1894.03.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 71

τῆς 4 Μαρτίου 1894.

(Παρασκευή).

Ὥρα 11 π. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Βαρβαρήγου Πηλίκα).

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ἰωάννης Π. Βεργινιάδης, κατάδικος ἐν ταῖς φυλακαῖς Πύλου, παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν τὴν ἀπονομὴν χάριτος πρὸς αὐτὸν, ἀφοῦ ὑπάρχουσι συστάσεις ἐπανειλημμέναι ὑπὲρ αὐτοῦ, ἅτε γενομένης τῆς καταδίκης του ἐκ πλάνης. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορά του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Διάφοροι κάτοικοι Αἰγίου διὰ τηλεγραφήματός των πρὸς τὴν Βουλὴν συνιστῶσι τὴν εἴσπραξιν τοῦ ἐπὶ τῆς σταφίδος φόρου εἰς εἶδος.

§2ΣΑΚΚΗΣ. Μὴ ὄντος ἐνταῦθα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ παράπονα ἐντίμου πολίτου, παραπονουμένου δι’ ἐπιστολῆς του πρὸς ἐμὲ, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν συνελήφθη συνεπείᾳ δικαστικῆς ἀποφάσεως ἐπαγγελματίας τις, ὅστις παρεδόθη εἰς τὰς πολιτικὰς φυλακὰς τῶν διὰ χρέη κρατουμένων ὑπὸ τοῦ συλλαβόντος αὐτὸν κλητῆρος. Ἀλλ’ ὁ συλληφθεὶς εὑρίσκεται ἤδη ἐλεύθερος. Κατὰ τοῦ ἐπιστάτου τῶν φυλακῶν ἐδόθη καταγγελία, ἀλλ’ εἰσέτι ὁ κ. Εἰσαγγελεὺς οὐδὲν ἐνήργησε κατ’ αὐτοῦ. Ἐπειδὴ δὲ τὸ γεγονὸς τοῦτο δίδει ἀφορμὰς εἰς τὸ νὰ διασύρηται καὶ αὐτὴ ἡ ὑπόληψις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θὰ παρακαλέσω αὐτὸν νὰ συστήσῃ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως ἐνεργήσῃ ὅ,τι τὸ καθῆκον τῷ ἐπιβάλλει. Θὰ παρακαλέσω ἐπίσης τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ παράπονα τῶν καταδίκων τῶν κρατουμένων ἐν ταῖς φυλακαῖς Κυπαρισσίας κατὰ τοῦ ἐκεῖ φρουράρχου, ὁ ὁποῖος, ὡς λέγουσι, καταπιέζει αὐτοὺς, καὶ οἵτινες δι’ ἐπανειλημμένων ἀναφορῶν των διεκτραγῳδοῦσι τὴν οἰκτρὰν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκονται. Προσέτι παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ παράπονα συμπολίτου μου, παραπονουμένου κατὰ τοῦ εἰρηνοδίκου Πεταλιδίου. Ἀντίγραφον ἀναφορᾶς αὐτοῦ, ἀποσταλείσης εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καταθέτω εἰς τὸ Προεδρεῖον.

§3ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σχετικῶς πρὸς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Πυλίας περὶ τῶν ἐν Πύλῳ φυλακισμένων, παρατηρῶ ὅτι ἔλαβον καὶ ἐγὼ ἐπιστολὴν, φέρουσαν ὑπογραφὰς πλείστων καταδίκων, παρακαλούντων νὰ ὑποβάλω τὰ παράπονά των εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης. Ἰδίως δὲ θὰ συνίστων εἰς τοῦτον, ἵνα λάβῃ γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυναν καὶ πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς ἐμὲ διάφοροι κατάδικοι τῶν φυλακῶν Λαμίας, οἵτινες καταγγέλλουσι τὸν ἐπιστάτην Σπανὸν ὡς καθ’ ἑκάστην ἀργυρολογοῦντα, καὶ συνεταιριζόμενον μάλιστα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον μετὰ καταδίκων. Τὸ τηλεγράφημα φέρει πολλὰς ὑπογραφὰς, καταγγέλλεται δὲ σὺν ἄλλοις ὁ ἐπιστάτης, ὅτι αὐτὸς ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῆς δραπετεύσεως δύο διαβοήτων λῃστοφυγοδίκων ἐκ τῶν φυλακῶν Λαμίας. Καὶ ἄλλοτε ἐγένετο ἐπερώτησις κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπιστάτου πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν εὐηρεστήθη νὰ ἀπαντήσῃ, ὅπως μάθωμεν, ἂν τὰ καταγγελθέντα ἔχωνται ἀληθείας ἢ ὄχι. Νομίζω μάλιστα, ὅτι ἤδη, ὅτε ἀπευθύνονται τόσον βαρεῖαι καταγγελίαι κατὰ τοῦ ἐπιστάτου, θὰ διαταχθῇ ἀνάκρισις διὰ τοῦ ἐκεῖ Εἰσαγγελέως, ἵνα τεθῇ τέρμα εἰς τὴν ἔκρυθμον ταύτην κατάστασιν, τῆς ὁποίας ἔχομεν καὶ τοὺς καρποὺς, τὴν ἀπόδρασιν διαβοήτων λῃστοφυγοδίκων ἐκ τῶν φυλακῶν Λαμίας, τοῦ Τσουλῆ καὶ Παπακυριτσοπούλου, οἵτινες κατήντησαν τὸ φόβητρον τῆς κοινωνίας. Εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ προσωπικοῦ τῶν φυλακῶν Λαμίας ἔπρεπε, δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, νὰ δώσῃ μείζονα προσοχὴν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ οὐχὶ νὰ ἀποφεύγῃ νὰ προσέρχηται εἰς τὴν συνεδρίασιν, καθ’ ἣν ὥραν ἀπευθύνονται ἐπερωτήσεις καὶ ἐνασκεῖται ὁ ἔλεγχος ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§4ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν πιστεύω ὅτι ἐσκεμμένως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀποφεύγει τὴν ἐκτέλεσιν ἑνὸς σπουδαιοτάτου καθήκοντος. Ἴσως τὸ πράττει, διότι βαρύνεται μὲ δύο Ὑπουργεῖα καὶ δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ· οὐχ ἧττον παρακαλῶ καὶ ἐγὼ καὶ αὐτὸν καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λάβωσι μέριμναν περὶ τῶν φυλακῶν, αἵτινες κατέστησαν ὅμοιαι σχεδὸν πρὸς τὰς τουρκικάς. Εἶναι ἀπελπιστικὴ ἡ κατάστασις αὐτῶν, καὶ οἱ κατάδικοι ὑφίστανται τὰ πάνδεινα. Σήμερον μετὰ συγκινήσεως ἀνέγνωσα, ὅτι εἷς τῶν καταδίκων εἰς τὰς φυλακὰς Πατρῶν ἐφονεύθη, δικασθεὶς καὶ καταδικασθεὶς συντόμως παρὰ τῆς φρουρᾶς, τῆς φυλακῆς. Ἐγένετο εἰς τὰς φυλακὰς Πατρῶν ἔκτροπόν τι· εἰσήχθησαν ποτὰ καὶ οἶνοι κατὰ τὴν Καθαρὰν Δευτέραν, καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν φυλακισμένων, ἐν καταστάσει μέθης διατελοῦντες, συνεπλάκησαν, ἐτραυματίσθη δὲ εἷς τούτων. Ὁ τραυματίας διετάχθη νὰ μεταφερθῇ εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ Ῥίου, ἀλλ’ ἐνῷ μετεφέρετο δέσμιος, φαίνεται ὅτι ἐκτυπήθη καὶ ἐκακοποιήθη ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἀπεβίωσε συνεπείᾳ τῶν πληγῶν, ἃς ἐπήνεγκε κατ’ αὐτοῦ ἡ συνοδεύουσα αὐτὸν φρουρὰ, ἢ διατρέχει τὸν ἔσχατον κίνδυνον. Ἡ τοιαύτη κατάστασις εἶναι ἀγρία. Ὅσον καὶ ἂν ἔπταισεν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ἔπρεπε νὰ δικασθῇ. Ἀλλοίμονον, ἐὰν φθάσωμεν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, ὥστε πᾶς τις νὰ δικάζῃ καὶ καταδικάζῃ εἰς θάνατον τὸν πταίσαντα πολίτην! Ἡ κατάστασις αὕτη πρέπει νὰ παύσῃ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸ ἡμερῶν ὑπεσχέθη, ὅτι θέλει φέρει πληροφορίας περὶ τῶν παρεκτροπῶν τῶν ὀργάνων τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας εἰς διαφόρους δήμους, ὅπου ἐγένοντο ὄργια κατὰ γυναικῶν καὶ κατὰ πολιτῶν, καὶ ὅμως οὐδεμίαν πληροφορίαν ἔφερε καὶ ἐξακολουθεῖ ἡ φοβερὰ αὕτη κατάστασις, ἀπειλοῦσα κοινωνικὴν ἀναστάτωσιν!

§5ΡΙΚΑΚΗΣ. Σχετικῶς πρὸς τὸ συμβὰν ἐν ταῖς φυλακαῖς Πατρῶν, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ζητήσῃ πληροφορίας τηλεγραφικῶς καὶ ἀναγγείλῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ἂν πράγματι ἔλαβε χώραν τὸ γεγονὸς, ὅτε ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον.

§6Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ ἐστάλη ἀναφορὰ ἐκ μέρους τῆς Μονῆς τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου, διὰ τῆς ὁποίας μοὶ παριστῶσιν, ὅτι ἡ Μονὴ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, διότι ἕνεκα τῆς εἰσφορᾶς πᾶσαι αἱ γαῖαι αὐτῆς κινδυνεύουσι νὰ πωληθῶσιν. Ἐγένετο μέγας προχθὲς λόγος περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ τῆς εἰσφορᾶς προσεβλήθησαν οἱ ὅροι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ Σύνταγμα διέπουσι τὰ τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ μέτρου κατέστη ἀφόρητος· παραπονοῦνται ἐν τῇ ἀναφορᾷ ταύτῃ πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ μέτρον ἐφαρμόζεται τόσον κακῶς, ὥστε δὲν δύνανται νὰ ἀνθέξωσιν· ἡ εἰσφορὰ ἀναλογίζεται καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν δαπανῶν. Ἰδίως δὲ ἡ Μονὴ τῆς Ἁγίας Λαύρας καταστρέφεται· ἐπωλήθησαν ὅλα τὰ κτήνη αὐτῆς, καὶ ἐπειδὴ δὲν ἐπήρκεσαν, προέβησαν καὶ εἰς τὴν ἐκποίησιν τῶν κτημάτων. Οὕτω καταστρέφεται ἡ ἱστορικωτέρα τῶν Μονῶν, τὴν ὁποίαν μετὰ τὴν ἐπανάστασιν δι’ ἐράνων ἤγειραν, ὅπως ὑπάρχῃ τὸ μνημεῖον αὐτὸ τῆς ἐπαναστάσεως. Καταθέτων τὴν ἀναφορὰν ταύτην, παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ ἓν μέτρον, ὅπως θέσῃ τέρμα εἰς τὴν κατάστασιν ταύτην, μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν θὰ θελήσῃ νὰ καταργήσῃ τὸν νόμον. Ἐφιστῶ δὲ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅπως ἐν δικαίῳ ἐφαρμόζῃ τὰ μέτρα ταῦτα, ἀναλογίζων τὴν εἰσφορὰν οὐχὶ κατὰ τὰ προϋπολογιζόμενα, ἀλλὰ κατὰ τὰ εἰσοδήματα τὰ καθαρά. Ἡ Μονὴ Ἁγίας Λαύρας ἔχει εἰσοδήματα 20,000, καὶ ἐπὶ τούτων πρέπει νὰ συνεισφέρῃ· αὐτὸ εἶναι τὸ λογικόν. Ἔχω λόγους δὲ νὰ πιστεύω, ὅτι τὰ τοιαῦτα γίνονται μόνον διὰ τὰς Μονὰς τῶν Καλαβρύτων, καὶ ἐφιστῶ καὶ πάλιν τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.

§7ΦΩΤΗΛΑΣ. Καὶ ἐγὼ ἔλαβον ἐπιστολὴν παρὰ τοῦ Ἡγουμενοσυμβουλίου τῆς Μονῆς τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου καὶ τοῦ τῆς Ἁγίας Λαύρας. Εἶναι βεβαιότατον, ὅτι συνεπείᾳ τοῦ ψηφισθέντος νόμου περὶ εἰσφορῶν αἱ Μοναὶ δὲν δύνανται νὰ ἔχωσιν ὕπαρξιν. Δὲν δυνάμεθα ἤδη, μὴ ὄντος τοῦ ζητήματος ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ἐξετάσωμεν τὸ συνταγματικὸν ἢ μὴ τοῦ νόμου. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, εἶναι νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰς παραστάσεις τῶν Ἡγουμενοσυμβουλίων. Ἐν τῇ Μονῇ τῆς Λαύρας δὲν ἔχουσι νῦν πῶς νὰ ζήσωσιν οἱ μοναχοί. Νομίζω δὲ, ὅτι γίνεται ἀδίκημά τι ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Παιδείας καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν νὰ παρουσιάσῃ πίνακα τῶν εἰσφορῶν τῶν Μονῶν διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, διότι, ὡς μανθάνω, πολλαὶ Μοναὶ εἰς ἄλλας ἐπαρχίας, ἔχουσαι εἰσόδημα 25–30 χιλιάδων δραχμῶν, συνεισφέρουσιν ἐλάχιστα ποσά. Καὶ πέρυσιν, ἐπὶ τῆς ὑπουργίας τοῦ κ. Εὐταξίου, ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ἀλλ’ ὁ κ. Εὐταξίας—καὶ ἔχομεν παράπονον διὰ τοῦτο—οὐδὲν ἔπραξε καὶ οὐδεμίαν ἔλαβε πρόνοιαν, ὅπως ἴδῃ ὁποῖα ἦσαν τὰ εἰσοδήματα τῆς Λαύρας καὶ τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου, καὶ τί ἔπρεπε νὰ συνεισφέρωσιν αἱ Μοναὶ αὗται. Ὅταν ὁ κύριος Ὑπουργὸς φέρῃ τὸν πίνακα τῶν εἰσφορῶν, θέλετε ἴδει, ὅτι εἰς τὰς Μονὰς Καλαβρύτων γίνεται ἀδίκημα ἐκ μέρους τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, εἰς τὸ ὁποῖον οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ δὲν ἐπρόσεξαν, ἐν οἷς καὶ ὁ κ. Εὐταξίας.

§8ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Βουλευτής, πρὶν ἢ ἀπευθύνῃ τὰ παράπονά του κατ’ ἐμοῦ, ἔπρεπε νὰ τὰ ἀπευθύνῃ καθ’ ἑαυτοῦ, διότι ἐψήφισε τὸν σχετικὸν νόμον. Ὁ νόμος οὗτος ἦτο ἐν ἰσχύϊ, ὅτε ἀνέλαβον ἐγὼ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐγὼ δὲ, καίτοι καταπολεμήσας ἐν τῇ Βουλῇ τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, ὤφειλον νὰ τὸν ἐφαρμόσω ὡς νόμον κείμενον τοῦ Κράτους. Παρατηρῶ δὲ, ὅτι δὲν πταίει ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, διότι αὕτη συνεμορφώθη πρὸς τὰς ῥητὰς διατάξεις τοῦ νόμου, καθ’ ἃς ἀφαιρεῖται ὡρισμένον ποσοστὸν ἐκ τοῦ εἰσοδήματος τῶν Μονῶν καὶ διατίθεται ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τοῦ θείου κηρύγματος. Ἀλλ’ ἡ ἐκτέλεσις δὲν ὑπάγεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἀλλ’ εἰς τὸ τῶν Οἰκονομικῶν. Πλὴν καὶ τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἀναστείλῃ τὴν ἐκτέλεσιν. Κατὰ τὸν περὶ εἰσπράξεως τῶν καθυστερούντων νόμον, ἔχουσι δικαίωμα καὶ καθῆκον οἱ ταμίαι νὰ κατάσχωσι τὴν κινητὴν καὶ ἀκίνητον περιουσίαν τῶν Μονῶν. Πταίει λοιπὸν ἡ νομοθεσία, ἡ ὁποία καθιέρωσε τοιαύτην ἀρχὴν ὀλεθρίαν διὰ τὴν μόνην περιουσίαν τῆς Ἐκκλησίας καὶ οὐχὶ διὰ τοὺς ὑπάρχοντας μοναχούς, τῶν ὁποίων τὴν πτωχείαν ἠθέλησε νὰ ἐπικαλεσθῇ ὁ κ. Βουλευτὴς, ἵνα συγκινήσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἐγὼ δὲν συγκινοῦμαι τόσον ἐκ τούτου, ὅσον ἐκ τῆς καταστροφῆς, ἥτις ἐπέρχεται εἰς τὴν μοναστηριακὴν περιουσίαν, τὴν κατ’ ἐξοχὴν ἐκκλησιαστικὴν περιουσίαν, δι’ ἧς ἡ Ἐκκλησία δύναται νὰ πραγματοποιήσῃ τὸν μέγαν αὐτῆς καὶ ὑψηλὸν προορισμόν. Εἰς τὰς Μονὰς τῶν Καλαβρύτων ἐγένετο ἐπαισθητὸν τὸ κακόν, διότι τὸ μεγαλείτερον αὐτῶν εἰσόδημα προήρχετο ἐκ τῆς σταφίδος. Ἐφέτος ἡ σταφὶς ὑπετιμήθη καὶ ἠλαττώθησαν τὰ εἰσοδήματα. Ἡ ἐπιτροπὴ ὅμως ἐπὶ τῶν μοναστηριακῶν δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, οὐδὲ νὰ προΐδῃ τὴν τοιαύτην ὑποτίμησιν τῆς σταφίδος καὶ νὰ κάμῃ ἔκπτωσιν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὰ προηγούμενα ἔτη καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν ἐκανόνισε τὴν εἰσφοράν. Τοῦτο ἐπιβάλλεται ὑπὸ τοῦ νόμου. Λοιπὸν πταίει τὸ σύστημα αὐτὸ, τὸ ὁποῖον καθιερώθη διὰ τῶν εἰσφορῶν καὶ καθ’ ὃ ἐπιτρέπεται οὐ μόνον ἡ ἐκποίησις τῶν κτηνῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀκινήτων· διότι, ἂν ἦσαν μόνον τὰ κτήνη, τὸ κακὸν θὰ ἦτο μικρὸν, ὡς καὶ ἡ προσωποκράτησις τῶν μοναχῶν (διότι καὶ τοῦτο συνέβη ἀλλαχοῦ, ὡς ἐὰν ἦσαν ὀφειλέται αὐτοὶ ἐξ ἰδίας περιουσίας). Ἀλλὰ τὸ κακὸν τὸ μέγα εἶναι, ὅτι διὰ τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ ἐκλαϊκεύεται ἡ μοναστηριακὴ περιουσία, ἡ περιουσία τῆς Ἐκκλησίας. Συμβαίνει δὲ καὶ ἔτι χεῖρον ἐνίοτε. Ἡγούμενοί τινες δηλαδὴ συνεννοοῦνται μετὰ φίλων καὶ συγγενῶν πρὸς ἁρπαγὴν τῶν κτημάτων, καὶ δὲν πληρόνουσι τὴν εἰσφοράν, ὅπως ἐκτεθῶσι τὰ κτήματα εἰς πλειστηριασμόν. Βλέπω δὲ, ὅτι ἐπιμένει ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸν θεσμὸν, καθ’ ὃν χρόνον ὀφείλομεν νὰ ἐγείρωμεν φωνὴν ὑπὲρ τῆς περιουσίας Μονῶν, τὴν ὁποίαν ἐξελαΐκευσεν ἡ Ρωμουνία, Μονῶν, αἵτινες δὲν ἀνήκουσι πᾶσαι εἰς τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τὰ Μετέωρα εἶχον κτήματα μεγάλα καὶ πλούσια ἐκεῖ, καὶ ἐνῷ ἡ Τουρκία προέβη εἰς διαβήματα καὶ ἤθελε νὰ φέρῃ τὸ ζωτικὸν τοῦτο ζήτημα τῆς ἐκκλησιαστικῆς περιουσίας ἐνώπιον τῶν Μ. Δυνάμεων, ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν ἔμεινε μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας! Ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω, τί θὰ ἔλεγεν ἀπέναντι τῆς Ρωμουνικῆς Κυβερνήσεως, ἂν αὕτη ἀπήντα «τὸ ἴδιον πράττετε καὶ σεῖς ἐν Ἑλλάδι». Πρέπει δὲ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὅλη αὐτὴ ἡ περιουσία ἡ μοναστηριακὴ ἔν τε τῇ Τουρκίᾳ καὶ Ἑλλάδι ἀνέρχεται εἰς ἑκατοντάδας ἑκατομμυρίων δραχμῶν. Φαντασθῆτε δὲ τί θὰ συνέβαινεν, ἂν ἡ ὅμορος Ἐπικράτεια ἀπεφάσιζε νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ παράδειγμα τοῦ κ. Τρικούπη, ζητοῦντος νὰ ἐκλαϊκεύσῃ τὴν ἐκκλησιαστικὴν περιουσίαν. Ἐσχάτως ἠγέρθη τὸ ζήτημα ἱδρύσεως νοσοκομείου ἐκ τοῦ κληροδοτήματος τοῦ Ἀρεταίου, ὑπὸ τὸ πρόσχημα δὲ τοῦτο ἐζητήθη νὰ ἀφαιρεθῇ αὐθαιρέτως οἰκόπεδον ἐκ τῆς περιουσίας τῆς Μονῆς τῶν Ἀσωμάτων. Θέλετε νὰ ἐνασκήσητε φιλανθρωπίαν; ἐνασκήσατέ την μὲ τὸ βαλάντιόν σας, ὄχι μὲ ξένην περιουσίαν, ἥτις ἔχει περιφρουρηθῆ καὶ διὰ τῶν κανόνων καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος ὡς περιουσία χρησιμεύουσα ὑπὸ τὸν διακριτικὸν αὐτῆς χαρακτῆρα πρὸς ὡρισμένον σκοπὸν, ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν πρέπει νὰ θεωρήσητε ἐπουσιῶδες· εἶναι σπουδαιότατον καὶ δύναται νὰ ἔχῃ ἐπακόλουθα ὀλέθρια δι’ ὅλον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, καὶ ὀφείλει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκληθεὶς νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις καὶ νὰ μὴ σιωπᾷ. Τὸ ζήτημα ἤγειρε καὶ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος. Εἰσηγητὴς τοῦ συστήματος τούτου εἶναι αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ αὐτὸς ὀφείλει νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις καὶ οὐχὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. Ἐνόμισεν ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τούτου ἤθελε σώσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, καὶ τὰ ἔφερεν ἐκεῖ, ὅπου τὰ ἔφερεν. Ἂς φεισθῇ τουλάχιστον τῆς Ἐκκλησίας, εἰς τὴν ὁποίαν πολλὰ ὀφείλει ὁ Ἑλληνισμός. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ὁ παρήγορός του εἰς ὅλας τὰς δεινὰς περιστάσεις. Αὐτὴ δύναται νὰ τὸν ὑποβοηθήσῃ καὶ νῦν, ὅπως ἐξέλθῃ ἐκ τῆς ἐκλύσεως τῶν ἠθῶν, εἰς ἣν ἔχει περιστῇ τὴν σήμερον.

§9Α. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ἔχω καὶ ἐγὼ ἐπιστολὰς περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, συνενῶ καὶ ἐγὼ τὴν παράκλησίν μου μετὰ τῶν κυρίων συναδέλφων, καὶ παρακαλῶ νὰ συστηθῇ ἡ ἀναφορὰ, ὅπως ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ γενόμεναι παραστάσεις καὶ γείνῃ ὅ,τι εἶναι δυνατὸν πρὸς ἐλάφρυνσιν τῶν βαρῶν.

§10Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ συνιστᾷ τὴν ἀναφοράν.

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μετὰ συστάσεως τῆς Βουλῆς.

§13ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἦτο περιττὸν νὰ μὲ κατηγορήσῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι ἐγὼ ἐψήφισα τὸν νόμον. Ἐγὼ παρεπονέθην, ὅτι ἡ ἐκτέλεσις ἐγένετο κακῶς οὐχὶ ὑπὸ τοῦ κ. Εὐταξία, ὅστις ὤφειλε νὰ σεβασθῇ τὸν νόμον, ἀλλ’ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς διαχειριστικῆς· τὰ βάρη δὲ, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλεν εἰς τὴν Μονὴν τῆς Λαύρας καὶ τοῦ Μεγάλου Σπηλαίου, εἶναι μεγάλα σχετικῶς πρὸς τὰ τῶν ἄλλων Μονῶν.

§14ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οὔτε ἡ ὑπηρεσία πταίει, οὔτε ὁ Ὑπουργός· διότι ὁ καταλογισμὸς ἐγένετο ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προϋπολογισμῶν.

§15ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρὸ τριῶν ἢ τεσσάρων ἡμερῶν παρεκαλέσαμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας καὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, (διότι ἡμεῖς γνωρίζομεν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλαβε γνῶσιν καὶ ἐμελέτησεν ἐπὶ πολὺ τὸ ὑπόμνημα τῆς ἱερᾶς Συνόδου, ἥτις ἐκτάκτως ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ ὁμοφώνως ἀπεφάνθη,) νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἐκθέσῃ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ζητεῖ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ὑποβάλῃ τὰ προσήκοντα νομοθετήματα, πρὸς παῦσιν τῶν καταχρήσεων, αἵτινες τελοῦνται εἰς βάρος τῶν Μονῶν, ἄλλαι μὲν κατὰ νόμον, ἄλλαι δὲ παρὰ τὸν νόμον. Εἰς τὸ ζήτημα ὅμως, εἰς τὸ ὁποῖον παραπονοῦνται οἱ ἀξιότιμοι ἐκ Καλαβρύτων Βουλευταί, ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ὁ νόμος δὲν ἐπιβάλλει τὴν ἀναλογίαν τῆς πληρωμῆς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προϋπολογιζομένων ἐσόδων, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν εἰσπραττομένων. Γνωρίζετε δὲ κύριε Πρόεδρε, ποία ἀδικία τελεῖται ἐναντίον τῶν Μονῶν, διότι ἐπιβάλλεται τὸ 10% ἐπὶ προϋπολογιζομένων ἐσόδων 100 χιλιάδων ἐπὶ παραδείγματι, ἐνῷ ἴσως δὲν εἰσεπράχθησαν οὐδὲ 50 χιλιάδες, καὶ καταντᾷ νὰ λαμβάνῃ τὸ Δημόσιον ὅλα τὰ εἰσοδήματα τῶν Μονῶν, δημεῦον τὴν περιουσίαν των. Ὁ νόμος ἐννοεῖ εἰσπράξεις πραγματικάς· ἐπὶ τούτου δὲ νομίζω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν ἔχει λόγον νὰ διστάζῃ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄλλο θέμα, θὰ ἀκούσωμεν τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως κατὰ πόσον δέχεται, ἢ ὄχι, νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον πρὸς ἄρσιν τῶν σκανδάλων καὶ τῶν ἀντισυνταγματικῶν καὶ ἀντικανονικῶν διατάξεων, αἱ ὁποῖαι ἐπιφέρουσι τὴν καταστροφὴν τῶν Μονῶν. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ μὴ ἀναβάλλῃ ἐπὶ πλέον, διότι ἀναβάλλων θὰ ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν θέλει νὰ ληφθῇ κἀμμία πρόνοια, ἀφοῦ μετ’ ὀλίγον θὰ κλείσῃ ἡ Βουλή. Εἶμαι δὲ τῆς ἰδέας, ὅτι καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν θὰ δεχθῇ τὴν τοιαύτην κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐπίθεσιν.

§16ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἰς τοὺς ἀξιοτίμους ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὰς ἐπετρέπετο βεβαίως νὰ εὑρίσκωνται ἐν ἀγνοίᾳ, οὐχὶ ὅμως καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν, ὁ ὁποῖος προΐστατο τοῦ Ὑπουργείου τῇ Παιδείας ἐφ’ ἱκανὸν χρόνον. Ἐὰν θέλωμεν νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τὰς πραγματοποιουμένας εἰσπράξεις, οὐδεμίαν θὰ ἔχωμεν εἴσπραξιν, διότι, ὡς γινώσκετε, οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν Μονῶν καθυστεροῦσιν ἐπὶ πολλὰ ἔτη.

§17ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ ἐζήτησα νὰ ἐκτελεσθῇ ὁ νόμος. Ὁ νόμος διατάσσει, ἡ εἰσφορὰ τῶν Μονῶν νὰ ὑπολογίζηται ἐπὶ τῶν πραγματικῶν ἐσόδων. Ἐὰν οἱ ἀπολογισμοὶ καθυστερῶσι, πταίει ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου. Τοῦτο ὅμως δὲν εἶναι λόγος νὰ φορολογῶνται αἱ Μοναὶ ἐπὶ τῇ βάσει προϋπολογισμῶν, οἱ ὁποῖοι ἀπεδείχθησαν ὑπερβολικοί. Τὸ καλλίτερον εἶναι νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος. Ὅταν ἡ ὑπηρεσία ἔχῃ ἀνάγκην νὰ ἐξακριβώσῃ τὸ ποσὸν τῶν ἐσόδων τῶν Μονῶν ἐπὶ τὸ διατρέξαν ἔτος, θὰ σπεύσῃ νὰ ἐξελέγξῃ καὶ τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν Μονῶν. Διότι ὅμως δὲν ἐξελέγχονται οἱ ἀπολογισμοὶ, δὲν εἶναι λόγος νὰ καταστρέφωμεν τὰς Μονὰς, ἐπιβαρύνοντες αὐτὰς μὲ διπλασίας καὶ τριπλασίας εἰσφορὰς, αὐτὰς καθ’ ἑαυτὰς οὔσας βαρυτάτας καὶ ἀδικωτάτας.

§18ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τηλεγράφημα διαφόρων κατοίκων τῶν δήμων τῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Εἰρηνοδικείου Νωνάκριδος, παραπονουμένων κατὰ τοῦ αὐτόθι εἰρηνοδίκου, ὁ ὁποῖος ἐπανειλημμένως ἐτιμωρήθη πειθαρχικῶς, τελευταῖον δὲ κατηγγέλθη ἐπὶ δωροδοκίᾳ καὶ παραβιάσεσιν. Ἀναγινώσκω μόνον τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ τηλεγραφήματος, ἀπευθυνομένου καὶ πρὸς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον (ἀναγινώσκει): «Σώσατε, παρακαλοῦμεν, ἀξιοπρέπειαν δικαιοσύνης, ἀπαλλάξατε, καθικετεύομεν, πέντε δήμους τοιούτου ἀνοσίου ὑπαλλήλου.» Ἀνέγνωσα εἰς διαφόρους ἐφημερίδας διατριβὰς κατὰ τοῦ εἰρηνοδίκου τούτου, ὁ ὁποῖος, ὡς φαίνεται, νομίζει ὅτι τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν δύναται νὰ θεωρήσῃ ὡς ἐμπόρευμα καὶ νὰ τὴν θέτῃ εἰς δημοπρασίαν, ἔχει δὲ τὸ θάῤῥος καὶ νὰ ὑβρίζῃ τοὺς καταγγέλλοντας αὐτόν. Ὁ λαὸς ἐκεῖνος φοβεῖται μόνον, μήπως καταῤῥίψῃ τὸ γόητρον τῆς Δικαιοσύνης, εἰ δ’ ἄλλως, ἤθελε τὸν διώξει διὰ τοῦ ξύλου. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ ληφθῶσι μέτρα σύντονα, διὰ νὰ ἀπαλλαχθῇ ὁ τόπος ἀπὸ τοιοῦτον ὑπάλληλον.

§19ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο ἐπερωτήσεις μικρὰς ἔχω νὰ ἀπευθύνω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. Ἡ πρώτη εἶναι νὰ τὸν παρακαλέσω νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, διατὶ ἀπέλυσεν ἐν μηνὶ Ραμαζανίῳ τὸν Μουφτῆν Φαρσάλων, καὶ νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα τὸν ἠνάγκασαν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀπόλυσιν αὐτοῦ. Ἡ δὲ δευτέρα ἀφορᾷ τὸν Μουφτῆν Λαρίσσης. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν διατὶ διώρισε Μουφτῆν ἐν Λαρίσσῃ τὸν Μπερμπὲρ–Μουσταφᾶ–ἀγᾶν, ἐνῷ οὗτος δὲν εἶχε τὰ ἀπαιτούμενα διὰ τὴν θέσιν προσόντα, οὔτε ἁπλοῦν ἐνδεικτικόν· ἄρα παρανόμως διωρίσθη. Περὶ τούτου ἔχω ἐπιστολὴν καὶ τοῦ συναδέλφου μου ἐκ Λαρίσσης Σερὲφ Μπέη καὶ ἄλλων πολλῶν ὁμοθρήσκων αὐτοῦ κατοίκων Λαρίσσης.

§20ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἤδη πληροφοροῦμαι, ὅτι ὁ εἰρηνοδίκης Νωνάκριδος, περὶ οὗ πρὸ ὀλίγου ὁ λόγος, καὶ ἐν Γορτυνίᾳ ὅμοια ἐτέλεσε πέρυσιν.

§21ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν Μουφτῆν Λαρίσσης, αὐτὸς εἶναι ὁ γνωστὸς Βερβὲρ–Μουσταφᾶς, περὶ οὗ καὶ ἄλλοτε πολὺς ἐγένετο λόγος. Αὐτὸν ἄλλοτε ἀπέλυσε τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ κ. Τρικούπη, εὐθὺς ὡς ἔμαθεν, ὅτι δὲν ἔχει τὰ νόμιμα προσόντα, τώρα ὅμως τὸν διώρισε καὶ ἄνευ αὐτῶν. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν Βουλήν, ἐπὶ τῇ βάσει τίνων προσόντων διωρίσθη ἐφέτος, καὶ διὰ τίνας λόγους ἐπαύθη πέρυσιν.

§22ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος κ. Ὀριγώνης ἀπηύθυνε χθὲς ἐπερώτησιν πρὸς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργόν, ἂν ἀντελήφθην καλῶς, παρενέβαλε δὲ ἐν τῷ μέσῳ καὶ τὸ ὄνομά μου, προκαλέσας τὴν μαρτυρίαν καὶ ἐμοῦ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς ἀφορώσης εἰς τὴν ἀνέγερσιν ἀνδριάντος εἰς τὸν ἥρωα τῆς Ἀλαμάνας Διάκον καὶ εἰς τὰ σχετικὰ πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου, ἰδίᾳ δὲ τὴν διαχείρισιν τῶν χρημάτων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νομίζω ὅτι ὑποχρεοῦται πρὸ ἐμοῦ νὰ λάβῃ τὸν λόγον· παρακαλῶ δὲ αὐτὸν νὰ δηλώσῃ, ἐὰν θὰ ὁμιλήσῃ. Μετὰ ταῦτα ὀφείλω νὰ εἴπω καὶ ἐγώ τινα, ἐὰν ὑπολείπηταί τι δι’ ἐμέ.

§23ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐγὼ ἐπερίμενα νὰ ἐπαναλάβητε τὴν ἐπερώτησιν, καθ’ ἃ ὑπεσχέθητε χθές, ἀλλ’ ἀφοῦ μὲ προκαλεῖτε, λέγω ὅτι ἡ ἐπὶ τῆς κατασκευῆς τοῦ ἀνδριάντος τοῦ Διάκου ἐπιτροπὴ εἶχε συστηθῆ τῇ πρωτοβουλίᾳ, νομίζω, τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου...

§24ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι.

§25ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἢ συλλόγου τινὸς ἐκ φοιτητῶν.

§26ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἑνὸς συμπολίτου σας.

§27ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τοῦ κ. Κρέμου; ἔστω... Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη συνέλεξε ποσόν τι, τὸ ὁποῖον παρέδωκε βραδύτερον εἰς ἑτέραν ἐπιτροπήν, ἧς ἀπετέλει μέρος καὶ ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος. Ἔκτοτε παρῆλθον πολλὰ ἔτη. Πρὸ ὀλίγου χρόνου πολῖται εὐϋπόληπτοι τῆς Λαμίας ἐζήτησαν νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῆς ἀνεγέρσεως τοῦ ἀνδριάντος τούτου, καὶ παρεκάλεσαν νὰ νομιμοποιηθῇ ἡ ἐπιτροπή, ἵνα γείνῃ ἐργασία τελεσφόρος. Προεκάλεσα λοιπὸν τὴν σύστασιν νέας ἐπιτροπῆς, εἰς ἣν δὲν περιελήφθησαν ἐκ τῆς πρώην ἐπιτροπῆς οἱ κ.κ. Κατσίμπαλης, Παπαμιχαλόπουλος, Χαλκιόπουλος καὶ Φωκᾶς, διορισθέντων μεταξὺ τῶν νέων προσώπων καὶ δύο ἐκ τῶν συναδέλφων ἡμῶν. Ταῦτα πάντα ἐγένοντο ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας. Μοὶ ἀνηγγέλθη χθές, ὅτι ἦσάν τινα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα εἰργάζοντο, καὶ παρεπονέθησαν, ὅτι παρελείφθησάν τινα, ὄχι βεβαίως ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος. Μόλις ἤκουσα τοῦτο, διέταξα νὰ προστεθῶσι καὶ τὰ μέλη ταῦτα, ὅπερ καὶ ἐγένετο.

§28ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Ἀπαρτίζουν μέρος τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης καὶ τὰ πρώην μέλη;

§29ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δηλῶ, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὸ μανθάνω.

§30ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Πρέπει νὰ βεβαιώσω τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι ἐγὼ ἠγνόουν ἐντελῶς ποῖα ἦσαν τὰ μέλη τῆς πρώην ἐπιτροπῆς, ὅτε μοὶ ἐγένετο παράπονον παρά τινος, ὅτι παρελείφθη.

§31ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Τοῦτο μόνον μοὶ ἐκίνησε τὴν περιέργειαν, πῶς παρελείφθησαν τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα. Ἀλλὰ σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὴν δήλωσίν σας.

§32ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον νὰ μᾶς εἴπῃ τὰ τῆς λογοδοσίας, διότι κἄτι λάκον ἔχει ἡ φάβα!

§33ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαρίστως παρετήρησα πρό τινων ἡμερῶν εἰς διάταγμα δημοσιευθὲν εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως τῆς 24 Φεβρουαρίου, ὅτι διωρίσθη παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπιτροπὴ ἐκ πολλῶν μελῶν, Λαμιέων κατὰ τὸ πλεῖστον, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνατίθενται τὰ τῆς μερίμνης τοῦ ἀνδριάντος τοῦ Διάκου. Λέγω δ’ ὅτι εὐχαρίστως παρετήρησα, ὅτι τὸ ὄνομά μου δὲν συμπεριελαμβάνετο ἐν τῇ νέᾳ ἐπιτροπῇ, καθόσον συμπεριληφθεὶς ἐν τῇ παλαιᾷ, (διότι συνέβη ποτὲ νὰ ἦμαι φοιτητὴς εἰς τὸ Πανεπιστήμιον) εἶχον ὑποστῆ τόσους κόπους, τόσους μόχθους καὶ τόσας ἀπογοητεύσεις, ὥστε δικαίως ἔπρεπε νὰ ὀφείλω εὐγνωμοσύνην εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, διότι μὲ ἀπήλλαξε...

§34ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἀδίκως· διότι ἐγὼ δὲν σᾶς ἀπήλλαξα.

§35ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐκφράζω τὰ παράπονά μου, ἐὰν μὲ συμπεριλάβητε καὶ αὖθις, δηλῶ δὲ, ὅτι δὲν θὰ δεχθῶ. Ἐπιτροπή τις, αὐτομάτως πως συστηθεῖσα τὸ 1876 ἐξ ἐνθουσιωδῶν τινων λόγων καὶ παραδόσεων τῆς ἱστορίας παρὰ τοῦ κ. Κρέμου, προέβη εἰς συλλογὴν συνδρομῶν καὶ συνέλεξεν ὑπὲρ τὰς 4,000 δραχμάς. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐκείνη διῃρέθη εἰς δύο μέρη, εἰς ἐπιτροπὴν ἐκ φοιτητῶν καὶ εἰς ἐπιτροπὴν ἐκ μαθητῶν. Τὸ ποσὸν τῶν συλλεγέντων χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνήρχοντο εἰς 4,330 δραχμὰς, κατετέθη εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν παρὰ τοῦ κ. Κρέμου διὰ τῶν ὑπ’ ἀριθ....... ἐπιταγῶν, αἵτινες φαίνονται ἐδῶ, ἐν λογοδοσίᾳ ἐκδοθείσῃ παρὰ τοῦ κ. Κρέμου ὑπὸ τὸν τίτλον «Προέκθεσις» καὶ τυπωθείσῃ κατὰ τὸ 1891. Αὐτοδικαίως πως, ἐπαναλαμβάνω, εὑρέθην δυστυχῶς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς αὐτῆς. Κατὰ τὸ 1888 ἡ ἐπιτροπὴ, τῆς ὁποίας πάλιν αὐτοδικαίως πρόεδρος ἦτο ὁ κ. Κρέμος, θέλουσα νὰ προβῇ εἰς περαιτέρω ἐργασίας, προσέλαβε καί τινα νέα μέλη, ἐν οἷς τὸν κ. Κατσίμπαλην καὶ τὸν κ. Ἰωάννην Καμπούρογλουν, τὸν διευθυντὴν τῆς «Νέας Ἐφημερίδος». Παλαιοὶ δὲ εἴμεθα ὁ κ. Φωκᾶς, ἰατρὸς, ὁ κ. Γ. Π. Χαλκιόπουλος, δικηγόρος, καὶ ἐγώ. Ἡ νέα ἐπιτροπὴ ἀπεφάσισε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου. Συνεβλήθη δὲ μετὰ δοκίμου καλλιτέχνου, τοῦ κ. Ἰωάννου Καρακατσάνη, μαθητοῦ τοῦ περιφήμου Λεωνίδα Δρόση, πρὸς κατασκευὴν τοῦ ἀνδριάντος, συμφωνήσασα τίμημα 18 χιλιάδων δραχμῶν, ὅρους δὲ τοὺς ἑξῆς· νὰ προκαταβάλῃ αὐτῷ ἀμέσως ἐν ἀρχῇ 1,000 δραχμὰς, ἀναλόγους δὲ δόσεις κατὰ τὴν πρόοδον τῆς ἐργασίας, ἐκτιμωμένης ὑπὸ εἰδικῶν προσώπων. Δυστυχῶς ἐπῆλθον, παρ’ ὅλην τὴν καλὴν διάθεσιν ἡμῶν, πλεῖσται καθυστερήσεις καὶ περιπλοκαὶ εἰς τοὺς λογαριασμοὺς τῆς ἐπιτροπῆς, ἐν τῇ ὁποίᾳ, σημειώσατε, οὐδὲ ἐγὼ, οὐδὲ ὁ κ. Χαλκιόπουλος, οὐδὲ ὁ κ. Φωκᾶς, οὐδὲ ὁ κ. Κατσίμπαλης, οὐδὲ ὁ κ. Καμπούρογλους (ὁ ὁποῖος σχεδὸν οὐδέποτε ἔλαβε μέρος) εἴδομέν ποτε ἢ λογαριασμοὺς, ἢ χρήματα, ἢ ταμεῖον, ἢ ἔγγραφα, ἢ τίποτε ἄλλο ἀπολύτως. Ὅλα αὐτὰ εἶχε, καὶ ὡς πρόεδρος καὶ ὡς ταμίας καὶ ὡς διαχειριστὴς ὁ κ. Κρέμος. Πρὸ ἑνὸς ἢ πρὸ δύο ἐτῶν ἤρχισε πολὺ νὰ μᾶς ἐνοχλῇ ἡ δημοσιογραφία. Ἀναγινώσκω αἴφνης ἡμέραν τινὰ εἰς τὴν «Ἀκρόπολιν» τὴν ἐρώτησιν: «Κύριε Παπαμιχαλόπουλε, τί γίνεται τὸ χρῆμα τοῦ ἀνδριάντος τοῦ Διάκου;» Ἐπῆγα εἰς τὸ γραφεῖον τῆς «Ἀκροπόλεως» καὶ ἐδήλωσα, ὅτι κακῶς διασύρεται τὸ ὄνομά μου ὑπὸ τῶν συντακτῶν, ἐν πάσῃ βεβαίως ἀγνοίᾳ των, ὅτι ὁ κ. Κρέμος διαχειρίζεται τὰ πάντα. Ἡ «Ἀκρόπολις» ἐστράφη πρὸς τὸν κ. Κρέμον, ἀπευθύνουσα τὰς αὐτὰς ἐρωτήσεις. Ὅτε δέ ποτε συνέβη νὰ διαχειρίζωμαι τὸ Ὑπουργεῖον ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὁ διευθυντὴς καὶ ἰδιοκτήτης τῆς «Ἀκροπόλεως» κ. Γαβριηλίδης δι’ ἐπιστολῆς πρὸς ἐμὲ, φερούσης ἡμιεπίσημον τύπον, ὡς ἀπευθυνομένης παρὰ δημοσιογράφου πρὸς Ὑπουργὸν, μοὶ ὑπεμίμνησκεν, ὅτι, διαχειριζόμενος ἤδη ἐξουσίαν δημοσίαν, θὰ ἠδυνάμην νὰ συντελέσω εἰς κανονισμὸν τῆς ὑποθέσεως ἐκείνης. Ἔσπευσα νὰ ἀνακοινώσω ἐν πρωτοτύπῳ τὴν ἐπιστολὴν ταύτην πρὸς τὸν κ. Κρέμον, ὁ ὁποῖος ἀπήντησεν, ἀποστείλας ἀντίτυπον τοῦ φυλλαδίου τούτου, καὶ ἄλλας πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἀπέστειλα πρὸς τὸν δημοσιογράφον. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα πολλάκις καὶ ἄλλοτε, ἰδίως ὅμως πρὸ 3–4 μηνῶν, ἔγραφον αἱ ἐφημερίδες, καὶ δὴ ὀνομαστὶ ἡ «Νέα Ἐφημερίς»: «Τί γίνονται τὰ χρήματα, κ. Κρέμε;» «Πρέπει νὰ βάλῃ τὴν χεῖρά της ἡ δικαιοσύνη!» ἔγραφεν ἄλλη ἐφημερίς, ἡ «Ἐφημερίς». «Θὰ προκαλέσωμεν τὴν ἐπέμβασιν τῶν ἀρχῶν», ἔγραφεν ἡ «Ἀκρόπολις». Ἄλλη ἐφημερίς, ἐκδοθεῖσα κατὰ Νοέμβριον δι’ ὀλίγας ἡμέρας, ὁ «Κῆρυξ», ἐπετίθετο καὶ αὐτὴ καθ’ ἡμῶν. Εἶχε καταντήσει τὸ πρᾶγμα λίαν δυσάρεστον δι’ ἀνθρώπους, οἵτινες, ἀφοῦ προέθησαν ἐξ ἀγαθῆς προαιρέσεως καὶ παρακληθέντες εἰς τὴν τέλεσιν καλοῦ τινος, ἔβλεπον ἑαυτοὺς συρομένους εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἐπὶ τῇ ὑπονοίᾳ καταχρήσεως ἀλλοτρίων χρημάτων, καὶ μάλιστα προωρισμένων πρὸς τόσον ἱερὸν σκοπόν. Διατὶ δὲ πάντα ταῦτα; Ἰδού. Κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1892 συνεβλήθη ἡ ἐπιτροπὴ πρὸς τὸν καλλιτέχνην, πρὸς κατασκευὴν τοῦ ἀνδριάντος, ὡς εἶπον ἀνωτέρω. Ἡμεῖς, ὁμολογῶ, δὲν ἐφάνημεν ποτὲ ἐνήμεροι εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών μας πρὸς αὐτὸν, καὶ αὐτὸς δικαίως μᾶς ἠνώχλει συχνότατα δι’ ἐπιστολῶν, διὰ διαμαρτυριῶν, δι’ ἀπειλῶν· εἶχε δίκαιον, ἐπαναλαμβάνω, διότι αὐτὸς, ἅμα τῇ πρώτῃ συμφωνίᾳ, προέβη εἰς τὴν ἀγορὰν μαρμάρου, ἐκτάκτου ἀξίας, κατὰ καλὴν σύμπτωσιν, καὶ ἐξετέλεσε τὸ ἔργον, πρῶτον μὲν ἐν προπλάσματι διαφόρων μεγεθῶν, ἔπειτα δὲ ἐν τῷ ὁριστικῷ προπλάσματι, ὕψους τριῶν περίπου μέτρων γαλλικῶν· τὴν ἐκτέλεσιν εἶτα μετέφερεν εἰς τὸ μάρμαρον, καὶ ἐξετελέσθη μέχρι τῆς ὥρας κατὰ τὰ ⅘ ἐργασία ἐξόχου ἀξίας, ἡ ὁποία θὰ τιμήσῃ τὴν νεωτέραν καλλιτεχνίαν παρ’ ἡμῖν. Ἀλλ’ ἀπέναντι τούτων ὁ καλλιτέχνης, ἵνα μὴ ἀποτελέσῃ, φαίνεται, ἐξαίρεσιν τῆς γενικῆς μοίρας τῶν καλλιτεχνῶν, ὧν κλῆρος εἶναι ἡ πενία ἐπείνα κυριολεκτικῶς, καὶ ἐὰν δὲν εὑρίσκετο μεταξὺ ἡμῶν τῶν πτωχῶν ὁ εὐπορῶν κ. Κατσίμπαλης νὰ ὑποστηρίξῃ ἐξ ἰδίων του τὸν ἀτυχῆ καλλιτέχνην, βεβαίως θὰ εἶχεν ἀποθάνῃ τῆς πείνης αὐτός τε καὶ τὰ τέκνα του, ἢ ἐν τῇ φυλακῇ διὰ χρέη, καταδιωκόμενος ἀπὸ τοὺς πωλητὰς τοῦ μαρμάρου καὶ τοῦ γύψου, καὶ τοὺς ἐργάτας καὶ τοὺς σιδηρουργοὺς καὶ ὅλους τοὺς λοιποὺς χορηγητὰς τῆς βιομηχανίας του. Ἐσχάτως ὅμως ὁ καλλιτέχνης οὗτος, πιεσθεὶς ὑπὸ τῆς ἀνάγκης, ἔῤῥιψε κραυγὰς γοερὰς, πολλάκις μὲν καὶ ἄλλοτε, ἰδίᾳ δὲ διὰ τοῦ ἑξῆς ἐγγράφου του, ὅπερ ἀπηύθυνεν ἐγκυκλίως πρὸς ὅλους ἡμᾶς, πλὴν τοῦ κ. Κρέμου (ἀναγινώσκει): «Πρὸς τὸν ἀξιότιμον κύριον Κωνστ. Παπαμιχαλόπουλον, μέλος τῆς ἐπὶ τοῦ ἀνδριάντος τοῦ Ἀθανασίου Διάκου ἐπιτροπῆς. «Κύριε, εὐσεβάστως ἀναφέρω ὑμῖν τὰ ἑξῆς: «Πρὸ δύο ἐτῶν, ὡς γνωρίζετε, ἀνέλαβον τὴν κατασκευὴν τοῦ ἀνδριάντος τοῦ Ἀθανασίου Διάκου, ὃν ὑπεχρεώθην νὰ παραδώσω τῇ σεβαστῇ ἐπιτροπῇ κατὰ τὸν προσήκοντα χρόνον, ὡς ἤθελε τελειώσει. Ὡς ἀντάλλαγμα τῶν κόπων καὶ τῆς ἐπὶ τούτου ἐργασίας μου συνεφωνήθη νὰ λαμβάνω τὴν γνωστὴν εἰς ὑμᾶς ἀξίαν. Ἵνα παράσχω δὲ δυνατὰς εὐκολίας πρὸς τὴν ἐπιτροπὴν, ἀνεδέχθην τὴν ἐκχώρησιν μιᾶς ἀπαιτήσεως ἐκ δραχμῶν 8348, τὴν ὁποίαν μοὶ ἐξεχώρησεν ὁ ἕτερος ἐκ τῶν μελῶν κ. Γ. Κρέμος, ὡς ἔχων λαμβάνειν ταύτας παρὰ τοῦ κ. Ἰωάννου Βέσση καθηγητοῦ. Ὁ ῥηθεὶς ὀφειλέτης, μὴ δυνάμενος νὰ μοὶ πληρώσῃ κατὰ δόσεις τὴν ἐκχωρηθεῖσαν ἀπαίτησιν, ἐδέησεν, ἐκ τῆς ἰδέας τῆς εὐκολίας πάλιν καὶ ἵνα μὴ βαρύνω καὶ τὴν θέσιν τοῦ ἀλληλεγγύως ὑποχρέου κ. Γεωργίου Κρέμου, νὰ συνταχθῇ τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 47,383 συμβόλαιον, κανονίσαν τὰς δόσεις ἀνὰ δραχμὰς ἑκατὸν εἰς ἕκαστον μῆνα, πλὴν τῆς τελευταίας, ἥτις ἀνέρχεται εἰς δραχμὰς 2948. Τὰς τοιαύτας δόσεις, καίτοι παρῆλθε πολὺς καιρὸς, ὁ πρὸς τοῦτο ὑπόχρεως δυστροπεῖ νὰ μοὶ καταβάλῃ ταύτας, καθιστῶν μοι οὕτω δυσχερῆ τὴν θέσιν πρὸς πᾶσαν ἐργασίαν. Ἐντεῦθεν ὁ ἐπὶ τούτῳ δικηγόρος μου προέβη εἰς τὴν κοινοποίησιν ἀντιγράφου τοῦ συμβολαίου μετ’ ἐπιταγῆς, ἕτοιμος πρὸς τούτοις νὰ ἐνεργήσῃ καὶ πᾶσαν κατάσχεσιν ἐπὶ ἀναλόγου κινητῆς καὶ ἀκινήτου περιουσίας του. «Πρὶν ὅμως γείνῃ ἡ τοιαύτη διὰ τὰ περαιτέρω ἐνέργεια, ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ ὑποβάλω τὴν λύσιν τῆς ὑποθέσεως εἰς τὸ ἠθικὸν κῦρος ὑμῶν, καὶ παρακαλέσω ὑμᾶς θερμῶς, ὅπως συνερχόμενοι εἰς συνεδρίασιν δικάσητε καὶ ζητήσητε τὸ δίκαιόν μου. Αἱ τοιαῦται ἐπιπροσθήσεις, αἵτινες μοὶ γίνονται ἀλλεπαλλήλως, ἐκτὸς τοῦ ὅτι μὲ δεσμεύουσιν ὑλικῶς, τὸ πλεῖστον, μὲ κρατοῦσι καὶ εἰς ἀδιάπτωτον ταραχὴν καὶ σύγχυσιν, ἐξ ἧς δὲν δύναμαι ποσῶς νὰ ἐργασθῶ. «Ἐπειδὴ ἄλλως ἡ μέχρι τοῦδε ἐργασία μου ὑπερβαίνει τὸ ἥμισυ τοῦ ἔργου καὶ πλέον, δέον τὸ σεβαστὸν Συμβούλιον νὰ φροντίσῃ ἐξ ἀγαθῆς προαιρέσεως καὶ δικαιοσύνης νὰ ἄρῃ πᾶν πρόσκομμα καὶ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, ἐξ ἧς νὰ ἐμφαίνηται καὶ ὑποδεικνύηται ὁ ὑπεύθυνος, ὅστις καὶ νὰ βιασθῇ ἠθικῶς πρὸς πληρωμήν. «Εὐπειθέστατος «Ἰωάννης Καρακατσάνης (γλύπτης).» Μοὶ εἶναι δυσάρεστον, κύριοι Βουλευταὶ, νὰ ὁμιλῶ ἐντεῦθεν περὶ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι παρὼν, διὰ ν’ ἀπολογηθῇ, καὶ ἐν γένει διότι δὲν θέλω νὰ ἀνάγω προσωπικὰ ζητήματα εἰς τὸ βῆμα. Ἀλλὰ, προκειμένου νὰ μοὶ ἀπευθυνθῇ ἐρώτησις, περιέχουσα ἔστω καὶ πόῤῥωθεν, ὑπαινιγμὸν ἢ ὑπόνοιαν περὶ τῆς ἀκριβείας χρηματικῆς διαχειρίσεως, εἰς ἣν μὲ ὑποθέτει τις ἀναμεμιγμένον, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ προασπίσω ἐμαυτόν. Μετὰ πολλὰς παρακλήσεις ἡμῶν πρὸς τὸν πρόεδρον–διαχειριστὴν κ. Κρέμον, καὶ πολλὰς ὑποσχέσεις αὐτοῦ ματαιωθείσας, ἡ ἐπιτροπὴ, ἡμεῖς οἱ λοιποὶ τέσσαρες, Κατσίμπαλης, Χαλκιόπουλος, Φωκᾶς καὶ ἐγὼ, ἀπεφασίσαμεν, ἐν τῇ ὑποχρεώσει, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, οὐχὶ πλέον τῇ ἠθικῇ, ἀλλὰ καὶ τῇ νομικῇ, νὰ προβῶμεν εἰς ὁριστικὸν διάβημα, πρὶν ἢ ἴδωμεν ὅλως ἀδίκως κἀμμίαν χεῖρα Εἰσαγγελέως ἐπὶ τοῦ τραχήλου μας, καὶ συνελθόντες τὴν 28 Ἰανουαρίου 1894, ἀπηυθύναμεν πρὸς τὸν κ. Κρέμον τὸ ἑξῆς ἔγγραφον (ἀναγινώσκει): «Ἐν Ἀθήναις, τῇ 28 Ἰανουαρίου 1894. «Πρὸς τὸν κ. Γεώργιον Κρέμον «Ἐνταῦθα. «Κύριε Γ. Π. Κρέμε, ὀπισθογράφως κοινοποιοῦμεν ὑμῖν, τὴν ὑπὸ σημερινὴν ἡμερομηνίαν ἀπόφασιν τῆς περὶ ἀνεγέρσεως κενοταφίου τῷ Ἀθανασίῳ Διάκῳ ἐκτελεστικῆς ἐπιτροπῆς, ἣν μεθ’ ὑμῶν ἀπετελοῦμεν, καὶ σᾶς παρακαλοῦμεν ἄνευ ἀναβολῆς νὰ συμμορφωθῆτε πρὸς αὐτήν. «Μετὰ πάσης ὑπολήψεως «Οἱ συνάδελφοί σας Μιχ. Κατσίμπαλης, Γ. Π. Χαλκιόπουλος, Γεράσιμος Φωκᾶς, Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλος. «Πρακτικόν. «Οἱ ὑποφαινόμενοι, μέλη ὄντες τῆς ἐπὶ τῆς ἀνεγέρσεως κενοταφίου τῷ ἥρωϊ Ἀθανασίῳ Διάκῳ ἐκτελεστικῆς ἐπιτροπείας, συνελθόντες σήμερον εἰς κοινὴν σύσκεψιν καὶ ὑπ’ ὄψιν λαβόντες, ὅτι τὸ ἕτερον μέλος αὐτῆς, ὁ καὶ πρόεδρος αὐτῆς κ. Γεώργιος Π. Κρέμος, ὄχι μόνον ἐντελῶς παρημέλησε τὰ ἑαυτοῦ καθήκοντα, ἀλλὰ καὶ αʹ) διὰ τῆς χορηγήσεως τῶν χρημάτων τῆς ἐπιτροπείας λόγῳ δανείου πρὸς τὸν κ. Ἰ. Βέσσην περιέπλεξεν ἐπὶ τοσοῦτον τὴν ταμιακὴν αὐτῆς ὑπηρεσίαν, ὥστε οὐδεμία σχεδὸν ἐξεπληρώθη ἐκ τῶν δοθεισῶν ὑπ’ αὐτῆς πρὸς τὸν ἐκτελεστὴν τοῦ ἔργου καλλιτέχνην κ. Ἰω. Καρακατσάνην ἐπισήμων ὑποσχέσεων. «βʹ) διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων ἀπατηλῶν ὑποσχέσεών του περὶ ἐκπληρώσεως ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ὡς ἐγγυητοῦ καὶ ἀπέναντι αὐτῆς καὶ ἀπέναντι τοῦ ἀναλαβόντος τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου καλλιτέχνου κ. Ἰω. Καρακατσάνη δυσχεραίνει τὴν πρόοδον τοῦ ἔργου, καὶ ἐκθέτει αὐτὴν εἰς τὰς δικαίας καὶ τοῦ δημοσίου καὶ αὐτοῦ τοῦ καλλιτέχνου αἰτιάσεις, αἵτινες ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἐπίφοβοι καθίστανται καὶ εἰς τὴν ὅλην τοῦ ἔργου περαίωσιν καὶ εἰς τὴν ὑπόληψιν τῶν ἀποτελούντων τὴν ἐκτελεστικὴν ἐπιτροπείαν, «Ἀποφασίζουσι· «Αʹ) Θεωροῦσιν ἀπὸ σήμερον μὴ κατέχοντα τὴν θέσιν τοῦ προέδρου τὸν ἄνω ἀναφερόμενον κ. Γ. Π. Κρέμον. «Βʹ) Ἀναθέτουσι προσωρινῶς καὶ μέχρι νεωτέρας αὐτῶν ἀποφάσεως τὴν διεύθυνσιν τῶν ὑποθέσεων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐπιτροπείας περὶ ἀνεγέρσεως κενοταφίου τῷ Ἀθανασίῳ Διάκῳ εἰς τὸ μέλος αὐτῆς κ. Κωνστ. Ν. Παπαμιχαλόπουλον. «Γʹ) Νὰ κοινοποιηθῇ ἡ ἀπόφασις αὐτῶν αὕτη τῷ κυρίῳ Γ. Π. Κρέμῳ. «Δʹ) Νὰ ἐπιταχθῇ ὁ αὐτὸς κ. Γ. Π. Κρέμος ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν ἀπὸ τῆς λήψεως τῆς παρούσης ἀποφάσεως νὰ καταθέσῃ εἰς τὸν ταμίαν τῆς αὐτῆς ἐπιτροπείας κ. Μιχαὴλ Κατσίμπαλην πᾶν ὅ,τι ἀνήκει εἰς τὴν αὐτὴν ἐπιτροπὴν καὶ οὗτος ἔχει εἰς χεῖράς του, χρήματα, βιβλία παραστατικὰ ἀξίας, ἔγγραφα, καταλόγους συνδρομῶν, πρωτόκολλα παραλαβῆς καὶ παραδόσεως καὶ τὴν σφραγῖδα. «Ἐν Ἀθήναις τῇ 28 Ἰανουαρίου 1894. «Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐπιτροπεία «Μιχ. Κατσίμπαλης, Γεράσιμος Φωκᾶς, Γ. Π. Χαλκιόπουλος, Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλος.» Μέχρι τοιούτου δυστυχῶς σημείου εἶχεν ἐξωθήσει τὴν ὑπόθεσιν ἡ ἐπὶ δύο ὅλα ἔτη δυστροπία τοῦ προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ εἰς τοιαῦτα διαβήματα ἠνάγκαζε καὶ ἡμᾶς, ὅλως ἄκοντας καὶ μετὰ λύπης καὶ— πιστεύσατέ με— ἀληθοῦς θλίψεως νὰ προβαίνωμεν. Πλὴν οὐδεμίαν ἔδιδε προσοχὴν εἰς τὰς δικαίας καὶ φιλικὰς καὶ συναδελφικὰς ἡμῶν προφορικάς τε καὶ ἐγγράφους παραστάσεις ὁ εὐλογημένος οὗτος ἄνθρωπος, ἐν ᾧ ἀφ’ ἑτέρου ὁ ἀτυχὴς καλλιτέχνης ἔφθασεν εἰς τὸ μὴ περαιτέρω τῆς ἀνάγκης καὶ τῶν διαμαρτυριῶν. Τότε δὲ ἀνετέθη εἰς τὸν κ. Χαλκιόπουλον, μέλος τῆς ἐπιτροπῆς, τυγχάνοντα δὲ καὶ δικηγόρον, ὅστις ἐκ παιδικῆς ἡλικίας ἠκολούθησε μετὰ ζήλου καὶ ἀφοσιώσεως τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, εἰς πλείστας ὑποβληθεὶς μερίμνας, κόπους δὲ καὶ ἐνοχλήσεις ὑποστὰς, ἐφ’ οἷς ὀφείλεται αὐτῷ εὐγνωμοσύνη καὶ ἔπαινος,—ἐνταῦθα δ’ ἐπιτραπήτω μοι νὰ προσθέσω ἐν παρενθέσει ὅ,τι ὤφειλον ἤδη ἀνωτέρω νὰ εἴπω περὶ τοῦ κ. Κατσίμπαλη. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν εὑρίσκω λέξεις νὰ ἐκφράσω ἐπαίνους διὰ τὸν ζῆλον καὶ τὰς θυσίας τὰς χρηματικὰς καὶ τὴν αὐταπάρνησίν του ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ ἔργου.—Ἀνετέθη λοιπὸν, ἔλεγον, παρ’ ἡμῶν εἰς τὸν κ. Γεώργ. Χαλκιόπουλον νὰ κινήσῃ ἀγωγὴν ἐκ μέρους τοῦ καλλιτέχνου κατὰ τοῦ κ. Κρέμου, ὁ ὁποῖος, ἵνα δικαιολογήσῃ εἰς ἡμᾶς, ὡς ἐπιτροπὴν, καὶ εἰς τὸν κόσμον τὴν χρῆσιν τῶν χρημάτων, δραχμῶν περίπου 8,000, εἰς ἃς ἀνεβιβάσθησαν αἱ ἀρχικῶς ἐν τῇ Τραπέζῃ κατατεθεῖσαι δραχμαὶ 4300, μετεβίβασεν εἰς τὸν καλλιτέχνην μίαν ἀπαίτησίν του κατά τινος καὶ συνυπέγραψεν ὡς ἀλληλεγγύως ὑπεύθυνος καὶ αὐτός· ἀλλ’ ἡ ἀπαίτησις αὕτη δὲν ἐξετελεῖτο· ἔτρεξεν ὁ καλλιτέχνης, ἐξώδευσε χρήματα, μὲ ὅλην τὴν πενίαν του, εἰς δικηγόρους, εἰς κλητῆρας, εἰς χαρτόσημα καὶ εἰς ὅλας τὰς δυσχερείας, τὰς ὁποίας ἔχει ἡ Δικονομία μας, ἀλλὰ δὲν κατώρθωσε τίποτε, δὲν κατώρθωσε τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ συμβολαίου, καθ’ ὃ ἔπρεπε νὰ εἶχε λάβει ἔκτοτε δρ. 1700, ἔλαβε δὲ μόνον 500 μετὰ κόπων καὶ μόχθων καὶ πολλῶν ἡμεραργιῶν του. Ἐκίνησε λοιπὸν ἀγωγὴν κατὰ τοῦ κ. Κρέμου ἐπὶ τῇ μὴ ἐκτελέσει τῆς ὑποσχέσεώς του, ἐζήτησε τὴν προτίμησιν τῆς ὑποθέσεως, ἐνέγραψε τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ πινάκιον, ἐνέγραψε προσημείωσιν ἐπὶ τῆς περιουσίας τοῦ κ. Κρέμου...

§36ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀδιάφορα αὐτὰ δι’ ἡμᾶς.

§37ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι ὅμως καὶ δι’ ἐμὲ, κύριε Βοκοτόπουλε, ὅταν βλέπητε, ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ ὁμιλῶ περὶ τοιούτων πραγμάτων ἐντεῦθεν. Μοὶ ἀπευθύνονται ἐρωτήσεις νὰ δώσω λογοδοσίαν διαχειρίσεως, ὡς εἶπεν ὁ κ. Χατζηπέτρος, καὶ δὲν ἠξεύρω πῶς θὰ ἐξελάμβανον τὴν σιωπήν μου αἱ ἐφημερίδες, αἱ ὁποῖοι σήμερον μοὶ ἔχουσι θέσει ὅρον νὰ ἀπαντήσω περὶ τῆς ἀτυχοῦς ταύτης ὑποθέσεως. Ἔφθασε λοιπὸν ἡ ὑπόθεσις μέχρις ἐγγραφῆς προσημειώσεως ἐπὶ τῆς περιουσίας τοῦ κ. Κρέμου ἐκ μέρους τοῦ καλλιτέχνου· διότι ἡμεῖς εἴχομεν σταυρώσει τὰς χεῖρας ἀπέναντι τῶν δυστροπιῶν του. Οὕτως εἶχον τὰ πράγματα, ὅτε εὐτυχῶς καὶ εὐχαρίστως, ἐπαναλαμβάνω, εἶδον ὅτι ἐξεδόθη Β. Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου διορίζεται ἐπιτροπὴ, ἀποτελουμένη ἐκ προσώπων, τῶν ὁποίων ἡ ὑπόληψις ὁμολογουμένως καὶ ἡ φήμη ἐγγυῶνται τὴν πρόοδον τοῦ ἔργου. Μεταξὺ αὐτῶν συμπεριλαμβάνονται δύο συνάδελφοι ἡμῶν, ὁ κ. Ἀγαθοκλῆς καὶ ὁ κ. Ζητουνιάτης, εἷς πρώην συνάδελφος, ὁ κ. Κοντογιάννης, ἄλλοι δέκα ἀξιότιμοι πολῖται, καὶ ὁ κ. Κρέμος. Ἡ συμπερίληψις τοῦ κ. Κρέμου εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἦτο ἀναγκαία· αὐτὸς εἶναι ὁ δεσμὸς τῆς ἐπιτροπῆς, αὐτὸς ἔχει τὰ ἔγγραφα, αὐτὸς ἔχει τὰ χρήματα, αὐτὸς ἔχει τοὺς λογαριασμοὺς, μὲ αὐτὸν ἔχει ὁ καλλιτέχνης, μὲ αὐτὸν ἔχει καὶ ὁ Διάκος, καὶ ὁ ὀβελισθεὶς τῷ 1821 καὶ ὁ μαρμάρινος ἐδῶ, μὲ αὐτὸν ἔχουσιν ὅλοι. Τοῦ κ. Κρέμου ἡ συμπερίληψις εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἦτο ἀναγκαία καὶ ἐπιβεβλημένη εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, καλῶς δὲ πράξας συμπεριέλαβε τοῦτον, ἀλλὰ δὲν ἔπραξε καλῶς, συμπεριλαβὼν, ὡς εἶπε, διὰ νεωτέρου διατάγματός του καὶ ἐμέ. Δηλῶ, κύριε Ὑπουργὲ, ὅτι δὲν μοὶ εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶ, διότι ἔχω τόσον δυσαρέστους ἀναμνήσεις, τοσαύτην ἀπογοήτευσιν, τοσαύτην ἀηδίαν ἐκ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, ὥστε μὲ ὅλην τὴν διάθεσιν καὶ τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχω, νὰ συντρέχω εἰς τὰ δημόσια πράγματα, καὶ μάλιστα τὰ τοιούτου εἴδους πράγματα ἐθνικοῦ σκοποῦ, πάλιν ἀδυνατῶ νὰ δεχθῶ.

§38ΡΟΥΚΗΣ. Ἔπρεπε νὰ λάβῃ μέρος καὶ εἰς Εἰσαγγελεὺς εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§39ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ θὰ συστήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὴν νέαν ἀπόφασίν του, νὰ συμπεριλάβῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὸν κ. Κατσίμπαλην καὶ τὸν κ. Γ. Χαλκιόπουλον καὶ Γεράσιμον Φωκᾶν, ἰατρὸν, τῶν ὁποίων ἡ παρουσία βεβαιῶ ὅτι θὰ συντελέσῃ πολὺ εἰς τὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπὸν, θὰ διαφωτίσῃ δὲ καὶ τὰ νέα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, τῶν ὁποίων τινὰ εἶναι ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν δυσαρέστων αὐτῶν.

§40ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Ἐγὼ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. συνάδελφον καὶ φίλτατον κ. Παπαμιχαλόπουλον νὰ μὴ ἀπομακρυνθῇ· νὰ ἀφήσῃ δὲ ἐλεύθερον τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ τὸν συμπεριλάβῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, διότι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος εἶναι ἁγνοτάτων αἰσθημάτων, καὶ ἡ παρουσία του ἐν τῇ ἐπιτροπῇ θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν λαμπροῦ ἔργου.

§41ΑΓΑΘΟΚΛΗΣ. Ἡμεῖς παρεκλήθημεν ὑπὸ τοῦ κ. Κρέμου, ἵνα ἐπιληφθῶμεν τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, τῆς ἀνεγέρσεως ἀνδριάντος τοῦ Διάκου...

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀρκετὰ ἐλέχθησαν, κύριε Βουλευτά.

§43ΑΓΑΘΟΚΛΗΣ. Παρακαλῶ, ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω· διότι κατηγόρησαν τὸν κύριον Κρέμον, ὁ ὁποῖος πρῶτος, ὡς καθηγητὴς τοῦ Βαρβακείου, συνέλαβε τὴν ἰδέαν τῆς ἀνεγέρσεως ἀνδριάντος εἰς τὸν Διάκον, καὶ μετὰ ζήλου εἰργάσθη μέχρι σήμερον διὰ τὸν σκοπὸν αὐτόν· κατώρθωσεν ἐξ ἐράνων τῶν μαθητῶν νὰ συλλέξῃ περὶ τὰς 3500 δραχμὰς, τὰς ὁποίας ἀσφαλῶς ἐτόκισε, καὶ σήμερον ἀνέρχονται εἰς 9500 ἐξ ἄλλων ἐράνων συνέλεξεν ἑτέρας 2200 δρ. Πάντα δὲ τὰ ποσὰ ταῦτα παρεδόθησαν εἰς τὸν γλύπτην. Ἡμεῖς, ὡς ἀντιπρόσωποι τῆς ἐπαρχίας Φθιώτιδος, ἐθεωρήσαμεν καθῆκόν μας νὰ προκαλέσωμεν τὴν σύστασιν ἐπισήμου ἐπιτροπῆς διὰ Β. Διατάγματος, ἀποτελουμένης ἐκ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς ἐπαρχίας, τοῦ δημάρχου Λαμίας καὶ ἄλλων ἐγκρίτων προσώπων ἐκ Λαμίας. Ἐζητήσαμεν ἀμέσως νὰ τακτοποιήσωμεν τοὺς λογαριασμοὺς μετὰ τοῦ γλύπτου κ. Καρακατσάνη καὶ συνεννοηθῶμεν περὶ τῆς ταχείας ἀποπερατώσεως τοῦ ἔργου· ἀλλ’ ὁ κ. Κατσίμπαλης, ὁ ὁποῖος εἶναι κουμπάρος τοῦ γλύπτου καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν μονομανίαν νὰ χώνεται εἰς πᾶσαν ἐπιτροπὴν, εἰς ἐκκλησίας, εἰς συλλόγους, ὡς καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ταύτην, παρεμβάλλει προσκόμματα εἰς τὴν τακτοποίησιν τῶν λογαριασμῶν, καὶ ἐνῷ ἡ μόνη του ἐνέργεια μέχρι σήμερον εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ἦτο νὰ κατορθώσῃ νὰ δοθῇ ἡ κατασκευὴ τοῦ ἀνδριάντος εἰς τὸν κουμπάρον του γλύπτην ἄνευ διαγωνισμοῦ, προσπαθεῖ τώρα νὰ ἐπιῤῥίπτῃ μομφὰς κατὰ τοῦ κ. Κρέμου, ὁ ὁποῖος Κρέμος, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, εἶναι ἐκεῖνος, εἰς ὃν καὶ μόνον θὰ ὀφείληται ἡ κατασκευὴ τοῦ ἀνδριάντος.

§44ΖΗΤΟΥΝΙΑΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δι’ ὀλίγων λέξεων θὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον. Τῷ ὄντι τὴν ἰδίαν τῆς ἀνεγέρσεως ἀνδριάντος τοῦ Διάκου συνέλαβεν ὁ κ. Κρέμος, καὶ κατὰ τὸ 1876 συμπεριέλαβε φοιτητὰς καὶ μαθητάς τινας, μετὰ τῶν ὁποίων προέβησαν εἰς συλλογὴν ἐράνων καὶ συνέλεξαν ποσὸν 3,500 δραχμῶν, τὰς ὁποίας διέθεσαν ἐπὶ τόκῳ· ἐσχάτως δὲ τὸ ποσὸν ἀνῆλθε μέχρις 9,000 δραχ. Κατὰ τὸ 1890 ὁ κ. Κρέμος συμπαρέλαβεν ὡς συνεργοὺς καὶ οἱονεὶ μάρτυρας τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, τὸν κ. Κατσίμπαλην καὶ ἄλλους, οἱ ὁποῖοι αὐτοεκλήθησαν ἐπιτροπὴ ἐκτελεστική, καὶ ἔχοντες τὴν τοκοφόρον ταύτην ἀπαίτησιν, ἡ ὁποία ἀνέρχεται εἰς 9,000 δραχμὰς, προέβησαν εἰς παραγγελίαν τοῦ ἀνδριάντος, συμφωνήσαντες μετά τινος γλύπτου, κουμπάρου τοῦ κ. Κατσίμπαλη, ἄνευ μειοδοτικοῦ διαγωνισμοῦ, ἀντὶ τιμήματος 18,000 δραχμῶν. Ἀπὸ τοῦ 1890 καὶ ἐντεῦθεν πολλαὶ ἐπιτροπαὶ ἐν Λαμίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ συνέλεξαν πολλὰ ποσὰ, καὶ πρὸς τούτοις τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια τῆς Φθιώτιδος ἐψήφισαν διάφορα χρηματικὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ὅλα ἀνῆλθον εἰς ποσὸν ἴσον πρὸς τὴν ἀξίαν τοῦ ἀνδριάντος. Ἐκ τῶν ποσῶν τούτων ἄλλα μὲν ἐστάλησαν εἰς τὸν κ. Κατσίμπαλην, ἄλλα δὲ μένουσιν εἰς τὰς διαφόρους ἐπιτροπάς. Ἐνομίσαμεν ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς τὸ καθῆκον, ὡς ἀντιπροσώπους τῆς ἐπαρχίας, ἔνθα τὸ δρᾶμα τοῦ ἀνασκολοπισμοῦ τοῦ ἥρωος διεδραματίσθη, ἐκπληροῦντες ἐντολὴν τῶν πατέρων ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι παραπλεύρως ἐπολέμησαν μετὰ τοῦ ἥρωος Διάκου, καὶ φρονοῦντες ὅτι ὁ ἀνδριὰς πρέπει νὰ στηθῇ ἐν τῷ τόπῳ τοῦ μαρτυρίου καὶ ὅτι δὲν προώρισται νὰ κοσμήσῃ πλατείας καὶ ὁδοὺς, ἐνομίσαμεν καθῆκον νὰ παρακαλέσωμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅπως συστήσῃ ἐπιτροπὴν, ἡ ὁποία νὰ φροντίσῃ νὰ συλλέξῃ τὰ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ὑπάρχοντα χρήματα, καὶ νὰ ἀναλάβῃ τὴν περάτωσιν τοῦ ἔργου, καὶ ἡ ὁποία νὰ ἦναι ὑπεύθυνος τῆς διαχειρίσεως αὐτῆς. Οὗτοι εἶναι οἱ λόγοι, διὰ τοὺς ὁποίους ἡμεῖς ἐζητήσαμεν τὸν διορισμὸν τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ οὐχὶ ἀντικατάστασιν ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία δὲν ὑφίστατο νομίμως.

§45ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Τὰ περὶ Κρέμου νὰ δικαιολογήσητε, κύριε Ζητουνιάτη.

§46ΖΗΤΟΥΝΙΑΤΗΣ. Ἐλησμόνησα νὰ προσθέσω, ὅτι ὁ γλύπτης, ὁ ὁποῖος παραπονεῖται, ἔλαβε, κύριε Πρόεδρε, διὰ συμβολαίου δραχμὰς 8,348· ἔλαβεν ἐπίσης 2,000 δρ. περίπου, τὰς ὁποίας ἔστειλαν διάφοροι ἐπιτροπαὶ ἐκ Λαμίας πρὸς τὸν κ. Κατσίμπαλην, καὶ ὑπολείπονται ὀλίγα χρήματα, τὰ ὁποῖα θὰ πληρωθῶσι πρὸς αὐτόν. Καὶ ἐπειδὴ τὰ πληρωθέντα χρήματα δὲν εἶναι ἐξησφαλισμένα, ἠναγκάσθημεν νὰ ἐνεργήσωμεν συντηρητικὴν κατάσχεσιν τοῦ ἀγάλματος, ὅπως ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου.

§47ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ! Τὸ ζήτημα καταντᾷ ἄξιον προσοχῆς, ὡς προσωπικόν. Εἶναι ἐκτὸς τῆς ἀληθείας, ἐκτὸς τῆς ἀκριβείας, σᾶς βεβαιῶ, κύριε συνάδελφε, αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἴπετε, ὅτι ὁ γλύπτης ἔλαβε δραχμὰς... παρακαλῶ νὰ ἐπαναλάβητε ὑμεῖς τὸ ποσόν...

§48ΖΗΤΟΥΝΙΑΤΗΣ. Ἔλαβεν 8,348 δραχμάς.

§49ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, μὲ συγχωρεῖτε νὰ διαψεύσω καθολοκληρίαν τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτόν· ὁ γλύπτης εἶναι εἰς τὰ δικαστήρια, διότι ἔλαβε μόλις δραχμὰς 3,200, καὶ ἐνέγραψε προσημείωσιν ἐπὶ τῆς περιουσίας τοῦ κ. Κρέμου.

§50ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Ἐννοεῖ τὴν ἐκχώρησιν τῆς ἀπαιτήσεως.

§51ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω πολλὰς δυσαρέστους λεπτομερείας διὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, αἱ ὁποῖαι ἤθελον δυσχεράνει τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου. Σᾶς παρακαλῶ, κ. Ζητουνιάτη καὶ κύριοι συνάδελφοι, νὰ μὲ πιστεύσητε, ὅτι μετὰ πολλῆς λύπης, μετὰ πολλῆς ἀηδίας τέλος πάντων ἐπελήφθην τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, περὶ τῆς ὁποίας ὅμως ἔπρεπεν ἅπαξ νὰ γείνῃ λόγος. Ὑμεῖς εὑρίσκεσθε ἐν πλάνῃ, κ. Ζητουνιάτη· δὲν ἐδόθησαν πλείονες τῶν 3,200 δραχμῶν εἰς τὸν καλλιτέχνην πανταχόθεν, ἐξ ὅλων τῶν πηγῶν, ὁθενδήποτε καὶ ἂν ἐδόθησαν χρήματα. Ὅσον δὲ περὶ τοῦ κ. Κατσίμπαλη, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ κ. συνάδελφος, ὡς ἐν δυσαρέστῳ ὑπαινιγμῷ, εἶπεν, ὅτι εἶναι κουμπάρος τοῦ καλλιτέχνου, καὶ ὅτι καὶ ὁ κ. Κατσίμπαλης παρέλαβε δὲν ἠξεύρω πόσας δραχμὰς, ταῦτα εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβῆ. Ὁ κ. Κατσίμπαλης ἔλαβε 500 περίπου δραχμὰς ἐκ τῆς Τραπέζης, τὰς ὁποίας ἀμέσως παρέλαβεν ὁ καλλιτέχνης, ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ κ. Κρέμου, ἐντὸς αὐτῆς τῆς Τραπέζης. Ἐπαναλαμβάνω δὲ νὰ προσθέσω, ὅτι ἡ παρουσία τοῦ κ. Κατσίμπαλη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ αὐτὸς μετὰ βίας ἐσύρθη παρὰ τοῦ κ. Κρέμου, ὡς καὶ ἐγὼ, καὶ ὅλως ἀκουσίως, ἡ παρουσία του, λέγω, ἔσωσε μέχρι τοῦδε καὶ τὸ ἔργον καὶ τὸν τεχνίτην· ἂν ἦναι καὶ κουμπάρος του, τοῦτο εἶναι εὐτύχημα διὰ τὸν Καρακατσάνην. Ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ἀκόμη πρέπει νὰ σᾶς ἀπαντήσω ἐκ μέρους τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ὁ ἀνδριὰς δὲν ἐγένετο αὐτοβούλως καὶ ἄνευ διαγωνισμοῦ, ὁ ἀνδριὰς ἐγένετο κατὰ πρόπλασμα τοῦ ἀληθοῦς καὶ πολλῆς ἀξίας Ἕλληνος καλλιτέχνου ἐκείνου, τοῦ Λεωνίδα Δρόση, τοῦ ὁποίου μαθητὴς καὶ διάδοχος εἶναι ὁ κ. Καρακατσάνης. Ὁ ἀνδριὰς εἶναι ἐκ τῶν μᾶλλον ἐπιτυχῶν ἔργων τῆς ἑλληνικῆς καλλιτεχνίας. Δὲν ἔπρεπε λοιπὸν νὰ εἴπητε ὑμεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχητε τὴν εὐχαρίστησιν, ἂν εὐτυχήσητε, νὰ μεταφέρητε τὸν ἀνδριάντα εἰς τὴν ἐπαρχίαν σας καὶ βλέπητε αὐτὸν διαρκῶς ἐκεῖ, δὲν ἔπρεπε νὰ εἴπητε, ὅτι ἐγένετο ἄνευ διαγωνισμοῦ. Κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, σᾶς παρακαλῶ, νὰ μὴ ἀμελήσητε νὰ διατάξητε τὴν περάτωσιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Βλέπετε ὅτι, τὸ κατ’ ἐμὲ, εὐλογῶ τὴν ὥραν, κατὰ τὴν ὁποίαν μὲ ἀπηλλάξατε· ἀλλὰ χάριν τοῦ ἔργου σᾶς συνιστῶ, ἵνα διατάξητε τὴν παράδοσιν τῆς ὑποθέσεως ἐκ μέρους τῶν ἀποτελούντων τὴν τέως ἐπιτροπὴν πρὸς τὴν νέαν ἐπιτροπὴν διὰ τῆς Δικαιοσύνης. Τοῦτο, Κύριοι, εἶναι ἀρκετὴ ἐγγύησις καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ διὰ τὸ ἔργον. Διὰ τῆς Δικαιοσύνης, διὰ τῆς Δικαιοσύνης, ἐπαναλαμβάνω καὶ τρίτην φοράν.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§53ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ διακόψωμεν· εἶναι 1 ἡ ὥρα.

§54ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι, ὄχι.

§55ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Δὲν θέλετε; Ὑποβάλλω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, κύριε Πρόεδρε.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις.

§57ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Ἔκαμα ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας· πρέπει νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διεκόπη ἡ συνεδρίασις διὰ τὰς 3 μ. μ.

§59Γ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Διὰ τὰς 15 δηλαδὴ, κατὰ τὸ νέον σύστημα. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 12½ τῆς μεσημβρίας. Ὥρᾳ δὲ 5 μ. μ. συνέρχονται οἱ Βουλευταὶ πρὸς ἐπανάληψιν τῆς συνεδριάσεως, τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου κατέχοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Βαρβαρήγου Πύλικα).

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις.

§61ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ κ. Χατζηπέτρου, μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων 112 Βουλευτῶν. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§63ΚΟΥΣΤΑΣ. Χθὲς ἡ Κυβέρνησις εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ ὑποβάλῃ ἓν νομοσχέδιον περὶ ἀρδεύσεως τῆς πεδιάδος Βόχας καὶ Κορίνθου τοῦ δήμου Κορινθίων. Ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, θὰ παρακαλέσω, εἰ δυνατόν, νὰ γείνῃ σήμερον ἡ πρώτη ἀνάγνωσις αὐτοῦ.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀρδεύσεως τῆς πεδιάδος Βόχας καὶ Κορίνθου τοῦ δήμου Κορινθίων. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§66ΚΡΙΤΣΑΣ. Πιστεύω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀντίῤῥησις νὰ ψηφισθῇ εἰς βʹ ἀνάγνωσιν καὶ τὸ ὑπ’ ἀριθ. 20 ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀναγεγραμμένον νομοσχέδιον «περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου ΣΞʹ τῆς 23 Ὀκτωβρίου 1853 περὶ τοῦ πορθμοῦ τοῦ Εὐρίπου».

§67ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου ΣΞʹ τῆς 23 Ὀκτωβρίου 1853 περὶ τοῦ πορθμοῦ τοῦ Εὐρίπου.

§69ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μίαν πληροφορίαν θὰ ζητήσω. Ὑπελόγισεν ἡ Κυβέρνησις, τί θὰ εἰσπράττῃ διὰ τῶν διοδίων, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει δι’ ἑνὸς ἄλλου νομοσχεδίου πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ ἐσόδου, τὸ ὁποῖον θὰ ἐκλείψῃ κατόπιν τῆς ψηφίσεως τοῦ παρόντος νομοσχεδίου;

§70Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Τί θὰ εἰσπράξῃ τὸ Δημόσιον, ἐννοεῖται, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὁρισθῇ ἀπὸ τοῦδε ἐν ἀκριβείᾳ, διότι ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς εὐρύνσεως τοῦ πορθμοῦ ἐπὶ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν χωρητικότητα τῶν πλοίων, ἅτινα θὰ ποιῶνται χρῆσιν αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπολογισθῶσιν αἱ εἰσπράξεις ἐπὶ τῶν τέως ἀποτελεσμάτων τῆς κινήσεως, τουτέστιν ἄνευ τῆς προσαυξήσεως, ἣν ἐπάγεται ἡ εὔρυνσις, πάλιν καλύπτεται ἡ ἐκ τῶν καταργουμένων τελῶν ζημία ὑπὸ τῶν ηὐξημένων πορθμείων. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον ἄνευ ἑτέρας παρατηρήσεως).

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§72ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ προταχθῇ ἡ ψήφισις τῶν νομοσχεδίων περὶ κυρώσεως τῶν ἀτμοπλοϊκῶν συμβάσεων.

§73ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι, ὄχι.

§74ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι δύναται νὰ προταχθῇ ἡ ψήφισις αὐτῶν, διότι δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησίς τις.

§75ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὑπάρχει, κύριε Πρόεδρε.

§76ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Πρόκειται περὶ ζητήματος διεθνοῦς, πρόκειται περὶ πολλαπλασιασμοῦ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας.

§77ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὑπάρχουν ἀντιῤῥήσεις κύριε Πρόεδρε.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν παραδέχεται, δυστυχῶς. Ὁρίστε λοιπόν, κύριε Δηλιγιάννη.

§79Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ δέχηται νὰ προταχθῶσι τὰ νομοσχέδια, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν.

§80Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι παραδεδεγμένον, ὅτι, ὅταν ζητῆται μεταβολὴ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἐὰν μὴ ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησίς τις, προβαίνομεν εἰς τὴν μεταβολὴν ἄνευ τῶν διατυπώσεων τοῦ Κανονισμοῦ, τουτέστιν ἄνευ προτάσεως ὑποβαλλομένης παρὰ δέκα Βουλευτῶν καὶ ῥητῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, καὶ τοῦτο ἐγένετο ἐπὶ δύο νομοσχεδίων, διότι δὲν ὑπῆρξεν ἀντίῤῥησις· ἀλλ’ ἐπὶ τῆς τελευταίας αἰτήσεως ἠκούσθησαν ἀντιῤῥήσεις καὶ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ μεταβάλωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Δηλιγιάννη, ἔχετε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§82Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Χθὲς ἀνεκοίνωσα εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους, οἵτινες μὲ ἔπειθον, ὅτι δὲν ἦτο ἀναγκαῖον νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894. Ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐπὶ δώδεκα συνεχῆ ἔτη δὲν παρέλιπον, ἀλλὰ μετ’ ἐπιμόνου ἐπιστασίας ἐμελέτησα καὶ ἀνέλυσα καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν τοὺς εἰσαχθέντας προϋπολογισμούς, καὶ μετὰ θερμῆς προσπαθείας ἠσχολήθην νὰ μεταδώσω εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λογισμούς μου ἐπὶ ἑκάστου τῶν προϋπολογισμῶν τῆς δωδεκαετίας ἐκείνης. Παρίστων τότε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, ἣν ἠσπάσατο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀντέβαινεν εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους καὶ παρεσκεύαζε κινδύνους, οἵτινες ἀναποφεύκτως ἔμελλον νὰ ἐπισκήψωσι κατ’ αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο ἠγωνιζόμην καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν ἐκείνων νὰ πείσω τὴν πλειονοψηφίαν, ὅπως ἀντισταθῇ καὶ μὴ ἀποδεχθῇ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν οἱ προϋπολογισμοὶ ἐγκαθίστων. Εἶπον τῷ ὄντι πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι κατὰ τὸ 1882, τὸ πρῶτον ἔτος καθ’ ὃ ἐγκατεστάθη ἐν τῇ Κυβερνήσει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Καλλιγᾶς, εἰσάγων τὸν προϋπολογισμὸν, ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «Πρέπει νὰ ἐπιζητῶμεν σήμερον ἐν τῇ πολιτικῇ τοῦ Κράτους τὴν ὁδὸν, ἥτις θέλει φέρει ἀφεύκτως εἰς τὸ ἰσοζύγιον. Ὀφείλομεν ἐν τῇ διαῤῥυθμίσει τῶν οἰκονομικῶν νὰ ἐπιζητήσωμεν αὐτὴν διὰ τῆς ὅσον ἔνεστιν ἐλαττώσεως τῶν δαπανῶν, ἀλλ’ ὀφείλομεν κυρίως ν’ ἀποβλέπωμεν εἰς τὴν δι’ αὐξήσεως τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῶν πόρων τοῦ ἔθνους ἐπαύξησιν καὶ τῶν πόρων τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον εἰσήγαγε, καὶ διὰ τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς χρήσεως, ἔπραξε τὸ ἐναντίον, διότι ἐπρότεινε μὲν καὶ τῇ συμπράξει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἐπηύξησεν ὑπάρχοντας φόρους καὶ προσέθηκε νέους, ἐπαυξήσας τὰ ἕως τότε ὑπάρχοντα ἔσοδα· ἤτοι αʹ) διὰ τῆς μεταβολῆς τῆς κλίμακος τῆς φορολογίας τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν κατὰ δραχ. 900,000· βʹ) διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ζώων κατὰ δραχ. 500,000· γʹ) διὰ τῆς προσθήκης ἑνὸς δεκατημορίου εἰς τὰ τελωνειακὰ τέλη κατὰ δραχ. 2,000,000· δʹ) διὰ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ προξενικῶν τελῶν κατὰ δραχ. 90,000, τὸ ὅλον κατὰ δρ. 3,490,000, ἀλλ’ ἐπὶ τοσοῦτον ἐπηύξησεν ἀφ’ ἑτέρου καὶ τὰ ἔξοδα, ὥστε, μεθ’ ὅλην ταύτην τὴν προσθήκην τῶν ἐσόδων, ὑπελείφθη ἔλλειμμα δραχ. 5,224,833.37. Ὡσαύτως κατὰ τὸ 1883, ἐνῷ νέαι ἐνομοθετήθησαν αὐξήσεις τῶν ὑπαρχόντων φόρων καὶ προσθῆκαι νέων φόρων, εἰς ἔλλειμμα πάλιν κατέληξε. Καὶ προσετέθησαν μὲν οἱ ἑπόμενοι φόροι (ἀναγινώσκει): «αʹ) Δικαίωμα καταναλώσεως ἐπὶ τοῦ ζύθου, βʹ) ὅμοιον ἐπὶ τῶν πνευματωδῶν ποτῶν, γʹ) ὅμοιον ἐπὶ τοῦ καπνοῦ, δʹ) ὅμοιον ἐπὶ τοῦ οἴνου, εʹ) δικαίωμα ἀποκλειστικὸν τῆς πωλήσεως τοῦ σιγαροχάρτου», καὶ προϋπελογίσθη ἐκ τῶν προσθηκῶν καὶ αὐξήσεων τούτων ἔσοδον ἐκ δραχ. 10,840,000, ἀλλὰ δὲν εἰσεπράχθησαν ἐξ αὐτῶν, εἰμὴ 2,064,965.96. Ἐνομοθετήθη δὲ προσέτι καὶ ἡ μετατροπὴ τοῦ νομίσματος, ἐκ τῆς ὁποίας οὐσιωδῶς ἐπηύξανον τὰ ἔσοδα· διότι, ἂν οἱ ἄμεσοι φόροι ἤθελον πληρωθῆ εἰς παλαιὰς δραχμὰς, ἤθελον εἰσπράξει τὸ ταμεῖον δραχ. 10,716,851, ἡ διαφορὰ δὲ τῆς νέας δραχμῆς πρὸς τὴν παλαιὰν ἀνήρχετο ἐπὶ τοῦ ποσοῦ τούτου εἰς δραχ. 1,286,022· ὡσαύτως, ἄν οἱ ἔμμεσοι φόροι ἤθελον εἰσπραχθῆ εἰς παλαιὰς δραχμὰς, ἤθελον εἰσπραχθῆ 32,152,124 92, ἡ δὲ διαφορὰ τῆς παλαιᾶς δραχμῆς πρὸς τὴν νέαν ἀνῆλθεν εἰς 3,445,758, τὰ ὁποῖα εἰσήχθησαν ἐπὶ πλέον εἰς τὸ ταμεῖον· καὶ ἐπὶ τῶν ἐκ δημοσίων καταστημάτων ἐσόδων, ἂν τὰ πληρονόμενα εἰς τὸ ταμεῖον δικαιώματα ἤθελον εἰσπραχθῆ εἰς παλαιὰς δραχμὰς, ἤθελον ταῦτα συνίστασθαι εἰς δραχμὰς 2,059,315.89, ἀλλ’ ἡ διαφορὰ τοῦ ποσοῦ τούτου πρὸς ποσὸν τοσοῦτον νέων δραχμῶν ἀνήρχετο εἰς 220,641· καὶ ἐκ τῶν δημοσίων νομημάτων ὡσαύτως, ἄν τὰ ἔσοδα εἰσεπράττοντο εἰς νέας δραχμὰς, ἤθελον ὑπερέχει τῶν ἕως τότε εἰς παλαιὰς δραχμὰς εἰσπραττομένων κατὰ 326,111. Πάντα δὲ τὰ ποσὰ ταῦτα ἀποτελοῦσιν αὔξησιν ἐσόδων κατὰ 7,343,497.96. Ἀλλὰ πλὴν τούτων μετεβλήθησαν καὶ τὰ τέλη τοῦ χαρτοσήμου, ἐκ τῆς μεταβολῆς δὲ ταύτης ἐπῆλθεν ὡσαύτως αὔξησις διότι, ἐνῷ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1883 εἰσεπράχθησαν δραχ. 5,814,406.06, κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1884 εἰσεπράχθησαν, ἕνεκα τῆς εἰρημένης μεταβολῆς, δραχ. 6,284,710.75, ἤτοι καὶ ἐκ τούτου ηὔξησαν τὰ ἔσοδα κατὰ δραχ. 470,304,69. Ἑπομένως ἕνεκα τῶν κατὰ τὸ 1883 νομοθετηθεισῶν φορολογικῶν προσθηκῶν ηὔξησαν τὰ ἔσοδα τοῦ ἔτους ἐκείνου κατὰ δραχ. 7,813,802.65. Ἀλλὰ καὶ ἡ χρῆσις τοῦ ἔτους αὐτοῦ ἀφῆκεν ἔλλειμμα δραχμῶν 9,258,312.81, κατὰ τὸν δημοσιευθέντα ὁριστικὸν ἀπολογισμόν. Καὶ κατὰ τὸ 1884 εἰσεπράχθησαν ἔσοδα περισσότερα αʹ) ἐκ τῶν πνευματωδῶν ποτῶν δραχ. 702,607.76· βʹ) ἐκ τοῦ δικαιώματος τῆς καταναλώσεως τοῦ οἴνου δραχ. 787,209 18· γʹ) ἐκ τοῦ δικαιώματος ἐπὶ τοῦ καπνοῦ δραχ. 3,023,588 63· δʹ) ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου δραχμαὶ 821,814.77· εʹ) ἐκ τῆς μεταβολῆς τοῦ νομισματικοῦ συστήματος δραχμαὶ 6,287,683.16. Τὸ ὅλον δραχμαὶ 11,622,903 50. Καὶ μ’ ὅλον τοῦτο, εἰ καὶ ηὐξήθησαν τὰ ἔσοδα διὰ τῆς προσθήκης νέων φόρων καὶ τῆς αὐξήσεως τῶν ὑπαρχόντων, ὡς ἠρίθμησα ἀνωτέρω, τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1884 ὑπερέβη τὰ 30 ἑκατομμύρια καὶ 600 καὶ πλέον χιλιάδας δραχμῶν. Οὕτω δὲ κατὰ τὴν τριετίαν τῶν 1882–1884 τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ηὔξησαν κατὰ 37,720,508.80 δραχμὰς διὰ τῆς προσθήκης τῶν νέων φόρων καὶ διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν ὑπαρχόντων. Ἀλλὰ πλὴν τῶν ἑκατομμυρίων τούτων εἰσεπράχθησαν καὶ δραχ. 18,841,955.10, ὑπόλοιπον τῆς διαχειρίσεως τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, εἰσεπράχθησαν καὶ 5,290,265 ἐκ τῆς νομισματοποιΐας καὶ ἐκ τῆς ἐκποιήσεως ἀχρήστου εἰς τὸν στρατὸν ὑλικοῦ. Κατωρθώθη δὲ οὕτω κατὰ τὴν τριετίαν ταύτην, πλὴν τῶν ἐσόδων, τὰ ὁποῖα εἰσεπράττοντο μέχρι τοῦ 1882, νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὸ ταμεῖον 53,229,462.46. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος καὶ ἄλλοι συνηγορήσαντες κατὰ τὸ παρελθὸν ὑπὲρ τῆς διαχειρίσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἰσχυρίσθησαν, ὅτι κατὰ τὸ 1882, ὅτε οὗτος ἀνῆλθεν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, παραιτηθέντος τοῦ Κουμουνδούρου, εὗρεν ὑποχρεώσεις ἐκ τοῦ παρελθόντος, αἵτινες ἀπεῤῥόφησαν τὰ ἔσοδα τὰ προελθόντα ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων καὶ τῆς προσθήκης νέων φόρων, οὐδ’ ἐπήρκεσαν ταῦτα, διότι οἱ διαχειριζόμενοι τότε τὰ οἰκονομικὰ εἶχον περιέλθει εἰς ἀμηχανίαν. Ἀλλὰ ταῦτα διαψεύδει ἡ πρὸς τὴν Βουλὴν ἔκθεσις τοῦ τότε ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ κ. Καλλιγᾶ, δι’ ἧς οὗτος εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1882. Ὁ κ. Καλλιγᾶς (ὅρα σελ. 168 τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς συνεδριάσεως τῆς 4 Μαρτίου 1882) ἐβεβαίου τότε ταῦτα (ἀναγινώσκει):

Εἶχον πληρωθῆ πάντες οἱ τόκοι τῶν δανείων, ἀνερχόμενοι εἰς 8 ἑκατομμύρια. Ἐκ τούτου συνάγεται, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἐκκρεμεῖς ὑποχρεώσεις σπουδαῖαι, ἐνδέχεται ὅμως νὰ ὑπάρχουν ἐκ συμβάσεων ἢ ἄλλων αἰτιῶν, αἵτινες δὲν ἐγένοντο εἰσέτι γνωσταὶ εἰς ἡμᾶς. Ὑπόλοιπον τοῦ δανείου 18,841,955.10. Δὲν δυνάμεθα ἀπολύτως νὰ εἴπωμεν ποῖαι εἶναι αἱ καθυστεροῦσαι ὑποχρεώσεις, ἀλλ’ ὑποτίθεται, ὅτι δὲν εἶναι πολὺ σπουδαῖαι, ἄλλως ἤθελον ἀναγγελθῆ.» Εἶχον ἀληθῶς πληρωθῆ πᾶσαι αἱ δαπάναι τῆς ἐπιστρατεύσεως τοῦ 1880–1881, πάντα τὰ ἔξοδα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, εἶχε δὲ ὑπολειφθῆ περίσσευμα 18 ἑκατομμυρίων, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Ὑπουργός, ἀλλ’ ἔπρεπεν εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο νὰ προστεθῶσι καὶ τὰ ἐν τοῖς ταμείοις εὑρεθέντα 2,761,021. Πάντα ταῦτα ἦσαν ἐφόδια εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν, τὴν ἀρξαμένην κατὰ τὸ 1882. Ὁ κ. Καλλιγᾶς προσέθετεν ὁμιλῶν πρὸς τὴν Βουλὴν τότε (ὅρα σελὶς 168 τῶν πρακτικῶν τῆς κατὰ τὴν 4 Μαρτίου 1882 συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς) (ἀναγινώσκει): «Σημειώσατε ὅμως, ὅτι ἐπληρώθησαν οἱ τόκοι ὅλων τῶν δανείων τοῦ Κράτους ἐκ τῶν εἰσπράξεων τῶν τελωνειακῶν καὶ τῶν ἄλλων προσόδων, τὰς ὁποίας ἔλαβον ὡς ἐνέχυρα τὰ δάνεια. Ὅλοι λοιπὸν οἱ τόκοι τῶν δανείων, ἀνερχόμενοι εἰς 8,000,000, ἐπληρώθησαν. Ἐκ τούτου συνάγεται ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἐκκρεμεῖς ὑποχρεώσεις σπουδαῖαι, ἐνδέχεται ὅμως νὰ ὑπάρχουν ἐκ συμβάσεων ἢ ἄλλων αἰτιῶν, αἵτινες δὲν ἐγένοντο εἰσέτι γνωσταὶ εἰς ἡμᾶς... Δὲν δυνάμεθα ἀπολύτως νὰ εἴπωμεν ποῖαι εἶναι αἱ καθυστεροῦσαι ὑποχρεώσεις, ἀλλ’ ὑποτίθεται ὅτι δὲν εἶναι πολὺ σπουδαῖαι, ἄλλως ἤθελον ἀναγγελθῆ. Ἀλλὰ πρέπει νὰ προσθέσωμεν, ὅτι ὑπάρχει ποσὸν διαθέσιμον, ἐν περιπτώσει ἀνάγκης, πρὸς ἀναπλήρωσιν ἐλλείψεως χρηματικῆς. Δὲν ἐξηντλήθησαν τὰ δάνεια τῶν δύο Τραπεζῶν, τῆς Ἐθνικῆς καὶ τῆς Ἰονικῆς. Ἐκ τούτων μένει διαθέσιμον εἰς μεταλλικὸν 5,191,113, εἰς γραμμάτια 4,012,694, τὸ ὅλον 9,803,807». Τὰ ὑπόλοιπα τῶν δανείων τούτων, περὶ ὧν ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἦταν τὰ ὑπόλοιπα τῶν παρὰ ταῖς μνημονευθείσαις Τραπέζαις πιστώσεων τῶν δανείων τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Οὕτω δὲ ὁ κ. Καλλιγᾶς προσδιώριζε τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1882 εἰς 3,914,704. Κατὰ τὸ 1883, εἰσάγων τὸν προϋπολογισμὸν πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ αὐτὸς κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἔλεγε πρὸς αὐτὴν (ἀναφέρομαι εἰς τὴν σελίδα 6) (ἀναγινώσκει): «Ἡ προπαρασκευὴ τῆς ἰσοῤῥοπίας ἐφαίνετο εἰς ἐμὲ πρᾶγμα ἀπίθανον,—δύναμαι νὰ τὸ ὁμολογήσω. Ἐνόμιζον, ὅτι ἡ ἰσοῤῥοπία εἶναι ἡ πόῤῥω κειμένη γῆ τῆς ἐπαγγελίας, τὴν ὁποίαν ἴσως μακρόθεν ἐδυνάμεθα νὰ κατοπτεύσωμεν, ἀλλὰ πολὺς καιρὸς ἔμελλε νὰ παρέλθῃ, ἕως ὅτου νὰ προσεγγίσωμεν εἰς αὐτήν. Καὶ ἐν τούτοις, κατὰ τὸ σήμερον προσαγόμενον ἀποτέλεσμα, οὐ μόνον προσηγγίσαμεν, οὐ μόνον ἀπέβημεν ἐπὶ τῆς ἀκτῆς τῆς ἰσοῤῥοπίας, ἀλλ’ ἀνελπίστως προέβημεν καὶ περαιτέρω, ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς ἰσοῤῥοπίας.» Καὶ ἡ διαχείρισις τῶν δύο ἐτῶν 1882–1883 εἶχε καταλήξει κατὰ μὲν τὸ 1882 εἰς τὸ ἔλλειμμα τῶν 5,224,833.37 κατὰ τὸν ἀπολογισμόν, τὸ ὁποῖον ὅμως εἶναι τυπικὸν καὶ μὴ ἀκριβὲς ἔλλειμμα, κατὰ δὲ τὸ 1883, ὡσαύτως κατὰ τὸν ἀπολογισμόν, εἰς τὸ ἔλλειμμα τῶν 9,258,312.81, τὸ ὁποῖον καὶ τοῦτο δὲν εἶναι τὸ πραγματικὸν καὶ ἀκριβὲς ἔλλειμμα τοῦ 1883. Καὶ μετὰ πάντα ταῦτα, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰσῆγεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1884, ἔλεγεν εἰσηγούμενος αὐτὸν (ἀναγινώσκει): «Χάρις εἰς τὰ πέρυσι ψηφισθέντα, παριστάμεθα ἤδη Κυβέρνησις καὶ Βουλή, οὐχὶ πλέον νὰ ζητήσωμεν παρὰ τοῦ λαοῦ θυσίας, ἀλλ’ ἵνα εἴπωμεν εἰς αὐτόν: ἐλθὲ νὰ δρέψῃς τοὺς καρποὺς τῶν θυσιῶν σου. Λέγομεν πρὸς τὸν λαὸν, ἐλθὲ νὰ δρέψῃς τοὺς καρποὺς τῶν θυσιῶν σου. Οἱ προσφερόμενοι ἤδη εἶναι οἱ πρῶτοι, τοὺς ὁποίους θέλει δρέψει, ἀλλ’ ἕπονται κατόπιν καὶ ἄλλοι πολυτιμότεροι. Ἔχομεν παρηγορημένην τὴν συνείδησιν, βλέποντες ὅτι ἡ Πολιτεία, χάρις εἰς τὰ μέτρα ἐκεῖνα, εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἐργασθῇ, καὶ τελεσφόρως ἐργάζεται ὑπὲρ τῆς τιμῆς καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους» Οἱ πολύτιμοι καρποί, τοὺς ὁποίους ἐπηγγέλλετο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀμφιβάλλω ἂν ἦναι αὐτοὶ, τοὺς ὁποίους ἐδρέψαμεν τὴν 10 Δεκεμβρίου 1893, διότι αὐτοὶ δὲν ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ εἰργάσθησαν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Τότε χειροκροτήματα παταγώδη καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις ἐνίσχυσαν καὶ ἐπεδοκίμασαν τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Χειροκροτήματά τινα ἠκούσθησαν καὶ κατὰ τὴν ὥραν, καθ’ ἣν ἀνεκήρυξεν αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν πτώχευσιν. Ἀλλ’ ἀπὸ τὴν τριετίαν ἐκείνην δέκα πλήρη παρῆλθον ἔτη, πρόκεινται δὲ πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαχειρίσεως. Ἂς ἐξετάσωμεν ταῦτα μετὰ ψυχρότητος, διὰ νὰ πληροφορηθῶμεν ὅτι οὔτε τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1882 ἦτο μόνον 5,224,833.37, ὅσον ἀνέγραψεν αὐτὸ ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1882, οὔτε τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1883 ἦτο μόνον 9,258,312.81. Καὶ εἶναι εὔκολος ἡ ἐξέτασις, ἂν ἀναζητήσωμεν πόσα κατὰ τὴν τριετίαν εἰσέπραξεν ἡ Κυβέρνησις εἴτε ἐκ τακτικῶν ἐσόδων εἴτε ἐξ ἐκτάκτων, ἂν παραβάλωμεν αὐτὰ πρὸς τὰ δαπανηθέντα, καὶ ἀνεύρωμεν τὸ ἀληθὲς ἔλλειμμα. Κατὰ τὸ 1882 εἰσέπραξε κατὰ τὸν προσηρτημένον εἰς τὸ τεῦχος τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1884 προσωρινὸν ἀπολογισμόν, (διότι δὲν συνετάχθη ἔτι ὁ ὁριστικὸς ἀπολογισμὸς) δραχ. 58,751,224.34.

Ὅθεν διὰ τὰς συνήθεις ἀνάγκας τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους κατὰ τὰ τρία ἔτη 1882, 1883 καὶ 1884 ἐδαπάνησε 226,972,176.94, ἑπομένως ἡ ἀναλογία τῶν δι’ ἕκαστον τῶν τριῶν τούτων ἐτῶν δαπανηθέντων ἀνέρχεται εἰς δραχμὰς 75,657,392.31. Καὶ οὐ μόνον τοσοῦτον ὀγκῶδες ποσὸν ἐδαπάνησε καθ’ ἕκαστον τῶν εἰρημένων τριῶν ἐτῶν, ἀλλὰ διὰ νὰ περικαλύψῃ τὰς δαπάνας ταύτας διέπραξε διαφόρους παρανομίας. Παρέβη τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, μὴ ἀναγράψας ἐν τῷ ἀπολογισμῷ τοῦ 1883 μετὰ τῶν ἐσόδων τοῦ ἔτους ἐκείνου τὰς δρ. 1,286,138.60, αἵτινες προέκυψαν μετὰ τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐκ τοῦ περισσεύσαντος ποσοῦ τοῦ ἐνεχύρου, τὸ ὁποῖον εἶχε καταθέσει διὰ τὸ προσωρινὸν δάνειον τῶν 10 ἑκατομμυρίων φράγκων, τὸ δυνάμει τοῦ νόμου τῆς 21 Φεβρουαρίου 1883 συνομολογηθέν, παραστήσας δ’ οὕτω τὸ ἔλλειμμα τοῦ ἔτους ἐκείνου ὀλιγώτερον τοῦ ἀληθοῦς κατὰ 1,286,138 60, ἐνῷ ἀνέγραψεν ἐν τῷ ἀπολογισμῷ τῶν ἐξόδων ὅλον τὸ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων διατεθὲν ποσόν. Παρέβη τὸν νόμον, δανεισθεὶς ἄνευ νόμου τὰς 700 χιλιάδας δραχμῶν παρὰ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας. Παρέβη τοὺς νόμους, λαβὼν παρὰ τοῦ αὐτοῦ ταμείου τὰς 1,934,187 δρ. ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Κοινοβουλίου. Παρέβη τοὺς νόμους, λαβὼν τὰς 703,897 δρ. παρὰ τῶν λιμενικῶν ταμείων, καὶ συνομολογήσας οὕτω δάνειον, ἐνῷ δὲν εἶχε λάβει παρὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἄδειαν. Παρέβη τὸν νόμον, δαπανήσας τὰς δικαστικὰς παρακαταθήκας, τῶν ὁποίων τὸ δημόσιον ταμεῖον ἦτο ἁπλοῦς θεματοφύλαξ. Παρέβη τὸν περὶ τοῦ δανείου τῆς ὁδοποιΐας νόμον, διότι, ἐνῷ, τῇ προτάσει τοῦ Πρωθυπουργοῦ προσετέθη διὰ νόμου ἓν δεκατημόριον εἰς τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη, ἵνα ἐκ τῶν εἰσπραχθησομένων πληρώνωνται οἱ τόκοι τοῦ δανείου τῆς ὁδοποιΐας, ὑπολείπηται δὲ τὸ περισσεῦον πρὸς ὄφελος τοῦ δημοσίου ταμείου, ὁ Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν εἰρημένην τριετίαν ἐδαπάνησεν εἰς τὰς συνήθεις ἀνάγκας τοῦ Κράτους ὅλην τὴν ἐκ τοῦ προσθέτου τούτου δεκατημορίου πρόσοδον, ἀνερχομένην εἰς 2,200,000, ἀφοῦ τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη εἶχον ἀνέλθει εἰς 22 ἑκατομμύρια, οἱ δὲ τόκοι τοῦ δανείου ἐπληρώθησαν ἐκ τοῦ κεφαλαίου αὐτοῦ. Ἀληθῶς ἡ Κυβέρνησις οὔτε κατὰ τὸ 1883 οὔτε κατὰ τὸ 1884 ἐπλήρωσε τοὺς τόκους τῶν κεφαλαίων, τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ δανείου τούτου ἔλαβε κατὰ τὰ δύο ταῦτα ἔτη παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἀλλ’ ἐλάμβανε μὲν χρήματα ἵνα κατασκευάσῃ ὁδοὺς, ἄφινεν ὅμως τοὺς τόκους νὰ κρατῇ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἐκ τοῦ κεφαλαίου τοῦ δανείου. Παρέβη τέλος τὸν νόμον, συνομολογήσας ἄνευ νομοθετικῆς ἀδείας δάνειον ὑπὸ ἀνοικτὸν λογαριασμὸν μετὰ τῆς Τραπέζης τῆς Ἠπειροθεσσαλίας. Ἀλλ’ ἀφοῦ τὰ κατὰ τὴν περὶ ἧς πρόκειται τριετίαν δαπανηθέντα διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους ἀνῆλθον εἰς 226,972,176.94, τὸ ποσὸν δὲ τοῦτο, διαιρούμενον διὰ τῶν τριῶν ἐτῶν, παριστᾷ ὅτι ὡς ἔξοδα ἑκάστου τῶν ἐτῶν τῆς τριετίας ἀναλογοῦσιν 75,657,392.31, ἕπεται, ὅτι οὐδὲ κατὰ τὸ 1882, κατὰ τὸ ὁποῖον τὰ ἔσοδα ἦσαν δραχ. 58,751,224.34, τὸ ἔλλειμμα ἦτο μόνον 5,224,833.37, ὅσον ἀνεγράφη ἐν τῷ προσωρινῷ ἀπολογισμῷ τοῦ 1882, ἀλλὰ 16,906,167.97, οὐδὲ κατὰ τὸ 1883 ἦτο μόνον δρ. 9,258 312.81, ὅσον ἀνεγράφη ἐν τῷ ἀπολογισμῷ, διότι καὶ τοῦ ἔτους τούτου τὰ ἔσοδα δὲν ἦσαν 58,537,556.10, ἀλλὰ 17,119,836.21. Γνωρίζω ὅτι οἱ ἀριθμοὶ ἐμποιοῦσι κάματον εἰς τοὺς ἀκροωμένους, ἐνδέχεται δ’ ἕνεκα τούτου νὰ μὴ ἐπεστήθη ἡ προσοχὴ αὐτῶν, ὅπως γένωνται καταληπτὰ τὰ λεχθέντα· ἀλλ’ ἤμην ἠναγκασμένος νὰ προσφεύγω εἰς αὐτοὺς καὶ νὰ ποιήσωμαι χρῆσιν αὐτῶν. Ὁ συλλογισμὸς ὅμως, ὃν ἐξέθηκα, εἶναι ἁπλοῦς, καὶ δύναται νὰ ᾖναι προσιτὸς καὶ εἰς τὴν μᾶλλον κεκμηκυῖαν διάνοιαν. Ἐδαπανήθησαν κατὰ τὴν τριετίαν 1882, 1883 καὶ 1884 δραχ. 226,972,176.94 εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας, διότι τόσα ὑπολείπονται, ἀφοῦ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὸ ὅλον τῶν εἰσπραχθέντων ὅσα ἐπληρώθησαν πρὸς ἐξόφλησιν τῶν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ πρὸς τὴν Ἰονικὴν χρεῶν τοῦ δημοσίου ταμείου, ὅπως ἐπιτευχθῇ ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὡς καὶ ὅσα ἀνέγραψαν ὅτι ἐξωδεύθησαν διὰ στρατιωτικὰς δῆθεν παρασκευὰς, καὶ ὅσα ἐξωδεύθησαν διὰ σιδηροδρόμους. Ἀλλ’ ἀφοῦ τὰ τακτικὰ ἔσοδα τῆς τριετίας ἀνῆλθον εἰς 178,033,417.51, ἕπεται ὅτι τὸ ἀληθὲς ἔλλειμμα τῆς τριετίας ἦτο 48,938,759.43, καὶ οὐχὶ 45,085,292.91, ὅσον παρεστήθη διὰ τῶν ἀπολογισμῶν, ἤτοι 5,224,833 37 τὸ 1882, 9,258,312.81 τὸ 1883, καὶ 30,602,146.73 τὸ 1884.

§83ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἡ διαίρεσις διὰ τοῦ 3 θὰ ἔχῃ κἄποιον λάθος. Δὲν εἶναι 80,000,000.

§84ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. 74½ εἶναι διὰ τοῦ 3.

§85Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρέπει νὰ διαιρεθῇ ὁ ἀριθμὸς 226,972, 176.94 διὰ τῶν τριῶν ἐτῶν.

§86ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. 18,000,000 εἶναι τὸ ἔλλειμμα τοῦ ἔτους.

§87ΚΑΡΑΒΙΤΗΣ. 58 εἶναι τὰ ἔσοδα· ἕως 75 μένουν 17 ἑκατομμύρια.

§88ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Λοιπὸν δὲν εἶναι 5,224,833.37 τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1882, οὐδ’ 9,258,312.81 τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1883, ἀλλ’ εἶναι 17 ἑκατομμύρια.

§89ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὰ ἐλλείμματα τῶν τριῶν ἐτῶν μαζὺ πόσα εἶναι;

§90ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ ἔλλειμμα εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν εἰσπραχθέντων 178,033,447.51 τακτικῶν ἐσόδων καὶ τῶν 226,972,176.94, τὰ ὁποῖα ἐξωδεύθησαν.

§91ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ οἱ ἀπολογισμοὶ τὸ αὐτὸ ἔλλειμμα παρουσιάζουσι. Κατὰ τοὺς ἀπολογισμούς, τὸ τακτικὸν καὶ ἔκτακτον ἔλλειμμα ἀνέρχεται εἰς 42 ἑκατομμύρια. Ἀλλ’ ὑμεῖς προσθέτετε εἰς τὰ ἔσοδα καὶ ποσὰ λαμβανόμενα αὐθαιρέτως ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἤτοι ἐκ τῆς χρηματικῆς ληψοδοσίας.

§92ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ληψοδοσία εἶναι εἰδικοὶ χρηματιστικοὶ λογαριασμοί, ἀλλὰ τοσοῦτον συγκεχυμένοι, ὥστε δύνανται νὰ ὑποβοηθήσωσι πάντα, ὅστις θέλει νὰ ἀποκρύψῃ τὴν ἀλήθειαν. Διὰ τοῦτο δὲν ἐποιησάμην χρῆσιν αὐτῶν.

§93ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει κἀνείς, ἔχων συμφέρον εἰς τὴν ἀπόκρυψιν τῆς ἀληθείας.

§94ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἄν τὸ Δημόσιον ἔλαβεν ἀπὸ τὰ λιμενικὰ ταμεῖα χρήματα, τὰ ὁποῖα τὰ λιμενικὰ ταμεῖα δὲν ὤφειλον νὰ δώσωσιν εἰς αὐτό, ἂν ἔλαβεν ἀπὸ τὰ ταμεῖα τῆς ὁδοποιΐας ἢ ἀπὸ ἄλλα ταμεῖα χρήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀνῆκον εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, πάντα ταῦτα ἀγνοῶ ἂν ὑπῆρχε διάθεσις νὰ ἀποκρυβῶσιν ἢ νὰ ἀποκαλυφθῶσιν.

§95ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ ἐπανῆλθον πάλιν.

§96ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπανῆλθον πότε;

§97ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ εὕρητε τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1885.

§98ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλω ἀμέσως ἐπιληφθῆ καὶ τοῦ 1885. Ἐξήγησα εἰς τὴν Βουλὴν διατὶ συνέβησαν ταῦτα. Δὲν ἤρκει νὰ διατάσσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἵνα τὸ Γενικὸν Λογιστήριον διαπράξῃ τὰς παραβάσεις, ὅσας διέπραξε κατὰ τὰ ἀνωτέρω,—διότι παραβάσεις ἀπετέλουν τὰ πραχθέντα,— δὲν ἤρκει καὶ νὰ ἔχῃ ἀπόλυτον καὶ ἀπεριόριστον τὴν ἐντὸς τῶν νομίμων ὁρίων ὑποστήριξιν τοῦ Κοινοβουλίου, ἔπρεπε πάντα ταῦτα τὰ ὅρια νὰ ὑπερβαθῶσι, καὶ οὕτω ῥηταὶ καὶ ὡρισμέναι παραβάσεις τῶν νόμων ἐπεδοκιμάσθησαν, ὅπερ δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον οὔτε εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, οὔτε εἰς τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς· διότι, ὅταν πρόκηται παράβασις διατάξεων νόμων, ἀθέτησις τῶν νομοθετημάτων, μεταβολαὶ καὶ τροποποιήσεις αὐτῶν, δὲν δύναται οὔτε ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία νὰ πράττῃ, οὔτε ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιδοκιμάζῃ, διότι ἀπαιτεῖται νὰ συμπράξῃ καὶ ἡ ἄλλη ἐξουσία, ἡ ὁποία μετέχει τῆς νομοθεσίας τοῦ τόπου, ἡ Βασιλεία. Ἑπομένως δὲν ἠδύναντο νὰ γένωνται ἀνεκταὶ αἱ παραβάσεις τοῦ νόμου, αἱ δὲ παραβάσεις εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν ποῖαι ἦσαν. Εἶναι πρῶτον, ὅτι, ἐνῷ ὁ Λογιστικὸς νόμος προσδιορίζει ποῖαί εἰσιν ἔκτακτοι πιστώσεις, ἐνῷ δίδει ὁρισμὸν σαφῆ καὶ ἀποκλειστικόν, ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν ἔδωκεν ἕτερον ὁρισμὸν, εὐρύν, καὶ δὲν ἐχαρακτήρισε μόνον ὡς ἐκτάκτους πιστώσεις ὅσας ἐζήτει διὰ νὰ πληρώσῃ ἀνάγκας, αἵτινες δὲν εἶχον προβλεφθῆ καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προβλεφθῶσι κατὰ τὸν χρόνον, καθ’ ὃν συνετάχθη ὁ προϋπολογισμὸς, ἀλλ’ ἐχαρακτήρισεν ὡς ἐκτάκτους πιστώσεις καὶ ἐκείνας, αἵτινες προεκαλοῦντο διὰ νὰ πληρωθῶσιν ἀνάγκαι, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν τακτικαί, δὲν ἦσαν κατ’ ἔτος ἐπαναλαμβανόμεναι καὶ περιοδικαί, ἀλλ’ ἔκτακτοι, ἅπαξ μόνον λαμβάνουσαι χώραν. Ἑτέρα παράβασις τοῦ νόμου εἶναι, ὅτι, ἐνῷ κατὰ τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, ὅταν ἔκτακτος ἢ ἀναπληρωτικὴ πίστωσις ζητῆται, πρέπει νὰ προβάλληται εἰς τὴν Βουλὴν ὁ πόρος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις προσδοκᾷ νὰ πορισθῇ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα θέλει δαπανήσει δυνάμει τῆς πιστώσεως, τὴν ὁποίαν ζητεῖ, ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινεν ἀναπληρωτικὰς καὶ ἐκτάκτους πιστώσεις, χωρὶς νὰ προβάλῃ τὸν πόρον τοῦτον, ἡ δὲ πλειοψηφία ἔστεργε καὶ ἐψήφιζεν αὐτάς. Ἂν δὲν ἠδυνήθην νὰ πείσω τὸ Στέμμα κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1885, ἵνα μοὶ ἐμπιστευθῇ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, ὅταν ἐκλήθην ὑπὸ τῆς Α. Μεγαλειότητος καὶ μοὶ ἀνετέθη ὁ σχηματισμὸς Ὑπουργείου, ἡ κατάστασις τοῦ Κοινοβουλίου, ἡ κατανομὴ τῆς κοινοβουλευτικῆς δυνάμεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, κατέστησαν ἀναπόφευκτον τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς· ἂν δ’ ἐγὼ δὲν ἔτυχον τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, ἵνα ἐκτελέσω αὐτήν, ἐπεφορτίσθη ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὁ ὁποῖος ἐπανῆλθεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἐκτελέσῃ αὐτήν. Οὕτω δ’ ἐγένοντο αἱ ἐκλογαὶ κατὰ τὴν 7 Ἀπριλίου ἐκ τῶν ὁποίων προῆλθεν ἡ πλειοψηφία, ἥτις μὲ ὑπέδειξεν εἰς τὸ Στέμμα, ἵνα μὲ καλέσῃ εἰς τὴν ἀρχήν. Οἱ ἀγῶνες λοιπὸν καὶ αἱ προσπάθειαι, εἰς τὰς ὁποίας ἀπεδόθην κατὰ τὴν τριετίαν ἐκείνην, ἐρευνῶν καὶ ἀναλύων τοὺς προϋπολογισμούς, δὲν ἦσαν ἄκαρποι, ὡς θέλουσιν εἶσθαι ἄκαρποι καὶ εἰς μηδὲν συντελοῦντες οἱ ἀγῶνες καὶ αἱ προσπάθειαι, εἰς τὰς ὁποίας ἤθελον ἀποδυθῆ, ἂν προέβαινον νὰ συζητήσω σήμερον τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1894 ἐν ταῖς λεπτομερείαις αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐμνήσθην τῆς 7 Ἀπριλίου, κατὰ τῆς ὁποίας θερμὰς ἐξεσφενδόνισε κατάρας ὁ κ. ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτής. Ὁ κ. ἐκ Παρνασσίδος Βουλευτὴς ἀνωμολόγησε τέλος πάντων τὴν πτώχευσιν τοῦ Κράτους, τὴν ὁποίαν δὲν ἔστεργε νὰ ὁμολογήσῃ πρὸ τῆς 10 Δεκεμβρίου 1893· ἀνεζήτησεν ὅμως τὰς αἰτίας τῆς πτωχεύσεως καὶ ἀνεὗρε δύο τοιαύτας· πρῶτον, ὅτι δὲν ἐλήφθη πρόνοια, ὅπως ἐκδοθῇ νόμος καθιστῶν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ἰσόβιον· ἂν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἦτο ἰσόβιος, δὲν ἤθελε συμβῆ ἡ πανηγυρικὴ ἔκφρασις τῆς 7 Ἀπριλίου, δὲν ἤθελεν ἀναγκασθῆ ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσολογγίου νὰ παραιτήσῃ τὴν ἀρχήν, θὰ ἐξηκολούθει κυβερνῶν, δὲν ἤθελε συμβῆ ἡ ἐμφιλοχώρησις ἐμοῦ ἐν τῷ μέσῳ, οὐδ’ ἤθελον ἀνακοπῆ αἱ διοικητικαὶ καὶ οἰκονομικαὶ προσπάθειαι αὐτοῦ, δι’ ὧν εἶχε κατορθώσει νὰ μᾶς ἀξιώσῃ νὰ δρέψωμεν τοὺς καρποὺς, τοὺς ὁποίους κατὰ τὰ 1884 ἔβλεπε συγκεκομισμένους. Ἐπεθύμουν νὰ ἀνασκευάσω τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, οὐχὶ κατ’ ἐπιστήμην, οὐχὶ ἐπικαλούμενος θεωρίας καὶ γνώμας περὶ συνταγματικοῦ ἢ κοινοβουλευτικοῦ δικαίου, διότι ἐνδέχεται νὰ ἀνήκῃ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς εἰς τὴν Σχολὴν ἐκείνων, οἵτινες καὶ τοὺς θεσμοὺς καταρῶνται ὡς αἰτίους τῆς πτωχεύσεως τῆς 10 Δεκεμβρίου. Καὶ εἶπον ὅτι ἐνδέχεται νὰ ἀνήκῃ εἰς τὴν Σχολὴν αὐτῶν, ἂν καὶ ἀγορεύων μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ὑπολάβω, ὅτι ἡ εἰρημένη Σχολὴ ἀποκτᾷ ὀπαδούς. Δὲν ἤρκει τάχα ἡ σάλπιγξ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἠχεῖ καθ’ ἑβδομάδα ἀπὸ τὰ παράλια τῆς Δαλματίας, ἐξυβρίζουσα ὅ,τι ἔχει ἱερὸν ἡ Ἑλλὰς, τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας αὐτῆς, τὰ ἐν αὐτῇ πολιτικὰ κόμματα, καὶ ζητοῦσα νὰ σύρῃ τὸ ἄροτρον, νὰ ἀνασκάψῃ τὴν γῆν, νὰ ἀνατρέψῃ τὰ ἐδάφη, ὅπως ἀποκαλύψῃ νέας δυνάμεις καὶ νέας θεωρίας; Δὲν ἀρκεῖ ἑτέρα σάλπιγξ, ἥτις ἐν μέσαις Ἀθήναις περιϋβρίζει καθ’ ἑκάστην πρωΐαν τὸ πολίτευμα καὶ πᾶσαν πολιτικὴν ἱκανότητα καὶ ἀρετὴν, πεπεισμένη, ὅτι, καὶ ἂν δὲν ἐπιτρέπονται τοιαῦται κατὰ τῶν θεσμῶν ὕβρεις καὶ προπηλακισμοί, τοιοῦτοι δηλητηριασμοί, ἀπειλοῦντες τὸ δημόσιον φρόνημα, οὐδεὶς θέλει ἐνοχλήσει αὐτήν; Δὲν ὑπάρχει, φαίνεται, ὁ δυνάμενος νὰ μεριμνήσῃ, μήπως τὸ κακὸν παράδειγμα ἐνισχύσῃ κινδύνους κατὰ τῆς ἐννόμου τάξεως, οὐδὲ ἀνησυχία τις ὑποφαίνεταί που, μήπως καὶ παρ’ ἡμῖν ὑποκρύπτωνται ἀφανεῖς ἐχθροὶ τῆς νομίμου τάξεως, οἵτινες ἐνδέχεται νὰ παρασταθῶσι καὶ αὐτοὶ τοιαύτην τινὰ σάλπιγγα ἔχοντες ἐν χερσὶ, καὶ σαλπίζοντες δυσάρεστα καὶ ἐπικίνδυνα σαλπίσματα. Ἀλλ’ ἡ ἀνακοπὴ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἐγένετο κατὰ τὴν 7 Ἀπριλίου 1885 ἐπὶ βλάβῃ τῶν δημοσίων συμφερόντων, ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ ταμείου; Μάλιστα, εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν προχθὲς, ὅτι εἰς 128 ἑκατομμύρια ἀνῆλθε τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1885 καὶ 1886, καὶ ἐξίστατο, πῶς τολμῶμεν ν’ ἀμφισβητήσωμεν, ὅτι ἡ ἀνακοπὴ δὲν ἦτο μόνον ἀναστολὴ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Τρικούπη, ἀλλ’ ἦτο καὶ ἐγκατάστασις ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν κοινῶν τῆς ἀλλοφροσύνης καὶ τῇ σπατάλης ἡμῶν. Δὲν γνωρίζω τί φρονεῖ εἰς τὰ βάθη τῆς συνειδήσεώς του ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, οὐδ’ ἔχω δικαίωμα νὰ ψυχολογήσω, ἵνα ἐννοήσω ἂν πιστεύῃ ὅσα λέγει, ὡς καὶ αὐτὸς δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ψυχολογήσῃ ἐπὶ τῶν γνωμῶν μου· ἐκλαμβάνων δὲ, ὅτι πιστεύει ὄντως ὅσα λέγει, σπεύδω νὰ διαφωτίσω αὐτὸν, καὶ, ἂν ἤθελεν ἀποδειχθῆ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαφωτίσω αὐτὸν, ὅτι δὲν εἶναι πλέον δεκτικὸς φωτισμοῦ, νὰ φωτίσω τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, καὶ νὰ κρατύνω τὴν πεποίθησιν αὐτοῦ, ὅτι δὲν παρεφρόνησε τὴν 7 Ἀπριλίου, ὡς ἐκατηγόρησαν αὐτοῦ, ἀλλ’ ὅτι ἐνήσκησε τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου του ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἑλλάδος· νὰ βεβαιώσω μάλιστα αὐτὸν, ὅτι, ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ 7 Ἀπριλίου, οἰκτρὰ ἤθελε κατασταθῆ ἡ κατάστασις, εἰς ἣν ἤθελεν εὑρεθῆ ἡ χώρα. Καὶ θέλετε πεισθῆ καὶ ὑμεῖς περὶ τούτων, ἂν σᾶς ἐπιδείξω τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὕρομεν ἡμεῖς, οἱ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885 διαδεχθέντες τὸν κ. Τρικούπην ἐν τῇ ἀρχῇ, καὶ τὰ οἰκονομικὰ, καὶ τὰ στρατιωτικὰ καὶ τὰ ναυτικὰ τοῦ Κράτους. Οὐδ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ προσφύγω πρὸς τοῦτο εἰς ἀλλοτρίας γνώμας καὶ πράξεις, διότι ἀρκοῦσιν αἱ ἐπίσημοι πράξεις, αἱ φέρουσαι τὰς ὑπογραφὰς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον κατὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1884 συνέταξε διὰ τὸ 1885 καὶ εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1885 οὗτος δὲν ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, διότι ἐπῆλθεν ἡ διάλυσις αὐτῆς, οὐδ’ ἐξετελέσθη, ἕνεκα τούτου, διότι ἡμεῖς, κληθέντες εἰς τὴν ἀρχὴν, συνετάξαμεν καὶ εἰσηγάγομεν ἄλλον προϋπολογισμὸν, ὁ ὁποῖος ἐπεψηφίσθη καὶ ἐξετελέσθη. Τὸν προϋπολογισμὸν λοιπὸν τοῦτον, τὸν ὑποβληθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη καὶ μὴ ἐκτελεσθέντα, αὐτὸν ἐπικαλοῦμαι, καὶ αὐτὸν σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐξετάσωμεν. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ἡ 7 Ἀπριλίου δὲν ἐλάμβανε χώραν, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον Τρικούπη ἐξηκολούθει νὰ κυβερνᾷ τὴν Ἑλλάδα καὶ κατὰ τὸ 1885. Κατὰ τὸ φθινόπωρον τοῦ 1885 ἐπῆλθεν ἀπρόοπτον συμβεβηκὸς, διὰ τὸ ὁποῖον γνωρίζομεν, ὅτι ἐξεπλάγη τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος, ἴσως δὲ παραπλησίαν ἐνεποίησεν ἐντύπωσιν καὶ εἰς τοὺς ἐκτὸς τῶν Ἑλληνικῶν ὁρίων συμπολίτας ἢ ὁμοφύλους. Τὸ συμβεβηκὸς ἦτο ἀπρόοπτον, οὐδ’ εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἐρευνηθῇ, πῶς ἐξυφάνθη, πῶς παρεσκευάσθη· ἂς ἀρκεσθῶμεν εἰς τὴν εἴδησιν, ὅτι ἐξετελέσθη. Τὸ συμβεβηκὸς, περὶ οὗ λέγω, εἶναι ἡ κατάληψις τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας καὶ ἡ προσάρτησις αὐτῆς εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον Τρικούπη ἤθελε μείνει ἀπαθὲς, ὅτε ἤθελεν ἀναγνώσει εἴτε ἐν ταῖς ἐκθέσεσι τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, εἴτε ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι ὁ Ἀλέξανδρος Βάττεμβεργ προσήρτησε τὴν Ρωμυλίαν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Τρικούπη, ἤθελεν ἐξακολουθήσει ἔχουσα ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας, καὶ ἀσχολουμένη νὰ ἐξετάζῃ τὰ προσόντα τῶν ὑπαλλήλων, ἢ τὴν συγκομιδὴν τοῦ 1885. Ὁ κ. Τρικούπης ἤθελε τότε ἐφαρμόσει τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον εἶχεν εἰσαγάγει κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1884, καὶ τὸν ὁποῖον ἤθελεν ἐπιψηφίσει ἡ Βουλή. Ὁ προϋπολογισμὸς ἐκεῖνος προσδιώριζε τὰ μὲν ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1885 εἰς δρ. 85,641,517, τὰ δ’ ἔξοδα εἰς δρ. 85,252,933.88, καὶ παρίστα καὶ πλεόνασμα ἑκατοστύων τινῶν χιλιάδων δραχμῶν· καὶ ἐνῷ τὸ ἔλλειμμα τῶν τριῶν προηγηθέντων ἐτῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι ὀλιγώτερον τῶν 48,938 759.43, διότι ἐνδέχεται νὰ μὴ ἠδυνήθημεν νὰ ἀνακαλύψωμεν πάσας τὰς ἐν τοῖς ἀπολογισμοῖς λαθροχειρίας, καὶ τὸ ἔλλειμμα τῆς τριετίας νὰ ὑπερβαίνῃ καὶ τὸ ἀνωτέρω ποσὸν, διὰ τοῦ εἰρημένου προϋπολογισμοῦ τοῦ 1885 ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρίστα, ὅτι οὐ μόνον τὸ ἔλλειμμα τοῦτο εἶχεν ἐξαφανισθῆ, ἀλλ’ ὅτι καὶ περίσσευμα εἶχεν ἐξασφαλισθῆ, ἐνῷ οὐδεμία πρᾶξις, οὐδεμία μεταβολὴ εἶχε λάβει χώραν μεταξὺ τοῦ τέλους τοῦ 1884 καὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ 1885, ὡς ἂν ἤρκει δι’ ἁπλοῦ νεύματος νὰ μεταβάλλωνται οἱ οἰκονομικοὶ ὅροι. Ἐν τῇ Βουλῇ συνήδρευε τότε, ὡς Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ μακαρίτης Ρόκος Χοϊδᾶς, ὅστις, πλήρης θάῤῥους, ἐπιθυμῶν νὰ σατυρίσῃ τὴν ταχυδακτυλουργίαν ταύτην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἠρώτησεν αὐτὸν, καθ’ ἣν ὥραν εἰσῆγε τὸν προϋπολογισμὸν, διακόψας τὴν γενομένην εἰσήγησιν: «Κύριε Πρόεδρε, ἠρώτησεν ὁ Ρόκος, νομίζω, ὅτι καὶ πέρυσιν εἴχετε περίσσευμα». Ἐνθυμεῖσθε ὅσα ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς τὴν Βουλήν, ὅταν εἰσῆγεν εἰς αὐτὴν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1884, ὅτε ἐκάλει τοὺς Ἕλληνας νὰ δρέψωσι τοὺς καρποὺς τῶν θυσιῶν των. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησε μετὰ θαυμαστοῦ θάῤῥους: «Καὶ πέρυσιν εἴχομεν περίσσευμα, καὶ ἐλπίζω ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1884, μεθ’ ὅλα τὰ ἐπελθόντα δυσάρεστα, θέλει ἀπολήξει σχεδὸν εἰς ἰσοζύγιον». Καὶ πέρυσι μὲν ἦτο τότε τὸ 1883, ἡ χρῆσις τοῦ ὁποίου δὲν κατέλιπεν περίσσευμα, ὡς ἐβεβαίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ ἔλλειμμα, κατ’ αὐτὸν τὸν ἀπολογισμὸν, ἕνδεκα καὶ πλέον ἑκατομμυρίων· τοῦ 1884 δ’ ἡ χρῆσις δὲν ἀπέληξε σχεδὸν εἰς ἰσοζύγιον, ὡς ἔλεγεν, ἀλλ’ εἰς ἔλλειμμα 30,602,146 73. Ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος τοῦ 1885, ὃν εἶχε συντάξει καὶ εἰσαγάγει εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Τρικούπης, ἦτο ἡ τελευταία ἐξεικόνισις τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρίσκετο τὸ Κράτος κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς καταβάσεως αὐτοῦ ἀπὸ τὴν ἀρχὴν, ἦτο ἀληθὴς παράστασις τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, ἣν εἶχεν ἐφαρμόσει κατὰ τὴν τριετίαν, ἦτο τὸ πόρισμα τῆς τριετοῦς διαχειρίσεώς του, ἦτο πιστὴ καὶ ἀλάθαστος ἡ εἰκὼν αὐτοῦ. Ἂς ἀναλύσωμεν λοιπὸν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον, ἵνα ἴδωμεν τὰ ἰσοζύγια καὶ τὰ περισσεύματα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰσήγαγεν αὐτὸν κατὰ τὴν 12 Νοεμβρίου 1884, περιέλαβε δ’ ἐν πρώτοις ἐν αὐτῷ ἐλαττώσεις, τὰς ὁποίας ἔμελλε νὰ ἐφαρμόσῃ ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1885, ἀλλ’ ἐξηκολούθησε κυβερνῶν καὶ τὸν Ἰανουάριον καὶ τὸν Φεβρουάριον καὶ τὸν Μάρτιον, καὶ ἔφθασε μέχρι τῆς 19ης Ἀπριλίου, οὐδεμίαν δὲ τῶν ἐλαττώσεων τούτων ἐπραγματοποίησε, διετηρήθησαν δ’ αὗται εἰκονικῶς ἀναγεγραμμέναι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ μέχρι τῆς 19 Ἀπριλίου. Ἐνῷ δὲ τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ εἶχεν ἐκδοθῆ νόμος κατὰ τὴν 29 Δεκεμβρίου 1884, δι’ οὗ ἐπετράπη εἰς αὐτὸν νὰ διαθέσῃ διὰ τὰ ἔξοδα τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου πίστωσιν ἴσην πρὸς τὸ δωδεκατημόριον τοῦ εἰσαχθέντος προϋπολογισμοῦ, οὗτος παρέβη τὸν νόμον τοῦτον, διότι ἐπλήρωσε τὰ ἔξοδα τοῦ Ἰανουαρίου οὐχὶ καθ’ ἃ εἶχον ἀναγραφῆ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1885, ἤτοι κατὰ τὰς ἐλαττώσεις, ἀλλ’ ὡς ὑπῆρχον κατὰ τοὺς πρὸ τοῦ 1885 μῆνας τοῦ 1884, ἤτοι ἄνευ ἐλαττώσεων, ἤτοι ἐπλήρωσε καὶ αὐτὰ τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶχον ἐλαττωθῆ. Ἀλλὰ παρέβη διὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ τὸ κατὰ τὴν 28 Φεβρουαρίου 1885 ἐκδοθὲν νομοθετικὸν διάταγμα, ὅπερ, διαλυθείσης τότε τῆς Βουλῆς, αὐτὸς οὗτος εἶχε προκαλέσει, καὶ τὸ ὁποῖον ἐκυρώθη κατόπιν διὰ τοῦ νόμου τῆς 24 Ἰουλίου 1885. Κατὰ τὸ διάταγμα τοῦτο, «τὰ ὑποχρεωτικὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, τὰ ἀναγραφόμενα ἐν τῷ ὑποβληθέντι εἰς τὴν Βουλὴν γενικῷ προϋπολογισμῷ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως 1885, θέλουσι πληρώνεσθαι ἐπὶ τῇ βάσει ταύτη, ὑπὸ τοὺς εἰς τὸν ἑπόμενον πίνακα σημειουμένους περιορισμούς»· ὁ δὲ προσηρτημένος εἰς τὸ διάταγμα τοῦτο πίναξ ἀνέγραφεν ὄντως νέους περιορισμούς, ἤτοι νέας ἐλαττώσεις τῶν ἐξόδων, προσθέτους εἰς τὰς ἀναγραφείσας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Οὕτως εἶχεν ἀναγράψει ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργείου ἐλάττωσιν 100 χιλιάδων δραχμῶν τῆς ἀναγεγραμμένης δι’ ἔξοδα Πρεσβειῶν πιστώσεως, ἐπὶ δὲ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργείου ἐλαττώσεις ἀνερχομένας εἰς 949,000 δραχμῶν. Αἱ ἐλαττώσεις δ’ αἵτινες εἶχον ἀναγραφῆ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, δὲν ἐξετελέσθησαν δὲ κατὰ τὸ ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι τῆς 19 Ἀπριλίου 1885 διάστημα, ἦσαν ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, τῆς πιστώσεως τοῦ Κεφ. Βʹ, δι’ ἔξοδα διοικήσεως ἐπαρχιῶν, δαπανηθεισῶν κατὰ τὸ εἰρημένον διάστημα παρανόμως, ὡς εἴρηται, δραχ. 107.680, τῆς πιστώσεως τοῦ Κεφ. Γʹ διὰ μισθοὺς ἀστυνομικῶν κλητήρων, δαπανηθεισῶν κατὰ τὸ μνημονευθὲν διάστημα παρανόμως 84,300, ὡς μὴ ἐλαττωθέντος τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κλητήρων ἀπὸ 300 εἰς 245, ὡς εἶχεν ἀναγραφῆ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, καὶ τῆς πιστώσεως τοῦ Κεφ. Γʹ δι’ ἔξοδα ταχυδρομικῆς ὑπηρεσίας μὴ πραγματοποιηθείσης κατὰ τὸ περὶ οὗ εἴρηται διάστημα τῆς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφείσης οἰκονομίας διὰ τῆς ἀναθέσεως τῆς ταχυδρομικῆς ὑπηρεσίας ἔν τισι τόποις εἰς ἄλλους ὑπαλλήλους, πληρωθεισῶν οὕτω παρανόμως καὶ ἕνεκα τούτου δρ. 39,000 Ἕνεκα λοιπὸν τῆς μὴ ἐφαρμογῆς τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφεισῶν ἐλαττώσεων, καὶ ἕνεκα τῆς μὴ ἐφαρμογῆς ὡσαύτως τῶν ἐλαττώσεων ἢ περιορισμῶν, οἵτινες εἶχον ἀναγραφῆ ἐν τῷ πίνακι τῷ προσηρτημένῳ εἰς τὸ ἀπὸ 28 Φεβρουαρίου 1885 νομοθετικὸν διάταγμα, ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ παρανόμως 1,279,980 δραχμαί, παρεβιάσθη δ’ ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὁ περὶ πιστώσεως διὰ τὰ ἔξοδα τοῦ Ἰανουαρίου 1885 νόμος τῆς 29 Δεκεμβρίου 1884 καὶ τὸ νομοθετικὸν διάταγμα τῆς 28 Φεβρουαρίου, τὸ κυρωθὲν διὰ τοῦ νόμου τῆς 24 Ἰουλίου 1885. Ἀλλὰ πλὴν τῶν παραβάσεων τούτων, ἕνεκα τῶν ὁποίων δὲν ἐμειώθη, ἀλλὰ μετεβιβάσθη καὶ διετηρήθη καὶ ἐν τῇ χρήσει τοῦ 1885, ἐξογκωθὲν μάλιστα, τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1884, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρέλιπε νὰ ἀναγράψῃ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1885, ὃν εἶχε συντάξει καὶ εἰσήγαγε κατὰ τὴν 12 Νοεμβρίου 1885 εἰς τὴν Βουλήν, διαφόρους δαπάνας, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀναπόφευκτοι, ἐναντίον τοῦ ἄρθρου 60 τοῦ Συντάγματος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πρέπει νὰ ἀναγράφωνται πάντα τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα τοῦ Κράτους οὕτω δὲ ὁ τοῦ 1885 προϋπολογισμὸς δὲν περιεῖχε πάντα τὰ ἔξοδα, ἀλλὰ παρέλιπε μεμελετημένως τινὰ αὐτῶν, (τὰ ὁποῖα θέλω ἀναφέρει) ἵνα ἀπατήσῃ τὴν Βουλήν. Καὶ παρέλιπε:

Τὰ ἔξοδα λοιπὸν τοῦ 1885 κακῶς ἀνεγράφησαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1885 ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη εἰς δραχ. 85,252,933.88, διότι παρέλιπε νὰ ἐγγράψῃ πρὸς τούτοις καὶ ὅσα ἀνωτέρω ἐσημειώσαμεν, συνιστάμενα εἰς δραχμὰς 17,292,401.07, ἑπομένως τὰ ἔξοδα ἔπρεπε νὰ προσδιορισθῶσιν εἰς 102,545,334.95. Ὡσαύτως τὰ ἔσοδα κακῶς προϋπελογίσθησαν εἰς 85,641,547, διότι ἐξωγκώθησαν κατὰ 11,634,961, ἔπρεπε δὲ νὰ ἀναγραφῶσι τὰ πιθανὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν ἀνώτερα τῶν 74,006,586. Ἑπομένως ὁ προϋπολογισμὸς δὲν ἠδύνατο νὰ ἀναγράψῃ περίσσευμα δρ. 388,613.12, ἀλλ’ ἔλλειμμα δρ. 28,538,748.95. Τοιαύτην παρελάβομεν τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους τὴν κατάστασιν κατὰ τὴν 18 Ἀπριλίου 1885. ὅτε διεδέχθημεν ἐν τῇ Κυβερνήσει τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου.

Καὶ δὲν ἠδύνατό τις νὰ ἐκπλαγῇ, ἂν τὸ τότε ἀρχόμενον 1885 εἶχεν ἔλλειμμα, ἀφοῦ τὸ 1884 εἶχε λήξει εἰς ἔλλειμμα 30,602,146.73, καὶ ἀφοῦ οὐδὲν εἶχε πραχθῆ, ἵνα τὸ ἔλλειμμα τοῦτο μειωθῇ εἴτε διὰ προσθήκης νέων φόρων εἴτε δι’ ἐλαττώσεως τῶν ἐξόδων. Πῶς ἦτο ὄντως δυνατὸν μετὰ τοιαύτην κατάστασιν νὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1885 περίσσευμα 388,613.12; Καὶ ἐγὼ μὲν ἠδυνήθην νὰ ἀνεύρω ὡς ἔλλειμμα τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἀνωτέρω ἀνέφερα, ἤτοι δραχ. 28,538,748.95, ἀλλὰ πιθανὸν νὰ ὑπάρχωσι καὶ ἄλλα ποσά, τὰ ὁποῖα ἀπεκρύβησαν κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐκείνου, ἀφοῦ οὐδ’ οἱ τόκοι εἶχον ἀναγραφῆ, ὡς εἶπον, τοῦ πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν δανείου τῶν 9,000,000, τὸ ὁποῖον εἶχε συνομολογηθῆ μετὰ τῆς Τραπέζης, ὅπως συμπληρωθῶσι τὰ ἀπαιτούμενα ποσὰ πρὸς ἐξόφλησιν τῶν πρὸς τὰς Τραπέζας χρεῶν τοῦ Κράτους, οὐδ’ αὐτοὶ οἱ τόκοι τοῦ κεφαλαίου, τὸ ὁποῖον παρίστων αἱ 110,000 ὁμολογίαι τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, οὐδ’ οἱ τόκοι τῆς προκαταβολῆς τῶν 35 ἑκατομμυρίων, οὐδ’ οἱ τῶν πολλαπλῶν προκαταβολῶν τῶν 11,500,000· ὡς δὲν εἶχον ἀναγραφῆ καὶ τὰ πληρωτέα ποσὰ διὰ τὴν χιλιομετρικὴν ἀποζημίωσιν εἰς τὴν Ἑταιρίαν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Πελοποννήσου, πολλῷ δ’ ἧσσον πίστωσίς τις ἀνάλογος διὰ τὸ τμῆμα ἀπὸ Κορίνθου εἰς Ναύπλιον, ἢ διὰ τὴν πληρωτέαν κατὰ τὸ 1885 χιλιομετρικὴν ἀποζημίωσιν τῶν κατασκευαστῶν τοῦ σιδηροδρόμου Θεσσαλίας. Ἂν προσθέσωμεν καὶ τὰ ποσὰ ταῦτα, ἤτοι:

Ἀφοῦ λοιπὸν ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1885 παρίστα ἔλλειμμα δρ. 61,687,634.16, δίκαιον εἶναι νὰ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο τὸ ἀνωτέρω ποσὸν τῶν δραχμῶν 39,133,459.95, ὅπερ παριστᾷ τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη καταλειφθὲν εἰς ἡμᾶς ἔλλειμμα, καὶ νὰ καταλογισθῇ εἰς βάρος τῆς κατὰ τὸ 1885 διαχειρίσεως ἡμῶν τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ἐν τῷ ἀπολογισμῷ τοῦ 1885 ἀναγεγραμμένου ὡς ἐλλείμματος, ἤτοι τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν 22,554,174.21. Καὶ τὸν ἰσχυρισμὸν ἡμῶν τοῦτον καθιστᾷ καταληπτὸν καὶ ἄλλη τις ἐπιπολαιοτέρα καὶ γενικωτέρα ἄποψις. Ἂν ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1884 κατέλιπεν ἔλλειμμα 30,602,143.73, τὸ ἔλλειμμα τοῦτο θὰ κατελιμπάνετο ἀναγκαίως καὶ ἐκ τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1885, ἀφοῦ οὐδὲν εἶχεν ἐνεργηθῆ πρὸς ἐξάλειψιν ἢ μείωσιν τοῦ ἐλλείμματος τούτου, ἀλλὰ καὶ θὰ ηὔξανεν ἕνεκα τῆς προσθήκης δραχ. 652,500 διὰ τοὺς τόκους τοῦ δανείου τῶν 9,000,000, ἕνεκα τῆς προσθήκης δραχ. 2,750,000 διὰ τοὺς τόκους τοῦ κεφαλαίου τῶν 110 χιλιάδων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἕνεκα τῆς προσθήκης δρ. 2,450,000 διὰ τοὺς τόκους τῆς προκαταβολῆς τῶν 35 ἑκατομμυρίων, καὶ ἕνεκα τῆς προσθήκης δρ. 977,500 τῶν τόκων τῶν προκαταβολῶν τῶν 11,500,000. Τὰ ποσὰ ταῦτα, προστιθέμενα εἰς τὸ διὰ τοῦ ἀπολογισμοῦ βεβαιωθὲν ἔλλειμμα τοῦ 1884 ἐκ δραχμῶν 30.602.146.73, ἤθελον ἀναβιβάσει τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1885 εἰς 37,432,146.73. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἔλεγε προχθὲς, ὅτι οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 κατέλιπον ἔλλειμμα 128 ἑκατομμυρίων, παρεσιώπα ὅμως, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1885, ὃν εἶχε συντάξει αὐτὸς ὁ κ. Τρικούπης, παρίστα ἔλλειμμα κληροδοτηθὲν εἰς ἡμᾶς ὑπὸ τῆς διαχειρίσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου ἐκ δρ. 37,432,146.73. Ἂν τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, ὅπερ ἐκληρονομήσαμεν παρὰ τοῦ κυρίου Τρικούπη, ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1885, ἀνελθὸν κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν εἰς 61,370,732.64, ὑπολείπεται ὡς ἔλλειμμα τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1885 μόνον δραχ. 23,938,585.91. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο δὲν ἤθελον ὑπάρχει, καὶ τὸ ἔλλειμμα, ὅπερ μᾶς εἶχε κληροδοτήσει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἠθέλομεν ἐξαλείψει, ἂν δὲν ἐπήρχετο τὸ δυστυχὲς συμβεβηκὸς τῆς Φιλιππουπόλεως, τὸ ὁποῖον μᾶς ἠνάγκασε νὰ λησμονήσωμεν καὶ τὰ ἰσοζύγια καὶ τὰ περισσεύματα, καὶ νὰ σπεύσωμεν νὰ μεριμνήσωμεν, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προλάβωμεν τὴν ἀπειλουμένην καταστροφήν. Ἄν ἐφηρμόζετο ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1885, ὡς εἶχε συνταχθῆ, τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ ἤθελον εἶσθαι τοιαῦτα, ὥστε καὶ τὸ ἔλλειμμα τῶν 30,602,146 τοῦ 1884 ἠθέλομεν κατορθώσει νὰ ἐξαλείψωμεν, ἢ κἂν νὰ περιστείλωμεν εἰς μικρόν τι ποσόν. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1885, ὃν συνέταξα ἐγὼ καὶ εἰσήγαγον εἰς τὴν Βουλὴν, περιέλαβον πάντα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἀνωτέρω ἀπηρίθμησα, καὶ τὰ ὁποῖα εἶχε παραλείψει ὁ προκάτοχός μου, μὲ ὅλας δὲ τὰς ἐν τῇ διοικήσει ἀνωμαλίας τῆς ἐπιστρατεύσεως, κατωρθώσαμεν κατὰ τὸ δεύτερον ἑξάμηνον τοῦ 1885, καθ’ ὃ διῳκήσαμεν, νὰ παρασκευάσωμεν οἰκονομίαν ἐπαισθητὴν, δαπανήσαντες ὀλιγώτερα τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη δαπανηθέντων κατὰ τὸ 1884 κατὰ δραχ. 8,260,659.01. Διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον, ὡς εἶπον, συνέταξα καὶ εἰσήγαγον, εἶχον ἐπενέγκει οἰκονομίας 5,500,000 κατὰ τὸ δεύτερον ἑξάμηνον τοῦ 1885, διότι κατ’ αὐτὸ ἔμελλε νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἀφοῦ κατὰ τὰ τέλη τοῦ δευτέρου δεκαημέρου τοῦ Ἀπριλίου ἀνήλθομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἤτοι 11 ἑκατομμύρια ἐπὶ τοῦ ἐτησίου προϋπολογισμοῦ, καὶ προσέτι περιελάβομεν πάντα τὰ ἔξοδα, ἅτινα εἶχε παραλίπει ὁ κ. Τρικούπης ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ὃν ἐκεῖνος εἶχεν εἰσαγάγει, καὶ ἀνεγράψαμεν τὰ ἀληθῆ ποσὰ τῶν ἐσόδων. Οὕτως ἡ ἀνακοπὴ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἐπηγγέλθη τὴν σωτηρίαν τοῦ τόπου, καὶ τὴν ἀποτροπὴν τῆς συμφορᾶς, ἡ ὁποία δυστυχῶς ἐπῆλθε κατὰ τὴν 10 Δεκεμβρίου 1893. Πρέπει νὰ σᾶς ἀναγνώσω πίνακα παραβλητικὸν τῶν ἐξόδων τὰ ὁποῖα ἐγένοντο κατὰ τὸ 1885 πρὸς τὰ ἔξοδα τὰ ὁποῖα εἶχον δαπανηθῆ κατὰ τὸ 1884, ἐπὶ τῶν προϋπολογισμῶν τῶν Ὑπουργείων ἐκείνων, τῶν ὁποίων ἡ ὑπηρεσία δὲν ἐπηρεάζετο ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἤτοι τῶν πέντε λεγομένων πολιτικῶν Ὑπουργείων, ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, προσέτι καὶ ἐπὶ τῆς ὑπηρεσίας τῆς διοικήσεως καὶ ἐπιστασίας τῶν φόρων καὶ ἐπὶ τῶν διαφόρων ἄλλων πληρωμῶν. Ἐὰν παραβάλῃ τις τὰ κατὰ τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1884, 1885 καὶ 1886 δαπανηθέντα πρὸς ἄλληλα ἐν ταῖς ὑπηρεσίαις ταύταις, θέλει εὑρεῖ οἰκονομίας, ἐπενεχθείσας ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν ἐξόδων τοῦ 1885, κατὰ δρ. 8,260.659.01, διότι κατὰ τὸ 1885 ἐπληρώθησαν δρ. 4,131,999.17 εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, ἐνῷ κατὰ τὸ 1884 ἡ διὰ τοὺς σιδηροδρόμους δαπάνη ἀνήρχετο εἰς 98,000 δραχ. μόνον.

Αἱ οἰκονομίαι, τὰς ὁποίας ἐπραγματοποιήσαμεν κατὰ τὸ δεύτερον ἑξάμηνον τοῦ 1885 ἐπὶ τῆς ὑπηρεσίας τῶν πολιτικῶν λεγομένων Ὑπουργείων, ἀνῆλθον εἰς 8,260,659.01. Ἀλλ’ ἐνῷ τὰς οἰκονομίας ταύτας ἐφηρμόσαμεν ἐν τοῖς Ὑπουργείοις τούτοις, προέβημεν εἰς δαπάνας μεγάλας ἐν ταῖς ὑπηρεσίαις τῶν Ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ὅθεν μόνην τὴν εὐθύνην ταύτην φέρομεν ἡμεῖς, ὅτι δὲν ἐνεμείναμεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐπηγγέλθημεν ὡς Ἀντιπολίτευσις, τὴν ὁποίαν ἐξεικονίσαμεν εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὴν εὐθύνην ὅτι ἠναγκάσθημεν νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἄνευ αὐτῆς, τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1885 ἤθελε περιορισθῆ εἰς 3 ἢ 4 ἑκατομμύρια μόνον. Ἀλλὰ καλῶς ἐπράξαμεν ἀσπασθέντες τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως; Περὶ τούτου θέλω πραγματευθῆ κατόπιν, ὅταν ἐπιλάβωμαι τῶν περὶ ἐθνικῆς πολιτικῆς θεωριῶν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐφηρμόσαμεν οὕτω τὴν οἰκονομικὴν πολιτικήν, ἣν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον εἰσηγάγομεν εἰς τὴν Βουλὴν, παρεστήσαμεν εἰς αὐτὴν, διότι ἠναγκάσθημεν ἔπειτα νὰ ἀσπασθῶμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἵπετο ὅτι καὶ ἡ χρῆσις τοῦ 1886 ἤθελεν ἀκολουθήσει τὴν τύχην τῆς χρήσεως τοῦ 1885, μεθ’ ἧς συνεδέετο διὰ τῆς καὶ κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ 1886 ἐξακολουθησάσης πολιτικῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἡ χρῆσις ὅμως τοῦ 1886 ἐφείλκυσε κατὰ ἀξιοπερίεργον τρόπον τὴν μέριμναν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ· διότι, ἐνῷ ἡ χρῆσις ἑνὸς ἔτους ἐξακολουθεῖ ἐπὶ 22 μῆνας, κατὰ δὲ τὸ 1886 ἐκυβερνήσαμεν ἡμεῖς μόνους τοὺς τέσσαρας πρώτους μῆνας, ἤτοι τοὺς Ἰανουάριον, Φεβρουάριον, Μάρτιον καὶ Ἀπρίλιον, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκυβέρνησεν 18 μῆνας, τοὺς ὑπολοίπους μέχρι τῆς 31 Ὀκτωβρίου 1887, ὅτε ἔληξεν ἡ χρῆσις τοῦ 1886, ἐνέκρινεν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ καταλογίσῃ εἰς βάρος ἡμῶν τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1886 ὁλόκληρον. Καὶ ὅμως τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ Κράτους, τὴν διάλυσιν τῶν ἐπιστρατευθέντων στρατιωτικῶν σωμάτων, τὴν ἀπὸ τοῦ στρατοῦ ἀπόλυσιν τῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα ἀνδρῶν, ἐνήργησεν αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργός. Δύναται τάχα νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι, ἂν ἡμεῖς ἐξετελοῦμεν τὰς πολυπλόκους καὶ δαπανηρὰς ταύτας ἐργασίας, δὲν ἠθέλομεν ἐκτελέσει αὐτὰς οἰκονομικώτερον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι δὲν ἠθέλομεν δαπανήσει ὀλιγώτερα ἢ ὅσα ἐδαπάνησεν αὐτός; Τάχα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τοῦ ὁποίου γνωστὴ εἶναι ἡ ἐν τῇ διοικήσει μετριοφροσύνη καὶ φειδὼ, δὲν εἶχεν ἀνοικτὰς τὰς δύο παλάμας, καὶ δὲν ἐδαπάνησε περισσότερα ἢ ὅσα ἡμεῖς ἠθέλομεν δαπανήσει; Ἂς μὴ συζητήσω περὶ τούτου, ἀλλὰ, καὶ ἂν ἤθελον ἀποδεχθῆ τὴν εὐθύνην ὅλου τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1886, πῶς νὰ σιγήσω, ὅταν παρέστη προσθέτων διὰ τοῦ νόμου τῆς 21 Μαρτίου 1887 εἰς τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1886 καὶ 3,236,000 διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν στρατώνων Λαρίσσης, ἐνῷ δὲν ᾠκοδομήθησαν κατὰ τὸ 1886, ἀλλὰ κατεσκεύασεν αὐτοὺς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὸ 1887, διὰ τοῦ εἰρημένου δὲ νόμου παραδόξως κατελόγισεν εἰς βάρος τοῦ 1886; Ποῦ ἠκούσθη τοιαύτη ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ; Ἡ κατασκευὴ τῶν στρατώνων τούτων διετάχθη κατὰ τὸν χρόνον τῆς ἐπιστρατεύσεως, τὸ 1886, ἀλλὰ παρῆλθε τὸ 1886, οὐδεμία δὲ κατ’ αὐτὸ ἐξετελέσθη ἐργασία οἰκοδομητικὴ αὐτῶν, κατὰ δὲ τὸ 1887 ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διατάττει τὴν κατασκευὴν, προκαλεῖ δημοπρασίας, ἐγκρίνει τὰ πρακτικὰ αὐτῶν, ἄρχεται ἡ οἰκοδομὴ καὶ περατοῦται, καὶ μετὰ ταῦτα ἀναγράφει εἰς βάρος τῆς χρήσεως τοῦ 1886 τὴν δαπάνην τῶν 3,236,000, ἤτοι ἀναγράφει αὐτὴν ὑπὸ τὴν εὐθύνην ἡμῶν. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο, διότι πολλὰ ἄλλα παραπλήσια, μικρὰ μὲν, καὶ διὰ τοῦτο ἀνάξια προσοχῆς, ἀποδεικνύουσιν ὅτι μίαν μέριμναν εἶχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τὴν μέριμναν πῶς νὰ ἐξογκώσῃ τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἵνα ἐπιβαρύνῃ τὴν εὐθύνην ἡμῶν, ἐὰν ἦτο δυνατὸν, καὶ νὰ δημιουργήσῃ ἔτι ἀνυπάρκτους δαπάνας, διὰ νὰ προσθέσῃ καὶ ταύτας εἰς τὴν ῥάχιν τοῦ 1886. Κατὰ τὰς στιγμὰς τοῦ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ, ὁ ὁποῖος κατέλαβε τὰς ψυχὰς τῶν Ἑλλήνων, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ θέσῃ τις ὅριον εἰς τὴν ἔντασιν αὐτοῦ. Δῆμοι συνεισέφερον τὸ δηνάριόν των εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀνάγκην, Λιμενικὰ ταμεῖα ἐλάμβανον ὁμολογίας τοῦ ἐκδοθέντος τότε πατριωτικοῦ δανείου, καὶ πολῖται προέβαινον εἰς αὐτοθυσίας. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐργοστασιάρχης βιομήχανος μοὶ ἔγραφεν, ὅτι, ἐπειδὴ δὲν εἶχε χρήματα νὰ προσφέρῃ, παρεῖχε τὸν ἀτμόμυλον αὐτοῦ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἐκποιήσῃ αὐτὸν, καὶ δαπανήσῃ τὸ ἀντίτιμον εἰς τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας. Ἔγραψα εὐχαριστίας εἰς τὸν φιλόπατριν καὶ ἐνθουσιώδη Ἕλληνα, ἀλλὰ δὲν ἐποιησάμην χρῆσιν τῆς προσφορᾶς του. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅταν μὲ διεδέχθη, ἠγανάκτησε, διότι τὰ Λιμενικὰ ταμεῖα εἶχον ἀγοράσει ὁμολογίας τοῦ πατριωτικοῦ δανείου, καὶ διέταξε πάραυτα τὴν ἀπόδοσιν εἰς αὐτὰ τῶν χρημάτων, ἅπερ εἶχον πληρώσει, ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου, διότι δὲν ἔστεργεν οὐδὲ νὰ τοποθετήσωσι τὰ ἀργοῦντα κεφάλαιά των εἰς τὸ δάνειον ἐκεῖνο τοῦ Κράτους. Καὶ ἐν ᾧ κατέλυσε τὰ ταμεῖα τῶν δήμων διὰ τοῦ κοινωνιστικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον τῇ προτάσει αὐτοῦ ἐνομοθετήθη, διότι ὑπεχρεώθησαν οἱ εὐπορώτεροι δῆμοι νὰ ὑφίστανται τὰς δαπάνας τῶν ἀπόρων δήμων· καὶ ἐν ᾧ οὐ μόνον ἔστεργεν, ἀλλὰ καὶ προὐκάλει τοὺς δήμους νὰ εἰσφέρωσι βοήθειαν εἴτε εἰς τοὺς Θεσσαλονικεῖς, τοὺς ζημιωθέντας ἐκ τῆς πυρκαϊᾶς, εἴτε εἰσφορὰν πρὸς ἀνέγερσιν ἀνδριάντων εἰς ἥρωας, ὡς πρὸ μικροῦ ἐγένετο λόγος· καὶ ἐν ᾧ ἔστεργεν οὐδ’ ἠκύρονε τὰς πράξεις τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, δι’ ὧν ταῦτα ἐψήφιζον συγχαρητηρίους ἢ συλλυπητηρίους, πανηγυρίζοντα καὶ συλλυπούμενα τὰ ἄτομα, ἀπέστεργε τὰς ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἀνάγκης εἰσφορὰς τῶν δήμων, καὶ ἠκύρονεν αὐτάς, καὶ διέτασσε νὰ ἐπιστραφῶσιν αὐτοῖς τὰ προσενεχθέντα χρήματα, διότι διὰ τῆς μεταβολῆς ταύτης ἔμελλον νὰ προστεθῶσιν ἓν ἢ δύο ἑκατομμύρια εἰς βάρος τῆς χρήσεως τοῦ 1886, καὶ νὰ ἐξογκωθῇ τὸ ἔλλειμμα αὐτῆς. Ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1886 ἀνέγραψεν ἔλλειμμα δραχμῶν 66,614,953.92, ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον, ὡς ἀνωτέρω ἐξέθηκα, βαρύνει τὴν διαχείρισιν τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ κατελείφθη ὑπ’ αὐτοῦ ὡς κληροδότημα τῆς τριετοῦς διαχειρίσεως αὐτοῦ πρὸ τοῦ 1885. Ἂν τὸ ποσὸν τοῦτο ἀφαιρεθῇ, εἴτε ἀνέρχεται εἰς 37,432,146.73, ὡς ἔλεγον πρὸ μικροῦ εἰς ὑμᾶς, εἴτε ἀνέρχεται εἰς τὸ εἰρημένον ποσὸν τῇ προσθήκῃ τῶν τόκων αὐτοῦ ἐπὶ ἓν ἔτος καὶ τῶν δραχ. 3,236,000 διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν στρατώνων Λαρίσσης, τὸ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1886 ἔλλειμμα τῶν 66,614,053.92 θέλει διαιρεθῆ εἰς τὸ ἐπιβαρύνον τὸν κ. Τρικούπην καὶ εἰς τὸ ἐπιβαρύνον ἡμᾶς, τοῦτο δὲ τὸ ἐπιβαρύνον ἡμᾶς θέλει συνίστασθαι εἴτε εἰς 29,181,907.19, εἴτε εἰς 23,699,778.39, μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ ἐτησίου τόκου πρὸς 6% τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 1885, καὶ τῆς δαπάνης τῶν στρατώνων Λαρίσσης, καὶ ἀντὶ τῶν 128 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα μετὰ στόμφου ἀπήγγειλεν ὡς ἔλλειμμα τῆς διαχειρίσεως ἡμῶν, θέλουσιν ἀναγραφῆ μόνον δραχ. 48,346,222.26 ὡς ἔλλειμμα αὐτῆς. Δὲν συνετέλεσε λοιπὸν εἰς τὴν οἰκονομικὴν καταστροφὴν ἡμῶν ἡ ἔλλειψις νόμου, διατάσσοντος ἵνα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἦναι ἰσόβιος. Ἐξ ἐναντίας, ἐὰν ἦτο ἰσόβιος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἑπομένως ἐὰν ἐξηκολούθει ἄνευ ἀνακοπῆς βαίνων ἐπὶ τῆς κατωφερείας, ἐφ’ ἣν κατὰ τὴν τριετίαν ἐτράπη ὁ κ. Τρικούπης, πολὺ πρωϊμώτερον, ἴσως ἀπὸ τοῦ 1887, ἤθελε μᾶς προσφέρει τοὺς καρπούς, τοὺς ὁποίους ἐξέθηκεν ἐνώπιον ἡμῶν κατὰ 10ην Δεκεμβρίου 1893. Ἀλλὰ εἶναι ἀναγκαῖον, Κύριοι, νὰ συζητήσῃ τις πρότασιν τοσοῦτον ἔκτροπον; Δὲν γνωρίζω, ἐὰν ὑπάρχῃ Κράτος, καὶ μεταξὺ τῶν μᾶλλον ἀπολύτως κυβερνωμένων, ἐν ᾧ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τυγχάνει ἰσόβιος. Ἐν Ρωσσίᾳ π. χ. οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν οὐδ’ ἰσόβιοι εἶναι, οὐδὲ μονιμότητά τινα ἔχουσιν, ἀντικαθιστάμενοι συνεχῶς· ὁ Ὑπουργὸς δὲ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις διοικεῖ σήμερον, δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἦτο κατὰ τὸ 1885 ἢ κατὰ τὸ 1882. Καὶ παρ’ ἡμῖν διατηρεῖται ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον εἴχομεν ἀπὸ τοῦ 1882, ἤτοι ἐπὶ δώδεκα ἔτη, μὲ μόνον δύο ἀνακοπάς, ἑκάστη τῶν ὁποίων διήρκεσεν ἓν περίπου ἔτος, καὶ διὰ τὰς ἀνακοπὰς ταύτας ὀδύρεται ὁ κ. Πρωθυπουργός! Λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἐλησμόνησεν, ὅτι ἡ πρωτίστη τῶν γνώσεων τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς εἶναι ἡ σπουδὴ τῆς ἱστορίας τῆς πατρίδος· ἐὰν ἐσπούδαζεν αὐτὴν ὁ κ. Βουλευτής, δὲν ἤθελε τολμήσει νὰ ὁμιλήσῃ περὶ μονιμότητος ἢ περὶ ἰσοβιότητος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ ἄνδρες βαθύπλουτοι, ὡς οἱ Κουντουριῶται καὶ ἄλλοι τῆς Ὕδρας πρόκριτοι, Τομπάζαι ἢ Τσαμαδοί, ἔχοντες τὰ ταμεῖα αὐτῶν πλήρη χρυσοῦ, ἄρχοντες ἐν Πελοποννήσῳ εὐπορώτατοι ἐν πλούτῳ κτημάτων καὶ κτηνῶν καὶ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου, δὲν διέθεσαν τὸν πλοῦτόν των εἰς χρεώγραφα, ἀλλ’ ἐθυσίασαν πᾶν ὅ,τι εἶχον, καὶ τὴν ζωήν των αὐτήν, διὰ νὰ ἐλευθερώσωσι τὴν πατρίδα των, καὶ προσέτι διὰ νὰ καταστήσωσιν ἐν αὐτῇ θεσμοὺς συνταγματικούς, καὶ μᾶς ἐκληροδότησαν συστήματα κυβερνητικὰ φιλελεύθερα, τῶν ὁποίων αἱ ῥίζαι ἐποτίσθησαν δι’ αἱμάτων. Καὶ νομίζει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι εἶναι δυνατὸν ταῦτα νὰ ἐκριζωθῶσιν ὑπὸ τῆς πνοῆς τοῦ βοῤῥᾶ ἢ τοῦ ἀπηλιώτου, ὅστις ἤθελε πνεύσει; (εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Καὶ ἂν ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἔχει τὴν ἀτυχίαν νὰ ἴδῃ ἡμέραν τινὰ ἐπιτυγχάνοντα παραπλήσια τολμήματα, ἔστω ὁ κ. συνάδελφο, βέβαιος, ὅτι, πρὶν ἢ παρέλθῃ πολὺς χρόνος, θέλουσι πεισθῆ ὅσοι συμβουλεύουσι ταῦτα, ὅτι ἠσέβησαν πρὸς τὴν πατρίδα αὑτῶν, διότι ἐδημιούργησαν ἀφορμὴν μεγάλων δυστυχημάτων, καὶ πολιτειακῶν καὶ κοινωνικῶν...

§99ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν πιστεύω, ὅτι προῃρεῖσθε δι’ ὅσων εἴπετε νὰ μὲ συκοφαντήσητε. Ὀφείλω ὅμως νὰ χαρακτηρίσω ὡς συκοφαντίαν τὸ λεχθὲν, ὅτι εἶπόν τι ἢ ἔπραξά τι, προδίδον διάθεσιν κατὰ τοῦ κρατοῦντος πολιτεύματος. Τοὐναντίον πάντοτε ἐνθέρμως καὶ πεποιθότως ὑπεστήριξα, ὅτι εἰς τὸ ἡμέτερον ἔθνος οὐδὲν ἄλλο πολίτευμα δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ ἢ μόνον τὸ κοινοβουλευτικόν. Ἐὰν εἶπον, ὅτι εὐκταῖον ἤθελεν εἶσθαι νὰ ὑπάρχῃ ἰσόβιος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ εἶπον ὡς ἐνδεικτικὸν τῆς ὁποίας ὑπεστήριξα ἰδέας, ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι παρ’ ἡμῖν ἑνιαία ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, ὅπως ἑνιαία δέον νὰ ᾖναι καὶ ἡ ἐξωτερική. Ἐγὼ εἶμαι προϊὸν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, δικαιοῦμαι δὲ νὰ χαρακτηρίσω ὡς συκοφάντην τὸν τυχὸν ἰσχυριζόμενον, ὅτι συντάσσομαι μετὰ τῶν κατὰ τοῦ κρατοῦντος πολιτεύματος λαλούντων ἢ γραφόντων.

§100ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς εἶσθε ὁ ἱκανὸς πρὸς συκοφαντίαν, δὲν δύνασθε ὅμως ν’ ἀποδώσητε τοιαύτην μομφὴν εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην.

§101ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (πρὸς τὸν Σιμόπουλον). Σεῖς ἐπὶ πολλὰ ἔτη συμπράττετε μετ’ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι διέπρεψαν εἰς τὸ ἔργον τοῦ συκοφάντου, ἐὰν δὲ διδάσκηται ἡ συκοφαντία, ὑμεῖς ἴσως ἐδιδάχθητε αὐτὴν, ἐγὼ ὅμως οὐδέποτε.

§102ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ οὐδένα οὐδέποτε ἐσυκοφάντησα, ἐγὼ ὑπερησπίσθην ἐμαυτὸν συκοφαντούμενον.

§103ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅταν διακόπτητε, διὰ νὰ ὑβρίζητε, δὲν θέλω σᾶς ἀπαντήσει, διότι ἐγὼ δὲν ἀπαντῶ εἰς ὕβρεις.

§104ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδένα ὕβρισα, οὐδὲ συνείθισά ποτε νὰ ὑβρίζω. Τοὐναντίον συνείθισα νὰ εὐλαβῶμαι καὶ σέβωμαι τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς πατρίδος μου, ἐν οἷς καταλέγω καὶ ὑμᾶς.

§105ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρεστήσατε τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τῶν πατέρων μας ὡς αἰτίαν τῆς κακοδαιμονίας τοῦ τόπου. Ἀνεφέρατε μετ’ ἀγανακτήσεως τὸ δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας, ὅτι καὶ αὐτὸ συνετέλεσεν εἰς τὴν πτώχευσιν τῆς Ἑλλάδος. Ἐμνημονεύσατε τῶν ἐπαναστάσεων τῆς Κρήτης, ἵνα παραστήσητε, ὅτι καὶ αὗται συνετέλεσαν εἰς τὴν πτώχευσιν ἡμῶν. Ἐνεκαλέσατε τὴν ἐπιστρατείαν τοῦ 1885, ὡς παρασκευάσασαν τὴν πτώχευσιν. Ἀλλ’ οἱ ἰσχυρισμοὶ ὑμῶν οὗτοί εἰσι πεπλανημένοι, ὡς θέλω ἀποδείξει, προσάγων τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀπολογισμῶν τῆς χρήσεως, ἥτις εἵπετο μετὰ ἕκαστον τῶν ἀτυχημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα τότε συνέβησαν. Ἐὰν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν τὸν τόπον τοῦτον, ἐσκέπτοντο παραπλησίως, ἤθελον προτιμήσει νὰ γεωργῶσι τοὺς ἀγρούς των καὶ τὰς ἀμπέλους των, καὶ νὰ κείρωσι καὶ νὰ καρπῶνται τὰ κτήνη των, ἤθελον δ’ ἀφήσει τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Α. Μ. τοῦ Σουλτάνου... Ἐσυνείθισαν νὰ ὁμιλῶσι περὶ ἐθνικῆς πολιτικῆς μετὰ ἀνευλαβείας καὶ ἀπροσεξίας, καὶ διέφθειραν ἀληθῶς τὰ ἤθη καὶ τὰ φρόνημα τῶν πολιτῶν, καὶ ἤγαγον τὸν τόπον εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐφθάσαμεν. Ἀνεγίνωσκον ἡμέραν τινὰ ἐν ἐφημερίδι Ἀθηναϊκῇ, ὅτι ὁ κραταιὸς Ἡγεμὼν τοῦ ὁμόρου Κράτους, θέλων νὰ πανηγυρίσῃ τὴν ἑορτὴν τῶν γενεθλίων του, ηὐδόκησε νὰ εὐσπλαγχνισθῇ τοὺς ἄλλοτε ὑπηκόους του, καὶ ἔπεμψε τέσσαρας ἢ καὶ περισσοτέρας χιλιάδας δραχμῶν, διὰ νὰ πληρωθῶσι χρέη κρατουμένων ἐν ταῖς φυλακαῖς καὶ ἀπολυθῶσι τῶν φυλακῶν οἱ ἐν αὐταῖς κρατούμενοι. Ἀνεγίνωσκον δ’ ὅτι διὰ τοῦτο ὑψώθησαν χεῖρες ἱκέτιδες πρὸς τὸν Ὕψιστον, καὶ ἐπεκαλέσθησαν τὰς θείας εὐλογίας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν τοῦ φιλανθρώπου ἐκείνου δυνάστου. Ἐλησμονήθη ὅτι ἡ φιλανθρωπία εἶναι ἀληθῶς μεγάλη ἀρετὴ τῶν Ἡγεμόνων, ἀλλὰ ἐνασκοῦσιν αὐτὴν οἱ Ἡγεμόνες ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἐν τῷ ὁποίῳ ἀνάσσουσιν. Οὐδ’ ἀνελογίσθη τις, ὅτι αἱ 4 χιλιάδες δραχμῶν ἐκεῖναι ἠδύναντο νὰ διατεθῶσι φιλανθρώπως πρὸ πάντων ἐν τῇ ἀπεράντῳ ἐκείνῃ χώρᾳ τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας, ἔνθα εὐγνωμονοῦντες πολλοὶ ἠδύναντο νὰ εὐχηθῶσιν ὑπὲρ τοῦ φιλανθρώπου Ἡγεμόνος των. Ἀφοῦ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885, ὅτε ἐκλήθημεν ἐπὶ τὴν ἀρχήν, εἰς τοιαύτην εὕρομεν οἰκονομικὴν κατάστασιν τὸ Κράτος, ὁποίαν ὁ προϋπολογισμὸς ὁ συνταχθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου ἐξεικόνισεν, ὡς εἶπον ὑμῖν πρὸ μικροῦ, εὕρομεν καὶ ἐν τοῖς ταμείοις τοῦ Κράτους 928,181 δραχμὰς καὶ ἀργυρᾶ τάλληρα τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος, ἀξίας ὀνομαστικῆς δραχ. 205,110, ἤτοι τὸ ὅλον δρ. 1,133,291. Ἄλλοτε ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὡς ἀντιπολιτευόμενος, συνηγορῶν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ἔλεγεν ὅτι ἀφῆκεν εἰς ἡμᾶς καὶ ἄλλον πλοῦτον, τὰς ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ὅσας δὲν εἶχεν αὐτὸς διαθέσει, διότι εἶχε διαθέσει 296 χιλιάδας ὁμολογιῶν ἐκ τῶν 340 χιλιάδων τοῦ εἰρημένου δανείου. Καὶ πράγματι εὕρομεν τὰς ὁμολογίας ταύτας, καὶ ἐποιησάμεθα χρῆσιν αὐτῶν, διότι δὲν εἴχομεν χρήματα νὰ ἀποτίσωμεν τὰς δαπάνας, αἵτινες ἐπεβάλλοντο εἰς ἡμᾶς εἴτε ὑπὸ συμβάσεων, εἴτε ὑπὸ ὑποχρεώσεων, καὶ τῶν ὁποίων τὴν πληρωμὴν δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν. Εὕρομεν ὡσαύτως καὶ τὸ δάνειον τῆς ὁδοποιΐας τῶν 20 ἑκατομμυρίων, ἀλλ’ ἐξ αὐτοῦ δὲν ἐσώζοντο, εἰμὴ μόνον 4,125,816, διότι τὸ ἄλλο ποσὸν εἶχε δαπανηθῆ. Ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν 4,125,816 εὕρομεν ἀνειλημμένας διὰ δημοπρασιῶν ὑποχρεώσεις διὰ δραχμὰς 11,513,000, μὴ συμπεριλαμβανομένων εἰς ταύτας τῶν ἀποζημιώσεων, αἵτινες ἔμελλε νὰ πληρωθῶσι διὰ τὰ ὑπὸ τῶν ὁδῶν καταληφθησόμενα γήπεδα. Κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τοῦ 1884 εἶχον ἐγκριθῆ πρακτικὰ δημοπρασιῶν διὰ δρ. 3,170,000 πρὸς κατασκευὴν ὁδῶν, τὰς ὁποίας ἐχαρακτήριζον ὡς στρατιωτικάς. Ἀλλὰ ποία ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ, καθ’ ὃν χρόνον τὸ 1885 παρέδιδεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου; Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ζωηρὰν καὶ ἐπίμονον ἀπηύθυναν κατ’ ἐμοῦ αἰτίασιν τότε αἱ διάφοροι τάξεις τῶν ἀντιπολιτευομένων, διότι, ἅμα τῷ ἀκούσματι τῆς διαβάσεως τῶν ὁρίων ὑπὸ τοῦ τότε ἡγεμόνος τῆς Βουλγαρίας, ἅμα τῷ πραξικοπήματι τῆς Φιλιππουπόλεως, δὲν διετάξαμεν χιλιάδας τινὰς στρατοῦ, ἵνα ὑπερβῶσι τὰ ὅρια καὶ καταλάβωσι παρακειμένας χώρας· οἱ συνήγοροι δὲ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου πολλάκις ἰσχυρίσθησαν, ὅτι τὰ κατὰ τὴν τριετῆ ἐκείνην πρωθυπουργίαν του δαπανηθέντα ἦσαν τοσοῦτον πολλὰ ἕνεκα τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, τὰς ὁποίας τότε εἶχε διαπράξει. Ἀληθῶς ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων 12 ἑκατομμύρια προωρίζοντο διὰ στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς παρασκευάς· ἀλλὰ ποία ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885, ὅτε παρελάβομεν τὴν ἀρχήν; Ἐξ αὐτῆς θέλετε κρίνει πόσον τὰ δαπανηθέντα παρεσκεύασαν στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς χώρας. Κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885 ἐφρούρουν ἐν διαφόροις πόλεσι τοῦ Κράτους 23 τάγματα πεζικοῦ, ἐξ ὧν τὰ ἓξ ἐφρούρουν ἐν Ἀθήναις, ἔχοντα δύναμιν 2,300 ἀνδρῶν, ἓν δὲ τάγμα πεζικοῦ ἐφρούρει ἐν Πειραιεῖ, ἄνδρας ἔχον 314. Τῶν ταγμάτων δὲ τούτων ἡ δύναμις ἀνήρχετο εἰς 6,727 ἄνδρας. Ἐκτὸς τῶν 23 τούτων ταγμάτων τοῦ πεζικοῦ, ἐστάθμευον προσέτι ἓν τάγμα ἐν Βώλῳ, τὸ 18ον, τὸ ὁποῖον εἶχεν 130 ἄνδρας, ἓν ἐν Τρικκάλοις, τὸ 16ον, τὸ ὁποῖον εἶχεν 102 ἄνδρας, ἓν ἐν Καρδίτσῃ, τὸ 17ον, τὸ ὁποῖον εἶχεν 129 ἄνδρας, καὶ ἓν τάγμα ἐν Λαρίσσῃ, τὸ 10ον, τὸ ὁποῖον εἶχε 84 ἄνδρας· οὕτω δὲ ἡ ἐν ταῖς παρακειμέναις εἰς τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν ἐπαρχίαις σταθμεύουσα στρατιωτικὴ δύναμις συνίστατο εἰς 445 ὑποδεκανεῖς καὶ στρατιώτας. Ἐκτὸς δὲ τῶν 5 ταγμάτων τοῦ πυροβολικοῦ, τὰ ὁποῖα εἶχον δύναμιν 1563 ἀνδρῶν, καὶ ἐκτὸς τῶν τριῶν ἰππαρχιῶν τοῦ ἱππικοῦ, αἱ ὁποῖαι εἶχον δύναμιν 771 ὑποδεκανέων καὶ στρατιωτῶν, ὑπῆρχον καὶ τὰ τάγματα τῶν εὐζώνων, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ ἐν Καλαμπάκᾳ σταθμεῦον 21ον εἶχε 349 ἄνδρας, τὸ ἐν Τρικκάλοις 18ον εἶχε δύναμιν 408 ἀνδρῶν, τὸ ἐν Ῥαψάνῃ 20ὸν δύναμιν 310 ἀνδρῶν, καὶ τὸ ἐν Τυρνάβῳ 19ον δύναμιν 331. Ὅθεν κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885, ἐπὶ μὲν τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς ὑπῆρχον 1398 ὁπλῖται, ἐν δὲ ταῖς ἐπαρχίαις ταῖς παρακειμέναις εἰς τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν δύναμις 445 ἀνδρῶν. Τὰ ὑπόλοιπα 5 τάγματα τῶν εὐζώνων, ἔχοντα δύναμιν ἐν ὅλῳ 2579 ἀνδρῶν, ἐφρούρουν ἐν διαφόροις πόλεσι τοῦ Κράτους, ἐκ τούτων δὲ ἓν τάγμα, ἔχον 420 ἄνδρας, ἐφρούρει ἐν Ἀθήναις, ὥστε ἐν Ἀθήναις ἐφρούρουν ἐν ὅλῳ 2300 ἄνδρες πεζικοῦ καὶ 420 τῶν εὐζώνων, πλὴν τῶν ταγμάτων τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τοῦ μηχανικοῦ καὶ τῶν ἰππαρχιῶν τοῦ ἱππικοῦ, ἅτινα ἐστάθμευον ὡσαύτως ἐνταῦθα· ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις πόλεσι τοῦ Κράτους ἐφρούρουν 6272 ἄνδρες τοῦ πεζικοῦ καὶ τῶν εὐζώνων, καὶ ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς καὶ ταῖς παρακειμέναις εἰς αὐτὴν ἐπαρχίαις 1843 ἄνδρες. Ὅθεν ὅλη ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἀνήρχετο εἰς 13,483. Ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου δὲ, καθ’ ὃν ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν, μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου 1885, ἐπεφέραμεν προχείρους τινὰς μεταβολὰς, ἐλαττώσαντες τὴν δύναμιν τῆς φρουρᾶς τῶν Ἀθηνῶν, ἐνισχύσαντες δὲ τὴν δύναμιν τῶν πρὸς τὰ ὅρια συγκεντρωμένων φρουρῶν. Καὶ ἀντὶ μὲν τῶν 6772 ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐφρούρουν ἐν ταῖς διαφόροις πόλεσι τοῦ Κράτους, συμπεριλαμβανομένων τῶν Ἀθηνῶν, ἐτάξαμεν δύναμιν 6330 ἀνδρῶν, ἐνισχύσαμεν ὅμως τὴν ἐν ταῖς παρὰ τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν ἐπαρχίαις δύναμιν, ἀναβιβάσαντες τοῦ ἐν Βώλῳ τάγματος τὴν δύναμιν ἀπὸ 130 ἀνδρῶν εἰς 165, τοῦ ἐν Τρικκάλοις ἀπὸ 102 εἰς 175, τοῦ ἐν Καρδίτσῃ ἀπὸ 129 εἰς 164, τοῦ ἐν Λαρίσσῃ ἀπὸ 84 ἀνδρῶν εἰς 206, τοποθετήσαντες κατὰ προσθήκην καὶ ἐν Τυρνάβῳ ἕτερον τάγμα ἐκ 392 ἀνδρῶν· οὕτω δὲ ἡ παρὰ τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν φρουρὰ ἀπὸ 445 ἀνδρῶν ἀνεβιβάσθη εἰς 1102. Ἡ δ’ ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς φρουρὰ ἐμειώθη, ἕνεκα τῆς ἀφυπηρετήσεως τῶν ἐν τοῖς εὐζωνικοῖς τάγμασιν ἀνδρῶν, οἵτινες ἦσαν ἐθελονταί. Τοῦ ἐν Καλαμπάκᾳ τάγματος ἡ δύναμις ἠλαττώθη διὰ τοῦτο ἀπὸ 349 εἰς 282 ἄνδρας, τοῦ ἐν Τρικκάλοις ἀπὸ 408 εἰς 356, τοῦ ἐν Ῥαψάνῃ ἀπὸ 310 εἰς 271, τοῦ ἐν Τυρνάβῳ ἀπὸ 331 εἰς 252. Καὶ αἱ ἐλαττώσεις μὲν αὗται, ὡς εἶπον πρὸ μικροῦ, προῆλθον, διότι εἶχε λήξει ἡ θητεία τῶν εὐζώνων, δὲν εἶχε δ’ ἐπέλθῃ ἡ νέα στρατολογία, ἵνα πληρωθῶσιν αἱ τάξεις, ἡ φρουρὰ ὅμως ἡ ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς ἀπὸ 1398 ἀνδρῶν περιωρίσθη εἰς 1161. Οἱ ἵπποι τοῦ στρατοῦ ἀνήρχοντο κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885, ὅτε παρελάβομεν τὴν ἀρχὴν, εἰς 2157, κατὰ Σεπτέμβριον δὲ εἰς 2141, ἤτοι ἠλαττώθησαν κατὰ 16 ἵππους, οἱ δὲ ἡμίονοι ἀπὸ 630 ἠλαττώθησαν εἰς 616. Τοιαύτην εἶχον βάσιν αἱ κατηγορίαι, τὰς ὁποίας ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐξηκόντιζε καθ’ ἑκάστην καθ’ ἡμῶν, ἐγκαλοῦσα ἡμᾶς διατὶ δὲν ἐσπεύσαμεν νὰ καταλάβωμεν τὰ Ἰωάννινα ἢ ἄλλας πόλεις τῆς Τουρκίας, διατὶ παρελύσαμεν τὸν στρατὸν, ἐλαττώσαντες τὴν δύναμιν αὐτοῦ κατὰ τὸ διάστημα τῶν τεσσάρων μηνῶν, κατὰ τοὺς ὁποίους διετελοῦμεν ἐν τῇ ἀρχῇ. Αἱ ἐπίσημοι καταστάσεις τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπορίσθην τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους σᾶς ἀνέγνων πρὸ μικροῦ, καὶ τῶν ὁποίων τὰ πρωτότυπα ὑπάρχουσιν ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου, δὲν διαψεύδουσι μόνον τὰς καταγγελίας ταύτας, τὰς ὁποίας ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐξετόξευε καθ’ ἡμῶν τότε, ἀλλὰ παριστῶσι τὴν ἀθλιότητα, εἰς ἣν εἶχον περιαγάγει τὸν στρατὸν οἱ δανεισθέντες ἑκατομμύρια λόγῳ τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν, κατασπαταλήσαντες δ’ εἰς ἄλλας ἀνάγκας τὰ ἑκατομμύρια ἐκεῖνα. Ἐκατηγόρησαν ὡσαύτως ἡμῶν, ὅτι διεχειρίσθημεν τὰ πράγματα, τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως, τόσον κακῶς, ὥστε ἡ θνησιμότης τοῦ στρατοῦ ὑπῆρξε μεγίστη, πολλοὶ δὲ θάνατοι ἠραίωσαν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, πολλὰς δ’ ἰφθίμους ψυχὰς ἡρώων προϊάψαμεν ἄϊδι. Καὶ ἀνεβίβαζον τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀποθανόντων εἰς 10 ἢ 11 χιλιάδας. Καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος δὲν ἐλησμόνησεν οὐδὲ τὴν αἰτίασιν ταύτην, ἥτις καὶ ἄλλοτε ἠκούσθη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδὲ παρέλιπε νὰ οἰκτείρῃ τὴν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας ἐπελθοῦσαν μείωσιν τῆς παραγωγῆς, διότι εἶχον μειωθῆ οἱ βραχίονες τῆς ἐργασίας ἕνεκα τοῦ πλήθους τῶν ἀποθανόντων κατὰ τὴν ἐπιστρατείαν. Κατὰ τὰς ἐπισήμους ταύτας καταστάσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τῶν ὁποίων τὰ πρωτότυπα εὑρίσκοντο ἐν τῷ ἀρχείῳ τοῦ Ὑπουργείου καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς ἐπιστρατείας, ἤτοι ἐπὶ τοὺς ἓξ μῆνας Ὀκτώβριον, Νοέμβριον, Δεκέμβριον, Ἰανουάριον, Φεβρουάριον καὶ Μάρτιον, διότι, παραιτηθέντες κατὰ Ἀπρίλιον, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ συγκεντρώσωμεν τὰς περὶ τῆς κατ’ αὐτὸν θνησιμότητος τοῦ στρατοῦ πληροφορίας, κατὰ Σεπτέμβριον δὲ δὲν εἶχε συμπληρωθῆ ἔτι ὑπὸ τὰ ὅπλα ὁ ἀριθμὸς τῶν κληθέντων ἐπιστράτων, κατὰ τὴν διάρκειαν ταύτην, λέγω, τῆς ἐπιστρατείας ἀπέθανον 1044 ἄνδρες. Ἐὰν τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἀναλογίσητε ἐπὶ τοὺς ἓξ μῆνας, θέλετε εὑρεῖ ὅτι ἀπέθανον 174 κατὰ μῆνα, ἐπειδὴ δ’ ὑπῆρχον κατὰ τὰς καταστάσεις ὑπὸ τὰ ὅπλα 85,000, ἀνδρῶν μετὰ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων, ἡ ἀναλογία τῶν θανάτων ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀνδρῶν καταλήγει εἰς δύο ἐπὶ τοῖς χιλίοις καὶ ¼ τοῦ ἑνὸς χιλιοστοῦ. Δὲν γνωρίζω ἂν αἱ στατιστικαὶ τῆς θνησιμότητος ἐν ἐπιστρατεύσεσι παρέστησάν που μᾶλλον εὐάρεστα ἀποτελέσματα. Δὲν εἶναι δυστυχῶς παρὼν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, διότι οὗτος ἐτύγχανε καὶ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν μετ’ ἐμοῦ, καὶ ἠδύνατο νὰ σᾶς πληροφορήσῃ κάλλιον ἐμοῦ περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὕρομεν τὸ ναυτικὸν, καθ’ ἣν ὥραν ἐνεκρίθη νὰ ἐπιστρατεύσωμεν. Ἀνομολογῶ τὴν φιλοπονίαν, καὶ τὴν δραστηριότητα, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξε τότε ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ὁ καὶ νῦν συμπράττων μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη ὡς τοιοῦτος. Κατὰ τὰς ἐπισήμους ἐκθέσεις, τὰς ὁποίας ἔχω ἐν τῷ ἰδιαιτέρῳ ἀρχείῳ μου, καὶ τὰς ὁποίας ἠδυνάμην νὰ καταθέσω εἰς τὸ Προεδρεῖον, ἐὰν εἶχέ τις τὴν περιέργειαν νὰ ἀναγνώσῃ αὐτὰς, τὰ τρία τέταρτα τῶν τορπιλλοφόρων εὑρέθησαν εἰς πλήρη ὀξείδωσιν, τὰ πλοῖα τοῦ στόλου ἦσαν ἐν ἀληθεῖ παραλυσίᾳ καὶ ἀνικανότητι πρὸς πλοῦν. Δὲν ὁμιλῶ περὶ ἀποθηκῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, διότι εὑρέθησαν κεναὶ ἐφοδίων παντὸς εἴδους. Ἀναγκασθέντες νὰ διατάξωμεν τὴν ἐπιστράτευσιν, ἀνελάβομεν τῷ ὄντι βαρύτατον φορτίον, καθήκοντα δυσεκπλήρωτα. Χρήματα δὲν εἴχομεν. (Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἐξεδήλου πρὸς τὴν Βουλὴν προχθὲς τὴν λύπην του, διότι διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐδυνήθημεν νὰ πορισθῶμεν τὰ ἀναγκαιοῦντα διὰ τὴν ἐπιστρατείαν χρήματα, ὡς ἂν ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιστρατείας ἦτο ἀπαισία, δὲν ἠθέλομεν δὲ δυνηθῆ νὰ τραπῶμεν αὐτὴν, ἂν δὲν εὑρίσκετο ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἐξ ἧς ἐπορίσθημεν χρήματα). Ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἐλαχίστη, ἡ κατάστασις αὐτοῦ δυσκίνητος, ὁ ὁπλισμὸς αὐτοῦ ἀνεπαρκής, αἱ ἀποθῆκαι κεναὶ, τὸ ναυτικὸν ἐν ὀξειδώσει καὶ ἀκινησίᾳ. Καὶ ὠφείλομεν νὰ κατορθώσωμεν ἵνα συναθροίσωμεν ὑπὸ τὰ ὅπλα τὴν νεολαίαν τῆς πατρίδος, καὶ συντάξωμεν αὐτὴν εἰς στρατὸν ἀξιόμαχον, καὶ νὰ ἐνδύσωμεν, καὶ νὰ ὁπλίσωμεν, καὶ νὰ στρατωνίσωμεν, καὶ νὰ θρέψωμεν καὶ νὰ νοσηλεύσωμεν αὐτὸν, καὶ τὰ ὀξειδωμένα καὶ ἐν παραλυσίᾳ σκάφη νὰ καταρτίσωμεν εἰς στολίσκον εὐκίνητον καὶ ἠσκημένον, δυνάμενον νὰ ἐνεργήσῃ, καὶ νὰ πορισθῶμεν πάντα τὰ ἀναγκαῖα, ἐφ’ ὅσον τὰ μέσα ἡμῶν καὶ ἡ ἀνθρωπίνη ἀτέλεια μᾶς ἐπέτρεπον. Καὶ κατωρθώσαμεν νὰ ἔχωμεν ὑπὸ τὰ ὅπλα εἰς πρώτην γραμμὴν 40 χιλιάδας ἀκμαίων μαχητῶν, τὴν δὲ ὑπόλοιπον δύναμιν εἰς διαφόρους ἐσωτέρους σταθμούς. Καὶ ἐξετελέσαμεν σύστημα ὀχυρώσεως, τὸ ὁποῖον, ἐὰν ὁ Θεὸς ἐπέτρεπεν ἵνα δράσῃ ἡ Ἑλλὰς, ἤθελεν ἀποδείξει μετὰ πόσης τελειότητος εἶχε συναρμολογηθῆ καὶ κατασκευασθῆ. Καὶ κατωρθώσαμεν ἐν χειμῶνι καὶ ἐπὶ τοῦ ὑγροῦ ἐδάφους τῆς Θεσσαλίας νὰ ἀσκήσωμεν τοὺς ἐπιστράτους, καὶ νὰ συμπληρώσωμεν τὴν μεγάλην θέρμην τοῦ ἐνθουσιασμοῦ, ὅστις ἐφλόγιζε τὰ στέρνα των, διὰ τῆς ὅσον οἷόν τε πληρεστέρας ἀσκήσεως εἰς τὴν τέχνην τοῦ πολέμου. Καὶ ἐν ἐμοὶ συνεπληρώθη ἡ πεποίθησις, ὅτι, ἐὰν ἡ πολιτικὴ τῆς Εὐρώπης ἔπεισεν αὐτὴν, ὅτι προσῆκε νὰ προσφύγῃ εἰς τὸν ναυτικὸν ἀποκλεισμὸν, ὡς εἰς μέτρον ἐσχάτης ἀνάγκης, ὅτι ὅμως ἡ Εὐρώπη ἠδίκησεν ἡμᾶς· ἐὰν δὲ πράγματι πρὸς δικαιολογίαν τοῦ εἰρημένου μέτρου προέβαλε τὸν ἰσχυρισμὸν, ὅτι ἐφήρμοσε τὸν ναυτικὸν ἀποκλεισμὸν, ἵνα μᾶς σώσῃ ἀπὸ τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Τούρκων, ὅτι δὲν ἠδίκησε μόνον, ἀλλὰ καὶ ὕβρισε τὴν Ἑλλάδα. Τυγχάνω δὲ πεπεισμένος, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν ἐκεῖνος, ἐὰν ἐκινεῖτο πρὸς τὰ ἐμπρὸς, ἤθελε διώξει ἀπὸ τὴν Ἐλασσῶνα τὸν Ὀθωμανὸν στρατάρχην Ἐγιοὺπ–πασσᾶν. Καὶ ἡ βεβαιότης μου αὕτη ἐστηρίζετο ἐπὶ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ καὶ τῆς πολεμικῆς ἱκανότητος τῶν ἀνδρῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ τῶν τεταγμένων ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοῦ ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ἐστηρίζετο προσέτι καὶ ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας εἶχον ἐκ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοπέδου, δι’ ὧν μοὶ περιεγράφετο ἡ ἐλεεινὴ κατάστασις τοῦ στρατοπέδου ἐκείνου, ἡ παραλυσία, ἐν ᾗ ἐτύγχανε, καὶ ἡ κατάπτωσις τοῦ ἠθικοῦ αὐτοῦ. Ἂν ὁ ἡμέτερος στρατὸς κατώρθου νὰ ἐκτοπίσῃ ἀπὸ τὴν Ἐλασσῶνα τὸν στρατάρχην Ἐγιοὺπ, ἡ Εὐρώπη ἤθελε πιθανῶς προσκαλέσει τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀνακαλέσῃ τὸν στρατὸν αὐτῆς, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἤθελεν ὑποταχθῆ εἰς τοιαύτην πρόσκλησιν καὶ ἀνακαλέσει τὸν στρατὸν, ἀλλ’ οἱ Ἕλληνες, στρατιῶται, ἐπανερχόμενοι ἐντὸς τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, ἤθελον φέρει ἐπὶ τοῦ ὅπλου των κλάδον δάφνης, ἡ δὲ Εὐρώπη δὲν ἤθελεν ἐξακολουθήσει ἔκθαμβος νὰ θαυμάζῃ τὴν ἀνδρίαν τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ καὶ τὸν ἡρωϊσμὸν τοῦ ἡγεμόνος Βάττεμπεργ, ἤθελε δὲ ἴσως πεισθῆ, ὅτι πλὴν τῶν Βουλγάρων καὶ ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ δράσῃ στρατιωτικῶς, καὶ νὰ χρησιμεύσῃ ἐπὶ τῆς χερσονήσου ὡς παράγων, καθ’ ἣν ἡμέραν ὁ Θεὸς ἤθελεν ἀποφασίσει. Χαρακτηρίζουσι τὰς ἰδέας ταύτας ὡς ἰδέας ἀνθρώπων, τοὺς ὁποίους κατηγοροῦσιν ὡς Σωβινιστάς. Δὲν εἶμαι Σωβινιστὴς, φρονῶ ὅμως καὶ πιστεύω, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον δὲν ἔχει μόνην ἀποστολὴν, ἵνα ζῇ τρεφόμενον καὶ συλλέγον ἴσως πλοῦτον. Δὲν ἀνεγεννήθη ἡ ἐθνικότης ἡμῶν, οὐδὲ ἱδρύθη τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον διὰ μόνων τῶν θυσιῶν καὶ τοῦ ἡρωϊσμοῦ τῶν κατοίκων αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ ἡρωϊσμοῦ καὶ τῶν θυσιῶν ἑκατομμυρίων ἄλλων ὁμοφύλων ἀνδρῶν, οἵτινες βιοῦσιν ἐκτὸς τῶν ὁρίων αὐτοῦ, τίς οἶδε ποῖον βίον, καὶ οἵτινες, ὅταν μακρόθεν βλέπωσιν ἡμᾶς ἀδιαφοροῦντας περὶ τῆς τύχης των, μὴ μεριμνῶντας καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος αὐτῶν, λησμονοῦντας αὐτοὺς καὶ παραδιδομένους εἰς τὴν ὑλοφροσύνην καὶ τὰς ταπεινὰς μερίμνας τοῦ ἐγωϊσμοῦ, ἀποθαῤῥύνονται τεθλιμμένοι καὶ ἀφίνουσιν ἑαυτοὺς νὰ γένωνται λεία τῶν μετ’ ἀκαμάτου ἐπιμονῆς ἀνταγωνιζομένων πρὸς ἡμᾶς. Ἀλλ’ αἱ ἰδέαι αὗται ἡμῶν δὲν εἶναι αἱ μόναι, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἔπεισαν νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως· αὐτὴ ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις ἐδείκνυε τότε, ὅτι καὶ αὐτὴ εἶχε παραπλησίας ἰδέας. Ὁ ἡγέτης αὐτῆς, περιηγούμενος ἐν Εὐρώπῃ, τοιαῦτα ἔλεγε πρὸς τοὺς Ἕλληνας, τοὺς ὁποίους ἐκεῖ συνήντα. Οἱ ἐπιτελεῖς τοῦ μεγάλου κόμματος, τοῦ ὁποίου ἡγεῖται ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, καὶ τὸ ὁποῖον τότε ἀπετέλει τὴν Ἀντιπολίτευσιν, νῦν δ’ ὑποστηρίζει τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, δημοσιογραφοῦντες διὰ τοῦ πρωτίστου καὶ ἡμιεπισήμου ὀργάνου τοῦ κόμματος, ἐφώναζον καὶ ἠγανάκτουν διατὶ ἐβραδύνομεν, διατὶ δὲν ἐκινούμεθα ἀμέσως, διατὶ δὲν ἐπεστρατεύομεν πάραυτα. Καὶ ἀφοῦ μυρίας ὕβρεις καὶ συκοφαντίας ἐξετόξευσαν κατ’ ἐμοῦ, ἔστρεφον μετὰ ἱερᾶς ἀγανακτήσεως τὰ βλέμματα περὶ ἑαυτοὺς, καὶ παρηγοροῦντο ἀνευρίσκοντες ὡς αἰτίαν τοῦ δισταγμοῦ ἡμῶν νὰ διαβῶμεν, ὡς ἔγραφον, τὸν Ρουβίκωνα, τὴν ἔλλειψιν Καίσαρος ὁδηγοῦ· ὁ Καῖσαρ ἐταξείδευεν εἰς Λονδῖνον, καὶ περιεμένετο νὰ ἔλθῃ, ἵνα διαβῇ τὸν Ρουβίκωνα. Ἀλλὰ λέγων ταῦτα δὲν ζητῶ νὰ καλύψω τὴν διὰ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως εὐθύνην μου ὑπὸ τὴν γνώμην τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως, ὑπὸ τὰς ἐνθέρμους προτροπὰς καὶ παρακελεύσεις, ὑπὸ τὴν ἐπιβολὴν καὶ τὰς ἀκολάστους ἀπειλὰς αὐτῶν. Κηρύσσω τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην ἀπηλλαγμένην πάσης εὐθύνης διὰ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως· ἐὰν στέργῃ νὰ κηρύξω αὐτὴν, ὅτι δὲν ἐπίστευεν ὅσα τότε ἔγραφε καὶ ἔλεγε, καὶ ὅτι τυφλὴ ὑπὸ τῆς φιλαρχίας ἐπρότεινε τότε ταῦτα, ὅπως ὑπονομεύσῃ καὶ ἀνατρέψῃ ἡμᾶς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, καὶ τοῦτο δύναμαι νὰ κηρύξω δι’ αὐτήν. Τὴν εὐθύνην τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἰς ἣν τότε ἐτράπημεν, ἀναλαμβάνομεν μόνοι ἡμεῖς, καὶ μόνοι ἡμεῖς ἀναλαμβάνομεν καὶ τὴν εὐθύνην τῶν δαπανῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἕνεκα τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐπεβαρύνομεν τὸ Κράτος, καὶ τὴν εὐθύνην τῶν δεινῶν, τὰ ὁποῖα ἕνεκα τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐπέσκηψαν ἐπ’ αὐτό. Ἀλλ’ ὅσοι ὁμιλοῦσι περὶ ἐπιστρατεύσεως, ὡς αἰτίας τῆς πτωχεύσεως, ὅσοι δείκνυνται ὡς προσβλέποντες μὲ τεθλιμμένην ψυχὴν εἰς τὸ ἀπαίσιον κίνημα τῆς 10 Δεκεμβρίου 1893, ὅπως τολμήσωσι νὰ εὐχηθῶσι νὰ μὴ εἶχεν ἐφαρμοσθῇ ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιστρατεύσεως, λησμονοῦσι τὸν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐνθουσιασμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, οὐδ’ ἀναλογίζονται ποῖον ἔτρεχε κίνδυνον ἡ καθεστηκυῖα ἐν τῇ Πολιτείᾳ τάξις, ἐὰν ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ Κυβέρνησις ἤθελον μετ’ ἀπαθείας θεωρήσει τὰ ἐν Φιλιππουπόλει διαπραχθέντα. Καὶ δὲν κινδυνεύει ἡ καθεστηκυῖα τάξις ὑπὸ μόνης τῆς ἁρπαγῆς καὶ τῆς λεηλασίας, ὑπὸ μόνων τῶν βιαιοπραγιῶν καὶ τῶν ἀδικημάτων κατὰ τῶν ἀτόμων, κινδυνεύει τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων, ὅταν ὑποληφθῶσιν ὡς ὑπεύθυνοι ἐπελθόντος δυστυχήματος, καὶ μάλιστα ἐθνικοῦ, καὶ ἂν πράγματι δὲν ἦναι ὑπεύθυνοι, ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους ἤθελον ὑπολάβει ὡς ὑπευθύνους, διότι δὲν ἔσπευσαν, ὡς ἐπιτετραμμένοι τὴν ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων μέριμναν, νὰ πράξωσιν ὅ,τι ἠδύναντο πρὸς ἀποτροπὴν τοῦ ἐπελθόντος δυστυχήματος. Οἱ δημόσιοι ἄνθρωποί εἰσιν ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐκτεθειμένοι εἰς κινδύνους, ὤφειλε δὲ πᾶσα Κυβέρνησις, καὶ ἂν δὲν ἐνεφορεῖτο ὑπὸ τῶν αἰσθημάτων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐμφοροῦμαι ἐγὼ, καὶ ἂν δὲν ἐνεπνέετο ὑπὸ τῶν πόθων, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἐμπνέωσι πάντα Ἕλληνα, καὶ ἂν δὲν ἐθερμαίνετο ἀπὸ τὰς ἰδέας, διὰ τῶν ὁποίων ἀνέθρεψαν ἡμᾶς οἱ πατέρες μας, ὤφειλε λέγω, νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὅπως σώσῃ τὴν ἔννομον τάξιν, ἥτις δὲν σώζεται ἄνευ τῆς διασώσεως τῶν καθεστηκυιῶν πολιτειακῶν ἐξουσιῶν. Ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ, ὅτι αἱ πολιτικαὶ ἀνατροπαὶ, ἂν δὲν ἐπιβάλλωνται ὑπὸ τῆς ἐσχάτης ἀνάγκης, δὲν σώζουσιν οὐδ’ ὠφελοῦσι τοὺς λαοὺς, ἀλλὰ ζημιοῦσιν αὐτούς. Καὶ ἂν εὑρέθησαν οἱ διατεθειμένοι νὰ ἐπισωρεύσωσιν ἐπὶ τῆς ῥάχεώς μου αἰτιάσεις καὶ μομφὰς ἐπὶ ἀνανδρίᾳ ἢ ἐπὶ δειλίᾳ, ἐπὶ συντηρητικότητι ἢ νομιμοφροσύνῃ, δὲν διστάζω νὰ εἴπω, ὅτι καὶ συντηρητικὸς καὶ νομιμόφρων τυγχάνω, καὶ ὅτι δὲν θέλω ἀναγκασθῆ νὰ ἀποβάλω τὰς ἰδιότητας ταύτας, εἰμὴ μόνον, ὅταν ἴδω, ὅτι οἱ ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ τάξει δημιουργηθέντες κίνδυνοι κατεστάθησαν τοιοῦτοι, ὥστε ἡ συντηρητικὴ καὶ νομιμόφρων πορεία τῶν πολιτῶν δὲν δύναται ν’ ἀποσοβήσῃ αὐτούς. Δυστύχημα, διότι τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀπέστη ἀπὸ τῆς πολιτικῆς ταύτης κατὰ τὴν κρισιμωτέραν ὥραν. Κατὰ τὸ πρῶτον στάδιον ἐφάνη ἔνθερμος καὶ ἐσπευσμένη, προτρέχουσα τῶν πραγμάτων καὶ ὑπερβαίνουσα τὴν ἀνάγκην· κατὰ δὲ τὸ δεύτερον στάδιον δὲν εὕρομεν πλέον αὐτὴν παρὰ τὸ πλευρὸν ἡμῶν, τὴν εἴδομεν ἀπερχομένην δρομαίαν, καὶ διὰ τῆς μεταστάσεώς της ταύτης ἀπὸ τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπιστρατεύσεως εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀφοπλισμοῦ ἐπιδείξασαν εἰς τὴν Εὐρώπην τὴν γνώμην, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἦτο σύμφωνον, δὲν ἐνήργει ὁμόθυμον, ἀλλὰ ἓν μόνον πολιτικὸν κόμμα ἐνίστατο κατὰ τῆς προσαρτήσεως εἰς τὴν Βουλγαρίαν τῆς Ἀνατολικῆς Ῥουμελίας, καὶ ὅτι τὸ κόμμα τοῦτο ἐδημαγώγει, ἐμμένον εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Θέλω σᾶς ἀναγνώσει ἀμέσως οὐχὶ ὅσα ἔγραψα ἐγὼ, ἀλλ’ ὅσα ἔγραψαν πρωτεύοντα τῆς εὐρωπαϊκῆς δημοσιογραφίας ὄργανα, ὁ «Χρόνος» καὶ ἡ «Σημαία» καὶ τὰ «Ἡμερήσια Νέα» τοῦ Λονδίνου. Ὁ «Χρόνος» τοῦ Λονδίνου εἶχεν ἀνταποκριτὴν ἐν Ἀθήναις τὸν κ. Στῆλμαν, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἐγένετο γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν τριάκοντα καὶ πλέον νύκτας ἐστερήθημεν τοῦ ὕπνου, ἵνα μὴ ἐπιτρέψωμεν εἰς τὸν κ. Τρικούπην νὰ δωρήσῃ 335 χιλιάδας φράγκων εἰς τὸν Στῆλμαν καὶ τοὺς ἄλλους κληρονόμους τοῦ κ. Σπάρταλη. Κατὰ τὴν 11 Ἀπριλίου 1886 δὲν εἶχεν ἐπιδοθῆ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τελεσίγραφον τῆς Εὐρώπης, ἡμεῖς δὲ ἐξηκολουθοῦμεν συντάσσοντες τὸν στρατὸν καὶ ὀργανόνοντες τὴν ὑγιειονομικὴν καὶ οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ Ἀλλ’ εἶχε καταλάβει ἀδημονία τοὺς περιμένοντας ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν νὰ ἴδωσι τὴν Εὐρώπην ἐπεμβαίνουσαν καὶ ἀναστέλλουσαν διὰ τῆς βίας τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τῆς πορείας αὑτῆς· τὴν ἀδημονίαν τῶν δὲ ταύτην ἐξεδήλουν ἐπιστέλλοντες ἀνωνύμως ἐξ Ἀθηνῶν τηλεγραφήματα εἰς Παρισίους πρὸς ἀποδέκτην τὸν Liberal. Ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπάρχουσι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσι πρὸς ποῖον ἀπηυθύνετο τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, διότι δὲν ἀγνοοῦσι τίνες ἐν Παρισίοις ἔχουσι τὸ ψευδώνυμον τοῦτο. Ἰδοὺ δὲ τί τότε ἐτηλεγράφουν (ἀναγινώσκει). «Μία ἔτι ἡμέρα παρῆλθε, χωρὶς νὰ φθάσῃ τελεσίγραφον τῶν Δυνάμεων. Τὴν αἰτίαν τῆς ἀναβολῆς ταύτης οὔτε οἱ ἐνταῦθα πρέσβεις γινώσκουσιν. Ἀρχίζω νὰ πιστεύω, ὅτι οἱ Ἕλληνες ἔχουσι δίκαιον, λέγοντες ὅτι ὑπάρχει ἀμφιταλάντευσις εἰς τὰς διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν Δυνάμεων ὡς πρὸς τὸ εἶδος τῶν πιεστικῶν μέτρων. Δὲν εἶναι ἀμφιβολία, ὅτι ἁπλοῦν τελεσίγραφον πρὸς ἀφοπλισμὸν τῆς Ἑλλάδος, μὴ συνοδευόμενον διὰ μέτρων πραγματικῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς αἰτήσεως, θὰ λάβῃ τὴν αὐτὴν ἀπάντησιν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις ἐδόθη καὶ εἰς τὰς προηγουμένας διακοινώσεις. Ἐν τούτοις ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις εὑρίσκεται ἤδη ἐν Θεσσαλίᾳ, συγκεντρώνει στρατὸν καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τῶν συνόρων ἐσπευσμένως. Ἡ φρουρὰ τῆς Χαλκίδος ἐκινήθη πρὸς Βῶλον, καὶ ἡ τοῦ Βώλου πρὸς Λάρισσαν, ἐν τῷ μέσῳ φαιδροῦ ἐνθουσιασμοῦ τοῦ λαοῦ.» Ἀλλὰ πρὸ τούτου, ἀπὸ τῆς 2 Φεβρουαρίου, πρὸς τὴν «Σημαίαν» τοῦ Λονδίνου ἐτηλεγράφει ἀνταποκριτὴς αὐτῆς ἐν Ἀθήναις, συνιστῶν ὡς τὸ μόνον πρὸς ἐκβίασιν τῆς Ἑλλάδος συντελεστικὸν μέτρον τὸν ἀποκλεισμὸν τῶν λιμένων αὐτῆς. Καὶ ὁ τηλεγραφῶν ἦτο πολίτης Ἕλλην, καταγόμενος ἐκ τῆς μὴ ἐλευθέρας Ἠπείρου, ἀπολαμβάνων τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, χρησιμοποιροῦντος πάντοτε τὰς ὑπηρεσίας αὐτοῦ. Τρεῖς ἀκριβῶς μῆνας μετὰ τὸ τηλεγράφημα, περὶ οὗ ὁ λόγος, ὁ κ. Τρικούπης ἦτο Πρωθυπουργός, ἐν τῷ Ὑπουργείῳ δὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἐγράφετο τὸ Β. Διάταγμα, δι’ οὗ διωρίζετο ὁ κ. Λάππας γενικὸς γραμματεύς, διότι εἶχεν ἀποπεμφθῆ τῆς ὑπηρεσίας ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον ἐσυστήθη ἕνεκα τῶν ἐκλογῶν τῆς 7 Ἀπριλίου. Ἰδοὺ τί ἐτηλεγράφει τότε ὁ νῦν γενικὸς γραμματεὺς τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργείου, ὅστις τυγχάνει, ὡς γνωστόν, ἀνταποκριτὴς τῆς ἀγγλικῆς ἐφημερίδος, ἥτις εἶναι τὸ ὄργανον τῶν Τόρεων (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀμέσως ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἐμπνεομένη ὑπουργικὴ ἐφημερὶς γράφει σήμερον, ὅτι τὸ μόνον μέσον πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς εἰρήνης εἶναι ἡ εἰς τὴν Ἑλλάδα παραχώρησις τῆς ὑπὸ τῆς Βερολινείου Συνόδου προσδιορισθείσης ὁροθετικῆς γραμμῆς, καὶ ὅτι ἡ Εὐρώπη δύναται νὰ ἐκβιάσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς ἀπραξίαν διὰ τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν λιμένων της, ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς θέλει κουράσει τὴν Εὐρώπην, διατηροῦσα τοὺς ἐξοπλισμούς της μετὰ τῆς προθέσεως νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν πρώτην εὐκαιρίαν.» Τὴν 9 δὲ Μαρτίου εἶχε καταληφθῆ καὶ ὁ κ. γενικὸς γραμματεὺς τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργείου ἀπὸ τὴν ἀνυπομονησίαν, ἣν ἐξεδήλου τὴν 11 Ἀπριλίου τὸ πρὸς τὸν Liberal ἐν Παρισίοις ἀποσταλὲν ἐξ Ἀθηνῶν ἀνώνυμον τηλεγράφημα· ἐτηλεγράφει δὲ ὁ κ. Λάππας τὴν 9 Μαρτίου πρὸς τὴν Λονδίνειον «Σημαίαν» τάδε (ἀναγινώσκει): «Ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἔλαβε μέχρι τοῦδε πληροφορίαν περὶ τῶν ἐκβιαστικῶν μέτρων τῶν Δυνάμεων. Πιστεύουσι δ’ ὅτι ἐγκατελείφθη τὸ σχέδιον τῆς ναυτικῆς διαδηλώσεως, ἕνεκα τῆς διαφωνίας περὶ τοῦ εἴδους τῶν ἐκβιαστικῶν μέτρων, καὶ θεωροῦσιν εὐνοϊκὴν τὴν στάσιν τῆς Ρωσσίας καὶ τῆς Γαλλίας. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι ὑπερτέρα κατὰ θάλασσαν, οἱ δὲ Τοῦρκοι δὲν θέλουσι δυνηθῆ νὰ εἰσβάλωσιν εἰς Θεσσαλίαν ἄνευ σοβαρῶν κινδύνων, δι’ ἔλλειψιν τροφῶν.» Θερμὸς δὲ σύντροφος τοῦ κ. Λάππα ὁ κ. Στῆλμαν ἐτηλεγράφει εὐληπτότερον ὅ,τι πλαγίως ἠναγκάζετο νὰ ἐνδεικνύῃ ὁ κ. Λάππας, καὶ παρίστα τὴν ἀνάγκην τῶν ἐκβιαστικῶν μέτρων. «Αἱ γενικαὶ παραστάσεις οὐδὲν δύνανται παρὰ τῷ κ. Θ. Δηλιγιάννῃ», ἔγραφεν ὁ «Χρόνος» τοῦ Λονδίνου τῇ εἰσηγήσει τοῦ Στῆλμαν, «ἀλλ’ ἐὰν ἐπέμπετο εἰς Ἀθήνας τελεσίγραφον, τάσσον βραχεῖαν προθεσμίαν πρὸς κατάπαυσιν πάσης φιλοπολέμου ἐπιδείξεως, εἶναι πιθανὸν, ὅτι ἡ νήφουσα μερὶς τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας θὰ συνταχθῇ περὶ τὸν κ. Τρικούπην, καὶ θὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὴν παροῦσαν κυβερνητικὴν παρῳδίαν.... Ὁ κ. Δηλιγιάννης δέον νὰ τύχῃ ἑβδομαδιαίας ἢ δεκαπενθημέρου προθεσμίας πρὸς ἀνάκλησιν τοῦ στρατοῦ του καὶ ἀναστολὴν τῶν διαταγῶν του, καὶ εἰς τὸ τέλος αὐτῆς ἡ Τουρκία δέον νὰ προβῇ, ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ Ἑλλὰς νὰ ᾖναι ἀνυπότακτος.» Ἀλλὰ καὶ τὸ τελεσίγραφον καὶ ὁ ναυτικὸς ἀποκλεισμὸς ἦσαν μέτρα ἐν εἰρήνῃ μὴ εἰθισμένα, ἡ δὲ Ἑλλὰς δὲν ἦτο ἐν πολέμῳ πρὸς οὐδεμίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τῶν ὁποίων οἱ στόλοι ἔμελλον νὰ ἀποκλείσωσι τοὺς λιμένας της. Ἡ Ἑλλὰς μάλιστα δὲν ἐστασίαζε κατὰ τῶν συνθηκῶν, ἀλλ’ ὡπλίσθη, διότι εἶχε διαῤῥήξει τῆς Βουλγαρίας ὁ ἡγεμὼν τὴν συνθήκην, ἣν πρὸ ἑπταετίας αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶχον ὑπογράψει ἐν Βερολίνῳ. Ἂν δ’ ἡ Ἑλλὰς ἐξηκολούθει ὁμόφωνος, δύσκολον ἦτο εἰς βίαια νὰ καταφύγωσι μέτρα αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις κατὰ λαοῦ ὁμοφώνως ζητοῦντος νὰ ἀσφαλίσῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα αὐταὶ αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶχον ἀναγράψει ἐν ταῖς συνθήκαις. Διὰ νὰ ἐνθαῤῥυνθῇ ἡ Εὐρώπη νὰ μετέλθῃ βίαν, ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ διχοτομηθῇ τὸ ὁμόφωνον κρατίδιον, καὶ νὰ παραστῇ οὐχὶ λαὸς ὁμόφωνος, οὐχὶ Κράτος τὴν αὐτὴν ἔχον γνώμην, ἀλλὰ κόμμα μόνον, ἐμμένον νὰ συντηρήσῃ ὅσας αἱ συνθῆκαι ἀνέγραψαν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ἐγγυήσεις. Τὰ «Ἡμερήσια Νέα» ἀνήγγειλαν τὸ γεγονὸς τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐπόθουν ἐν Ἀγγλίᾳ, ἵνα δυνηθῶσι νὰ συγκροτήσωσι τοὺς διεθνεῖς στόλους, οἵτινες ἐφήρμοσαν εἰς τὰ ἑλληνικὰ παράλια τὸν ναυτικὸν ἀποκλεισμόν. Ἰδοὺ πῶς ἀνήγγειλαν τοῦτο τὰ «Ἡμερήσια Νέα» τῆς 3 Ἀπριλίου (ἀναγινώσκει): «Τὸ παρελθὸν Σάββατον ὁ κ. Τρικούπης, ὁ ἱκανὸς καὶ πεφωτισμένος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπετέθη κατὰ τῆς ἀδρανοῦς πολιτικῆς τοῦ κ. Δηλιγιάννη. Ἡ περίστασις δὲ, ὅτι τὰ δύο ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Βουλῇ κόμματα, μετὰ τὴν συμφιλίωσίν των, ἀνέλαβον πάλιν τὴν κανονικὴν ἐχθρικήν των στάσιν, συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς εἰρήνης. Ὁ κ. Τρικούπης θέλει προτείνει ψῆφον μομφῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν ἐνήργησε, καὶ ἐν τῇ προτάσει ταύτῃ συμπεριλαμβάνεται καὶ ἡ ἰδέα, ὅτι παρῆλθε πλέον ὁ χρόνος τῆς ἐνεργείας. Δὲν εἶναι ἡμέτερον ἔργον νὰ ἀποφανθῶμεν, ἂν εὑρίσκωμεν τὴν πορείαν ταύτην τοῦ κ. Τρικούπη ἀξιοπρεπῆ καὶ συνεπῆ... Ἀλλ’ ὅπως δήποτε καὶ ἂν ἔχωσι τὰ πράγματα, δέον νὰ χαίρωμεν πάντες, ὅτι παρουσιάζεται διέξοδός τις ἐκ τῆς τόσον ἐπικινδύνου καταστάσεως, ἐν ᾗ διετέλουν τὰ πράγματα.» Ὁ Βασιλεὺς ἐπανῆλθε τότε ἐκ τοῦ ἀνὰ τὴν Εὐρώπην ταξειδίου του τὴν 15 Σεπτεμβρίου 1885. Ἡ ἐφημερὶς δὲ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ἡ «Ὥρα», ἐδημοσίευσε τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον ἡ Α. Μ. ἐξεφώνησεν ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῶν ἀνακτόρων, καὶ προσετέθη τὰ ἑπόμενα (ἀναγινώσκει): «Αἱ πρὸς τὸν λαὸν τῆς πρωτευούσης ὑπὸ τοῦ ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς ἐπανελθόντος Ἡγεμόνος ἀπευθυνθεῖσαι προτροπαὶ ἦσαν ἄξιαι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων. Εἶναι σοβαραὶ αἱ ἡμέραι, ἃς διερχόμεθα, ἀπαιτοῦσι θυσίας, ἃς οὐδεὶς θέλει ἀρνηθῆ, αὐτὸς δὲ ὁ Ἡγεμὼν ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῶν Ἀνακτόρων Του ὡμολόγησεν, ὅτι πρῶτος ἔσται πρόθυμος εἰς πᾶσαν θυσίαν... Ἀλλὰ τοιαῦτα ἕτοιμος ὢν νὰ πράξῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ καὶ ἐν τῇ δούλῃ πατρίδι, ἀναμένει νὰ ἴδῃ ἀνυπομόνως τὸ σύνθημα διδόμενον παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως... Εἴμεθα βέβαιοι ἤδη, ὅτι μετὰ τὴν ἔλευσιν τοῦ Βασιλέως καὶ πρωτοστατοῦντος αὐτοῦ θὰ δοθῇ ζωηρὰ ὤθησις συντονωτέρας ἐνεργείας, συμφώνως πρὸς τὰς ἀξιώσεις τῶν καιρῶν καὶ τοὺς πόθους τοῦ τόπου, τοὺς ὁποίους τοσοῦτον σκαιῶς καὶ πονηρῶς ἀπεπειράθη νὰ δηλητηριάσῃ καὶ νὰ περιϋβρίσῃ κατὰ τοὺς τελευταίους τούτους μῆνας ἡ Κυβέρνησις τῆς 7 Ἀπριλίου.» Καὶ μετὰ δύο ἡμέρας ἔγραφεν (ἀναγινώσκει): «Ἐῤῥίφθω ὁ κύβος, ἀλλὰ ζητεῖται ὁ Καῖσαρ, ὁ προωρισμένος νὰ διαβῇ τὸν Ρουβίκωνα· οἱ δὲ ἥρωες τῆς 7 Ἀπριλίου οὔτε πίστιν δύνανται νὰ προκαλέσωσιν, οὔτε ἐνθουσιασμὸν νὰ ἐμπνεύσωσιν, οὔτε ἀξιώσεις γενναίων ἀνδρῶν καὶ πολιτικῶν Προμηθέων ὑπὲρ ἑαυτῶν νὰ διεκδικήσωσι.» Δὲν εἶναι συνήθεις αἱ τοιαῦται τροπαὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Θερμοὶ οὐχὶ συναγωνισταί, ἀλλὰ σύμβουλοι παρακελεύοντες, προτρέποντες καὶ ἀπειλοῦντες, ἐπάγωσαν μετά τινα καιρὸν, καὶ ἀπῆλθον εἰς τὰς ἑστίας των, ὀδυρόμενοι καὶ θρηνοῦντες, ὅτι ἡ μὲν πόλις τῶν Ἀθηνῶν μετεβλήθη εἰς νεκροταφεῖον, ὡς ἔλεγε Βουλευτής τις ἐξ Ἀττικῆς, ὅστις δὲν ἀπεστάλη πλέον εἰς τὸ συνέδριον τοῦτο, ὁ δὲ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος ὅτι ἦτο ἀγέλη κτηνῶν, οὐδ’ αἴσθημα ἔχων ἐν τοῖς στήθεσιν αὐτοῦ, οὐδὲ ῥώμην εἰς τοὺς βραχίονας. Ὁ ἀποκλεισμὸς ἐφηρμόσθη, ἡ ἀρχαία τάξις ἀποκατέστη, καὶ ἠκούσαμεν αὐτοὺς ἐκτραγῳδοῦντας τὰς ἡμέρας ταύτας τὰς ζημίας τῆς ἐπιστρατεύσεως. Διὰ τὰς ζημίας ταύτας συνάδελφός τις, τὸν ὁποῖον τιμῶ, συνεβούλευε χθὲς νὰ ῥίψωμεν πέπλον εἰς τὸ παρελθὸν, ἀλλὰ λευκὸν πέπλον ἐπὶ τῆς ἐπιστρατείας, μέλανα δὲ διὰ τὸ ἄλλο παρελθόν. Δὲν μὲ διέφυγεν ἡ λεπτότης τοῦ κ. Καραπάνου, ἀξιώσαντος νὰ σκεπάσῃ μὲ λευκὸν πέπλον τὰ τῆς ἐπιστρατείας, συνιστῶ ὅμως αὐτῷ νὰ φροντίσῃ ἵνα ὁ πέπλος ἦναι διαφανὴς, ὅπως ὁ διαβάτης δύνηται νὰ διαβλέπῃ ποῖα κεῖνται ὑπὸ τὸν πέπλον, διότι τότε θέλει κρίνει, ἂν καὶ πότε ἡ Ἑλλὰς παρέστη τοιαύτη κατὰ τὸ παρελθὸν, καὶ ἂν θὰ δυνηθῇ, καὶ πότε, νὰ ἐπιφανῇ αὖθις τοιαύτη, οἵα ἐπεφάνη κατὰ τὸ 1885. Ἐκεῖνος δὲν θὰ θελήσῃ νὰ ζητήσῃ νὰ μάθῃ πόσα ἐδαπανήθησαν τότε ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἂς ἐξετάσωμεν δεκάτην ἴσως σήμερον φορὰν, διότι δεκάτην φορὰν μὲ ἀναγκάζουσι νὰ ἐπανέλθω ἐπὶ τὸ θέμα τοῦτο, ἂς ἐξετάσωμεν, λέγω, πόσα ἐδαπανήθησαν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας. Ἐὰν δὲν ἐπεστράτευεν ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὸ 1885, ἐὰν ἔμενεν ἐν ᾗ τάξει εἶχε περιαγάγει αὐτὴν ἡ τριετὴς πολιτεία τοῦ κ. Τρικούπη, ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης ἐξηκολούθει νὰ διοικῇ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς διῴκησεν αὐτὸ κατὰ τὸ 1884, δὲν ἤθελον δαπανηθῆ χρήματα διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, τοῦ ὀλίγου, τοῦ φρουροῦντος τὰς πόλεις, τοῦ φυλάσσοντος τοὺς ὑποδίκους καὶ καταδίκους, τοῦ φρουροῦντος τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους; Ὁ κ. Τρικούπης διὰ τοιοῦτον στρατὸν ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1884 δραχ. 22,503,028.88. Ἐὰν δὲν διετάσσετο ἡ ἐπιστρατεία, δὲν ἤθελε δαπανήσει τὸ Κράτος διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν; Μήπως κατὰ τὸ 1884 δὲν εἶχε πλοῖα; Εἶχε καὶ τὴν «Μπουμπουλίναν», εἶχε καὶ τὸν «Βασιλέα Γεώργιον», εἶχε καὶ τὴν «Βασίλισσαν Ὄλγαν», εἶχε καὶ τὸν «Μιαούλην», καὶ πολλὰ ἄλλα πλοῖα, ἀλλ’ εἶχε καὶ τορπιλλοφόρα σκάφη, εἶχε καί τι ὑλικὸν τορπιλλικόν. Πόσα λοιπὸν ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1884; Ἐδαπάνησεν 7,952,734.76. Κατὰ τὸ 1884 λοιπὸν ἐδαπάνησε διὰ τὰ δύο πολεμικὰ Ὑπουργεῖα, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸ τῶν Ναυτικῶν, δραχ. 30,455,763.76. Ἐγὼ ἐπεβάρυνα τὸ Κράτος διὰ τῆς ἐπιστρατείας ἐπὶ δύο ἔτη, ὡς εὐαρεστεῖται ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου νὰ ἰσχυρίζηται, ἂν καὶ κατὰ τὸ 1886 τέσσαρας μόνον ἤμην μῆνας ἐν τῇ ἀρχῇ. Ἀλλ’ ἂν δὲν διετάσσετο ἡ ἐπιστρατεία, ἂν ὁ κ. Τρικούπης δὲν παρῃτεῖτο τῆς ἀρχῆς κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1885, ἐὰν ἐκυβέρνα αὐτὸς καὶ καθ’ ὅλον τὸ 1885 καὶ καθ’ ὅλον τὸ 1886, δὲν ἤθελε δαπανήσει διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν τοὐλάχιστον ὅσα ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1884; Ἑπομένως τῶν δύο τούτων ἐτῶν ἡ δαπάνη καὶ ὑπὸ τὸν κ. Τρικούπην ἤθελεν ἀνέλθῃ εἰς 60,911,527.28. Ἀλλ’ εἰς πόσα ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας ἀνέβη ἡ δαπάνη τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν διὰ τὰ δύο ἔτη; ...

§106ΣΑΚΚΗΣ (εἰσερχόμενος μεθ’ ὁρμῆς). Παρακαλῶ νὰ διακόψητε, διότι, ἐνῷ εὑρισκόμην εἰς τὴν εἴσοδον τοῦ Βουλευτηρίου, εἶδον δύο πολίτας ὁδηγηθέντας ὑπὸ τοῦ ἀξιωματικοῦ τῆς ὑπηρεσίας εἰς τὸ θεωρεῖον τῶν διπλωματῶν· ἔκαμα παρατήρησιν εἰς τὸν ἀξιωματικόν, ἐὰν ἦσαν διπλωμάται οἱ πολῖται ἐκεῖνοι, ἐὰν δὲ δὲν ἦσαν, διατὶ τοῖς ἐπιτρέπει νὰ μεταβοῦν εἰς τὸ θεωρεῖον τῶν διπλωματῶν; Ὁ ἀξιωματικὸς μοὶ ἀπήντησεν αὐθαδῶς: «ποῖος εἶσθε καὶ μοὶ κάμνετε παρατήρησιν τοιαύτην;» Τῷ εἶπον ὅτι εἶμαι Βουλευτής· τότε μοὶ ἀπήντησε, νὰ ἔλθω νὰ κάμω τὴν ἀναφοράν μου εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Ἐν ᾧ ἐπροχώρησα, ὅπως εἰσέλθω εἰς τὴν αἴθουσαν καὶ ἀνακοινώσω τὰ διατρέξαντα εἰς τὸν Πρόεδρον, ὥρμησεν ἐναντίον μου ὁ εἰρημένος ἀξιωματικός, καὶ ἐζήτει νὰ μὲ συλλάβῃ, ἐνῷ ἐγὼ διεμαρτυρόμην, λέγων ὅτι οὐδὲν δικαίωμα ἔχει, διότι τυγχάνω Βουλευτής. (Ἔντονοι διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς. Ἐγείρονται ἅπαντες).

§107ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀλλοίμονον, κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἐπιτίθηνται καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ ἐναντίον μας! Τότε περιττὸν νὰ ἤμεθα ἐδῶ. Δὲν εἶναι πλέον Βουλὴ αὐτή· πρέπει νὰ διακόψητε τὴν συνεδρίασιν, καὶ νὰ διατάξητε ἀνάκρισιν.

§108ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἡσυχάσατε, Κύριοι· θέλω ἀμέσως ἐξετάσει καὶ θὰ πράξω ὅ,τι οἱ νόμοι ἐπιβάλλουσιν (Ἐξέρχεται τῆς αἰθούσης τοῦ Βουλευτηρίου ὁ κ. Ὑπουργός).

§109ΦΩΝΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή!

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά.

§111ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι, ὄχι! πρέπει νὰ ἔλθῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀνακοινώσῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐξετάσεώς του. (Ἐπανέρχεται ὁ Ὑπουργός).

§112ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Διέταξα τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ἀξιωματικοῦ τῆς φρουρᾶς· θὰ τεθῇ εἰς προφυλάκισιν, θὰ ἐξετασθῇ ἡ ὑπόθεσις, καὶ θὰ ἐπιβληθῇ ἡ δέουσα τιμωρία διὰ τὴν πρᾶξίν του ταύτην πρὸς Βουλευτήν.

§113ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διετάξατε τὴν προφυλάκισιν;

§114ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Μάλιστα.

§115ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πολὺ καλά, πολὺ καλά.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὰς θέσεις σας, κύριοι Βουλευταί, ἡ συνεδρίασις ἐξακολουθεῖ.

§117ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν.

§118ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μετὰ ἡμίσειαν ὥραν τελειόνω τὸ πρῶτον μέρος. Τὸ δεύτερον θέλει διαρκέσει ἴσως 3 ἢ 4 ὥρας. Τότε νὰ γείνῃ ἡ διακοπή.

§119ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Δηλιγιάννη.

§121ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν λοιπὸν δὲν ἀνέτελλεν ἡ 7 Ἀπριλίου, ἐὰν δὲν ἠναγκάζετο νὰ παραιτηθῇ τὸ ὑπὸ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου Ὑπουργεῖον, ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης ἐξηκολούθει νὰ κυβερνᾷ τὴν Ἑλλάδα καὶ κατὰ τὸ 1885 καὶ κατὰ τὸ 1886, ἐὰν δὲν ἤθελε διατάξει ἐπιστράτευσιν, ἤθελε δ’ ἐξακολουθήσει τὴν αὐτὴν πολιτείαν, τὴν ὁποίαν μετῆλθε κατὰ τὴν πρὸ τῆς ἐπιστρατείας τριετίαν, τὸ δημόσιον ταμεῖον ἤθελε δαπανήσει κατὰ τὰ ἔτη 1885 καὶ 1806 δρ. 60,911,527.28. Ἐδαπανήθησαν ὅμως, ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας, ὑπὸ μὲν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν:

Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἔλεγε προχθές, ὅτι τὰ ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας δαπανηθέντα δὲν ἀποτελοῦσι τὸ μόνον βάρος, τὸ ἐκ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς ἐπελθὸν, διότι ἕνεκα αὐτῆς ἐμειώθη καὶ ἡ παραγωγὴ κατὰ τὰ ἔτη 1885 καὶ 1886, ἀφοῦ ἡ ἐπιστρατεία ἀφῄρεσεν 80,000 ἀνδρῶν ἀπὸ τὴν κοινωνικὴν ἐργασίαν. Ἡ παραβολὴ ὅμως τῶν ἀπολογισμῶν τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 πρὸς τὸν τοῦ 1884 δὲν ἀποδεικνύει τὸν ἰσχυρισμόν του αὐτόν, διότι κατὰ τὸ 1884, τὸ πρὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐτύγχανεν ἐν τῇ ἀρχῇ ὁ κ. Τρικούπης, εἰσεπράχθησαν τακτικὰ ἔσοδα 60,744,637.07, κατὰ δὲ τὰ ἔτη 1885 καὶ 1886, κατὰ τὰ ὁποῖα τὸ Κράτος ἦτο ἐν ἐπιστρατείᾳ, εἰσεπράχθησαν τακτικὰ ἔσοδα συλλήβδην τὰ δύο ἔτη δραχμαὶ 121,525,805 38, ἤτοι καθ’ ἑκάτερον τῶν δύο ἐτῶν τῆς ἐπιστρατείας δραχ. 60,762,902 69. Ἑπομένως οὐχὶ ὀλιγώτερα, ἀλλὰ περισσότερα ἦσαν τὰ καθ’ ἑκάτερον τῶν εἰρημένων δύο ἐτῶν εἰσπραχθέντα τακτικὰ ἔσοδα κατὰ δραχμὰς 18,265.12.

Συνάγεται δὲ ἐκ τῆς παραβολῆς ταύτης, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις, ἐὰν ἀπησχόλησεν ἐπὶ μῆνάς τινας ἄνδρας ἐργαζομένους καὶ παράγοντας, δὲν ἦσαν ὅμως ἐν ἑκάστῃ οἰκογενείᾳ μόνοι οὗτοι οἱ ἐπιστρατευθέντες, ἀλλ’ εἶχον ὑπολειφθῆ καὶ ἄλλοι ἐν τῇ οἰκογενείᾳ, οἵτινες ἐξηκολούθησαν τὴν ἐργασίαν, καὶ ἐκαλλιέργησαν τὴν γῆν, καὶ μετῆλθον τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν βιομηχανίαν αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἡ χώρα δὲν ὑπέφερε τὰς στερήσεις, τὰς ὁποίας ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος παρέστησεν, ὡς οὐδ’ ὁ πληθυσμὸς αὐτῆς ἐμειώθη ἐκ θανάτων, καθ’ ἃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἰσχυρίσθη προχθές. Ἀλλὰ καὶ τὰ 52,221,068.63, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατεύσεως, δὲν ἐῤῥίφθησαν εἰς τὴν θάλασσαν, διότι μέγιστον μέρος αὐτῶν ἐδαπανήθη εἰς ἀγορὰν ὑλικοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπεταμιεύθη ἐν ταῖς ἀποθήκαις τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Οὕτως:

Ἐκ τοῦ ὑλικοῦ δὲ τούτου δὲν ἐπαύσαμεν ἀντλοῦντες ἔκτοτε. Καὶ χρήματα ἐξ αὐτοῦ ἐπορίσθημεν κατὰ τὸν ἔκτοτε χρόνον, πωλήσαντες ἵππους καὶ ἡμιόνους, καὶ ὀλιγώτερα ἐδαπανήσαμεν κατὰ τὰ ἀμέσως ἑπόμενα τοῦ 1886 ἔτη εἰς ἀγορὰν ἱματισμοῦ τοῦ στρατοῦ, παρέχοντες αὐτῷ τὸν ἱματισμὸν ἐκ τοῦ ἐν ταῖς ἀποθήκαις ὑπάρχοντος. Κατὰ τὰ ἔτη 1889 καὶ 1890 ἐδαπανήθησαν δι’ ἱματισμὸν τοῦ στρατοῦ 2,626,757.74, ἐν ᾧ κατὰ τὰ ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπιστρατείαν ἑπόμενα δύο ἔτη 1887 καὶ 1888 εἶχον δαπανηθῆ μόνον δραχ. 1,214,873.60, ἤτοι 1,411,884.14 ὀλιγώτερα. Ἀλλ’ ὅταν οἱ σεισμοὶ τοῦ Αἰγίου καὶ τῆς Μεσσηνίας καὶ τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τῆς Ζακύνθου ἐρήμωσαν τὰς χώρας ἐκείνας, καὶ οἱ ἐν αὐταῖς κατοικοῦντες εἶδον τὰς οἰκίας των ἐρειπωθείσας, αἱ κατὰ τὴν ἐπιστρατείαν ἀγορασθεῖσαι σκηναὶ ἐχρησίμευσαν, ὅπως στεγάσωσιν αὐτούς. Καὶ πυροβολαρχίαι ὅλαι συνεκροτήθησαν διὰ τῶν πυροβόλων τῶν ἀγορασθέντων, καὶ χρησιμεύουσιν εἰς τὰς ἀσκήσεις τοῦ πυροβολικοῦ, ἂν καὶ οἱ κιλλίβαντες ἐσάπησαν, καὶ ἴσως καὶ αὐτοὶ οἱ σωλῆνες τῶν πυροβόλων δὲν εὐθυβολοῦσι πλέον. Καὶ οἱ κάλυκες οἱ πωληθέντες, περὶ ὧν πρό τινων ἡμερῶν ἐπηρώτα ὁ Βουλευτὴς ἐκ Τριχωνίας, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης κατάγονται. Καὶ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στόλου τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ἐλάχιστα ἠγόρασε ποσὰ ἀνθράκων κατὰ τὰ 1887 καὶ 1888, διότι καὶ αἱ ἀποθῆκαι εἶχον τότε πληρωθῆ ἀνθράκων. Ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ναυτικὸν ἠγοράσθη τότε ἄφθονον ὑλικὸν, δι’ οὗ αἱ ἀποθῆκαι τοῦ Ναυστάθμου εἶχον τότε πληρωθῆ. Ἐδαπανήθησαν:

Ἂν δὲ 37,678,500.35 ἐδαπανήθησαν εἰς ἀγορὰν ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς, καὶ 12,225,375 01 εἰς ἀγορὰν ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς θαλάσσης, ἐκ τῶν 52,221,068.63, τῶν δαπανηθέντων ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας, τὰ 49,903, 875.36 ἐδαπανήθησαν εἰς ἀγορὰν ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπωλέσθη, ἀλλὰ μέρος μὲν αὐτοῦ κατηναλώθη κατὰ τὰ μετέπειτα ἔτη, μέρος δὲ σώζεται ἔτι ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἐπιστρατείας τοῦ 1885 ἀνέδραμον ἐπὶ τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν, ἵνα μὴ αἰτιαθῶσι μόνης τῆς ἐπιστρατείας τῶν 1885 καὶ 1886 ὡς αἰτίας τῆς πτωχεύσεως, ἀλλ’ ἵνα ἐγκαλέσωσιν ὡς αἰτίαν αὐτῆς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν ἐν γένει, ἣν μετῆλθε τὸ Κράτος. Οὕτως ἀνεμνήσθησαν τῶν ἐπαναστατικῶν κινημάτων τοῦ 1854. Δὲν σκοπῶ νὰ ἐξετάσω, ἐὰν ἦτο ὀρθὴ ἢ μὴ ὀρθὴ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ὁ ἀείμνηστος Βασιλεὺς Ὄθων ἠσπάσθη κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, εἶναι δ’ ἄλλως δύσκολον νὰ ἀποφαίνηταί τις γνώμην ἐπὶ συμβεβηκότων τοσοῦτον σημαντικῶν ἐν αἰθούσῃ κοινοβουλευτικῇ, ἔνθα ἄλλα προβάλλονται πρὸς συζήτησιν θέματα. Ἀλλὰ ἕνεκα τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη ἐν τοῖς κατὰ τὴν Ἤπειρον ἐπαναστατικοῖς κινήμασιν, οὐδὲν ἢ ἐλάχιστα ἐδαπάνησεν τὸ Κράτος, διότι εἶχον συλλεχθῆ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀποσταλῆ εἰς τὸν τότε Βασιλέα, ὅστις εἶχε καταθέσει αὐτὰ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἐκ τῶν οὕτω δὲ κατατεθειμένων χρημάτων ἐπληρώθησαν τὰ ἔξοδα τῆς ἐθνικῆς ἐκείνης πολιτικῆς, καὶ ὄχι μόνον ταῦτα, ἀλλὰ καὶ αἱ συντάξεις καὶ αἱ ἀποζημιώσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἕνεκα τῆς ἀποτυχίας τῶν κινημάτων κατεστράφησαν ἢ ἄλλως ἐβλάβησαν. Διὰ τοῦτο κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1854, τοῦ ἔτους καθ’ ὃ ἐγένοντο τὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα, τοῦ ἔτους τῆς ἐφαρμογῆς τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἡ χρῆσις τοῦ 1854 δὲν κατέλιπεν ἔλλειμμα, ἀλλὰ περίσσευμα 653,262.97, διότι τὰ ἔσοδα αὐτῆς ἀνῆλθον εἰς 20,261,838.53, τὰ δὲ ἔξοδα εἰς 19,608,575.56. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ἀμέσως ἑπόμενον ἔτος 1855 ἴσον περίπου περίσσευμα, οὐχὶ δ’ ἔλλειμμα, κατέλιπε καὶ αὐτοῦ ἡ χρῆσις, ἀνελθὸν ὡσαύτως εἰς 643,219.73, διότι τὰ μὲν ἔσοδα ἀνῆλθον κατ’ αὐτὴν εἰς 22,151,036.65, τὰ δ’ ἔξοδα εἰς 21,508,716.92. Οὐδὲν ἔχει κοινὸν ἡ ἐπικηρυχθεῖσα κατὰ τὸν παρελθόντα Δεκέμβριον πτώχευσις μὲ τὴν φιλοπάτριδα ἐργασίαν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, μετ’ εὐλαβείας δὲ ὀφείλομεν νὰ προσεγγίζωμεν εἰς τοὺς τάφους τῶν πρὸ τῆς σημερινῆς ἐποχῆς διαχειρισθέντων τὰ κοινά. Ἀλλ’ οὐδ’ ἡ κατὰ τὰ ἔτη 1866, 1867 καὶ 1868 ἐφαρμογὴ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς συνετέλεσεν εἰς τὴν πτώχευσιν. Κατὰ τὰ τέλη τοῦ ἔτους 1866 εἶχεν ἀνέλθει ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ὁ Κουμουνδοῦρος, διατηρηθεὶς ἐν αὐτῇ μέχρι τοῦ τέλους τοῦ 1867, ἔχων συνάδελφον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τὸν νῦν Πρωθυπουργόν. Ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης ἐξέπνεε κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1867, ὅτε ἡ Εὐρώπη ἀπεφάσισε νὰ ἀποστῇ πάσης μερίμνης, ἀναθεῖσα τὴν διαῤῥύθμισιν τῶν πραγμάτων τῆς Κρήτης εἰς τὴν σύνεσιν τοῦ Σουλτάνου, ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κινδύνῳ τῆς Αὐτοκρατορίας. Κατὰ δὲ τὸ 1868 καθ’ ὃ διεδέχθη αὐτὸν ὁ Βούλγαρης, ἐξηκολούθησεν ἡ ἐθνικὴ πολιτική. Βεβαίως ὑπεβλήθη τὸ Κράτος εἰς δαπάνας, ἀλλ’ αἱ μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ Κουμουνδούρου ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου γενόμεναι ἦσαν ἄσκοποι. Ἐπῆλθεν ἐν τούτοις ἡ διακοπὴ τῶν μετὰ τῆς Τουρκίας σχέσεων τοῦ Ἑλλην. Βασιλείου, ἐπῆλθον ζημίαι οὐχὶ εὐκαταφρόνητοι εἰς τὸν ἐν τῇ Ἀνατολῇ Ἑλληνισμὸν, ὅστις ἠναγκάσθη ὑπὸ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ τουρκικὸν ἔδαφος καὶ τὰς ὑποθέσεις αὐτοῦ, δαπάναι δὲ καὶ εἰς τὸ Κράτος, διότι εἰς τὰς ἐπαρχίας τῆς Ἑλλάδος προσέφυγον, ὡς εἴπετο, οἱ ἐκ τῆς Τουρκίας διωχθέντες, ἀνερχόμενοι εἰς πολλὰς χιλιάδας Ἑλλήνων. Τὸν Βούλγαρην διεδέχθη κατὰ τὸ 1869 τὸ Ὑπουργεῖον Ζαΐμη, οὗ ἀπετέλουν μέρος, ἠναγκάσθη δὲ τοῦτο νὰ ἀποδεχθῇ τοὺς ὅρους τοῦ πρωτοκόλλου τῆς τότε συγκληθείσης ἐν Παρισίοις Συνόδου. Τὸ ἔτος 1869 ἦτο ἑπομένως ἔτος ἀνώμαλον, τὰς οἰκονομικὰς δ’ ἀνωμαλίας αὐτοῦ ἔμελλε νὰ παραστήσωσιν, ὡς εἰκός, τὰ ἑπόμενα ἔτη. Ἂς ἀναδράμωμεν λοιπὸν εἰς αὐτὰ, ἵνα ἴδωμεν ποία ἦτο ἕνεκα τῶν ἀνωτέρω ἐκτεθεισῶν αἰτιῶν ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους. Κατὰ τὸ 1871 ἐπλήρονε κατὰ τὸν δημοσιευθέντα ἀπολογισμὸν τὸ δημόσιον ταμεῖον εἰς τόκους ἐσωτερικῶν χρεωλυτικῶν δανείων δραχ. 5,342,325.44, εἰς τόκους δανείων προσωρινῶν δραχ. 129,020.51 καὶ εἰς τόκους ἐντόκων γραμματίων δραχ. 450,296 ἤτοι ἐν ὅλῳ δραχ. 5,921,621.95. Ἂν δ’ εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο προστεθῶσι δρ. 1,028,640, αἵτινες ἐπληρώνοντο εἰς τὰς τρεῖς Δυνάμεις διὰ τὸ δάνειον τοῦ 1833, τὸ ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν αὐτῶν συνομολογηθὲν τότε, καὶ δραχ. 225,000, αἵτινες ἐπληρώνοντο διὰ τὸ χρέος πρὸς τὸν Βασιλέα Ὄθωνα, καὶ 19,228 83 διὰ προμήθειαν τοῦ μνημονευθέντος δανείου τοῦ 1833 εἰς τὸν οἶκον Ῥότσχιλδ, τὸ ὅλον τῶν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια τῶν χρεῶν τοῦ Κράτους πληρονομένων τότε ἀνήρχετο εἰς δραχμὰς 7,194,214.78. Καὶ ἀνήρχοντο τότε τὰ τακτικὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους εἰς 33,281,075.39, τὰ δὲ ἔξοδα εἰς 38,799,642.13, ἑπομένως ὑπῆρχεν ἔλλειμμα παλαιῶν δρ. 5,518,566.74, τὸ ὁποῖον ἐκαλύφθη διὰ τοῦ δανείου τῶν 4 ἑκατομμυρίων φράγκων. Εἶχε δ’ ἐπιβαρυνθῆ τοῦ ἔτους ἐκείνου ἡ χρῆσις διὰ 800 χιλιάδων δραχμῶν, αἵτινες ἐπληρώθησαν πρὸς ἐξόφλησιν χρεῶν πρὸς τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν διὰ τοὺς κατὰ τὸ 1867 ἐκτάκτους πλόας της, καὶ δι’ 1,247,482.14, αἵτινες ἐπληρώθησαν εἰς δικαστικὰς ἀποζημιώσεις. Ἀλλ’ εἶχεν ἐπιβαρυνθῆ καὶ διὰ τῶν τόκων τοῦ νέου δανείου, τὸ ὁποῖον προσφάτως εἶχε συνομολογηθῆ μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, τῶν 9,000,000 φράγκων, δι’ οὗ εἶχον ἄρει τὴν κατὰ τὸ 1868 ἐπιβληθεῖσαν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Ἂν ἐκ τοῦ ἐλλείμματος τῶν 5,518,566.74 ἤθελον ἀφαιρεθῆ τὰ μνημονευθέντα ἀνωτέρω ἔκτακτα ἔξοδα πρὸς ἐξόφλησιν τῶν πρὸς τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν χρεῶν καὶ πρὸς πληρωμὴν δικαστικῶν ἀποζημιώσεων, συγκεφαλαιούμενα εἰς 2,047,482.14, τὸ ἐτήσιον ἔλλειμμα συνίστατο εἰς 3,471,084.60, τὸ ὁποῖον εἶχε καταλίπει ἡ κατὰ τὰ 1866–1869 ἐφαρμογὴ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, τὸ ὁποῖον βεβαίως οὐδ’ ἐπήνεγκε τὴν πτώχευσιν, οὐδὲ πόῤῥωθεν συνετέλεσεν εἰς αὐτήν. Ἀλλ’ οὐδ’ ἡ κατὰ τὰ 1877–1880 ἐφαρμοσθεῖσα ἐθνικὴ πολιτικὴ παρεσκεύασε τὴν ἐπισκήψασαν συμφοράν. Κατὰ τὸ 1876 ἐκυβέρνα Ὑπουργεῖον ὑπὸ Πρωθυπουργὸν τὸν Δεληγεώργην, τοῦτο δὲ προέβη εἰς δαπάνας στρατιωτικὰς, διότι ἀνεκαίνισε τὸν ὁπλισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἐπρομήθευσε δὲ καὶ εἰς τὸ πυροβολικὸν πυροβόλα, ὧν ἐστερεῖτο, καὶ ὑλικόν. Ἡ χρῆσις τοῦ 1877, κατὰ τὸν δημοσιευθέντα ἀπολογισμὸν, παριστᾷ τὰ ἑξῆς ἀποτελέσματα. Ἔσοδα τακτικὰ 38,018,173.62, ἔξοδα δὲ 39,280,205.34, ἑπομένως ἔλλειμμα δραχ. 1,262,031.72, καλυφθὲν ὑπὸ τοῦ δανείου τῶν 10 ἑκατομμυρίων φράγκων. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1877 καὶ κατὰ τὸ 1878 πολλαὶ ἐγένοντο δαπάναι εἰς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς παρασκευάς· τὰ κατὰ τὸ 1877 δαπανηθέντα ἀνῆλθον εἰς 20,508,173.75, τὰ δὲ κατὰ τὸ 1878 εἰς 28,445,474.27, τὸ ὅλον εἰς δραχμὰς 48,953,648.02, ἐκ τῶν ὁποίων τὰ πλεῖστα μὲν ἐδαπανήθησαν εἰς ἀγορὰν ὁπλισμοῦ καὶ τορπιλλοφόρων καὶ ἄλλων σκαφῶν τοῦ στόλου, 1,858,780.26 δὲ εἰς τὰς ἀνάγκας τὰς ὁποίας παρεσκεύασαν αἱ ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ ἐπαναστάσεις. Τὰ ἔξοδα ταῦτα ἐπορίσθη τὸ ταμεῖον ἐκ τοῦ δανείου τῶν 10 ἑκατομμυρίων φράγκων καὶ ἐκ τοῦ πρὸς τὰς Τραπέζας Ἐθνικὴν καὶ Ἰονικὴν δανείου ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ. Πρὸς ἐξόφλησιν τῶν χρεῶν τούτων, καὶ ἑπομένως πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, συνωμολογήθη κατὰ τὸ 1879 τὸ δάνειον τῶν 60 ἑκατομμυρίων, ἡ χρῆσις δὲ τοῦ 1880, ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ ὁποίου περιελήφθησαν οἱ τόκοι πάντων τῶν ἕνεκα τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς συνομολογηθέντων δανείων, καὶ αὐτοῦ τοῦ πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας συνομολογηθέντος τὸ 1879, ἡ χρῆσις, λέγω, αὕτη παριστᾷ ποία ἦτο, μεθ’ ὅλας τὰς μνημονευθείσας δαπάνας τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους κατὰ τὸ 1880. Ἐτύγχανε τότε Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργείου ὁ Ἀλέξανδρος Κουμουνδοῦρος, ἐγὼ δὲ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν. Αἱ πολιτικαὶ κατὰ τὸ 1877 καὶ 1878 ἀνάγκαι εἶχον καταστήσει ἀναγκαίαν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἥτις ἐπεβλήθη κατὰ τὸ 1877 ἐπὶ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ κοινῶς ὀνομασθέντος Οἰκουμενικοῦ, τὸ ὁποῖον καὶ ἐγὼ διακρίνω διὰ τοῦ ὀνόματος τούτου, ἀφοῦ καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἐδανείσθησαν τὸν ὅρον τοῦτον, ὀνομάσαντες καὶ ἐκεῖ Ὑπουργεῖόν τι Οἰκουμενικόν. Τῆς ἀναγκαστικῆς δὲ ταύτης κυκλοφορίας τὴν ἄρσιν ἐπεχείρησε τὸ κατὰ τὸ 1879 Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου, ὡς εἴρηται, μετεῖχον, συνομολογῆσαν τὸ δάνειον τῶν 60,000,000 φράγκων. Ἦτο δὲ τὸ δάνειον τοῦτο τὸ δεύτερον τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα συνωμολόγει ἡ Ἑλλὰς μετὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Πρῶτον ἦτο τὸ δάνειον τῶν 25 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη κατὰ τὸ 1867, ἐνεγράφησαν δὲ μέτοχοι αὐτοῦ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, δεύτερον δὲ τὸ δάνειον τῶν 60 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον ἐξέδωκε κατὰ τὸ 1879, ὡς εἶπον, ἡ Προεξοφλητικὴ Τράπεζα τῆς Γαλλίας μετ’ ἄλλων χρηματιστῶν, ἀγοράσαντες μέρος αὐτοῦ. Ὠφείλοντο δὲ τότε ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ πρὸς μὲν τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν εἰς μεταλλικὸν καὶ εἰς γραμμάτια δραχ. 38,471,824.89, πρὸς δὲ τὴν Ἰονικὴν 6,174,351.02, τὸ ὅλον δραχ. 44,646,175.91. Ἐκ τοῦ πρὸς ἐξόφλησιν τῶν χρεῶν τούτων συνομολογηθέντος δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων ἐπραγματοποιήθησαν ὁμολογίαι 96,000, ἔμενον δὲ ἀδιάθετοι ὁμολογίαι 24,000. Ἐκ τῶν ἐκποιηθεισῶν δ’ ὁμολογιῶν εἰσεπράχθη, μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν διὰ κατασκευὴν τίτλων καὶ πληρωμὴν τοῦ χαρτοσήμου ἐξόδων, ποσὸν ἐκ φράγκων 33,592,728.76, τὰ ὁποῖα ἔφερον δραχμὰς παλαιὰς 38,251,944.31. Ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου ἐπληρώθησαν πρὸς μὲν τὴν Ἰονικὴν Τράπεζαν δραχμαὶ 1,465,604.84, περιορισθέντος τοῦ πρὸς αὐτὴν χρέους εἰς δραχμὰς 4,708,746.18, πρὸς δὲ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν δραχ. 26,613,750.69, περιορισθέντος καὶ τοῦ πρὸς αὐτὴν χρέους εἰς 11,858,074 20. Οὕτως ὑπελείποντο ὀφειλόμενα πρὸς τὰς δύο Τραπέζας ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ μόνον 16,566,820.38, ἔμενον κατατεθειμένα ἐν τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ εἰς χρυσὸν 6,064,000, καὶ ὑπῆρχον εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως 24 χιλιάδες ὁμολογιῶν, μὴ ἐκποιηθεῖσαι, παριστῶσαι δ’ ὀνομαστικὸν κεφάλαιον 12 ἑκατομμυρίων χρυσῶν φράγκων. Τινὲς τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τούτου εἶχον πωληθῆ πρὸς φράγκα 392.50, ἐὰν δ’ ἐπὶ τῇ τιμῇ ταύτῃ ἐπωλοῦντο αἱ 24 χιλιάδες ὁμολογιῶν, ἃς κατεῖχεν ἡ Κυβέρνησις, ἤθελον ἐξ αὐτῶν εἰσπραχθῆ 9,420,000, αἵτινες μετὰ τῶν κατατεθειμένων ἐν τῇ Τραπέζῃ εἰς χρυσὸν φρ. 6,064,000 ἤθελον ἀποτελέσει κεφάλαιον 15,480,000 φράγκων, ἤτοι ὀλιγώτερον τοῦ ἀπαιτουμένου πρὸς ἐξόφλησιν τῶν πρὸς τὰς Τραπέζας χρεῶν κατὰ 1,086,820.38· ἀλλ’ ἡ ἀγοραία τιμὴ τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τούτου ἀνυψώθη μετ’ ὀλίγον, ἤθελον δ’ εἰσπραχθῆ ἐκ τῆς πωλήσεως αὐτῶν πολλῷ πλείονα, καὶ ἐξοφληθῆ δι’ αὐτῶν τὰ πρὸς τὰς Τραπέζας ὀφειλόμενα. Δὲν προέβημεν ὅμως εἰς ἐκποίησιν αὐτῶν, καὶ ἀφήκαμεν ὀφειλόμενα ἔτι εἰς τὰς Τραπέζας τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀνέφερον, διότι τότε ὑπῆρχεν ἐκκρεμὲς ἐθνικὸν ζήτημα σημαντικὸν, τὸ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου ΙΓʹ τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου. Ἡ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου τούτου διαδικασία, ἡ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ πρωτοκόλλου διαγραφεῖσα, ἀπήτει νὰ συνεννοηθῇ ἡ Ἑλλὰς ἀπ’ εὐθείας μετὰ τῆς Τουρκίας, ὅπως παραχωρηθῶσιν ὑπὸ τῆς Τουρκίας αἱ διὰ τοῦ πρωτοκόλλου ἐνδεικνύμεναι χῶραι, ἂν δὲ δὲν κατωρθοῦτο τοῦτο διὰ τῶν ἀπ’ εὐθείας συνεννοήσεων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας, τότε ἔπρεπε νὰ ζητήσωμεν τὴν μεσολάβησιν τῆς Εὐρώπης. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ διανύσωμεν τὸ στάδιον τῆς ἀποπείρας ταύτης τοῦ συμβιβασμοῦ διὰ συνεννοήσεως ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος μετ’ ἀντιπροσώπων τῆς Τουρκίας. Καὶ ἐγένετο δὶς τοιαύτη ἀπόπειρα, πρώτη μὲν ἐγένετο ἐν Πρεβέζῃ, ἔνθα ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἶχον ἀποσταλῆ ὡς ἀντιπρόσωποι αὐτῆς ὁ στρατηγὸς Σοῦτσος, ὁ συνταγματάρχης Πᾶνος Κολοκοτρώνης καὶ ὁ Γεώργιο, Ζηνόπουλος, ὑπὸ τῆς Τουρκίας δὲ ὁ Γαζῆ Μουχτὰρ πασσᾶς, ἔχων ὑπασπιστὴν τὸν Τζεβὰτ πασσᾶν, ὅστις τυγχάνει νῦν Μέγας Βεζύρης, ἂν δὲν ἀπατῶμαι· ἔπειτα δὲ, ἀποτυχούσης τῆς ἀποπείρας ταύτης, ἐγένετο δευτέρα ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἔνθα τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἀντεπροσώπευσαν ὁ Βράϊλας καὶ ὁ Πᾶνος Κολοκοτρώνης, τὴν δὲ Τουρκίαν ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς καὶ δὲν ἠξεύρω ποῖος ἄλλος. Ἀφοῦ δ’ ἀμφότεραι αἱ ἀπόπειραι αὗται ἀπέτυχον, εἴχομεν ἀποταθῆ πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου διὰ διακοινώσεως, ζητοῦντες ὅπως ἐνασκήσωσι τὴν μεσολάβησιν, τὴν ὁποίαν ἀνέθηκεν εἰς αὐτὰς τὸ ἄρθρον 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Καὶ ἡμεῖς μὲν ἐτυγχάνομεν τότε πεπεισμένοι περὶ τοῦ δικαίου ἡμῶν, διότι αἱ ἀξιώσεις ἡμῶν ἐστηρίζοντο ἐπὶ τῆς ἐννοίας τοῦ πρωτοκόλλου καὶ ἐπὶ τοῦ γράμματος τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Ἀλλὰ δὲν ἔσπευδεν εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῆς μεσολαβήσεως, ἣν ἐζητοῦμεν δυνάμει τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης, τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ὁποῖον ἦτο τότε ἐν Ἀγγλίᾳ, καὶ ἕνεκα τούτου καὶ αἱ ἄλλαι Κυβερνήσεις, διετηρεῖτο δ’ ἐν ἐκκρεμότητι ἡ ὑπόθεσις Ἐπειδὴ ὅμως προσεδοκῶμεν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅτι ἤθελεν ἐνασκηθῆ ἡ μεσολάβησις ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ προσδιορισθῇ ὑπ’ αὐτῶν κατὰ τὴν ἡμετέραν αἴτησιν ἡ χώρα, ἣν ἔπρεπε νὰ παραχωρήσῃ εἰς ἡμᾶς ἡ Τουρκία, ὠφείλομεν νὰ διατηρῶμεν τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον, νὰ φυλάσσωμεν δὲ καὶ τὰς 24 χιλιάδας ὁμολογιῶν τοῦ δανείου, ἵνα, εὐθὺς ὡς ἤθελεν ἐκδοθῆ ἡ περὶ μεσολαβήσεως ἀπόφασις τῶν Δυνάμεων, ἐκποιήσωμεν τὰς ὁμολογίας ταύτας, καὶ διὰ τοῦ χρήματος, τὸ ὁποῖον ἠθέλομεν εἰσπράξει, συμπληρώσωμεν τὰ στελέχη καὶ καταλάβωμεν διὰ τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον οὕτως ἠθέλομεν συγκροτήσει, τὰς χώρας, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη ἤθελε προσδιορίσει. Ὁμολογῶ, ὅτι, ἐὰν δὲν ἦτο ἐντελῶς εὔνουν πρὸς τοὺς πόθους καὶ τὰ αἰτήματα ἡμῶν τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ 1878 ἦτο ἐν Ἀγγλίᾳ, ἡ Ἀντιπολίτευσις ὅμως τοῦ Ἀγγλικοῦ Ὑπουργείου εἶχεν ἀσπασθῆ τὴν Ἑλληνικὴν ὑπόθεσιν. Ἐγὼ αὐτὸς εἶχον προσφύγει εἰς τὸν τότε ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ εἶχον ἐκθέσει εἰς αὐτὸν τὴν ἱστορίαν τῆς ὑποθέσεως καὶ τὰς νομίμους ἀξιώσεις ἡμῶν, οὗτος δὲ, ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἐν Ἀγγλίᾳ Ἀντιπολιτεύσεως, εἶχεν ἀναγνωρίσει τὸ νόμιμον καὶ εὔλογον αὐτῶν, εἶχεν ἀποδεχθῆ αὐτὰς, καὶ μοὶ εἶχε δώσει τὴν βεβαίωσιν, ὅτι καὶ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἤθελεν ὑποστηρίξει τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ, καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει, ὅταν ἤθελε κληθῆ, ἤθελεν ἐπίσης ὑποστηρίξει τὰς Ἑλληνικὰς ἀξιώσεις παρὰ ταῖς ἄλλαις Κυβερνήσεσι, καὶ ἤθελε προκαλέσει τὰς ὑπογραψάσας τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου Δυνάμεις, ἵνα λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἡμετέραν περὶ μεσολαβήσεως αὐτῶν αἴτησιν, ὅταν ἠθέλομεν ἀπευθύνει αὐτήν. Ὁμολογῶ, ὅτι καθ’ ἅπαντα τὸν χρόνον ἐκεῖνον ὁ κ. Γλάδστων, ὡς ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐξετέλεσε πᾶν ὅ,τι τότε μοὶ εἶχεν εἰπεῖ ἐν Λονδίνῳ ἐνώπιον τοῦ τότε ἐπιτετραμμένου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως· διότι καὶ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων αὐτὸς ὁ ἴδιος, καὶ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων ὁ λόρδος Ῥόσβερυ, ὁ ὁποῖος εἶναι σήμερον Πρωθυπουργὸς, καὶ ἄλλοι, συμπαθῶς πρὸς τὴν Ἑλλάδα διακείμενοι, δὲν ἔπαυσαν συνηγοροῦντες ὑπὲρ τῶν ἀξιώσεων τῆς Ἑλλάδος, καὶ προκαλοῦντες τοὺς τότε Ὑπουργοὺς τῆς Ἀγγλίας νὰ ἀσχοληθῶσι περὶ αὐτῶν, καὶ ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ, διά τε τῶν ἐφημερίδων καὶ διὰ φυλλαδίων, ὑποστηρίζοντες ἐκθύμως τὰς ἀξιώσεις ἡμῶν. Ἐπειδὴ δὲ οἱ τότε Ὑπουργοὶ τῆς Ἀγγλίας ἐξηκολούθουν νὰ ἀφίνωσιν ἐν ἐκκρεμότητι τὴν περὶ μεσολαβήσεως αἴτησιν ἡμῶν, περιεμένομεν τὴν ἔκβασιν τῶν ἐπικειμένων τότε ἐν Ἀγγλίᾳ βουλευτικῶν ἐκλογῶν, ἥτις προσεδοκᾶτο ὅτι ἤθελεν ἀποβῆ ὑπὲρ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτε, ἤμεθα βέβαιοι, ὅτι ἡ νέα Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἤθελε μᾶς παράσχει τὴν ἰσχυρὰν προστασίαν αὐτῆς, καὶ ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν λύσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος. Εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἔκειντο τὰ πράγματα κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1879, ὅτε καθῆκον εἴχομεν νὰ συντάξωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1880. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὠφείλομεν νὰ διατηρῶμεν τὰ ὑπάρχοντα στελέχη τοῦ στρατοῦ, ἐφ’ ὅσον τὸ ἐθνικὸν ζήτημα ἐτύγχανεν ἐν ἐκκρεμότητι, οὐδ’ ἠδυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν τὰς 24 χιλιάδας τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου, διὰ νὰ διαθέσωμεν τὸ κεφάλαιον τοῦτο πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ, εὐθὺς ὡς ἐκοινοποιεῖτο εἰς ἡμᾶς ἡ περὶ τῆς μεσολαβήσεως ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ συντάξωμεν ὁριστικὸν προϋπολογισμὸν, ἐτυγχάνομεν δ’ ἠναγκασμένοι καὶ τὰ πρὸς τὰς Τραπέζας χρέη νὰ μὴ ἐξοφλήσωμεν ὁλοσχερῶς, καὶ τὰ τῆς οἰκονομίας τοῦ Κράτους καὶ τὰς χρηματικὰς τοῦ ταμείου σχέσεις προσωρινῶς νὰ κανονίσωμεν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὃν εἰσηγάγομεν εἰς τὴν Βουλήν. Κατ’ αὐτὸν τὸν χρόνον, ἐν ᾧ ἐν τοιαύτῃ ἔκειντο καταστάσει αἱ ἐθνικαὶ ὑποθέσεις, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἐπέδραμεν, ἵνα ἀνατρέψῃ πᾶσαν ταύτην τὴν οἰκονομίαν, πᾶσαν τὴν πολιτείαν, ἣν ἡμεῖς ἠκολουθοῦμεν, ἵνα ἀνατρέψῃ αὐτὴν τὴν πολιτικὴν τοῦ Κράτους, καὶ ἀναπετάσας τὴν σημαίαν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐξωτερικὸν ζήτημα, ὅτι ματαίως περιμένομεν νὰ ἐκτελεσθῇ τὸ πρωτόκολλον τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου, ἀνέλαβε νὰ καταργήσῃ τὴν δεκάτην, διὰ νὰ σώσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀπὸ τῶν καταθλίψεων τοῦ φορολογικοῦ ἐκείνου συστήματος, νὰ διαλύσῃ τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς, διὰ νὰ ἐπιφέρῃ ἐλαττώσεις εἰς τὰ ἔξοδα, νὰ ἀνατρέψῃ πάνθ’ ὅσα εἴχομεν πράξει πρὸς παρασκευὴν τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ δι’ οἰκονομιῶν, ἀφοῦ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα δὲν ἦτο οὔτε εἰς τὸ ἄλφα, κατὰ τὴν φράσιν αὐτοῦ. Ἡ τόλμη τοῦ ἀνδρὸς ἦτο ἀσυνήθης, καὶ οὐ μόνον ἐγὼ, ἀλλ’ οὐδεὶς πολιτικὸς ἀνὴρ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ ἀναλάβῃ τοιαύτην εὐθύνην ἀπέναντι καὶ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς χώρας, ἀπέναντι τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους καὶ τῆς ἱστορίας αὐτοῦ. Ὁ ἐξ Αἰγιαλείας κ. Βουλευτής, ἀγωνιζόμενος προχθὲς νὰ διασώσῃ ἀπὸ τῆς ἐγκαταλείψεως τὸ περὶ τοῦ φόρου τῆς σταφίδος νομοσχέδιόν του, ἐπεκαλεῖτο τὴν τόλμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἔλεγεν ὅτι ἐτόλμησε πολλάκις, δὲν ἐδίστασε μάλιστα νὰ ἀποφήνηται καὶ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ γνώμην ἐπὶ τῆς τόλμης, τὴν ὁποίαν ἐπανειλημμένως μετῆλθεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ εἶπεν ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὅτι κατ’ αὐτὸν ἐτόλμησεν ἴσως ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος. Τότε ἀγορεύων καὶ ἐγὼ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου δὲν ἐδίστασα νὰ ἀποφήνωμαι τὴν ἐμὴν γνώμην, ὅτι δὲν εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη, διότι φρονῶ, ὅτι ἐτόλμησεν ἀληθῶς πολλάκις ὁ κ. Τρικούπης, ἀλλ’ ἐτόλμησε πάντοτε ἐπὶ ὀλέθρῳ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ ἐπὶ ἀνυπολογίστῳ ζημίᾳ τοῦ Κράτους. Κατὰ τὸ 1880 ἐτόλμησε, καὶ ἐτόλμησε τόλμημα, τὸ ὁποῖον βεβαίως κατέστρεψε τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Ποῖος, ὑπάρχοντος ἐκκρεμοῦς τοιούτου ζητήματος ἐθνικοῦ, μεγάλου καὶ σημαντικοῦ, ἤθελε τολμήσει νὰ ἐγκαταλίπῃ αὐτὸ, καὶ νὰ ἀψηφήσῃ, ἂν ἤθελε κατακριθῆ ὡς προδιδοὺς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα; Ἡμεῖς ἠκολουθοῦμεν μετ’ ἐπιμονῆς τὴν ὁδὸν, ἣν εἴχομεν χαράξει, ὅπως ἀποκτήσωμεν τὰς χώρας, ἃς διὰ τοῦ πρωτοκόλλου ἐνέδειξε τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου· ἀλλὰ τὸ ἄγγελμα τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης συνεκίνησε τὰ πλήθη, ὁ ἀλαλαγμὸς τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων τῆς Μεγαρίδος ἐξεδήλου τὴν συγκίνησιν τῶν ἐκλογέων τοῦ κυρίου Δραγούμη, ἡ συγκίνησις δ’ ἐξετάθη ἐπὶ πᾶσαν τὴν χώραν, ἡ καινοτομία ἐθέρμανε τὰς ψυχὰς τῶν πολιτῶν, ἡ δὲ φωνὴ αὐτῶν ἐπηρέασε τὴν πλειονοψηφίαν, ἧς ἡγεῖτο ὁ Κουμουνδοῦρος ἐν τῇ Βουλῇ, βοηθούμενος τότε καὶ ὑπὸ τῶν ὀλίγων φίλων μου, εὑρέθημεν δ’ ἐν μειονοψηφίᾳ· κληθεὶς δ’ ὄντως ὑπὸ τοῦ Στέμματος ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἐσχημάτισεν Ὑπουργεῖον τὸν Μάρτιον τοῦ 1880, ἤτοι κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν ἐν Ἀγγλίᾳ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἐφαρμόζων πάραυτα τὸ πρόγραμμά του, παρέστη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐζήτησε προθεσμίαν πέντε ἡμερῶν, διὰ νὰ παρασκευάσῃ τὰ νομοσχέδιά του καὶ εἰσαγάγῃ αὐτὰ εἰς τὴν Βουλὴν. Ὁ Κουμουνδοῦρος, καθήμενος ἐπὶ τοῦ θρανίου ἐκείνου, ἐσιώπα, ἡ δὲ Βουλὴ ἦτο ἑτοίμη νὰ στέρξῃ εἰς τὴν αἴτησιν τοῦ νέου Πρωθυπουργοῦ, ὅτε ἐζήτησα τὸν λόγον. Μοὶ ἦτο ἐπιβλητικὴ ἡ ἀνάγκη νὰ ἀνακουφίσω τὴν συνείδησίν μου, ἀνέβην δ’ ἐπὶ τὸ βῆμα, καὶ εἶπον τὰ ἑπόμενα, ὡς ἀναφέρουσι τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ τῆς κατὰ τὴν 11 Μαρτίου 1880 συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς ἐν σελίδι 842 (ἀναγινώσκει): «Ἡ γενικὴ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ συζήτησις, ἥτις ὑπῆρξε μακρὰ, παρήγαγεν εἰς γνῶσιν τοῦ Κοινοβουλίου διαφόρους γνώμας, τὰς ὁποίας οἱ μετασχόντες τῆς συζητήσεως ἀνεκοίνωσαν εἰς αὐτὸ, περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν πρέπει νὰ κυβερνηθῇ τὸ Κράτος ἐν τῷ μέλλοντι. Αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἀνακοινώσω τότε εἰς τὴν Βουλὴν, ἦσαν ἐκ διαμέτρου ἀντίθετοι πρὸς τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ νῦν Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐποιήσατο τότε γνωστὰς εἰς τὴν Βουλήν. Ἡ μᾶλλον ἐπισταμένη μελέτη τῶν πραγμάτων, τὴν ὁποίαν θέλει προσπορίσει εἰς τὸν νῦν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἡ ἐξέτασις τῆς ὑπηρεσίας, καὶ αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐξ αὐτῆς θέλει ἀρυσθῇ, θέλουσι βοηθήσει αὐτὸν, διὰ νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ εἰδικὰ μέτρα, ἅπερ νομίζει πρόσφορα πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ πολιτικοῦ του προγράμματος. Οὕτω δὲ προσδοκᾷ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι, ἀφοῦ σᾶς παραστήσῃ τὰς λεπτομερείας, τὰ εἰδικὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα νομίζει πρόσφορα πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ πολιτικοῦ σχεδίου του, θέλει πείσει ὑμᾶς περὶ τῆς χρησιμότητος καὶ λυσιτελείας τοῦ πολιτικοῦ αὐτοῦ προγράμματος, ἀλλὰ ἐπίσης καὶ ἐγὼ προσδοκῶ, ὅτι ἡ γνῶσις τῶν λεπτομερειῶν τούτων θέλει πείσει τὴν Βουλὴν, ὅτι εἰσὶν ἀληθεῖς οἱ ἰσχυρισμοί μου περὶ τοῦ πολιτικοῦ αὐτοῦ προγράμματος καὶ ὅτι τοῦτο ἐστὶν ὀλέθριον εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα.» Δυστυχὲς συμβεβηκός, ὅτι ἐπηλήθευσεν ἡ προφητεία μου. Ἡ Βουλὴ ἐχορήγησε τὴν ζητηθεῖσαν προθεσμίαν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου, ἦλθε δὲ μετὰ πέντε ἡμέρας εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ εἰσήγαγε τὰ νομοσχέδια αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα πάντα ἐψηφίσθησαν. Ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ἐτέθη κατὰ μέρος, ἡ δεκάτη κατηργήθη, ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἐπανηγυρίσθη, καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀνετράπη καὶ πᾶσα ἡ οἰκονομία, τὴν ὁποίαν εἴχομεν ῥυθμίσει. Ἐπετράπη εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ συνομολογήσῃ νέον δάνειον 21 ἑκατομμυρίων ἐπὶ τόκῳ 6 καὶ χρεωλυσίῳ ½%, ἵνα δι’ αὐτοῦ ἐξοφλήσῃ τὰ πρὸς τὰς Τραπέζας χρέη τοῦ Κράτους καὶ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, προσδιώρισε δὲ ὡς ἡμέραν ἄρσεως αὐτῆς τὴν 1ην Ἰανουαρίου 1881· ἐπετράπη αὐτῷ νὰ ἀναλάβῃ ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 12 ἑκατομμύρια ἐκ τῶν ποσῶν, τὰ ὁποῖα εἴχομεν ἀποδώσει εἰς αὐτὴν, ἵνα διὰ τῶν 12 τούτων ἑκατομμυρίων ἐξοφλήσῃ τὰ ἔντοκα γραμμάτια, τῶν ὁποίων τὸ ποσὸν προσδιώρισεν ἐπὶ τὸ μέλλον κατ’ ἀνώτατον ὅρον εἰς 4 ἑκατομμύρια· ἐπετράπη εἰς αὐτὸν νὰ ἐκποιήσῃ τὰς 24 χιλιάδας τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐφυλάσσομεν, διὰ νὰ χρησιμοποιήσωμεν πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ, ὅπως δι’ αὐτοῦ καταλάβωμεν τὰς χώρας, ἅμα τῇ ἐκδόσει τῆς περὶ μεσολαβήσεως ἀποφάσεως τῆς Εὐρώπης· ἐπετράπη προσέτι αὐτῷ νὰ λάβῃ ἐκ τῶν κατατεθειμένων ἐν τῇ Ἐθν. Τραπέζῃ 6,064,000 εἰς χρυσὸν δύο ἑκατομμύρια, ἵνα διαθέσῃ αὐτὰ εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας. Ἀλλὰ ἐπετράπη εἰς αὐτὸν καὶ νὰ διαλύσῃ τὰς ὑπαρχούσας στρατιωτικὰς παρασκευὰς, νὰ διαιρέσῃ δὲ τὸν στρατὸν εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ στρατὸν ἐκπαιδεύσεως. Καὶ καθ’ ἣν ἡμέραν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐν Ἀγγλίᾳ, ἡγουμένου τοῦ κ. Γλάδστωνος, ἐξεπόρθη κατὰ τὰς ἐκλογὰς τὰς κυριωτέρας ἀκροπόλεις τοῦ ἐκλογικοῦ πεδίου, καθ’ ἣν ἡμέραν νικήσασα ἡτοιμάζετο νὰ εἰσέλθῃ ἐν τῇ Βουλῇ ὡς πλειοψηφία, καθ’ ἣν ἡμέραν παρῃτεῖτο ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ καὶ ἐκαλεῖτο ὡς Πρωθυπουργὸς ὁ Γλάδστων, ὁ κ. Τρικούπης, ὡς Πρωθυπουργός, διεῤῥύθμιζε τὴν κλίμακα τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καθ’ ἣν δ’ ἡμέραν ὁ Γλάδστων, μὴ λησμονῶν τὰς διαβεβαιώσεις, τὰς ὁποίας εἶχε δώσει εἰς ἡμᾶς, συνεκάλει ἐν Βερολίνῳ τὰς ὑπογραψάσας τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου Δυνάμεις, ἵνα ἐνασκήσωσι τὴν μεσολάβησιν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, καὶ χαράξωσι τὴν νέαν ὁροθετικὴν γραμμήν, ὁ κ. Τρικούπης ἔκπληκτος ἔβλεπεν, ὅτι τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα εἶχε φθάσει εἰς τὸ ὠμέγα, ἐν ᾧ χρόνῳ αὐτὸς κατήγγελλεν, ὅτι δὲν εἶχε φθάσει ἔτι οὔτε εἰς τὸ ἄλφα. Τότε ἐζήτησε νὰ συγκαλύψῃ τὴν ἀκολασίαν τῆς τόλμης του, ὡς ὁ πνιγόμενος, ὅστις πιάνεται ἀπὸ τὰ μαλλιά του, κατὰ τὴν κοινὴν φράσιν, καὶ ἐπειράθη νὰ περισπάσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ κοινοῦ, διατάσσων τὴν ἐπιστράτευσιν. Κατὰ Ἰούλιον διετάσσετο ἡ ἐπιστράτευσις, κατὰ Ὀκτώβριον δὲ ἡ Βουλὴ ἀνέτρεπε τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, καὶ ἀνεδείκνυε τὸν Κουμουνδοῦρον, ὅστις ἀνελθὼν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἐξηκολούθησε τὰς πρὸς ἐπιστράτευσιν ἐργασίας· δυστυχῶς ὅμως, ἕως ἂν συγκεντρωθῶσιν οἱ ἐπίστρατοι καὶ ἀσκηθῶσι καὶ συνταχθῶσιν εἰς στρατὸν, ἡ μεταξὺ τῶν Δυνάμεων ὁμοφωνία, ἡ ὁποία ἐκράτησεν ἐν τῇ Συνόδῳ τοῦ Βερολίνου, διεσπάσθη. Παρῆλθεν ἡ ψυχολογικὴ στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ὁμοφωνία συνετηρεῖτο ἔτι, ἠδυνάμεθα δὲ νὰ ὠφεληθῶμεν ἐξ αὐτῆς· ἡ ὁμοφωνία πλέον δὲν ὑφίστατο, διότι εἶχον διαταράξει αὐτὴν τὰ ἀλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα τῶν Δυνάμεων, ἡ δὲ Τουρκία, ἥτις διεχειρίζετο σωφρονέστερον ἢ ἡμεῖς τὰς περιστάσεις, δὲν παρέλιπε νὰ ἀρνηθῇ τότε τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως τῆς Συνόδου τοῦ Βερολίνου. Οὕτως, ἐνῷ ἠλπίζομεν ὅτι ἡ νίκη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν Ἀγγλίᾳ εἶχεν ἐξασφαλίσει τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου εἶχε δώσει εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ἡ Εὐρώπη ὡς ἀντάλλαγμα τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ Βουλγαρικοῦ Κράτους, καὶ τῶν ἄλλων θυσιῶν, εἰς τὰς ὁποίας ὁ Ἑλληνισμὸς ὑπεβάλλετο διὰ τῶν ἀποφάσεων τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου, τὴν ἐλπίδα ἡμῶν ταύτην ἐματαίωσεν ἡ ἀκόλαστος τόλμη ἐκείνων, οἵτινες ἀνέτρεψαν πάσας τὰς πρὸς κατάληψιν τῶν νέων ἐπαρχιῶν ὑπαρχούσας παρασκευάς. Καὶ ἠδυνήθημεν μετὰ πολλὰς περιτροπὰς νὰ λάβωμεν τὰς χώρας, ἃς ἀπεκτήσαμεν, ὅταν αὖθις ὁ κ. Γλάδστων κατώρθωσε νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τοῦ πρίγκηπος Βίσμαρκ διὰ τοῦ εἰς Βερολῖνον ἀποσταλέντος κ. Γκῶσεν, καὶ νὰ πείσωσι τὴν Τουρκίαν νὰ παραχωρήσῃ αὐτὰς εἰς ἡμᾶς· ἀλλ’ ἡ νέα τῶν ὁρίων γραμμὴ δὲν ἀνεβιβάσθη εἰς τὰς κορυφὰς τοῦ Ὀλύμπου, οὐδὲ περιέλαβεν ἐν τῷ Κράτει ἡμῶν τὰ στενὰ τῆς Πίνδου. Οὐδὲν λέγω περὶ Ἰωαννίνων, διότι πρὸ πάντων ἐπεβάλλετο ἡμῖν νὰ μεριμνῶμεν περὶ στρατηγικῶν θέσεων, αἱ ὁποῖαι ἐξασφαλίζουσι τὸ Ἑλληνικὸν ἀπὸ τῶν ἐπιδρομῶν τῶν ἀνταγωνιζομένων πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν ἄλλων φυλῶν. Ἐλάβομεν τὰς πεδιάδας τῆς Θεσσαλίας καὶ ταινίαν τῆς Ἠπείρου. Δὲν ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα προτείνω κατηγορητήριον. Μὲ ἠνάγκασεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος νὰ ἀναμνήσω εἰς ἐκείνους ἐξ ὑμῶν, ὅσοι ἐθίξατε ἄκρῳ κἂν δακτύλῳ τὴν σύγχρονον ἱστορίαν, καὶ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι παρέστητε καὶ ἐγνωρίσατε καλῶς τὰ πράγματα, νὰ ἀναμνήσω, λέγω, ἱστορίαν δυστυχῆ τοῦ τόπου, ἀφοῦ ὁ εἰρημένος κ. Βουλευτὴς ἐτόλμησε νὰ ἀναμνήσῃ τὴν ἀκόλαστον πολιτείαν τοῦ 1880, τὴν ὁποίαν περιεκάλυπτε τότε ἡ πολιτικὴ τῶν οἰκονομιῶν, ἥτις καὶ τότε ἔτυχε τῆς συνδρομῆς τοῦ κ. Σιμοπούλου, καὶ τώρα ἠξιώθη νὰ λάβῃ αὐτὸν ὡς συνήγορον ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ. Καὶ δὲν ἐμνημόνευσε μόνον τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς τῶν ἐτῶν 1877 μέχρι τοῦ 1880 ὡς αἰτίας τῆς πτωχεύσεως, ἕνεκα τῶν δαπανῶν, εἰς ἃς προέβημεν ἕνεκα αὐτῆς, ἐμνημόνευσε καὶ τοῦ δανείου τῶν 1824 καὶ 1825, τὸ ὁποῖον ὀνομάζουσι δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας, διότι καὶ δι’ αὐτοῦ ἐπεβαρύνθη ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων, καὶ ηὐξήθησαν τὰ πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλυσίων πληρονόμενα κατ’ ἔτος. Ἂν δὲν συνωμολογεῖτο καὶ τὸ δάνειον τοῦτο, δὲν ἠθέλομεν ἐπιβαρυνθῆ τόσον, ὥστε νὰ πτωχεύσωμεν. Δὲν γνωρίζω, Κύριοι, ποῖον ὁ ἀγὼν ἐπορίσθη κατὰ τὰ 1824 καὶ 1825 ὄφελος ἐκ τοῦ δανείου τούτου, διότι τὰ περὶ τῆς διαχειρίσεως αὐτοῦ λέγονται πολλαπλῶς, καὶ πολλοὶ δισχυρίζονται, ὅτι ἔλαβον χώραν καταχρήσεις· ἀλλὰ δὲν τολμῶ νὰ λυπηθῶ οὐδὲ διὰ τὰς διαπραχθείσας καταχρήσεις, ἂν τοιαῦται ἔλαβον χώραν, οὐδὲ διὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου αὐτοῦ. Τὸ δάνειον τοῦτο δὲν ἀνεγνώριζεν ὁ Βασιλεὺς Ὄθων, οὐδ’ ἐπληρόνετο τόκος ἢ χρεωλύσιον δι’ αὐτό. Ὁσάκις ἐγίνετο λόγος περὶ Ἑλλάδος, ἐδυσφήμουν ἕνεκα τούτου αὐτὴν ἐν Εὐρώπῃ, ὡς μὴ ἐκπληροῦσαν τὰς ὑποχρεώσεις της· ἀλλ’ ἡ Βασιλεία ἐκείνη ἀντέτασσε τὸν ἰσχυρισμὸν, ὅτι τὸ δάνειον εἶχε συνομολογηθῆ ὑπὸ πασῶν τῶν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν, ὅσαι κατὰ τὸν ἀγῶνα ἤραντο τὰ ὅπλα κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀνέλαβον δὲ ὑποχρέωσιν νὰ ἀποτίσωσιν αὐτὸ πᾶσαι αἱ Ἑλληνικαὶ χῶραι, δὲν ἦτο δὲ δίκαιον νὰ ἀποτίσῃ αὐτὸ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, τὸ ὁποῖον ὀλίγας μόνον τῶν ἐπαρχιῶν ἐκείνων περιέλαβε, διότι δὲν ἠλευθερώθησαν, εἰμὴ μόνον αὗται. Κατὰ τοὺς μεταγενεστέρους ὅμως χρόνους, ὅτε τὰ πράγματα ἐξητάζοντο ἐν Εὐρώπῃ ἄλλως, κατεγινώσκετο συνεχῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα κακοπιστία, καὶ παριστᾶτο ὡς ἀρνουμένη τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών της. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὅταν συνέβη ἡ ληστεία τοῦ Δήλεσι, ἓν τῶν μελῶν τῆς Ἀγγλικῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων, τὸ ὁποῖον εἶχε διαπρέψει ὡς πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὁ σὶρ Ἑῤῥῖκος Βοῦλβερ, ἠγέρθη ἐν τῇ Βουλῇ καὶ αὐτὸς, καὶ δριμὺ ἀπήγγειλε κατὰ τῆς Ἑλλάδος κατηγορητήριον, ὅμοιον πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων ἀπήγγελλον τότε καὶ πολλοὶ τῶν λόρδων, ζωγραφίζοντες τὴν κατάστασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ὡς ἀγρίαν, καὶ ἐπικρίνοντες ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνετέλεσαν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς χώρας ταύτης. Ἐπειδὴ συνέπεσε νὰ γνωρίσω τὸν σὶρ Ἑῤῥῖκον Βοῦλβερ, ἐτόλμησα νὰ γράψω αὐτῷ ἐπιστολὴν, καὶ νὰ παραστήσω αὐτῷ, ὅτι δὲν εἶχον τὰ πράγματα ὡς ἔλεγεν. Ἐπληροφόρουν αὐτὸν, ὅτι δὲν ἦτο ἀγρία ἡ κατάστασις, ἀλλὰ προκεχωρηκυῖα, ὅσον ἦτο δυνατὸν εἰς τὸν πολιτισμὸν, καὶ ὅτι μεγάλαι ἦσαν αἱ πρόοδοι, τὰς ὁποίας ἐποιήσατο ἡ Ἑλλὰς, καὶ αἱ ὑπηρεσίαι τὰς ὁποίας προσέφερεν εἰς τὸν ἐν γένει πολιτισμόν. Ἐτύγχανον τότε Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ δὲ κ. Βοῦλβερ, ἀντὶ ἄλλης ἀνασκευῆς τῶν λόγων μου, ἀπεκρίθη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἀξία τῶν ὕβρεων αὐτοῦ, διότι δὲν ἐπλήρονε τὰ χρέη αὐτῆς, ἀναφερόμενος εἰς τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος δάνειον τῆς Ἀνεξαρτησίας. Καὶ ὄντως καὶ ἐν Λονδίνῳ καὶ ἐν Παρισίοις ἡ τακτοποίησις τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας ἐκρίνετο ὡς ἀναποφεύκτως ἐπιβαλλομένη εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅπως ἀνεγερθῇ ἡ πίστις τοῦ Κράτους. Ἀνεγνωρίσθη λοιπὸν κατὰ τὸ 1879 διὰ μετατροπῆς, ἡ ὁποία ἠλάττωσεν ἐφ’ ἱκανὸν τὸ κεφάλαιον αὐτοῦ, καὶ ἀπήλλαξε τὸ Κράτος ἀπὸ τῆς πληρωμῆς τῶν τόκων τοῦ παρελθόντος. Πρέπει νὰ αἰτιώμεθα καὶ διὰ τοῦτο τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, καὶ νὰ ἐγκαλῶμεν ἕνεκα αὐτοῦ τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν ὡς αἰτίαν τῆς πτωχεύσεως; Τίς δύναται νὰ κρίνῃ ποία ἦτο ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ ἀγωνιζομένη Ἑλλὰς κατὰ τὰ 1824 καὶ 1825, σωζομένη μόλις ἐν Αἰγίνῃ, ἵνα δύνηται νὰ βαρυθυμήσῃ, διότι ἐγένετο τότε τὸ δάνειον τοῦτο; Ἀλλὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θέλετε λυπεῖσθαι καὶ δυσφορεῖ διατὶ νὰ πληρωθῶσι κατὰ τὴν σύστασιν τοῦ Βασιλείου 12,531,164 δραχ. διὰ τὴν ἀγορὰν τῆς Ἀττικῆς καὶ τῆς Εὐβοίας, ἢ διατὶ νὰ πληρωθῶσιν 1,115,183 ἐπίσης τότε ὡς ἀντίτιμον τουρκικῶν κτημάτων, τὰ ὁποῖα ἠγοράσθησαν, ἢ διατὶ νὰ δαπανηθῶσι κατὰ τὰ 1877 καὶ 1878 καὶ ὅσα τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐδαπάνησε χάριν τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἂν καὶ ἀπηλευθερώθη ἡ Θεσσαλία καὶ ἀπεκτήσαμεν καὶ τμῆμα τῆς Ἠπείρου. Βαρυθυμεῖτε διὰ δαπάνας, ὅταν δι’ αὐτῶν κατηρτίσθητε εἰς βασίλειον καὶ τοιαῦτα ἀπεκτήσατε ὀφέλη; Μήπως ποθεῖτε νὰ μεταποιήσητε τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον εἰς συνοικισμὸν Ἰουδαίων, περὶ οὐδενὸς ἄλλου φροντιζόντων ἢ μόνον πῶς ὁ εἷς νὰ ἐκδύσῃ τὸν ἄλλον;... (Ἐνταῦθα ὁ ῥήτωρ ζητεῖ μικρὰν διακοπήν).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακοπὴν ἡμισείας ὥρας;

§123ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μιᾶς ὥρας.

§124ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Αὔριον, αὔριον.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μιᾶς ὥρας διακοπὴν ἐζήτησεν ὁ κ. Δηλιγιάννης. Λοιπὸν διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 9 μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 καὶ 20′ μ. μ.)

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ἐπειδὴ ὁ κ. Δηλιγιάννης δὲν εἶναι παρὼν, ὅπως ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του, δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν μερικὰς πιστώσεις ἕως ὅτου ἔλθῃ.

§127ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς αʹ συζήτησιν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγίας ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δρ. 47,000 τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1893)

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως 1893 ἐκ δρ. 35.000.

§129ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐὰν ἦναι πρώτη συζήτησις, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν· ἀλλ’ ἐὰν ἦναι δευτέρα, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἦλθεν ὁ κ. Δηλιγιάννης. Λάβετε τὰς θέσεις σας, κύριοι Βουλευταί.

§131Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι, ἐνῷ δὲν ἔκρινον ἀναγκαῖον νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ τρέχοντος ἔτους, μοὶ ἐπέβαλε τοῦτο ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, ὅστις μὲ ἠνάγκασε νὰ ἐπαναλάβω καὶ σήμερον πρὸς τὴν Βουλὴν ὅσα τετράκις ἢ πολλάκις ἄλλοτε ἔλεξα πρὸς αὐτήν, καὶ νὰ προβῶ εἰς παρατάξεις ἀριθμῶν, οἱ ὁποῖοι βεβαίως δὲν θέλγουσι τοὺς ἀκούοντας· σπεύδω δὲ νὰ ἐξακολουθήσω τὸν λόγον, διότι διέκοψα πρὸ μικροῦ αὐτὸν, πρὶν ἢ θίξω τὰ οἰκονομικὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐγκατέστησε κατὰ τὸ 1880 ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, θερμῶς ὑποστηριζόμενος ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος. Καὶ ἡ μεταβολὴ τῆς φορολογίας, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ 1880 ἐνομοθέτησεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, καὶ αὕτη ἀπέτυχε, διότι, ἐν ᾧ ὑπελόγιζεν ὅτι ἡ κατάργησις τοῦ συστήματος τῆς φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς, τὸ ὁποῖον ἐγνωρίζετο διὰ τοῦ ὀνόματος τῆς δεκάτης, ἤθελε φέρει ἐλάττωσιν τῶν ἐσόδων μόνον κατὰ 870,000 δραχμὰς, ἐμείωσε πολλῷ περισσότερον τὰ ἔσοδα, διότι κατὰ τοὺς γενομένους ὑπολογισμούς, καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν 1880, 1881, 1882 καὶ 1883 εἰσεπράχθησαν ὀλιγώτερα 8,521,615 τῶν ὅσα ἤθελον εἰσπραχθῆ διὰ τοῦ καταργηθέντος συστήματος· ἐὰν δ’ ἐξηκολούθει τὸ σύστημα τῆς δεκάτης, ἀγνοῶ πόσα ἤθελον εἶσθαι τὰ ἐκ τῆς Θεσσαλίας ἔσοδα τοῦ δημοσίου ταμείου ἐκ τῆς καλλιεργίας τῆς γῆς. Ἡ λεγομένη δεκάτη εἶναι σύστημα πλημμελὲς, διότι φορολογεῖ ὄχι τὴν καθαρὰν πρόσοδον, ἀλλὰ τὰ κεφάλαια. Ἀλλὰ μήπως ὁ φόρος τῆς σταφίδος δὲν φορολογεῖ τὰ κεφάλαια; Μήπως πάντες οἱ φόροι εἰσὶν ἐπιβεβλημένοι ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος καὶ δὲν φορολογοῦσι τὰ κεφάλαια; Ἀλλὰ καὶ ἄλλο ἐλάττωμα εἶχε τὸ σύστημα ἐκεῖνο, τὴν πίεσιν, τὴν ὁποίαν ὑπεῖχον οἱ φορολογούμενοι. Τὸ ἐλάττωμα τοῦ συστήματος ἐκείνου, ὅτι δι’ αὐτοῦ δὲν φορολογεῖται ἡ καθαρὰ πρόσοδος, ἀλλὰ ἡ ἀκαθάριστος, ἠδύνατο νὰ ἐκλίπῃ, ἐὰν ἐμειοῦτο τὸ ποσοστὸν τοῦ φόρου ἀπὸ 10 εἰς 7% ἢ ἀπὸ 7 εἰς 5%, ὅτε ἡ φορολογία ἠδύνατο νὰ ἀντιστοιχῇ εἰς τὴν καθαρὰν πρόσοδον. Τὸ ἐλάττωμα ὅλως τῆς καταθλίψεως τῶν φορολογουμένων καὶ κατὰ τὴν βεβαίωσιν καὶ κατὰ τὴν εἴσπραξιν ἦτο ἐπαισθητόν· ἀλλ’ ἐὰν παρετείνετο ἐπὶ 3 ἢ 4 ἔτη ἡ κατάθλιψις αὕτη, ἡ ὁποία ἐπὶ 40 ἔτη προηγουμένως ἐξηκολούθει, δὲν ἤθελον κινδυνεύσει τὰ μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἀνετράπησαν καὶ ἐζημιώθησαν τὰ μέγιστα ὑπὸ τὴν σημαίαν τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τῆς δεκάτης καὶ τῆς ἀντικαταστάσεως αὐτοῦ διὰ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ποιήσωμαι μικρὰν ἀναδρομὴν ἐπὶ τὸ παρελθὸν, πρὶν ἢ μεταβῶ εἰς τὸ δεύτερον μέρος τοῦ λόγου μου. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὅσα εἶπε προχθὲς, δὲν εἶπεν αὐτὰ πρώτην φορὰν εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος διετέλεσεν ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1880, καὶ συναγωνισθεὶς ἐκθύμως ὑπὲρ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου συνέδραμεν οὕτως αὐτὸν, ὡς ἂν ἔλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῆς χειρὸς καὶ ἀνήγαγεν αὐτὸν εἰς τὴν πρωθυπουργίαν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ἂν δὲν σφάλλωμαι, εἶναι ὁ πρόεδρος καὶ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῆς μετὰ τὴν ἐπιστράτευσιν τριετίας τοῦ 1887, τοῦ 1888 καὶ 1889· δὲν ἐνθυμοῦμαι ἂν ᾖναι καὶ τοῦ 1890. Αἱ ἔννοιαι τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἦσαν ἀδελφωμέναι μὲ τὰς ἐννοίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, ἐνέχεται δ’ οὗτος εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅσον ἐνέχεται αὐτὸς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου· διότι, ἂν δὲν ἔχῃ νομικὴν εὐθύνην ἐπὶ ταῖς οἰκονομικαῖς συμφοραῖς καὶ ἐπὶ ταῖς μεγάλαις πολιτικαῖς καὶ ἐθνικαῖς ζημίαις, τὰς ὁποίας ἐπήνεγκεν ἡ πολιτεία τοῦ κ. Τρικούπη, ἔχει ὅμως βαρεῖαν ἠθικὴν εὐθύνην, ἡ ὁποία, ἐὰν ἐξατμιζομένη ἀποκρυσταλλοῦται ἐν μόνῳ τῷ ἐλέγχῳ τῆς συνειδήσεως αὐτοῦ, ἠνάγκαζε πάντως αὐτὸν νὰ ἀμυνθῇ προχθὲς, ἔστω καὶ διὰ τελευταίαν φορὰν, ὅπως βεβαιώσῃ κἂν ἡμᾶς περὶ τῆς ἀγαθοπιστίας του. Πάσας τὰς θεωρίας, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξε, περὶ δανείων καὶ περὶ ἐλλειμμάτων, πολλάκις εἶχε κατὰ τὸ παρελθὸν ἐκθέσει εἰς τὴν Βουλήν· ἐὰν δ’ ἀνατρέξητε εἰς τὰς συζητήσεις τοῦ 1885, θέλετε εὑρεῖ αὐτὰς αὐτολεξεὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ἐστενογραφημένοις πρακτικοῖς τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα δύναμαι νὰ σᾶς ἀναγνώσω. Ἐπαναλαβὼν ὅσα ἄλλοτε ὑπερασπιζόμενος τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ κ. Τρικούπη εἶχεν εἰπεῖ εἰς τὴν Βουλήν, μὲ ἠνάγκασε νὰ ἐπαναλάβω καὶ ἐγὼ ἀχθόμενος ὅσα πλειστάκις εἶπον πρὸς τὴν Βουλὴν, διότι δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀφήσω ἄνευ ἀναιρέσεως τοσαύτας ἀνακριβείας καὶ συλλογισμοὺς τοσούτον ἐσφαλμένους, εἰ καὶ πλειστάκις εἶχον ἀναιρέσει αὐτοὺς, ἐπικαλεσθεὶς μάλιστα ἄλλοτε αὐτὰ ὅσα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἐν ἄλλῃ εὐκαιρίᾳ εἶχεν εἰπεῖ ἢ εἶχε γράψει, καὶ ἀναγνοὺς τὰ κείμενα τῶν προγενεστέρων λόγων αὐτοῦ, δι’ ὧν διεψεύδοντο οἱ μεταγενέστεροι. Ἐνθυμεῖσθε τὴν μακρὰν συζήτησιν περὶ τοῦ περισσεύματος, τὸ ὁποῖον ἀνήγγειλεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ὡς Πρωθυπουργός, ὅτι εἶχε κατορθώσει νὰ ἀσφαλίσῃ ἐπὶ τῆς διαχειρίσεως τοῦ ἔτους 1887; ἐνθυμεῖσθε τοὺς πίνακας τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων, τοὺς ὁποίους κατέθηκεν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1887, ὅτε εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1888, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι τὸ περίσσευμα τῆς χρήσεως τοῦ 1887 ἦτο ἐξησφαλισμένον· ἐνθυμεῖσθε τὰ ποσὰ τῶν ἐξόδων, τὰ ὁποῖα εἶχε παραλείψει ἀπὸ τὰ ἐν τοῖς πίναξιν ἐκείνοις ἀναγεγραμμένα ἔξοδα, ἵνα ἀποπλανήσῃ τὴν Βουλὴν καὶ πείσῃ αὐτὴν περὶ τῆς ὑπεροχῆς τῶν ἐσόδων ἐπὶ τὰ ἔξοδα. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἦτο εἰς τὸ πλευρόν του καὶ τότε, ἀγωνιζόμενος καὶ οὗτος, ἵνα πείσῃ περὶ τούτου τὴν Βουλήν. Τρὶς ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, καὶ διὰ τοῦ φυλλαδίου τούτου ἐδημοσιεύθησαν ὅσα τότε εἶπον, ἀνασκευάζων τοὺς ἰσχυρισμοὺς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος καὶ διὰ τῶν ἐκθέσεων καὶ τῶν λόγων αὐτοῦ τούτου τοῦ κ. Σιμοπούλου. Μοὶ ἀποβαίνει ὄντως ἐπαχθὲς νὰ ἐπαναλάβω πάντα ταῦτα, τοῦτο δὲ θέλει εἶσθαι καὶ εἰς ὑμᾶς ἐπαχθὲς, διότι ἠκούσατε αὐτά. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατεδείχθη εἰς ὑμᾶς τότε, ὅτι διὰ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων εἶχεν ἀποτίσει καὶ τοὺς τόκους τῶν προκαταβολῶν τοῦ δανείου τῶν 170.000,000 οἵτινες ἀνῆκον εἰς τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ· ὅπερ ἀπέκρυπτε καὶ ἠρνεῖτο· ὅτι κατεδείχθη εἰς τὴν Βουλὴν ἡ λαθροχειρία, δι’ ἧς ἀπέκρυπτεν, ὅτι δὲν εἶχε καταθέσει εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν πρὸς μείωσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τὸ ποσὸν 13 καὶ πλέον ἑκατομμυρίων εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, ὅπερ ἀντιστοίχει εἰς τὰ 10 ἑκατομμύρια, καὶ εἰς τοὺς τόκους αὐτῶν, τὰ ὁποῖα εἶχε δανεισθῆ εἰς χρυσὸν, ἵνα πληρώσῃ τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῶν δανείων· ὅτι διὰ πληροφοριῶν ἀτελῶν ἢ μεμελετημένως διεστραμμένων, διὰ συγχύσεως τῶν πραγμάτων, καὶ διὰ τολμηρᾶς ἀνατροπῆς τῆς ἀληθείας καὶ ἐν ταῖς λογιστικαῖς πράξεσι καὶ ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν χρημάτων ἠγωνίζοντο ἀμφότεροι νὰ ἀποπλανῶσι τὴν Βουλὴν. Κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους ἐγὼ ἀνεκοίνουν πρὸς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1887, τὸ ἔλλειμμα τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους ἐκείνου ἤθελεν εἶσθαι οὐχὶ σύνηθες, ἀλλὰ σημαντικόν, διότι 17 καὶ πλέον ἑκατομμύρια εἶχον διαθέσει ἐκ τῶν κεφαλαίων τοῦ δανείου τῶν 135,000,000 καὶ δαπανήσει εἰς τακτικὰς ἀνάγκας, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε νὰ πληρωθῶσι διὰ τῶν τακτικῶν ἐσόδων, ἐνῷ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος προσεπάθουν νὰ παραστήσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι οὐχὶ ἔλλειμμα, ἀλλὰ περίσσευμα ἔμελλε νὰ καταλίπῃ ἡ χρῆσις τοῦ 1887 Ἔκτοτε ἀνεγράφη, ὡς λόγιον, τὸ «ὄχι μόνον ἰσοζύγιον, ἀλλὰ καὶ περίσσευμα»...

§132ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἐξακολουθήσητε, κύριε Δηλιγιάννη, πολὺ ἀκόμη;

§133Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν δύναμαι ἀκόμη νὰ προσδιορίσω ἐπακριβῶς. Ἐνδέχεται νὰ ἔχω ἀνάγκην τριῶν ὡρῶν, ἐνδέχεται νὰ ἔχω ἀνάγκην 2½ ὡρῶν. Δὲν δύναμαι νὰ προσδιορίσω.

§134ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε (θόρυβος).

§135Γ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. Παπαχελᾶς ἔχει ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας. Διὰ τοῦτο ἐρωτῶ, ἂν οἱ κοιμώμενοι θεωρῶνται ὡς παρόντες. Τοιαύτη ἀγόρευσις, κύριε Πρόεδρε, δὲν πρέπει νὰ γίνεται ἐνώπιον κοιμωμένων.

§136ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ. Ὑποβάλλω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, κύριε Πρόεδρε.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν· μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 103. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 11 καὶ 45′ μ. μ.