργης, τοῦ ὁποίου θρηνοῦμεν ἀκόμη καὶ ἐπὶ μακρὸν θὰ θρηνῶμεν τὴν ἀπώλειαν, ἐσκέφθη ἐμβριθῶς περὶ ἐκτελέσεως δημοσίων ἔργων, καὶ δὴ ἔργων ὁδοποιΐας, καὶ δὲν ἤνοιξε τὰς θύρας τῶν γραφείων τῶν δημοσίων ἔργων, διὰ νὰ ἐκτελῶνται αἱ συστάσεις τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου Βουλευτοῦ ἢ ἄλλων εὐνοουμένων περὶ κατασκευῆς ὁδῶν ἢ γεφυρῶν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ του ἢ παρὰ τὸ κτῆμα αὐτοῦ, ἀλλὰ καταρτίσας προσφυὲς καὶ ἐκτελέσιμον σχέδιον πόρων, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελεν ἐπαρκέσει εἰς τὴν βαθμιαίαν κατασκευὴν τῶν ἔργων αὐτῶν, ἐξέθηκεν εἰς μειοδοσίαν ἐν τῇ ἡμεδαπῇ καὶ τῇ ἀλλοδαπῇ τὴν κατασκευὴν τρισχιλίων χιλιομέτρων ὁδῶν ἐθνικῶν, αἵτινες ἤθελον προσδιορισθῆ κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης. Ἀλλ’ ἡ ἀποχώρησις αὐτοῦ ἐκ τῆς ἐξουσίας ἐματαίωσε τὴν ἐκτέλεσιν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀντὶ νὰ συνεχίσῃ τὸ διακοπὲν ἔργον τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς, προέβη εἰς ἐκτέλεσιν ἔργων δημοσίων, ἄνευ σχεδίου τινὸς καὶ ἄνευ διακανονίσεως καὶ ἐξασφαλίσεως τῶν ἀπαιτουμένων πόρων. Διὰ τοῦτο εἴδομεν, ὅτι εἰς διάστημα δωδεκαετίας ἐδαπανήθησαν περὶ τὰ 100,000,000 εἰς ἔργα ὁδοποιΐας, τουτέστιν 60,000,000 περίπου ἐκ τῶν ἐτησίων πόρων τῆς ὁδοποιΐας, 20,000,000 ἐκ τοῦ σχετικοῦ δανείου καὶ 20,000,000 ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου, διὰ τὰ ὁποῖα εἶναι χρεωμένον τὸ τέως ταμεῖον ὁδοποιΐας. Ποῖα δὲ τ’ ἀποτελέσματα τῆς σπατάλης ταύτης; Κατεσκευάσθησαν ὁδοί τινες, καὶ αὗται λίαν πλημμελῶς, εἰς ἀπόκεντρα μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα ὄχι μόνον δὲν θὰ διέλθῃ ποτὲ τροχὸς ἁμάξης ἢ κάῤῥου, ἀλλ’ οὐδὲ ὑποζύγιον. Δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω λεπτομερείας, διὰ νὰ μὴ ἐνοχλήσω προσωπικὰς ἀξιώσεις. Τὸ δὲ χείριστον εἶναι, ὅτι τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἔργων τῆς ὁδοποιΐας καὶ ἐν γένει τῶν δημοσίων ἔργων δὲν ἀνέθηκεν εἰς τοὺς Ἕλληνας μηχανικοὺς, οἱ ὁποῖοι ἐπαρκῶς εἶχον ἀσκηθῆ καὶ εἶχον κατασκευάσει ἔργα, τὰ ὁποῖα καὶ σήμερον καὶ εἰς πᾶσαν ἐποχὴν δύνανται νὰ ἀντιμετωπισθῶσι πρὸς τὰ τελειότερα εὐρωπαϊκὰ ἔργα. Καὶ ἡ γέφυρα τοῦ πορθμοῦ τοῦ Εὐρίπου, ἔργον τοῦ μακαρίτου Σκαλιστήρη, πρὸ τεσσαράκοντα ἐτῶν κατασκευασθὲν, ὅτε ἓν ἢ δύο ὅμοια εἶχον γείνῃ ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ, καὶ αἱ κατασκευασθεῖσαι ὁδοὶ ἐν Πελοποννήσῳ καὶ ἐν τῇ Στερεᾷ πρὸ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, ἀποδεικνύουσι τὴν ἀκρίβειαν τῶν λόγων μου, μεθ’ ὅλην τὴν γλισχρότητα τῶν μέσων, ἅτινα διέθετον οἱ Ἕλληνες μηχανικοί. Ἦλθεν ἡ Γαλλικὴ ἀποστολὴ, εἰς τὴν ὁποίαν παρεσχέθησαν ἀφθονώτατα τὰ μέσα, καὶ ἡ ὁποία δὲν περιωρίσθη ἐκτελοῦσα τὰ ἀνατεθέντα αὐτῇ καθήκοντα, ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ ἐξυπηρετήσῃ καὶ συμφέροντα ἰδιαίτερα. Διὰ τοῦτο τῇ συστάσει αὐτῆς ἀνέλαβον τὴν ἐκτέλεσιν δημοσίων ἔργων μεγάλης σπουδαιότητος, 5 καὶ 8 καὶ 10 ἑκατομμυρίων, ὁμόφυλοι αὐτῆς, καὶ τὰ ἔργα ταῦτα τὰ μετεβίβασαν ἐκεῖνοι πρὸς ἄλλους, οὗτοι δὲ πρὸς τρίτους, ἐπὶ ἀμυθήτοις κέρδεσι, καὶ οἱ τελευταῖοι δὲ ὠφελήθησαν ἐπίσης ἀμύθητα ποσὰ, χωρὶς ἐν τοσούτῳ τὰ ἐκχωρηθέντα ἔργα νὰ κατασκευασθῶσι προσηκόντως, τινὰ δὲ καὶ ἀτελῆ ἔτι εἰσίν. Ἡ Λακεδαίμων καὶ ἡ Λάρισσα βεβαιοῦσι τὸ λόγου τὸ ἀσφαλές. Ἦτο λοιπὸν ἀτυχεστάτη ἡ πρόσκλησις τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς καὶ πολλῶν ἄλλων μηχανικῶν ἐπὶ ἁδροῖς χορηγήμασι, δι’ ὧν κατηναλώθησαν ἑκατομμύρια ὅλα, ὅπως θέλω σᾶς ἀναπτύξει ἐκτενέστερον καὶ διὰ πραγμάτων, ὅταν μετ’ οὐ πολὺ συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ ἀνακτόρου τῆς Α. Υ. τοῦ Διαδόχου. Ἀπέτυχε λοιπὸν καὶ τὸ σύστημα τῆς ὁδοποιΐας τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ τοιουτοτρόπως, ἐνῷ ἐδαπανήσαμεν 100 ἑκατομμύρια, δὲν ἔχομεν σήμερον ὁδούς. Ὁ κ. πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς μᾶς ἀνήγγειλε προχθὲς, ὅτι μεταξὺ τῶν οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι καὶ ἡ διάλυσις ἐργολαβιῶν περὶ κατασκευῆς ὁδῶν, καὶ ὅτι τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον θὰ οἰκονομηθῇ ἐντεῦθεν, ὑπερβαίνει τὸ ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ἀντιπρόσωπος τῆς Παρνασσίδος ἐλησμόνησεν, ὅτι διὰ τῆς διαλύσεως τῶν ἐργολαβιῶν ἐκείνων ἐν πρώτοις ἀπόλλυνται ὅσα μέχρι τοῦδε ἐδαπανήθησαν, καὶ εἶναι ταῦτα οὐχὶ ἀσήμαντα, διότι φθάνουσιν εἰς ἑκατομμύριον, δεύτερον δὲ, ὅτι θὰ ἐπιστρέψῃ τὸ Δημόσιον τὰς χρηματικὰς ἐγγυήσεις τῶν ἐργολάβων, καὶ τρίτον, ὅτι θὰ ὑποχρεωθῶμεν εἰς ἀποζημιώσεις μεγάλας διὰ τὴν ὠφέλειαν, τὴν ὁποίαν προσεδόκων οἱ ἐργολάβοι, καὶ διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ὑλικῶν καὶ τῶν ἐργαλείων, τὰ ὁποῖα ἔχουν προμηθευθῆ, τὸ δὲ ποσὸν τῆς τοιαύτης ἀποζημιώσεως μικρὸν θὰ διαφέρῃ τῶν οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας τὸ Ὑπουργεῖον ἐνόμισεν ὅτι κάμνει διὰ τῆς διαλύσεως τῶν ἐργολαβιῶν. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ προέβη εἰς τὴν διάλυσιν τῶν ἐργολαβιῶν τούτων, καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ὑπεστήριξε τὰ γενόμενα, ἀφοῦ τὰ σπαταληθέντα 100,000,000 διετέθησαν κατὰ τὰς συστάσεις τῶν ἐπιφανῶν λεγομένων ἐκ τῶν ὀπαδῶν της, ἐν οἷς πρωτεύει ὁ κ. ἀντιπρόσωπος τῆς Παρνασσίδος, ἐνῷ αἱ διαλυθεῖσαι ἐργολαβίαι ἀνήκουσιν εἰς ἐπαρχίας, αἵτινες δὲν ἀξιοῦνται τῆς εὐνοίας τοῦ κόμματος. Σχετικῶς πρὸς τὰ ἔργα τῆς ὁδοποιΐας ὀφείλω καὶ αὖθις νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τὸ πραγματικὸν ἔγκλημα, τὸ ὁποῖον διεπράχθη. Τὸ ἔγκλημα συνίσταται εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου περὶ ταμείου ὁδοποιΐας. Κατὰ τὸ 1867 ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, ἀνελθὼν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, εἶπε περίπου τάδε: «Πρέπει ὁ λαὸς νὰ ὑποστῇ μεγαλείτερα βάρη φορολογίας, χάριν τῆς συγκοινωνίας τῆς χώρας, καὶ δὲν ζητῶ αὐτὰ διὰ τὴν ἐπίῤῥωσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὰ ζητῶ διὰ τὴν σύστασιν εἰδικοῦ ταμείου ὁδοποιΐας.» Ὁ λαὸς, μολονότι ἐπαρκῶς ἐφορολογεῖτο, ἐδέχθη ἀγογγύστως τὸ νέον βάρος, ἐπὶ τῇ πεποιθήσει ὅτι τὸ βάρος αὐτὸ θέλει ἀντισηκωθῆ διὰ τῆς καταρτίσεως συγκοινωνίας. Βεβαίως ἐγένοντο ἄτοπα περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν χρημάτων τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν εἶναι ὑπαίτιος ὁ νόμος. Πέρυσι, παρὰ τὰς ἐντόνους διαμαρτυρίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ πλειοψηφία, καίτοι δυσφοροῦσα καὶ ἀποδοκιμάζουσα καὶ αὕτη τὸ μέτρον, ἠναγκάσθη, χάριν τῶν ἐπαγγελιῶν τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς καταρτίσεως ἀρτίου προϋπολογισμοῦ, νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου ἐκείνου. Ἀλλ’ ἤδη, ὁπότε ὁ νόμος τῆς 10 Δεκεμβρίου ἠλλοίωσε τὰς βάσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐπανορθωθῇ τὸ κακὸν, ὅπερ πέρυσιν ἐπράχθη. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω τὴν γνώμην, ὅτι τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας πρέπει νὰ συσταθῇ ἐκ νέου καὶ νὰ ἐξακολουθῇ ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἔργων ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πόρων αὐτοῦ. Ἐδαπανήθησαν 100 ἑκατομμύρια διὰ τὴν ὁδοποιΐαν καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι πόσα δι’ ἄλλα δημόσια ἔργα, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν, κατὰ τὴν μακρὰν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου περὶ ὁδοποιΐας, τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, καὶ διὰ τοῦτο πρὸ μικροῦ ὑπέβαλε καὶ ἡ Βουλὴ ἐψήφισε νόμον, κατὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐπιτρέπεται ἡ παράβασις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, ὡσανεὶ ἦν ἀναγκαία ἡ διὰ νέου νόμου ἐπίῤῥωσις αὐτοῦ. Ἠδύνατό τις εὐλόγως νὰ ἀποδώσῃ ἔλλειψιν στοργῆς πρὸς τὰ μέρη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἐγένοντο δημόσια ἔργα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ· διότι, ἀφοῦ ἐφρόντισεν, ὡς προεῖπον, νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας τῶν μερῶν, διὰ τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρονται οἱ φίλοι του, ἀφῆκε τὰ ἄλλα τοῦ βασιλείου μέρη ἐγκαταλελειμμένα εἰς τὴν τύχην των, διότι, ὡς γνωστόν, δι’ ἔργα ἀνωτέρας δαπάνης 10,000 δραχμῶν ἀπαιτεῖται εἰδικὸς νόμος καὶ διαγράμματα, τοῦθ’ ὅπερ ἔσται δυσχερέστατον, ἂν μὴ ἀδύνατον, νὰ πραγματοποιηθῇ. Πολλὰ εἰσι τὰ ἐλλιπῆ καὶ τὰ πλημμελῆ ἐν τοῖς κατὰ μέρος κλάδοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, οἷον περὶ ὑγιεινῆς καὶ ὑγειονομικῶν διατάξεων, περὶ ἐκλογικῶν νόμων, περὶ γεωργίας, περὶ βιομηχανίας, περὶ ἐμπορίου, περὶ βιοτεχνίας, περὶ συγκοινωνίας ταχυδρομικῆς τε καὶ τηλεγραφικῆς, περὶ ἐμπορικῶν ἐπιμελητηρίων καὶ χρηματιστηρίων κλπ., ἀλλ’ αἱ συνθῆκαι, ὑπὸ τὰς ὁποίας διεξάγεται ἡ γενικὴ συζήτησις, δὲν ἐπιτρέπουσιν, ὅπως ἐπεκτείνω καὶ ἐπὶ τὰ θέματα ταῦτα τὸν λόγον, ὅπερ ἴσως πράξω ἐν δευτερολογίᾳ. Μεταβαίνω εἰς τὸν κλάδον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Πολὺ πρὸ τῆς καταλύσεως τῆς δυσμοίρου Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ κατακτήσεως τῶν ἐν τῇ κυρίως Ἑλλάδι χωρῶν αὐτῆς ὑπῆρχον καθεσταμένοι ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ἑλλάδα ἀρχιεπίσκοποι καὶ ἐπίσκοποι καθ’ ἁπάσας σχεδὸν τὰς πόλεις αὐτῆς, οἵτινες ὑπῆρξαν ἡ παραμυθία τοῦ δεδηλωμένου γένους κατὰ τοὺς μακροὺς καὶ ἀτελευτήτους χρόνους τῆς δουλείας. Καὶ ἡ Ἀντιβασιλεία καὶ ἡ Βασιλεία τοῦ Ὄθωνος ἐσεβάσθησαν τὴν διατήρησιν τῶν ἑδρῶν καὶ κατὰ τὸ πλεῖστον καθιέρωσαν αὐτὰς ὁριστικῶς διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1852. Ὅπου ὑπῆρχε πρωτεύουσα νομοῦ ἐγκατεστάθη Ἀρχιεπισκοπὴ, ἐξαιρέσει τῆς Κορίνθου, τὴν ὁποίαν ἐπίσης κατέστησεν Ἀρχιεπισκοπὴν δι’ ἱστορικοὺς λόγους, ἐν πάσαις δὲ ταῖς ἐπαρχίαις συνέστησεν Ἐπισκοπάς. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἐκενώθησαν πλεῖσται θέσεις ἐπισκόπων, ἀλλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπέμενε καὶ ἐπιμένει εἰσέτι νὰ μὴ συμπληρώσῃ αὐτάς, σκοπῶν, ὅπως διαδίδεται, νὰ καταργήσῃ αὐτὰς καὶ νὰ περιορίσῃ τὴν ἀνωτέραν ποιμαντορίαν τοῦ λαοῦ εἰς τὰς Ἀρχιεπισκοπάς. Τοιοῦτο μέτρον ἀντιβαίνει εἰς τὰ θρησκευτικὰ αἰσθήματα τῶν συμπολιτῶν μας καὶ εἰς τὰς παραδόσεις τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς ἐλευθέρας ἡμῶν Πολιτείας. Διὰ τοῦτο ἐπανειλημμένως ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω παραστάσεις πρὸς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸν, ἵνα συμπληρώσῃ τὰς χηρευούσας Ἐπισκοπὰς, καὶ δὴ τὴν ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ μου ἐπαρχίᾳ, ἡ ὁποία χηρεύει ἀπὸ εἰκοσαετίας ἤδη. Ἀλλ’ οὐδαμῶς ἐλπίζω θεραπείαν, τοῦ κ. Τρικούπη κυβερνῶντος. Πλανᾶται δ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νομίζων ὅτι δύναται νὰ καταστρέψῃ ἄνευ δυσαρέστων δι’ αὑτὸν συνεπειῶν ὅ,τι οἱ αἰῶνες καθιέρωσαν. Ἄλλην ἀθέτησιν τῶν κειμένων καὶ τῶν παραδόσεων ἐξετέλεσε τὸ κρατοῦν σύστημα. Κατὰ τοὺς παναρχαιοτάτους κανονισμοὺς περὶ διαχειρίσεως τῶν Μοναστηριακῶν περιουσιῶν, κατὰ τὸ κανονιστικὸν διάταγμα τοῦ 1858, τὸ τὸ ὁποῖον στηρίζεται ἐπὶ τῶν κανονισμῶν ἐκείνων, κατὰ τὸ νομοθετικὸν διάταγμα περὶ καθηκόντων τῶν νομαρχῶν, κατὰ τὸ καταστατικὸν τέλος τῆς Γραμματείας τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, τὴν διαχείρισιν τῆς περιουσίας τῶν Μονῶν ἐνεργοῦσι τὰ Συμβούλια αὐτῶν, ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῆς ἁρμοδίας ἐπισκοπικῆς ἀρχῆς καὶ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς. Κατὰ τοὺς νόμους ἐκείνους ψηφίζουν τὰ Μοναστηριακὰ Συμβούλια, γνωμοδοτεῖ ἡ ἐπισκοπικὴ ἀρχὴ, καὶ ἀποφαίνεται ἡ διοικητικὴ ἀρχή. Ἐπῆλθεν ὅμως ἄνευ λόγου ἓν Β. Διάταγμα τοῦ 1882, δι’ οὗ μετεῤῥυθμίσθησαν τὰ νομοθετικὰ διατάγματα καὶ οἱ ἐκκλησιαστικοὶ κανονισμοὶ, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ὑπήχθησαν τὰ τοῦ ἐλέγχου, ἢ μᾶλλον τὰ τῆς διαχειρίσεως τῆς Μοναστηριακῆς περιουσίας, εἰς τὴν ἁρμοδιότητα μιᾶς ἐπιτροπείας, παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἑδρευούσης, ἐπὶ τῷ λόγῳ δῆθεν, ἵνα γίνηται ὁμοιομόρφως ἡ διαχείρισις καὶ κανονικώτερος ὁ ἔλεγχος. Διὰ τῆς μεταβολῆς δὲ ταύτης δὲν παρεβιάσθησαν μόνον οἱ νόμοι καὶ οἱ νομοθετικοὶ κανονισμοὶ, τοὺς ὁποίους ἀνέφερον, ἀλλ’ ἐπεβαρύνθησαν αἱ Μοναὶ διὰ μεγάλων δαπανῶν πρὸς μισθοδοσίαν ἀπειραρίθμου καὶ βαρυμίσθου προσωπικοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Εὐλόγως δὲ οἱ δυσφοροῦντες ἐπὶ τῷ γεγονότι ἀπέδωκαν, ὅτι ἡ παράνομος καινοτομία ἀφεώρα καὶ εἰς τὴν ἐξοικονόμησιν προσώπων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ καὶ εἰς τὴν αὐθαίρετον καὶ ἀνεξέλεγκτον διάθεσιν τῆς Μοναστηριακῆς περιουσίας. Δυσφοροῦσιν αἱ Μοναὶ, δυσφοροῦσιν αἱ ἀνώτεραι ἐκκλησιαστικαὶ ἀρχαὶ, δυσφορεῖ ὁ τόπος, ἀλλ’ οὐδεὶς εἰσακούεται. Ἐσκέφθησαν ἄλλοι νὰ ἐπαναφέρωσι τὰ πράγματα εἰς τὴν κανονικὴν αὐτῶν κατάστασιν, ἀλλ’ οὐδὲν ἐνηργήθη. Καὶ ἐνῷ ἐπέβαλον τοσαύτας δαπάνας εἰς βάρος τῶν Μονῶν πρὸς συντήρησιν ἀργομίσθων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Παιδείας, παρημέλησαν ὅλως νὰ προνοήσωσι περὶ συστάσεως Ταμείου Ἐκκλησιαστικοῦ, ὅπως γένηται δυνατὸν διὰ τῆς βαθμιαίας αὐξήσεως τῶν πόρων αὐτοῦ νὰ μισθοδοτῆται ὁ κατώτερος κλῆρος, τουθ’ ὅπερ ἠδύναντο εὐκόλως νὰ πράξωσιν. Ἀντὶ νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὰς Μονὰς μεγάλας δαπάνας διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ προσωπικοῦ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ διὰ τὰς ἱερατικὰς σχολὰς, αἵτινες δαπάναι εἰσὶν ὑποχρεώσεις τῶν δήμων καὶ τοῦ Κράτους, διὰ τοὺς ἱεροκήρυκας, ἡ συντήρησις τῶν ὁποίων εἶναι ἐπίσης ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους, ἔπρεπε νὰ λάβωσιν ἀνάλογον ποσοστὸν ἀπὸ τὰ εἰσοδήματα τῶν Μονῶν καὶ νὰ καταρτίσωσι δι’ αὐτοῦ τὸ Ἐκκλησιαστικὸν Ταμεῖον. Ἀπὸ τοῦ ἔτους 1857 ὁ μακαρίτης Χριστόπουλος εἶχε προνοήσει περὶ τούτου, ἀλλ’ ἕνεκεν ἀπροόπτων περιστάσεων δὲν συνεπληρώθησαν αἱ προπαρασκευαστικαὶ ἐργασίαι αὐτοῦ, καὶ οὕτως ἐματαιώθη τὸ ἔργον. Καὶ ὄχι μόνον ἡ ἔλλειψις αὕτη παρετηρήθη ὡς πρὸς τὸ μέρος τῶν ἐκκλησιαστικῶν ὑποθέσεων, ἀλλ’ οὔτε περὶ τῆς κηρύξεως τοῦ Θείου λόγου προὐνόησεν ἡ Διοίκησις. Μόλις δ’ ἀπὸ πέρυσιν, ὅτε ἐψηφίσθη νόμος ὑποχρεῶν τὰς Μονὰς νὰ μισθοδοτῶσι τοὺς ἱεροκήρυκας, ἱδρύθησαν 16 θέσεις ἱεροκηρύκων, ἀλλ’ αἱ θέσεις αὗται δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον δὲν ὑπάρχει καὶ εὐχέρεια συγκοινωνίας μεταξὺ τῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν, ὅπου ἑδρεύουσιν οἱ ἱεροκήρυκες, καὶ τῶν πόλεων καὶ κωμῶν, ὅπου ἡ ἀνάγκη τοῦ κηρύγματος παρίσταται, δὲν ἐξαρκοῦσι δ’ ἄλλως αἱ γλίσχραι ἀπολαυαὶ τῶν ἱεροκηρύκων καὶ εἰς ὁδοιπορικὰ ἔξοδα. Ἐὰν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἤθελε πράγματι νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς κηρύξεως τοῦ Θείου λόγου, διὰ τοῦ ὁποίου κρατύνονται αἱ θρησκευτικαὶ πεποιθήσεις, καταπολεμοῦνται αἱ προλήψεις καὶ αἱ κακοδοξίαι, ἐκριζοῦνται τὰ πάθη καὶ ἐκλείπουσι τὰ μίση καὶ μορφόνονται τὰ χριστιανικὰ ἤθη, διὰ τοῦ ὁποίου ἀποτρέπονται τὰ ἐγκλήματα καὶ τὰ ἀδικήματα, ὤφειλε διὰ πάσης θυσίας νὰ αὐξήσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἱεροκηρύκων, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ὑπάρχῃ τοὐλάχιστον ἐν ἑκάστῃ ἐπαρχίᾳ, ἂν ὄχι ἐν ἑκάστῃ πόλει, ἱεροκῆρυξ. Ἡ ἔλλειψις τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν δὲν περιορίζεται ἕως ἐδῶ. Ἐνῷ τὸ Σύνταγμα καὶ οἱ Κανόνες καὶ αἱ παραδόσεις ἡμῶν ἀπαγορεύουσι τὸν προσηλυτισμὸν, ἀνεμποδίστως λειτουργοῦσιν ἱδρύματα αἱρετικὰ ἐν Ἀθήναις, ἐργαζόμενα, ὑπὸ τὴν προστασίαν μάλιστα τῆς Ἀρχῆς, εἰς προσηλυτισμοὺς θρησκευτικούς. Ὑπάρχουν σχολαὶ, Εὐαγγελικαὶ λεγόμεναι, αἱ ὁποῖαι ἀσκοῦσι τὸ προσηλυτιστικὸν αὑτῶν ἔργον μεθ’ ὅλης τῆς ἐλευθερίας καὶ τῇ συνδρομῇ μάλιστα τῶν ἀρχῶν. Ἐὰν ἐλάμβανον τὸν κόπον οἱ διαχειριζόμενοι τὰ κοινὰ νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς σχολὰς ταύτας καὶ ν’ ἀκούσωσι τὰ διδάγματα αὐτῶν, ἤθελον ἀγανακτήσει διὰ τὴν θρασύτητα καὶ τὴν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ὀρθοδοξίαν ὀλιγωρίαν καὶ ὕβριν τῶν μετερχομένων τὰ τοιαῦτα προσηλυτιστικὰ μέσα ἐν τῇ πρωτευούσῃ τοῦ Ὀρθοδόξου Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὑπολαμβανόντων τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀντὶ τῶν ἡμιαγρίων Σουδανῶν. Ἀλλ’ οὐδεὶς φροντίζει περὶ τοιούτων ἀσημάντων, κατὰ τοὺς καιροὺς τούτους, πραγμάτων, οὐδ’ αὐτὴ ἡ ποινικὴ δικαιοσύνη, ἡ ὁποία ἔχει καθῆκον νὰ ἀγρυπνῇ, ὅπως μὴ παραβαίνωνται οἱ νόμοι, καὶ δὴ οὕτως ἀσυστόλως καὶ ὑπὸ τὰς ὄψεις αὐτῆς. Ἀλλὰ μήπως ἐφρόντισεν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας διὰ τὴν ἐπιτήρησιν τὴν ἐκ τῶν νόμων ἐπιβαλλομένην ἐν Ἑλλάδι ἐπὶ τῶν παρ’ ἀλλοδαπῶν ἢ ἑτεροθρήσκων διευθυνομένων ἐκπαιδευτηρίων; Ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα ξέναι σχολαί, ὑπάρχουσιν Ἰταλικαὶ καὶ Γαλλικαὶ σχολαί, ὑπάρχουσι Γαλλικαὶ καὶ Ἰταλικαὶ σχολαὶ ἐν Ἑρμουπόλει, ἐν Σύρῳ, ἐν Θήρᾳ, ἐν Τήνῳ, ἐν Πάτραις, ἐν Νάξῳ, ἐν Ἑπτανήσῳ καὶ ἀλλαχοῦ, εἰς τὰς ὁποίας δὲν ἐφαρμόζονται οἱ Ἑλληνικοὶ νόμοι, ἤτοι αἱ περὶ ἐφορείας, περὶ τῶν διδασκομένων μαθημάτων, περὶ ἱερῶν μαθημάτων, περὶ ἐξετάσεων κλπ. διατάξεις. Ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις ἔχει ἱδρυμένην πολιτικὴν διὰ τῶν σχολῶν τούτων προπαγάνδαν, ἀρχομένην ἀπὸ τῆς Ἀλβανίας καὶ ἐξικνουμένην εἰς τὰς ἐσχατιὰς τοῦ Αἰγαίου, ἡμεῖς δὲ ὄχι μόνον δὲν ἐνασκοῦμεν ἐπὶ τῶν σχολῶν τῆς προπαγάνδας ταύτης τὴν ἐποπτείαν, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλουν οἱ νόμοι, ἀλλὰ παρευρισκόμεθα, καὶ δὴ ὑπὸ τὴν ἐπίσημον ἰδιότητά μας, καὶ εἰς τὰς ἐξετάσεις τῶν μαθητῶν, καὶ χειροκροτοῦμεν τὴν διδασκαλίαν τῆς Ἰταλικῆς ἱστορίας, διασκευασθείσης οὕτως, ὥστε νὰ διδάσκωνται δι’ αὐτῆς οἱ μαθηταί, ὅτι τὸ Ἰταλικὸν ἔθνος ἐξικνεῖται ὄχι μόνον μέχρι Δαλματίας καὶ Ἀλβανίας καὶ Ἠπείρου, ἀλλὰ καὶ μέχρι Κερκύρας καὶ τῶν ἄλλων Ἰονίων νήσων καὶ μέχρις Ἱεροσολύμων! καὶ διὰ τοῦτο ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἰταλίας φέρει καὶ τὸν τίτλον Βασιλεὺς τῆς Κύπρου, τῶν Ἱεροσολύμων καὶ πάσης Παλαιστίνης! Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἀντελήφθη τοῦ πράγματος, ἐξετίμησε τὴν βαρύτητα τοῦ κακοῦ, τὸ ὁποῖον ἐγίνετο, καὶ ἔλαβε μέτρα τινὰ κατασταλτικὰ ἐν Ἀλβανίᾳ καὶ Ἠπείρῳ. Ἡ δὲ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀνέῳξεν ἀσυνειδήτως τὰς πύλας τοῦ Κράτους εἰς πάντα προσηλυτισμόν, εἴτε πολιτικὸν εἴτε θρησκευτικόν. Ἀλλ’ ἡ μεγαλειτέρα ἔλλειψις εἶναι ἡ ἔλλειψις ἐπαρκοῦς προνοίας εἰς τὴν κατάρτισιν πραγματικῆς κατωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Οἱ δημοδιδάσκαλοι τῶν παλαιοτέρων χρόνων δύνανται νὰ παραβληθῶσι πρὸς σημερινοὺς καθηγητὰς Γυμνασίων· καὶ δὲν λέγω περὶ τούτου ὑπερβολήν. Ὅσοι ἐγνωρίσατε δημοδιδασκάλους τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, διατελεῖτε πεπεισμένοι περὶ τῆς ἀκριβείας τῶν λόγων μου. Οὔτε μετὰ τὸ κατόπιν τῆς καταργήσεως τοῦ πρώτου ἐν Ἀθήναις Διδασκαλείου διάστημα μέχρι τοῦ 1878, ὅτε ἤρξατο ἡ λειτουργία τῶν συσταθέντων Διδασκαλείων νέας μεθόδου, οὔτε μετὰ τὸν νόμον τοῦτον ἐξέρχονται ἐκ τῶν Διδασκαλείων μας δημοδιδάσκαλοι ἐπαρκῶς κατηρτισμένοι. Τοῦτο δὲ ὄχι μόνον ἐκ τῆς ἀτελείας τοῦ νόμου ἐκείνου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς παντελοῦς ἐλλείψεως προσηκούσης προνοίας καὶ ἐποπτείας ἐκ μέρους τῆς Διοικήσεως. Οὔτε προσῆκον μέτρον ἐλήφθη περὶ καταλλήλου καθορίσεως τῶν μερῶν, ἐν τοῖς ὁποίοις πρέπει νὰ συστηθῶσι δημοτικὰ σχολεῖα. Τὰ πάντα κανονίζονται ἐκ τῆς πολιτικῆς καὶ ἐκ τῆς συναλλαγῆς. Διὰ τοῦτο βλέπετε κοινότητας, ἐχούσας ἀριθμὸν μαθητῶν μέγαν, νὰ στερῶνται δημοτικοῦ σχολείου, διότι δὲν ηὐνοήθησαν ὑπό τινος ἰσχύοντος κατὰ τὰς διαφόρους ἐποχὰς παρὰ τῇ Κυβερνήσει. Ἄν ἀφήσητε εἰς τὰ Δημοτικὰ καὶ τὰ Νομαρχιακὰ Συμβούλια τὸν ὁρισμὸν τῶν θέσεων τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ τὸν διορισμὸν τοῦ προσωπικοῦ τῶν δημοδιδασκάλων, θέλετε ἐπιτύχει καταρτισμὸν προσωπικοῦ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως πληροῦντα τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου. Ἴσως θὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι θὰ ἐπικρατήσῃ ἡ ἰσχυροτέρα μερὶς, ἡ ἔχουσα τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου ἢ τοῦ Νομαρχιακοῦ· ἀλλ’ ὁ φατριασμὸς τῶν τοπικῶν διαιρέσεων δὲν προχωρεῖ μέχρις ἐκείνου τοῦ σημείου, ὅπερ δύναται νὰ παραβλάψῃ τὰ συμφέροντα αὐτῶν τούτων τῶν δημοτικῶν καὶ νομαρχιακῶν συμβούλων, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν, ὅτι, ὅπου τυγχάνει νὰ ᾖναι καλὸς ὁ δημοδιδάσκαλος καὶ δὲν ἐκτρέπηται τῶν χρεῶν αὐτοῦ, πάντες, ἀδιακρίτως κομματικῆς διαιρέσεως, τὸν ὑποστηρίζουσι καὶ τὸν συντρέχουσιν.

§39ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Περὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν καταστημάτων;

§40ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Εὐχαριστῶ διὰ τὴν ὑπόμνησιν. Εἶναι ὑπόθεσις θρήνων καὶ ὀδυρμῶν. Ἡ ὑπόθεσις τῶν διδακτηρίων ἐγένετο ἀφορμὴ θεραπείας προσωπικῶν ἀξιώσεων. Δὲν ἐφρόντισεν ἡ Διοίκησις νὰ καταρτίσῃ δημοτικὰ διδακτήρια ἐπαρκῆ πρὸς τὸν σκοπὸν καὶ κατὰ τὰς νεωτέρας μεθόδους τῆς διδασκαλίας, ἀλλὰ μισθοὶ οἰκίας ἰδιωτικὰς καὶ μὲ βαρύτατα μισθώματα, ἀναλόγως τῆς πιέσεως, ἡ ὁποία ἀσκεῖται ἀπὸ τὰ πολιτικὰ πρόσωπα ἢ ἀπὸ τοὺς εὐνοουμένους. Ἤθελεν ἀγογγύστως ὑποφέρει ἡ χώρα μίαν πρόσθετον φορολογίαν, ἂν αὕτη ἐσκόπει τὴν κατάρτισιν ταμείου πρὸς ἵδρυσιν τῶν καταστημάτων τῆς κατωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ προχείρως δύναται νὰ μοὶ ἀντιταχθῇ ἡ ἀντίῤῥησις, ὅτι, ἂν πρόκηται νὰ συστηθῇ ταμεῖον, τὸ ὁποῖον νὰ λάβῃ τὴν τύχην τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, προτιμότερον εἶναι νὰ ἐξακολουθῶσι τὰ πράγματα ὡς ἔχουσι, μέχρις ὅτου εἷς τις ἐκ μηχανῆς θεὸς ἔλθῃ νὰ θεραπεύσῃ αὐτὴν τὴν ἀθλίαν κατάστασιν. Ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ὁ πρὸς τὰς ἀρχαιότητας θαυμασμὸς ἐφείλκυσε τὴν προσοχὴν ὄχι μόνον τῶν ἐπιστημόνων τῆς ἀλλοδαπῆς, ἀλλὰ καὶ τῶν τῆς ἡμεδαπῆς ἀκόμη· ἀνεπτύχθη ὁ φιλάρχαιος ἐνθουσιασμὸς καὶ αἱ πρὸς ἀποκάλυψιν ἀρχαίων μνημείων ἔρευναι, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν, ὅτι πολλαχοῦ ἀσχολοῦνται εἰς ἐρεύνας, ὅπου δ’ ἐγένοντο τοιαῦται ἔρευναι ἀρχαιολογικαὶ, ἐστέφθησαν ὑπὸ πλήρους ἐπιτυχίας, καὶ ἐντεῦθεν ὄχι μόνον ἡ ἐπιστήμη τῆς ἱστορίας καὶ τῆς καλλιτεχνίας ὠφελήθησαν, ἀλλὰ προσελκύομεν καὶ πολὺν κόσμον ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς, ἡ προσέλευσις τοῦ ὁποίου ὄχι μόνον ἐξυψοῖ τὸν πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν ἀρχαιότητα θαυμασμὸν, καὶ ὑπαγορεύει τὴν πρὸς τοὺς ἀπογόνους τῆς ἀρχαιότητος ἐκείνης ἐπιείκειαν, ἀλλὰ καταλείπει καὶ χρῆμα ἐν τῷ τόπῳ. Οἱ Ἰταλοὶ καὶ οἱ Ἑλβετοὶ ἐγκαίρως κατενόησαν τὰ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα τῆς συῤῥοῆς τῶν ξένων ἐν τῇ χώρᾳ αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἐφρόντισαν νὰ παρέχωσιν εἰς αὐτοὺς ὅλα τὰ μέσα καὶ τῆς συγκοινωνίας καὶ τῆς εὐμαροῦς διαμονῆς. Ἀξιεπαίνως, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐσύστησε πρὸ πολλοῦ διὰ σχετικοῦ νόμου λαχεῖον ὑπὲρ τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρίας, ἀλλὰ τὸ νομοθέτημα τοῦτο ἔχει τὸ ἐλάττωμα, ὅτι διαχειρίζεται τὸ προϊὸν τοῦ λαχείου ἀπὸ ἑταιρίαν, ἡ ὁποία, ἂν θέλετε νὰ ἐξετάσητε, δὲν ἔχει καὶ λόγον περαιτέρω ὑπάρξεως, μετὰ τὴν κατάρτισιν καὶ ἀνάπτυξιν τῆς ἀρχαιολογικῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Ἡ Ἀρχαιολογικὴ Ἑταιρία ἱδρύθη ὁπότε ἀκόμη τὸ Κράτος δὲν εἶχε πόρους διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ εἰς τὰς ἀρχαιολογικὰς ἐρεύνας, ὅτε ἡ ἀρχαιολογικὴ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως δὲν εἶχε καταρτισθῆ πλήρης· ἀλλὰ σήμερον, ὁπότε ἔχομεν γενικὸν ἔφορον τῶν ἀρχαιοτήτων, ἐφελκύοντα τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὸν ἔπαινον καὶ τῶν διασημοτέρων ξένων ἐπιστημόνων, ὁπότε ἔχομεν ἐφόρους ἀρχαιοτήτων καὶ ἐγκρατεῖς καὶ ζηλωτὰς τῆς ἐπιστήμης, ὁπότε δυνάμεθα ν’ ἀσχοληθῶμεν εἰς συστηματικωτέραν ἐνέργειαν ἀρχαιολογικῶν ἐρευνῶν διὰ τῶν ὑπαλλήλων τῆς ὑπηρεσίας, δὲν ἔχει λόγον ὑπάρξεως ἡ Ἀρχαιολογικὴ Ἑταιρία, καθόσον οὐδὲ καὶ πρὸς τὸν νόμον τὸν ἀρχαιολογικὸν συνεμόρφωσε τὰς ἐνεργείας αὐτῆς· δὲν κατήρτισεν ἀκόμη κατάλογον τῶν συλλογῶν, τὰς ὁποίας ἔχει, οὐδὲ μετήνεγκεν ἀκόμη αὐτὰς εἰς τὸ Κεντρικὸν Ἀρχαιολογικὸν Μουσεῖον. Ὅλαι αὐταὶ αἱ ἐλλείψεις εἶναι παραβάσεις τοῦ νόμου περὶ ἀρχαιοτήτων, αἱ ὁποῖαι, μετ’ ἐφαρμογὴν ἑξήκοντα ὅλων ἐτῶν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐξακολουθῶσι. Διὰ τοῦτο ἤθελον συστήσει εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ μεταβιβασθῇ τὸ προϊὸν τοῦ λαχείου τῶν ἀρχαιοτήτων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅπως χρησιμεύῃ ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἀρχαιολογικῶν ἐρευνῶν. Καὶ ἕτερα, ἐπίσης σπουδαῖα, θέματα τοῦ κλάδου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Παιδείας χρήζουσιν ἐξετάσεως. Τὰ τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, τὰ τῆς ἀρχαιολογικῆς ὑπηρεσίας, τὰ τῆς ἐποπτείας ἐν ἐπισήμῳ χαρακτῆρι τῆς στοιχειώδους καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως ἀνὰ τὰς ὑποδούλους Ἑλληνικὰς χώρας καὶ δὴ ἀνὰ τὴν Ἐλάσσονα Ἀσίαν, ὅπου ἀκμάζει ἀκραιφνὴς καὶ ἀμιγὴς Ἑλληνισμός, κατὰ τὸ καταρτισθὲν ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Χριστοπούλου σχέδιον, εἰσὶ θέματα δεόμενα μακρᾶς καὶ λεπτομεροῦς ἀναπτύξεως, μεθ’ ὅλην τὴν ὑπὸ τοῦ εἰδικώτερον περὶ τὰ πλεῖστα ἐξ αὐτῶν ἀσχοληθέντος εὐφραδοῦς ἐκ Λοκρίδος φίλου μου γενομένην ἐξέτασιν· ἀλλ’ ἐς ἄλλοτε. Ἡ τάσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ πρὸς ἀναμόρφωσιν τῆς νομοθεσίας δὲν ἀφῆκεν ἀθίκτους καὶ τοὺς ὀργανικοὺς περὶ φορολογίας νόμους. Οἱ φορολογικοὶ νόμοι καὶ ἐν γένει οἱ διέποντες τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν κατέστησαν τοσοῦτον δαιδαλώδεις, ὥστε εἶναι ἀδύνατον εἰς τοὺς πολίτας νὰ συμμορφωθῶσι μὲ τὰς ποικίλας καὶ δυσνοήτους διατυπώσεις τὰς ἐν αὐτοῖς ἀναγραφομένας. Διὰ τοῦτο οἱ πολῖται συχνότατα ὑποπίπτουσιν εἰς παράβασιν τῶν νόμων ἐκείνων καὶ ὑφίστανται τ’ ἀποτελέσματα τῶν παραβάσεων, ἄνευ, ἐννοεῖται, προθέσεως πρὸς μείωσιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Δημοσίου. Καθὼς γνωρίζετε, ἡ στοιχειωδεστέρα ἀρετὴ τῶν νόμων εἶναι ἡ ἁπλότης καὶ σαφήνεια αὐτῶν, πρὸς δὲ ἡ μονιμότης καὶ ἡ μὴ συχνὴ μεταβολὴ αὐτῶν. Τοιαῦτα διδάσκει ὁ μέγας τῶν Σταγείρων σοφός, τοιαῦτα δ’ οἱ νεώτεροι καὶ οἱ σύγχρονοι πολιτειολόγοι, τοιαῦτα δ’ ἐπανέλαβε πρὸ ὀλίγων ἐτῶν, δογματίζων ἐν πολιτικῷ προγράμματι, ἐξοχώτατος ἡγεμὼν μεγάλου Κράτους, ὡς φαεινὸς διάττων διελθὼν τοῦ αὐτοκρατορικοῦ θρόνου. Ἡ νομοθεσία ἡ ἀφορῶσα τὸ Λογιστικὸν μέρος κατέστη ἔτι μᾶλλον δαιδαλώδης· καὶ κατέστη τοιαύτη, κατὰ τὴν κρίσιν τινῶν, σκοπίμως, ὅπως μὴ ἐξακριβῶται ἡ ἀλήθεια καὶ διὰ νὰ καθίστανται οἱ διαχειριζόμενοι τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖοι, ὡς ἄλλοι Βραχμᾶνες μὲ τὰς μυστηριώδεις δέλτους αὐτῶν. Καὶ ἐνῷ δῆθεν ἐφρόντισαν περὶ τῆς μεταῤῥυθμίσεως μέρους τῆς διεπούσης τὸ Λογιστικὸν σύστημα νομοθεσίας, ἀφίνουσιν ἀνεκτέλεστον τὸν θεμελιώδη νόμον τῆς λογιστικῆς ὑπηρεσίας, τὸν Λογιστικὸν νόμον. Ὁ Λογιστικὸς νόμος ἐμπεριέχει ῥητὰς καὶ σαφεῖς διατάξεις, κατὰ τὰς ὁποίας πρέπει ν’ ἀποδίδωνται κατ’ ἔτος οἱ ἀπολογισμοὶ τοῦ Κράτους καὶ νὰ ἐξελέγχωνται ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ μετὰ τοῦτο ἀπὸ τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον. Οὐ μόνον δὲ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 ἀνέγραψε διάταξιν ὁρίζουσαν τὰ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Γερουσίας, ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ καὶ αὐτὸ τὸ Σύνταγμα τοῦ Κυβερνήτου ἀναγράφει σχετικὰς διατάξεις. Τὸ δὲ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἐπανέλαβε τὴν διάταξιν ταύτην, ἀνατιθὲν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους. Ὁ Λογιστικὸς νόμος καὶ τὸ Καταστατικὸν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου διαγράφουσι τὰς διατυπώσεις, καθ’ ἃς πρέπει νὰ γίγνηται ἡ ἐξέλεγξις τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ τίς πιστεύει, ὅτι μέχρι τοῦδε οὐδεὶς ἐξηλέγχθη ἀπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου; Ἀναγινώσκουσιν ἐδῶθεν φυλλάδας, ὡς δῆθεν ἀπολογισμούς, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν κἀμμίαν ἀξίαν· οὐδὲ εἷς ἀπολογισμὸς ἐξηλέγχθη καὶ ὄχι μόνον δὲν ἐξηλέγχθη, ἀλλ’ οὐδ’ ἐδημοσιεύθη εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ ἦναι προσιτὸς εἰς πάντα ἐπιθυμοῦντα νὰ λάβῃ γνῶσιν αὐτοῦ. Ἄν θέλητε σήμερον νὰ λάβητε γνῶσιν τῶν ἀπολογισμῶν, θὰ σᾶς εἴπωσιν, ὅτι τοὺς ἔχουσι κεκλεισμένους εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἀλλὰ τῶν ὁποίων τὴν γνῶσιν ἐπιτρέπουν κατ’ ἐξαίρεσιν μόνον εἴς τινας εὐνοουμένους. Ἀλλ’ οἱ τοιοῦτοι ἀπολογισμοὶ δὲν δύνανται νὰ παρέχωσιν αὐθεντικὸν κῦρος, διότι δὲν ἐξηλέγχθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἡ δὲ ἐξέλεγξις εἶναι πιθανόν, ἢ μᾶλλον βέβαιον, ὅτι θέλει ἀποκαλύψει πολλὰς καὶ μεγάλας ὑπερβασίας. Μόνον δ’ ὅταν ἐξελεγχθῶσιν οἱ ἀπολογισμοί, θὰ γένηται δυνατὸν νὰ ἐξακριβωθῇ, ἂν οἱ ἰσχυρισμοὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς διαχειρίσεώς του ἦναι ἀκριβεῖς ἢ φέρωσι τὰς πλημμελείας, ἃς καταδεικνύει ἡ Ἀντιπολίτευσις. Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ ὀνομασθῇ αὐτὸ Βασίλειον εὐνομούμενον, καὶ δὴ κυβερνώμενον ὑπὸ θεσμοὺς συνταγματικούς, χωρὶς νὰ ἐκπληρωθῇ ὁ στοιχειώδης ὅρος τῆς ἐξελέγξεως τῆς δημοσίας διαχειρίσεως; Ποῖος μοὶ ἐγγυᾶται, ὅτι ἡ διαχείρισις τῶν Κυβερνήσεων δὲν εἶναι πλημμελής; Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργός, διοικῶν τὴν χώραν ἐπὶ δωδεκαετίαν σχεδόν, οὐδεμίαν ἔλαβε πρόνοιαν περὶ τούτου. Ἀπορῶ πῶς, ἐνῷ ἐπιδεικνύει ὅτι εἶναι τῶν αὐστηρῶν διατυπώσεων θιασώτης, δὲν ἔλαβε πρόνοιαν, ἵνα δημοσιεύωνται τοὐλάχιστον διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως οἱ ἀποδοθέντες ἀπολογισμοί, ἔστω καὶ ἀνεξέλεγκτοι, ὅπως ὦσι προσιτοὶ εἰς ὅλους. Καὶ ὄχι μόνον τὴν ἔλλειψιν ταύτην δὲν ἐθεράπευσεν ἡ διοίκησις, ἀλλὰ διὰ τοῦ νομοθετήματος τοῦ 1887 περιεπλάκησαν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν τὰ τοῦ ἐλέγχου τῆς διαχειρίσεως, ὥστε εἶναι ἀδύνατον πλέον νὰ εἰσέλθωμεν εἰς μίαν κανονικὴν ὁδόν. Κατὰ τὸ 1887 προὐκάλεσε νόμον περὶ τροποποιήσεως τοῦ καταστατικοῦ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου. Διὰ τοῦ νόμου ἐκείνου ὑπήχθη εἰς τὸ Συνέδριον ἡ θεώρησις τῶν ἐνταλμάτων τῶν Ὑπουργῶν τῶν τε χρηματικῶν καὶ τῶν ἐπιτροπικῶν. Δὲν γνωρίζω τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐπήνεγκε τὴν τροποποίησιν ταύτην ὁ κ. Πρωθυπουργός. Εἰκάζω δὲ, ὅτι ἐσκόπει ν’ ἀναπληρώσῃ τὴν ἔλλειψιν τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἀπολογισμῶν. Καθὰ γνωρίζετε, ἕως τότε, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Λογιστικοῦ νόμου καὶ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τὴν θεώρησιν τῶν χρηματικῶν ἐνταλμάτων, τῶν τε χρηματικῶν καὶ τῶν ἐπιτροπικῶν τῶν Ὑπουργῶν, ἐνήργει τὸ τμῆμα τοῦ Δημοσίου Λογιστικοῦ. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἀπεδόθησαν πολλάκις εἰς τὸ τμῆμα ἐνδοτικαὶ διαθέσεις ἀπέναντι τῆς ἐπιθυμίας τῶν Ὑπουργῶν περὶ τὴν θεώρησιν ἐνταλμάτων μὴ στηριζομένων εἰς τὸν νόμον, ἀλλὰ, ὡς ἀξιόπιστοι ὑπάλληλοι τῶν Ὑπουργείων βεβαιοῦσιν, αἱ αἰτιάσεις αὗται δὲν ὑπῆρξαν ἐπαρκῶς βάσιμοι. Ἐπὶ ἀσημάντων δὲ περιστάσεων ἐνέδωκε τὸ τμῆμα ἐκεῖνο εἰς τὰς ὑπουργικὰς διαθέσεις. Ἀφηρέθη λοιπὸν ἀπὸ τὸ τμῆμα τοῦ Δημοσίου Λογιστικοῦ ἡ ἁρμοδιότης τοῦ θεωρεῖν τὰ εἰρημένα χρηματικὰ καὶ ἐπιτροπικὰ ἐντάλματα, καὶ μετεβιβάσθη εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον. Διὰ τῆς μεταβιβάσεως ὅμως ταύτης ἀνῃρέθη ῥητὴ διάταξις τοῦ Λογιστικοῦ νόμου, ῥητὴ διάταξις τοῦ καταστατικοῦ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, αἵτινες διετέλουν καὶ ἐλειτούργουν ἐν σχέσει καὶ ἁρμονίᾳ πρὸς ἀλλήλας. Ὑπαχθείσης δὲ τῆς θεωρήσεως τῶν εἰρημένων ἐνταλμάτων εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ἀσκεῖται παρὰ τούτου προώρως καὶ ἐπιβλαβῶς ὁ ἔλεγχος τοῦ ἀπολογισμοῦ· διότι, ἀναγνωρίζον καὶ ἀποδεχόμενον τὸ Συνέδριον, ὅτι τὰ δεῖνα καὶ δεῖνα ἐντάλματα καλῶς ἐξεδόθησαν, δὲν ἔχει πλέον νὰ ἀσκήσῃ ἕτερον ἔλεγχον ἐπ’ αὐτῶν. Ὅταν δὲ θ’ ἀποδοθῶσιν οἱ ἀπολογισμοὶ καὶ ὅταν ποτὲ θὰ εὐνομήσῃ τὸ Κράτος, ὥστε νὰ ὑποβάλῃ εἰς ἔλεγχον τοὺς ἀπολογισμούς του, οὐδεμία θὰ ὑπολείπηται πλέον εἰς τὸ Συνέδριον ἐπὶ τῶν ἀπολογισμῶν ἐξέλεγξις. Ἀλλ’ ἑτέρωθεν ἡ Βουλὴ θὰ εὑρεθῇ ἀντιμέτωπος πρὸς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον· θὰ ἐξελέγξῃ πράξεις αὐτοῦ, ἐπὶ τῶν ὁποίων θ’ ἀποφανθῇ αὖθις τὸ Συνέδριον, τὸ ὁποῖον ἔσται ἠναγκασμένον νὰ ἀποῤῥίψῃ ἀνεξεταστὶ τ’ ἀποτελέσματα τοῦ ἐλέγχου τῆς Βουλῆς, ἂν ταῦτα ἀντίκηνται εἰς τ’ ἀποτελέσματα τοῦ προκαταρκτικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἐνεργηθέντος παρ’ αὐτοῦ ἐλέγχου. Εἰσήλθομεν λοιπὸν εἰς λαβυρινθώδη κατάστασιν, ἐκ τῆς ὁποίας πᾶσα διέξοδος ἔσται ἀδύνατος. Ἀλλ’ ἔστω, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔκρινε τὰ πράγματα ὀρθότερον καὶ βασιμώτερον ἐμοῦ· δὲν ἐλπίζει τουτέστιν, ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ποτὲ τοιαύτη εὐνομία ἐν τῷ Κράτει, ὥστε νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς ἔλεγχον οἱ ἀπολογισμοὶ αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ τὰς ἐγγυήσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ δώσῃ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1887, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν τὰς ἐμείωσε διὰ τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 18 Φεβρουαρίου, δι’ οὗ μετεῤῥύθμισε τὸ διάταγμα τῆς 15 Σεπτεμβρίου 1887 περὶ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἐκδοθέντος πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ῥηθέντος νόμου. Κατὰ τὸ διάταγμα τοῦ 1887, ἡ ὑπηρεσία τῆς θεωρήσεως τῶν ἐνταλμάτων ὑπήχθη εἰς τὰς γενικὰς συνεδριάσεις τοῦ Συνεδρίου, τουτέστιν ἔπρεπεν ἐπὶ ἀπαντώντων προσκομμάτων ν’ ἀποφαίνηται ἡ ὁλομέλεια τοῦ σώματος. Τοῦτο, φαίνεται, ἀπήρεσεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, καὶ ἀπήρεσε, διότι ἐσχάτως τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἀνένηψεν ἐκ τοῦ ληθάργου, καὶ προέβαλεν ἀντιῤῥήσεις, καὶ προέβη καὶ εἰς ἄρνησιν πρὸς θεώρησιν ἐνταλμάτων τινῶν, μὴ στηριζομένων εἰς τὸν νόμον, ἢ μὴ φερόντων προσηρτημένα παραστατικὰ ἔγγραφα. Διὸ τὴν οὑτωσεί αὐθάδειαν ταύτην ἐπιδιώκων νὰ καταστείλῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, προῆλθεν εἰς πρόκλησιν τοῦ διατάγματος τῆς 18 Φεβρουαρίου, διὰ τοῦ ὁποίου μεταῤῥυθμίζεται τὸ διάταγμα τοῦ 1887, καὶ ὑπάγεται ἡ θεώρησις τῶν ἐνταλμάτων εἰς τὰς τμηματικὰς συνεδριάσεις τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, δηλονότι ἐν τῷ ἀφωσιωμένῳ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τμήματι τοῦ σώματος.

§41ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι παράβασις τοῦ νόμου τοῦ 1887 τὸ διάταγμα αὐτό;

§42ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Βεβαίως. Γνωρίζετε ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ μεταβολὴ διατάγματος, ἐκδοθέντος πρὸς ἐκτέλεσιν νόμου, καὶ κατὰ ῥητὴν ἐντολὴν αὐτοῦ, δι’ ἄλλου διατάγματος, διότι τὸ τοιοῦτον διάταγμα μετέχει νομοθετικοῦ κύρους. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς φρονεῖ, ὅτι εἶναι ἐλευθέρα ἡ Ἀρχὴ νὰ μεταβάλλῃ τὰ τοιαῦτα διατάγματα, ὡς ἂν βούληται. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ μακαρίτης Προβελέγγιος, ὅταν ἐπαρουσιάσθη ἄλλοτε τὸ ζήτημα τοῦτο, κατεξανέστη κατὰ τῆς ἐπινοίας· ὡς σατανικὴν ἐπίνοιαν ἐθεώρησε τὸ νὰ μεταβάλλωνται διὰ μεταγενεστέρων Β. Διαταγμάτων τὰ κατ’ ἐντολὴν τῶν νόμων καὶ πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν ἐκδιδόμενα Β. Διατάγματα. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Παρνασσίδος, ὅτε πέρυσιν ἔκαμεν αὐτῷ τὴν παρατήρησιν ὁ κ. Ράλλης, ὅτι δὲν δύνανται νὰ μεταβάλλωσιν οὕτω τοιαῦτα Β. Διατάγματα, εἶπε μετὰ χαρακτηριστικῆς ἀφελείας, ὅτι διορθοῦται τὸ πρᾶγμα, διότι θέτομεν ἐν τῷ νόμῳ, ὅτι «ἡ ἐκτέλεσις τοῦ παρόντος νόμου θὰ γείνῃ ὄχι διὰ Β. Διατάγματος, ἀλλὰ διὰ Β. Διαταγμάτων», ὥστε ἀκωλύτως νὰ μεταβάλλωνται προηγούμενα διατάγματα, λησμονῶν ὁ κ. Βουλευτής, ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν δύναται, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μεταβιβάζῃ ἄνευ περιορισμοῦ τὴν ἐξουσίαν αὑτῆς εἰς τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν· ἀλλεπάλληλοι δὲ ἄλλως νομολογίαι τῶν ἀνωτέρων παρ’ ἡμῖν δικαστηρίων τἀναντία πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτοῦ ἀπεφήναντο. Ἐν τούτοις τὸ διάταγμα τὸ ἐκδοθὲν πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου τοῦ 1887 ἐτροποποιήθη, ὡς εἶπον, καὶ τοιουτοτρόπως τὸ πρόσκομμα, ὅπερ ὡς ἀντίδρασιν ἐθεώρησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἤρθη εὐκολώτατα. Διὰ τοῦτο ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἀσχέτως πρὸς τὸ παρελθὸν, νὰ προνοήσῃ περὶ καταρτίσεως νομοθετήματος κανονίζοντος τὰ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ Κράτους, εἰς τρόπον ὥστε νὰ εἰσέλθωμεν, ἔστω καὶ βραδέως, εἰς κανονικήν τινα ὁδόν. Αὐτοὶ οἱ ἐλθόντες πέρυσι ξένοι λογισταὶ, διὰ νὰ λάβωσι γνῶσιν τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως ἡμῶν, ἐξέστησαν, μὴ εὑρόντες κατακεχωρισμένους ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως τοὺς ἀπολογισμοὺς τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ εὐτυχῶς οἱ ἁρμόδιοι ὑπάλληλοι, ἐξ ἐθνικῆς φιλοτιμίας, ἀπέκρυψαν ἀπὸ αὐτοὺς, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἀπολογισμοὶ τοῦ Κράτους, ὄχι μόνον μὴ δεδημοσιευμένοι, ἀλλ’ οὐδ’ ἐξηλεγμένοι. Ἄλλην πληγὴν τὰ ἀναμορφωτικὰ μέτρα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐπήνεγκον εἰς τὴν Πολιτείαν, τὴν τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου ἵδρυσιν. Πρὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου ὑπῆρχεν ὁ δικαστικὸς σύμβουλος ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, τὴν θέσιν δ’ αὐτὴν καθῆξαν ἔξοχοι διὰ τὰς νομικὰς γνώσεις των καὶ διὰ τὴν ἀκεραιότητα τοῦ χαρακτῆρος αὐτῶν ἄνδρες· ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς ἐπροίκισε μὲ τὸ Νομικὸν Συμβούλιον, εἰς ὃ δὲν ἀνέθεσε μόνον τὴν ἐπιδίωξιν τῆς ἐκδικάσεως τῶν δικῶν τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ καὶ ὅλας τὰς ὑποθέσεις τοῦ ἀμφισβητουμένου διοικητικοῦ· καὶ αὐτὸς δ’ ὁ νόμος ὁ περὶ στρατολογίας ὑπήχθη εἰς τὸ Νομικὸν Συμβούλιον. Τὸ Νομικὸν Συμβούλιον ἐν ἑνὶ λόγῳ διοικεῖ τὸ Κράτος ἄνευ εὐθύνης, θωρακίζον τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Τὸ Νομικὸν τοῦτο Συμβούλιον, ἀσχέτως πρὸς τὴν ὀφειλομένην ἐκτίμησιν εἴς τινα τῶν προσώπων αὐτοῦ, εἴδατε ὅτι ἐν πολλοῖς δὲν ἐξεπλήρωσεν ὅπως ἔδει τὰ καθήκοντα αὐτοῦ, ἵνα μὴ εἴπω τι περισσότερον. Δὲν δύναμαι δὲ νὰ παραλείψω, ὅπως ἐκθέσω μίαν λεπτομέρειαν, ἡ ὁποία, καίπερ ἐπουσιώδης, μὲ ἔκαμε νὰ λυπηθῶ διὰ τὴν κατάστασιν τοῦ σώματος ἐκείνου, ἅτε διδοῦσαν τὸ μέτρον τῆς ἐκτιμήσεως τῶν ἐργασιῶν αὐτοῦ. Κατὰ τὸ 1891, ἕνεκα τῆς ἀκυρώσεως τῆς δημοτικῆς ἐκλογῆς Ἁλμυροῦ, περιέστη ὁ δῆμος ἐκεῖνος εἰς παντελῆ ἔλλειψιν δημοτικῆς ἀρχῆς, ἤτοι ἄνευ δημάρχου, ἄνευ δημαρχικῶν παρέδρων, ἄνευ δημοτικῶν συμβούλων. Διὸ ἐζητήθη ἡ γνώμη τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου περὶ τοῦ πρακτέου κατὰ τὴν, οὐκ οἶδά πως, καθιερωθεῖσαν ἐν τοῖς Ὑπουργείοις ἀρχὴν τοῦ μηδὲν πράττειν ἄνευ γνωμοδοτήσεως τοῦ σώματος. Ὑπάρχει διάταξις ἐν τῷ νόμῳ περὶ δημαιρεσιῶν, ἡ τοῦ ἄρθρου 19, νομίζω, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν κενωθῶσιν αἱ θέσεις τοῦ δημάρχου καὶ πάντων τῶν δημαρχικῶν παρέδρων δήμου τινὸς, τὰ ἐπὶ τῆς δημαιρεσίας καθήκοντα ἀναλαμβάνει ὁ πρόεδρος τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου. Ἐζητήθη λοιπὸν ἡ γνώμη τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, ἂν, μὴ ὑφισταμένου οὐδὲ τοῦ νέου Συμβουλίου, ἠδύνατο ὁ πρόεδρος τοῦ παλαιοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου νὰ ἐκπληρώσῃ προσκαίρως καθήκοντα δημάρχου. Εἰ καὶ ἐπὶ παρομοίας περιπτώσεως κατὰ τὸ 1887 τὸ Νομικὸν Συμβούλιον εἶχεν ἐκφέρει καταφατικὴν γνώμην κατὰ τὰς παραστάσεις τῆς ὑπηρεσίας, ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον νὰ προκληθῇ αὖθις ἡ γνώμη αὐτοῦ, ἐκ τῆς ἰδέας μήπως αἱ παραστάσεις τῆς ὑπηρεσίας ἐσφάλλοντο. Τὸ νομικὸν ὅμως Συμβούλιον ἀπεφήνατο ἀντίθετον ὅλως πρὸς τὴν ἐν ἔτει 1887 ἐξενεχθεῖσαν γνώμην αὐτοῦ, καίτοι κατὰ τὴν συνεδρίασιν αὐτοῦ ταύτην εἶχον μέρος καὶ οἱ μετασχόντες τῆς ἐν ἔτει 1887 σχετικῆς συνεδριάσεως· τοῦτο δ’ ἐθεωρήθη εὐνόητον, διότι τὸ μὲν 1887 διῴκει ὁ κ. Τρικούπης, πρὸς ὃν ἔδει νὰ χορηγηθῶσι τὰ μέσα τῆς ἄρσεως πάσης δυσχερείας, τὸ δὲ 1891 ἀντίπαλος αὐτοῦ. Ἀπέναντι τῆς τοιαύτης καταστάσεως εὑρεθεὶς, συνῆψα τὴν παλαιὰν γνωμοδότησίν του καὶ τὰ ἐπέστρεψα, χωρὶς νὰ κάμω οὐδεμίαν παρατήρησιν, εἰσήγαγον δὲ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τὴν προσήκουσαν λύσιν τοῦ ζητήματος, χωρὶς νὰ δώσω πλέον προσοχὴν εἰς τὴν δευτέραν γνωμοδότησιν. Τὴν ἵδρυσιν τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου ἠτιολόγησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἵνα μὴ πολλαπλασιάζωνται αἱ δίκαι τοῦ Δημοσίου, διότι τὸ Σῶμα ἤθελεν ἔχει τὸ θάῤῥος νὰ προτείνῃ καὶ νὰ συντελῇ εἰς τὸν συμβιβασμὸν τῶν μεταξὺ ἰδιωτῶν, δήμων, ἢ ἄλλων νομικῶν προσώπων καὶ τοῦ Δημοσίου διαφορῶν, ἂν οἱ ἀντίδικοι αὐτοῦ ἔχωσι δίκαιον· ἀλλ’ οἱ πλεῖστοι τῶν νομικῶν συμβούλων — διότι ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὑπάρχουσιν ἐξαιρέσεις — μετῆλθον καὶ μετέρχονται τοιαύτας στρεψοδικίας ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, ὥστε καταφεύγουσι καὶ εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν ἀκόμη καὶ τῆς ταυτότητος τῶν ἀντιδίκων τοῦ Δημοσίου· ἐντεῦθεν δὲ πολλαπλασιάζονται ὁλονὲν αἱ δίκαι τοῦ Δημοσίου, ἐπὶ ζημίᾳ αὐτοῦ καὶ ἐπὶ ταλανισμῷ τῶν ἀντιδίκων του. Τὸ χείριστον δ’ εἶναι, ὅτι πολλάκις ἐπεδίωξαν καὶ τὴν γνώμην τῶν πολιτικῶν δικαστηρίων νὰ ἐπηρεάσωσιν, ἐνῷ ἑτέρωθεν οὐχὶ ἅπαξ ἀπεδόθη, καὶ δὴ μετὰ λόγου, εἴς τινας τῶν συμβούλων, παράλειψις τοῦ καθήκοντος αὐτῶν, προκειμένου μάλιστα νὰ ὑπηρετηθῶσι κομματικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ μήπως ἐπῆλθε καὶ οἰκονομία ἐκ τοῦ συστήματος τούτου; Δίδομεν εἰς τοὺς νομικοὺς συμβούλους 70,000 δραχμῶν καὶ 70,000 εἰς ἄλλους δικηγόρους, τὸ ὅλον 140,000. Οὐδέποτε δὲ πρὸ τῆς συστάσεως τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου ἐδαπανῶμεν τοσαῦτα ποσὰ, καίτοι αἱ δίκαι τοῦ Δημοσίου ἦσαν, ὡς γνωστὸν, πολλῷ πλειότεραι. Εἶχον δὲ τότε τὸ θάῤῥος οἱ δικηγόροι τοῦ Δημοσίου, ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὴν εὐθύτητα καὶ τὴν ἀκεραιότητα αὐτῶν, νὰ προτείνωσι τὸν συμβιβασμὸν, ὅταν ἔβλεπον, ὅτι τὸ δίκαιον ὑπῆρχεν εἰς τοὺς ἀντιδίκους. Πλὴν δὲ τούτου, τὸ σύστημα ἐκεῖνο εἶχε καὶ τὸ πλεονέκτημα νὰ παρέχηται ἐργασία καὶ ἑπομένως εὔλογος καὶ νόμιμος ἀποζημίωσις εἰς τοὺς δικηγόρους, οἱ ὁποῖοι εἶναι δικαστικοὶ ὑπάλληλοι, ἀγωνισθέντες ἐπὶ μακρὰ ἔτη καὶ θυσίας ὑποστάντες, ἵνα προσκτήσωνται διδακτορικὸν πτυχίον καὶ ἄδειαν τοῦ δικηγορεῖν· διὸ φρονῶ, ὅτι καὶ διὰ τοῦτον ἀκόμη τὸν λόγον ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν πρόνοιαν ὑπὲρ αὐτῶν, καταργοῦντες τὸν θεσμὸν τῶν νομικῶν συμβούλων καὶ ἐπιτυγχάνοντες διπλοῦν σκοπόν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὕτη ἡ πληγὴ τῆς Πολιτείας. Μᾶς ἐπροίκισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ μὲ πλήρη λόχον οἰκονομικῶν ἐπιθεωρητῶν, ὅπως δι’ αὐτῶν ἀσκῆται ἐπιτήρησις καὶ ἔλεγχος οὐ μόνον ἐπὶ τῶν ὀργάνων τῆς βεβαιώσεως, τῆς εἰσπράξεως καὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν τοῦ Δημοσίου καὶ τῶν δήμων ἐσόδων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν ἀνεγνωρισμένων χρηματικῶν Τραπεζῶν, τῶν ἀνωνύμων μετοχικῶν ἑταιριῶν, συλλόγων, ἀγαθοεργῶν καταστημάτων καὶ τῶν τοιούτων. Ἀλλὰ τοὺς οἰκονομικοὺς τούτους ἐπιθεωρητὰς πάντες τοὺς βλέπετε διατρίβοντας ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐν Ἀθήναις, διατρέχοντας τὰς ἀγυιὰς καὶ λεσχηνεύοντας. Καίτοι δ’ ἐπεξετείναμεν, ὡς εἶπον, τὴν ἁρμοδιότητα αὐτῶν διὰ τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν τὸ παρελθὸν ἔτος, καὶ ἐπὶ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν Τραπεζῶν, τῶν ἑταιριῶν, τῶν συλλόγων, τῶν διαφόρων σωματείων καὶ ἀγαθοεργῶν ἱδρυμάτων, βλέπομεν ὅμως, ὅτι οὔτε ἐν Ἀθήναις ἐνήργησαν οἱ ἐπιθεωρηταὶ ἐξέλεγξίν τινα εἴτε ἐπὶ Τραπεζῶν εἴτε ἐπὶ ἄλλων ἱδρυμάτων. Ἡ Πιστωτικὴ Τράπεζα ἔπρεπε, φρονῶ, πρὸ πολλοῦ νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῶν ἐπιθεωρητῶν, διότι ἐπράχθησαν ἐν αὐτῇ καὶ πράττονται ὁλονὲν σοβαρὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα πρὸ πολλοῦ ἔπρεπε νὰ προκαλέσωσιν ἐπίσης τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς τὴν ἐπέμβασιν· ἀλλ’ οὐδὲν τοιοῦτον οἱ ἐπιθεωρηταὶ ἢ ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἔπραξαν. Οὐδεμία πρόνοια προσέτι ἐλήφθη, ἵνα ἔχωμεν παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ πραγματικὸν βασιλικὸν ἐπίτροπον, ὁ δὲ νῦν ἐκπληρῶν τὰ καθήκοντα ταῦτα παρ’ αὐτῇ διατελεῖ ἄμισθος ἐν τῇ θέσει ταύτῃ, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεκάλυψε μόλις πέρυσιν, ὅτι ὁ σχετικὸς περὶ Τραπέζης νόμος δὲν ὁρίζει τὸν βαθμὸν καὶ τὸν μισθὸν αὐτοῦ, ἐντεῦθεν δ’ ὁ ἐκπληρῶν τὰ νῦν καθήκοντα Β. Ἐπιτρόπου δὲν ἔχει τὸ ἀπαιτούμενον κῦρος, ἵνα ἐκπληροῖ δεόντως τὰ καθήκοντα ταῦτα. Ἐνθυμεῖσθε δέ, ὅτι, ὅταν ἠθέλησεν ὁ Β. Ἐπίτροπος ν’ ἀσκήσῃ τὰ δικαιώματά του παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ, τὰ ὁριζόμενα ὑπὸ τοῦ νόμου, ἔκαμε τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν νὰ ὀῤῥωδήσῃ. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι κατὰ τὸ 1868 ὁ κ. Φρεαρίτης κατώρθωσε νὰ θέσῃ εἰς τὴν θέσιν αὐτῆς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἐξ ἧς εἶχεν ἐκτραπῆ, ἀναμιγνυμένη εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἀναιβοκαταιβάζουσα Ὑπουργεῖα. Ἀλλὰ τώρα τὰ πάντα παρέλυσαν· ἕκαστος πράττει ὅ,τι ἂν βούληται, ὅ,τι ἂν τῷ συμφέρῃ, διότι τὸ Κράτος κατέστη ἐλευθέρα Κέρκυρα. Αἱ προνομιοῦχοι καὶ μὴ Τράπεζαι, αἱ ἑταιρίαι, οἱ σύλλογοι μένουσι πάντη ἀνεπιτήρητοι καὶ ἀνεξέλεγκτοι ὡς πρὸς τὸ διαχειριστικὸν αὐτῶν μέρος, κατὰ παράβασιν τῶν νόμων, καὶ οὕτως ἀφίενται ἐντελῶς ἀπροστάτευτα τὰ συμφέροντα τῶν μετόχων. Πέρυσιν ἐψηφίσαμεν νόμον περὶ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐτριπλασιάσθη ἡ διὰ τὸ κατάστημα τοῦτο δαπάνη ἐν σχέσει πρὸς τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐδαπανᾶτο πρὸ τῶν τελευταίων τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν. Ὁ δὲ νόμος οὗτος παρεβάθη, ἐπὶ ζημίᾳ, ἐννοεῖται, τοῦ Δημοσίου· σήμερον δ’ ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως τοῦ αὐτοῦ νόμου, τοῦ ὁποίου ἐν τούτοις δὲν ἐξετελέσθησαν εἰσέτι ἅπασαι, καὶ δὴ αἱ σπουδαιότεραι, διατάξεις, οἷα ἡ περὶ προσόντων τοῦ προσωπικοῦ καὶ περὶ ἐποπτείας καὶ ἐλέγχου τῆς διαχειρίσεως, ὡς διὰ μακρῶν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀνέπτυξα. Κατὰ τὸ 1885 διὰ τῶν ἐπενεχθεισῶν τροποποιήσεων εἰς τὸν νόμον τοῦ 1882 περὶ τῆς ἐκδόσεως τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἠπλοποιήθη ἡ ἔκδοσις αὐτῆς, ἀλλ’ ἔρχεται τὸ βασιλικὸν διάταγμα τῆς 30 Δεκεμβρίου 1892 καὶ διαιρεῖ τὸ φύλλον τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τεύχη πρῶτον καὶ δεύτερον καὶ προσθέτει καὶ παράρτημα· βραδύτερον δὲ, τῇ 28 Δεκεμβρίου 1893, ἔρχεται ἄλλο σοφὸν διάταγμα καὶ διαιρεῖ εἰς τέσσαρα τεύχη τὸ φύλλον καὶ εἰς ἓξ τὸ παράρτημα, καὶ ὁρίζει προσέτι, ὅτι ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως θὰ δημοσιεύωνται καὶ αἱ πράξεις ἐκεῖναι τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν, ὧν ἡ δημοσίευσις δέον νὰ γίγνηται δι’ ἰδιωτικῶν ἐφημερίδων. Τοῦτο δὲ, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος ὁρίζει, ὅτι ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως θὰ δημοσιεύωνται μόνον ὅσαι κατὰ τοὺς νόμους πράξεις τῶν δημοσίων ἀρχῶν πρέπει νὰ δημοσιεύωνται διὰ τοῦ τύπου, ἤτοι ἐκεῖναι διὰ τὴν δημοσίευσιν τῶν ὁποίων ἤθελε δαπανᾷ τὸ Δημόσιον, ἂν τὰς ἐδημοσίευεν εἰς ἰδιωτικὴν ἐφημερίδα, ζημιοῖ μεγάλως καὶ τὸ Δημόσιον, καθιστᾷ δὲ προσέτι πολὺ δυσχερῆ τὴν μελέτην τῶν ἐν τῇ ἐφημερίδι ταύτῃ δημοσιευομένων νόμων, ἑτέρωθεν δὲ στεροῦμεν ἀδικαιολογήτως τὰς ἰδιωτικὰς ἐφημερίδας τῶν δικαιωμάτων, ἅτινα ἤθελον λαμβάνει ἐκ τῆς καταχωρίσεως τῶν παρανόμως ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως καταχωριζομένων πράξεων. Διὸ φρονῶ, ὅτι, ἂν καταργηθῇ τὸ Ἐθνικὸν Τυπογραφεῖον, ἐνεργῆται δ’ ἐν ἰδιωτικοῖς τυπογραφείοις ἡ ἐκτύπωσις τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἄλλων ἐντύπων, ἐπὶ μειοληπτικῷ διαγωνισμῷ, κανονισθῇ δὲ προσηκόντως ἡ διαίρεσις τοῦ φύλλου, θέλομεν ἐπιτύχει τὴν ἐλάττωσιν τῶν ἐξόδων κατὰ τὰ τρία τέταρτα καὶ ἐφημερίδα εὔχρηστον. Ἡ νομοθεσία ἡ δασικὴ, ἡ ὁποία κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος ἐνομοθετήθη, ἐπίσης πλημμελὴς καταδείκνυται καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐξ αὐτῶν τούτων τῶν διατάξεων αὐτῆς. Διὰ τῆς νομοθεσίας ταύτης ἐπεδιώχθη κυρίως νὰ τοποθετηθῶσιν ὑπομοίραρχοι καὶ ἀνθυπομοίραρχοί τινες τῆς χωροφυλακῆς, ἵνα μειωθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν· πῶς δὲ διεξάγεται ἡ ὑπηρεσία αὕτη, ὅλοι τὸ γνωρίζετε ἐκ τῶν παραπόνων, τὰ ὁποῖα σωρηδὸν ἔρχονται ἐκ τῶν δασικῶν περιφερειῶν. Πρὸ δεκάδων τινῶν ἐτῶν, ὅτε εἴχομεν τόσον ὀλίγους πόρους, ὁπότε δὲν εἴχομεν προοδεύσει, δὲν εἴχομεν πολιτισθῆ, δὲν εἴχομεν μέγαρα, δὲν εἴχομεν τὴν χλιδὴν καὶ τὴν εὐμάρειαν τὴν σημερινὴν, πρὸ δεκάδων τινῶν ἐτῶν εἴχομεν πληρεστάτην καὶ ἄριστα κατηρτισμένην ὑπηρεσίαν τῆς ἀστυνομίας τῶν δασῶν· εἴχομεν δασάρχας, εἴχομεν δασονόμους, εἴχομεν δασοφύλακας, ἄνδρας τοῦ καθήκοντος. Σπανίως τότε συνέβαινον πυρκαϊαὶ, σπανιώτερον δὲ καταχρήσεις· σήμερον δὲ, δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε, ἀλλὰ δὲν θέλουσι δυστυχῶς νὰ τὸ ὁμολογήσωσι καὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος, τἀναντία ὅλως συμβαίνουσιν. Ἐσχάτως εἶχον συστήσει, πρὸς πρόχειρον καὶ ἐφικτὴν θεραπείαν τῆς καταστάσεως ταύτης, νὰ χρησιμοποιηθῶσιν οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ δασοκομικοῦ τμήματος τοῦ γεωργικοῦ σταθμοῦ Βυτίνης, καὶ ὑπέβαλον σχετικὴν πρότασιν νόμου, δι’ ἧς, πρὸς τοῖς ἄλλοις, ἤθελον κατατάττεσθαι εἰς τὸ σῶμα τῆς δασοφυλακῆς, ὡς ἀρχιφύλακες, οἱ ἀπόφοιτοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰς θέσιν νὰ καθοδηγῶσι τοὺς μὲν ὑλοτόμους περὶ τὴν προσήκουσαν ὑλοτόμησιν, τοὺς δὲ δασοφύλακας περὶ τὴν προσήκουσαν ἐπίσης καλλιέργειαν τῶν δασῶν καὶ τὴν ἀναδάσωσιν τῶν ἀπεψιλωμένων δασικῶν θέσεων. Ἀλλ’ οὐδόλως ἡ σύστασίς μου ἐκείνη εἰσηκούσθη, τοὐναντίον δὲ ἡ πλειοψηφία, ὡσεὶ θριαμβεύουσα, ἀπέῤῥιψεν ἀσυζητητεὶ τὴν πρότασιν κατὰ τὴν περίφημον ἐκείνην μονομερῆ συνεδρίασιν τῆς 31 Ἰανουαρίου. Πρὸ τῆς 28ης Ὀκτωβρίου, ὁπότε ἡ ἀδελφικὴ καὶ ἐν αὐταπαρνησίᾳ σύμπραξις τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως κατέῤῥιψεν ὡς ἀντικοινοβουλευτικὸν οἰκοδόμημα τὴν Κυβέρνησιν τῆς 3 Μαΐου, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη εἶχεν ἀναγκασθῆ, πρὸς θεραπείαν τῶν ἀνεπιδέκτων ἀναβολῆς ἀναγκῶν τῆς χώρας, νὰ συνομολογήσῃ τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, τὸ ὁποῖον ἐμυκτήριζεν ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, ἀπεδείχθη ὅτι ἦτο ἡ μόνη δυνατὴ διέξοδος, ἡ ὁποία ἐξησφάλιζε τὸ παρὸν καὶ προελείαινε τὴν πορείαν τοῦ μέλλοντος’ ἀπόδειξις δὲ τούτου εἶναι, ὅτι οἱ ἐν Εὐρώπῃ πιστωταὶ ἡμῶν οὔτε καθ’ ὁμάδας, οὔτε κατ’ ἄτομα διεμαρτυρήθησαν κατὰ τοῦ δανείου ἐκείνου, ὡς προκαταρκτικοῦ μέτρου ἀνέτου καὶ βαθμιαίας διακανονίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀντὶ ν’ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος ὑπὸ τὴν συμφέρουσαν τῷ Κράτει ὄψιν, προέβη ἀκατασχέτως καὶ ἐκ προφανοῦς πείσματος εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ ἔργου ἐκείνου, καὶ δὴ διὰ πρωτοφανοῦς καὶ μὴ ἐμπρέποντος εἰς κυβερνήτας πεπολιτισμένης χώρας τρόπου. Τ’ ἀποτελέσματα τοῦ πραξικοπήματος τῆς 10 Δεκεμβρίου, ἀποδεικνύουσιν ὁποῖον λάθος διέπραξεν ἡ Κυβέρνησις. Εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι μετεμελήθη ἤδη διὰ τὸ πραξικόπιμα ἐκεῖνο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ τ’ ἀποτελέσματα ἐπῆλθον δυστυχῶς, οὐδ’ ἐλπὶς ἐπανορθώσεως ὑπάρχει ἐν τῇ συνεχίσει μάλιστα τοῦ ἀποτυχόντος συστήματος, ἥτις διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμοῦ ἐπιδιώκεται. Ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπέμεινε νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1882, ὅτε ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἀνῆλθεν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ἀντελήφθη ὅτι ἡ χρεωκοπία ἦν ἐπὶ θύραις, καὶ ὅτι ἑπομένως πυρετωδῶς ἐπεδόθη εἰς τὴν ἀποσόβησιν τοῦ κακοῦ. Ἀλλὰ τὴν ἀποσόβησιν ταύτην τῆς χρεωκοπίας τίνι τρόπῳ ἐπεδίωξεν; Ἀντὶ νὰ τὴν ἐπιδιώξῃ διὰ προσηκουσῶν φορολογικῶν μεταῤῥυθμίσεων, συντελουσῶν εἰς τὴν ἀκριβῆ βεβαίωσιν καὶ τὴν ἀνελλιπῆ εἴσπραξιν τῶν δημοσίων ἐσόδων, καὶ δι’ αὐστηρῶν οἰκονομιῶν, τὴν ἐπεδίωξε δι’ ὅλως ἀντιθέτου πειράματος, ἤτοι δι’ ἀλλεπαλλήλων τοκογλυφικῶν δανείων ἐκ τριακοσίων καὶ πλέον ἑκατομμυρίων πρὸς τῇ ἐπιβολῇ φόρων, δὲν ἐνθυμοῦμαι πόσων ἑκατομμυρίων, διὰ τῆς εἰς ἀπίστευτον βαθμὸν αὐξήσεως τῶν δαπανῶν, ἤτοι εἰς ὑπερδιπλάσιον ποσὸν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Διὰ τοιούτου τρόπου ἐπεχειρίσθη καὶ ἐπεδιώχθη ἡ θεραπεία τῆς καταστάσεως ἐκείνης, καὶ διὰ τοῦτο γνωματεύει καὶ συμβουλεύει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὅτι πρέπει νὰ ἐκφράσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὡς κατορθώσαντα νὰ παρατείνῃ τὸν χρόνον τῆς κηρύξεως τῆς χρεωκοπίας ἐπὶ δωδεκαετίαν! Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὁ ἔκτοτε δορυφορῶν αὐτῷ, ἀντελήφθησαν ἔκτοτε τῆς καταστάσεως, διατὶ νὰ τὴν ἀποκρύψωσιν ἀπὸ τὸ ἔθνος; Διατὶ νὰ τὴν ἀποκρύψωσιν ἀπὸ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ; Διατὶ νὰ μὴ καταστήσωσι τὰ πάντα γνωστὰ, ὅπως οἱ ἁρμόδιοι σκεφθῶσιν ἀπὸ κοινοῦ περὶ τῆς θεραπείας; Ἡ ἀπόκρυψις αὕτη, ἡ νῦν ἀποκαλυπτομένη ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ, ἐχρησίμευσε νὰ ἐξαπατηθῇ ὁ χρηματιστικὸς κόσμος, καὶ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ πραγματοποίησις τῶν ἔκτοτε συνομολογηθέντων δανείων, ἐνῷ, ἂν ἡ χρεωκοπία ἐκηρύσσετο ἔκτοτε, ἤθελον προληφθῆ τηλικαῦτα βάρη καὶ τόσα ἄλλα κακά. Ποῖος δὲ χαρακτηρισμὸς ἁρμόζει εἰς τοιαύτην ἀπόκρυψιν; Ὁ κ. πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τῆς πλειοψηφίας ἀνέπτυξε τοσαύτην δεινότητα περὶ τὸ ποιῆσαι τὸν ἥττονα λόγον κρείττονα, ὥστε τῇ ἀληθείᾳ, ἂν ἡ ψυχὴ τοῦ περιφήμου ἐκείνου Πρωταγόρα, τοῦ ἀγλαοῦ Ἀβδηρίτου, τοῦ ἱδρυτοῦ τῆς σχολῆς τῶν σοφιστῶν, ἀντελαμβάνετο τῆς δεινότητος, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξε περὶ τὸ θέμα τοῦτο ὁ κ. Σιμόπουλος, βεβαίως ἤθελε σκιρτήσει ἐκ χαρᾶς, διότι μετὰ τοσούτους αἰῶνας εὑρέθη ἐν τῷ κλεινῷ Ἄστει ὀπαδὸς αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει καὶ τοῦτο τὸ πλεονέκτημα, ὅτι, ἐνῷ ὁ Πρωταγόρας καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ μετέδιδον ἐπὶ χρήματι τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς προσεφέρθη ἀμισθεὶ νὰ μᾶς διδάξῃ ἐνταῦθα τὰ διδάγματα τῆς σοφιστικῆς. Ἀλλ’ ἐν τῷ ἐνθουσιασμῷ τοῦ περὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν διδαγμάτων τῆς σχολῆς ἐκείνης, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς περιέπεσε καὶ εἰς πολιτικὴν ἀμετροέπειαν, ἰσχυρισθεὶς ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων κατηρτίσθη ἐπὶ ἔλαττον τῶν προσδοκωμένων εἰσπράξεων κατὰ πολλὰ ἑκατομμύρια, ἅτινα ὑπελόγισεν εἰς δέκα τοὐλάχιστον, πλὴν τῆς μετὰ τοῦτο ἀστείως ἐπινοηθείσης αὐξήσεως τῶν ἐσόδων διὰ τῆς κοπῆς ὡς οἷόν τε πλειόνων νικελίνων νομισμάτων, ἐπινόησις, ἥτις δι’ ἁπλουστάτου τρόπου λύει τὴν χρηματιστικὴν δυσχέρειαν, ὡς ὀνομάζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασίν μας, τὸ δὲ βάσιμον τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου ἀπέδειξε διὰ τῆς ἀντιπαραβολῆς τῶν εἰσπράξεων τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ τρέχοντος ἔτους πρὸς τὰς τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ παρελθόντος ἔτους. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὰ ἀντίθετα πρὸς τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος εἶπεν, ὅτε εἰσηγήσατο τὸν προϋπολογισμὸν εἶπεν ὅτι τὰ ἔσοδα προσδιωρίσθησαν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῶν εἰσπράξεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν, καὶ ὅτι τὰ ἔξοδα ἐκανονίσθησαν κατὰ τὰς ἀπαραιτήτους τῆς ὑπηρεσίας ἀνάγκας, καὶ ὅτι, τόγε νῦν ἔχον, τὸ Κράτος δὲν δύναται νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ τῶν δανειστῶν αὐτοῦ μεῖζον τῶν 30% εἰς χρυσόν. Δὲν ἔλαβεν ὅμως ὑπ’ ὄψιν ὁ κ. Βουλευτής, ὅτι διὰ τῶν παραστάσεών του τούτων δίδομεν εἰς τοὺς πιστωτὰς ἡμῶν τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς εἴπωσι: «σεῖς οἱ ἴδιοι διαψεύδετε τοὺς ἰσχυρισμούς σας περὶ ἀνεπαρκείας τῶν πόρων τοῦ Κράτους ἀπέναντι τῶν νομίμων ἀξιώσεών μας». Βραδέως ἀνεγνώρισεν ὁ κ. ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς τὸ ὀλίσθημα, καὶ προσεπάθησε νὰ κολάσῃ τὰ λεχθέντα, ἀλλὰ τὸ ὀλίσθημα ἦν ἀνεπανόρθωτον, ἐνῷ ἑτέρωθεν εἶναι γνωστὸν, ὅτι οὐχὶ πλεόνασμα, ἀλλ’ ἔλλειμμα βέβαιον καὶ σπουδαῖον θέλει παρουσιάσει ὁ ὑπὸ συζήτησιν προϋπολογισμὸς, ὡς μετὰ λόγου ἀπέδειξαν προαγορεύσαντες ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Τί δὲ νὰ εἴπω περὶ τῶν νόμων τῶν καθοριζόντων τὰ προσόντα καὶ κανονιζόντων τὰ τῆς πειθαρχικῆς τιμωρίας καὶ ἀντικαταστάσεως τῶν δημοσίων λειτουργῶν; Ἀλλεπαλλήλους ἐφιλοτέχνησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοιούτους νόμους κατὰ τρόπον ἐξασφαλίζοντα τὰ συμφέροντα τῆς φατρίας. Τοὺς δὲ τοιούτους νόμους ἔθετο εἰς ἐφαρμογὴν, ἀφοῦ προηγουμένως εἰσήγαγεν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τὸν σύγκλυδα ὄχλον τοῦ κόμματος αὐτοῦ. Καὶ νομίζει μακαρίως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι τοιοῦτοι νόμοι δύνανται νὰ ἔχωσιν ὑπόστασιν, καὶ ὅτι ἡ διοίκησις θὰ ἐξακολουθήσῃ διευθυνομένη ἐπὶ μήκιστον ὑπὸ τοῦ κόμματος. Ἀλλ’ ἔρχεται ἡμέρα, καὶ οὐκ ἄπεστιν, ὅτε καὶ οἱ φατριαστικοὶ οὗτοι νόμοι καὶ ὁ ὄπισθεν αὐτοῦ ὀχυρούμενος σύγκλυς ὄχλος θὰ σαρωθῶσι πρόῤῥιζα. Παρέστησα πρὸ μικροῦ, ὅτι, ἀκολουθῶν τὸ δόγμα τοῦ ἐντίμου ἡγέτου τῆς μερίδος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω, τοῦ μὴ περιορίζεσθαι εἰς τὴν ἐπίκρισιν τῶν κακῶς γενομένων καὶ τῶν κακῶς ἐχόντων, ἀλλὰ καὶ ὑποδεικνύειν τὰ μέσα καὶ τὸν τρόπον τῆς θεραπείας, ἀκολουθῶν τὴν τακτικὴν αὐτήν, ἔρχομαι νὰ ὑποβάλω ὅσον ἔνεστι συνεπτυγμένως γνώμην καὶ περὶ φορολογικῶν τινων ἀντικειμένων. Εἶμαι κατ’ ἀρχὴν ἐναντίος τοῦ συστήματος τῆς ἐγγείου φορολογίας διὰ τῆς φορολογήσεως τῶν ἀροτήρων κτηνῶν. Τὸ προϋπάρχον σύστημα τῆς δεκάτης, μάλιστα μετὰ τὴν τροποποίησιν τοῦ ὀργανικοῦ νόμου τοῦ 1855, τὴν ὁποίαν ἐπήνεγκεν ὁ ἀείμνηστος Δεληγεώργης ὡς πρὸς τὴν βεβαίωσιν καὶ τὴν εἴσπραξιν, ἀπεδείχθη, καὶ δὴ μετὰ τὴν πικρὰν πεῖραν τοῦ νῦν συστήματος, ὡς τὸ μόνον ἐξασφαλίζον τὴν συνταγματικὴν καὶ δημοσιονομικὴν ἀρχὴν τῆς ἴσης φορολογίας, εἶχον δὲ ἐξασφαλισθῆ διὰ τῶν προσφυῶν διατάξεων τοῦ τελευταίου νόμου οἱ φορολογούμενοι ἀπὸ πάσης καταπιέσεως. Κατὰ τὸ σύστημα τῆς δεκάτης, ἂν ὁ κτηματίας ἢ καλλιεργητὴς παρῆγε καρπὸν, ἀπέδιδε φόρον, ἀλλὰ κατὰ τὸ σύστημα τὸ βωδολογικὸν ἐπικληθὲν, εἴτε παραγάγῃ εἴτε μὴ, ὀφείλει νὰ πληρώσῃ· καὶ τὸ ἔτι ἀδικώτερον, ἡ πληρωμὴ αὕτη ἐπιβαρύνει κατὰ τὸ πλεῖστον μόνον τὸν καλλιεργητὴν, τοὺς χωρικοὺς, οἱ δὲ μεγάλοι ἰδιοκτῆται μένουσιν ἀπηλλαγμένοι πάσης φορολογίας. Ἐπειδὴ ὁ λόγος περὶ δεκάτης, ὀφείλω νὰ κάμω μικρὰν παρέκβασιν, ἵνα κατακρίνω δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς μου ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι παρεσκεύασαν τὴν πρώτην ἀφορμὴν εἰς τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους. Κατὰ τὰς ἐποχὰς τῶν ἐπαναστάσεων οἱ δημόσιοι φόροι ὄχι μόνον δὲν μειοῦνται, ἀλλ’ αὐξάνονται, ὅπως ἐπαρκῶσι τὰ δημόσια ἔσοδα εἰς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, τὰς ἐκ τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως προκαλουμένας. Τοὐναντίον δ’ ἐγένετο παρ’ ἡμῖν κατὰ τὸ 1863, ἡ δεκάτη ἠλαττώθη εἰς 5%, καὶ ἔκτοτε ἐπῆλθε τὸ πρῶτον ἔλλειμμα ἐκ τεσσάρων περίπου ἑκατομμυρίων. Τοῦτο δ’ ἀπέδωκαν τότε οἱ εἰδότες εἰς καταχθονίους ἐνεργείας τῆς Ἐθν. Τραπέζης, τεινούσης εἰς τὸ νὰ ἐξαναγκάσῃ τὸ Κράτος εἰς δάνεια, παρ’ αὐτῇ συνομολογούμενα, καὶ ἐπιτύχῃ οὕτω τὴν ὑποδούλωσιν αὐτοῦ χάριν πολιτικῆς κερδοσκοπίας· ἔκτοτε δ’ ἤρχισαν τὰ ἐλλείμματα, καὶ ἀμέσως ἤρξατο ἡ συνομολόγησις ἐσωτερικῶν δανείων, ἡ ἔκδοσις ἐντόκων γραμματίων κλπ. Ἤδη δ’ ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ἐκνεύρεσιν τῆς γεωργικῆς τάξεως, ἥτις εἶναι ἀδύνατον πλέον νὰ ἀντίσχῃ, ὄχι τόσον ἕνεκα τῆς βαρείας φορολογίας, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἕνεκα τῆς τοκογλυφίας, ἥτις μαστίζει αὐτὴν, καὶ τῆς ἀπιστεύτου ὑπερτιμήσεως τῶν χρησίμων τοῦ βίου, ὅπερ πάντες ἀντιλαμβανόμεθα· ἡ τοκογλυφία δὲ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἔφθασεν, ὥστε οἱ δυστυχεῖς γεωργοὶ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἀκόμη τῆς σπορᾶς προπωλοῦσι τὴν προσδοκωμένην παραγωγήν. Διὰ τοῦτο ἡ γεωργία φθίνει καὶ καταπίπτει καθ’ ἅπαντα τὰ γεωργικὰ σημεῖα τῆς χώρας. Ὅθεν παρίσταται ἐπείγουσα ἀνάγκη, ἵνα ἡ γεωργία ἀνακουφισθῇ, χωρὶς ὅμως νὰ μειωθῶσιν αἱ πρόσοδοι τοῦ Δημοσίου· τοῦτο δ’ ἐπιτυγχάνεται, ἐὰν ἐπὶ τῶν ἐκτεταμένων κτημάτων, τῶν λεγομένων τσιφλικίων, ἐφαρμοσθῇ τὸ ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν Ἀττικῆς καὶ Λοκρίδος προταθὲν σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, ἀλλ’ οὐχὶ φορολογίας βαρείας καὶ πιεστικῆς, βαρυνούσης τὰ κεφάλαια, ἀλλ’ ἐλαφρᾶς, ὑπισχνουμένης τὴν ἀκριβῆ βεβαίωσιν καὶ τὴν εὐχερῆ καὶ ἀνελλιπῆ εἴσπραξιν· διότι, ὅπου ἡ φορολογία εἶναι λογικὴ καὶ ἐλαφρὰ, δὲν ἐπιδιώκεται ἡ ἀπόκρυψις τῆς παραγωγῆς καὶ ἡ διαφυγὴ τῆς φορολογήσεως. Τοιαῦτα τσιφλίκια ὑπάρχουσιν ἐν Θεσσαλίᾳ, ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ Ἠπείρῳ, ἐν Φθιώτιδι, ἐν Εὐβοίᾳ καὶ ἐν Ὀλυμπίᾳ ἀκόμη. Ὁ δὲ ἀξιότιμος φίλος μου Βουλευτὴς ἐξ Ὀλυμπίας βεβαίως δὲν θὰ δυσφορήσῃ διὰ τοῦτο, τοὐναντίον δὲ εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ἀκολουθῶν τὰς παραδόσεις τῆς αὐταπαρνησίας καὶ τῶν θυσιῶν τῆς ἐνδόξου οἰκογενείας αὐτοῦ, θέλει ἀγογγύστως ἀποδεχθῆ τὴν ἐπιβάρυνσιν ταύτην.

§43ΠΑΠΑΛΕΞΗΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐγὼ πρὸ ἐτῶν ἐξεχώρησα χρεωλυτικῶς εἰς τοὺς γεωργοὺς τὰς γαίας μου, καὶ κατέστησα αὐτοὺς ἰδιοκτήτας.

§44ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Τὸ ἠγνόουν. Σᾶς συγχαίρω δὲ ἐπὶ τούτῳ, εὐχόμενος, ὅπως καὶ οἱ ἄλλοι ἰδιοκτῆται τσιφλικίων σᾶς μιμηθῶσι, διὰ νὰ παύσῃ ἡ ὑφισταμένη κατάστασις τῆς δουλοπαροικίας ἐν ἐλευθέρῳ Κράτει. Διὰ τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος τῆς φορολογήσεως τῶν ἀροτήρων κτηνῶν, δι’ οὗ ἐπιβαρύνονται, ὡς εἶπον, οἱ πτωχοὶ γεωργοὶ καὶ μένουσιν ἀφορολόγητοι οἱ μεγαλοκτηματίαι, ἐσοδεύει τὸ Κράτος μόλις περὶ τὰ δύο ἑκατομμύρια, διότι κατὰ τὴν δημοσιευθεῖσαν κατάστασιν τῶν εἰσπραχθέντων τῆς χρήσεως 1892 τὸ εἰσπραχθὲν ποσὸν ἀνέρχεται εἰς 2,168,543 καὶ 27/00 μετὰ καθυστερήματος, οὗ ἀπίθανος ἡ εἴσπραξις, ἐκ δραχμῶν 467,817 καὶ 91/00, τὸ ὁποῖον εἶναι μικρότερον τῶν καθυστερημάτων παρελθόντων ἐτῶν, τῆς δὲ καθυστερήσεως αἰτία εἶναι κατὰ μέγα μέρος ἡ πλημμελὴς βεβαίωσις. Διὰ νὰ εἰσπραχθῇ δὲ τὸ ποσὸν τοῦτο, ἐδέησε νὰ ἐργασθῶσιν ἐπὶ 22 ὁλοκλήρους μῆνας χίλια περίπου ὄργανα τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας, ἰσάριθμα ἐκ τῶν δήμων καὶ ἰσάριθμοι ἄνδρες τῆς δημοσίας δυνάμεως, οἵτινες παντοιοτρόπως ἐπεβάρυναν καὶ κατεπίεσαν τοὺς δυστυχεῖς γεωργούς. Ἀντὶ τῆς φορολογίας ταύτης, ὀρθὸν καὶ ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν σύμφορον εἶναι νὰ ἐπιβάλωμεν ἐπὶ τῆς εἰσαγωγῆς τῶν σιτηρῶν ἐν γένει αὔξησιν φόρου ἢ δασμοῦ 5 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν. Εἰσάγονται κατ’ ἔτος εἰς τὴν Ἑλλάδα περὶ τὰ 100,000,000 ὀκάδων σιτηρῶν καὶ ἀλεύρων, ἑπομένως θὰ ἔχωμεν εἴσπραξιν 5,000,000 δραχμῶν, πλὴν 500.000 τοὐλάχιστον, ἃς θὰ εἰσπράξωμεν ἐκ τοῦ στρεμματικοῦ φόρου τῶν τσιφλικίων, ἄν μίαν μόνον δραχμὴν κατὰ στρέμμα ἐπιβάλωμεν εἰς αὐτά. Καὶ τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα θὰ ἦναι ἀπηλλαγμένα τῶν ἐξόδων τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως, προσέτι θὰ ἦναι ἀπηλλαγμένοι οἱ δυστυχεῖς κάτοικοι τῆς Ἑλλάδος τῆς γεωργικῆς τάξεως ἀπὸ τῶν φροντίδων τῶν δηλώσεων, θὰ ἦναι ἀπηλλαγμένοι ἀπὸ τῶν φατριαστικῶν ἀνακαταμετρήσεων, θὰ ἦναι ἀπηλλαγμένοι ἀπὸ τῶν εἰσπρακτόρων, θὰ ἦναι ἀπηλλαγμένοι ἀπὸ τῶν χωροφυλάκων καὶ ἀπὸ τόσων ἄλλων φοβερῶν καταπιέσεων καὶ καταχρήσεων, αἱ ὁποῖαι τελοῦνται ἐν ὀνόματι τοῦ νόμου. Φαίνεται ἴσως εἴς τινας παράδοξος ὁ τρόπος οὗτος τῆς φορολογίας, καὶ ἐκεῖνοι, εἰς τοὺς ὁποίους φαίνεται ἴσως παράδοξος ὁ τρόπος οὗτος, θὰ ἀντιλέγωσιν, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ αὐξήσωσι τὰ ἔξοδα τῶν καταναλωτῶν τοῦ ἄρτου κατὰ 5 λεπτά, καὶ ἰδίως ὅτι θ’ αὐξήσωσι τὰ ἔξοδα τῶν καταναλωτῶν ἐν ταῖς πόλεσιν, ἐν ταῖς ὁποίαις ἰδίως γίνεται ἡ κατανάλωσις τῶν ξένων σιτηρῶν. Δὲν ἔχουσιν ὅμως δίκαιον νὰ προβάλλωσι τοιαύτην ἀντίῤῥησιν, διότι, ἀνακουφιζομένης τῆς γεωργίας διὰ τῆς ἄρσεως ὅλων αὐτῶν τῶν βαρῶν, τὰ ὁποῖα σήμερον βαρύνουσιν αὐτὴν, ἡ παραγωγὴ τῶν σιτηρῶν θὰ πολλαπλασιασθῇ, καὶ δὴ ταχέως, καὶ ἑπομένως αἱ τιμαὶ τῶν ξένων σιτηρῶν θέλουσιν ἐλαττωθῆ, καὶ ἴσως εἰς μεῖζον τῆς προτεινομένης αὐξήσεως ποσόν. Ἄν δὲ παραδειγματισθῶμεν ἀπὸ τὰ νῦν ἐν Γαλλίᾳ τελούμενα ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου ἀκριβῶς τούτου, θέλομεν ἐνθαῤῥυνθῆ εἰς ἀπομίμησιν, ἀφοῦ μάλιστα δὲν κωλυόμεθα ἀπὸ τὰς πολιτικὰς περιστάσεις, ἐξ ὧν ἐκείνη κωλύεται. Φίλος μου ἐκ τῶν διακεκριμένων παρ’ ἡμῖν οἰκονομολόγων, εἰς τὸν ὁποῖον ἄλλοτε ὑπέβαλον τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀπεδέχθη μὲν τὴν ὀρθότητα καὶ τὸ ἐφαρμόσιμον αὐτοῦ, προσθεὶς μάλιστα, ὅτι τὸ μικρὸν βάρος τῶν 5 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν τοῦ ἄρτου, ἂν ἤθελεν ἐπέλθει τοιαύτη ὕψωσις αὐτοῦ, — τοῦθ’ ὅπερ εἶναι ἀμφίβολον, ὡς ἐκ τῆς αὐξήσεως τῆς ἐγχωρίου παραγωγῆς, — δὲν εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἀποβῇ ἀφόρητον τοῖς καταναλωταῖς, ἀλλ’ ὅτι θ’ ἀναπτυχθῇ εἰς τοσοῦτον μεγάλας διαστάσεις ἡ παραγωγὴ τῶν σιτηρῶν ἐν Ἑλλάδι, ὥστε θὰ ἐλαττωθῇ ἡ εἰσαγωγὴ τῶν ξένων σιτηρῶν καὶ τοιουτοτρόπως θὰ ἐλαττωθῶσι τὰ ἔσοδα τοῦ Δημοσίου. Τῷ ἀπήντησα εὐλόγως, ὅτι, ὅταν ἔλθῃ ἡ ποθητὴ ἐκείνη ἡμέρα, καθ’ ἣν θὰ δυνάμεθα νὰ ἐπαρκέσωμεν διὰ τῆς ἐσωτερικῆς παραγωγῆς εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς χώρας, καὶ θὰ ἐξοικονομῶμεν περὶ τὰ 30,000,000, τὰ ὁποῖα ἐξάγομεν εἰς χρυσὸν σήμερον εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, εὔχομαι νὰ μὴ εἰσάγωμεν ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸν οὐδὲ κόκκον σίτου. Ἀλλὰ δὲν θέλουσιν ἄλλως ἐπιβαρυνθῆ μόνον οἱ κάτοικοι τῶν πόλεων διὰ τῆς προσθήκης τῶν 5 λεπτῶν· τὸ βάρος θὰ μεταβιβασθῇ καὶ εἰς τοὺς λοιποὺς πληθυσμοὺς τῆς χώρας, διότι πρὸς τοῖς ἄλλοις τὰ σιτηρὰ, τὰ ὁποῖα θὰ παράγωσιν οἱ γεωργοὶ ἐν πλεονασμῷ τῶν ἀναγκῶν αὐτῶν, θὰ τὰ μεταφέρωσιν εἰς τὰς πόλεις καὶ θὰ τὰ πωλῶσιν εἰς εὐθηνοτέρας τιμὰς, ὑφιστάμενοι οὕτω καὶ οὗτοι ἀναλόγως τὰ ἐκ τοῦ προσθέτου φόρου βάρη, καὶ ἑπομένως ἡ τιμὴ τῶν ξένων σιτηρῶν θὰ ὑποβιβασθῇ, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ θὰ ἀποβῇ ἀνεπαίσθητος ἡ προτεινομένη πρόσθετος φορολογία, καὶ τοιουτοτρόπως, ἐν ᾧ ἐνισχύομεν ἄνευ θυσίας τινὸς τὴν παραγωγὴν, ἐν ᾧ ἀπαλλάσσομεν πρὸ πάντων ἀπὸ τηλικούτων βασανιστηρίων τὴν γεωργικὴν τάξιν, ἐν ᾧ κλείομεν τὸ στάδιον τοῦ φατριασμοῦ περὶ τὴν βεβαίωσιν καὶ τὴν εἴσπραξιν τοῦ ἐγγείου φόρου, ἐπιτυγχάνομεν κατὰ 4,000,000 σχεδὸν αὔξησιν τῆς προσόδου ταύτης τοῦ Δημοσίου, αὔξησιν βεβαίαν καὶ πραγματικὴν, ἄνευ οὔτε μερίμνης πρὸς βεβαίωσιν, οὔτε μερίμνης πρὸς εἴσπραξιν, πρὸς τούτοις δὲ ἀπαλλάσσομεν τὰ δημόσια ὄργανα ἐπὶ τῆς εἰσπράξεως τῶν φόρων ἀπὸ τοσούτων ἐνοχλήσεων, καὶ ἀπαλλασσόμεθα συνάμα τῆς ἀνάγκης, ὅπως ἐφοδιάζωμεν τὰ ὄργανα ταῦτα μὲ ἄνδρας τῆς δημοσίας δυνάμεως καὶ δὴ τῆς χωροφυλακῆς, τοὺς ὁποίους θὰ δυνάμεθα τοιουτοτρόπως νὰ μεταχειρισθῶμεν εἰς τὰς ἄλλας ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας. Ἐὰν μελετήσητε ἐπισταμένως τὸ ζήτημα τοῦτο, θὰ ἴδητε ὅτι δὲν εἶναι ἀνάξιον τῆς προσοχῆς σας καὶ τῆς μερίμνης σας, ἵνα τὸ ἐνστερνισθῆτε καὶ ὑποστηρίξητε τὴν ἐφαρμογήν του. Ὅταν ἤθελε κατορθωθῆ ἡ κατάρτισις γενικοῦ κτηματολογίου τῆς χώρας, τοῦθ’ ὅπερ δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ, φρονῶ, ἐντὸς πενταετίας, διότι αἱ γενικαὶ γεωδαιτικαὶ ἐργασίαι ἱκανῶς προὐχώρησαν καὶ μετ’ οὐ πολὺ ἄρξονται αἱ κατὰ μέρος τοιαῦται, θέλει ἀποβῆ εὐχερὴς ἡ ἐπέκτασις τῆς στρεμματικῆς φορολογίας καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἐγκτητικῶν προϊόντων, τότε δὲ ἡ πρόσθετος φορολογία, ἣν σᾶς προτείνω, θέλει παραστῆ ἀνάγκη νὰ αὐξηθῇ, ὅπως καταστήσωμεν δυσπρόσιτον τὴν εἰσαγωγὴν τῶν ξένων σιτηρῶν πρὸς ὑποστήριξιν τῶν τιμῶν τῆς κατακλυσούσης τὴν χώραν ἐσωτερικῆς παραγωγῆς, ὡς πράττουσι νῦν ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀμερική. Τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον φορολογεῖται ὁ οἶνος, εἶναι ἐπαχθέστατον, ἀφ’ ὅτου μάλιστα ἔλαβε σάρκα καὶ ὀστᾶ ἡ μωρὰ ἐκείνη ἐπινόησις, καθ’ ἣν ἐδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα τῆς ἐκμισθώσεως τῆς ἀνακαλύψεως καὶ φορολογήσεως τῶν ἀδηλώτων οἴνων, ἕνεκα τῆς ὁποίας, πάντες ἀντιλαμβάνεσθε πόσα παράπονα ἐγείρονται καθημέραν καὶ ἐν Ἀθήναις ἀκόμη. Ἀφ’ ὅτου ἐφηρμόσθη ἡ ὅσον μωρὰ τόσον σατανικὴ ἐπινόησις ἐκείνη, ἡ καταπίεσις τοῦ λαοῦ προήχθη εἰς ἀφόρητον βαθμόν. Καὶ τί εἰσπράττομεν ἀπὸ τὸν φόρον τῶν οἴνων; 1,899,170.87 δραχμὰς, κατὰ τὴν κατάστασιν τῶν εἰσπράξεων τῆς χρήσεως 1892, μετὰ καθυστερήματος δραχμῶν 513,267.89, αἰτίαν ἔχοντος τὴν πλημμελῆ βεβαίωσιν, καὶ διὰ τοῦτο ἀπίθανον εἶναι νὰ γένηται ἐξ αὐτῶν εἴσπραξις ἀξία λόγου. Ἐὰν, ὅπως σᾶς ἐπρότειναν καὶ οἱ ἀξιότιμοι ἐξ Ἀττικῆς καὶ Λοκρίδος Βουλευταὶ, ἐφαρμόσωμεν τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας ἐπὶ τῶν ἀμπέλων, ὄχι καθ’ ὃν τρόπον ἐφηρμόζετο αὕτη πρὸ τοῦ ἰσχύοντος τανῦν νόμου, ἀλλὰ δι’ ἁπλουστέρας νομοθεσίας, τουτέστι νὰ λείψωσιν αἱ πολύπλοκοι διατυπώσεις, νὰ ἐξαρτήσωμεν δὲ τὸ δικαίωμα τῆς κατοχῆς ἐκ τῆς δηλώσεως, ἔστε βέβαιοι, ὅτι ὄχι μόνον θὰ ἔχωμεν ἀκριβῆ δήλωσιν, ἀλλὰ καὶ ὑπερτέραν τῆς πραγματικῆς ἐκτάσεως. Ἐν Ἑλλάδι, ὡς γνωρίζετε, οἱ ἀμπελοκτήμονες δὲν ἔχουσι μεγάλην ἔκτασιν ἀμπέλων· ἡ μεγαλειτέρα ἔκτασις ἀμπέλων εἶναι 10–15 στρέμματα τὸ πολὺ εἰς τὰς πόλεις, εἰς δὲ τὰ χωρία εἶναι μικρὰ, ἐξ ἑνὸς, δύο ἢ τριῶν τὸ πολὺ στρεμμάτων. Ἑπομένως οἱ ἀμπελοκτηματίαι δὲν ἔχουσι συμφέρον ν’ ἀποκρύψωσι τὴν δήλωσιν τῆς πραγματικῆς ἐκτάσεως, τοὐναντίον δὲ εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ δηλώσωσι μείζονα ἔκτασιν, ὅπως μὴ ἔχωσι φόβον τινὰ ἐκ τῶν συνεπειῶν ἀνακριβοῦς δηλώσεως, εἴτε σκοπίμου εἴτε κατὰ πλάνην, ἤτοι τῆς παρὰ τρίτου ἀμφισβητήσεως τῆς νομίμου κατοχῆς τῆς πλεοναζούσης ἐκτάσεως. Ἡ ἔκτασις τῆς ἀνὰ τὴν χώραν ἀμπελοφυτείας ἀνέρχεται εἰς ἓν καὶ ἥμισυ περίπου ἑκατομμύριον στρέμματα. Ἐὰν ὁρίσωμεν τοὺς ἑξῆς φορολογικοὺς ὅρους, ἐὰν διαιρέσωμεν δηλονότι τὰς ποιότητας τῶν ἀμπέλων κατὰ νομὸν ἢ κατ’ ἐπαρχίας, καὶ ὁρίσωμεν π. χ. ὅτι ἡ ἐπαρχία τῶν Πατρῶν, ἡ ἐπαρχία τῆς Αἰγιαλείας, ἡ ἐπαρχία τῆς Ἠλείας, ἡ ἐπαρχία τῆς Μεσσήνης, ἡ τῶν Καλαμῶν κλπ. ἔχουσιν ἀμπέλους πρώτης ποιότητος, ἐὰν ὁρίσωμεν, ὅτι ἡ ἐπαρχία τῆς Μαντινείας, ἡ ἐπαρχία Λακεδαίμονος, ἡ ἐπαρχία τῆς Ναυπλίας κλπ. ἔχουσιν ἀμπέλους δευτέρας ποιότητος· ἐὰν ὁρίσωμεν, ὅτι αἱ ἄμπελοι τῆς Εὐρυτανίας, τῆς Δωρίδος καὶ ἄλλων ὀρεινῶν ἐπαρχιῶν εἶναι τρίτης ποιότητος, ἐπιβάλωμεν δὲ εἰς μὲν τὰς ἀμπέλους τῆς πρώτης ποιότητος φόρον 3–4 δραχμῶν κατὰ στρέμμα, εἰς δὲ τὰς ἀμπέλους τῆς δευτέρας ποιότητος 2–3 δραχμῶν κατὰ στρέμμα καὶ εἰς τὰς ἀμπέλους τῆς τρίτης ποιότητος 1–1½ δραχμῆς κατὰ στρέμμα, τότε θὰ ἔχωμεν ἔσοδον τεσσάρων καὶ πλέον ἑκατομμυρίων. Καὶ ἐνῷ τοιουτοτρόπως διπλασιάζομεν τὸ ἐκ τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ οἴνου δημόσιον ἔσοδον, ἀπαλλάσσομεν ἅμα τὴν κοινωνίαν ἀπὸ τοσαύτας καταθλίψεις, ἀπὸ τοσαύτας καταχρήσεις, ἀπὸ τοσαύτας φατριαστικὰς καταπιέσεις, ἀπαλλάσσομεν δὲ καὶ τὴν κατωτέραν δικαιοσύνην ἀπὸ μεγάλων ἀπασχολήσεων, εἰς ἃς ὑποβάλλει αὐτὴν ὁ νόμος περὶ φορολογίας τοῦ οἴνου. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι, ἐὰν ἐφαρμόσωμεν τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας ἐπὶ τῶν ἀμπέλων, ἐξαρτῶντες τὸ δικαίωμα τῆς κατοχῆς ἐκ τῶν δηλώσεων, τουτέστιν ὅτι κατέχει τις νομίμως τόσην ἔκτασιν ἀμπέλου, ὅση ἀναφέρεται ἐν τῇ δηλώσει αὐτοῦ, ἐὰν δ’ εὑρεθῇ ὅτι ἔχει μεγαλειτέραν ἔκτασιν, αὕτη δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι νομίμως κατέχεται, καὶ ἑπομένως δύναται νὰ καταληφθῇ παρ’ ἄλλου, θὰ ἴδητε ὅτι αἱ δηλωθησόμεναι ἄμπελοι θὰ ὑπερβῶσι τὴν πραγματικὴν ἔκτασιν. Ἁπλούστατον, ὡς δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε, σύστημα φορολογίας, διπλασιάζον τὸ ἐκ τοῦ οἴνου ἔσοδον τοῦ Δημοσίου καὶ εὐεργετοῦν ἅμα, αὐτὸ τοῦτο, τὴν πάσχουσαν κοινωνίαν. Τὴν εἴσπραξιν τοῦ στρεμματικοῦ τούτου φόρου ὡς καὶ τῶν ἄλλων ἀμέσων φόρων, τῶν ὁποίων ἡ βεβαίωσις καὶ εἴσπραξις ἤθελεν ἐνεργεῖσθαι δι’ ἐκμισθώσεως, δὲν πρέπει νὰ τὴν ἀφήσητε εἰς τὰ ἐπὶ τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων ὄργανα, ἀλλὰ νὰ ἐκμισθώσητε αὐτὴν κατ’ ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου τοῦ 1871 περὶ εἰσπράξεως τῶν δημοσίων ἐσόδων, κατὰ διάταξιν τοῦ ὁποίου ἐπιτρέπεται ἡ ἐκμίσθωσις τῆς εἰσπράξεως τῶν φόρων. Ἐὰν ἐκδώσητε εἰς μίσθωσιν τὴν εἴσπραξιν τῶν ἀμέσων φόρων, θέλετε ἀπαλλάξει τὴν κοινωνίαν ἀπὸ τὴν λέπραν τῶν εἰσπρακτόρων, θέλετε ἀπαλλάξει τὸν στρατὸν ἀπὸ τῆς ἐνασχολήσεως χιλίων καὶ πλέον ἀνδρῶν αὐτοῦ, οἵτινες συνοδεύουσι τὰ ἐπὶ τῆς εἰσπράξεως ὄργανα, τρεφόμενοι παρανόμως ἐκ τῶν φορολογουμένων θέλετε ἀπαλλάξει τοὺς ἄνδρας αὐτοῦ ἀπὸ τῶν παρεκτροπῶν, εἰς τὰς ὁποίας ὑποπίπτουσιν ὡς ἐκ τῆς ἐκτελέσεως ἀλλοτρίων πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ τὰς ἕξεις αὐτῶν χρεῶν, δὲν θὰ ἔχητε δὲ κἀμμίαν καθυστέρησιν, διότι ὁ μισθωτὴς θὰ καταβάλλῃ κατὰ τριμηνίαν ἢ ἑξαμηνίαν τὸ μίσθωμα, ὅταν δὲ προσαγάγῃ ἀναμφισβητήτου κύρους ἀποδεικτικὰ ἔγγραφα, δηλοῦντα ὅτι τὸ δεῖνα ποσὸν ἀποβαίνει ἀνείσπρακτον διὰ δεδικαιολογημένον λόγον, θὰ τὸ διαγράψητε ἀπὸ τὰ βιβλία τοῦ Κράτους, σύμφωνα μὲ τὸν λογιστικὸν νόμον, καὶ δὲν θὰ ἔχητε πλέον ἐν τοῖς βιβλίοις τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους ἀναγεγραμμένα ἰδανικὰ ποσά. Ἐκ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ζώων εἰσπράττομεν κατ’ ἀνώτατον ὅρον 2,232,086 καὶ 25/00, διότι αὐτὸ τὸ ποσὸν εἰσεπράχθη κατὰ τοὺς 22 μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1892, μὲ καθυστέρημα 619,099 καὶ 23/00, τὸ ὁποῖον οὐδεμία, οὐδ’ ἡ ἐλαχίστη ἐλπὶς ὑπάρχει νὰ μειωθῇ, ὡς ἡ πεῖρα ἀπέδειξε, διότι ἡ βεβαίωσις εἶναι πλημμελής. Ἔχω νὰ σᾶς προτείνω ἄλλο σύστημα, τριπλασιάζον σχεδὸν τὸ ἐκ τοῦ φόρου τούτου ἔσοδον τοῦ Δημοσίου. Ἐὰν ἐπιβάλωμεν φόρον, ἐλαφρὸν μάλιστα, ἐπὶ τῶν σφαζομένων ζώων ἐὰν ἐπιβάλωμεν 10 μόνον λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν ἐν ἀναλογίᾳ τῆς κατὰ ζῶον φορολογίας, θὰ φθάσωμεν ἀσφαλῶς εἰς τριπλασιασμὸν περίπου τοῦ ἐκ τοῦ φόρου τῶν ζώων ἐσόδου. Αἱ οἰκογένειαι, αἱ ὁποῖαι κατοικοῦσιν ἐν Ἑλλάδι, ἀνέρχονται κατὰ τὴν στατιστικὴν τοῦ 1889 εἰς 450,000 περίπου, ἐνῷ πράγματι φθάνουσι μέχρι 550,000. Ἐὰν ὑπολογίσωμεν, ὅτι ἐκ τῶν 450,000 οἰκογενειῶν ἑκάστη καταναλίσκει κατ’ ἔτος 100 μόνον ὀκάδας κρέατος,—εἰ καὶ εἶναι πολὺ μεγαλείτερον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον καταναλίσκει ἑκάστη οἰκογένεια, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι οἱ πληθυσμοὶ οἱ μεγάλοι εἶναι ἐν ταῖς πόλεσι, κατὰ τινα δὲ σημείωσιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀπὸ τὴν στατιστικὴν, ἐν ταῖς πόλεσιν ὑπάρχουσιν 1,100,000 κάτοικοι, ἐν ταῖς πόλεσι δὲ καὶ ταῖς κωμοπόλεσι τρώγουσι καθ’ ἡμέραν κρέας, ἐν τοῖς καιροῖς δὲ τούτοις τῆς καταπτώσεως καὶ τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος, οὔτε κατὰ τὰς τεσσαρακοστὰς νηστεύουσι καὶ ἐν αὐτοῖς ἀκόμη τοῖς χωρίοις,—ἐὰν κάμωμεν τὸν ὅσον ἁπλοῦν, τόσον βάσιμον ὑπολογισμὸν τοῦτον, καὶ ἐὰν φορολογήσωμεν τὰ πωλούμενα ἐν ταῖς πόλεσι, ταῖς κώμαις καὶ τοῖς χωρίοις σφάγια, πλὴν τῶν πρὸς ἰδίαν χρῆσιν σφαζομένων, ἀλλ’ ἐκεῖνα μόνον τὰ ὁποῖα ἀναρτῶνται πρὸς πώλησιν εἰς τὸ λεγόμενον τσιγγέλι, θὰ πεισθῶμεν ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ ἐτησία κατανάλωσις τοῦ κρέατος ὑπερβαίνει τὰ 45,000,000, ἀναλογουσῶν, ὡς εἶπον, 100 ὀκάδων δι’ ἑκάστην οἰκογένειαν. Εἰς δὲ τὸ ποσὸν τοῦτο δὲν συμπεριλαμβάνονται τὰ καταναλισκόμενα κρέατα ἀπὸ τὰ ἀείποτε ἐπισκεπτόμενα τοὺς λιμένας ἡμῶν καὶ τὰ ναυλοχοῦντα ἐν αὐτοῖς ξένα πολεμικὰ πλοῖα, ὧν ἡ ποσότης δὲν εἶναι μικρά. Ὁ ὑπολογισμὸς δὲ τῶν 100 ὀκάδων κατ’ οἰκογένειαν εἶναι ἐλάχιστος, διότι εἰς τὰς πόλεις αἱ πλεῖσται οἰκογένειαι καταναλίσκουσι κατ’ ἔτος περὶ τὰς χιλίας ὀκάδας ἑκάστη, ὥστε βλέπετε, ὅτι ἑκάστη οἰκογένεια ἐν ταῖς πόλεσιν ἀντιστοιχεῖ πρὸς δέκα οἰκογενείας χωρικάς, πρὸς δὲ οἱ ἄνδρες τοῦ στρατεύματος τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης δέον νὰ ὑπολογισθῶσιν ὡς τόσαι οἰκογένειαι. Ἑπομένως ἡ ἀναλογία εἶναι ὑπὸ τοὺς πλέον μετριωτέρους ὅρους. Ὅτε διετέλουν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, κατήρτισα στατιστικὰς πληροφορίας περὶ τοῦ ποσοῦ τῶν δημοτικῶν δικαιωμάτων ἐκ τῶν σφαγείων. Κατὰ τὰς πληροφορίας ταύτας, μεταξὺ ὅλων τῶν δήμων τοῦ Κράτους 144 μόνον ἔχουσιν ἐπιβάλει δικαίωμα σφαγείων κατὰ τὸ ψήφισμα τοῦ Κυβερνήτου, οἱ δὲ 144 οὗτοι δῆμοι ἔχουσιν ἐπιβάλει ἐλαφρὰ δικαιώματα ἀπὸ 10–40 λεπτῶν δι’ ἕκαστον μικρὸν ζῶον καὶ ἀπὸ 20–80 λεπτῶν δι’ ἕκαστον μέγα· ἐκ δὲ τῶν δικαιωμάτων τούτων εἰσπράττουσι 400 περίπου χιλιάδας δραχμῶν. Ἐζήτησα πληροφορίας ἀπὸ τοὺς νομάρχας, οἱ ὁποῖοι ἐβεβαίωσαν ὑπ’ εὐθύνην των, ὅτι οὐδὲ ἓν παράπονον ἠγέρθη ποτὲ περὶ καταπιέσεως ἐκ τῆς φορολογίας ταύτης, οὐδέποτε ἠμποδίσθη τις νὰ σφάξῃ ζῶον ἐν τῇ οἰκίᾳ του, μάλιστα κατὰ τὸ Πάσχα καὶ τὰς ἄλλας ἑορτάς, ἀλλ’ ἐφορολογήθησαν ἐκεῖνα μόνον τὰ σφάγια, τὰ ὁποῖα ἐπωλήθησαν ἀπὸ τοὺς κατ’ ἐπιτήδευμα κρεωπώλας, ἐκ τῆς φορολογίας δὲ ταύτης εἰσπράττονται, ὡς σᾶς εἶπον, ὑπὲρ τῶν δήμων 400 χιλιάδες δραχμῶν ἐτησίως. Συμφέρει λοιπὸν νὰ καταργήσητε τὸν φόρον τῶν ζώων, ἡ δὲ κατάργησις αὕτη, δὲν δύνασθε νὰ ὑπολογίσητε πόσον σωτηρία θ’ ἀποβῇ εἰς τὴν κτηνοτροφίαν, εἰς ποίας διαστάσεις θ’ ἀναπτυχθῇ αὕτη. Ἤδη, ἕνεκα τοῦ ὑφισταμένου συστήματος τῆς φορολογίας, ὀφείλει ὁ ποιμὴν ν’ ἀφήσῃ τὸ ποίμνιόν του, νὰ μεταβῇ εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ δήμου καὶ νὰ ὑποβάλῃ τὴν δήλωσίν του πρὸς τὸν δήμαρχον, ἂν δὲν ἦναι φίλος του ὁ δήμαρχος, διότι ἄλλως ὁ δήμαρχος κάμνει πλαστὴν δήλωσιν. Κατόπιν ἔρχεται ἡ ἀπαρίθμησις· κατὰ τὴν ἀπαρίθμησιν πρέπει, καὶ ἂν δὲν ἔχῃ ἀφήσει ἀδήλωτα κτήνη, νὰ δωροδοκήσῃ τὸν ὑπάλληλον ἐπὶ τῆς ἀπαριθμήσεως, διότι ἄλλως τῷ ἐκδίδει πλαστὸν πρωτόκολλον· πρέπει νὰ προσπαθήσῃ ν’ ἀποφύγῃ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ φατριαστικοῦ ἐπηρεασμοῦ, διότι ἡ ἀντίθετος μερὶς θὰ φροντίσῃ νὰ τὸν ζημιώσῃ, συνταττομένου πρωτοκόλλου περὶ ἀδηλώτων δῆθεν κτηνῶν. Ἑτέρωθεν θ’ ἀπαλλάξητε τὸ Δημόσιον ἀπὸ τῆς ἀνάγκης νὰ στέλλῃ εἰσπράκτορας, τὸν δὲ Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ στέλλῃ χωροφύλακας. Τοιουτοτρόπως δέ, ἀπαλλάσσοντες τὸν κτηνοτρόφον ἀπὸ τῆς ἀφορήτου ταύτης καταστάσεως, θὰ τῷ ἐμπνεύσητε καὶ θὰ τῷ ὑποδείξητε τὸ συμφέρον τῆς προαγωγῆς τῆς κτηνοτροφίας. Ἐπιβάλετε ἀκόμη φόρον ἐξαγωγῆς ἐπὶ τοῦ ἐρίου, ἐπὶ τοῦ τυροῦ, ἐπὶ τοῦ βουτύρου, ἐπὶ τῶν δερμάτων, καὶ θὰ ἔχητε σημαντικὴν πρόσθετον πρόσοδον. Κατ’ ἐλάχιστον λοιπὸν ὑπολογισμὸν θὰ εἰσπράξητε πέντε περίπου ἑκατομμύρια, ἄνευ δαπάνης τινὸς, ἄνευ φροντίδος μάλιστα διὰ τὴν εἴσπραξιν· θὰ λαμβάνητε προκαταβολικῶς κατὰ τριμηνίαν τὸ μίσθωμα, καὶ τοιουτοτρόπως ἀσφαλῶς θὰ διπλασιάσητε τὸ ἐκ τοῦ πόρου τούτου ἔσοδον τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ θ’ ἀπαλλάξητε τὴν κτηνοτροφίαν ἀπὸ τόσας καταπιέσεις καὶ ζημίας. Ἐκ τῆς μεταβολῆς δὲ ταύτης τῆς φορολογίας τῶν ζώων οὐδ’ αὔξησις τῆς τιμῆς τοῦ πωλουμένου κρέατος θὰ ἐπέλθῃ, διότι οἱ ποιμένες καὶ οἱ ζωέμποροι θέλουσι πωλεῖ, οἱ δὲ κρεωπῶλαι θέλουσιν ἀγοράζει τὰ σφάγια εὐθηνότερον, ὑπολογιζομένου καὶ τοῦ φόρου. Ἀλλ’ ἡ σπουδαιοτέρα μεταβολὴ τοῦ συστήματος τῆς φορολογίας, ἢ μᾶλλον τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως, ἡ ὁποία πρέπει νὰ γείνῃ καὶ ἡ ὁποία ἐγγυᾶται τὴν αὔξησιν τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους τοὐλάχιστον κατὰ 10,000,000, βραδύτερον δὲ κατὰ πολλῷ μεῖζον ποσὸν, εἶναι ἡ ἐκμίσθωσις τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν τελωνειακῶν τελῶν εἰσαγωγῆς τε καὶ ἐξαγωγῆς. Ἵνα πεισθῆτε περὶ τοῦ συμφόρου τοῦ μέτρου τούτου, ἵνα πεισθῆτε προσέτι, ὅτι οὐχὶ ἄνευ τῆς μελέτης τῶν πραγμάτων καὶ τῶν ἐπιτοπίων περιστάσεων φέρω γνώμην τοιαύτην, θὰ σᾶς ἀναφέρω σχετικά τινα περιστατικά. Μέχρι τοῦ 1858 οἱ φόροι πρὸς κατασκευὴν τῶν λιμενικῶν ἔργων Κατακώλου ἐβεβαιοῦντο καὶ εἰσεπράττοντο ἀπευθείας ἀπὸ τὸν τελώνην, συμφώνως μὲ τὸν εἰδικὸν περὶ τούτου νόμον. Εἰσέπραττε δὲ τότε ὁ τελώνης 33 ἢ 35 χιλιάδας, ἐν ἔτει δὲ 1857 ἔφθασεν εἰς 37 χιλιάδας δραχμῶν. Κατὰ τὸ 1858 ἐγένετο ἀπόπειρα ἐκμισθώσεως τῶν φόρων τούτων, ἐπετεύχθη δ’ ἀποτέλεσμα ἐξ 95,000 δραχμῶν. Κατὰ τοὺς ὅρους τῆς διακηρύξεως ἤθελεν ἐνεργεῖ τὴν βεβαίωσιν καὶ τὴν εἴσπραξιν ἡ τελωνειακὴ ἀρχὴ, ὁ δὲ ἐνοικιαστὴς ἤθελεν ἀσκεῖ ἐποπτείαν, τὰς δὲ εἰσπράξεις ὁ τελώνης τὰς εἰσῆγεν εἰς τὸ ταμεῖον, καὶ ἀφοῦ ἤθελε συμπληρωθῆ τὸ ποσὸν τοῦ μισθώματος, τότε ἐλάμβανεν ὁ μισθωτὴς τὰ περιπλέον χρήματα. Τὸ μίσθωμα συνεπληρώθη κατὰ τοὺς ἓξ πρώτους μῆνας, ὠφελήθη δ’ ὁ μισθωτὴς πλέον τῶν 50,000 δραχμῶν. Ἐφρόντιζεν οὗτος, ἐπειδὴ ἤθελε νὰ ἐνοικιάσῃ τὸν φόρον αὐτὸν καὶ κατὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος, νὰ μὴ ἀναγράφωνται εἰς τὰ δημόσια βιβλία τὰ ἀληθῆ ποσὰ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ μισθώματος, ὅπως μὴ ἔχῃ ἀνταγωνιστάς. Εἰς τὰ μετὰ ταῦτα ἔτη ὁ φόρος οὗτος ἔφθασε μέχρι 350,000 δραχμῶν. Ἐν πολλοῖς νομοῖς, ὅπου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑπηρετήσω, ἐφήρμοσα τὸ αὐτὸ σύστημα τῆς ἐκμισθώσεως, καὶ ἀπεδείχθη τοῦτο λίαν τελεσφόρον. Ὅτε κατὰ τὸ 1872 εἶχον τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὴν Νομαρχίαν Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ἐξέφρασα τὴν πρόθεσιν, ὅπως εἰσαγάγω τὸ μέτρον καὶ περὶ τὴν βεβαίωσιν καὶ τὴν εἴσπραξιν τῶν δημοτικῶν δασμῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς καὶ τῶν λιμενικῶν φόρων τοῦ λιμένος Πειραιῶς. Ἐξανέστησαν αἱ δημοτικαὶ ἀρχαὶ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κατὰ τοῦ μέτρου, παριστῶσαι αὐτὸ ὡς τουρκικὸν, ὅτι ἤθελον προκύψει διαρκῆ ἐκ μέρους τῶν φορολογουμένων παράπονα, χωρὶς ἐν ταὐτῷ νὰ προσδοκᾶται ὠφέλειά τις ἀξία λόγου ὑπὲρ τῶν δήμων καὶ τοῦ λιμένος. Μάτην παρετήρουν αὐταῖς, ὅτι ἡ τοιαύτη βεβαίωσις καὶ εἴσπραξις γίγνεται καὶ εἰς τοὺς Παρισίους ὡς πρὸς τοὺς δημοτικοὺς δασμοὺς, ἐν Ἀμερικῇ δὲ ὡς πρὸς τοὺς δασμοὺς καὶ τοὺς τελωνειακοὺς φόρους· ἐξηκολούθουν ἀντιτάττουσαι, ὅτι κατὰ τὴν μεταφορὰν τῶν ἐμπορευμάτων ἀπὸ τοῦ Πειραιῶς εἰς τὰς Ἀθήνας θὰ γίνωνται καταχρήσεις. Ἐπέμεινα ἐν τούτοις· ἀλλὰ μολονότι κατηρτίσθη διακήρυξις, ἐν ᾗ περιελήφθησαν τοιοῦτοι ὅροι, ὥστε ἀπετρέπετο προφανῶς πᾶσα κατάχρησις ἢ καταπίεσις, τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια, πλὴν ἀσθενοῦς μειονοψηφίας, ἦσαν ἀνένδοτα, καὶ προέβησαν καὶ εἰς ἔφεσιν κατὰ τῆς ἀποφάσεως τῆς Νομαρχίας· ἀλλ’ ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης μὲ ὑπεστήριξεν, ἀποῤῥίψας τὴν ἔφεσιν. Οὕτω δ’ ἐγένετο ἡ ἐκμίσθωσις, καὶ ὁ μὲν δῆμος τῶν Ἀθηνῶν, ὅστις εἰσέπραττεν ἕως τότε περὶ τὰς 200,000 δραχμῶν, εἰσέπραξε τὸ μὲν πρῶτον ἔτος τῆς ἐκμισθώσεως περὶ τὰς 480,000 δραχμῶν, ἤδη δ’ εἰσπράττει ἄνω τοῦ ἑνὸς καὶ μέχρι τοῦ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου, ὁ δὲ δῆμος τοῦ Πειραιῶς, ὁ ὁποῖος μέχρι τότε εἰσέπραττε περὶ τὰς 80,000 δραχμῶν, εἰσέπραξε κατὰ μὲν τὸ πρῶτον ἔτος περὶ τὰς 200,000, ἤδη δ’ εἰσπράττει περὶ τὰς 400,000, καὶ ὁ λιμὴν τοῦ Πειραιῶς ἐδεκαπλασίασεν ἔκτοτε τὰς προσόδους αὐτοῦ. Ὡς εἶπον, τότε ἐγίγνετο ἡ ἐκμίσθωσις ἐπὶ τῇ βάσει ὅρων τοιούτων, ὥστε οὐδὲν παράπονον ἠγείρετο, κατόπιν ὅμως, ἀγνοῶ διατὶ, μετέβαλον τοὺς ὅρους τῆς διακηρύξεως, ἐπὶ τῷ τέλει νὰ ἐνεργῇ ἀπευθείας ὁ ἐνοικιαστὴς τὴν βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν. Ἐκ τῆς αἰτίας δὲ ταύτης διηυκολύνθησαν αἱ καταπιέσεις καὶ αἱ καταχρήσεις, καθ’ ὧν ἐγείρονται παράπονα, προέκυψαν δὲ καὶ αἱ μεγάλαι καθυστερήσεις τῶν μισθωμάτων, ἐνῷ καθ’ ἣν ἐποχὴν ἴσχυεν ἡ πρώτη διακήρυξις, τοιαῦτα παράπονα σπανιώτατα καὶ ἀσημάντου βαθμοῦ προέκυπτον. Διὰ τοῦτο δὲ κατ’ ἐπανάληψιν, ἀλλ’ ἐπὶ μάτην, ἐσύστησα πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν τὴν μεταῤῥύθμισιν τῆς ἤδη ἰσχυούσης διακηρύξεως, ὄχι μόνον πρὸς πρόληψιν τῶν καταχρήσεων, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀποσόβησιν τῆς καθυστερήσεως τῶν μισθωμάτων. Ἐὰν λοιπὸν ἐκμισθώσητε τοὺς φόρους τοὺς τελωνειακούς, οἱ ὁποῖοι σήμερον ἀποφέρουν πρόσοδον 34,000,000 περίπου δραχμῶν, μὴ ἔχετε κἀμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἀπὸ τοῦ πρώτου ἔτους τῆς ἐκμισθώσεως θ’ ἀποφέρωσι πλέον τῶν 50,000,000 δραχμῶν. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἢ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, δὲν δύνανται νὰ ἐκτεθῶσιν οἱ λόγοι, δι’ οὓς ἀπόλλυνται τὰ ἐλλείποντα σήμερον ἑκατομμύρια ταῦτα· ὅλοι τοὺς γνωρίζετε τοὺς λόγους τούτους, καὶ ὅλοι ἐλεεινολογεῖτε τὴν κατάστασιν αὐτήν. Καὶ τοῦτο δὲν συμβαίνει παρ’ ἡμῖν μόνον, ἀλλὰ παρὰ πᾶσι τοῖς Κράτεσιν, ἐν οἷς ὑφίσταται τὸ αὐτὸ σύστημα τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως. Ἐν τούτοις, εἴτε διὰ τὸν ἕνα εἴτε διὰ τὸν ἄλλον λόγον, τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι ἀπόλλυνται τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα. Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον τὸ κακόν. Ἐκ τῆς λαθρεμπορίας, ἡ ὁποία ἀδεῶς ἀσκεῖται εἰς τὰς πλείστας ἀκτὰς, ἢ ἐκ τῆς διὰ τοὺς γνωστοὺς λόγους ἀνακριβοῦς βεβαιώσεως, δὲν δύνανται οἱ εὐθεῖς καὶ τίμιοι ἔμποροι νὰ συναγωνισθῶσι, καὶ οὗτοι μὲν καταστρέφονται, κερδαίνουσι δὲ οἱ ἐκ τῆς λαθρεμπορίας καὶ τῆς μὴ ἀκριβοῦς βεβαιώσεως ὠφελούμενοι. Σπουδαία μάλιστα ἐφημερὶς πολιτικὴ μετὰ δυνάμεως λόγου ὑπεστήριξεν, οὐχὶ πρὸ πολλοῦ, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον τὸ λαθρεμπόριον, διότι μετὰ τὰ τοσαῦτα βάρη, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ φορολογούμενος, εὑρίσκει ἀνακούφισιν ἐκ τῆς προμηθείας λαθρεμπορικῶν προϊόντων. Σπουδαῖον πρόσωπον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνεκοίνωσα τὴν γνώμην ταύτην, προέβαλε τοὺς ἑξῆς δισταγμοὺς καὶ ἀντιῤῥήσεις. Πρῶτον, ἂν θὰ εὑρεθῇ ἑταιρία, μισθόνουσα τοὺς φόρους τούτους. Βεβαίως ἡ ἐπιτυχία τοῦ μέτρου ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς συλλήβδην ἐκμισθώσεως ὅλων ὁμοῦ τῶν τελωνείων τοῦ Κράτους. Τοιαῦται δ’ ἑταιρίαι, ἔχω ἀφορμὰς νὰ πιστεύω, ὅτι ὑπάρχουσι, μεταξὺ δ’ αὐτῶν εἶναι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα· ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ ξέναι ἑταιρίαι, καθόσον τίποτε δὲν ἔχουσι νὰ διακυβεύσωσιν. Ἑτέρα ἀντίῤῥησις εἶναι, ὅτι κατὰ τὸ τελευταῖον ἔτος τῆς μισθώσεως ὁ μισθωτὴς θὰ φροντίσῃ νὰ συννενοηθῇ μὲ ἐμπόρους, ὅπως γείνῃ μεγαλειτέρα εἰσαγωγὴ, ἐπὶ μειώσει τῶν τελῶν, πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ὠφεληθῇ ἐξ ἐμπορευμάτων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ εἰσαχθῶσι κατὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος. Τῷ ἀπέδειξα, ὅτι καὶ ὁ κίνδυνος οὗτος προλαμβάνεται, ἐὰν ὁ νόμος πρὸς τοῖς ἄλλοις προσφυέσιν ὅροις περιλάβῃ διάταξιν, καθ’ ἣν τὸ μίσθωμα τοῦ τελευταίου ἔτους θ’ ἀντιστοιχῇ πρὸς τὸν μέσον ὅρον τῶν εἰσπράξεων τῶν τριῶν προηγουμένων ἐτῶν τῆς μισθώσεως, λογιζομένου εἰς ὄφελος τοῦ Δημοσίου τοῦ τυχὸν πλεονάσματος, καὶ εὐθυνομένου τοῦ μισθωτοῦ διὰ τὸ τυχὸν ἐλλεῖπον. Ὥστε ὁ μισθωτὴς δὲν θὰ ἔχῃ συμφέρον νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἐπιζήμιον διὰ τὸ Δημόσιον πρόωρον εἰσαγωγήν. Τρίτη ἀντίῤῥησις εἶναι ἡ ἑξῆς: πῶς δύναται τὸ Κράτος ν’ ἀπεκδυθῇ τῶν κυριαρχικῶν του δικαιωμάτων; Ἀφῃρημέναι λέξεις, κεναὶ πρακτικοῦ πνεύματος! Καὶ πῶς τὸ Κράτος ἀπεκδύεται τῶν κυριαρχικῶν αὑτοῦ δικαιωμάτων, ἐκμισθοῦν τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ οἴνου; καὶ πῶς τὸ Κράτος ἀπεκδύεται τῶν κυριαρχικῶν του δικαιωμάτων, ἱδρύον μονοπώλια καὶ ἐκχωροῦν αὐτὰ πρὸς τρίτους; Τετάρτη: Καὶ ἐὰν, διαρκοῦντος τοῦ χρόνου τῆς μισθώσεως, τὸ Κράτος, εἴτε δυνάμει συμβάσεων, εἴτε δι’ ἄλλας ἀνάγκας, θελήσῃ νὰ ἐλαττώσῃ τοὺς δασμοὺς, εἴτε ν’ αὐξήσῃ αὐτοὺς, πῶς θὰ δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο ἀπέναντι τῶν εὐλόγων ἀντιῤῥήσεων τοῦ μισθωτοῦ; Ἡ ἀπάντησις ἁπλουστάτη: θ’ ἀναγραφῇ ἐν τῷ νόμῳ ὅρος, καθ’ ὃν, ἐὰν ἤθελεν ἐπέλθῃ τοιαύτη μεταβολὴ, θὰ ἐκπίπτηται ἢ θὰ προστίθηται εἰς τὸ μίσθωμα ποσὸν κατὰ προσήκουσαν σχετικὴν ἀναλογίαν. Ἄλλως τε δὲ ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν καὶ ἀπόπειραν πρὸς δοκιμασίαν τῆς ὀρθότητος ἢ μὴ τοῦ μέτρου τούτου, ψηφίζοντες δηλονότι νόμον, δι’ οὗ νὰ ἐπιτρέπηται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ κάμῃ μίαν ἀπόπειραν ἐκμισθώσεως, καὶ ἐὰν μὲν ἐπιτύχῃ, θ’ ἀποκτήσωμεν τὸ ποθούμενον, ἐὰν δ’ ἀποτύχῃ, δὲν ἔχομεν νὰ ζημιωθῶμεν τίποτε, διότι θὰ ἐξακολουθῇ τὸ νῦν ἰσχύον σύστημα. Ἀλλ’ οὔτε πρόκειται νὰ ἐκλείψῃ τὸ προσωπικὸν τῶν τελωνειακῶν ἀρχῶν, διότι ἡ βεβαίωσις καὶ ἡ εἴσπραξις θὰ γίγνηται ἀπὸ τὴν τελωνειακὴν ἀρχὴν καὶ τὰ τελωνειακὰ ὄργανα, οἱ δὲ μισθωταὶ θ’ ἀσκῶσιν ἐπιτήρησιν. Τότε θὰ παύσωσι καὶ αἱ καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι διευκολύνονται διὰ τῶν ξένων προξένων, ἔστι δ’ ὅτε καὶ τῶν ξένων Πρεσβειῶν, καθὼς καὶ διὰ τῶν ἀπολαυόντων ἢ ἀπολαυσόντων πιθανῶς ἰδιαζούσης εὐνοίας παρὰ τῇ ἑκάστοτε Κυβερνήσει. Πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι τὸ δέκατον τῶν ἐμπορευμάτων, τὰ ὁποῖα εἰσάγονται εἰς τὸ Κράτος, εἰσάγονται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον...

§45ΠΑΧΥΣ. Ὄχι, ὄχι.

§46ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Ἀναγκάζομαι νὰ κάμω χρῆσιν ἑνὸς προσωπικοῦ συμβεβηκότος, διὰ ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Παχύν. Κατὰ τὸ 1869 συνώδευσα μίαν Κυρίαν, ἐπανελθοῦσαν ἐκ Παρισίων, εἰς τὸ τελωνεῖον Ἀθηνῶν. Τὸ τελωνεῖον διηύθυνε κατὰ πάντα ἀξιότιμος τελώνης, ὁ ὁποῖος σήμερον κατέχει ἀνωτέραν θέσιν, ἐλεγκτὴς δ’ ἦν ἐπίσης ἔντιμος. Εἶπον αὐτοῖς, ὅτι δὲν ἐννοῶ νὰ κάμητε κἀμμίαν παράβλεψιν, διότι ἡ Κυρία μὲ παρεκάλεσε νὰ τὴν συνοδεύσω, ἵνα συντελέσω εἰς τὴν ἐπίσπευσιν τῆς ἐκτελωνίσεως εἰδῶν, τὰ ὁποῖα ἔχει φέρει κατὰ παραγγελίαν διαφόρων Κυριῶν, ἀξίας 20,000 περίπου δραχμῶν. Ὁ ἐλεγκτὴς παραγγέλει τὸν τελωνοφύλακα, καὶ οὗτος ἀνέρχεται διὰ κλίμακος εἰς τὸ εὐμέγεθες κιβώτιον, καὶ ἀνοίξας αὐτὸ, λέγει, ὅτι «εἶναι κἄτι καπελλιέραις μέσα». Τῷ λέγω: «παρατήρησον καλὰ, διότι εἶναι καὶ ἄλλα πράγματα, ὑφάσματα κλπ.» Ὁ ἐλεγκτὴς ἀνέρχεται καὶ αὐτὸς, — καὶ ἦτο τιμιώτατος, ὡς εἶπον, ἄνθρωπος, — ἐπαναλαμβάνει τὰ ἴδια τοῦ τελωνοφύλακος. Ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγὼ καὶ ἡ Κυρία, ὅτι εἶναι καὶ πολλὰ ἄλλα πράγματα, ὑφάσματα κλπ. Ἀλλ’ ἐπιμένει καὶ ὁ ἐλεγκτής. Ἐγένετο λοιπὸν δήλωσις «ἀγνώστου περιεχομένου», καὶ ἐπληρώθησαν 35 μόλις δραχμαὶ, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ πληρωθῶσιν ὑπερδεκαπλάσιαι. Αὐτὰ συχνότατα συμβαίνουν. Διὰ νὰ γείνῃ δὲ μία κατάχρησις, πρέπει νὰ μείνῃ ἀφορολόγητον δεκαπλάσιον ποσόν. Δι’ ὃν λόγον, Κύριοι, ἡ πρόσοδος ἐκ τῶν δημοτικῶν δασμῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἐπολλαπλασιάσθη ἐν διαστήματι ὀλίγων ἐτῶν, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον θὰ διπλασιασθῇ καὶ ἡ πρόσοδος ἐκ τῶν τελωνειακῶν φόρων. Κάμετε μίαν ἀπόπειραν. Δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου καὶ τῶν λοιπῶν φορολογικῶν μεταῤῥυθμίσεων, ἃς σᾶς προτείνω, θὰ αὐξήσητε τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους νῦν μὲν τοὐλάχιστον κατὰ 15,000,000, προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου κατὰ πολλῷ μεγαλείτερον ποσόν· οὕτω δὲ θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐργασθῶμεν βασίμως καὶ ἀσφαλῶς πρὸς ἐπανόρθωσιν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως. Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ τελωνειακοῦ δασμολογίου πανταχόθεν ἀνομολογεῖται· αἱ φορολογικαὶ αὐτοῦ βάσεις ἀπεδείχθησαν ἐξ ὑπαρχῆς ἄνισοι καὶ πλέον τοῦ δέοντος ἐπιβαρυντικαὶ τῶν πρώτων ἰδίως ὑλῶν τῆς καταναλώσεως, οὐδαμῶς δὲ ἢ ἀνεπαρκῶς λαμβάνεται δι’ αὐτοῦ προστατευτικὴ τῆς ἐγχωρίου παραγωγῆς καὶ βιομηχανίας πρόνοια, ὡς πράττουσι καὶ αὐτὰ τὰ μεγάλα καὶ πλούσια Κράτη, ἐν οἷς ἡ παραγωγὴ καὶ ἡ βιομηχανία ἀνθοῦσι καὶ τὰ κεφάλαια ἀφθονοῦσι. Προσήκουσα δὲ μεταῤῥύθμισις αὐτοῦ, ἐν ᾧ θ’ ἀνακουφίσῃ τὴν ἐγχώριον παραγωγὴν καὶ βιομηχανίαν, θ’ αὐξήσῃ συνάμα τοὺς πόρους τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐν τῷ προγράμματι, τὸ ὁποῖον προέβαλε, συμπεριέλαβε καὶ τὸ σύστημα τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ. Τῷ ὄντι τὸ ἰσχῦον πρωτοφανὲς σύστημα τῆς ἐν τῇ κοπῇ φορολογήσεως τοῦ καπνοῦ δὲν ἠδύνατο νὰ εὐδοκιμήσῃ, μεθ’ ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν, καὶ τὴν ἐπιτήρησιν, ἡ ὁποία ἀσκεῖται· καὶ ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι, ἐν ᾧ καταναλίσκονται ἐντὸς τοῦ Κράτους πλέον τῶν 2,000,000 ὀκάδων καπνοῦ, μόλις τὸ ἓν ἑκατομμύριον φορολογεῖται ἐν τοῖς καπνοκοπτηρίοις. Ὁλοκλήρων ἐπαρχιῶν πληθυσμοὶ καπνίζουν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀφορολόγητον καπνόν, καὶ δὲν συμπεριλαμβάνω εἰς τὴν ἐξαίρεσιν αὐτὴν τὰς παραμεθορίους ἐπαρχίας, αἵτινες εἶναι ἐντελῶς ἀφορολόγητοι. Τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ θὰ ἔχῃ καὶ τὸ πλεονέκτημα, ὅτι θὰ μᾶς παρέχῃ καπνὸν καλὸν καὶ ποιοτήτων ἄλλως ὡρισμένων, καὶ δὲν θ’ ἀγοράζῃ τις ἀδήλου ποιότητος καπνόν. Ἐκ τοῦ μονοπωλίου δὲ τοῦ καπνοῦ θέλει βεβαίως αὐξήσει ἡ πρόσοδος τοῦ Δημοσίου εἰς τὸ διπλάσιον τῆς νῦν ἀποδιδομένης. Διὰ τὴν καλλιέργειαν τῶν ἁλικῶν τὸ Δημόσιον δαπανᾷ ὑπερβολικὸν ποσὸν, πλὴν τῶν καταχρήσεων, αἱ ὁποῖαι λαμβάνουσιν, ὡς γνωστὸν, χώραν. Κατὰ τὸ ἔτος 1891 ἀξιότιμος καὶ ἀξιόπιστος ἐπιχειρηματίας ἐπρότεινε νὰ ἀναλάβῃ τὴν καλλιέργειαν τῶν ἁλικῶν καθ’ οὓς ὅρους ἤθελεν ὁρίσει τὸ Δημόσιον, ἀλλὰ μὲ ὀλιγώτερον τοῦ ἡμίσεως τῆς δαπάνης, ἥτις καταβάλεται ἤδη· ἀλλὰ δὲν ἐγένοντο δεκταὶ αἱ προτάσεις του, διότι δὲν ηὐκαίρησαν νὰ μελετήσωσι τὸ ζήτημα, καίτοι ἁπλούστατον. Εὐχερέστατον εἶναι τὸ ζήτημα, καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἀμφιβολία τις, δύναται νὰ γείνῃ ἀπόπειρα ἐφαρμογῆς του, καὶ τοιουτοτρόπως δύναται νὰ ἐπέλθῃ οἰκονομία πλέον τῶν 150,000 δραχμῶν. Βεβαίως τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη πρέπει νὰ μειωθῶσιν, ὄχι διὰ νὰ ἐλαττωθῶσιν αἱ εἰσπράξεις τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ διὰ ν’ αὐξήσωσι, διότι θ’ αὐξήσῃ ὁ ἀριθμὸς τῶν σπουδαστῶν, ὅστις ἤδη ἐμειώθη κατὰ τὸ τρίτον σχεδὸν, δυστυχῶς δ’ ἡ μείωσις ἐπῆλθεν ἐκ τῆς μὴ προσελεύσεως τῶν ἀπόρων μαθητῶν καὶ φοιτητῶν, παρ’ οἷς, ὡς γνωστὸν, ὑπάρχει καὶ μείζων ζῆλος πρὸς μάθησιν, ἂν μὴ καὶ μείζων νοημοσύνη καὶ χρηστότης. Ἐπίσης διὰ τὸν αὐτὸν λόγον πρέπει νὰ μειωθῶσι τὰ τέλη τοῦ χαρτοσήμου, διότι ὡς ἐκ τῆς ὑπερβολικῆς αὐξήσεως τῶν τελῶν τούτων αἱ δίκαι ἠλαττώθησαν ἐπαισθητῶς, καθόσον ἀπαιτεῖται προκαταβολὴ τοσούτων ἐξόδων, ὥστε ταῦτα ὑπερβαίνουσι τὴν προσδοκίαν τῆς ἐκ τῆς ἐπιτυχίας τῆς δίκης εἰσπράξεως. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὸν λαβύρινθον τῶν ἀπειραρίθμων καὶ ποικίλων ἀτελειῶν τῆς ἄλλης νομοθεσίας τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου, διότι θὰ ἤμην ἠναγκασμένος νὰ καταναλώσω πρὸς τοῦτο πολλὰς ὥρας, ἴσως δὲ λάβω πρὸς τοῦτο προσεχῶς εὐκαιρίαν. Μεταβαίνω εἰς τὰ ἔξοδα. Ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν φρονῶ ὅτι, ἀφοῦ ἐλήφθη τὸ μέτρον, χάριν οἰκονομίας, νὰ μείνωσι κεναὶ αἱ θέσεις τῶν πρέσβεων, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὑφίστανται αἱ Πρεσβεῖαι, διευθυνόμεναι ὑπὸ γραμματέων ἐπιτετραμμένων. Ἄν ἠδύναντο οὗτοι νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐκπληρώσει οἱ πρέσβεις, τότε ἂς διορίσωμεν πρέσβεις τοὺς γραμματεῖς. Ἀλλ’ οὗτοι οὔτε εἰς χορήγησιν πληροφορίας τινὸς εἶναι ἐπαρκεῖς. Οἱ πρόξενοι εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα εἶναι ἁρμοδιώτεροι πρὸς τοῦτο τῶν γραμματέων τῶν Πρεσβειῶν, καὶ διὰ τοῦτο οἱ ἐπιτετραμμένοι λαμβάνουσι τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας μεταδίδουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, παρὰ τῶν προξένων. Διπλωματικὰς δ’ ἐνεργείας δὲν πρέπει νὰ διεξάγωμεν διὰ τῶν γραμματέων, διότι οὗτοι, μὴ ἔχοντες τὴν προσήκουσαν τῆς θέσεως βαρύτητα, καίτοι δύνανται νὰ ἔχωσι προσωπικὴν ἀξίαν, δὲν δύνανται νὰ ὦσιν ἐπαρκεῖς. Τὰς διπλωματικὰς ἐνεργείας δυνάμεθα σκοπιμώτερον καὶ λυσιτελέστερον νὰ διεξάγωμεν διὰ τῶν ἐνταῦθα πρεσβευτῶν. Ἔχω πληροφορίας, ὅτι οὐχὶ ἐπαρκῶς συντρέχομεν τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, τὴν ὑπερτάτην ταύτην κεφαλὴν τῆς μεγάλης Ὀρθοδόξου Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, οὐδὲ καὶ τὸ Πατριαρχεῖον τῶν Ἱεροσολύμων, τὸ ὁποῖον ἔχει μεγάλην ἀποστολὴν ἀνὰ τὴν Παλαιστίνην, ἀλλ’ οὐδὲ τὸν Πατριαρχικὸν θρόνον τῆς Ἀντιοχείας, ὁ ὁποῖος ἐπίσης μεγάλην ἔχει ἀνὰ τὴν Συρίαν ἀποστολήν. Διὸ φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια, ἵνα ἐκ τοῦ κεφαλαίου, τὸ ὁποῖον εἶναι προωρισμένον διὰ τὰς δαπάνας ταύτας, δοθῇ ἐπαρκὴς συνδρομή. Ὁ θρόνος τῶν Ἱεροσολύμων δὲν εἶναι μόνον κεφαλὴ θρησκευτική, ἔχει καὶ πολιτικὴν ἀποστολήν. Ὁ θρόνος τῶν Ἱεροσολύμων ὀφείλει πρὸς τοῖς ἄλλοις νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν συντήρησιν μυριάδων Ἀράβων, τοὺς ὁποίους αἱ παντοῖαι Προπαγάνδαι παντοιοτρόπως προσπαθοῦσι νὰ προσελκύσωσιν· εἰς τὰς ἀνάγκας δ’ αὐτὰς ὁ θρόνος τῶν Ἱεροσολύμων δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ ἐκ τῶν ἰδίων πόρων, κατόπιν μάλιστα τῶν βαρῶν, τὰ ὁποῖα τῷ ἐκληροδότησαν προηγούμεναι διοικήσεις αὐτοῦ, ἐπηρεαζόμεναι ἀπὸ ξένην πολιτικήν. Ἐν Παλαιστίνῃ ἠδυνάμεθα πρὸ πολλοῦ, καὶ νῦν ἔτι δυνάμεθα, νὰ καταστήσωμεν ῥαδίως καὶ ἀδαπάνως Ἑλληνικὸν ἐποικισμόν, εἴτε διὰ τῶν εἰς τὸν νέον κόσμον μεταναστευόντων ἐκ τῶν ἀνατολικῶν ἐπαρχιῶν τῆς Πελοποννήσου, εἴτε ἐκ τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον διωκόντων τύχην κατοίκων τῶν Κυκλάδων καὶ τῶν βορείων Σποράδων, τοῦτο δ’ ἐπεδίωξα διὰ παραστάσεων, ἃς κατ’ ἐντολὴν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω πρό τινων ἐτῶν τοῖς ἁρμοδίοις, πρὸς οὓς ἐγνώρισα πρὸς τοῖς ἄλλοις, ὅτι ἡ κοινότης τοῦ Παναγίου Τάφου προσεφέρετο νὰ παραχωρήσῃ προῖκα καὶ κατάλληλον πρὸς συνοικισμὸν μέρος καὶ εὐρείας καλλιεργησίμους γαίας καὶ τὰ τῆς πρώτης ἐγκαταστάσεως χρειώδη· ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν ἐκρίθη ἀνταξία τοῦ κόπου τοιαύτη ἐκ μέρους τῶν ἁρμοδίων ἐνασχόλησις, μωρία δ’ ὑπελαμβάνετο ἡ ἔκτοτε ἀρξαμένη καὶ γιγαντιαίως χωρήσασα Γερμανικὴ ἐποίκισις ἀνὰ τὴν Παλαιστίνην. Ὁ θρόνος τῆς Ἀντιοχείας, ὁ ὁποῖος μικροῦ δεῖν ἀπώλετο διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, δεῖται ἐπίσης καὶ ἴσως μείζονος ὑλικῆς συνδρομῆς καὶ προσέτι πολιτικῆς ὑποστηρίξεως καὶ ποδηγετήσεως, καθόσον ἐκ τῆς ἐλλείψεως τούτων ἀναγκάζεται νὰ ἐνδίδῃ ὁσημέραι εἰς τὰς ἀξιώσεις τοῦ ἰθαγενοῦς κλήρου, ἐπιδιώκοντος τὴν ἐξάλειψιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου. Ἄν ἄλλο ἔθνος εἶχε τὸ μέγα πλεονέκτημα νὰ ἡγῆται τῶν ὑψίστων θρησκευτικῶν θρόνων, τοῦ Οἰκουμενικοῦ, τῶν Ἱεροσολύμων, τῆς Ἀντιοχείας, τῆς Ἀλεξανδρείας, τῆς Κύπρου καὶ τῶν ἀπ’ αὐτῶν ἐξαρτωμένων ἀνὰ τὸν ὑπόδουλον Ἑλληνισμόν, εἰς ὁποίας μεγαλουργοὺς ἐργασίας δὲν ἤθελεν ἐπιδοθῆ! Ἀλλ’ ἡμεῖς ἀποξενούμεθα ὁλονὲν ἀπ’ αὐτῶν. Μεταβαίνω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τούτῳ πρὸ τοῦ 1867 ὑπῆρχε γενικὸς γραμματεύς, δύο ὑπουργικοὶ γραμματεῖς καὶ δύο γραφεῖς. Διὰ νὰ θεραπεύσῃ δὲ προσωπικὴν ἀνάγκην, ἔφερε νομοσχέδιον ὁ τότε Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, διὰ τοῦ ὁποίου προσετέθη θέσις τμηματάρχου, διὰ νὰ καταρτίζηται δῆθεν στατιστικὴ τῶν ἐγκλημάτων καὶ ἓν εἶδος ποινολογίου. Ἐγένετο τὸ τμῆμα, διωρίσθη τμηματάρχης, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγα ἔτη ἔρχεται ἄλλο νομοσχέδιον, δι’ οὗ πάλιν προστίθεται τμῆμα στατιστικῆς, ψηφίζεται τὸ νομοσχέδιον καὶ διορίζεται τμηματάρχης. Τοιουτοτρόπως ἀπὸ ἑνὸς γενικοῦ γραμματέως, ἔχομεν ἤδη δύο τμηματάρχας καὶ γενικὸν γραμματέα καὶ ὑπουργικοὺς γραμματεῖς πλείστους ὅσους, οἱ ὁποῖοι πλεονάζουν, διότι ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης τὸ διοικητικὸν μέρος τῆς δικαστικῆς ὑπηρεσίας δὲν εἶναι σπουδαῖον, δύναται δὲ νὰ διεξαχθῇ ἀπὸ ἕνα τμηματάρχην ἢ γενικὸν γραμματέα. Μάλιστα ἐκεῖ λαμβάνει χώραν παράβασις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, διότι δὲν ἐκδίδονται ἐντολαὶ πρὸς ἔκδοσιν τῶν χρηματικῶν ἐνταλμάτων, ἀλλ’ ὁ ἐπὶ τοῦ λογιστικοῦ τμηματάρχης ἐνεργεῖ τὴν θεώρησιν τῶν καταστάσεων καὶ ἐκδίδει συνάμα τὸ χρηματικὸν ἔνταλμα, μάτην δ’ οὗτος κατέδειξε τὴν ἀνωμαλίαν καὶ ᾐτήσατο, ὅπως τὰς ἐντολὰς ἐκδίδῃ ἕτερον τμῆμα. Ἠδύνατο τὸ προσωπικὸν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης νὰ μειωθῇ κατὰ ἕνα τμηματάρχην καὶ κατὰ δύο γραμματεῖς, ἄνευ βλάβης τινὸς τῆς ὑπηρεσίας. Ἓν τῶν κακῶν, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερα προηγουμένως, εἶναι ἡ ἔλλειψις κεντρικῶν φυλακῶν. Διὰ τοιούτων φυλακῶν ἠθέλομεν ἀπαλλαγῆ καὶ ἀπὸ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀπασχολήσεως τῶν μεγάλων φρουρῶν, τὰς ὁποίας ἀπασχολοῦμεν σήμερον, καὶ ἀπὸ τὰς συχνὰς δραπετεύσεις, αἱ ὁποῖαι λαμβάνουσι χώραν. Μέχρι τοῦ 1887 αἱ φυλακαὶ τῶν καταδίκων καὶ τῶν διὰ χρέη κρατουμένων ὑπήγοντο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἡ διαίρεσις αὕτη, ἥτις ὑπάρχει εἰς ὅλα τὰ Κράτη, εἶναι ἀναγκαία διά τε ἄλλους λόγους καὶ διὰ νὰ ὑπάρχῃ ὁ διὰ τῶν διοικητικῶν καὶ τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν ἀσκούμενος ἀμοιβαῖος ἔλεγχος. Ὅτε διεξῆγε τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐδαπανῶντο διὰ τοὺς καταδίκους καὶ τοὺς προσωπικῶς κρατουμένους καὶ ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης διὰ τοὺς ὑποδίκους κατὰ 100,000 δραχμὰς ὀλιγώτερα τῶν ὅσων σήμερον δαπανῶνται, ἐνῷ δὲν ηὔξησεν ὁ ἀριθμὸς τῶν καταδίκων, οὔτε ὁ τῶν προσωπικῶς κρατουμένων. Ἐντεῦθεν προκύπτει, ὅτι αἱ μεταῤῥυθμίσεις, τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰσήγαγε κατὰ τὸ 1887 διὰ τῆς ὑπαγωγῆς ὅλων ἐν γένει τῶν φυλακῶν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, ὄχι μόνον δὲν ὠφέλησαν τὴν ὑπηρεσίαν τῶν φυλακῶν, ἀλλ’ ἀπεναντίας ἔβλαψαν αὐτήν, διότι δὲν ἀσκεῖται ὁ ἀπαιτούμενος ἔλεγχος, ἐπεβάρυναν δὲ καὶ τὸ Δημόσιον μὲ σημαντικὴν δαπάνην. Παραλείπω νὰ ποιήσωμαι λόγον περὶ βελτιώσεως τῆς τύχης τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων, πανταχόθεν ἐπιζητουμένης, διότι προτίθεμαι νὰ ἀναπτύξω τὸ σπουδαῖον τοῦτο ἀντικείμενον κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν πρὸ πολλοῦ ὑποβληθεισῶν προτάσεών μου περὶ συστάσεως θέσεων ἀντιπροέδρων παρὰ τοῖς Ἐφετείοις καὶ τοῖς Πρωτοδικείοις, περὶ τοῦ βαθμοῦ καὶ τοῦ μισθοῦ τῶν προέδρων τῶν πρωτοδικῶν κλπ. καὶ περὶ κανονισμοῦ τῆς συντάξεως τοῦ ἀνωτέρου προσωπικοῦ τοῦ Ἀρείου Πάγου. Καὶ τὴν βελτίωσιν ταύτην τῆς μισθοδοτήσεως καὶ τῆς ἠθικῆς ἱκανοποιήσεως τῶν δικαστικῶν λειτουργῶν, κατὰ τὰ νομοσχέδιά μου, ἀπέδειξα ὅτι τὴν πραγματοποιοῦμεν διὰ δαπάνης μόνον 34,200 δραχμῶν, ἣν θ’ ἀπολαύσωμεν μυριοπλασίως διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς καταναλώσεως τοῦ χαρτοσήμου, ἐπελευσομένης ἐκ τῆς μετὰ ζήλου ἐργασίας τῶν δικαστῶν κατόπιν τῆς ἱκανοποιήσεως αὐτῶν. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν ἀναγράφεται δαπάνη διὰ τὴν ἀποζημίωσιν τῶν Στρατολογικῶν Συμβουλίων. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὅτε διετέλει Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶχεν ἐνστερνισθῆ τὴν ἰδέαν νὰ προκαλέσῃ νομοθέτημα, κατὰ τὸ ὁποῖον τὰ τακτικὰ Στρατολογικὰ Συμβούλια ἤθελον ἑδρεύει ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν. Ἀπεδείχθη δὲ τοῦτο ὄχι μόνον σύμφορον τῇ ὑπηρεσίᾳ τῇ διεξαγούσῃ τὰς στρατολογικὰς ἐργασίας, ἀλλὰ καὶ συντελοῦν εἰς τὴν ἀκριβῆ ἐξέτασιν τῶν κληρωτῶν καὶ εἰς τὴν ἀποτροπὴν τῶν ἀνωμαλιῶν, αἱ ὁποῖαι λαμβάνουσι χώραν κατὰ τὴν ἐπιτόπιον ἐξέτασιν. Δὲν ἤθελον δ’ ἐπιβαρύνεσθαι οἱ κληρωτοὶ διὰ κόπων καὶ δαπανῶν, διότι ὀλίγιστοι τούτων προσέρχονται εἰς ἐξέτασιν, οἱ δὲ λοιποὶ συνηθέστατα προσέρχονται καὶ ἐξετάζονται ἀπὸ τὰ ἔκτακτα Στρατολογικὰ Συμβούλια πολὺν χρόνον μετὰ τὴν κλήρωσιν. Πλὴν δὲ τῆς ὑπηρεσίας, θέλει ὠφεληθῆ τὸ Δημόσιον περὶ τὰς 70,000 δραχμὰς, ποσὸν τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀνάξιον λόγου. Ἐν τῷ εἰδικῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἀναγράφεται πίστωσις ἐξ 11,000 δραχμῶν διὰ τὸ γραφεῖον τῆς Στατιστικῆς. Ἐπεκράτησεν ἕως τώρα νὰ ἐνεργῆται ἀπογραφὴ τῶν κατοίκων κατὰ πᾶσαν πενταετίαν. Περιττὸν νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ ἀπογραφὴ εἶναι ἀναγκαιοτάτη ὑπὸ πλείστας ἐπόψεις· ἡ δὲ τελευταία ἀπογραφὴ τοῦ 1889 εἶναι καὶ ἐλλιπεστάτη· εἶναι δ’ ἐλλιπὴς κατὰ 400,000 καὶ πλέον ψυχὰς, διότι δὲν ἐκανονίσθη διὰ νόμου ὁ προσήκων τρόπος τῆς ἀπογραφῆς. Ἡ ὑπηρεσία θεωρεῖ τὸ σπουδαιότατον τοῦτο ἀντικείμενον ὁδοῦ πάρεργον. Διὰ νὰ κρίνητε δὲ προχείρως περὶ τοῦ ἐλλιποῦς τῆς ἀπογραφῆς, ἀρκεῖ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἀναφορικῶς πρὸς τὰ πορίσματα τῶν μητρώων ἀῤῥένων, ἅτινα ἐπίσης εἶναι ἐλλιπέστατα, διότι πλεῖστοι ὅσοι δὲν εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἐν αὐτοῖς, πλέον τῶν 400,000 ψυχῶν παρελείφθησαν κατὰ τὴν γενικὴν ἀπογραφὴν τοῦ 1889, ἡλίκη δὲ βλάβη ἐπῆλθεν ἐντεῦθεν εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἕκαστος δύναται ν’ ἀναλογισθῇ, ἐν ᾧ χρόνῳ πολλὰ ἐθνικὰ καὶ φυλετικὰ ζητήματα ἐξετάζονται καὶ ῥυθμίζονται ἐν σχέσει πρὸς τὰ πορίσματα τοῦ πληθυσμοῦ· ἀναφορικῶς δὲ πρὸς τοὺς πληθυσμοὺς τῆς Ἀνατολῆς, εἶναι ἔγκλημα αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐγένετο. Νῦν ἐνεργεῖται ἡ ἀπογραφὴ παρέργως καὶ ἐλλιπῶς, διότι γίνεται δωρεάν. Ἐὰν κανονίσητε πληρωμὴν ἑνὸς λεπτοῦ κατὰ τέσσαρα ἄτομα εἰς τὸν ἀπογραφέα, θὰ δυνηθῆτε νὰ κάμητε ἀκριβῆ ἀπογραφήν. Φρονῶ πεποιθότως, ὅτι ὁ πληθυσμὸς τοῦ Βασιλείου σήμερον ὑπερβαίνει τὰ 3,000,000. Ταῦτα ἐξ ἀφορμῆς τῆς διὰ τὸ στατιστικὸν γραφεῖον ἀναγραφομένης πιστώσεως τῶν 11,000 δραχμῶν. Ἐκ τῆς πιστώσεως ὅμως ταύτης οὐδεμία στατιστικὴ ἐργασία πληρόνεται, διότι οὐδεμία γίνεται, ἡ πίστωσις δ’ αὕτη χρησιμεύει διὰ νὰ μισθοδοτῶνται οἱ ἀργόμισθοι τῶν κομμάτων. Τὸ στατιστικὸν γραφεῖον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἄλλοτε ἐξέδιδε καὶ ἐξετύπονε στατιστικὴν τῆς ἐτησίας κινήσεως τοῦ πληθυσμοῦ. Ὅθεν προχείρως θέλετε εὕρει τὴν σειρὰν τῆς κινήσεως τοῦ πληθυσμοῦ ἀπὸ τοῦ 1833 μέχρι τοῦ 1882. Πρὸς δὲ κατηρτίζοντο καὶ ἐξετυποῦντο εἰς τεύχη πίνακες ἐμφαίνοντες τὰ κατὰ μέρος πορίσματα τῆς γενικῆς ἀπογραφῆς, τὰ ὁποῖα ἐνέχουσι μεγάλην σπουδαιότητα. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν οὐδεμία ἐγένετο δημοσίευσις τῆς κινήσεως τοῦ πληθυσμοῦ, ἡ δὲ ἀπογραφὴ τοῦ 1889 εἶναι ὄχι μόνον ἐλλιπὴς, ὅπως σᾶς ἀπέδειξα, ἀλλὰ καὶ ἀτελὴς εἰσέτι μένει, διότι οὐδεὶς πίναξ περὶ τῶν πορισμάτων αὐτῆς κατηρτίσθη, καίτοι κατ’ ἔτος δεκάδες χιλιάδων δραχμῶν ἐδαπανήθησαν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Ἐφέτος δὲ δὲν ἔλαβον κἀμμίαν πρόνοιαν πρὸς ἐνέργησιν τῆς γενικῆς ἀπογραφῆς τῶν κατοίκων, καίπερ ληγούσης τῆς πενταετίας. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ προστεθῇ ἐν τῷ εἰδικῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἡ ἀπαιτουμένη πίστωσις διὰ τὴν κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος ἐνέργησιν τῆς ἀπογραφῆς, ἡ δὲ πίστωσις αὕτη δὲν δύναται νὰ ᾖ ἐλάσσων τῶν 100,000 δραχμῶν διά τε τὴν ἐπ’ ἀμοιβῇ ἐνέργησιν τῆς ἀπογραφῆς καὶ διὰ τὴν κατάρτισιν τῶν πινάκων τῶν ἐκ τῆς ἀπογραφῆς πορισμάτων, διότι τὰ πορίσματα ταῦτα εἶναι σπουδαιότατα. Πρέπει δὲ νὰ καταρτισθῇ ἡ ὑπηρεσία τῆς ἀπογραφῆς προσηκόντως, οἱ δὲ τῆς λεπτομερείας πίνακες νὰ ἐμφαίνωσι πάσας τὰς ἀπαιτουμένας πληροφορίας. Σήμερον δὲν γνωρίζομεν π. χ. πόσας οἰκογενείας ἔχομεν ἐν Ἑλλάδι, ὑπολογίζομεν δ’ εἰς τὸ πεμπτημόριον τοῦ πληθυσμοῦ τῶν κατοίκων τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν. Πρέπει λοιπὸν ἢ νὰ ἀναγράψητε πίστωσιν διὰ τὴν γενικὴν ἀπογραφὴν, ἢ νὰ διαγράψητε τὴν διὰ τὴν στατιστικὴν ἀναγεγραμμένην, ἡ ὁποία χρησιμεύει μόνον εἰς μισθοδότησιν ἀέργων. Ὡμίλησα δι’ ὀλίγων περὶ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας, διὰ τὴν ἁρπαγὴν τὴν ἄδικον, ἡ ὁποία ἐγένετο, τῶν πόρων αὐτοῦ πρὸς ἐπίῤῥωσιν τοῦ δημοσίου ταμείου. Ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος μεθ’ ὅρκου ὑπέσχετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν θὰ γείνῃ ποτὲ καταδολίευσις τοῦ ταμείου ἐκείνου· ἐν τούτοις ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ κατηργήσαμεν τὸ ταμεῖον, καὶ ἡρπάσαμεν τὰ χρήματα αὐτοῦ, τὸ δὲ Δημόσιον δίδει τώρα κἄτι τι δι’ ἐλεημοσύνην, κατὰ τὸ «δόσε μου τὸ ψωμί σου, νὰ σοῦ δίδω ἀπὸ λιγάκι». Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, κατόπιν τῆς ἀναγγελίας τοῦ ἐκ Παρνασσίδος κ. Βουλευτοῦ, θὰ προβῇ, εἶπεν, εἰς τὰς διαλύσεις ἐργολαβιῶν, ἀλλά, καθὰ πρὸ μικροῦ σᾶς ἀπέδειξα, ἀντὶ τοῦτο νὰ ὠφελήσῃ τὸ Δημόσιον, θὰ τὸ ζημιώσῃ, διότι θ’ ἀναγκασθῇ νὰ ἐπιστρέψῃ χρηματικὰς ἐγγυήσεις, αἱ ὁποῖαι ἀνέρχονται εἰς 500,000 δραχμῶν, θ’ ἀναγκασθῇ νὰ ἐπιστρέψῃ τὰς κρατήσεις τοῦ δεκατημορίου ἴσου καὶ ἀνωτέρου ἴσως ποσοῦ, καὶ θὰ πληρώσῃ καὶ δι’ ἀποζημιώσεις τοῦ διαφυγόντος θεμιτοῦ κέρδους τῶν ἐργολάβων· πᾶσαι δ’ αὗται αἱ ἀπαιτήσεις εἰσὶν ἔντοκοι κατόπιν τῶν διαλύσεων. Παρεκτὸς δὲ τούτων θὰ καταστραφῶσι καὶ αἱ ἐκτετελεσμέναι ἐργασίαι. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατασκευὴ τῶν ἐκδεδομένων εἰς ἐργολαβίαν ἔργων. Προὐτιθέμην νὰ φέρω τὸν λόγον καὶ ἐπὶ ἄλλων ἐπίσης σπουδαίων θεμάτων τῆς διοικήσεως, ἀλλὰ καθορῶν τὸ κεκοπιακὸς τῶν κ. κ. Βουλευτῶν, ἕνεκα τῆς ἀδιακόπου ἀπὸ πρωΐας ἐργασίας τῆς Βουλῆς, θέλω ἀναβάλει εἰς ἄλλην εὐκαιρίαν τὴν ἐξέτασιν ταύτην. Ὁ κ. πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς συνέστησε νὰ ἐργασθῶμεν ἐν ἁρμονίᾳ, προκειμένου νὰ διασώσωμεν τὰ ναυάγια τῆς πατρίδος μετὰ τὴν 10ην Δεκεμβρίου. Ἀλλὰ διὰ νὰ συνιστᾷ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς τὴν ὁμόνοιαν, ἔπρεπεν ὑπὸ ἄλλας βάσεις νὰ ἐργασθῇ ἡ πλειοψηφία καὶ ἡ εἰσηγουμένη αὐτῆς Κυβέρνησις. Ὅταν ἡ διοίκησις τοῦ Κράτους ἔφθασεν εἰς τηλικοῦτον φατριασμὸν, ὅστις περιήγαγε τὴν Πολιτείαν εἰς κατάστασιν εἰρηνικοῦ ἐμφυλίου πολέμου, αἱ παρακελεύσεις τῆς ὁμοφροσύνης καὶ τῆς ὁμονοίας εἶναι κενοὶ λόγοι, οὐχὶ ἀμέτοχοι ὑποκρισίας. Μεθ’ ὅλην τὴν ὑποστήριξιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Σιμόπουλος, μεθ’ ὅλην τὴν δεινότητα, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν, ὅπως ἀπολογηθῇ ὑπὲρ τῆς μερίδος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει, ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει, εἶμαι πλέον ἢ πεπεισμένος, ὅτι οὐδαμῶς ἐκλόνισε τὰς πεποιθήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν θέλω ν’ ἀποδώσω κακὴν πρόθεσιν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Τρικούπην· ἐπιθυμῶ τοὐναντίον ν’ ἀποδεχθῶ, ὅτι ἐξ ἀγαθῆς προαιρέσεως μετῆλθε τὴν πολιτικὴν, ἣν ἀπὸ τοῦ 1882 κ’ ἐντεῦθεν μετῆλθεν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπείσθη, καὶ βεβαίως θὰ ἐπείσθη, ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι ἡ πολιτική του ἀπέτυχεν, εἶχε, φρονῶ, καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα, καθῆκον πρὸς τὴν ἰδίαν του φιλοτιμίαν, καθῆκον πρὸς τοὺς φίλους του, νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι ἀπέτυχε, καὶ ν’ ἀποχωρήσῃ τῆς διευθύνσεως τῶν πραγμάτων. Μία τοιαύτη εἰλικρινὴς ὁμολογία πολιτικῆς ἀποτυχίας, μία τοιαύτη ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἀποχώρησις ἀποδεικνύει ὑπέροχα αἰσθήματα καὶ ἀληθῆ πρὸς τὴν πατρίδα ἀγάπην. Ἀλλ’ ἡ ἀνένδοτος ἐπιμονὴ εἰς σύστημα, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον οἰκτρῶς ἀπέτυχεν, ἐπὶ ὡμολογημένῃ βλάβῃ τοῦ τόπου, δὲν δικαιολογεῖται. Οἱ ἀρχαῖοι πρόγονοι ἡμῶν ὄχι μόνον ὅταν ἀπετύγχανεν ἡ πολιτικὴ τῶν διαπραττόντων τὰ κοινὰ, ἀλλὰ καὶ ὅταν, καθιστάμενοι οὗτοι ἰσχυροὶ, ἀπέβαινον ἐπικίνδυνοι εἰς τὴν Πολιτείαν, ἐξωστράκιζον αὐτούς. Ὁσάκις δὲ παρέλειψαν νὰ ἐφαρμόσωσι τὴν ὑψηλὴν ταύτην ἀρχὴν, μετεμελήθησαν πικρῶς. Παρέλειψαν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς ταύτης ἀπέναντι τοῦ Περικλέους, ἐκ θαυμασμοῦ πρὸς τὸ μεγαλεῖον τοῦ ἀνδρὸς καὶ τὴν ἀπαράμιλλον εὐγλωττίαν, δι’ ἧς κατεκήλει τὰ ὦτα αὐτῶν καὶ ἀπολογούμενος συνεκίνει τὰς καρδίας αὐτῶν, ἀλλ’ ἡ παράλειψις αὕτη τοῖς ἐπήνεγκε τὸν Πελοποννησιακὸν πόλεμον καὶ τὰ ὀλέθρια αὐτοῦ ἀποτελέσματα. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπὶ δύο ἤδη περιόδους ἔφερε τὸ ὄστρακον κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ἀποδοκιμάσας διαῤῥήδην διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ σφαιριδίου τὴν πολιτείαν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, εἰς οὓς ἔδωκε τὴν ἐντολὴν τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ ἐξοστρακισμοῦ, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ κατανοήσωσι τὸ ὕψος αὐτῆς, οὐδὲ ν’ ἀναλογισθῶσι τὰ δεινὰ ἀποτελέσματα τῆς μὴ ἐκτελέσεώς της, ἀλλ’ οὔτε ν’ ἀναμετρήσωσι τὸ μέγεθος τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἤθελον ὑπόσχει ἐπὶ τῇ ὅλως ἀδικαιολογήτῳ παραλείψει ταύτῃ.

§47ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Νὰ γείνῃ μικρὰ διακοπή.

§48ΕΤΕΡΟΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι.

§49ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Ἐργαζόμεθα, κύριε Πρόεδρε, ἀπὸ τῆς ἑνδεκάτης ὥρας τῆς πρωΐας· εἶναι δίκαιον πλέον νὰ μᾶς λυπηθῆτε. Πρέπει νὰ γείνῃ μία διακοπὴ ἡμισείας ὥρας. Ἄλλως μᾶς ἀναγκάζετε νὰ προβαίνωμεν εἰς ἐνστάσεις (Θόρυβος).

§50ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶναι λίαν λογικὴ καὶ λίαν δικαία ἡ παράκλησις αὕτη. Ὑποθέτω δὲ, ὅτι τὰ ἀκροατήρια, ἀντιλαμβανόμενα τῶν γενομένων, θ’ ἀποδοκιμάσωσι τὴν σκληρότητά σας (ἱλαρότης). Μόνον τὰ ζῶα ἐργάζονται τοιουτοτρόπως, κύριε Πρόεδρε. Ἄνθρωποι εἴμεθα, εἶναι Κυριακή, ἔχομεν οἰκογενείας. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ γείνῃ μικρὰ διακοπή.

§51ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μέχρι τῆς 9ης.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 καὶ 20′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 καὶ 30′ μ. μ.)

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§54ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Πρόκειται νὰ γείνῃ συζήτησις σοβαρά...

§55Μ. ΛΑΜΠΡΟΣ. Γνωρίζομεν τί θὰ εἴπητε· ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία (θόρυβος).

§56ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Μὴ θυμόνετε, διότι πιθανὸν νὰ σᾶς ἔλθῃ κἀμμία συμφόρησις (θόρυβος). Λοιπὸν, κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ παρίσταται καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις καὶ ἡ Συμπολίτευσις, ἀλλ’ ἐδῶ δὲν βλέπω τοὺς φίλους μου (θόρυβος). Ὁ κ. Εὐταξίας ἀνέρχεται τὸ βῆμα.

§57ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει, Κύριοι, ἡ ὅλη οἰκονομική των διαχείρισις ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν, καθ’ ἣν διατυμπανίζοντες τὴν οἰκονομικὴν ἐπάρκειαν τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας συνωμολόγουν δάνεια ἐπὶ δανείων· ὡς ἐὰν μὴ ἤρκουν αἱ μέχρι τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1893 διαβεβαιώσεις των, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἱκανὴ καὶ τὰς τότε ὑφισταμένας ὑποχρεώσεις της νὰ ἐκπληρώσῃ ἀκεραίας καὶ νέας τοιαύτας ν’ ἀναλάβῃ· ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει τὸ μετά τινας μῆνας συντελεσθὲν ὑπ’ αὐτῶν πραξικόπημα, καθ’ ὃ ἀποκόψαντες αὐθαιρέτως τὰ χρεώλυτρα περιέστειλαν καὶ τοὺς τόκους κατὰ 70%· ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει ὁ τρόπος, καθ’ ὃν προέβησαν εἰς τὴν τοιαύτην χρεωκοπίαν καὶ καθ’ ὃν, ποιούμενοι διάκρισιν μεταξὺ τῶν πιστωτῶν ἡμῶν, εἰς τούτους μὲν ἀνεγνώριζον 100% εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, εἰς ἄλλους δὲ μόνον 50%· ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει καὶ αὐτὴ ἡ μετὰ τὴν χρεωκοπίαν διαβεβαίωσίς των ὅτι πρὸ αὐτῆς ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶχε φθάσει ἤδη εἰς πλῆρες καὶ ἀληθὲς ἰσοζύγιον τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων ἐπὶ τῷ νομίμως κυκλοφοροῦντι ἐν τῇ χώρᾳ νομίσματι, καὶ ὅτι ἄρα, καίτοι δυνάμενοι νὰ δίδωμεν πρὸς ὅλους τοὺς πιστωτάς μας 100% εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, οὐδὲν ἧττον περικόπτομεν διὰ τοὺς πλείστους ἐξ αὐτῶν τὴν ὀφειλήν μας κατὰ 50% εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια καὶ κατὰ 70% εἰς χρυσόν· ὡς ἐὰν μὴ ἤρκουν, λέγω, πάντα ταῦτα, ἵνα διατρανώσωσι τὴν κακοπιστίαν ἡμῶν, ἔπρεπε νὰ παρέλθῃ νῦν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς, καὶ μὲ ὅλον τὸ κῦρος καὶ τὴν αὐθεντίαν, ἥτις περιβάλλει αὐτὸν, ὡς ἐκ τῆς ἰδιότητός του ταύτης, νὰ διακηρύξῃ, ὅτι αὐτοὶ εἶχον τὴν πεποίθησιν ἤδη ἐν ἔτει 1882, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο ἔκτοτε ἐν πτωχεύσει. Ἀλλὰ πρὸς τί τότε αἱ κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο διαβεβαιώσεις τοῦ ὑπὸ τὸν νῦν Πρωθυπουργὸν Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὅτι εἴχομεν ἀποβῆ ἤδη εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας, εἰς τὴν γῆν τῶν ἰσοζυγίων; Πρὸς τί ἡ τότε μεγαλομανία τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ ναυτικὰς παρασκευὰς, διὰ τὴν κατασκευὴν πολλῶν συλλήβδην δημοσίων ἔργων καὶ σιδηροδρόμων; Πρὸς τί ἡ ἔκτοτε συνομολόγησις τοσούτων δανείων, ἰδίᾳ τῶν 170,000,000 καὶ 135,000,000 φράγκων, τοῦ 1,200,000 καὶ τῶν 5,000,000 λιρῶν στερ., τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἵνα παραλίπω πολλὰ ἄλλα ἐσωτερικὰ καὶ μικρότερα δάνεια; Πρὸς τί καὶ αἱ ἀπὸ τῶν μέσων τοῦ 1892 μέχρι τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1893 καταβληθεῖσαι προσπάθειαι πρὸς συνομολόγησιν νέου μεγάλου ἐξωτερικοῦ δανείου; Δὲν εἶναι ὡς ἐὰν μεθ’ ὅλα ταῦτα ἀπέβαλλε νῦν τὸ προσωπεῖον ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς καὶ ἔλεγε διὰ τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τοὺς πιστωτὰς ἡμῶν: «σᾶς διεβουκολήσαμεν καὶ σᾶς ἐφενακίσαμεν ἐπὶ ἑνδεκαετίαν ὅλην μὲ ἐπαγγελίας ἀπατηλὰς, ὅπως μᾶς δανείζητε τὰ χρήματά σας, νῦν δὲ, ὅτε μᾶς ἐνοήσατε καὶ ἐπαύσασθε δανείζοντες ἡμᾶς, ἰδοὺ ὅτι ὁμολογοῦμεν τὴν ἀπάτην μας, καὶ σᾶς λέγομεν, ὅτι ἤδη ἐν ἔτει 1882 δὲν ἤμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐκπληρώσωμεν ἀκεραίας τὰς ὑποχρεώσεις μας, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον δυνάμεθα νὰ πράξωμεν τοῦτο νῦν, ὅτε αἱ ὑποχρεώσεις ἡμῶν ἐκεῖναι ἐδιπλασιάσθησαν»; Δὲν εἶναι ὡς ἐὰν οὕτω πως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ διασκεδάσῃ καὶ τὸ τελευταῖον ἴχνος ἀμφιβολίας περὶ τῆς δολίας τοῦ Κράτους χρεωκοπίας, τῆς συντελεσθείσης ὑπ’ αὐτοῦ διὰ τοῦ νόμου τῆς 10 Δεκεμβρίου; Εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις κυνισμὸν μεγαλείτερον τούτου; Ἄλλον τινὰ σκοπὸν, Κύριοι, βεβαίως δὲν προέθεντο διὰ τῆς τοιαύτης ὁμολογίας των. Ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐβασάνισα ἐπὶ πολὺ τὸν νοῦν μου, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην ν’ ἀνακαλύψω τοιοῦτον. Ἐρωτῶ δὲ καὶ ὑμᾶς πάντας, νὰ μοὶ εἴπητε εἰλικρινῶς, ποῦ δύνασθε νὰ ἀνεύρητε σεῖς τὸν ἄλλον αὐτὸν σκοπόν; Ὅταν ἔχῃ τις τὸ ἀτύχημα νὰ περιστῇ εἰς πτώχευσιν, οὐδέποτε ζητεῖ νὰ δικαιολογηθῇ πρὸς τοὺς πιστωτάς του προβάλλων εἰς αὐτούς, ὅτι πρὸ πολλοῦ ἤδη περιελθὼν εἰς πλήρη ἀνικανότητα, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του, ἀπέκρυπτε τὴν τοιαύτην κατάστασίν του, ὅπως δυνηθῇ οὕτω διὰ νέων δανείων νὰ ἐπαυξήσῃ τὸν κύκλον τῆς καταστροφῆς του. Αὐτὴ δὲν εἶναι δικαιολογία, ἀλλ’ αὐτοκαταγγελία, δι’ ἧς ὁ ἐν πτωχεύσει διατελῶν ζητεῖ οὐχὶ ν’ ἀνακουφίσῃ, ἀλλὰ νὰ ἐπιβαρύνῃ ἔτι μᾶλλον τὴν θέσιν του, νὰ πείσῃ δηλαδὴ τοὺς πιστωτάς του περὶ τῆς δολίας του χρεωκοπίας. Καὶ τὸ χείριστον πάντων εἶναι, ὅτι εἰς τὴν τοιαύτην ὁμολογίαν προέβησαν, χωρὶς νὰ ἔχωσιν ἐν τούτῳ τοὐλάχιστον δίκαιον, χωρὶς νὰ ἐννοῶσιν, ὅτι αὐτοδιαψεύδονται ὑπὸ τῶν ἰδίων λογαριασμῶν, ὑπὸ τῶν ἰδίων ἰσχυρισμῶν των. Διότι καὶ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν, Κύριοι, τοῦ 1882, τὸν ὁποῖον αὐτοὶ οὗτοι ἐδημοσίευσαν, καὶ καθ’ ὅλας τὰς καταστάσεις, τὰς ὁποίας ἔκτοτε ὑπέβαλλον εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ καθ’ ὅλας τὰς εἰσηγητικὰς ἐκθέσεις τῶν προϋπολογισμῶν των, τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως 1882, τὸ μεταξὺ τακτικῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων, ἀνῆλθε μόλις εἰς 3,479,777, συμπεριλαμβανομένου δὲ καὶ τοῦ ἐξ ἐκτάκτων ἐξόδων ἐλλείμματος ἐξ 1,638,492, συνεποσώθη ἐν ὅλῳ εἰς 5,118,270. Καὶ μὲ ἔλλειμμα τοιοῦτον ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ τότε ἡ Ἑλλὰς ὡς περιελθοῦσα εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως; Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν εὐθὺς τότε νὰ καλυφθῇ αὐτὸ ἔνθεν μὲν μὲ πᾶσαν δυνατὴν οἰκονομίαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῶν ἐξόδων, ἔνθεν δὲ μὲ αὔξησιν προσόδων δι’ ἐπιβολῆς ἐν ἀνάγκῃ νέων φόρων; Πῶς δὲ τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο ἀφήσατε ν’ αὐξήσῃ τὸ ἐπιὸν ἔτος 1883 εἰς 9,258,312 καὶ τὸ μετεπιὸν 1884 εἰς 30,102,146; Ἀφοῦ δ’ ἐθεωρεῖτε τὴν Ἑλλάδα ὡς διατελοῦσαν ἐν καταστάσει πτωχεύσεως τὸ 1882 μὲ ἔλλειμμα 5 ἑκατομμυρίων, διατὶ δὲν ἐθεωρήσατε αὐτὴν ὡς πτωχεύσασαν ἐν ἔτει 1885, ὅτε εἴχετε πρὸ ὀφθαλμῶν τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ 1884, τὸ ἀνελθὸν ἤδη εἰς τὸ ἑξαπλάσιον, εἰς 30 ὅλα ἑκατομμύρια; Ἀλλ’ ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας, πρὸς ἀπόδειξιν τῆς πτωχεύσεως, ἐν ᾗ διετέλει τὸ Κράτος ἐν ἔτει 1882, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἀπολογισμῶν ἀπὸ τοῦ 1862–1881 ἦτο ἔλλειμμα ἐκ δρ. 56,248,376. Ἐν πρώτοις ὁ ἰσχυρισμός του οὗτος ἀντίκειται πρὸς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893, καθ’ ἣν τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο ὁρίζεται εἰς δραχ. 51,108,658, ἤτοι ἐπὶ ἔλαττον κατὰ 5,139,718, ἡ διαφωνία δὲ αὕτη μαρτυρεῖ τρανῶς, ὁπόσον αὐθαίρετος εἶναι καὶ ὁ εἷς καὶ ὁ ἄλλος ἀριθμός· διότι, ἐὰν εἶχον αὐτοὶ ἐξαχθῆ ἐκ τῶν αὐτῶν ἐπισήμων βιβλίων τοῦ Κράτους, δὲν θὰ διέφερον ἀλλήλων οὐδὲ κατὰ μονάδα. Ἔπειτα δὲ καὶ τὸ δῆθεν ἔλλειμμα τῶν 51,108,658 ἐξελέγξας ἐγὼ ἤδη πέρυσιν, ἀπέδειξα ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν μέχρι τοῦ 1881 ἀπολογισμῶν εἶχε πᾶν ἄλλο νὰ ἐπιδείξῃ ἢ ἔλλειμμα. Τὴν σχετικὴν περικοπὴν τῆς τότε ἀγορεύσεώς μου θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναγνώσω, ὅπως ἀποδείξω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴν, ὅτι δὲν ἦτο εἰς αὐτὸν ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπανέλθῃ νῦν εἰς τὸν τότε ἄρδην ἀνατραπέντα ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ δῆθεν ἐλλείμματος τῆς πρὸ τοῦ 1882 ἐποχῆς, καὶ νὰ ἐξογκώσῃ μάλιστα αὐτὸς τοῦτο, ὡς εἴδομεν, κατὰ 5 καὶ ἐπέκεινα ἑκατομμύρια. Ἰδοὺ τί ἔλεγον, Κύριοι, τὴν 11 Ἰανουαρίου 1893 ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου (ἀναγινώσκει): «Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίζεται ὅτι παρέλαβεν ἔλλειμμα ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν τῶν πρὸ τοῦ 1882, ἀνερχόμενον εἰς 51,108,658. Πόθεν δὲ συνάγει τοῦτο; «Ἔχομεν τὴν Γεν. Ληψοδοσίαν τοῦ Κράτους κατὰ τάξιν δημοσιευομένην μέχρι τέλους τοῦ 1878. Κατὰ ταύτην, ἡ μερὶς τῶν ἀπολογισμῶν (σελ. 155) μᾶς παρουσιάζει περίσσευμα τὴν 31 Δεκεμβρίου 1878 ἐκ 16,057,432. Κατὰ τοὺς πίνακας τοὺς συνημμένους εἰς τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893, ἡ μερὶς αὕτη τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 παρουσιάζει περίσσευμα πάντοτε ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν 14,336,993, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ 1882 ηὐξήθη κατὰ τὴν ἔκθεσιν εἰς 14,440,365. Πῶς ὅμως αἴφνης τὸ περίσσευμα αὐτὸ μεταβάλλεται εἰς ἔλλειμμα 51,108,658; «Κατὰ τὴν αὐτὴν, Κύριοι, σημείωσιν, τὴν ὑπὸ τὸν πίνακα τῆς Ληψοδοσίας τοῦ ἔτους 1882, ἡ μερὶς «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν» ἐχρεώθη διὰ τὸ εἰς χρέωσιν μεταφερόμενον ὑπόλοιπον τῶν μέχρι τέλους τοῦ 1888 ἀπολογισμῶν μὲ δρ. 4,366,085». Ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ 1878 μέχρι τοῦ 1881 ἐλλείπουσιν ἔτι οἱ πίνακες τῆς Γενικῆς Ληψοδοσίας τοῦ Κράτους, ἐξ ὧν θὰ ἐξήγετο, πῶς ἀπετελέσθη τὸ ἔλλειμμα τοῦτο. Δὲν δύναμαι ἐν τούτοις νὰ μὴ ἐξάρω ἐνταῦθα τὴν κατάφωρον ἀντίφασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις, ἐνῷ ἐν τῇ προμνημονευθείσῃ σημειώσει ῥητῶς ἀναγράφει, ὅτι κατὰ τὸ 1881 ἡ μερὶς «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν» ἐπαρουσίαζε περίσσευμα 14,440,365, ἰσχυρίζεται ἔπειτα, ὅτι οἱ μέχρι τοῦ 1880 ἀπολογισμοὶ ἀποδίδουσιν ἔλλειμμα 4,366,085, Χρεόνεται λοιπὸν αὐθαιρέτως ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος μερὶς μὲ τὸ ποσὸν τοῦτο, καὶ οὐ μόνον μὲ αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ μὲ ἕτερον, τὸ δι’ ἀπόσβεσιν τῆς μερίδος «ἔκτακτοι στρατιωτικαὶ καὶ ναυτικαὶ δαπάναι» 45,876,499. Τοῦτο εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ἀκατανόητον. Τίνι δικαιώματι ὁ κ. Ὑπουργὸς ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τῆς μερίδος αὐτῆς μεταβιβάζει εἰς χρέωσιν τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἀπολογισμῶν; Κατὰ τὴν συγκεφαλαιωτικὴν κατάστασιν τῆς Ληψοδοσίας, τῇ 31 Δεκεμβρίου 1878 ἡ μερὶς «ἔκτακτοι στρατιωτικαὶ καὶ ναυτικαὶ δαπάναι» ἦτο χρεωμένη μὲ ποσὸν 49,020,831. Τὸ ποσὸν τοῦτο ἀπετελεῖτο ἐξ 20,549,515, ὑπολοίπου εἰς χρέωσιν τοῦ αὐτοῦ λογαριασμοῦ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1877, καὶ ἐξ 28,471,316 δαπανῶν γενομένων μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1878, τὸ ὁποῖον ποσὸν κατὰ τὴν ἀνάλυσιν τῆς αὐτῆς μερίδος ἐν τῷ Γενικῷ Λογαριασμῷ τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1878 (σελ. 162–164) ἐπληρώθη καθ’ ὁλοκληρίαν δι’ ἐνταλμάτων ἐκδοθέντων ἐντὸς τοῦ 1878. Τὸ σύνολον τοῦ ποσοῦ τῶν 49,020,831 παλ. δρ. τοῦ ἐν τῇ χρεώσει τοῦ λογαριασμοῦ τῶν ἐκτάκτων στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δαπανῶν ηὐξήθη κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ἐτῶν 1879, 1880 καὶ 1881 κατὰ δρ. 2,360,847, οὕτως ὥστε τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 ὁ περὶ οὗ πρόκειται λογαριασμὸς ἦτο χρεωμένος μὲ π. δραχ. 51,381,679, ἴσας πρὸς ν. δραχ. 45,876,499. Τὸ ποσὸν τοῦτο ὁλόκληρον μεταβιβάζει ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐν τοῖς πίναξιν αὐτοῦ εἰς χρέωσιν τοῦ λογαριασμοῦ «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν». Ἀλλ’ ἡ πρᾶξις αὕτη καὶ αὐθαίρετος δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ καὶ παράνομος ἐντελῶς. Πρῶτον τὰ ἐντάλματα, δι’ ὧν ἐπληρώθη τὸ ποσὸν τῶν γενομένων τὸ 1878 ἐκτάκτων στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δαπανῶν, ὡς καταφαίνεται ἐκ τοῦ Γεν. Λ/σμοῦ τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἐπιβαρύνουσι τὴν χρῆσίν του· πῶς λοιπὸν ὁ κ. Ὑπουργὸς δύναται νὰ ἐπιῤῥίψῃ νῦν ὁλόκληρον τὸ χρέος ἐκεῖνο καὶ τὸ πρὸ τοῦ 1878 κανονισθὲν ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1881; Ἀλλὰ καὶ ἂν θεωρηθῇ, ὅτι τὸ χρέος τοῦτο εἶναι ἀκανόνιστον, δὲν εἶναι βεβαίως ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐκτελεῖ τὴν ἀπόσβεσίν του ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἐκεῖνος, καθ’ ὃν πρέπει νὰ κανονισθῇ αὐτό. Ἵνα χρεώσῃ τὴν χρῆσιν τοῦ 1881 διὰ τοιούτου ποσοῦ, ὤφειλε νὰ ζητήσῃ πίστωσιν παρὰ τῆς Βουλῆς εἰς βάρος τῆς χρήσεως ταύτης καὶ οὐχὶ δι’ ἁπλῆς μεταγραφῆς νὰ τὸ ἀποσβέσῃ. Πρὶν δὲ χορηγήσῃ ἡ Βουλὴ τὴν πίστωσιν, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐξελέγξῃ τὰς γενομένας δαπάνας. Δι’ ὅλα ταῦτα δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν τὴν χρέωσιν τῆς μερίδος «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν» διὰ τοῦ ποσοῦ τῶν 45,876,499. «Ἀλλὰ καὶ δι’ ἑτέρου ἔτι ποσοῦ χρεόνει ὁ κ. Ὑπουργὸς κατὰ τὸ 1881 τὴν μερίδα «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν». Τὸ ποσὸν τοῦτο εἶναι δραχ. 15,306,438, ὅπερ μεταφέρεται αὐθαιρέτως καὶ πάλιν ἐκ τῆς μερίδος «Τράπεζαι, καταθέσεις διὰ χρεωλύσια καὶ τόκους δανείων» εἰς τὴν χρέωσιν τῆς μερίδος «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν». Κατὰ τὸν πίνακα τῆς Ληψοδοσίας, τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 φέρονται χρεωμέναι διάφοροι Τράπεζαι ἕνεκα καταθέσεων δι’ ὑπηρεσίαν δανείων μὲ τὰ ἑξῆς ποσά:

«Ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου, Κύριοι, μεταφέρεται ὡς ὑπόλοιπον ἐν τῷ πίνακι τῆς Γεν. Ληψοδοσίας τὸ 1882 καὶ ἐν τῷ λογαριασμῷ «Τράπεζαι, ὑπηρεσία τῶν δανείων» ποσὸν 5,275,396 ν. δρ., ἐκ δὲ τοῦ ὑπολοίπου τὰ 15,306,438 μεταφέρονται εἰς χρέωσιν τῆς μερίδος «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν», δηλ. μετατρέπονται εἰς ἔλλειμμα, ὅπερ σημαίνει ὅτι, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 τὰ χρήματα ταῦτα εὑρίσκοντο κατατεθειμένα, ἵνα ἐξ αὐτῶν πληρωθῶσι τακτικαὶ δαπάναι τοῦ 1881, μεταβιβάζονται εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1880, μόνον ὅπως αὐξήσῃ τὸ ἔλλειμμα αὐτῆς καὶ τῶν πρὸ αὐτῆς χρήσεων. Αἱ τοιαῦται πράξεις εἶναι ὄχι μόνον αὐθαίρετοι, ἀλλὰ καὶ ἀκατανόητοι. Δι’ αὐτῆς λοιπὸν τῆς αὐθαιρέτου ἀναγραφῆς τῶν τριῶν προεξετασθέντων κονδυλίων εἰς τὴν χρέωσιν τῆς μερίδος «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν» ἀποτελεῖται τὸ ποσὸν 65,549,024, ἐξ οὗ ἀφαιρεῖται τὸ εἰς πίστωσιν τῆς μερίδος ποσὸν, ἤτοι περίσσευμα 14,440,365, καὶ οὕτως ὑπολείπονται δρ. 51,108,658, τὸ ἔλλειμμα, ὅπερ ἔχει ἀνάγκην ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἐπιῤῥίψῃ ἐπὶ τῆς πρὸ τοῦ 1881 διαχειρίσεως, ὅπως κατὰ τοσοῦτον ἐλαφρώσῃ τὴν μετ’ αὐτὴν περίοδον. Ἀλλ’ ἤδη ὀφείλομεν, Κύριοι, νὰ παρακολουθήσωμεν τὴν ἐξέλιξιν τοῦ ποσοῦ τούτου, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν μετὰ τὸ 1881 περίοδον λαμβάνει ἀντίθετον τάσιν, ἤτοι κλίνει πρὸς τὴν ἐλάττωσιν. Καὶ τοῦτο γίνεται κατὰ τρόπον ἀλλόκοτον καὶ ἐντελῶς αὐθαίρετον. «Τὴν 31 Δεκεμβρίου 1882 τὸ ποσὸν τοῦ ἐλλείμματος ἀνήρχετο εἰς 51,108,658. Ἐκ τούτου ἀφαιροῦνται, κατὰ τὴν ὑποσημείωσιν τοῦ πίνακος Ηʹ (σελ. 8), τὰ ἑξῆς ποσά: αʹ) δραχ. 4,889,483, φερόμεναι «εἰς πίστωσιν ὑπολοίπου τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως τοῦ 1881», ἤτοι περίσσευμα αὐτῆς, βʹ) δραχ. 17,965,360, εἰσπραχθεῖσαι κατὰ τὸ 1882 ἐξ ὑπολοίπου τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων. Εἶναι ἐντελῶς αὐθαίρετος ἡ πρᾶξις αὕτη, πρῶτον μὲν διότι περιλαμβάνει ἐν τῷ λογαριασμῷ τῆς Ληψοδοσίας ἔκτακτα ἔξοδα ἐκ δανείων, ὧν ἡ κίνησις ἀποτελεῖ καθαρῶς ταμειακὰς πράξεις, καὶ τοῦτο ἐναντίον τῆς ῥητῆς περικοπῆς αὐτῆς τῆς εἰσηγητικῆς του ἐκθέσεως (σελ. 5), «μετὰ μόνης τῆς διαφορᾶς, ὅτι δὲν συμπεριλαμβάνονται ἐν τῷ ἰσολογισμῷ τῆς ληψοδοσίας τοῦ δημοσίου ταμείου τὰ πάγια καὶ χρεωλυτικὰ δάνεια, διότι διὰ ταῦτα, καταλογιζόμενα ἐν τῇ ληψοδοσίᾳ κατὰ μὲν τὴν εἴσπραξίν των εἰς τὰ ἔσοδα, κατὰ δὲ τὴν ἀπόσβεσίν των διὰ τῶν ἐτησίων χρεωλυσίων εἰς τὰ ἔξοδα, τηρεῖται ἴδιος λογαριασμός»· δεύτερον δὲ, διότι ὁλόκληρον τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων ἀνήκει εἰς τὸ ἐνεργητικὸν τῆς πρὸ τοῦ 1882 διαχειρίσεως, ὡς τοῦτο ῥητῶς ἀναφέρεται καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς Γεν. Ληψοδοσίας, τῇ δημοσιευθείσῃ κατ’ Ἀπρίλιον τοῦ 1890 (σελ. 17–18), καθ’ ἣν «τὸ ποσὸν τοῦτο (τὸ εἰσπραχθὲν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000 ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν, ἤτοι ν. δρ. 24,428,569) καθὼς καὶ τὰ ἐν τοῖς ταμείοις τοῦ Κράτους ὑπόλοιπα κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 ἐκ δραχμῶν 11,648,845 δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐνεργητικὸν τῶν πρὸ τοῦ 1882 διαχειρίσεων». Οὕτω, κατὰ τὰ μέχρι τοῦδε ἐκτεθέντα, ἡ κατάστασις τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 ἔπρεπε νὰ ἦτο ἡ ἑξῆς: «Ἡ μερὶς «ἀποτελέσματα ἀπολογισμῶν» ἐπαρουσίαζε περίσσευμα 14,440,365, ὑπελείπετο πρὸς εἴσπραξιν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων 24,428,569, ὑπόλοιπον ταμείου τῇ 31 Δεκεμβρίου 1881 ἐξ 11,648,845 ἢ κατὰ τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν 12,729,351, ἐν ὅλῳ 50,517,779 ἢ 51,538,285, ἅ, ὡς περίσσευμα, παρέδιδεν ἡ μέχρι τέλους τοῦ 1881 διαχείρισις εἰς τὴν μετέπειτα, δηλαδὴ ὅλως τὸ ἐναντίον τῶν βεβαιουμένων ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Οὕτω δὲ τὸ ἔλλειμμα, ὅπερ, κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς 31 Σεπτεμβρίου 1892 ἀνήρχετο εἰς 119,400,875, ἀνήκει ἀκέραιον εἰς τὴν μετὰ τὸ 1882 ἐποχὴν, αὐξανόμενον μάλιστα διὰ τοῦ περισσεύματος τῆς πρὸ αὐτῆς ἐποχῆς 51,598,285, ὅπερ, μετατραπὲν κατὰ τὴν μετὰ τὸ 1881 περίοδον εἰς ἔλλειμμα, ηὔξησε τὸ ἔλλειμμα ταύτης εἰς 170,999,160.» Νομίζω, Κύριοι, ὅτι μετὰ τοιοῦτον ἔλεγχον δὲν ἥρμοζε πλέον οὔτε εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν οὔτε εἰς τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τόσον προφανῆ διαστροφὴν τῆς ἀληθείας, καὶ νὰ θελήσωσι νὰ παραστήσωσι καὶ νῦν τὸ περίσσευμα τῆς πρὸ τοῦ 1882 ἐποχῆς ὡς ἔλλειμμα, ἐπηυξημένον μάλιστα τὴν φορὰν ταύτην. Ἀλλ’ ὅπως μὴ ὑπολειφθῇ εἴς τινα ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία περὶ τοῦ πράγματος, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ν’ ἀποδείξω νῦν τοῦτο καὶ κατ’ ἄλλον τινὰ τρόπον, ἁπλούστερον ἢ πέρυσιν, τὸν ἑξῆς. Κατὰ μῆνα Αὔγουστον τοῦ 1892, πρωθυπουργοῦντος τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ, ἐδημοσιεύθη ὁ Γενικὸς Λογαριασμὸς τοῦ 1878, ἐν ᾧ ἔχομεν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν ἀπὸ τοῦ 1833 μέχρι τέλους τῆς χρήσεως τοῦ 1877 (σελ. 154–155). Κατὰ τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα, Κύριοι, καθ’ ὅλην τὴν τεσσαρακονταπενταετίαν ἐκείνην εἰσεπράχθησαν ἐκ τακτικῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους δραχμαὶ 933,548,915.26, ἐκ δὲ δανείων ἐσωτερικῶν 76,778,257.60 καὶ ἐκ δανείων ἐξωτερικῶν 176,276,882.35, ἤτοι ἐν συνόλῳ δρ. 1,186,604,055.21· ἐδαπανήθησαν δὲ εἰς τακτικὰ ἔξοδα δραχμαὶ 933,533,162.17, εἰς ἔκτακτα δ’ ἔξοδα, διὰ δάνεια μὲν ἐσωτερικὰ δρ. 60,176,818.62, διὰ δάνεια δ’ ἐξωτερικὰ 176,836,642.26, ἤτοι ἐν συνόλῳ 1,170,546,623.05. Κατὰ τὴν τεσσαρακονταπενταετίαν ἐκείνην εἴχομεν ἐλλείμματα δρ. 58,972,339.76, περισσεύματα δὲ 75,029,771.92, ἐξ ὧν ἀφαιρουμένων τῶν ἐλλειμμάτων, μένει καθαρὸν περίσσευμα ἐκ δρ. 16,057,432.16. Πῶς νῦν τὸ περίσσευμα τοῦτο ἐντὸς τετραετίας, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1878–1881, μετετράπη εἰς ἔλλειμμα 51,108,658, κατὰ τὴν εἰσηγητικὴν ἔκθεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893, ἢ 56,248,376, κατὰ τὴν νέαν ἔκδοσιν τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας, τὴν ἐπηυξημένην πάντως καὶ ἐπιδιωρθωμένην, περὶ τούτου δύναται ν’ ἀπορήσῃ μόνος ὁ ἀμφιβάλλων ἔτι περὶ τῶν ταχυδακτυλουργικῶν τεχνασμάτων, δι’ ὧν, ὡς ἐν χαλκείῳ, ἀναχωνεύονται οἱ ἐπίσημοι ἀριθμοὶ τοῦ Κράτους ἐν τῷ Δημοσίῳ Λογιστικῷ, καὶ κατὰ τὸ ἑκάστοτε συμφέρον μεταβάλλονται τὰ ἐλλείμματα εἰς περισσεύματα καὶ τὰ περισσεύματα εἰς ἐλλείμματα. Ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει συνέβη τὸ τελευταῖον τοῦτο, τὰ περισσεύματα δηλαδὴ τῶν ἀπολογισμῶν μέχρι τοῦ 1881 μετεβλήθησαν εἰς ἐλλείμματα πολλῶν δεκάδων ἑκατομμυρίων· διότι οὕτω πως ἠδύνατο νὰ παρασταθῇ ἡ Ἑλλὰς ὡς εὑρισκομένη ἐν πτωχεύσει ἤδη ἀπὸ τοῦ ἔτους 1882. Ὅπως δὲ μὴ ἐλεγχθῇ τὸ ψεῦδος καὶ ἡ ἀπάτη, ἀνεστάλη ἡ δημοσίευσις τοῦ μὲν Γεν. Λογαριασμοῦ ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1879 μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου 1881, τῶν δὲ ἀπολογισμῶν ἀπὸ τῆς χρήσεως τοῦ 1878 μέχρι τῆς τοῦ 1881, ἀφοῦ διὰ τῆς δημοσιεύσεως αὐτῶν θ’ ἀπεδεικνύετο ἡ ἀλήθεια, ἣν ἔχει βεβαίως λόγους ν’ ἀποκρύπτῃ ἐπιμελῶς ὁ κ. Πρωθυπουργός. Πλὴν, δυστυχῶς δι’ αὐτὸν, καὶ ἄνευ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Γενικοῦ Λογαριασμοῦ καὶ τῶν ἀπολογισμῶν τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος ἐτῶν δυνάμεθα ἐκ τῆς ἄλλως γνωστῆς διαχειρίσεως αὐτῶν νὰ συμπεράνωμεν μετ’ ἀσφαλείας, ὅτι τὰ μέχρι τοῦ 1881 ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν πᾶν ἄλλο ἔχουσι νὰ ἐπιδείξωσιν ἢ ἔλλειμμα. Κατὰ τὰ ἔτη, Κύριοι, 1878–1881 εἰσεπράχθησαν ἐκ μὲν τακτικῶν προσόδων τοῦ Κράτους 169,996,385, ἐκ δὲ δανείων 166,205,315, ἤτοι ἐκ τοῦ δανείου ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ 59,000,000, ἐξ ἐντόκων γραμματίων 5,000,000, ἐκ τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων 56,836,044, ἄρα εἰσεπράχθησαν ἐν ὅλῳ ἐκ τακτικῶν καὶ ἐκτάκτων ἐσόδων τοῦ Κράτους 336,201,700, εἰς ἃ προστιθεμένου καὶ τοῦ μέχρι τοῦ 1878 περισσεύματος τῶν 16,057,432, ἔχομεν ἐν συνόλῳ 352,259,132 δραχμάς. Ἀπέναντι δὲ τούτων ἐδαπανήθησαν κατὰ τὰ αὐτὰ ἔτη εἰς τακτικὰ μὲν ἔξοδα 198,916,646, εἰς ἔκτακτα δ’ ἔξοδα (διότι εἴχομεν τότε τὴν ἐπιστρατείαν καὶ τὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα τοῦ 1878, τὴν ἐπιστρατείαν τοῦ 1880–1881 καὶ τὴν κατάληψιν τῆς Θεσσαλίας) 137,765,222, ἤτοι ἐν ὅλῳ δρ. 336,681,968, ὧν ἀφαιρουμένων ἐκ τοῦ συνόλου τῶν εἰσπράξεων, τῶν ἀνερχομένων, ὡς εἴδομεν, εἰς 352,259,132, ἔχομεν ὑπόλοιπον περίσσευμα ἐκ δρ. 15,577,164. Ἄν νῦν εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο προσθέσωμεν τὸ ποσὸν τὸ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000 εἰσπραχθὲν μετὰ τὸ 1881 ἐξ 24,428,569, ἅπερ ὁμοῦ μετὰ τῶν ὑπολοίπων ἐν τοῖς ταμείοις τοῦ Κράτους τὴν 31 Δεκεμβρίου 1881 ἐκ δρ. 11,648,845 «δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐνεργητικὸν τῶν πρὸ τοῦ 1882 διαχειρίσεων», κατὰ τὴν ἐν ἔτει 1890 δημοσιευθεῖσαν Γενικὴν Ληψοδοσίαν (σελ. 17–18), ἔχομεν οὕτω περίσσευμα ἐκ τῆς πρὸ τοῦ 1882 διαχειρίσεως ἐκ δρ. 51,654,576. Ἰδού, Κύριοι, τὸ ἀληθὲς ἀποτέλεσμα τῶν ἀπολογισμῶν μέχρι τοῦ 1881 συμπεριλαμβανομένου, ὅπερ μάτην ἠθέλησαν νὰ μετατρέψωσι ταχυδακτυλουργικῶς ἡ μὲν εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893 εἰς ἔλλειμμα ἐκ δρ. 51,108,658, ὁ δὲ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας εἰς ἔλλειμμα ἐκ 56,248,376 δραχμῶν! Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθησαν εἰς μόνην ταύτην τὴν διαστροφὴν τῆς ἀληθείας. Ὡς ἐὰν μὴ ἤρκει, Κύριοι, τὸ αἶσχος καὶ ἡ ἀτιμία, τὴν ὁποίαν ἐπεσώρευσαν ἐπὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς πατρίδος ἡμῶν διὰ τῆς χρεωκοπίας τῆς 10 Δεκεμβρίου, ἔπρεπε ν’ ἀναδράμωσι καὶ εἰς τὸ παρελθὸν αὐτῆς, καὶ ἐκεῖ ν’ ἀναζητήσωσιν ὅ,τι ἱερὸν καὶ ὅσιον ἔχει ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ νὰ τὸ καταστήσωσι συνένοχον τοῦ ἐθνικοῦ ὀνείδους των. Δὲν ἐφείσθησαν κἂν τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, ἧς πρὸ πολλοῦ αὐτοὶ ὑπῆρξαν οἱ νεκροθάπται. Ἀφ’ οὗ χρόνου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἐπεκράτησεν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, πᾶσαν προσπάθειαν κατέβαλεν, ἵνα λησμονηθῶσιν οἱ ἐθνικοὶ ἡμῶν πόθοι, ἵνα καταστῇ κενὴ λέξις ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ, καὶ πᾶς, ὅστις ἀνέφερεν ἔτι τὴν μεγάλην ἰδέαν, ἥτις διεθέρμαινε πάλαι ποτὲ τὰ στήθη τῶν πατέρων ἡμῶν, θεωρῆται ὡς ἀδιόρθωτος ἰδεολόγος. Ὀλίγον κατ’ ὀλίγον κατώρθωσε τῳόντι νὰ ταφῇ ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν πολιτική. Ἀλλ’ ἔπρεπε νῦν νὰ μεταβληθῶσιν εἰς τυμβωρύχους καὶ νὰ ἐκθάψωσιν αὐτήν, ὅπως τὴν καταστήσωσι συνένοχον τῆς χρεωκοπίας τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος μάλιστα εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας δὲν ἐδίστασε τὴν ὅλην εὐθύνην διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν καταστροφὴν εἰς τὰ δημόσια ἡμῶν οἰκονομικὰ νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικὴν, ἧς χάριν, εἶπε, τὸ Κράτος ὑπεβλήθη εἰς χρέος 509 ὅλων ἑκατομμυρίων. Καὶ ἐὰν, Κύριοι, ἦτο ἀληθὲς τοῦτο, ὤφειλεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς νὰ μὴ κάμῃ χρῆσιν ἐπιχειρήματος, δι’ οὗ ὁπωσδήποτε καταῤῥυπαίνεται διὰ τοῦ βορβόρου τῆς χρεωκοπίας πᾶν ὅ,τι ὑψηλὸν καὶ γενναῖον ἔχομεν νὰ ἐπιδείξωμεν ἐν τῷ παρελθόντι. Ἀλλὰ δυστυχῶς δι’ αὐτὸν καὶ εὐτυχῶς διὰ τὸ ἔθνος ἡμῶν δὲν εἶναι ἀληθὴς ὁ ἰσχυρισμὸς αὐτοῦ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι πάντα τὰ δάνεια, ὅσα ἀπηρίθμησεν αὐτὸς κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του, συνωμολογήθησαν πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. Τοῦτο θ’ ἀποδείξῃ βραχὺς ἔλεγχος τῶν ὑπ’ αὐτοῦ μνημονευθέντων δανείων. αʹ) Τὸ δάνειον πρὸς τὰς τρεῖς Δυνάμεις συνωμολογήθη τὸ 1832 διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ νέου βασιλείου, χωρὶς νὰ ἔχῃ σχέσιν τινὰ πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν. Καὶ ἂν ὅμως θελήσῃ τις νὰ σχετίσῃ αὐτὸ πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ποῖον κεφάλαιον ἀντιπροσωπεύει αὐτὸ νῦν; Δι’ αὐτοῦ ἐπιβαρύνεται ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους, κυρίως εἰπεῖν, μὲ 600,000 φρ. χρ. ἐτησίως, αἵτινες νῦν ἀντιπροσωπεύουσι κεφάλαιον 10,000,000 μόνον. Αἱ περιπλέον 300,000 ἔχουσιν, ὡς γνωστὸν, παραχωρηθῆ ὡς ἐπιχορήγησις εἰς τὸν Βασιλέα. βʹ) Τὸ δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας, μετὰ τὸν ἐπιτευχθέντα συμβιβασμὸν πρὸς τοὺς κατόχους τῶν ὁμολογιῶν του ἐν ἔτει 1878, ἀνεγνωρίσθη ὡς χρεωλυτικὸν ἐπὶ ποσῷ λιρῶν στερ. 1,200,000 καὶ ἐπεβάρυνε τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους μὲ τόκους καὶ χρεώλυτρα 75,000 λιρῶν στερλ. καὶ ὀλίγα ἔτη ὑπελείποντο ἔτι πρὸς ἐξόφλησίν του, ὅτε, χάρις εἰς τοὺς οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς, ἐν ἔτει 1890 μετετράπη αὐτὸ εἰς προσωρινὸν δάνειον ἐντόκων γραμματίων, ἅτινα κατὰ Δεκέμβριον τοῦ ἔτους ἐκείνου ἐδέησε νὰ ἐξοφληθῶσι διὰ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἐλλείψει ἄλλων χρημάτων. Εἰρήσθω δ’ ἐν παρόδῳ, ὅτι κατὰ τὴν μετατροπὴν αὐτοῦ συνετέλεσθη ῥυπαρὰ κερδοσκοπία ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ἦσαν εἰς θέσιν νὰ λάβωσιν ἐγκαίρως γνῶσιν τῆς τοιαύτης μετατροπῆς. γʹ) Τὸ δάνειον πρὸς τὸν Βασιλέα Ὄθωνα, ἀνερχόμενον εἰς 4,500,000 δρ., συνωμολογήθη, κατὰ τὸ ἄρθρον Δʹ τῆς σχετικῆς συμβάσεως, «λόγῳ δαπανῶν γενομένων πρὸς ἀνέγερσιν τῶν ἐν Ἀθήναις ἀνακτόρων καὶ ἀποκατάστασιν τῶν ἀνακτορικῶν κήπων, πρὸς οἰκοδομὴν τοῦ βασιλικοῦ φαρμακείου (νῦν Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν) καὶ τῶν βασιλικῶν ἱπποστασίων, λόγῳ στερήσεως κινητῶν πραγμάτων καὶ φθορᾶς ἐπὶ ἀκινήτων, λόγῳ καθυστερήσεως μέρους ἐτησίας ἀνακτορικῆς χορηγίας κλπ.» Ἀλλ’ ἐρωτῶ, τίνα σχέσιν ἔχουσι ταῦτα πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν; δʹ) Τὸ δάνειον τῶν 6,000,000 παλ. δραχμῶν, τὸ συνομολογηθὲν τῷ 1863 πρὸς κάλυψιν ἐλλειμμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ ἕνεκα τῶν τότε ἀνωμαλιῶν, οὐδεμίαν ἐπίσης σχέσιν ἔχει πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν. εʹ) Τὸ δάνειον τῶν 25,000,000 τοῦ 1867 μόνον κατὰ δέκα ἑκατομμύρια διετέθη ὑπὲρ τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως καὶ τῶν τότε πολεμικῶν παρασκευῶν, κατὰ τὰ λοιπὰ ἐδαπανήθη εἰς κάλυψιν ἐλλειμμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ, κατὰ τοὺς ἀπολογισμούς. Ϛʹ) Τὸ δάνειον τῶν 26,000,000 τοῦ 1874 συνωμολογήθη, κατὰ τὸ ἄρθρον 1 τοῦ ΦΕʹ νόμου, πρὸς ἀπόσβεσιν διαφόρων ὀφειλῶν τοῦ Δημοσίου, ὡς τῶν ὀφειλομένων εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας μέχρι τέλους τοῦ 1873, τῶν ὀφειλομένων δικαστικῶν ἀποζημιώσεων μέχρι τέλους τοῦ 1873 καὶ τῶν ἀπὸ ἔξοδα κεκλεισμένων καὶ διαγεγραμμένων χρήσεων, ἅτινα βεβαίως δὲν σχετίζονται τὸ παράπαν πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικήν. ζʹ) Τὸ δάνειον τῶν 10,000,000, συνομολογηθὲν τῷ 1876, διετέθη πράγματι εἰς ἐκτάκτους στρατιωτικὰς παρασκευάς. ηʹ) Τὸ δάνειον τῶν 60,000,000, συνομολογηθὲν τῷ 1879 κυρίως πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, χάριν τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας καὶ ἄλλων ἀναγκῶν (πρβλ. ἄρθρ. 12 τοῦ ΨΟΒʹ νόμου), διετέθη ὡς ἑξῆς: 1) Κατὰ τὸ Β. Διάταγμα τῆς 22 Αὐγούστου 1879 ἐπετράπη νὰ δαπανηθῶσιν ὑπὲρ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους ἐκείνου 3,000,000. 2) Διὰ τοῦ Β. Δ. τῆς 18 Ὀκτωβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους ἕτερα 2,000,000 διὰ τὸν αὐτὸν σκοπόν. 3) Διὰ τοῦ νόμου ΨΟΕʹ τῆς 24 Δεκεμβρίου 1879 ἐπετράπη νὰ δαπανηθῶσιν ἔτι διὰ τὸν αὐτὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1879 δραχμαὶ 1,500,000. 4) Διὰ τοῦ νόμου ΨΗʹ τῆς 24 Ἰανουαρίου 1880 ἐπετράπη νὰ δαπανηθῶσιν ἕτερα 2,500,000 διὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους ἐκείνου. 5) Διὰ τοῦ νόμου ΨΟΒʹ (ἄρθρ. 12) ἐχορηγήθησαν, ὡς δάνειον, εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας 8,000,000. Ἐκ τῶν 47,100,000 ἄρα, εἰς ὅσον ἀνῆλθε τὸ εἰσπραχθὲν ποσὸν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, τὰ 17,000,000 ἐδαπανήθησαν εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ μόνον 30,000,000 ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς. θʹ) Τὸ δάνειον τῶν 120,000,000 συνωμολογήθη τῷ 1880, ἐκ τοῦ προϊόντος δ’ αὐτοῦ, ἀνελθόντος εἰς δραχμὰς 81,000,058, κατὰ τὴν Γενικὴν Ληψοδοσίαν τοῦ Κράτους, τὴν δημοσιευθεῖσαν τῷ 1890, (σελ. 17) 24,428,569 ἐδαπανήθησαν εἰς κάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος τῆς χρήσεως τοῦ 1881 (πρβλ. καὶ ἀπάντησιν Πρωθυπουργοῦ πρὸς ἐπερώτησίν μου σελ. 3). Ὑπολείπονται οὕτω 57,000,000 περίπου, ἅτινα ἐδαπανήθησαν ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολικῆς. ιʹ) Τὸ δάνειον τῶν 135,000,000, συνομολογηθὲν τῷ 1887, διετέθη κατὰ 26,000,000 μόνον διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν. Κατὰ ταῦτα αἱ ἀληθεῖς ἡμῶν δαπάναι ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς εἶναι αἱ ἑξῆς:

Ποῦ νῦν τὰ 509 ἑκατομμύρια τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας; Καὶ ὅπως διασύρωσι καὶ ἀτιμάσωσι πᾶν ὅ,τι ἔχει ἱερὸν καὶ ὅσιον τὸ ἔθνος, δὲν ἠρκέσθησαν εἰς μόνην τὴν τυμβωρυχίαν, ἀλλὰ προσέφυγον καὶ εἰς τὴν γνωστὴν λαθροχειρίαν, δι’ ἧς διαστρέφουσι καὶ παραχαράττουσι καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐπισήμους λογαριασμοὺς τοῦ Κράτους, ὡς ἀπέδειξα ἤδη καὶ ἐπ’ ἄλλῃ εὐκαιρίᾳ. Ἄφετε, Κύριοι, ἥσυχον τὸ παρελθὸν, τὸ ὁποῖον ἀναλογιζόμενοι σεῖς ὀφείλετε νὰ κατανεύητε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξ αἰσχύνης διὰ τὸ παρὸν, ὅπερ εἶναι ἔργον ὑμῶν ἀποκλειστικόν. Μὴ βεβηλοῦτε τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πολιτικὴν, τῆς ὁποίας εἶσθε ἀνάξιοι σεῖς καὶ τὸ ὄνομα κἄν νὰ ἀναφέρητε, ἀναμιγνύοντες αὐτὴν εἰς τὸ ὄνειδος, εἰς ὃ ἐβυθίσατε τὸν ἀτυχῆ αὐτὸν τόπον διὰ τῆς ἄφρονος διαχειρίσεώς σας. Ἡ πρὸ τοῦ 1882 ἐποχὴ εἰς οὐδεμίαν ἀπολύτως σχέσιν εὕρηται πρὸς τὴν χρεωκοπίαν, ἣν σεῖς παρεσκευάσατε καὶ συνετελέσατε, συντόνως καὶ ἀνενδότως ἐργασθέντες πρὸς τοῦτο ἐπὶ ἑνδεκαετίαν καὶ ἐπέκεινα, ἀπὸ τοῦ 1882 καὶ ἐντεῦθεν. Διὰ τῶν δανείων τῶν πρὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἡ Ἑλλὰς διεξήγαγε τὸν περὶ ἀνεξαρτησίας ὑπεράνθρωπον ἀγῶνα ἐπὶ ἑπταετίαν ὅλην, ἀνέστη ἐκ τῆς τέφρας, ὡς φοῖνιξ, μετὰ τὸν καταστρεπτικὸν ἐκεῖνον πόλεμον, ἀποκατέστη εἰς βασίλειον, μετὰ πολλοὺς ἐσωτερικοὺς σπαραγμοὺς ἀπέκτησε τοὺς συνταγματικοὺς θεσμούς της, ὧν χάριν ἐδέησε νὰ προβῇ καὶ εἰς ἀλλαγὴν δυναστείας, διεξήγαγε πολλὰς ἐπαναστάσεις καὶ ἐπιστρατείας, ηὔξησε τὰ ἀρχικὰ ὅριά της διὰ τῆς προσκτήσεως τῆς Ἑπτανήσου, τῆς Θεσσαλίας καὶ τμήματος τῆς Ἠπείρου. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα, ἐλθόντες σεῖς εἰς τὰ πράγματα ἐν ἔτει 1882, εὕρετε περίσσευμα ἐξ 27,226,000, καὶ ὑπόλοιπον ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων ἐκ δρ. 24,128,569. Εὕρετε τὴν πίστιν αὐτῆς ἀκμαίαν, ὡς σεῖς αὐτοὶ ὡμολογεῖτε τότε. Οὕτω παρελάβετε τότε τὴν Ἑλλάδα, καὶ πῶς τὴν παραδίδετε τὴν σήμερον; Καταπεπονημένην ἐκ τῶν φορολογικῶν βαρῶν της, ἅτινα σεῖς ἐν τῷ μεταξὺ ὑπερεδιπλασιάσατε, καμφθεῖσαν καὶ συντριβεῖσαν ἐκ τοῦ δημοσίου αὐτῆς χρέους, ὅπερ σεῖς ἐπίσης ὑπερεδιπλασιάσατε, καὶ μὲ ἐλλείμματα συμποσωθέντα, κατὰ τὴν ἰδίαν ὑμῶν ὁμολογίαν, ἀπὸ τοῦ 1882–1892 εἰς δραχ. 303,680,641. Καὶ πρὸς τί ὅλα τὰ νέα φορολογικὰ βάρη; πρὸς τί ὁ ὑπερδιπλασιασμὸς τοῦ δημοσίου ἡμῶν χρέους; πρὸς τί τὰ κολοσσιαῖα ταῦτα ἐλλείμματα; Οὐχὶ βεβαίως ὅπως τύχῃ ἡ Ἑλλὰς ἐπεκτάσεως τῶν ὁρίων της, ἔστω καὶ κατὰ μίαν σπιθαμὴν γῆς, οὐχὶ ὅπως ὁδηγηθῶσι τὰ ὅπλα τῆς δαφνηφόρα εἰς τὰ πεδία τῆς τιμῆς καὶ τῆς δόξης, ἀλλ’ ὅπως ὁδηγηθῇ εἰς τὸ ἄγος τῆς Κούτρας καὶ τοῦ Μπατσοῦ καὶ εἰς τὴν ἀτιμίαν τῆς 10 Δεκεμβρίου π. ἔ. Αὐτὰ εἶναι τὰ μόνα κατορθώματα, δι’ ὧν δύνασθε νὰ δικαιολογήσητε τὴν ἄφρονα ὑμῶν διαχείρισιν. Ἄν δὲν σᾶς κρίνῃ διὰ τοῦτο ἡ παροῦσα Βουλή, ἐν ᾗ διαθέτετε τυφλὴν πλειονοψηφίαν, ἑτοίμην νὰ καλύψῃ πάσας ὑμῶν τὰς πράξεις διὰ τῆς ψήφου τῆς ἐμπιστοσύνης της, θὰ σᾶς κρίνῃ ὅμως καὶ θὰ σᾶς κατακρίνῃ ἡ ἀδέκαστος ἱστορία, θὰ σᾶς κρίνῃ καὶ κατακρίνῃ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον, ἀναλογιζόμενον, πῶς παρελάβετε αὐτὸν τὸν τόπον ἐν ἔτει 1882 καὶ ποῦ ἠγάγετε αὐτὸν ἐν ἔτει 1893...

§58ΦΩΤΗΛΑΣ. Καὶ δὲν μᾶς λέγετε, παρακαλῶ, εἰς πόσον ἀνήρχετο τὸ δημόσιον χρέος τὸ 1882 καὶ εἰς πόσον ἀνέρχεται αὐτὸ τώρα;

§59ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ τὸ εἴπω, ὅταν ἔλθῃ εἰς τοῦτο ἡ σειρὰ τοῦ λόγου μου, κύριε Βουλευτὰ Καλαβρύτων, τὴν δὲ σειρὰν τοῦ λόγου, ὡς γνωστὸν, κανονίζει ὁ ἀγορεύων καὶ οὐχὶ οἱ ἀκροώμενοι αὐτοῦ... Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν, Κύριοι, ἢ νὰ καταλήξωμεν ἐκεῖ, ὅπου εὑρισκόμεθα τὴν σήμερον, μετὰ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν — ἄς τὴν ὀνομάσωμεν οὕτω, χάριν τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας, — τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνεκαίνισεν ἀπὸ τοῦ 1882, ἀφ’ ἧς ἡμέρας αὐτὸς ἐκυριάρχησεν ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Πολιτείᾳ, καὶ ἥτις ἐξηκολούθησε σχεδὸν ἀπαρεγκλίτως ἐφαρμοζομένη μέχρι τῆς 27 Ἀπριλίου π. ἔ., ὅτε αὐτὸς ἐτράπη εἰς ἄτακτον φυγὴν πρὸ τῶν ἐρειπίων, ἅτινα δι’ αὐτῆς ἐδημιούργησε. Τὴν πολιτικὴν ταύτην διῄρεσα ἤδη εἰς τρεῖς περιόδους, εἰς τὴν ἀπὸ τοῦ 1882–1885, εἰς ἣν ἀπέδωκα τὸν ἰδιαίτερον χαρακτηρισμὸν τῆς φορομανίας καὶ μεγαλομανίας, εἰς τὴν ἀπὸ τοῦ 1886–1890 καὶ εἰς τὴν ἀπὸ τοῦ 1892 ἕως 1893, εἰς ἃς ἀπέδωκα τὸν ἰδιαίτερον χαρακτηρισμὸν τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν. Τὰς περιόδους ταύτας ὀφείλω νῦν ν’ ἀνασκοπήσω, ἀπαντῶν πρὸς μίαν ἑκάστην τῶν ἀντιῤῥήσεων τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας πρὸς ὅσα ἐγὼ εἶπον ἤδη κατὰ τὴν πρώτην ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894 ἀγόρευσίν μου. Διημφισβήτησεν ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας, ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ 1882–1885 περίοδος διακρίνεται διὰ τὴν κατ’ αὐτὴν ἐκδηλωθεῖσαν φορομανίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Εἰς ἀπόδειξιν δὲ τοῦ ἰσχυρισμοῦ του ἀνέφερεν, ὅτι οἱ κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ἐπιβληθέντες φόροι ἀνῆλθον εἰς 4,800,000, ἐξ ὧν ἀφαιρουμένων δρ. 3,300,000, εἰς ὃ ποσὸν ἀνῆλθεν ἡ κατὰ τὸ αὐτὸ διάστημα ἐπελθοῦσα ἐλάττωσις τῶν φόρων, ἰδίᾳ ὡς ἐκ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης, ἔχομεν καθαρὰν αὔξησιν μόλις 1,500,000 δρ. ἀντὶ τῶν 20,000,000, ὡς εἶπον ἐγὼ δῆθεν. Ἐγὼ, Κύριοι, ἀπορῶ, πῶς ὁ κ. συνάδελφος ἀνωμολόγησε καὶ τὴν αὔξησιν ταύτην, ἀφοῦ διὰ τῆς γνωστῆς ταχυδακτυλουργικῆς μεθόδου, τῆς καθιερωθείσης ἐπὶ τῶν ἐπισήμων ἀριθμῶν τοῦ Κράτους ὑπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἠδύνατο κάλλιστα νὰ μετατρέψῃ καὶ αὐτὰς εἰς ἴσην, ἢ καὶ μείζονα ἐλάττωσιν. Μήπως διὰ τῆς αὐτῆς μεθόδου δὲν μετατοπίζει τὴν ἐπελθοῦσαν ἐλάττωσιν τῶν φόρων, ὡς ἐκ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης, τῆς γενομένης ἤδη ἐν ἔτει 1880, εἰς τὴν μετὰ τοῦ 1882 περίοδον; Μήπως διὰ τῆς αὐτῆς ταχυδακτυλουργικῆς μεθόδου δὲν μετατοπίζει καὶ τὴν αὔξησιν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους κατὰ 6 ἑκατομμύρια ἐτησίως εἰς χρυσὸν, ὡς ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170,000,000, τοῦ συνομολογηθέντος ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐν ἔτει 1884, εἰς τὴν πρὸ τοῦ 1882 ἐποχὴν, διὰ νὰ ἐξογκώσῃ οὕτω τὸ ποσὸν τὸ τότε καταβαλλόμενον διὰ τὸ δημόσιον ἡμῶν χρέος, καὶ ἀποδείξῃ καὶ οὕτω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο ἤδη ἐν πτωχεύσει, ὅτε ὁ κ. Τρικούπης ἐν ἔτει 1882 ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας; Αὐτοὶ οἱ Κύριοι νομίζουσιν, ὅτι τὰ πάντα δύναται νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτοὺς ἡ αὐθαιρεσία των, ὡς ἐπὶ τῶν λογαριασμῶν τοῦ Κράτους, καὶ ἐπὶ τῶν γεγονότων αὐτῶν, τῶν γνωστῶν εἰς πάντας καὶ ἀναντιλέκτων. Διὰ τοῦτο αὐθαιρέτως ὅλως μετατοπίζουσι καὶ αὐτὰ τὰ γεγονότα ἐκ τῆς μιᾶς εἰς τὴν ἄλλην ἐποχὴν, ἀρκεῖ ν’ ἀνακουφίζηται οὕτως ἡ διαχείρισίς των καὶ νὰ ἐπιβαρύνηται ἡ τῶν ἄλλων. Μήπως δὲν πράττουσι τὸ ἴδιον καὶ ὡς πρὸς τὴν μετὰ ταῦτα διαχείρισιν, καθ’ ἣν διακρίνοντες μεταξὺ ἐτῶν Τρικουπικῆς καὶ Δηλιγιαννικῆς διαχειρίσεως, φροντίζουσι ν’ ἀνακουφίσωσιν ἐκεῖνα ἐκ πολλῶν δαπανῶν, ἀναγομένων εἰς τὴν ἰδίαν των διαχείρισιν, καὶ νὰ ἐπιβαρύνωσι ταῦτα μὲ αὐτάς; Εὐτυχῶς ὅμως εἶναι τόσον σκαιὰ καὶ χονδροειδὴς ἡ τοιαύτη παραχάραξις τῶν γεγονότων, ὥστε εὐχερής, εὐχερέστατος ἀποβαίνει ὁ ἔλεγχος αὐτῆς. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς μὲ προέλαβεν ἤδη ἐν τούτῳ, καὶ σᾶς ἀπηρίθμησε μίαν πρὸς μίαν τὰς αὐξήσεις τῶν φόρων κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην, καθ’ ἣν ηὐξήθησαν οὗτοι:

Δὲν εἶναι δέ, Κύριοι, ἀληθὲς ὅτι ἐγώ, κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶπον, ὅτι οἱ φόροι ηὔξησαν πράγματι κατὰ 20,000,000 ἀπὸ τοῦ 1882–1885 τὰς προσόδους τοῦ Κράτους. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἡ αὔξησις τῶν ὑπαρχόντων καὶ ἡ ἐπιβολὴ νέων φόρων ἐγένετο τότε ἐν τοιαύτῃ σπουδῇ, τόσον ἀβασανίστως καὶ ἀπρομελετήτως, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ ἐπιβαρυνθῶσι μὲν δι’ αὐτῶν ὡρισμέναι τάξεις τοῦ λαοῦ, νὰ μὴ ἐπιτευχθῶσι δὲ τὰ προσδοκώμενα ἀποτελέσματα καὶ διὰ τὸ ἀκατάρτιστον τῶν σχετικῶν νομοθετημάτων, ὡς ἰσχυρίσθην τότε, καὶ διὰ τὴν πλημμελῆ λειτουργίαν τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν διοικήσεως, ὡς θὰ προσέθετον νῦν. Διὰ τοῦτο τὰ εἰσπραχθέντα καθυστέρησαν τῶν προϋπολογισθέντων ἐν ἔτει μὲν 1883, ἀφότου ἐπῆλθεν ἡ μεγαλειτέρα αὔξησις τῶν φόρων, κατὰ 13,596,044, ἐν ἔτει δὲ 1884 κατὰ 25,378,313. Ὅταν δὲ ἀναλογισθῇ τις, ὅτι, πρὶν ἢ ἐκ τοῦ ὑστέρου ἐπιβεβαιωθῇ ὁποῖα θὰ ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, ὁ κ. Τρικούπης προέβαινε τότε ἀλογίστως εἰς αὔξησιν ἐξόδων, ἅτινα ἐπραγματοποιοῦντο ἐν τοῖς πλείστοις, ἀποδεικνύοντα ἀκριβεστέρους τοὺς περὶ αὐτῶν ὑπολογισμούς του, θὰ ἐξηγήσῃ, πῶς μεθ’ ὅλην τὴν αὔξησιν τῶν ὑπαρχόντων καὶ τὴν ἐπιβολὴν νέων φόρων, εἴχομεν ἐν τούτοις ἐλλείμματα, ἀνελθόντα τὸ μὲν 1882 εἰς 5,118,270, τὸ δὲ 1883 εἰς 9,258,312, καὶ τὸ 1884 εἰς 30,102,146! Ὅπως ἔχητε ἔννοιάν τινα, Κύριοι, τῆς ἐλαφρότητος, μεθ’ ἧς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβαινε τότε εἰς τὰ οἰκονομικά του μέτρα, ἐξ ὧν τοιαῦτα ἔσχομεν ἀποτελέσματα, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ κάμω ἰδιαίτερον λόγον περὶ τῆς ἐμπορικῆς καὶ ναυτιλιακῆς συνθήκης, ἣν συνωμολόγησεν ἐν ἔτει 1884 πρὸς τὴν Γερμανίαν καὶ δι’ ἣν ἐνόμισεν ὅτι εἶχε λόγους ἔκτοτε νὰ ἐναβρύνηται. Διὰ τῆς συνθήκης ἐκείνης ἐπετεύχθη τῳόντι ἐλάττωσις τοῦ δασμοῦ τῆς εἰς Γερμανίαν εἰσαγομένης σταφίδος εἰς 8 μάρκα κατὰ 100 χιλιόγραμμα. Ἀλλ’ ἡ ἐλάττωσις αὕτη ἦτο ἀναξία λόγου.

§60Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἦτο πρὶν 24 μάρκα· καὶ ὅμως ὑμεῖς γινώσκετε τὰ τῆς Γερμανίας.

§61ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοῦτο οὐδ’ ἐγὼ ἀρνοῦμαι, ὡς οὐδ’ ὑμεῖς, νομίζω, δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης μειώσεως τοῦ δασμοῦ δὲν ηὔξησε κατὰ πολὺ ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ ἡμετέρου προϊόντος εἰς Γερμανίαν. Ἐξ 11,746,546 καὶ 13,141,707 λιτρῶν, εἰς ὅσον συνεποσώθη ἡ εἰσαγωγὴ αὕτη κατὰ τὰ ἔτη 1875 καὶ 1881, ἀνῆλθε τὸ 1887 εἰς 19,903,445 καὶ τὸ 1892 εἰς 16,376,949 λ. Ἐντεῦθεν αἱ τελωνειακαὶ εἰσπράξεις τῆς Γερμανίας ἐμειώθησαν κατὰ 600,000 μάρκα περίπου.

§62Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ Γερμανικὸν Δημόσιον ἐζημιώθη ὑπὲρ τὸ 1,000,000 μάρκα.

§63ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἡ Ἑλλὰς 3,000,000 δραχμάς.

§64ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ Γερμανία εἰσέπραξεν ἐκ τοῦ εἰσαγωγικοῦ δασμοῦ τῆς σταφίδος τὸ 1875 μάρκα 1,355,352 καὶ τὸ 1881 μ. 1,516,914 μὲ δασμὸν 24 μ. κατὰ 100 χιλιόγραμμα, μὲ δασμὸν δὲ 8 μ. εἰσέπραξε τὸ 1888 μ. 833,168. Ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὰ ἔτη ἐκεῖνα, ἅτινα καὶ ὑπὸ τὸν πρὶν καὶ ὑπὸ τὸν νῦν δασμὸν παρουσιάζουσι τὴν ἀνωτέραν εἰσαγωγὴν σταφίδος εἰς Γερμανίαν. Ἐκ τῆς ἀντιπαραβολῆς δὲ αὐτῶν συνάγεται, ὅτι ὁ μέσος ὅρος τῆς διὰ τοῦ νέου δασμοῦ προσγινομένης εἰς τὸ Γερμανικὸν Κράτος ζημίας εἶναι περὶ τὰς 600,000 μ. ἐτησίως. Δὲν πρέπει δὲ νὰ θεωρηθῇ ὡς κέρδος ὑπὲρ ἡμῶν ἡ ἀτελὴς εἰσαγωγή, ἡ καθιερουμένη διὰ τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος συνθήκης ἐπὶ διαφόρων Ἑλληνικῶν προϊόντων ἐν Γερμανίᾳ, οἷα ὁ βάμβαξ, ἐκκοκισμένος καὶ μὴ ἐκκοκισμένος, ἡ μέταξα, ἀκατέργαστος, ἄβαφος καὶ εἰς βόμβυκας, ἡ μεταλλῖτις ψευδαργύρου, μαγγανησίου καὶ χρωμίου, τὸ θεῖον, τὰ ἀκατέργαστα μάρμαρα, ἡ Θηραϊκὴ γῆ, ἡ σμύρις εἰς λίθους ἀκατεργάστους, αἱ βάλανοι, σπόγγοι παντοειδεῖς, δέρματα ἀκατέργαστα πρὸς βυρσοποιΐαν καὶ πρὸς κατασκευὴν μηλωτῶν, κηκίδια, πίσσα καὶ ῥιζάριον. Πάντα τὰ προϊόντα ἡμῶν ταῦτα καὶ πρὶν εἰσήγοντο ἀτελῆ εἰς Γερμανίαν...

§65ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Χάριν τῆς Γερμανικῆς βιομηχανίας.

§66ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Βεβαίως· διότι χρησιμεύουσιν ὡς πρώτη ὕλη αὐτῆς... Ἐπὶ πάντων λοιπὸν τῶν εἰδῶν τούτων εἰς οὐδεμίαν πρὸς ἡμᾶς παραχώρησιν προέβη ἡ Γερμανία, ἐνῷ ἡμεῖς προέβημεν εἰς πλείστας ὅσας παραχωρήσεις, ἐξ ὧν ἀκούσατε ὁποίαν ζημίαν ὑφίσταται τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον. Κατεστήσαμεν ἀτελῆ τὰ ἀκατέργαστα μέταλλα, ὡς τὰς πλάκας ἐκ σιδήρου χυτοῦ σφυρηλατημένου ἢ ἐκ χάλυβος οἱωνδήποτε διαστάσεων, τὰς σιδηρᾶς γωνίας, ἀκροσιδήρια, φύλλα μεταλλικὰ, σίδηρον εἰς ἐγκύκλους, ῥάβδους ἐκ χυτοῦ ἢ σφυρηλατημένου σιδήρου, ἢ ἐκ χάλυβος, τροχιὰς σιδηροδρόμων καὶ συνδέσμους αὐτῶν, σφηνιακοὺς γόμφους, βελόνας, ἥλους καὶ ἄλλα τεμάχια, χρήσιμα πάντα ἀποκλειστικῶς εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, ἐκ χυτοῦ ἢ σφυρηλατημένου σιδήρου, ἢ καὶ χάλυβος· σύρματα ἐκ σιδήρου, χάλυβος ἢ ἄλλου κοινοῦ μετάλλου, μὴ ἐξειργασμένα (τουτέστι μὴ πεπλεγμένα εἰς ὕφασμα ἢ δικτυωτὸν), σύρμα μεταλλικὸν διὰ τηλεγράφους καὶ ἠλεκτρικοὺς κώδωνας, ἐλατήρια ἐκ σύρματος δι’ ἔπιπλα, ἐλατήρια, τροχοὺς ἐκ χάλυβος καὶ γεφύρας σιδηρᾶς διὰ σιδηροδρόμους, δοκοὺς σιδηρᾶς εἰς σχῆμα Τ...

§67ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλ’ αὗται ὑποβάλλονται εἰς δασμόν.

§68ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἔχετε δίκαιον· αὗται ὑποβάλλονται τῷ ὄντι εἰς δασμὸν 10 λεπτῶν τὴν ὀκᾶν, ἐκ παραδρομῆς δὲ τὰς συμπεριέλαβον εἰς τὰ ἀτελῆ... Προσέτι ἥλους, καρφοβελόνας, καὶ ἕλικας (βίδας) πάσης χρήσεως καὶ μεγέθους ἐκ χαλκοῦ καὶ ψευδαργύρου, ἁπλοῦς ἢ ἐκ κράματος μετὰ κοινῶν μετάλλων (ἐπικρατοῦντος τοῦ χαλκοῦ ἢ τοῦ ψευδαργύρου). Πάντα, Κύριοι, τὰ εἴδη ταῦτα, συμπεριλαμβανόμενα ὑπὸ τὴν κατηγορίαν τῶν ἀκατεργάστων μετάλλων, ὑπήχθησαν εἰς τὴν ἀτέλειαν, ἐνῷ πρὶν ὑπήγοντο εἰς δασμὸν 3–54 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν. Ἡ εἰσαγωγή των ἐν ἔτει 1887 ἀνῆλθεν εἰς 8,599,778 ὀκάδας, ἡ δ’ ἐντεῦθεν ζημία τοῦ Δημοσίου ὑπολογίζεται εἰς 1,000,000 δρ. περίπου, ἀπέναντι κέρδους ἀναξίου λόγου, ὡς εἴδομεν, οἷον τὸ ἐκ τῆς μειώσεως τοῦ δασμοῦ τῆς σταφίδος ἐν Γερμανίᾳ, ἧς ἡ εἰσαγωγὴ δὲν κατέστη διὰ τοῦτο πολλοῦ λόγου ἀξία.

§69ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ ἐπῆλθε μὲν αὔξησις, ἐδιπλασιάσθη σχεδὸν ἡ εἰσαγωγὴ τῆς σταφίδος...

§70ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλὰ τί σημαίνει, ἐὰν οὕτως ἡ εἰσαγωγὴ τῆς σταφίδος ηὔξησε κατὰ 8–9 ἑκατομμύρια λιτρῶν ἐν χώρᾳ ἐχούσῃ πληθυσμὸν οἷον ἡ Γερμανία;

§71ΡΑΛΛΗΣ. .. Ἀλλ’ ἡ ζημία, ἣν ὑπέστη τὸ Γερμανικὸν Κράτος ἐκ τοῦ ὅτι ἐμειώθη τὸ τέλος τῆς εἰσαγωγῆς τῆς σταφίδος, ἀνέρχεται μόλις εἰς 500,000 μάρκα, ἡ δὲ ζημία, ἣν ὑπέστη τὸ Δημόσιον τὸ Ἑλληνικὸν ἐκ τοῦ ὅτι ὅλα ταῦτα τὰ εἴδη, τὰ ὁποῖα ἀναφέρετε, ἀφέθησαν ἀτελῆ, ἀνέρχεται εἰς 3,000,000 δραχμάς.

§72Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ βλέπω ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς σπουδαιολογεῖ ἐπὶ ὅσων λέγει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω αὐτῷ, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον οὐδὲν σχεδὸν ἐζημιώθη, διότι ὅσα ἤδη ἐμνημόνευσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ὑπεβάλλοντο καὶ πρότερον εἰς τὸ αὐτὸ τέλος, ἢ ἦσαν ἀτελῆ, ἀναγραφέντα ὑπὲρ τῆς Γερμανίας κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, καθ’ ὃν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἀνεγράφησαν ἐν τῇ συμβάσει καὶ τὰ προμνημονευθέντα παρ’ αὐτοῦ διάφορα ἐκεῖνα εἴδη, τὰ εἰσαγόμενα εἰς Γερμανίαν, ἅτινα ἦσαν ἀτελῆ καὶ διατελοῦσιν ἀτελῆ. Ἡ ὅλη θυσία τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου ἦτο, νομίζω, 420 χιλιάδων δραχμῶν, καθ’ ἣν τότε ὑπεβάλομεν περὶ τούτου ἔκθεσιν. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι οἱ ψέγοντες τὸ δασμολόγιον ἡμῶν ὡς ὑπερβαλλόντως βεβαρημένον δὲν δύνανται νὰ θεωρήσωσιν ὡς ζημίαν τοῦ Κράτους τὴν μείωσιν ταύτην τῶν δασμῶν, διότι ἡ μείωσις ἐγένετο ἐπὶ εἰδῶν, ἐφ’ ὧν, συντασσομένου τότε νέου δασμολογίου, ἤθελεν ἔν τισιν ἐπέλθει αὕτη, καὶ ἂν μὴ συνεβαλλόμεθα πρὸς τὴν Γερμανίαν περὶ τοῦ δασμολογίου συγχρόνως.

§73ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ μείωσις τῶν δασμῶν ἐπῆλθε πρὸς ζημίαν τῆς Ἑλληνικῆς βιομηχανίας καὶ κυρίως τῆς ἀφορώσης εἰς τὸν σίδηρον. Πάντα τὰ βιομηχανικὰ ἡμῶν καταστήματα, ἅτινα κατειργάζοντο τὸν σίδηρον, κατεστράφησαν. Κυρίως τὸ μέγα κέρδος διὰ τὴν Γερμανικὴν Αὐτοκρατορίαν ἐπῆλθεν ἐκ τῆς ἀτελείας, ἧς ἔτυχε κατόπιν τῆς συμβάσεως ὁ ἀκατέργαστος σίδηρος· 2,500,000 δραχμῶν ἀπώλειαν ὑπέστη ἐκ τούτου τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον.

§74Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς οὐδὲ τὴν θέσιν του ὑποστηρίζει δι’ ὧν λέγει ἀνακριβειῶν· διότι, ἐὰν προέκειτο ἐν τῇ συμβάσει περὶ τοῦ ἀκατεργάστου σιδήρου, ἐκ τούτου οὐδεμία θὰ ἐπήρχετο ζημία, ἀφοῦ ὁ ἀκατέργαστος σίδηρος, ἀτελὴς καὶ κατὰ τὸ γενικὸν δασμολόγιον, ἀπολαύει τῆς ἀτελείας χάριν τῆς ἐγχωρίου βιομηχανίας. Ἀναγκάζομαι λοιπὸν ἐγὼ νὰ δώσω αὐτῷ τὸ ἐπιχείρημα. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἀκατεργάστου σιδήρου· πρόκειται περὶ κατειργασμένων εἰδῶν. Ἐκ τῆς ἀτελείας τοῦ ἀκατεργάστου σιδήρου οὐδὲν θὰ ὠφελεῖτο ἡ Γερμανία, ἀλλὰ θὰ ἐβλάπτετο, διότι εἰσάγοντες τὸν ἀκατέργαστον σίδηρον ἀτελῆ, θὰ παρήγομεν ἐδῶ ἡμεῖς εὐθηνότερον τὰ εἴδη ἢ ὅσον θὰ τὰ ἐπρομηθευόμεθα ἐκ Γερμανίας, ἐὰν ἐπεβάλλετο ἐπ’ αὐτῶν τέλος. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι κατειργασμένα τινὰ εἴδη, ἅτινα τῷ ὄντι εἰσάγονται ἀτελῆ, καίτοι θὰ ἠδύναντο νὰ παραχθῶσι καὶ ἐνταῦθα καὶ θὰ ὠφελοῦντο τῆς προστασίας, ἐὰν ἐπεβάλλετο ἐπ’ αὐτῶν τέλος. Ἐκ τούτων ὤφειλεν ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ ἀρυσθῇ τὸ ἐπιχείρημα. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος πρὸ ὀλίγου εἶπεν, ὅτι αἱ σιδηραῖ δοκοὶ, αἱ ἐν σχήματι Τ, εἰσάγονται ἀτελεῖς. Ἐὰν τοῦτο ἐγίνετο, ἀφοῦ ἡ εἰσαγωγὴ εἶναι σπουδαία, καὶ ἡ ζημία θὰ ἦτο σπουδαία. Ἀλλὰ δὲν εἰσάγονται ἀτελεῖς αἱ σιδηραῖ δοκοὶ, αἱ ἐν σχήματι Τ, ἐξ ἐναντίας ὑποβάλλονται διὰ τῆς συμβάσεως εἰς τέλος διπλάσιον τοῦ κατὰ τὸ γενικὸν δασμολόγιον, ὅπερ καὶ ἐφαρμόζεται.

§75ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σᾶς εἶπον ἀμέσως, ὅτι τὸ εἶπον ἐκ παραδρομῆς.

§76ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Πρόκειται περὶ λογοπαιγνίου. Ἴσως ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤκουσαν περὶ ἀκατεργάστου σιδήρου, ὑπέθεσαν ὅτι τοιοῦτος χαρακτηρίζεται ὁ χρησιμεύων ὡς πρώτη ὕλη. Ἀλλ’ εἰς τὴν τάξιν τοῦ ἀκατεργάστου σιδήρου περιλαμβάνονται ὅλαι αἱ σιδηραῖ δοκοὶ, αἱ χρησιμοποιούμεναι εἰς οἰκοδομὰς, καὶ ὅλαι αἱ τραβέρσαι τῶν σιδηροδρόμων. Αἱ πρῶται ἔμειναν ἀτελεῖς κατόπιν τῆς πρὸς τὴν Γερμανίαν συμβάσεως. Οὗτος εἶναι ὁ ἀκατέργαστος σίδηρος, ὁ ἀφιέμενος ἀτελής.

§77Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αἱ σιδηραῖ δοκοὶ δὲν ἔμειναν ἀτελεῖς· τὰ λοιπὰ εἴδη, εἰς ἃ ἀνάγονται αἱ παρατηρήσεις τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ, περιλαμβάνουσι καὶ τὰ τῶν σιδηροδρόμων, ἅτινα, καὶ ἂν μὴ ἀνεγράφοντο ἐν τῇ συμβάσει, θὰ εἰσήγοντο ἀτελῆ, ὡς ἐκ τῶν συμβάσεων μετὰ τῶν σιδηροδρομικῶν ἑταιριῶν.

§78ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ὅσα εἶπε τὴν ἑσπέραν ταύτην περὶ τοῦ δασμολογίου εἶναι τοσοῦτον ἐν τῇ ἀκριβείᾳ, ὅσον καὶ ἐπὶ πάσης πληροφορίας, τὴν ὁποίαν δίδει συνήθως εἰς τὴν Βουλήν. Μᾶς εἶπεν ὅτι ὅλα τὰ εἴδη, τὰ ὁποῖα εἰσάγονται ἀτελῆ ἐν Ἑλλάδι, εἰσήγοντο καὶ πρότερον.

§79ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶπον ὅλα· εἶπον ὅτι ὑπάρχει ζημία 420,000 δραχμῶν.

§80ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς ἀπέδειξα ἤδη, ὅτι ἐκ μόνων τῶν ἀκατεργάστων μετάλλων ἡ ζημία ἀνέρχεται ἐτησίως εἰς 1,000,000. Δὲν περιπίπτομεν δὲ ἡμεῖς εἰς ἀντίφασιν νῦν πρὸς ὅσα προβάλλομεν κατὰ τοῦ ἐν ἰσχύϊ δασμολογίου, ζητοῦντες τὴν ἀνακούφισιν ἐξ αὐτοῦ, ὡς ἠθέλησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς ἡμᾶς ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἡμεῖς ζητοῦμεν τὴν ἀνακούφισιν ἐπὶ ἀντικειμένων γενικῆς καταναλώσεως καὶ πρώτης ἀνάγκης τοῦ λαοῦ. Ζητοῦμεν τὴν μείωσιν τοῦ εἰσαγωγικοῦ δασμοῦ ἐπὶ τοῦ πετρελαίου, ἐπὶ τῆς ζαχάρεως, τοῦ καφὲ καὶ τῶν τοιούτων εἰδῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐννοεῖ νὰ ὑποβάλῃ εἰς βαρὺν δασμὸν τὰ εἴδη ταῦτα, καθιστῶν οὕτως ἀβίωτον τὸν ἐν Ἑλλάδι βίον, καὶ νὰ ἔχῃ ἀτελῆ τὰ σύρματα δι’ ἠλεκτρικοὺς κώδωνας καὶ τὰ ἐλατήρια δι’ ἔπιπλα κλπ. Νομίζει δὲ αὐτὸς, ὁ οὕτω πως σοβαρευόμενος, ὅτι δὲν σπουδαιολογεῖ ὁ κατακρίνων τὴν τοιαύτην ἄδικον καὶ ἄνισον φορολογίαν. Δὲν κατέστησαν δὲ ὑπ’ αὐτοῦ ἀτελῆ μόνα τὰ μέχρι τοῦδε ἀπαριθμηθέντα εἴδη, ἄλλα καὶ ἄλλα πολλά, ἐν οἷς ἐξαίρω τὰ ἑξῆς: Διαφόρους μηχανάς, ἐξ ὧν πρὶν εἰσέπραττε τὸ Δημόσιον ὡς 50,000 δραχ. κατ’ ἔτος. Τὰς ῥαπτικὰς μηχανάς, ἐξ ὧν ἐπὶ ἐτησίας εἰσαγωγῆς 3,000 εἰσέπραττεν αὐτὸ ὡς 30,000 δρ. ἐτησίως. Τὰ ἐπιστημονικὰ ἐργαλεῖα ἐπὶ ζημίᾳ 10,000 δραχμῶν, τὰ μεταλλικὰ χρώματα ἐπὶ ζημίᾳ 80,000 δρ., τὰ κατειργασμένα μέταλλα ἐπὶ ζημίᾳ 300,000 δραχμῶν, τὸ οἰνόπνευμα ἐπὶ ζημίᾳ 30,000 δρ., τὰ μουσικὰ ὄργανα, τὰς εἰκόνας, τὰ βιβλία, τὰ κομβία καὶ ἄλλα παραπλήσια ἐπὶ ζημίᾳ 30,000 δραχ., τὰ ἀγγειοπλαστικὰ καὶ ὑαλουργικὰ ἐπὶ ζημίᾳ 150,000 δρ. Ἐν ὅλῳ, Κύριοι, ἐκ τῆς ἐμπορικῆς καὶ ναυτιλιακῆς ἡμῶν συνθήκης πρὸς τὴν Γερμανίαν, ἐνῷ αὕτη ἐζημιώθη μόνον 600,000 μάρκα, τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον ζημιοῦται ὡς 2,900,000 δρ. Εἶναι δὲ ἀληθὲς, ὅτι πλεῖστα τῶν ἀνωτέρω εἰδῶν εἶχον ὑπαχθῆ ἤδη ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς ἀτέλειαν διὰ τοῦ ἐν ἔτει 1884 ἀναθεωρηθέντος δασμολογίου. Ἀλλ’ ἡ πρὸς τὴν Γερμανίαν σύμβασις εἶχε συνομολογηθῆ κατ’ οὐσίαν ἤδη πρὸ τῆς ἀναθεωρήσεως ἐκείνης τοῦ δασμολογίου, ἀνεγράφησαν δ’ ἐν τούτῳ αἱ περὶ ὧν ὁ λόγος ἀτέλειαι, μόνον καὶ μόνον ὅπως μὴ γείνῃ κατάφωρος τότε ἡ ἄνευ ἀξίου λόγου ἀνταλλάγματος παραχώρησις τοσούτων ὠφελημάτων εἰς τὴν Γερμανίαν...

§81ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Πλησιάζει μεσονύκτιον, κύριε Πρόεδρε· νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ διακόψωμεν δι’ αὔριον.

§82ΠΛΑΚΑΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ διακόψωμεν· θὰ ἐξακολουθήσωμεν ὡς τὸ πρωΐ.

§83ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Τότε ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, κύριε Πρόεδρε. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολέκτου, τοῦ βουλευτοῦ Τρικκάλων κ. Χατζηπέτρου).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 111 Βουλευτῶν. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§85ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας διημφισβήτησεν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔπασχε τότε ὑπὸ μεγαλομανίας καὶ ὅτι χάριν αὐτῆς κατέστρεψε τὰ δημόσια ἡμῶν οἰκονομικά. Ἐγώ, καίτοι ἀποδεχόμενος, Κύριοι, ὅτι ἡ μεγαλομανία τοῦ κ. Τρικούπη ἔφθασεν εἰς τὸ ὀξύτατον αὐτῆς σημεῖον κατὰ τὴν δευτέραν οἰκονομικὴν αὐτοῦ περίοδον, τὴν ἀπὸ τοῦ 1886–1890, ὅτε δὲν ὑπελείπετο ἄλλο τι ἢ νὰ καταπέσῃ μόνον ἡ ὕσπληγξ καὶ νὰ ἐφορμήσωμεν ἀκατάσχετοι εἰς τὴν ἀνάκτησιν τῆς πατρῴας ἡμῶν κληρονομίας, ἐὰν δὲν ἀνεχαιτιζόμεθα εἰς τοῦτο ὑπὸ τῆς ἐπαράτου 14 Ὀκτωβρίου, οὐδὲν ἧττον καὶ αὐτῆς τὰ πρῶτα σπέρματα, ὡς καὶ τῆς χρεωκοπίας ἡμῶν, ἀνευρίσκω ἐν τῇ ἀπὸ τοῦ 1882–1885 ἐποχῇ. Καὶ ἐλησμονήσατε τὸ δάνειον τῆς Ὁδοποιΐας, ὅπερ συνωμολογήθη τότε, ἵνα καλυφθῇ ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ ἁμαξιτῶν καὶ διαγεφυρωθῶσι πάντες οἱ ποταμοὶ καὶ οἱ χείμαῤῥοι αὐτῆς; Καὶ ἐλησμονήσατε τὰς ἐπὶ τῇ συνομολογήσει αὐτοῦ ἐπαγγελίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι οὕτω πως θ’ ἀπεκτῶμεν ὅλας τὰς ἀναγκαίας ἁμαξιτοὺς, ὑπὸ στρατηγικὴν καὶ οἰκονομικὴν ἔποψιν; Τώρα ἐὰν τὸ δάνειον ἐκεῖνο κατεσπαταλήθη ἀσυνειδήτως εἰς ἐξυπηρέτησιν φατριαστικῶν συμφερόντων καὶ εἰς τὸν πλουτισμὸν φανερῶν καὶ ἀφανῶν ἐργολάβων· ἐὰν πᾶσαι αἱ ὑπὸ στρατηγικὴν καὶ οἰκονομικὴν ἔποψιν ἄξιαι λόγου ἁμαξιτοὶ τῆς Πελοποννήσου οὐδ’ ἐσχεδιάσθησαν κἄν τότε· ἐὰν ἔμεινεν ἐπὶ τοῦ χάρτου κατὰ τὸ πλεῖστον ἐσχεδιασμένη καὶ ἡ σπουδαιοτάτη ὑπὸ στρατηγικὴν καὶ οἰκονομικὴν ἔποψιν ἁμαξιτὸς, ἥτις ἔμελλε νὰ συνδέσῃ τὴν πρωτεύουσαν τοῦ Κράτους πρὸς τὴν μεθόριον γραμμὴν, καὶ ἐλλείψει τῆς ὁποίας ἐν καιρῷ τοῦ ναυτικοῦ ἀποκλεισμοῦ δὲν ἠδυνήθημεν οὐδὲ ἓν πεδινὸν πυροβόλον νὰ μεταφέρωμεν κατὰ ξηρὰν εἰς τὰ σύνορα· ἐὰν πλεῖσται ὅσαι ἐπαρχίαι μένωσιν ἔτι καὶ νῦν ἄνευ βατῶν δρόμων, τί τοῦτο πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας; Δι’ αὐτοὺς ἀρκεῖ ὅτι μὲ τὴν σπατάλην τοῦ δανείου τῆς ὁδοποιΐας καὶ μὲ τὰ χαίνοντα ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα ἐπὶ ἔτη ἄφινε τὸ ταμεῖον αὐτῆς, ἔχουσι τὴν σήμερον νὰ ἐπιδείξωσιν οἱ φίλοι τῶν Βουλευταὶ ἐκ Μεγαρίδος καὶ Δωρίδος τὰς δύο πάντη ἀχρήστους ἁμαξιτοὺς, τὴν τῶν Βυλλίων καὶ τὴν τῆς Βυτρινίτσης–Λιδορικίου· ἀρκεῖ ὅτι καὶ ὁ φίλος των κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς δύναται τὴν σήμερον ν’ ἀπέρχηται ἐφ’ ἁμάξης ἐκ Χαλκίδος εἰς τὸ ἐν Μαντουδίῳ κτῆμά του καὶ τἀνάπαλιν· ἀρκεῖ ὅτι τόσοι φίλοι των ἐπλούτησαν τέλεσι καὶ δαπάναις τοῦ δανείου καὶ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας. Καὶ ἐλησμονήσατε, Κύριοι, τὰς πολλὰς καὶ ποικιλωνύμους ξένας ἀποστολὰς, τὰς μετακληθείσας τότε ἐνταῦθα, ὅπως ἀναδιοργανώσωσι τὰς πολεμικὰς ἡμῶν δυνάμεις καὶ πάντα κλάδον τῆς δημοσίας ἡμῶν ὑπηρεσίας; Ἐλησμονήσατε τὴν Βελγικὴν ἀποστολὴν διὰ τὰ ταχυδρομεῖα ἡμῶν, τὴν Γαλλικὴν διὰ τὸν στρατὸν, τὴν ἄλλην Γαλλικὴν διὰ τὸ ναυτικὸν, τὴν τρίτην Γαλλικὴν ἀποστολὴν διὰ τὰ δημόσια ἔργα καὶ τοὺς σιδηροδρόμους; Αἱ πλεῖσται τῶν ἀποστολῶν τούτων βεβαίως οὐδὲν ἄλλο ἴχνος τῆς διαβάσεώς των ἄφησαν ἐν ἡμῖν, εἰ μὴ μόνον τὴν ἀνακούφισιν τοῦ δημοσίου ἡμῶν ταμείου κατὰ πολλὰς ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν. Ἀδύνατον δὲ, Κύριοι, νὰ καταστείλῃ τις τὴν ἀγανάκτησίν του, ὅταν ἀναλογισθῇ, ὅτι συγχρόνως πρὸς ἡμᾶς μετεκάλει καὶ ἡ ὅμορος ἐπικράτεια διαφόρους ξένας ἀποστολάς· ἀλλ’ ὁποία διαφορὰ μεταξὺ τούτων καὶ ἐκείνων! Ἡ Τουρκία κατώρθωσε διὰ τῶν Γερμανικῶν ἀποστολῶν ν’ ἀναδιοργανώσῃ τῷ ὄντι τὸν στρατόν της καὶ νὰ βελτιώσῃ κατὰ πολὺ τὸ ναυτικὸν καὶ τὰ οἰκονομικά της, ἐνῷ ἡμεῖς οὔτε στρατὸν οὔτε ναυτικὸν ἔχομεν τὴν σήμερον, ὡς σᾶς ἀπέδειξαν ἤδη τόσον εὐγλώττως δύο συνάδελφοί μας, οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ Τριγωνίας καὶ Ἄργους. Ἡ Γαλλικὴ δὲ ἀποστολὴ τῶν μηχανικῶν, ἂν δὲν ἐβελτίωσε τὰ δημόσια ἡμῶν οἰκονομικὰ, πάντως ὅμως ἐπέσπευσε τὴν καταστροφὴν αὐτῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐξαίρων κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὴν μελέτην τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, παρίστα ταύτην καὶ μόνην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς ἀξίαν ἑκατομμυρίων ὅλων. Καὶ δὲν ἐπλανᾶτο, Κύριοι, περὶ τὴν τοιαύτην ἐκτίμησιν· διότι, ὡς ἐκ τοῦ ὑστέρου ἀπεδείχθη, ἡ μελέτη ἐκείνη εἶχε γείνῃ τότε ἐπίτηδες διὰ τὴν Προεξοφλητικὴν Τράπεζαν τῶν Παρισίων, ἥτις ἐπαρουσιάζετο ἀνάδοχος τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος γραμμῆς καὶ ἧς χάριν εἶχε διατιμηθῆ ἡ ἀξία αὐτῆς πρὸς 210,000 χρ. φρ. κατὰ χιλιόμετρον. Ὅταν νῦν ἀναλογισθῆτε, ὅτι μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Τραπέζης ἐκείνης ἡ γραμμὴ αὕτη ἐξεδόθη πρὸς κατασκευὴν κατὰ 70,000 χρ. φρ. ὀλιγώτερον τὸ χιλιόμετρον, θὰ ἐννοήσητε ὁπόσον πολύτιμος ὑπῆρξεν ἡ ἐργασία ἐκείνη τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς. Ὅταν δὲ ἀναλογισθῆτε προσέτι, ὅτι αὐτὴ συνέταξεν ἐπίτηδες τοιαῦτα τιμολόγια διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων Μύλων–Καλαμῶν καὶ Πειραιῶς–Λαρίσσης,—κατὰ τὸν Γερμανὸν διαιτητὴν κ. Σβέριγκ, μόνον ἐκ τοῦ τιμολογίου τῆς τελευταίας ταύτης γραμμῆς ἐζημιώθη τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον περὶ τὰ 2,800,000 δρ.—ὥστε νὰ δαπανηθῶσι μὲν δι’ αὐτοὺς δεκάδες ἑκατομμυρίων, ἀντὶ δὲ σιδηροδρόμων νὰ ἔχωμεν τὴν σήμερον ἐρείπια τοιούτων· ὅταν ἀναλογισθῆτε τὴν μεγαλοφυᾶ ἐκείνην παραφροσύνην τοῦ σιδηροδρόμου Διακοφτοῦ– Καλαβρύτων, ἥτις μᾶς ἐστοίχισε τὸ τριπλάσιον τοῦ ἀρχικοῦ προϋπολογισμοῦ της, χωρὶς ἐννοεῖται ν’ ἀποκτήσωμεν σιδηρόδρομον ἀληθῆ· ὅταν ἀναλογισθῆτε, ὅτι καὶ ταύτην τὴν ἀποστολὴν, ὡς καὶ τὰς λοιπὰς, ἔφερεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ διετήρησε μισθοδοτῶν αὐτὴν ἁδρότατα ἐπὶ ἑνδεκαετίαν ὅλην ἐν γνώσει τοῦ κακοῦ, τοῦ ὁποίου αὕτη ἐγίνετο πρόξενος εἰς τὸν τόπον· ὅταν, λέγω, ταῦτα πάντα ἀναλογισθῆτε, θὰ συνομολογήσητε μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ἡ καταστροφὴ ἡμῶν ὀφείλεται κατὰ πρῶτον καὶ κύριον λόγον εἰς τὴν μεγαλομανίαν τοῦ κ. Τρικούπη, τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ἤδη κατὰ τὴν πρώτην ἐκείνην περίοδον διὰ τῆς μετακλήσεως ἐνταῦθα τῶν διαφόρων ξένων ἀποστολῶν, ὧν ἡ ἀπαισιωτάτη ὑπῆρξε βεβαίως ἡ τῶν μηχανικῶν. Ἀστεία, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, Κύριοι, ἦτο ἡ δικαιολογία τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἡ προβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας. Εἶπεν ὅτι, ἐνῷ πρὶν ἡ διαφορὰ τοῦ συναλλάγματος ἐκυμαίνετο μεταξὺ 10–15%, τότε εἶχε φθάσει εἰς τὰ 30%, ἐξ οὗ ἀνησύχησε μὲν πᾶσα ἡ κοινωνία, κατ’ ἐξοχὴν δὲ τὰ πιστωτικὰ ἡμῶν ἱδρύματα, ἅτινα ἐκινδύνευον τότε νὰ πτωχεύσωσιν ὑπὸ τὴν τοιαύτην ὑπερτίμησιν τοῦ συναλλάγματος. Ἀλλὰ διατὶ δὲν ἐπτώχευσαν νῦν αὐτὰ, ὅτε ἡ ὑπερτίμησις αὕτη ὑπερέβη καὶ τὰ 70 καὶ τὰ 80%; Τὸ μόνον πιστωτικὸν ἵδρυμα τῆς χώρας, ὅπερ διέτρεχε τότε κίνδυνον ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἦτο ἡ Τράπεζα Ἠπειροθεσσαλίας· ἀλλὰ διὰ τὸν ἀντίθετον λόγον ἐκείνου, ὃν ἐπεκαλέσθη ὁ κ. ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς, διότι δηλαδὴ δὲν εἶχεν ἐπεκταθῆ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία καὶ ἐπὶ τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Ἄρταν. Ἐκ τῶν ἐνταῦθα πιστωτικῶν ἱδρυμάτων ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα εἶχε βεβαίως πάντα λόγον ν’ ἀποφύγῃ τὴν βιαίαν καὶ ἀπότομον ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· ἀπόδειξις δὲ τούτου ἡ προθυμία, μεθ’ ἧς ἐδέχθη τὴν ἐκ νέου ἐπιβολὴν αὐτῆς, ἢ μᾶλλον τὴν ἐξελιπάρησε κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1885, ὡς ἀπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ἡ ἐπελθοῦσα, Κύριοι, τὸ 1884 ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος ἦτο ἔκφανσις τῆς τότε νοσηρᾶς καταστάσεως τῆς καθόλου οἰκονομίας ἡμῶν, μάλιστα δὲ τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν. Ὄπισθεν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἵστατο κυρίως ἡ δημοσία ἡμῶν πίστις, καθ’ ὃν δὲ χρόνον ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶχε νὰ ἐπιδείξῃ ἐλλείμματα δεκάδων ὅλων ἑκατομμυρίων, δὲν ἦτο δυνατὸν ἢ νὰ ἐξευτελισθῇ ἡ πίστις αὕτη, μετ’ αὐτῆς δὲ καὶ τὸ πιστωτικὸν ἡμῶν νόμισμα. Πᾶς ἄλλος, εἰς τὴν θέσιν τοῦ κ. Τρικούπη εὑρισκόμενος τότε, θὰ ἐσκέπτετο πρὸ παντὸς νὰ βελτιώσῃ πρῶτον τὴν πίστιν τοῦ Κράτους διὰ τῆς ἀποκαταστάσεως πλήρους καὶ πραγματικοῦ ἰσοζυγίου μεταξὺ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων αὐτοῦ, θ’ ἀνέμενε δὲ καὶ τὴν βελτίωσιν τῆς καθόλου ἡμῶν οἰκονομίας, ὅπως τότε, πλὴν τότε καὶ μόνον προβῇ εἰς τὴν βαθμιαίαν, καὶ οὐχὶ εἰς ἀπότομον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἄρσιν. Ἀλλ’ αὐτὸς ἔπραξε πᾶν τοὐναντίον. Καθ’ ὃν δηλαδὴ χρόνον τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀνήρχοντο εἰς δεκάδας ὅλας ἑκατομμυρίων καθ’ ὃν χρόνον ἡ πίστις τοῦ Κράτους εἶχε κλονισθῆ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ν’ ἀποτύχῃ οἰκτρῶς ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου τῶν 170,000,000· καθ’ ὃν χρόνον ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν οἰκονομία διετέλει ὑπὸ κρίσιν φοβερὰν, κρίσιν μὴ περιοριζομένην εἰς μόνα τὰ οἰκόπεδα τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς, ὡς ἔχει τὴν ἀφέλειαν νὰ ἰσχυρίζηται ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλ’ ἐπεκτεινομένην καὶ εἰς τὰς διαφόρους ἑταιρικὰς ἡμῶν ἐπιχειρήσεις, ὡς ἐμαρτύρει ἡ τότε ἔκπτωσις τῶν μετοχῶν των, καὶ εἰς τὸ ἐμπόριον, ὡς ἐμαρτύρει ἡ τότε καταπληκτικὴ ἔκπτωσις τῶν τελωνειακῶν εἰσπράξεων, ἥτις ἦτο ἐν ταὐτῷ τρανὴ ἀπόδειξις καὶ τῆς καθόλου οἰκονομικῆς δυσπραγίας τῆς χώρας, τότε ἀκριβῶς ἔγνω ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ προβῇ εἰς τὴν συνομολόγησιν τοκογλυφικῶν προκαταβολῶν, καὶ δι’ αὐτῶν νὰ ἄρῃ ἀποτόμως τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Τί δὲ συνέβη οὕτως; ὅ,τι θὰ συνέβαινε καὶ ἐπὶ τοῦ πάσχοντος ἐκ νοσήματος ἐξανθηματικοῦ, ἐφ’ οὗ ὁ ἰατρὸς θὰ εἶχε τὴν ἀφροσύνην, ἀντὶ νὰ προβῇ εἰς ὀργανικὴν αὐτοῦ θεραπείαν, νὰ ἀρκεσθῇ εἰς μόνον τὸν περιορισμὸν τῶν ἐξανθημάτων του. Ὡς ἐπ’ αὐτοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἐπιταθῇ ἔτι μᾶλλον τὸ νόσημα καὶ νὰ προσλάβῃ ἀκριβῶς τότε ὀξὺν χαρακτῆρα, τοῦτ’ αὐτὸ ἔπρεπε νὰ συμβῇ κατ’ ἀνάγκην καὶ ἐπὶ τοῦ ἀποτόμου περιορισμοῦ τοῦ ἐξανθήματος τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καχεξίας, τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Διὰ τῆς ἄρσεως αὐτῆς ἐπεδεινώθη ἐπὶ τοσοῦτον ἡ κατάστασις, ὥστε θὰ ἐπήρχοντο ἐν ἔτει 1885 δυσεπανόρθωτοι τῳόντι καταστροφαὶ, ἂν δὲν ἔσπευδε τὸ Ὑπουργεῖον Δηλιγιάννη μετὰ πάροδον μηνῶν μόλις νὰ ἐπιβάλῃ αὐτὴν ἐκ νέου. Τὰ δημόσια ἡμῶν οἰκονομικὰ, Κύριοι, εἶχον περιαχθῆ ἤδη εἰς τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου ἐν ἔτει 1885, ὅτε ὁ κ. Τρικούπης, ἀπολέσας τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 7 Ἀπριλίου, ἐξέπεσε τῆς ἀρχῆς. Δὲν εἶναι δὲ ἀληθὲς, ὅτι, ἐὰν παρέμενεν οὗτος τότε ἐν τῇ Κυβερνήσει, θὰ προελάμβανε τὸ κακὸν, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας. Ἀκριβῶς ὁ ὑπ’ αὐτοῦ ὑποβληθεὶς εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμὸς διὰ τὸ 1885 μαρτυρεῖ ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρέμενε τότε εἰς τὰ πράγματα καὶ ἐπεψηφίζετο ὁ προϋπολογισμὸς ἐκεῖνος, τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς θὰ συνετελεῖτο εὐθὺς τότε. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, δι’ ὅσων εἶπεν, ἐδικαιολόγησε τὴν πολιτείαν τοῦ ὑφ’ ἑαυτὸν Ὑπουργείου ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1885 μέχρι τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1886. Ἐγὼ, ὡς πρὸς τὸ κυβερνητικὸν τοῦτο διάλειμμα, ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω μόνον πρὸς ἕνα ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Παρνασσίδος, καθ’ ὃν δῆθεν ἐγὼ κακῶς θέλω νὰ καταστήσω τὴν ἐν ἔτει 1885 καὶ 1886 Ἀντιπολίτευσιν συνένοχον διὰ τὰ θλιβερὰ ἐπακόλουθα τῆς ἐπιστρατείας· διότι κατ’ αὐτὸν αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἐπὶ ἐξωτερικῶν ζητημάτων εἰς τὰ κοινοβουλευτικῶς διεπόμενα Κράτη δὲν πρέπει ν’ ἀντεπεξέρχωνται κατὰ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Καὶ δὲν διετέλει, Κύριοι, ἡ Γαλλία ὑπὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐν ἔτει 1870, ὅτε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν τῇ Βουλῇ αὐτῆς σύσσωμος σχεδὸν, ἔχουσα ἐπὶ κεφαλῆς τὸν κοινοβουλευτικώτατον Θιέρσον, ἐξηγέρθη κατὰ τοῦ πολέμου πρὸς τὴν Γερμανίαν καὶ ἀπέτρεψεν ἐξ αὐτοῦ; Οὐδεὶς δὲ κατακρίνει τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην, διότι ἐζήτησεν οὕτω νὰ προλάβῃ τὰς ἀνηκέστους συμφορὰς, αἵτινες ἐνέσκηψαν ἐκ τοῦ πολέμου ἐκείνου εἰς τὴν Γαλλίαν, καίτοι προβλέπουσα ὅτι θὰ προήρχετο ἐντεῦθεν ἀγαθόν τι δι’ αὐτὴν ἐκ τῆς ἐκθρονίσεως τοῦ Ναπολέοντος Γʹ, πρὸς ὃν αὐτὴ κυρίως ἀντεπολιτεύετο. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις εἶναι ἄξιαι πάσης κατακρίσεως τοὐναντίον, ὅταν δὲν ἐκδηλῶσιν εἰλικρινῶς τὴν γνώμην αὐτῶν ἐπὶ παντὸς ζητήματος, μάλιστα δ’ ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ὅταν καὶ τοῦτο ζητῶσι νὰ ἐκμεταλλευθῶσιν ὡς μέσον ἀνόδου ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἔπραξε καὶ ὁ κ. Τρικούπης ἐν ἔτει 1885–1886. Ἀλλ’ ἔχω καὶ ἄλλους προσωπικοὺς λογαριασμοὺς νὰ ἐκκαθαρίσω πρὸς τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας, τοὺς ἑξῆς. Ἐξέφρασεν αὐτὸς τὴν ἀπορίαν του, πῶς τολμῶμεν νῦν νὰ κατακρίνωμεν τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀπὸ τοῦ 1882–1885 καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς καὶ ἐγὼ, ἀφοῦ ἐκεῖνος μὲν ἦτο τότε συνυπουργὸς τῷ κ. Τρικούπῃ, ἐγὼ δὲ, δημοσιογραφῶν τὰ ἔτη ἐκεῖνα ἐν τῷ «Αἰῶνι», ὑπεστήριζον αὐτὴν ἐκθύμως. Ἀλλ’ ὡς πρὸς μὲν τὸν κ. Ράλλην, προσποιεῖται ὅτι ἐλησμόνησεν ὁ κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος, ὅτι αὐτὸς παρῃτήθη ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ κ. Τρικούπη περὶ τὰ μέσα τοῦ 1883, διαφωνήσας ἀκριβῶς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν αὐτοῦ πολιτικὴν, ἣν καὶ κατεπολέμησεν ἔκτοτε ἐκθύμως· ὡς πρὸς ἐμὲ δὲ, προσποιεῖται ὅτι ἀγνοεῖ, ὅτι ἐγώ, ἀρθρογραφῶν τότε ἐν τῷ «Αἰῶνι», οὐδέποτε ἔγραψα ὑπὲρ τῆς τότε οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐγώ, Κύριοι, ἐπανελθὼν ἐνταῦθα, μετὰ ἑνδεκαετῆ ἀπουσίαν ἐξ Ἑλλάδος, περὶ τὰ μέσα τοῦ 1883, ἐδημοσίευον ἐν ἀρχῇ ἄρθρα μόνον ἐν τῇ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐφημερίδι, καὶ δὴ ἀνυπογράφως πάντοτε, ἢ μὲ τὰ ἀρκτικά μου στοιχεῖα. Ἀρχομένου τοῦ Ἰουνίου μηνὸς τοῦ 1884, ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν αὐτῆς, ἀναπληρῶν τὸν τότε εἰς τὴν Ἑσπερίαν ἀποδημήσαντα συντάκτην της, μέχρι τέλους τοῦ ἔτους ἐκείνου. Προκαλῶ δὲ τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας νὰ μοὶ ὑποδείξῃ ἓν καὶ μόνον ἄρθρον ἐν τῷ «Αἰῶνι», οὗ τὸ σῶμα, ὡς βλέπετε, ἔχω ἐνταῦθα, μὲ τὴν ὑπογραφήν μου ἢ ἄνευ αὐτῆς, συνηγοροῦν ὑπὲρ τῆς τότε οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Τρικούπη. Καὶ ἐπειδὴ ὁ κ. Σιμόπουλος ὀκνεῖ νὰ πράξῃ τοῦτο, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐγὼ περικοπὰς ἐκ διαφόρων ἄρθρων μου, ἐξ ὧν γίνεται κατάδηλον, ὁπόσον ἀνυπόστατος εἶναι ὁ ἰσχυρισμός του. (Ἀναγινώσκει διὰ μακρῶν).

§86ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκεῖ, ἀρκεῖ.

§87ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὀφείλω νὰ σᾶς παρατηρήσω, Κύριοι, ὅτι ὁ κ. Φιλήμων, ἀπερχόμενος ἐντεῦθεν, μὲ παρεκάλεσε νὰ τηρῶ μᾶλλον εὐμενῆ οὐδετερότητα πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, ἀποφεύγων τὴν συστηματικὴν κατ’ αὐτοῦ ἀντιπολίτευσιν. Τὴν εὐμενῆ ταύτην οὐδετερότητα συνίστα θερμῶς δι’ ἐπιστολῶν του καὶ ἐκ πάσης πόλεως τῆς Ἑσπερίας, ὅπου συνήντα ὁμογενεῖς καὶ ἔβλεπεν ὅτι πάντες οὗτοι ὡμίλουν μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ὑπὲρ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἐγὼ ὅμως, μεθ’ ὅλας ταύτας τὰς παρακλήσεις καὶ συστάσεις τοῦ κ. Φιλήμονος, κατέκρινα, ὡς εἴδετε, τὴν τότε πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς καὶ ἐν παντὶ ἄλλῳ κλάδῳ, χωρὶς ποτε νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ αὐτῆς. Παραπλησίαν ἀπορίαν ἐξεδήλωσεν ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας καὶ περὶ τῶν συναδέλφων ἡμῶν ἐκείνων, οἵτινες, μέχρι τῆς 27 Ἀπριλίου π. ἔ. ὑποστηρίζοντες τὸν κ. Τρικούπην, μετέβαλον ἔκτοτε γνώμην περὶ αὐτοῦ, καὶ ὡς μέλη τῆς μειονοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς συνέταξαν καὶ ὑπέγραψαν ἔκθεσιν, κατακρίνουσαν τὴν ὅλην μέχρι τοῦδε οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἰς αὐτὴν ἐπιῤῥίπτοντες τὴν συντελεσθεῖσαν ἤδη χρεωκοπίαν τοῦ Κράτους. Κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν Παρνασσίδος, οἱ περὶ ὧν ὁ λόγος συνάδελφοι ὤφειλον καὶ μετὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἅτινα ἐγένοντο εἰς πάντας κατάδηλα, ἰδίᾳ κατὰ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Τρικούπη ἐκ τῆς ἀρχῆς, νὰ ἐμμείνωσι πιστοὶ εἰς αὐτὸν, μιμούμενοι ἐν τούτῳ τὸ παράδειγμα τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλ’ αὐτοὶ, Κύριοι, εἶναι ἄλλης γνώμης. Αὐτοὶ νομίζουσιν, ὅτι, ἐὰν διετέλουν ἐν πλάνῃ μέχρι τῆς 27 Ἀπριλίου, διαβουκολούμενοι καὶ αὐτοὶ, ὡς τόσοι ἄλλοι, ὑπὸ τῶν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης κενῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἶχον ὅμως καθῆκον, καὶ καθῆκον ἐπιτακτικὸν, εὐθὺς ὡς εἶδον τὴν τόσον οἰκτρὰν διάψευσιν τῶν ἐπαγγελιῶν ἐκείνων, οὐ μόνον νὰ διαστῶσι πρὸς αὐτὸν πολιτικῶς, ἀλλὰ καὶ νὰ στιγματίσωσι τὴν ὅλην οἰκονομικήν του δρᾶσιν, ἥτις ὑπὸ τόσον ἀπατηλὰς ὑποσχέσεις πάντοτε τόσας συμφορὰς ἐπέκλωσεν εἰς τὸν ἀτυχῆ αὐτὸν τόπον. Τὸ καθῆκον τοῦτο ἐπεβάλλετο εἰς αὐτοὺς ἰδίᾳ, ἀναλογιζομένους ὁποίας ὑποχρεώσεις ἔχουσι πρὸς τὸν τόπον, καὶ ὡς ἐκ τῶν οἰκογενειακῶν ὀνομάτων, ἅτινα φέρουσι, καὶ ὡς ἐκ τῆς ἰδίας κοινωνικῆς των περιωπῆς. Ἀξιοκατάκριτοι θὰ ἦσαν, ἐὰν ἐξηκολούθουν ὑποστηρίζοντες ἔτι καὶ νῦν, μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν καταστροφὴν, τὸν δημιουργὸν αὐτῆς, καὶ δὲν ἔλυον τὴν σιωπὴν, ἐγείροντες φωνὴν διαμαρτυρίας κατ’ αὐτοῦ, Βουλευταὶ, οἷοι οἱ κ. κ. Μαυρομιχάλης, Χατζῖσκος, Ἐμπειρῖκος καὶ Φιλάρετος. Μετὰ τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν προσωπικῶν τούτων λογαριασμῶν, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα τοῦ λόγου, εἰσερχόμενος νῦν εἰς τὴν δευτέραν οἰκονομικὴν περίοδον τοῦ κ. Τρικούπη τὴν ἀπὸ τοῦ 1886–1890.

§88Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἀγορεύσητε ἀκόμη ἐπὶ πολύ;

§89ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Περὶ τὰς τρεῖς ὥρας ἴσως.

§90ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τότε δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν εἰς αὔριον.

§91ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 1 μετὰ τὸ μεσονύκτιον.