1893.02.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 66

τῆς 16 Φεβρουαρίου 1893.

(Τρίτη).

Ὥρᾳ 5 καὶ 30′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ μετά τινα διόρθωσιν ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναφορὰ τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου Βαρυμπόμπης τῆς Τριφυλίας, ἱκετευόντων τὴν Βουλήν, ὅπως συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου ἀναστολὴν τῆς εἰσπράξεως τῶν δημοσίων φόρων, διότι ἕνεκα τῆς ἀφορίας εὑρίσκονται εἰς μεγάλην πενίαν.

§2ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη περιέχει τι ὅμοιον μὲ τὰς ἀναφορὰς τοῦ λαοῦ Πύργου, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ ταύτην εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπως ληφθῇ καὶ αὕτη ὑπ’ ὄψιν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ συστηθῇ ἡ ἀναφορά;

§4ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Διάφοροι κάτοικοι Καρπενησίου διὰ τηλεγραφήματός των πρὸς τὴν Βουλὴν παραπονοῦνται, ὅτι δὲν διωρίσθη εἰσέτι διδάσκαλος εἰς τὴν πρώτην τάξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου, οἱ δὲ ὑπάρχοντες δύο διδάσκαλοι δὲν ἐπαρκοῦσιν ἕνεκα τῆς πληθύος τῶν μαθητῶν.

§6ΚΡΟΚΙΔΑΣ. Τὴν ἀναφορὰν ταύτην ὑποστηρίζω καὶ ἐγώ, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μεριμνήσῃ.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως.

§8ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Μεθ’ ὅλας τὰς διαμειφθείσας χθὲς ἐξηγήσεις μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, συνεπείᾳ τῶν παραστάσεων τῶν κατοίκων τῆς ἐπαρχίας Ἠλείας διὰ τὴν ἀναστολὴν τῆς καταδιώξεως αὐτῶν ἐκ μέρους τοῦ Δημοσίου καὶ διὰ τὴν μεσίτευσιν τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ πρὸς παροχὴν δανείων εἰς τοὺς κτηματίας διὰ τὴν καλλιέργειαν τῶν κτημάτων αὐτῶν, θέλω αὖθις ἐπαναφέρει τὸ ζήτημα ἐν πάσῃ τῇ ἐφικτῇ συντομίᾳ, ἀφοῦ τὸ Σῶμα ἐπισπεύδει τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν του, διότι πολλὰς ἔλαβον ἐπιστολὰς σήμερον ἐξ Ἠλείας ἐκ μέρους συνεπαρχιωτῶν μου, παρεπιδημούντων ἢ διαρκῶς διαμενόντων ἐκεῖ, καὶ ἄλλων φίλων. Ἡ κατάστασις, εἰς ἣν περιῆλθον οἱ κτηματίαι πρὸ πάντων σταφιδώνων καὶ ἀμπελώνων, εἶναι ὄντως ἀπελπιστική, ἂν δὲ δὲν εὑρίσκοντο εἰς τοιαύτην κατάστασιν, δὲν ἤθελον ποτὲ καταφύγει εἰς τοιαύτας παρακλήσεις καὶ τοιαύτας ἐκλιπαρήσεις. Εἶναι γνωστὸς ὁ ὑπερήφανος καὶ πατριωτικὸς χαρακτὴρ τῶν Πελοποννησίων, οἱ ὁποῖοι πάντοτε ἔσπευσαν μετ’ αὐταπαρνήσεως καὶ αὐτοθυσίας εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν πρὸς τὴν πατρίδα καθηκόντων καὶ ὑποχρεώσεων αὐτῶν. Διὰ νὰ ἀναγκάζωνται δὲ νὰ ζητῶσιν ἤδη τὰ ἐξαιρετικὰ ταῦτα μέτρα, περὶ ὧν ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἶπον, σημαίνει ὅτι περιέστησαν εἰς ἀνοικονόμητον ἄλλως θέσιν. Καὶ δὲν εἶναι δυστυχῶς μόνοι οἱ Ἠλεῖοι, οἱ ὁποῖοι περιέστησαν εἰς τὰς δεινοτάτας ταύτας περιστάσεις. Ἐπίσης, ἔστω καὶ ἐν ἐλάσσονι μέτρῳ, πάσχουσιν οἱ κάτοικοι τῶν πλείστων, ἂν μὴ ἁπασῶν τῶν σταφιδοπαραγωγῶν ἐπαρχιῶν. Ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τῆς νοτίου καὶ τῆς βορείου Πελοποννήσου, τουτέστιν εἰς τὴν Ἠλείαν, τὴν Τριφυλίαν, τὴν Μεσσήνην, τὰς Καλάμας, τὴν Πυλίαν, τὴν Ἀχαΐαν, τὴν Αἰγιάλειαν, τὴν Κορινθίαν καὶ ἐν τῇ νήσῳ Ζακύνθῳ, ὅπου προσετέθη τελευταῖον καὶ ἡ ἐκ τῶν σεισμῶν πανωλεθρία, ἐβεβαίωσε τὸ Δημόσιον δυνάμει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892 μέχρι τέλους τοῦ Δεκεμβρίου περὶ τὰ 19,000,000 δημόσιον φόρον μετὰ τῶν τελωνειακῶν τελῶν ἐξαγωγῆς, ἐξαιρέσει τῶν τελῶν τῆς εἰσαγωγῆς. Ἐκ τῶν τελῶν δὲ τῆς ἐξαγωγῆς καὶ ἐκ τῶν ἄλλων φόρων καὶ δικαιωμάτων θέλει βεβαιώσει ἐντὸς τῆς οἰκονομικῆς χρήσεως περὶ τὰ 4 ἔτι ἑκατομμύρια. Ἐκ τῶν βεβαιωθέντων εἰσέπραξε μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου, μεθ’ ὅλας τὰς ἐξαιρετικῶς δυσχερεῖς οἰκονομικὰς περιστάσεις τῶν κατοίκων, περὶ τὰ 15,000,000, εἰς ἃ δὲν συμπεριλαμβάνονται τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη. Προκύπτει λοιπὸν καὶ ἐντεῦθεν, ὅτι αἱ ἐπαρχίαι αὗται εἶναι ὁ κυριώτερος παράγων τῶν προσόδων τοῦ Κράτους, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ἰδιαιτάτη ὀφείλεται πρὸς αὐτὰς προσοχὴ καὶ μέριμνα ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἐξ ἴσου συμφέρει τῇ Κυβερνήσει ἡ συνδρομὴ τῶν κατοίκων εἰς τὴν διευκόλυνσιν τῆς καλλιεργείας τῶν κτημάτων των ἐν τῇ παρούσῃ ἐπικαίρῳ ὥρᾳ, διότι στεροῦνται οὐ μόνον τῶν μέσων τῆς καλλιεργείας, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν τῆς συντηρήσεως· ἐὰν δὲ μείνωσιν ἀκαλλιέργητοι οἱ σταφιδῶνες καὶ οἱ ἀμπελῶνες, οἵτινες ἀποτελοῦσι τὴν κυριωτέραν, ἂν μὴ τὴν μόνην γεωργικὴν κτῆσιν κατὰ τὰ μέρη ἐκεῖνα, ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ βεβαιώσῃ ἢ πολλοστημόριον μόνον τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὑπελόγισε διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων τοῦ τρέχοντος ἔτους, ἔτι δ’ ὀλιγώτερα θὰ εἰσπράξῃ. Ἂν ἐνεργήσῃ τελεσφόρως καὶ ἐγκαίρως ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ἡ Τράπεζα διευκολύνῃ τὰς δοσοληψίας μὲ τοὺς κτηματίας, ἑτέρωθεν δὲ λάβῃ τὸ μέτρον νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ἐπιτραπῇ ἡ ἀναστολὴ τῆς καταδιώξεως τῶν ὀφειλετῶν τοῦ Δημοσίου, θέλει πράξει ἔργον ἀνυπολογίστου ὠφελείας πρόξενον καὶ εἰς τοὺς κτηματίας καὶ εἰς τὸ Δημόσιον. Πρὸ 40 περίπου ἐτῶν, ὅτε ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἀνήρχετο περίπου εἰς 15,000,000, ἡ Κυβέρνησις τῶν χρόνων ἐκείνων, καθ’ ὃ εἶχε καθῆκον περὶ θεραπείας τῶν ἀναγκῶν τῶν κατοίκων, ὁσάκις εὑρίσκοντο εἰς παρομοίας περιστάσεις, ἤνοιξε τὰς ἀποθήκας τοῦ Δημοσίου καὶ διένειμεν ἐκ τῶν ἐν αὐταῖς ἐναποταμιευμένων σιτηρῶν ἐπὶ πιστώσει περὶ τὰς 140,000 κοιλῶν σιτηρῶν πρὸς τοὺς κατοίκους τῶν ἐπαρχιῶν Ὀλυμπίας, Τριφυλίας καὶ Ἠλείας, ἴσως δ’ ἀκόμη καθυστεροῦνται τὰ ὀφειλόμενα. Δὲν ἐδείχθη δὲ ποτὲ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τόσον αὐστηρὰ καὶ ἀνένδοτος περὶ τὴν καταδίωξιν καὶ τόσον ἀδιάφορος εἰς τὰ παθήματα τῶν κατοίκων, ὅπως τανῦν παρατηρεῖται, εἰς ὅπερ ἄλλως ἐπιθυμῶ ν’ ἀπατῶμαι. Ἀφοῦ δὲ κατὰ τὸ ἔτος 1854 τοσαύτας ἐποιήσατο θυσίας τὸ Κράτος πρὸς διάσωσιν μεγίστης μερίδος τῶν κατοίκων ἀπὸ τοῦ λιμοῦ, δὲν δικαιοῦνται σήμερον οἱ δυστυχήσαντες κάτοικοι τῶν πλουσιωτέρων ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους νὰ ζητήσωσι νὰ μεσιτεύσητε παρὰ ταῖς Τραπέζαις ὅπως παραχωρηθῶσιν εἰς αὐτοὺς δάνεια ἐξησφαλισμένα καὶ ὅπως ἀναστείλητε τὴν καταδίωξιν τῶν ἐξ αὐτῶν ὀφειλόντων εἰς τὸ Δημόσιον; Φρονῶ δὲ, ὅτι ἐν ἀνάγκῃ καὶ δι’ ἐσωτερικῶν δανείων πρέπει νὰ διευκολύνῃ τὴν δυσχέρειαν τῶν κατοίκων ἡ Κυβέρνησις.

§9ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριοι, ἀπὸ μηνῶν ἐσκέφθην, ἵνα προκαλέσω τὴν προσοχὴν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπὶ θέματος σοβαρωτάτου, ἀλλὰ δὲν εἶχον τὰς πληροφορίας ἐκείνας, τῶν ὁποίων εἶχον ἀπόλυτον ἀνάγκην, ὅπως πείσω καὶ αὐτοὺς καὶ τὴν Βουλὴν, ὅτι εἶναι ἐπείγουσα ἀνάγκη νὰ ληφθῇ νομοθετικὸν μέτρον καὶ ἐκτελεσθῇ ὑπάρχον νομοθέτητα, τὸ ὁποῖον ἀτυχῶς δὲν ἐκτελεῖται. Πρόκειται περὶ τῶν ἐργατῶν τῶν ἐργαζομένων εἰς τὰ διάφορα μεταλλεῖα καὶ ὀρυχεῖα ἐν Ἑλλάδι. Καθ’ ἑκάστην ἀναγινώσκετε εἰς τὰς ἐφημερίδας διάφορα δυστυχήματα συμβαίνοντα ἐκεῖ, διότι ἀτυχῶς τῶν δυστυχῶν αὐτῶν ἀνθρώπων ἡ ζωὴ εἶναι πάντοτε ἐκτεθειμένη εἰς μεγάλους κινδύνους καὶ καθ’ ἑκάστην ἀφαιρεῖται αὕτη ἐκ τυχαίων συμβάντων, πολλάκις μὲν ἐξ ἀμελείας αὐτῶν, πολλάκις ὅμως καὶ ἐξ ἀσυγγνώστου ἀμελείας ἢ γλισχρότητος τῶν ἐφορευόντων τὰ ἔργα. Κατώρθωσα νὰ ἔχω κατάλογον λίαν σημαντικὸν, ἐκ τοῦ ὁποίου θέλετε βεβαίως πάντες ῥιγήσει, ὅταν μάθητε, ὅτι ἐντὸς ἑνὸς ἔτους ἐφονεύθησαν ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ ἑταιρίᾳ 12 ἄνθρωποι. Τὸ ἑπόμενον ἔτος εἰς τὴν αὐτὴν ἑταιρίαν εἴκοσιν ἀνθρώπινα ὄντα ἔπαθον. Βλέπετε, τὸ κακὸν αὐξάνει ὁσημέραι. Ἔχω ὀνομαστικὸν κατάλογον, σταλέντα μοι ὑπὸ ἐχεμύθειαν ὑπὸ ἀξιοπίστου ἀνδρὸς, ὃν (κατάλογον) βλέπετε ἐνώπιόν μου, καὶ ἄν τις θεωρῇ τὸν ἀριθμὸν τῶν θυσιασθεισῶν ἀνθρωπίνων ὑπάρξεων ὑπερβολικὸν, εἶμαι πρόθυμος ν’ ἀναγνώσω τὰ ὀνόματα πάντων. Ἀληθὲς μαρτυρολόγιον!...

§10ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι· εἶναι περιττόν. Προχωρήσατε.

§11ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. .. Ἐκ τῶν ἐφημερίδων δ’ ἔχω κρατήσει σημειώσεις πολλὰς, συνεχίζων, οὕτως εἰπεῖν, τὸν κατάλογον τοῦτον (ἀναγινώσκει): «Δυστύχημα ἐν ἀνθρακωρυχείῳ». Ὑπὸ τὴν κεφαλίδα ταύτην ἡ «Παλιγγενεσία» ἀναγράφει, ὅτι ἐν τινι παρὰ τὸν δῆμον Κοτυλαίων ἀνθρακωρυχείῳ, καταπεσόντος μεγάλου ὄγκου χώματος, κατεπλακώθη ἡ ἐν αὐτῷ ἐργαζομένη δεκατετραέτις Ζωὴ Φαφούτη. Σπεύσας εἰς βοήθειαν ὁ ἐργάτης Γ. Ἀδριανὸς, ὑπέστη τὴν αὐτὴν τύχην ἐκ πτώσεως ἑτέρου ὄγκου χώματος. «Δεύτερον. Ἐν Λαυρίῳ, ἡ αὐτὴ ἐφημερὶς ἀναφέρει, ὅτι ὁ ἐργάτης Ἰωάννης Σκαρλάτος ἢ Καπόνης ὠλίσθησεν, ὡς βεβαιοῖ ἔκθεσις ἐπίσημος, κατέπεσεν ἐντὸς φρέατος, ἐνῷ ἐξεπυρσοκρότει φουρνέλον ὑπ’ αὐτοῦ ἑτοιμασθὲν, καὶ οὕτω τὸ σῶμα τοῦ ἀτυχοῦς ἐργάτου μετεβλήθη εἰς μύρια τεμάχια! (συγκίνησις). «Τρίτον. Ἐν Λαυρίῳ, γράφει ἡ «Νέα Ἐφημερὶς», καταπεσὼν ἔκ τινος βαγονίου ὁ ἐργάτης Δ. Κωταγᾶς, ἐτραυματίσθη βαρέως. Ὡσαύτως οἱ ἐργάται Ἐπαμεινώνδας Χριστοδούλου καὶ Ἰωάννης Ἀρῆς, ἐργαζόμενοι ἐν τοῖς αὐτόθι μεταλλουργείοις, ἐτραυματίσθησαν σοβαρώτατα, καταπεσόντος μεγάλου ὄγκου χώματος ἐπ’ αὐτῶν». Πρὸ τινων ἡμερῶν οἱ «Καιροὶ» ἀνέφερον σπαραξικάρδιον ἀτύχημα ἐργάτου μεταλλευτοῦ· ἡ ἐφημερὶς τοῦ Λαυρίου «Σούνιον» ἀνέγραψεν ἕτερα δύο δυστυχήματα, καὶ προχθὲς ἀκόμη ἡ «Ἀκρόπολις» περιέγραφεν ἕτερον λυπηρὸν γεγονὸς, οὗ θῦμα ἦτο πάλιν ἐργάτης μεταλλείου! Εἶναι, Κύριοι, ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα ἐπείγοντα καὶ αὐστηρά. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι θέλει ἀφυπνισθῆ ἡ φιλανθρωπία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, καὶ ὅτι θὰ λάβωσιν αὐστηρὰ μέτρα, ὅπως ἐπιτηρῶνται αἱ ἐργασίαι τῶν ἑταιριῶν ἢ τῶν ἀτόμων δι’ εἰδικῶν ἐπιθεωρητῶν. Ἔχω πληροφορίας, ὅτι εἰς μίαν περίστασιν ὁ μηχανικὸς τῆς ἑταιρίας ἢ ὁ ἐπιστάτης διέταξεν ἐργάτην τινὰ νὰ ἐργασθῇ εἰς ὡρισμένον τι μέρος· ὁ ἐργάτης τῷ ὑπέδειξεν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐργασθῇ ἐκεῖ, διότι ἐπεκρέματο μέγας ὄγκος καὶ ὑπῆρχε κίνδυνος νὰ καταπέσῃ· ὁ μηχανικὸς τὸν ἠνάγκασε νὰ ἐργασθῇ ἐκεῖ, καὶ μὲ τὸ πρῶτον κτύπημα τῆς σκαπάνης ὁ ὄγκος κατέπεσε καὶ ὁ ἐργάτης κατεπλακώθη, φονευθεὶς αὐτοστιγμεί! Πρὸ ὀλίγων μηνῶν ἢ ἡμερῶν εἷς ἐργάτης εἰσῆλθεν εἰς τὸν κάλαθον, ἵνα ἀνέλθῃ ἐκ τοῦ ὑπογείου, ἀνεσύρθη, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγα λεπτὰ κόπτεται τὸ σχοινίον, πίπτει ἐντὸς καὶ θρυμματίζεται! Εὐτυχῶς δὲ 3 ἢ 4 ἐργάται, εὑρισκόμενοι ὑπὸ τὸ φρέαρ, ἐσώθησαν παραμερίσαντες ἐγκαίρως, ἄλλως ἀφεύκτως θὰ ἐφονεύοντο καὶ αὐτοί. Ἔλαβον τὴν πληροφορίαν, ὅτι, ὅτε ἐπέμφθη τις ὑπὸ τῆς ἀρχῆς, ἵνα ἐξετάσῃ, τῷ ἐπεδείχθη τὸ σχοινίον, τὸ ὁποῖον ἦτο στερεῶς ἐκ σύρματος κατασκευασμένον, ἀλλὰ δὲν τῷ ἐπεδείχθη τὸ μέρος, ὅπου ἐκόπη τὸ σχοινίον, καὶ ὅπερ ἦτο ἐφθαρμένον, φαγωμένον. Ἕτερος ἐργάτης ἐπὶ ἑνὸς κάῤῥου, περιέχοντος μετάλλευμα, ἐπορεύετο, ὅτε ἡ ἐπελθοῦσα ἁμαξοστοιχία, νομίζω, ἢ ἕτερόν τι γεγονὸς τυχαῖον, ἀνέτρεψε τὸ κάῤῥον καὶ ἐφόνευσε τὸν καῤῥαγωγόν. Μεταβαίνουσι καὶ εἰδοποιοῦσι τὸν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἐργασίας ταύτης περὶ τῶν συμβάντων. Γνωρίζετε ποία ἦτο ἡ πρώτη του λέξις; «τὸ ἄλογον ἔπαθε τίποτε;» Ὄχι, τῷ ἀπήντησαν. «Ἔ, ντὲν μπειράζει!» Δὲν πειράζει, ἐὰν ἔπαθεν ὁ ἄνθρωπος, ἀφοῦ ἐσώθη τὸ ἄλογον!

§12ΡΙΚΑΚΗΣ. Ποῦ ἔγεινεν αὐτό;

§13ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐν Ἑλλάδι. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ προέλθω εἰς προσωπικὰς συζητήσεις, οὔτε νὰ ἐπιτεθῶ κατὰ ὡρισμένης ἑταιρίας. Ἀπεχθάνομαι τοὺς προσωπικοὺς ἀγῶνας. Ἐγὼ ἐπιδιώκω τὴν διόρθωσιν τῶν κακῶν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῶν ἀτυχῶν ἐργατῶν. Ἄλλως τε εἶμαι βέβαιος, ὅτι καὶ ὁ διευθυντὴς τῆς Γαλλικῆς ἑταιρίας κ. Σερπιέρης καὶ πᾶς ἄλλος οἱασδήποτε ἑταιρίας θὰ λυπῆται, ὡς ἄνθρωπος, διὰ τὰ δυστυχήματα ταῦτα· μάλιστα εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὁ κ. Σερπιέρης καὶ καλὴν καρδίαν ἔχει καὶ φιλάνθρωπα αἰσθήματα. Τὸ ζήτημα εἶναι ὅμως, ὅτι πολλοὶ ἄνθρωποι φονεύονται καὶ περισσότεροι τραυματίζονται, καθιστάμενοι ἀνίκανοι δι’ ἐργασίαν προσκαίρως, ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἰσοβίως, ἕνεκα ἐλλείψεως ἐπιβλέψεως κυρίως. Ἐγὼ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπειδὴ θὰ ἔχῃ καιρὸν ἄφθονον ἤδη, νὰ ζητήσῃ καὶ λάβῃ ἐμπεριστατωμένως πάσας τὰς πληροφορίας περὶ τῶν δυστυχημάτων τῶν τελευταίων ἐτῶν, τῶν αἰτίων καὶ τῆς μερίμνης, ἥτις ἐλήφθη ὑπὲρ τῶν παθόντων ἐργατῶν ἢ τῶν οἰκογενειῶν αὐτῶν εἰς διαρκῆ ἢ πρόσκαιρα βοηθήματα παρὰ τῶν ἑταιριῶν, καὶ περὶ τῆς τιμωρίας τῶν ἀποδειχθέντων ὡς ὑπαιτίων. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω,—διότι ἔχω φάκελλον, εἰς τὸν ὁποῖον περιέχονται πολλαὶ πληροφορίαι, ληφθεῖσαι ἀπὸ ἀνθρώπους τῆς τάξεως ἐκείνης, ἡ ὁποία δὲν ψεύδεται ἐπὶ τῶν τοιούτων θεμάτων,—ὅτι ἡ Ἑταιρία τῶν Μεταλλουργείων Λαυρίου, ὑποβάλλουσα ἴσως τοὺς ἐργάτας εἰς ἄλλας στενοχωρίας, περὶ ὧν εὐτυχῶς δὲν γίνεται πλέον λόγος, παρέχει συντάξεις διαρκεῖς πρὸς τοὺς παθόντας καὶ βοηθήματα πρόσκαιρα κατὰ τὰς περιστάσεις, ἔχουσα ταμεῖον ἀλληλοβοηθείας τῶν ἐργατῶν. Ἐν τῷ νόμῳ περὶ Μεταλλείων ἐλήφθη περὶ τῆς βοηθείας καὶ περιθάλψεως τῶν ἐργατῶν καὶ τῶν οἰκογενειῶν αὐτῶν, ἐν περιπτώσει δυστυχημάτων, φροντὶς νομοθετική. Ἡ Βουλὴ ἡ Ἑλληνικὴ ὁμολογουμένως ἐδείχθη πάντοτε φιλάνθρωπος, καὶ πολλάκις ἐψήφισε νόμους ἀρίστους καὶ χρησίμους, ἀλλ’ ἀτυχῶς οἱ ἄριστοι τῶν νόμων, οἱ καλοὶ καὶ χρήσιμοι νόμοι, οἱ προστατευτικοὶ τῶν πτωχῶν καὶ ἀδυνάτων, δὲν ἐφαρμόζονται ὑπὸ τῆς εἰς οἰκτρὰν κατάστασιν περιελθούσης δημοσίας ὑπηρεσίας.

§14ΠΑΧΥΣ. Αἱ ἑταιρίαι πάντοτε ἐξετέλεσαν τὸν νόμον καὶ καταβάλλουσι τὸ κατὰ τὸν νόμον ποσοστόν.

§15ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν ἐννοῶ ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου τὴν εἴσπραξιν τοῦ ποσοστοῦ. Δὲν μ’ ἐνοήσατε, κύριε Παχύ. Ὁμολογῶ, ὅτι αἱ ἑταιρίαι κατέβαλον καὶ καταβάλλουσι, πιστεύω, ἀνελλιπῶς τὰ νενομισμένα, ἀλλ’ οὐδὲ λεπτὸν ἐκ τῶν πολλῶν χιλιάδων περιῆλθεν εἰς ἐργάτην παθόντα, ἢ τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ· μόνον εἰς ἕνα ἐν διαστήματι τριάκοντα καὶ δύο ἐτῶν ἐδόθη μικρόν τι ποσὸν ἐφ’ ἅπαξ ὀλίγων δραχμῶν, καὶ εἰς μίαν χήραν, Ἰταλίδα καὶ ταύτην, μηνιαία σύνταξις, εἶμαι δὲ βέβαιος, ὅτι ἐκ τῶν χρημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα προωρίσθησαν διὰ τὸν ἀτυχῆ ἐργάτην, διὰ τὴν χήραν, διὰ τὸ ὀρφανὸν, πολλαὶ χιλιάδες ἐξητμίσθησαν ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους, εἰς τοὺς ὁποίους εἶχον δοθῆ πρὸς φύλαξιν. Αὐτὰ δὲν τὰ γνωρίζετε, κύριοι συνάδελφοι. Ἀκούσατε καὶ θαυμάσατε, ἂν δύνασθε. Εἷς Ὑπουργὸς εὑρέθη καὶ ἠρώτησε, τί συμβαίνει, ποῦ εὑρίσκεται τὸ ταμεῖον, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος περὶ μεταλλείων σαφέστατα, φιλανθρωπότατα, εὐρωπαϊκώτατα ἐμερίμνησε νὰ ἱδρύσῃ εἰς βοήθειαν τῶν ἐργατῶν τῶν μεταλλείων καὶ ὀρυχείων. Κατὰ τὸ ἄρθρον 31 τοῦ νόμου τούτου (ἀναγινώσκει): «ἐπιβάλλεται εἰς τὸν ἰδιοκτήτην τοῦ μεταλλείου προσέτι ἓν ἑκατοστὸν τῆς δραχμῆς φόρος ἐπὶ τοῦ καθαροῦ προϊόντος, ἵνα ἀπαρτισθῇ ἐξ αὐτοῦ ἀποθεματικὸν κεφάλαιον πρὸς βοήθειαν καὶ περίθαλψιν τῶν ἐργατῶν καὶ τῶν οἰκογενειῶν αὐτῶν, ἐν περιπτώσει δυστυχημάτων. Ἰδιαίτερον διάταγμα θέλει κανονίσει τὴν διαχείρισιν τοῦ κεφαλαίου τούτου». Μετὰ εἴκοσιν ὅλα ἔτη, μόλις τὸ 1892, ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη ἐξέδωκε τὸ διάταγμα περὶ τῆς διαχειρίσεως τοῦ ποσοῦ τοῦ εἰσπραττομένου παρὰ τῶν ἑταιριῶν, καὶ αἵτινες, εἶμαι βέβαιος, δὲν πληρόνουσι τὸ ποσὸν τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων φόρων εἰς τὸ Δημόσιον. Τὸ κακὸν εἶναι, ὅτι αἱ ἐπιτροπαί, αἱ ἀποτελούμεναι ἀπὸ πρόσωπα ὑψηλὰς θέσεις κατέχοντα, δὲν ἐκτελοῦσι τὰ ὡς πάρεργα θεωρούμενα ὑπ’ αὐτῶν καθήκοντα, διὸ καὶ ἐγὼ ἐκηρύχθην πάντοτε ἐναντίος τῶν ἐπιτροπῶν αὐτῶν, ὡς ἀχρήστων καὶ μᾶλλον ἐπιβλαβῶν, ἕνεκα τῆς ἀδρανείας αὐτῶν. Ἀπὸ ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα διατάσσει ὁ νόμος ὑπὲρ τῶν πτωχῶν παθόντων ἐργατῶν, αἱ ἐπιτροπαὶ αὐταὶ τίποτε δὲν ἀπεφάσισαν νὰ πράξωσι!

§16ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὑπάρχει πλήρης ἐκκαθάρισις τοῦ καταβληθέντος ποσοῦ.

§17ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἀκούσατε, Κύριοι, τὴν ἐκκαθάρισιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, καὶ κρίνατε. Εἰσεπράχθησαν μέχρι τοῦδε 211,167 δραχμαὶ καὶ εἶχον ἀγορασθῆ μετοχαί, τοιαύτη ὅμως ἀταξία καὶ ἀκαταστασία ὑπάρχει περὶ τὴν διαχείρισιν τοῦ ταμείου τούτου, ὥστε οὐδεὶς γνωρίζει τί ἔχει ἀκριβῶς τὸ ταμεῖον σήμερον. Ὁ ταμίας ἢ ὑποταμίας, ὅστις διαχειρίζεται τὸ ταμεῖον αὐτὸ, λαμβάνει ἀποζημίωσιν γενναίαν 30 δραχμῶν κατὰ μῆνα καὶ ἔχει βοηθὸν διὰ τὴν γραφικὴν ἐργασίαν, λαμβάνοντα ἑτέρας δραχμὰς 20 ὡς ἐπιμίσθιον, καὶ διὰ γραφικὴν ὕλην ὅσα ἐγκριθῶσιν ἐδαπανήθησαν δὲ διὰ τὸ ταμεῖον αὐτὸ εἰς ἐπιμίσθια ὑπαλλήλων δραχμαὶ 7,000 περίπου, ἠγοράσθησαν μετοχαὶ καὶ εἰσπράττονται τόκοι· οὔτε πόσαι μετοχαὶ ἠγοράσθησαν, δύναται νὰ ἐξακριβωθῇ, οὔτε πόσοι τόκοι εἰσεπράχθησαν. Τὸ ποσὸν ἀνῆλθεν ἢ ἀνέρχεται κατὰ συμπερασμὸν εἰς 265,000 δραχμάς. Ὁ νόμος ὁρίζει, ὅτι μόνον τὸ ⅒ κρατεῖται δι’ ἀποθεματικὸν κεφάλαιον, τὰ δὲ 9/10 τῶν εἰσπράξεων διανέμονται εἰς τοὺς παθόντας. Θὰ μ’ ἐρωτήσητε, τί γίνονται τὰ χρήματα αὐτά; πόσοι περιθάλπονται δι’ αὐτῶν; Ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ διατάγματος τοῦ 1882 ἐδόθησαν μισθοὶ 7,000 δραχμῶν, ἐδόθησαν καὶ εἰς ἕνα μεσίτην, ὡς δικαίωμα ἀγορᾶς μετοχῶν, ἀρκεταὶ ἑκατοντάδες δραχμῶν! Εἰς ἐργάτην παθόντα ἢ εἰς οἰκογένειαν ἐργάτου παθόντος ἐν μεταλλείῳ οὐδεμία ἐδόθη ἀποζημίωσις, μόνον δὲ, ὡς εἶπον, εἰς ἕνα πατέρα ἐργάτου, Συρῖγον καλούμενον, ἅπαξ, καθ’ ὅλην τὴν ὕπαρξιν τοῦ νόμου τούτου, ἐδόθησαν 50 δραχμαί.

§18ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ πρῶτος λαβὼν ἦτο Ἰταλός.

§19ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐδόθη ἀποζημίωσις καὶ εἰς ἕνα Ἰταλὸν ἐργάτην.

§20ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Εἰς τὴν χήραν τοῦ Ἰταλοῦ ἐδόθη, ὡς προεῖπον, ἡ μόνη σύνταξις πρὸ ἑνὸς ἔτους. Ἔχω ἐπίσημον ἔκθεσιν τοῦ παρέδρου παρὰ τῷ ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ κ. Γ. Ἀναγνωστοπούλου καὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ἐπιθεωρητοῦ κ. Νικολοπούλου, ἥτις φέρει χρονολογίαν 19 Μαΐου 1892. Εἰκονίζει δὲ μὲ τὰ μελανώτερα χρώματα τὴν λειτουργίαν τοῦ ταμείου τούτου. Περικοπὰς μόνον θέλω σᾶς ἀναγνώσει, διότι αἰσχύνομαι νὰ ἀναγνώσω τὸ ὅλον, διὰ λογαριασμὸν τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ὡς τὴν κατήντησαν (ἀναγινώσκει): «Ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν πλήρης ἀταξία καὶ σύγχυσις ἐπεκράτει ἐν τοῖς βιβλίοις, ἅτινα ἐκρατοῦντο, δὲν ἐκρατοῦντο δὲ ποσῶς τὰ σπουδαιότερα τῶν βιβλίων. «Οὕτω τὸ γραφεῖον τοῦ Συμβουλίου δὲν γνωρίζει καὶ σήμερον ἔτι πόσα ἐβεβαιώθησαν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ ΧΝʹ νόμου ὑπὲρ τοῦ ταμείου τούτου ἐκ τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς καθαρᾶς προσόδου τῶν μεταλλείων, πόσα ἐκ τῶν βεβαιωθέντων εἰσεπράχθησαν ὑπὸ τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τοῦ ταμείου, πόσα τῶν εἰσπραχθέντων ἀπεδόθησαν εἰς αὐτὸ, μάλιστα δὲ, ἂν τὰ ὑπὸ τοῦ Δημοσίου ἀποδοθέντα εἰσήχθησαν εἰς τὸ ταμεῖον ἢ ἄλλην ἐτράπησαν ὁδόν! Δὲν ἐγίνωσκεν ἔτι τὸ γραφεῖον τοῦ Συμβουλίου, πότε καὶ πόσαι ἠγοράσθησαν διὰ τῶν χρημάτων τοῦ ταμείου τούτου ὁμολογίαι ἐθνικῶν δανείων, καὶ ἐπὶ τίνι τιμῇ, καὶ τοῦτο, διότι οὐδεμία ἐγγραφὴ ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1888 φέρεται ἐν τῷ βιβλίῳ τῆς πιστοχρεώσεως περὶ ἀγορᾶς ὁμολογιῶν. «Δὲν ἐβεβαιώθησαν δραχμαὶ 4,430 καὶ 89/00. Σημειωτέον ὅμως, ὅτι τὰ βιβλία τοῦ Ὑπουργείου δὲν περιλαμβάνουσι καὶ ἄλλα ποσὰ, ἅτινα ὀφείλονται εἰς τὸ ταμεῖον τῶν μεταλλευτῶν. «Ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1891 ἐχορηγήθησαν ἐκ τοῦ ταμείου τούτου μόνον δραχμαὶ 50 εἰς περίθαλψιν τοῦ Π. Συρίγου, πατρὸς τοῦ ἐν μεταλλείῳ φονευθέντος Γεωργίου Συρίγου. Καὶ δὲν ἦτο μὲν κατὰ τὸ μακρὸν τοῦτο χρονικὸν διάστημα ἡ μόνη αἴτησις ἡ ὑποβληθεῖσα πρὸς περίθαλψιν ἡ τοῦ Συρίγου, διότι ἐν τοῖς περισωζομένοις ἀρχείοις τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου εὑρίσκονται καὶ ἄλλαι αἰτήσεις, ἀλλὰ τὸ Συμβούλιον, ὅπερ ἐκ τοῦ κανονισμοῦ τῆς 14 Ἀπριλίου 1883 εἶναι ὑπόχρεων νὰ δεχθῇ ἢ ἀποῤῥίψῃ τὰς τοιαύτας αἰτήσεις ἐντὸς μηνὸς, οὐδὲν ἄχρι τοῦδε ἀπεφάσισε, καίτοι πολλὰ παρῆλθον ἔτη, περὶ τῶν ἐν τῷ γραφείῳ αὐτοῦ εὑρισκομένων ἐκκρεμῶν αἰτήσεων.» Οἱ δυστυχεῖς ἐργάται ἐργάζονται, διακινδυνεύουσι τὴν ζωήν των, φονεύονται ἢ καθίστανται ἀνάπηροι, προσέρχονται ἵνα ζητήσωσι τὰ χρήματα τὰ ἴδια ἑαυτῶν. Ὑποβάλλουσιν αἰτήσεις πρὸς τὸ Συμβούλιον τοῦτο, τὸ ἀνώτατον, καὶ αὐτὸ τὸ Συμβούλιον δὲν σκέπτεται κἂν νὰ μάθῃ, ἐὰν ὁ δυστυχὴς αὐτὸς ἐργάτης, ὁ ὁποῖος στερεῖται τῆς χειρὸς ἢ τοῦ ποδὸς, ἔχῃ ἀνάγκην βοηθείας, ἵνα ζήσῃ, ἂν ἡ χήρα καὶ τὰ ὀρφανὰ τοῦ φονευθέντος ἐργάτου πεινῶσι καὶ γυμνητεύωσιν, ἐνῷ ἑκατοντάδες χιλιάδων δραχμῶν, ἀνήκουσαι εἰς αὐτοὺς κατὰ νόμον, μένουσι κεκλεισμέναι ἐν τοῖς ταμείοις, ἢ κλέπτονται ἀσυστόλως ὑπὸ ἀσυνειδήτων διαχειριστῶν. Εἶναι ὁμολογουμένως οἰκτρὰ ἡ κατάστασις τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Ἐλπίζω ὅτι τοὐλάχιστον ἡ ἀποκάλυψις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν παθόντων, ἣν ἐποιησάμην εἰς ἡμᾶς σήμερον, καὶ τὴν ὁποίαν θὰ συνεχίσω καὶ εἰς τὴν προσεχῆ σύνοδον, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλω πάλιν σᾶς ἀναφέρει τὰ ὀνόματα ὅλων τῶν φονευθέντων καὶ παθόντων, καὶ ἡ ἀπόδειξις τῆς πλήρους ἀδρανείας τοῦ νόμου περὶ ταμείου τῶν παθόντων ἐργατῶν θέλει συγκινήσει τοὺς κ. Ὑπουργοὺς καὶ θέλει τοὺς πείσει νὰ μεριμνήσωσι περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου ὡς πρὸς ἀμφότερα. Σήμερον εἰς ἄλλα μέρη τοῦ κόσμου, τὰ μᾶλλον πεπολιτισμένα, Αὐτοκράτορες καὶ Βασιλεῖς συναγωνίζονται πρὸς τὰ Κοινοβούλια καὶ τοὺς φιλανθρωπικοὺς συλλόγους πρὸς ἐξεύρεσιν τῶν μέσων καὶ νομοθέτησιν τῶν γενναιοτέρων νόμων εἰς προστασίαν τῶν ἐργατικῶν τάξεων. Ἀπαγορεύουσιν ἢ περιορίζουσι τὴν ἐργασίαν εἰς τὴν μικρὰν ἡλικίαν. Ἀπαγορεύουσι τὴν ἀπόλυσιν ἐργάτου ἐξ ἐργασίας τινὸς ἄνευ δεδικαιολογημένης αἰτίας, ὁρίζουσι τὰς ἐργασίμους ὥρας, φροντίζουσι περὶ συντάξεως τῶν ἐργατῶν καὶ ἐργατίδων μετὰ ὡρισμένον χρόνον ἐργασίας, ὡς νὰ πρόκηται περὶ δημοσίων ὑπαλλήλων, καὶ ἡμεῖς ἀφίνομεν αὐτοὺς ἀπροστατεύτους, ἵνα φονεύωνται, καὶ τοὺς φονευομένους καὶ τὰς χήρας των, καὶ τὰ ὀρφανά των ἐγκαταλείπομεν ἀσπλάγχνως εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Κυρίου! Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ν’ ἀποστείλωσιν εἰδικοὺς ἄνδρας, ὡς ἐπιθεωρητὰς, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ μεταλλείων, καὶ καταστήσωσι διαρκῆ καὶ πραγματικὴν τὴν ἐφορείαν καὶ ἐπιτήρησιν τῶν ὑπογείων ἐργασιῶν τῶν ἐν Ἑλλάδι παντὸς εἴδους ἑταιριῶν. Ἔχω πεποίθησιν εἰς τὴν φιλανθρωπίαν τῶν κ.κ. Ὑπουργῶν, ἂν μὴ εἰς τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντός των, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν εἶναι κομματικὸν, ἀλλ’ ἐνδιαφέρει ἅπασαν τὴν κοινωνίαν. Προστατεύσατε τὰς ἐργατικὰς τάξεις, βελτιώσατε τὴν τύχην αὐτῶν, καταστήσατε τὸν βίον αὐτῶν εὔκολον, ἂν μὴ τελείως εὐτυχῆ, καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι σὺν τοῖς ἄλλοις μεγάλοις ἀγαθοῖς διὰ τὸν τόπον θέλετε κατὰ πολὺ ἐλαττώσει τὰς εἰς μετοικεσίαν τάσεις τῶν ἀτυχῶν Λακώνων καὶ τόσων ἄλλων Ἑλλήνων, πρὸς μέγα ὄφελος αὐτῶν τῶν ἰδίων καὶ ἡμῶν ἁπάντων.

§21Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Οὐ μόνον ἐκ φιλανθρωπίας πρέπει νὰ φροντίσωσιν οἱ ἁρμόδιοι, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀλλὰ καὶ ἐκ καθήκοντος, καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο ἐπετελέσαμεν, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἐπετέλεσαν αὐτὸ καὶ οἱ προκάτοχοι ἡμῶν, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται ἴδιος ὀργανισμὸς τῆς ἐπιτηρήσεως τῶν μεταλλείων, καὶ ἐσχάτως ἔτι, ὅτε εἴχομεν καλέσει ἐξ Οὑγγαρίας μεταλλευτὴν διακεκριμένον, διευθύναντα ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐκεῖ ἓν τῶν μεγαλειτέρων μεταλλείων, παρεκαλέσαμεν αὐτὸν, ἵνα, ἀφοῦ ἐπετέλεσε τὸ ἔργον αὐτοῦ ἐν Μήλῳ, ἐπισκεφθῇ καὶ τὰ ἄλλα μεταλλεῖα, καὶ τὰ μεταλλεῖα ἐν Λαυρίῳ, καὶ ἐξετάσῃ ἰδίως τὰ τῶν λαμβανομένων μέτρων πρὸς τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐργατῶν. Τὰς ἐντολὰς τῆς Κυβερνήσεως ἐξετέλεσεν ὁ κ. Οὔφνερ ἐπιτυχῶς, πληρώσας ἐνδελεχῶς τὰς προσδοκίας αὐτῆς, ἐδημοσιεύθη δὲ ἤδη μία τῶν ἐκθέσεων αὐτοῦ, θέλομεν δὲ δημοσιεύσει καὶ τὰς λοιπὰς, περιεχούσας πολλὰς πληροφορίας ἀξίας λόγου περὶ τῶν καθ’ ἡμᾶς μεταλλείων καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐκμεταλλεύσεως αὐτῶν. Ἐκ τούτων καταφαίνεται, ὅτι ἰδίως ἐν Λαυρίῳ, ὅπου παρουσιάζονται ἐργασίαι μεταλλευτικαὶ σπουδαῖαι, καίτοι ἡ κυβερνητικὴ ἐπιτήρησις δὲν εἶναι ὠργανωμένη, διεξάγεται ὅμως τὸ ἔργον ὑπὸ τῆς κυριωτέρας τῶν ἑταιριῶν διὰ τρόπου, περὶ οὗ ἐπαινετικῶς ἐκφράζεται ὁ Οὗγγρος μεταλλευτής· καὶ εἶναι βεβαιωμένον, ὅτι τὰ μεταλλεῖα τὰ διευθυνόμενα παρὰ τοῦ κ. Σερπιέρη, διακρίνονται πάντα διὰ τὴν αὐστηρὰν καὶ μεθοδικὴν αὐτῶν διαχείρισιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν τήρησιν τῶν κανόνων τῶν ὑπαγορευομένων ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης, τῆς τέχνης καὶ τῆς φιλανθρωπίας, ἡ δὲ ἀρίστη διεύθυνσις ἀνεπλήρωσεν ἐν πολλοῖς τὴν ἔλλειψιν τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς ὑπηρεσίας τῆς ἐπιτηρήσεως. Ἡ ὑπηρεσία τῆς ἐπιτηρήσεως ἀπησχόλησε πολὺ τὴν Κυβέρνησιν. Ἡτοιμάσαμεν ἤδη περὶ τούτου νομοθετικὰς προτάσεις, ἃς θέλομεν ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν ὡς συμπλήρωμα τῶν νομοθετικῶν προτάσεων περὶ παραχωρήσεως μεταλλείων. Ὑποθέτω ὅτι ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ δὲν θέλουσι φθάσει νὰ ὑποβληθῶσιν, ἀλλὰ θέλουσιν εἰσαχθῆ ὅσον ἔνεστι προσεχέστερον καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἐπιληφθῆ προθύμως τῆς ἐξετάσεως τοῦ θέματος καὶ θέλομεν δυνηθῆ νὰ ὀργανώσωμεν τὰ περὶ τούτων ἀρτίως, ἵνα μὴ ἐξήρτηται ἐκ τῆς προσωπικῆς ἐνεργείας τῶν Ὑπουργῶν ἡ λύσις τῶν ζητημάτων τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν ἀσφάλειαν τῶν μεταλλευτῶν, ἢ εἰς τὴν ἀγαθὴν διάθεσιν τοῦ χρήματος τοῦ ὑπὲρ τῶν δικαιουμένων πρὸς περίθαλψιν, ἀλλὰ ἐκτελῆται ἡ ὑπηρεσία ἐν πᾶσι κατὰ κανόνας ὑπὸ τῆς νομοθεσίας διατεταγμένους.

§22ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἔχω νὰ ἀνακοινώσω πρὸς τοὺς κυρίους συναδέλφους ὀλιγώτερα ὅσων ἐσκόπουν νὰ εἴπω. Χαίρω πολὺ διότι ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Ζυγομαλᾶς ὕψωσε τὴν φωνήν του ἐπὶ ζητήματος, διὰ τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν δευτέραν σύνοδον τῆς παρελθούσης περιόδου εἶχον ἀπασχολήσει τὴν Βουλὴν ἐπὶ ἀρκετὴν ὥραν, ἐκθέτων τοὺς κινδύνους, εἰς τοὺς ὁποίους ὑπόκεινται οἱ εἰς τὰς βαρυτάτας καὶ ἐπικινδύνους μεταλλευτικὰς ἐργασίας ἀποδυόμενοι ἐργάται. Ὁ κ. συνάδελφος νομίζω ὅτι ἔν τινι μέτρῳ ἀδίκως ἐμέμφθη τῶν ἑταιριῶν, ὡς μὴ φειδομένων τῆς ζωῆς τῶν ἐργατῶν, καὶ διότι ἔτυχέ ποτε ἀγροῖκος ἐπιστάτης νὰ ἐρωτήσῃ κατὰ προτίμησιν, ἐὰν ἔπαθεν ὁ ἵππος, νὰ ἐπικρίνῃ λίαν αὐστηρῶς τὰς ἑταιρίας. Ἐγώ, διότι περὶ τοὺς 600, ἂν μὴ πλείονες, συμπολῖταί μου ἐργάζονται ἐν Λαυρίῳ, εὑρίσκομαι εἰς θέσιν κάλλιον παντὸς ἄλλου νὰ γινώσκω τὰ συμβαίνοντα ἐκεῖ. Πολλὰ δυστυχήματα συμβαίνουσι πράγματι, διότι αἱ ἑταιρίαι δὲν λαμβάνουσιν αὐστηρὰ μέτρα, ἵνα προφυλάττωσι τὴν ζωὴν τῶν ἐργατῶν· πολλάκις ὅμως —καὶ λέγω τοῦτο καὶ διὰ τοὺς συμπολίτας μου—ἔπαθόν τινες ἐξ ἰδίας ἀπροσεξίας, διότι οἱ κίνδυνοι ἔγκεινται ἐν τῇ φύσει τῆς ἐργασίας ταύτης. Γινώσκω, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἐσχάτως διὰ τοῦ τμηματάρχου κ. Δαμβέργη ἐξέδωκεν εἰς 3 γλώσσας, Ἑλληνικήν, Ἰταλικὴν καὶ Γαλλικήν, ὁδηγίας, αἵτινες ἐτοιχοκολλήθησαν ἐκεῖ, καὶ ἐν ὅλαις ταῖς θέσεσιν, ὅπου ὑπάρχουσιν ἐργασίαι, καὶ εἰς τὰ δάση καὶ εἰς τὰς ἐξοχὰς, ὅπου συλλέγονται ἐκβολάδες, καὶ καθίστανται διὰ τούτων προσεκτικοὶ καὶ διδάσκονται οἱ ἐργάται, πῶς πρέπει νὰ χειρίζωνται τὰ ἐργαλεῖα καὶ εἰς διάφορα ἄλλα. Αἱ ἑταιρίαι ἐκεῖ, καὶ ἡ Γαλλικὴ καὶ ἡ Ἑλληνικὴ, δεικνύουσι τόσην μέριμναν καὶ τόσην φιλανθρωπίαν, ὁσάκις ἐργάτης τις πάθῃ, ὥστε ὁμολογουμένως πολλάκις προὐκάλεσαν καὶ τὸν θαυμασμόν. Ἡ Γαλλικὴ ἑταιρία ἔχει Νοσοκομεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκουσι πᾶσαν περίθαλψιν οἱ ἀτυχοῦντες ἐργάται, παρέχει δὲ ἄνευ ὑποχρεώσεώς τινος ἐπιβεβλημένης καὶ βοηθήματά τινα ἐφ’ ἅπαξ εἰς τοὺς παθόντας ἐργάτας. Ἡ Ἑλληνικὴ ἑταιρία ἔχει ἱδρύσει «Ταμεῖον Αὐτοβοηθείας», εἰς τὸ ὁποῖον οἱ ἐργάται καταβάλλουσι ποσὸν ἐλάχιστον ἐκ τῶν ἡμερομισθίων των, καὶ ἐκ τοῦ ταμείου ἐκείνου δίδονται τακτικαὶ συντάξεις εἰς παθόντας ἢ τὰς οἰκογενείας των. Αἱ τακτικαὶ αὗται συντάξεις κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος ἀνῆλθον εἰς 40,000 δραχμῶν. Τεσσαράκοντα χιλιάδων δραχμῶν ἐτησίως συντάξεις παρέχει τὸ ταμεῖον τοῦτο. Ἡ Γαλλικὴ ἑταιρία—ὀφείλω νὰ σημειώσω τοῦτο—ἐχορήγησεν εἰς συμπολίτην μου ἐργάτην, παθόντα, τὸν Δημήτριον Χαραμῆν, τοῦ ὁποίου τὴν φωτογραφίαν οἱ τότε συνάδελφοι ἔτυχε νὰ ἴδωσι, παρουσιασθεῖσαν παρ’ ἐμοῦ, διότι εἶχεν ἀπολέσει τὰς δύο χεῖρας καὶ ἕνα πόδα, δραχμὰς τοῖς μετρητοῖς 2,500! Αὐτὴ εἶναι συνδρομὴ γενναιοτάτη. Ὡς ἀνέφερον καὶ ἐγὼ πέρυσι καὶ ὡς ὁ συνάδελφος πρὸ μικροῦ εἶπεν, ὑπάρχει κατὰ τὸ 30 ἄρθρον τοῦ νόμου τοῦ 1861 περὶ μεταλλείων ταμεῖον ἰδιαίτερον πρὸς περίθαλψιν τῶν μεταλλευτῶν ἐργατῶν. Τὸ ταμεῖον τοῦτο ὁμολογουμένως πρὸ πολλοῦ καὶ ἐπὶ πολὺ εἶχε παραμεληθῆ, ἠγνοεῖτο δὲ καὶ ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ἐκόμισα γλαῦκα εἰς Ἀθήνας διὰ τῆς ἀποκαλύψεως τῶν κατὰ τὸ ταμεῖον ἐκεῖνο, ἀλλ’ ὅπως δήποτε εἰς πολλοὺς συναδέλφους ἐγένετο ἀφορμὴ νὰ γείνῃ γνωστὴ ἡ ὕπαρξις τοιούτου ταμείου. Μικρὸν μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῶν προτάσεών μου ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου κατὰ τὴν δευτέραν σύνοδον τῆς παρελθούσης περιόδου ἐπῆλθεν ὑπουργικὴ μεταβολὴ, ὁ δὲ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Δεϊμέζης καὶ διότι εἶχε μάθει ἐκ τῶν ἐφημερίδων, ὅτι ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ ταμείου τούτου καὶ διότι ἀνέκαθεν ὑπῆρξεν ὑπάλληλος τῆς κεντρικῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας, καὶ κατὰ παράκλησίν μου ἰδιαιτέραν, διέταξεν ἔλεγχον τοῦ ταμείου τούτου, ὁ ὁποῖος ἐγένετο παρὰ τριῶν ἐλεγκτῶν, κατεχωρίσθη δὲ εἰς φύλλον τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ παρελθόντος Μαΐου. Κατὰ τὴν γενομένην ἐξέλεγξιν ἀπεδείχθη, ὅτι τὸ ταμεῖον τοῦτο εἶναι κάτοχον μεγάλου ἀληθῶς ποσοῦ, περίπου 260,000 δραχμῶν. Μικρόν τι ποσὸν σχετικῶς ἐδαπανήθη διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ ταμείου, εἰκοσάδραχμον ἐπίδομα κατὰ μῆνα καὶ ἄλλα τινὰ ποσὰ συνέπεσε νὰ ἀπολεσθῶσι, καὶ ἴσως ὁριστικῶς, διότι ἐκ τῶν διαχειριζομένων τὸ ταμεῖον τοῦτο ὑποταμίας τις περιέπεσεν εἰς ἀτύχημα ἢ καὶ εἰς καταχρήσεις, καὶ ἀπωλέσθησαν 30,000 δραχμῶν. Τὸ ταμεῖον ἔχει σήμερον περιουσίαν 260,000 δραχμῶν. Ἐπίσης ὑπεβλήθησαν αἰτήσεις τινὲς ὀλίγισται εἰς τὸ ταμεῖον· ὑπεβλήθησαν δὲ ὀλίγισται, διότι τὸ διάταγμα τοῦ 1882 καὶ ὁ κανονισμὸς τῆς παροχῆς τῶν περιθάλψεων, τὸν ὁποῖον ἡ ἐπιτροπὴ ἐξέδωκε κατὰ τὸ 1883, πράγματι ἐπέβαλλε πολλὰς διατυπώσεις, λίαν δυσκόλους περὶ τὴν ἐκτέλεσιν. Διότι ἀπαιτεῖται νὰ πιστοποιηθῇ ὁ θάνατος ἐνώπιον τοῦ Εἰρηνοδικείου, ἢ τὸ πάθημα ἐντὸς 8 ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἡμέρας τοῦ δυστυχήματος. Τοῦτο εἶναι δυσκολώτατον εἴτε διὰ τὸν ἴδιον παθόντα, ἐὰν ἐτραυματίσθη μόνον, εἴτε διὰ τοὺς συγγενεῖς, ἐὰν ἐφονεύθη, διότι βεβαίως δὲν θὰ ὑπάρχῃ εἰς αὐτοὺς κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας καιρὸς πρὸς τοιαύτην μέριμναν. Ἀπαιτεῖται ἡ ἔκδοσις διπλοτύπου πιστοποιητικοῦ ἐντὸς 15 ἡμερῶν, ἄλλως τὸ πιστοποιητικὸν τοῦ δημάρχου δὲν ἰσχύει. Δὲν βλέπω πρὸς τί τὸ στενὸν αὐτὸ ὅριον. Ἐν τούτοις ἐσχάτως τινὲς συντάξεις ἐχορηγήθησαν, εἶναι δὲ καὶ ἄλλαι αἰτήσεις.

§23Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ χρήματα ποῦ εὑρίσκονται;

§24ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν ἰδιαιτέρῳ χρηματοκιβωτίῳ τοῦ Κεντρικοῦ Ταμείου εἰς χρεώγραφα τῶν δημοσίων δανείων. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἤθελε νὰ εὐκολύνῃ ὁπωσδήποτε μέχρι τῆς νέας συνόδου τῆς Βουλῆς τὰς ἐκκρεμεῖς ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς αἰτήσεις, θὰ ἔπραττεν ἀληθῶς καὶ ἔργον φιλανθρωπίας, ἀλλὰ καὶ ἔργον δικαιοσύνης. Ἀλλὰ καὶ μέχρι τῆς ἐπαναλήψεως τῶν ἐργασιῶν εἶναι δυνατὸν διὰ διατάγματος...

§25Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅ,τι εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ, θὰ γείνῃ βεβαίως.

§26ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. .. εἶναι, λέγω, δυνατὸν διὰ βασιλικοῦ διατάγματος νὰ δώσῃ περισσοτέραν ἐλευθερίαν εἰς τοὺς παθόντας καὶ εἰς τοὺς συγγενεῖς αὐτῶν νὰ ὑπερασπίζωσι τὰ δικαιώματά των, διότι εἶναι ὁμολογουμένως μία τῶν μεγίστων ἀδικιῶν οἱ ἄνθρωποι οἱ ἀφιεροῦντες τὴν ζωήν των εἰς τὴν ἐκσκαφὴν πλούτου ἐκ τῶν ἐγκάτων τῆς γῆς νὰ εὑρίσκωσιν οἰκτρὸν θάνατον ἐν τῇ ἐργασίᾳ ταύτῃ ὑπὸ τὴν ἐπιφάνειαν τῆς γῆς, χωρὶς νὰ ἔχωσι τὴν ἐλπίδα, ὅτι οἱ οἰκεῖοι αὐτῶν θὰ ἔχωσι τοὐλάχιστον ἄρτον ἐν τῷ μέλλοντι. Ἐλπίζω καὶ ἐγὼ εἰς τὴν δικαιοσύνην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ.

§27ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὅρα (Παράρτημα).

§28ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Οἱ ἀπευθυνθέντες πρὸς ἐμὲ λόγοι ὑπὸ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου βεβαίως κακῶς ἀπηυθύνθησαν πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Διότι ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὁ ταύτην τὴν ὥραν ἀπαντῶν εἰς τὸν ἔντιμον συνάδελφον οὐδὲν ἔχει νὰ εἴπῃ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ κατὰ σύμπτωσιν γινώσκω τὰ τῆς ὑποθέσεως, ὡς διευθύνων τὰ τῆς ἐπιτροπῆς τῶν Ὀλυμπίων καὶ τὰ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Ζαππείου, δύο διαφόρων ἐπιτροπῶν, δύναμαι νὰ δώσω τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, ὅπως καὶ διὰ τῆς Βουλῆς γινώσκωσιν οἱ ἐν Λαμπόβῳ, ὅτι τὸ εἰς αὐτοὺς τακτικῶς ὑπὸ τοῦ ἀοιδίμου Κ. Ζάππα, ὡς ἐπικαρπωτοῦ τῆς περιουσίας τοῦ ἀοιδίμου Εὐαγγέλη Ζάππα καὶ ἐκτελεστοῦ τῆς διαθήκης αὐτοῦ, χορηγούμενον ὑπὲρ τῶν σχολείων αὐτῶν ποσὸν ἔπαυσε νὰ χορηγῆται, διότι ὁλόκληρος ἡ περιουσία τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα, ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τῆς ὁποίας ἐχορηγεῖτο, κατεσχέθη ἐν Ῥωμουνίᾳ. Σήμερον δὲ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ὀλυμπίων, ἥτις ἤθελε διαδεχθῆ τὸν Κ. Ζάππαν ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν διατάξεων τῆς διαθήκης τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα, δὲν ἔχει οὐδὲ λεπτοῦ περιουσίαν. Σήμερον ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ὀλυμπίων, ἐὰν λειτουργῇ κατά τι, λειτουργεῖ χάρις εἰς τὰς χορηγουμένας ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως 30,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος, καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο μόλις ἐπιτρέπει εἰς αὐτὴν νὰ συντηρῆται. Αὕτη εἶναι ἡ κατάστασις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν Ὀλυμπίων. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ὀλυμπίων ἔχει ἀληθῶς κεφάλαιον περὶ τὰς 200,000 δραχμῶν, τὸ λεγόμενον κεφάλαιον τῶν διαγωνισμάτων, ὅπερ ὅμως μένει ἄθικτον, κατὰ τὴν ῥητὴν θέλησιν τοῦ Κωνστ. Ζάππα, ἵνα ἱδρυθῶσι δι’ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ γεωργικοὶ σταθμοὶ κατὰ τὰς ὑποδείξεις τῆς ἀνάγκης καὶ ἀπὸ κοινῆς συνεργασίας τῆς ἐπιτροπῆς τῶν Ὀλυμπίων, τῆς Ζαππείου ἐπιτροπῆς καὶ τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἐμψυχώσεως τῆς Ἑλληνικῆς βιομηχανίας. Ὥστε τὸ κεφάλαιον τοῦτο μένει ἄθικτον, αὐξανόμενον κατ’ ἔτος, καθ’ ὅσον τὰ εἰσοδήματα αὐτοῦ συγκεφαλαιοῦνται, ἢ ἀγοραζομένων ἐντόκων γραμματίων ἢ μετατρεπομένων τῶν χρημάτων εἰς μετοχὰς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ ἀναμένεται ἡ ὥρα, καθ’ ἣν αἱ τρεῖς ἐπιτροπαί, ἐκτελοῦσαι τὴν τελευταίαν θέλησιν τοῦ Κ. Ζάππα, θέλουσιν ἱδρύσει, ὅπου κριθῇ ἀναγκαῖον ἐν Θεσσαλίᾳ, γεωργικοὺς σταθμούς. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν Ὀλυμπίων. Οὐδὲ ἓν λεπτὸν διαθέτει πρὸς οἱανδήποτε δαπάνην, ἑπομένως δὲ πάντα τὰ κληροδοτήματα τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα ἀργοῦσι σήμερον, διότι ἡ περιουσία ὅλη, κειμένη ἐν Ῥωμουνίᾳ, διεκδικεῖται ὑπὸ τῆς Ῥωμουνικῆς Κυβερνήσεως, διεκδικεῖται καὶ ὑπὸ τῶν συγγενῶν τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα, τὸ δ’ Ἑλληνικὸν Δημόσιον εὑρίσκεται, ὡς ἀντιπροσωπεῦον τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιτροπῆς τῶν Ὀλυμπίων, εἰς δίκην πρὸς τοὺς κληρονόμους τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα, ἀρνούμενον νὰ δικασθῇ πρὸς τὸ Ῥωμουνικὸν Δημόσιον, καὶ ἐκ τούτου ἐγεννήθη ἡ γνωστὴ ὑμῖν περιπλοκή. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ Ζάππειος ἐπιτροπὴ εἶναι πλουσία, ἔχει ἤδη εἰς χεῖρας αὐτῆς πλέον τοῦ ἡμίσεως τῆς περιουσίας τοῦ Κ. Ζάππα, διότι κατέχει τὰ ἐν Θεσσαλίᾳ κτήματα, τὰ ὁποῖα, ὡς εἴδετε βεβαίως ἐν πίνακι τελευταῖον δημοσιευθέντι ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἐνοικιάσθησαν ἐπὶ πενταετίαν πρὸς 246,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος. Ἐκ πεποιθήσεως, ὅτι ἡ περιουσία αὕτη ἐπαρκεῖ πρὸς πλήρωσιν πασῶν τῶν διατάξεων τῆς διαθήκης τοῦ Κ. Ζάππα, τῶν ἀφορωσῶν εἰς τὴν περιουσίαν αὐτῶν, ἡ Ζάππειος ἐπιτροπὴ εἰδοποίησεν ἤδη πάντας τοὺς ἔχοντας λαμβάνειν, εἴτε ἱδρύματα, εἴτε Ἐκκλησίας, εἴτε σχολεῖα, εἴτε ἰδιώτας, νὰ προσέλθωσιν, ἢ νὰ διορίσωσι πληρεξουσίους, ὅπως λάβωσι τὸ εἰς αὐτοὺς καταλειφθέν· ἤδη δὲ ἱδρύματά τινα, ὡς τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ζάππειον, ἔλαβον καὶ μίαν καὶ δύο, καὶ λαμβάνουσιν ἤδη τὴν τρίτην ἑξαμηνίαν, ἄλλα ἱδρύματα διώρισαν πληρεξουσίους, καὶ ἰδιῶται ἤδη ἔλαβόν τινες τὰ πρὸς αὑτοὺς καταλειφθέντα. Ἐφροντίσαμεν μάλιστα, ὥστε αἱ διατάξεις τῆς διαθήκης νὰ ἐκτελεσθῶσι καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ῥωμουνίᾳ πρὸς τοὺς Ῥωμούνους ἰδιώτας ἢ τὰ ῥωμουνικὰ ἱδρύματα, πρὸς ἃ ὁ μακαρίτης Κ. Ζάππας ἐνόμισε πρέπον νὰ καταλίπῃ τι. Ἀλλ’ ἐκ τῆς περιουσίας τοῦ Κ. Ζάππα, ἥτις, ὡς εἶπον, κατὰ τὸ ἥμισυ εὑρίσκεται ἐνταῦθα, κατὰ δὲ τὸ ὑπόλοιπον διεκδικεῖται ἐν Ῥωμουνίᾳ ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ δαπανήσωμεν ἡμεῖς εἰς ἐκτέλεσιν τῶν διατάξεων τῆς διαθήκης τοῦ Εὐαγγέλη Ζάππα, διότι τοῦτο δὲν περιέχεται ἐν τοῖς ὅροις τῆς διαθήκης τοῦ Κωνσταντίνου Ζάππα. Δὲν ἠξεύρω δὲ ἂν ἐπιτρέπηται, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει ὁ κίνδυνος ὁ ἐκ τῶν ἀξιώσεων τῶν ἀνεψιῶν τοῦ Ζάππα, νὰ δαπανηθῇ καὶ λεπτὸν πλέον ἐκείνων, τὰ ὁποῖα διέταξεν ὁ ἀείμνηστος Ζάππας.

§29ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ οὐσιαστικὸν τοῦ ζητήματος εἶναι ὅ,τι ἀνέφερεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐνταῦθα ὑφίσταται πραγματικὴ ἐθνικὴ ἀνάγκη. Ἀπέναντι τοιαύτης ἀνάγκης νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ εἴτε ἐν τοῖς περισσεύμασι τῶν εἰσοδημάτων τῆς περιουσίας τοῦ Εὐαγγέλη ἢ τοῦ Κωνσταντίνου Ζάππα, εἴτε ἐν ἄλλῳ κονδυλίῳ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ποσὸν, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ συντηρηθῶσι τὰ ἐν Λαμπόβῳ, τῇ πατρίδι τοῦ ἀειμνήστου Ζάππα, σχολεῖα. Εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ἔχητε τοῦτο ὑπ’ ὄψιν σας, διότι πρόκειται περὶ ἱδρυμάτων, τῶν ὁποίων ἡ ἀργία δύναται νὰ βλάψῃ σπουδαῖα ἐθνικὰ συμφέροντα.

§30ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Τὸ πλεῖστον μέρος, κύριοι συνάδελφοι, τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως κατηναλώθη, ὅπως διευκρινισθῇ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ ζήτημα τῆς ἀτυχοῦς κατὰ τὴν ἔκβασιν ὑποθέσεως τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Τῷ ὄντι ἡ Βουλὴ ἤκουσε μετὰ προσοχῆς ἀμφοτέρων τῶν χθὲς ἀγορευσάντων, ἀλλὰ κυρίως τὸ ἀντικείμενον τῆς χθεσινῆς ὁμιλίας τῶν ἐντίμων συναδέλφων ἦτο νὰ ἐρευνηθῇ εἰς τίνα πρέπει ν’ ἀποδοθῇ ἡ εὐθύνη διὰ τὴν ἀτυχῆ ἔκβασιν τῆς ἐπιχειρήσεως. Ἐν τούτοις ἡ ὑπόθεσις ἔχει καὶ ἄλλην ἄποψιν, ἐκείνην τῶν συμφερόντων τῶν ἐργατῶν καὶ ἐργολάβων, οἵτινες μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἔχουν νὰ λαμβάνωσι πλέον τοῦ ἑκατομμυρίου. Εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι καὶ ὑπὸ τὴν ἄποψιν ταύτην τὸ ζήτημα ἐξητάσθη, ἀλλ’ ἐξητάσθη παρέργως. Τὸ κύριον ζήτημα ἦτο νὰ ἀποδειχθῇ, ὡς προεῖπον, τίνα βαρύνει ἡ κυβερνητικὴ εὐθύνη. Ἐγὼ, ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω τὸν λαὸν τῆς Μαντινείας, εἰς ὃν κατὰ μέγα μέρος ἀνήκουσιν αἱ ἐκ τῆς ἐργασίας ταύτης ἀπαιτήσεις, αἰσθάνομαι ἐν ἐμαυτῷ τὸ καθῆκον νὰ ὑψώσω φωνὴν ἐνταῦθα ὑπὲρ τῶν ἀδικουμένων συμπολιτῶν μου. Θὰ ἦμαι δὲ εὐτυχὴς, Κύριοι, ἐὰν κατορθώσω νὰ πείσω τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ γενναιοδωρίας τοῦ Κράτους, ἀλλὰ περὶ ἐκπληρώσεως ὑποχρεώσεως νομικῆς. Αἰσθάνομαι ὅτι τρέχω τὸν κίνδυνον νὰ προκαλέσω τὸ μειδίαμα τοῦ σεβαστοῦ βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, ἰσχυριζόμενος, ὅτι ὑπάρχει νομικὴ εὐθύνη, ἀλλὰ δὲν ἀποδειλιῶ πρὸ τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς εὐθύνης, ἣν πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου ἔχω. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ λοιπὸν ἡ Βουλὴ, ἂν καὶ ἡ συνεδρίασις εἶναι ἡ τελευταία, δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ ἐκθέσω τὴν γνώμην μου. Λέγω ὅτι ὑπάρχει νομικὴ εὐθύνη, διότι ἐν τῇ ἐπιχειρήσει ταύτῃ μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς διεθνοῦς ἑταιρίας τοῦ Ῥολὲν ἐκανονίσθη κατὰ τίνα τρόπον ἡ πληρωμὴ θὰ ἐνεργεῖτο. Ἐγένετο τὸ τιμολόγιον, καὶ κατὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ πληρόνῃ, ἀναλόγως τῆς τελεσθείσης ἐργασίας κατὰ τὸ τέλος ἑκάστου μηνὸς ἢ κατὰ δεκαπενθήμερον. Οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ ῥητῶς ἐν τῇ συμβάσει κεῖται διάταξις, (ἄρθρ. 34 ἐν τέλει) καθ’ ἣν «τὰ οὕτω κατατεθειμένα μετρητὰ θὰ χρησιμεύσωσι βαθμηδὸν καὶ ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν ἔργων καὶ προμηθειῶν, μὴ ἐπιτρεπομένης ἐπ’ οὐδεμιᾷ περιπτώσει τῆς χρήσεως αὐτῶν πρὸς ἀλλότριον σκοπόν»· ἐν δὲ τῷ ἄρθρῳ 35 ὁρίζεται, ὅτι διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἔργων διατίθενται ἐκ τῶν 24,000,000 δρ. 21,600,000. Ὁλόκληρον λοιπὸν τὸ τίμημα αὐτὸ τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Μύλων–Καλαμῶν ὤφειλε νὰ ἦναι κατατεθειμένον καὶ πρὸς μόνον τοῦτον τὸν σκοπὸν προωρισμένον, ῥητῶς ἀπαγορευομένης πάσης ἀλλοτρίας χρήσεως, ἐκεῖθεν δὲ νὰ λαμβάνωνται ἀναλόγως τῆς ἐργασίας καὶ νὰ πληρώνωνται τὰ ὀφειλόμενα εἰς τοὺς ἐργολάβους· εἶναι βέβαιον ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι ἡ τελευταία πληρωμὴ, ἡ ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας γενομένη εἰς τὴν διεθνῆ ἑταιρίαν, ἐγένετο κατὰ τὸν Αὔγουστον μῆνα τοῦ 1891 πρὸς πληρωμὴν καταστάσεως ὑποβληθείσης δι’ ἐργασίαν τελεσθεῖσαν κατὰ τὸν Ἰούνιον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι· ἑπομένως ἔχομεν σημεῖον τῆς τελευταίας ἐργασίας, τῆς καταβληθείσης ἐκ μέρους τῶν ἐργατῶν καὶ ἐργολάβων εἰς τὸ Κράτος ἐμμέσως, τὸν Ἰούνιον μῆνα, τελευταῖον δὲ χρονικὸν σημεῖον πληρωμῆς ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας πρὸς τὴν διεθνῆ ἑταιρίαν τὰς ἀρχὰς Αὐγούστου. Ἐὰν τώρα, Κύριοι, ἦναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι τὰ ὀφειλόμενα ὀφείλονται δι’ ἐργασίαν, ἡ ὁποία ἐγένετο μετὰ τὸν Αὔγουστον, ἐὰν ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ ἐργασία ἐξηκολούθει ὑπὸ τῶν ἐργολάβων καὶ ἐργατῶν νὰ γίνηται ἀμέσως μὲν εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἐμμέσως δὲ εἰς τὸ Κράτος μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου 1891, φρονῶ ὅτι δὲν ὑποβάλω πεποίθησιν νομικῶς ἐσφαλμένην, λέγων ὅτι τὸ Κράτος ἔχει νομικὴν ὑποχρέωσιν νὰ πληρώσῃ τὰ εἰς τοὺς ἐργολάβους καὶ ἐργάτας ὀφειλόμενα. Ὅπως σᾶς πείσω, ὅτι ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην τὸ Κράτος, ἀρκεῖ νὰ παραβάλω ποία θὰ ἦτο ἡ κατάστασις τῶν σιδηροδρομικῶν ἔργων ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν σὺν τῇ παύσει τῶν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καταβολῶν ταὐτοχρόνως ἔπαυε νὰ ἐργάζηται καὶ ἡ ἑταιρία· ἀναντιῤῥήτως ἡ Πολιτεία θὰ παρελάμβανεν ἀπὸ τῆς ἐκπτώτου ἑταιρίας ἔργα συντετελεσμένα ὀλιγώτερα· ἑπομένως εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι, ἀφοῦ παρέλαβε μείζονα ἐργασίαν συντελεσθεῖσαν μετὰ τὴν παῦσιν τῶν πληρωμῶν, ὠφελήθη ἡ Πολιτεία ἐκ τῆς ἐργασίας τῶν πολιτῶν, γνωστὸς δ’ εἶναι ὁ κανὼν τοῦ δικαίου, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ πλουτῇ μὲ τὴν ζημίαν τοῦ ἄλλου, πλὴν δὲ τούτου καὶ εἰδικὴ ἀγωγὴ ἀπαντᾷ ἐν τοῖς νόμοις, ἡ actio de in rem verso, ἡ ἀγωγὴ τῆς ὠφελείας, διὰ τῆς ὁποίας ἀπαιτεῖ τις παρὰ τοῦ ἄλλου πᾶν ὅ,τι ἐκ τῆς ἰδίας περιουσίας περιῆλθεν εἰς τοῦτον ἄνευ αἰτίας. Τοιούτῳ τρόπῳ οἱ πολῖται δύνανται νὰ στραφῶσιν ἐναντίον τῆς Πολιτείας καὶ νὰ ζητήσωσιν ἀποζημίωσιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη νομικὴ βάσις τῆς ὠφελείας. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἑτέρα, κατὰ τὴν σύμβασιν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν. Κατὰ τὸ ἄρθρον 34 τὰ χρήματα κατατίθενται ἰδιαιτέρως, καὶ ἐξ αὐτῶν γίνεται ἀνάλογος πληρωμὴ πρὸς τὴν ἐργασίαν τὴν συντελεσθεῖσαν. Ὁμοίως κατὰ τὸ διάταγμα τοῦ 1884, ἄρθρον 17, «ὁ ἐργολάβος ὀφείλει νὰ πληρόνῃ τοὺς ἐργάτας κατὰ δεκαπενθημερίαν, ἢ ὅπως ἄλλως ὁ ἐπὶ τοῦ ἔργου μηχανικὸς τὸ κρίνει ἀναγκαῖον· ἐν περιπτώσει βραδύτητος, κανονικῶς βεβαιωθείσης, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν δύναται νὰ διατάξῃ τὴν ἀπ’ εὐθείας εἰς τοὺς ἐργάτας πληρωμὴν τῶν καθυστερουμένων ἡμερομισθίων, ἐπὶ τῇ βάσει καταστάσεως τοῦ μηχανικοῦ ἐκ τοῦ ποσοῦ τοῦ ὀφειλομένου τῷ ἐργολάβῳ». Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 45, «αἱ ἐπὶ λογαριασμῷ πληρωμαὶ γίνονται κατὰ τμῆμα ἀναλόγως τῶν ἐκτελεσθέντων ἔργων, κρατουμένου λόγῳ ἐγγυήσεως τοῦ δεκάτου τῆς τετελεσμένης ἐργασίας, τοῦ πέμπτου τῆς ἀξίας τῶν εἰς τὰ ἐργοστάσια εἰσηγμένων ὑλικῶν καὶ τοῦ ἑκατοστοῦ διὰ βοήθειαν τῶν ἐργατῶν». Δὲν ἐπικαλοῦμαι τὴν διάταξιν 17 τοῦ διατάγματος, δυνητικὴν οὖσαν, ἀλλ’ ἐπικαλοῦμαι ἀναμφισβητήτως τὴν διάταξιν 45, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Κράτος ὀφείλει νὰ πληρόνῃ τοιουτοτρόπως, ὥστε νὰ κρατῇ 10% ἐπὶ τῆς τελεσθείσης ἐργασίας· ἡ διάταξις δ’ αὕτη τοῦ διατάγματος τούτου ἀποτελεῖ παρακολούθημα πάσης μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ ἐργολάβων συμβάσεως, ὁρώσης τὴν κατασκευὴν δημοσίου ἔργου, ἄρα καὶ ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει ἀπετέλεσεν, ὡς ἦτο ἑπόμενον, μέρος τῆς συμβάσεως. Ἐξετέλεσεν ἡ Κυβέρνησις τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ διατάγματος τοῦ 1884; Ἀναμφιβόλως ὄχι· διότι, ἂν τὴν ἐξετέλει, οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν νὰ περιέλθῃ εἰς τὴν θέσιν νὰ μὴ ἔχῃ πλέον εἰς τὰς χεῖρας αὐτῆς τὰ χρήματα, ἵνα πληρώσῃ τοὺς ἐργάτας. Ἀλλ’ εἰς τοῦτο δύναται νὰ μοὶ ἀντιταχθῇ ἡ ἀντίῤῥησις, ὅτι αὐτὴ εἶναι σύμβασις, ἡ ὁποία ἐγένετο μεταξὺ τοῦ Κράτους ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς ἑταιρίας Ρολὲν ἀφ’ ἑτέρου, καὶ ἐκ τοιαύτης συμβάσεως δὲν δύνανται νὰ ἀποκτήσωσι δικαιώματα οἱ τρίτοι. Κατὰ κανόνα, Κύριοι, τοῦτο εἶναι ἀληθὲς κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Ρωμαϊκοῦ νόμου, ὑπάρχουσιν ὅμως καὶ ἐξαιρέσεις, τὰς ὁποίας ἐνδεικτικῶς κατονομάζουσιν οἱ νόμοι, μεταξὺ τῶν ὁποίων δὲν προβλέπεται εἰδικῶς ἡ προκειμένη περίπτωσις· δὲν ὑπάρχει δὲ, διότι τοιαύτη σχέσις δὲν ὑπῆρχε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθόσον τότε ἐξετελοῦντο διὰ τῶν δούλων κατὰ μέγα μέρος τοιαῦται ἐργασίαι· ἑπομένως ἡ νομοθεσία δὲν τὴν ἐξήτασεν, ἂν ὅμως τὴν ἐξήταζε, θὰ ἔδιδεν ἀναμφισβητήτως δικαίωμα ὑπὲρ τῶν τρίτων. Ἡ γερμανικὴ ἐπιστήμη καὶ τὰ γερμανικὰ δικαστήρια, ὡς καὶ τὰ ἡμέτερα, ἐπεξέτειναν τὰς ἐξαιρέσεις, καὶ ἀπεδέχθησαν ὅτι καὶ ἐκ συμβάσεως μεταξὺ ἄλλων ἀποκτᾷ ὁ τρίτος δικαίωμα, ἐν ᾗ περιπτώσει ἀπαντᾷ ὑπὲρ αὐτοῦ διάταξις. Λοιπὸν ἐκ τῆς παραβάσεως αὐτῆς τῆς συμβάσεως ἐγὼ πιστεύω, ὅτι δύνανται οἱ ἐργάται καὶ οἱ ἐργολάβοι τῶν ἔργων τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν νὰ ζητήσωσιν ἀποζημίωσιν ἀπὸ τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον παρέβη τὴν διάταξιν ταύτην. Ἀλλ’ ἔχει σκοπὸν ἡ τοιαύτη διάταξις; Βεβαίως ἡ Πολιτεία παρίσταται διὰ τῆς διατάξεως ταύτης ὡς ἐγγυήτρια ὑπὲρ ἐκείου, ὅστις ἀναλαμβάνει νὰ κατασκευάσῃ ἔργον δημόσιον. Λέγει, οὕτως εἰπεῖν, πρὸς τοὺς ἐργάτας καὶ ἐργολάβους τῶν ἐπιχειρήσεων ἀπευθυνομένη· «προσέλθετε εἰς τὴν ἐργασίαν· οὐδὲν ἔχετε νὰ φοβηθῆτε, διότι ἐγὼ, ἡ Πολιτεία, θὰ κρατήσω ἐκ τοῦ τιμήματος 10% τοὐλάχιστον τῆς τετελεσμένης ἐργασίας», καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις, καθ’ ἣν καὶ τὸ ἔργον νὰ μὴ συντελεσθῇ καὶ οἱ ἐργάται νὰ μὴ πληρωθῶσιν. Ἔχει συμφέρον ἡ Πολιτεία νὰ ἔχῃ τοιαύτας διατάξεις καὶ νὰ τὰς θέτῃ ὡς παρακολούθημα πάσης συμβάσεως· διότι πῶς ἦτο δυνατὸν, ἂν τοιαῦται διατάξεις δὲν ὑπῆρχον, οἱ πολῖται τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, καὶ μάλιστα οἱ κατοικοῦντες τὰ μεσόγεια τῆς Ἀρκαδίας, νὰ συμβληθῶσι μετὰ τοῦ Ρολὲν, τὸν ὁποῖον οὐδὲ κατ’ ὄνομα ἐγνώριζον; Ἀναμφισβητήτως αὐτοὶ συνεβλήθησαν ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῆς Πολιτείας, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὰ διατάγματα ταῦτα. Τελευταῖον δυνάμεθα ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν κατὰ τὴν Γερμανικὴν ἐπιστήμην προϋπόθεσιν ἐν ταῖς συμβάσεσιν· εἶναι δὲ αὕτη αἵρεσίς τις ἀτελὴς,—τοῦτο τὸ λέγω διὰ τοὺς συναδέλφους νομικοὺς,—ὅταν τουτέστιν ἀποδεικνύηται ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι δὲν θὰ ἐγίνετο ἡ σύμβασις, ἐν ᾗ περιπτώσει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπενόουν οἱ συμβαλλόμενοι, δὲν ἦτο ἀληθές. Καὶ τίς, κύριοι Βουλευταί, ἐξ ὑμῶν πιστεύει, ὅτι, ἂν οἱ ἐργάται ἐγνώριζον ὅτι δὲν θὰ ἐπληρόνοντο ὑπὸ τῆς Πολιτείας διὰ τοῦ Ρολὲν, τίς ἀμφιβάλλει, λέγω, ὅτι δὲν ἤθελον ἀναλάβει τοιαύτην ἐργασίαν; Τοιαύτη εἶναι ἡ ἐμὴ νομικὴ γνώμη ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Ἂν δὲ ᾖναι ἀληθὴς καὶ βάσιμος, παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως τοιαύτην ὑποχρέωσιν νομικὴν θελήσῃ ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ νὰ περιλάβῃ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, καὶ πληρώσῃ ἀκεραίως τὰ πρὸς τοὺς ἐργολάβους καὶ ἐργάτας ὀφειλόμενα. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, Κύριοι, καὶ οἱ χθὲς ὁμιλήσαντες δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἀρνηθῶσιν, ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ὑπάρχει νομικὴ, ὑπάρχει τοὐλάχιστον ἠθικὴ εὐθύνη. Τοῦτο βεβαίως δὲν δύναταί τις νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ. Τίς δύναται τῷ ὄντι νὰ ἀπαλλάξῃ τῆς ἠθικῆς εὐθύνης τὴν Πολιτείαν, ἕνεκα τῶν παραπτωμάτων τῆς ὁποίας ἐπῆλθε ζημία εἰς τοὺς πολίτας; Καὶ ὅτι ἔχει ἠθικὴν εὐθύνην ἡ Πολιτεία, ἓν καὶ μόνον γεγονὸς ἀρκεῖ νὰ μᾶς πείσῃ· ἔπαυσεν ἡ Πολιτεία νὰ πληρόνῃ κατ’ Αὔγουστον, καὶ ἐκήρυξεν ἔκπτωτον τὸν Ρολὲν κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1891. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ τούτῳ οἱ ἐργάται εἰργάζοντο, παροτρυνόμενοι εἰς τοῦτο ὑπ’ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς. Ἐκτὸς τῶν ἀπόψεων τούτων καὶ ὑπὸ ἔποψιν τοῦ ὑλικοῦ συμφέροντος ὀφείλει νὰ σπεύσῃ ἡ Πολιτεία εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ζητήματος τούτου. Ζημία ἐπέρχεται, Κύριοι, μεγάλη ἐκ τῆς μὴ συντελέσεως τῶν ἔργων, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑποχρεωμένη ἤδη νὰ πληρόνῃ τοὺς διαμέσους τόκους τῶν 24,000,000 φράγκων, οὐδὲν ἀπολαμβάνουσα ὠφέλημα ἐκ τῆς μὴ ἀποπερατωθείσης σιδηροδρομικῆς γραμμῆς, ζημία ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς συγκοινωνίας ταύτης. Ἄν καὶ φρονῶ, ὅτι ἐπιτελῶ καθῆκον ὑπὲρ τῶν ἀτυχησάντων συμπολιτῶν μου, οὐχ ἧττον θὰ καταπαύσω ταχέως τὸν λόγον, ὅπως μὴ ἐπὶ πλέον σᾶς κουράσω. Τὸ συμπέρασμά μου εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, εἰς τὰς τάξεις τῆς ὁποίας ἔχω τὴν τιμὴν νὰ καταλέγωμαι, ἔχει τὸ καθῆκον νὰ μὴ ἀναβάλλῃ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος καὶ νὰ μὴ παρηγορῇ τοὺς ἐργάτας δι’ ἐλπίδων, αἱ ὁποῖαι, ἔχω μὲν τὴν πεποίθησιν, ὅτι θὰ πληρωθῶσιν, ἀλλ’ αἱ ὁποῖαι κρατοῦσιν αὐτοὺς ἐν διηνεκεῖ ἀνησυχίᾳ. Ἔχει δὲ καὶ πολιτικὸν συμφέρον ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἀφήσῃ νὰ γεννηθῇ εἰς τὴν ψυχὴν τῶν ἀρχομένων ἡ πεποίθησις, ὅτι ἡ Πολιτεία δὲν ἐκτελεῖ τὰς ὑποχρεώσεις της. Ὁ λαὸς δὲν γνωρίζει ὅτι κατεσκεύασεν ἔργον τοῦ Ρολὲν, γνωρίζει ὅτι εἰργάσθη εἰς δημόσιον ἔργον, ἔχει δὲ σχηματίσει τὴν πεποίθησιν ἤδη, ὅτι αἱ πρὸς αὐτοὺς ὑποχρεώσεις τῆς Πολιτείας δὲν ἐκπληροῦνται. Τοιαύτην δὲ πεποίθησιν δὲν εἶναι συμφέρον τῆς Πολιτείας νὰ ἔχωσιν οἱ ἀρχόμενοι.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ͵ΒϞΗʹ νόμου περὶ προσόντων τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ Ἐθνικοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου.

§33ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Κατὰ τὸ ἄρθρον 21 τοῦ καταργουμένου διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου νόμου «οὐδεμία ἀγορὰ οὔτε ἀνταλλαγὴ δύναται νὰ γείνῃ ἄνευ προτάσεως τοῦ νομισματογνώμονος, ἐγκεκριμένης παρὰ τοῦ ἐφόρου τῆς Βιβλιοθήκης καὶ τοῦ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ καθηγητοῦ τῆς ἀρχαιολογίας». Διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν δὲ νομοσχεδίου κανονίζονται τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Αἱ ἀγοραὶ καὶ ἀνταλλαγαὶ διὰ τὸ Ἐθνικὸν Νομισματικὸν Μουσεῖον γίνονται τῇ προτάσει τοῦ νομισματογνώμονος, τῇ ἐγκρίσει τῆς Πρυτανείας τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῇ ἐντολῇ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως». Ἀλλ’ ὁ πρύτανις πολλάκις δύναται νὰ ᾖναι ἰατρὸς ἢ ἄλλης ἐπιστήμης καθηγητὴς, μηδεμίαν σχέσιν ἐχούσης μὲ τὴν ἀρχαιολογίαν, ἑπομένως, οὐδεμίαν εἰδικότητα ἔχων ἢ γνῶσιν περὶ ἀρχαιοτήτων, δὲν θέλει εἶσθαι εἰς κατάστασιν νὰ γνωμοδοτῇ ἐν ἐπιγνώσει, θὰ χρησιμεύῃ δ’ οἱονεὶ ὡς ψευδομάρτυς,—ἐπιτραπήτω μοι ἡ ἔκφρασις,—ὑποστηρίζων τὴν γνώμην, ἣν θὰ ἔχῃ ὁ νομισματογνώμων. Ἐπειδὴ δὲ πρόκειται περὶ μεγάλων συμφερόντων τοῦ Δημοσίου, πρέπει νὰ ληφθῇ μεγαλειτέρα ἐγγύησις καὶ αὐτῆς ἀκόμη τῆς ἐν τῷ καταργουμένῳ νόμῳ ἀναγραφομένης, καὶ ἀνεπαρκοῦς θεωρουμένης· διότι, ἂν ὁ νομισματογνώμων θέλῃ νὰ κάμῃ κατάχρησιν, εὔκολον εἶναι αὐτῷ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἀνταλλαγὴν νομισμάτων σπουδαίων, ἥτις δὲν συμφέρει νὰ γείνῃ, ἢ νὰ ἀγοράζῃ συλλογὰς, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουσιν ἀξίαν ἢ χρησιμότητα. Διὰ τοῦτο ἤθελον προτείνει νὰ λαμβάνωσι μέρος εἰς τὴν ἐπιτροπὴν οἱ καθηγηταὶ τῆς ἀρχαιολογίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, ὁ πρύτανις, ἀφοῦ τὸν θέλετε, καὶ ὁ γενικὸς ἔφορος τῶν ἀρχαιοτήτων, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν ἀνωτάτην ἐποπτείαν, ἡ ὁποία ὅμως δὲν δύναται νὰ φθάσῃ μέχρι τοῦ αὐστηροῦ ἐλέγχου καὶ πρὶν ἢ πραγματοποιηθῇ ἡ ἀγοραπωλησία ἢ ἡ ἀνταλλαγή. Πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς θ’ ἀποδεχθῇ τὴν γνώμην μου, ἐκ τῆς ἐπιθυμίας τῆς βελτιώσεως τοῦ νομοσχεδίου, ἀφοῦ ἔλαβε τὴν ἀξιέπαινον πρόνοιαν νὰ ῥυθμίσῃ εἰδικώτερον τὰ περὶ τοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου. Τὸ τέταρτον ἄρθρον καθιστᾷ τὸ νομοσχέδιον προσωπικώτατον, καὶ τόσον προσωπικὸν, ὥστε ἅμα ἐκλείψῃ τὸ πρόσωπον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον, τουτέστι τὸ σήμερον ὑπάρχον, δὲν θὰ ἔχωμεν νὰ συμπληρώσωμεν τὴν θέσιν, διότι οὐδὲ αὐτὸς ὁ κ. Κουμανούδης, ὁ διαπρεπὴς καθηγητὴς τῆς ἀρχαιολογίας καὶ ἰδίως τῆς ἐπιγραφικῆς, ἡ ὁποία ἔχει πολλὴν σχέσιν μετὰ τῆς νομισματογνωσίας, οὐδ’ αὐτὸς ὁ κ. Σεμιτέλος, ὁ διάσημος καθηγητὴς τῆς φιλολογίας, οὐδ’ ὁ γνωστὸς διὰ τὴν φιλολογικήν του ἐξοχότητα κ. Φιντικλῆς δὲν θὰ ἔχουν τὰ προσόντα νὰ γείνωσι διευθυνταὶ τοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου, καθόσον, ὅταν ὁ κύριος Σβορῶνος ἐκλείψῃ, πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπηρετήσει τριετίαν ὡς βοηθοὶ παρ’ αὐτῷ ἐν τῷ Μουσείῳ, διὰ νὰ τὸν ἀντικαταστήσωσι. Διατὶ δὲν ἐπεκτείνετε τὰ προσόντα εἰς τοὺς ἐφόρους τῶν ἀρχαιοτήτων καὶ εἰς τοὺς καθηγητὰς τῆς φιλολογίας;

§34ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὑποστηρίζω καὶ ἐγὼ τὴν τροπολογίαν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὸ τρίτον ἄρθρον, πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ ληφθῇ μία ἀσφάλεια· δὲν ἠξεύρω δὲ κατὰ πόσον θὰ ᾖναι εἰς θέσιν καὶ οἱ καθηγηταὶ τῆς ἀρχαιολογίας νὰ δώσωσι γνώμην περὶ νομισμάτων. Ἡμεῖς ἔχομεν σπάνιν τοιούτων ἀνδρῶν. Μετὰ τὸν μακαρίτην Λάμπρον εἷς καὶ μόνος νομισματολόγος ἐν Ἑλλάδι ὑπάρχει, ὁ κ. Ρουσόπουλος· ἄλλους ἄνδρας εἰδικοὺς νὰ γνωμοδοτήσωσι περὶ ἑνὸς ἑκάστου νομίσματος δὲν ἔχομεν. Ὁπωσδήποτε καλὸν εἶναι νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ τροπολογία τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος.

§35ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐκτὸς τῶν παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ἐπρότεινε, καὶ τὰς ὁποίας θεωρῶ ὀρθὰς, διότι, ἂν καὶ δὲν ᾖναι εἰδικοὶ οἱ καθηγηταὶ τῆς ἀρχαιολογίας, οὐχ ἧττον οἱ ἀσχολούμενοι περὶ τὰ ἀρχαιολογικὰ δύνανται νὰ ἐκτιμήσωσι τὴν σπουδαιότητα τῶν νομισμάτων. Ἐγὼ θὰ ἐκφέρω γενικωτέρας τινὰς παρατηρήσεις. Λυποῦμαι, διότι ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισε νὰ ὀργανώσῃ καλλίτερον τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον, δὲν ἔπραξέ τι, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται ἐκ τῶν ἀναγκῶν τῆς ἀρχαιολογικῆς ὑπηρεσίας· τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον, οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ τμῆμα τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου· τὰ νομίσματα, οἱ δακτυλιόλιθοι, τὰ σταθμὰ ἀποτελοῦσιν ἀντικείμενα τῆς ἀρχαιολογίας. Ἐὰ ἐσκέπτετο εὐρύτερον ἡ Κυβέρνησις, ἤθελε πεισθῆ, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὀργανωθῇ τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ Ἀρχαιολογικὸν, καὶ ἤθελε συντελέσει οὕτω 1) εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ἐν γένει ἀρχαιολογικῆς ὑπηρεσίας, 2) εἰς τὸν πληρέστερον ἔλεγχον ἀμφοτέρων τῶν Μουσείων καὶ 3) εἰς τὴν τελειοτέραν κατάταξιν καὶ μελέτην τῶν ἀντικειμένων τούτων, διότι ὑπάρχουσιν ἀντικείμενα, συνδεόμενα μὲ δακτυλιολίθους καὶ νομίσματα εὑρεθέντα ἀναμεμιγμένα ἐν ἀνασκαφαῖς μεταξὺ ἄλλων ἀντικειμένων καὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ μελετῶνται ἐν συνδυασμῷ. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην στιγμὴν θὰ θελήσῃ νὰ φέρῃ ῥιζικωτέρας μεταῤῥυθμίσεις εἰς τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον, συνδυάζουσα αὐτὸ μετὰ τῆς ἀρχαιολογικῆς ὑπηρεσίας. Δὲν νομίζω, ὅτι ἡ ἁπλῆ ἐποπτεία τοῦ γενικοῦ ἐφόρου τῶν ἀρχαιοτήτων εἶναι ἀρκετή· πρέπει ὁ γενικὸς ἔφορος νὰ ἔχῃ συνεργασίαν πλήρη μετὰ τοῦ διευθυντοῦ τοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου. Πῶς θὰ κανονισθῇ ἡ ἱεραρχία, αὐτὸ εἶναι ζήτημα λεπτομερείας.

§36ΚΟΣΣΟΝΑΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον, ἀποσπώμενον ἀπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ ἐφόρου τῆς Βιβλιοθήκης, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διετέλει μέχρι σήμερον, ἑνοῦται μετὰ τοῦ Μουσείου τοῦ Πανεπιστημίου, ὑπάγεται δὲ εἰς τὴν ἐπίβλεψιν τῆς Πρυτανείας, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται καὶ τὸ νομισματικὸν μουσεῖον τοῦ Πανεπιστημίου· ὡς ἠξεύρετε δὲ, ὑπάρχει καὶ ἕτερον μουσεῖον νομισματικὸν τοῦ Πανεπιστημίου, τὸ ὁποῖον ὑπάγεται ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ πρυτάνεως. Βεβαίως ἀπαιτεῖται καὶ ἡ παρέμβασις τοῦ γενικοῦ ἐφόρου, ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ ὁποίου ὑπάγεται καὶ τὸ Νομισματικὸν Μουσεῖον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπρότεινα τὴν τροπολογίαν ταύτην. Εἰς τὰς ἄλλας παρατηρήσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων περὶ τῶν προσόντων, τὰ ὁποῖα ὀφείλομεν νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὸν νομισματογνώμονα, παρατηρῶ ὅτι αὗται βεβαίως εἶναι βάσιμοι, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν πρόσωπα· ὁ χρόνος θὰ παρασκευάσῃ τοιαῦτα πρόσωπα, ἅτινα θ’ ἀποκτήσωσι τὰ προσόντα. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἐκλείψῃ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἔχει τὰ προσόντα, θὰ ληφθῇ ἑτέρα πρόνοια· ἄλλο μέτρον πρὸς διαφύλαξιν τῶν σπουδαίων αὐτῶν θησαυρῶν τῆς ἀρχαιότητος, τό γε νῦν ἔχον, δὲν δυνάμεθα νὰ λάβωμεν, παρὰ νὰ περιορισθῶμεν εἰς τοῦτο, καὶ νὰ ἀναγνωρίσωμεν τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον τῷ ὄντι κέκτηται τὰ προσόντα.

§37ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν ἠθέλησε νὰ θίξῃ τὸ ζήτημα τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου οὐχὶ μετὰ τῆς Πρυτανείας, ἀλλὰ μετὰ τοῦ Κεντρικοῦ Μουσείου, ἀποτελοῦντος μέρος τῆς ὑπηρεσίας τῆς ἀρχαιολογικῆς τοῦ Ὑπουργείου. Τὴν γνώμην μου ταύτην νομίζω θεμελιώδη καὶ χάριν τοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου καὶ χάριν τῆς ὑπηρεσίας τῆς ἀρχαιολογικῆς, διότι ἡ προσάρτησις τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου εἰς τὴν ἐν γένει ἀρχαιολογικὴν ὑπηρεσίαν καὶ ταύτην θὰ ἐνισχύσῃ, καὶ ἔλεγχον τελειότερον θὰ ἔχῃ.

§38ΚΟΣΣΟΝΑΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἱκανοποιηθῇ ἡ ἀπαίτησις ὑμῶν περισσότερον τοῦ ὅ,τι σᾶς εἶπον· διότι εἶπον, ὅτι ὁ γενικὸς ἔφορος ἔχει τὴν γενικὴν ἐποπτείαν καὶ ἐπὶ τοῦ Μουσείου τούτου, δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὸν περισσοτέραν καὶ ἀμεσωτέραν ἐξουσίαν, διότι τὴν ἐποπτείαν τὴν ἄμεσον τὴν ἀναλαμβάνει ἡ Πρυτανεία τοῦ Πανεπιστημίου, ἡ ὁποία εἶναι ἀρχὴ ἀνεξάρτητος. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως προτείνει νὰ προστεθῇ ἐν τέλει τοῦ ἄρθρου ἡ ἑπομένη περίοδος (ἀναγινώσκει): «Τὴν ἀνωτάτην ἐπ’ αὐτοῦ ἐποπτείαν ἀσκεῖ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως διὰ τοῦ Γενικοῦ ἐφόρου τῶν ἀρχαιοτήτων.» Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1 μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. Ὑπουργὸς προτείνει τὰς ἑξῆς τροποποιήσεις. Ἐν τῇ αʹ παραγράφῳ, ἀντὶ τῶν λέξεων «τὴν μετρολογίαν καὶ τὴν σφραγιστικὴν» νὰ τεθῶσιν αἱ λέξεις «ἐν γένει καὶ εἰς τὴν μετρολογίαν καὶ σφραγιστικὴν τοῦ μεσαίωνος καὶ τῶν νεωτέρων χρόνων»· ἐν τῷ ἐδαφίῳ αʹ τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου νὰ διαγραφῇ ἡ λέξις «πάντων», αἱ δ’ ἐν τέλει λέξεις «σχετικῶν εὑρημάτων» ν’ ἀντικατασταθῶσι διὰ τῆς λέξεως «νομισμάτων»· ἐν δὲ τῷ ἐδαφίῳ δʹ, μετὰ τὴν λέξιν «δωρεῶν», νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «καὶ κληροδοσιῶν.»

§40ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ τροποποίησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἰς τὸ ἄρθρον 2 δὲν εἶναι ὀρθὴ, διότι περιορίζει τὰς συλλογὰς τὰς νομισματικὰς ὡς πρὸς τὴν μετρολογίαν καὶ σφραγιστικὴν εἰς τὸν μεσαίωνα καὶ τοὺς νεωτέρους χρόνους, ἀποκλείει δ’ οὕτω τοὺς δακτυλιολίθους τοὺς ἑλληνικοὺς καὶ ῥωμαϊκούς. Δακτυλιόλιθοι δὲ καὶ μέτρα ἀρχαῖα ὑπάρχουσιν εἰς τὸ Ἀρχαιολογικὸν Μουσεῖον. Πάντα δὲ ταῦτα, χάριν τῆς μελέτης τῆς μετρολογίας καὶ τῆς σφραγιστικῆς, πρέπει ν’ ἀποτελέσωσιν ἑνιαίαν συλλογήν.

§41ΚΟΣΣΟΝΑΚΟΣ. Οἱ δακτυλιόλιθοι καὶ τὰ ἄλλα ἀντικείμενα ὑπάγονται εἰς τὸ Ἀρχαιολογικὸν Μουσεῖον.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 2, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 3 (ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. Ὑπουργὸς προτείνει, ἵνα ἐν τέλει τοῦ ἄρθρου προστεθῶσιν αἱ λέξεις «τῇ εἰσηγήσει τοῦ γενικοῦ ἐφόρου τῶν ἀρχαιοτήτων». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3 μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 4 (ἀναγινώσκεται). Ὁ κ. Ὑπουργὸς προτείνει τὰς ἑπομένας τροποποιήσεις. Ἐν τῇ πρώτῃ παραγράφῳ, μετὰ τὰς λέξεις «ἐν τῷ Μουσείῳ», νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «ἢ ἔφορος ἀρχαιοτήτων», μετὰ δὲ τὴν λέξιν «νομισματικὴν» νὰ διαγραφῶσιν αἱ λέξεις «ἐπὶ τετραετίαν.» Ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ παραγράφῳ αἱ λέξεις «ἐπὶ τετραετίαν ἐν ταῖς σχολαῖς τῆς Ἑσπερίας» νὰ διαγραφῶσι καὶ ν’ ἀντικατασταθῶσι διὰ τῶν λέξεων «ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ Εὐρώπῃ.» Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 4, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 5 (ἀναγινώσκεται).

§43ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀφοῦ ὁ νομισματογνώμων δύναται νὰ μὴ ἔχῃ καὶ δίπλωμα Πανεπιστημίου, πῶς δύναται νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ περὶ αὐτοῦ, ὅπως διδάσκῃ θεωρητικῶς καὶ πρακτικῶς τὴν νομισματικὴν ἐπιστήμην;

§44Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν τῷ Μουσείῳ, οὐχὶ ἀπὸ τῆς ἕδρας τοῦ Πανεπιστημίου.

§45ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τότε τί τὴν θέλετε τὴν γνωμοδότησιν τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς;

§46ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν βλάπτει.

§47Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν θὰ ἦναι καθηγητής. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 5, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 6 καὶ 7, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, εἰς γʹ συζήτησιν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Ἀκολούθως ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς γʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως καὶ ἀντικαταστάσεως ἄρθρων τοῦ ᾼΦΛΗʹ νόμου περὶ καταρτισμοῦ στελέχους ἀξιωματικῶν τῆς ἐφεδρείας).

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος 1893. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Ράλλης.

§49ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν γίνεται μικρὰ διακοπή;

§50ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν. (Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 μ. μ.)

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ράλλης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους διὰ τὸ 1893.

§53ΡΑΛΛΗΣ. Ἤδη, ὅτε πάντα τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἐψηφίσθησαν, ὁριστικῶς δ’ ἀνεγράφησαν ἐν τῇ στήλῃ τῶν ἐσόδων αἱ ἐξ αὐτῶν προβλέψεις αὐτῆς, εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ κρίνωμεν ἀσφαλέστερον καὶ διαυγέστερον περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς οἰκονομικῆς αὐτῆς πολιτικῆς. Καὶ ἐκ τῶν μέτρων τούτων, τῶν ἤδη ψηφισθέντων, καὶ ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως προκύπτει, ὅτι τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς σύστημα ἑδράζεται ἐπὶ δύο βάσεων, ἐπὶ τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ, καί, πρὸς ἐπιτυχίαν αὐτοῦ, ἐπὶ τῆς προσφυγῆς εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πίστιν, οὐχὶ ἕνεκα τῶν ἀναγκῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὃν ὑπολαμβάνει ὡς ἄρτιον, ἀλλ’ ἕνεκα τῶν νομισματικῶν ἀνωμαλιῶν τῆς χώρας, αἵτινες μόναι δῆθεν ἐπιβάλλουσι τῇ Κυβερνήσει νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πίστιν. Ἐὰν, ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἠθέλομεν ἀναζητήσει τὸν χρυσὸν τὸν ἀναγκαῖον πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων ἐν ταῖς ἡμετέραις ἀγοραῖς, ἤθελεν οὗτος ὑπερτιμηθῆ ἀνυπολογίστως. Τοιαῦτα ὅμως λέγων καὶ δηλῶν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκήρυττεν, οὐ μόνον τὴν ἀνεπάρκειαν τῆς Πολιτείας, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνεπάρκειαν αὐτῆς τῆς χώρας. Καὶ ἐν τούτοις ἐν τῇ διαπάλῃ τῇ πολιτικῇ, ἣν ἐξάπτει καὶ πικραίνει ὁ κομματικὸς ἀνταγωνισμὸς, περὶ δύο πρὸ μικροῦ ἔτι πάντες διετελοῦμεν σύμφωνοι· ἀφ’ ἑνὸς, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ τῆς Πολιτείας φθίνουσι καὶ καταῤῥέουσιν, ἀφ’ ἑτέρου καὶ ἀντιθέτως, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ εὐεξία τῆς χώρας κρατύνεται καὶ προάγεται. Οὐδ’ ἦν δυνατὸν ἡ κομματικὴ ἀποτύφλωσις ν’ ἀποκρύψῃ ἀφ’ ἡμῶν τὰ ἐναργῆ καὶ κατάδηλα. Ἀληθῶς ἡ Πολιτεία πάντα μετῆλθε τρόπον, ὅπως ἀνακόψῃ καὶ συντρίψῃ τὴν πρόοδον τῆς χώρας, εἰς πεῖσμα ὅμως ἀκριβῶς τῶν προσπαθειῶν τούτων τῆς Πολιτείας καὶ τῶν σφαλμάτων αὐτῆς, ἡ πρόοδος τῆς χώρας ἐξακολουθεῖ προϊοῦσα. Διπλασιασμὸς καὶ τριπλασιασμὸς τῶν φορολογικῶν βαρῶν, ὅλως ἀνίσως διανεμημένων, ἀσύνετος καὶ τυφλὴ διαχείρισις τῆς δημοσίας οἰκονομίας, ἀτάσθαλος καὶ ὀχληρὰ διοίκησις καὶ πλημμελὴς ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ἠδυνήθησαν ν’ ἀνακόψωσι μέχρι σήμερον τὴν πρόοδον τῆς χώρας, αἱ δὲ παμμέγισται ζημίαι, ἃς ὑπέστη ἐκ τῆς ἄφρονος δημοσιονομίας τῆς κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη κρατησάσης, οὐδὲ αὗται ἠδυνήθησαν νὰ τὴν καταστείλωσιν. Καὶ μέχρι πρὸ ὀλίγου ἔτι οὐδεὶς ἠμφισβήτει καὶ τὴν πρόοδον ταύτην καὶ τὴν ἐπάρκειαν τῆς χώρας εἰς ἱκανοποίησιν τῶν ὑποχρεώσεων τῆς Πολιτείας. Καὶ αὐτοὶ οἱ ἄρτι ὑψώσαντες φωνὴν ὑπὲρ τῆς χρεωκοπίας, οἱ ἀναστηλώσαντες ταύτην εἰς πολιτικὸν πρόγραμμα, καὶ δι’ ὅσων διέπραξαν, καὶ δι’ ὅσων ἔγραψαν, καὶ δι’ ὅσων εἶπον, ἐκήρυττον ἔτι πρὸ μικροῦ οὐ μόνον τὴν αὐτάρκειαν τῆς χώρας, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπάρκειαν τῆς Πολιτείας. Δὲν ἐπηγγέλθησαν τῳόντι βελτίωσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως; δὲν ἐδανείσθησαν ἐπὶ ἁδροτάτοις τόκοις, καὶ δὲν ἐποιήσαντο χρῆσιν ὑπὲρ τακτικῶν δαπανῶν χρημάτων προωρισμένων εἰς ἐκτάκτους ἀνάγκας; τί συνέβη ἔκτοτε, ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν ἀποθάῤῥυνσιν, ὅπως πείσῃ ἡμᾶς, ὅτι ἔπαυσε πλέον ἡ χώρα ἐπαρκοῦσα εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τῆς Πολιτείας; Μεθ’ ὅλας τὰς πολιτικὰς ἀνωμαλίας, τὰς ἐπισκηψάσας κατὰ τὸ ἔτος 1892, εἴδομεν τὴν κατὰ τὸν τελευταῖον Ὀκτώβριον λήξασαν χρῆσιν τοῦ 1891 ἀποδώσασαν ἔσοδα ὑπὲρ πᾶσαν προηγουμένην, καθόσον ὁ προσωρινὸς ἀπολογισμὸς τοῦ ἔτους τούτου ἀναγράφει πραγματοποιηθείσας εἰσπράξεις 90 ὅλων ἑκατομμυρίων ἐπὶ βεβαιώσεων 100 ἑκατομμυρίων τακτικῶν ἐσόδων, εἰσπράξεις ὑπερτερησάσας τὰς τῶν προηγουμένων ἐτῶν. Κατὰ δὲ τοὺς πρώτους δέκα μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1892, ἤτοι μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου, κατὰ τὴν δημοσιευθεῖσαν κατάστασιν, ἔσχομεν εἰσπράξεις 59,883,000 δραχμῶν ἐπὶ εἰσπρακτέων κατὰ τοὺς αὐτοὺς δέκα μῆνας 74 περίπου ἑκατομμυρίων. Ἐκ τῆς παραβολῆς τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν δέκα μηνῶν τοῦ ἔτους 1892 πρὸς τὰ τοῦ αὐτοῦ χρονικοῦ διαστήματος τοῦ ἔτους 1891 προκύπτει, ὅτι αἱ εἰσπράξεις τοῦ 1892 κατ’ ἐλάχιστον ἐλαττοῦνται τῶν τοῦ 1891, μεθ’ ὅλας τὰς κατὰ τὸ τελευταῖον ἔτος ἐπελθούσας πολιτικὰς ἀνωμαλίας καὶ τὴν διεξαγωγὴν ἐκλογῶν. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἐμπορικὴ κίνησις ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἐπισήμων στατιστικῶν πινάκων ἐπίσης προϊοῦσα.

Οὕτω τῷ 1891 ἔσχομεν ἐν συνόλῳ κίνη-

σιν ἐμπορικὴν ·························· 247,800,000

ἤτοι ὑπερτέραν τῶν ἐμπορικῶν κινήσεων πάντων τῶν προηγουμένων τεσσάρων ἐτῶν. Τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου κατὰ τὸ 1892 ἔχομεν στατιστικοὺς πίνακας μόνον μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου, καὶ δείκνυται αὕτη ἐλαττωθεῖσα πρὸς τοὺς ἀντιστοίχους μῆνας τοῦ 1891 ἐν μὲν τῇ εἰσαγωγῇ κατὰ 12,500,000, ἐν δὲ τῇ ἐξαγωγῇ κατὰ 21,500,000, ἀλλ’ ἐν μὲν τῇ εἰσαγωγῇ ἡ μείωσις ὀφείλεται εἰς ἐλάσσονα εἰσαγωγὴν σιτηρῶν ἀξίας 11,500,000, ἐν δὲ τῇ ἐξαγωγῇ εἰς ἐλάσσονα ἐξαγωγὴν σταφίδος μὲν ἀξίας 16 ἑκατομμυρίων, ἐλαίου δὲ 6,500,000. Ἡ παρατηρουμένη ἐντεῦθεν ἐλάττωσις τῆς εἰσαγωγῆς, ἀντὶ ν’ ἀποδεικνύῃ ἐλάττωσιν παραγωγῆς, ἀποδεικνύει αὔξησιν τῆς εἰς σιτηρὰ τοιαύτης, διότι δὲν ἠδύνατο ἡ χώρα νὰ στερηθῇ τοσούτου ποσοῦ σιτηρῶν, ἐὰν δὲν παρῆγε τοιαῦτα· ἡ δὲ μείωσις τῆς ἐξαγωγῆς ὀφείλεται ἀφ’ ἑνὸς μὲν εἰς τὸ περιοδικὸν τῆς ἐλαιοπαραγωγῆς, ἀφ’ ἑτέρου δὲ εἰς τὴν ἔλλειψιν ζητήσεως τῆς σταφίδος, μὴ ἐξαρτωμένης ἐξ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν κατὰ τὴν τελευταίαν σύνοδον τῆς Βουλῆς ψηφισθέντα νόμον, ὅστις ἐπήνεγκε τὴν βραδυτέραν ἐξαγωγὴν τῆς σταφίδος. Ὁ πίναξ τῶν εἰσπράξεων ἐξ εἰσαγωγῆς κατὰ τοὺς μῆνας Ὀκτώβριον, Νοέμβριον καὶ Δεκέμβριον τοῦ ἔτους 1892 ἀποδεικνύει ἀπεναντίας αὔξησιν τῆς εἰσαγωγῆς ἐν παραβολῇ πρὸς τοὺς ἀντιστοίχους μῆνας τοῦ 1891. Οὕτω κατὰ μῆνα Ὀκτώβριον τοῦ 1892 ἔχομεν ἐπὶ τοῦ ἀντιστοίχου μηνὸς τοῦ 1891 ὑπέρβασιν εἰσπράξεων δραχ. 368,955, κατὰ Νοέμβριον ὑπέρβασιν δρ. 737,784 καὶ κατὰ Δεκέμβριον δραχ. 840,180. Οὕτω αἱ εἰσπράξεις τῶν τριῶν τελευταίων μηνῶν τοῦ 1892 ὑπερέβαλον τὰς εἰσπράξεις τῶν ἀντιστοίχων μηνῶν τοῦ 1891 κατὰ δραχ. 1,946,819. Καίτοι δὲ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο ἀπεδόθη εἰς τὰς ἔκτοτε ἀπειληθείσας δασμολογικὰς μεταῤῥυθμίσεις, τὰς κατόπιν πραγματοποιηθείσας, ἀποδεικνύει οὐχ ἧττον αὔξησιν τῆς ἐμπορικῆς κινήσεως. Ἕτερον στοιχεῖον, δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ἐκτίμησιν τῆς κοινωνικῆς δραστηριότητος, εἰσὶν αἱ προεξοφλήσεις τῶν πιστωτικῶν καταστημάτων, ἐν αἷς ἀντανακλᾶται ἡ ζωηρότης τῆς ἐμπορικῆς κινήσεως· ἐκ τῶν καταστάσεων δὲ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἀποδεικνύεται, ὅτι αἱ προεξοφλήσεις κατὰ τὸ ἔτος 1892 κατ’ ἐλάχιστον ὑστέρησαν τῶν τοῦ 1891. Οὐδὲν λοιπὸν ἀποθαῤῥυντικὸν δυνάμεθα νὰ ἐξαγάγωμεν συμπέρασμα, εἴτε ἐκ τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου, εἴτε ἐκ τῶν εἰσπράξεων τοῦ Δημοσίου, εἴτε ἐκ τῶν προεξοφλήσεων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἀφ’ ἑτέρου οὐδὲν ἔκτακτον συμβὰν ἐξ ἐκείνων, ἃ δύνανται νὰ ἐπιδράσωσιν ἐπὶ τὴν ἐν γένει οἰκονομίαν τῆς χώρας, ἐπῆλθεν, οὐδὲ πόλεμος, οὐδ’ ἐπιστράτευσις, ἀλλ’ οὐδ’ ἐπέκτασις τῶν δημοσίων ἔργων ἢ τῶν ἐξοπλισμῶν, ἐὰν δὲ κατὰ τὸ 1891 μέρος τῶν τοκομεριδίων ἐπληρώθη ἐκ τῶν τακτικῶν πόρων τοῦ Κράτους, τὸ τοκομερίδιον τοῦ 1892 ἐπληρώθη ὁλόκληρον ἐκ δανείων. Καὶ ἐν τούτοις ἡ Πολιτεία εὑρίσκεται ἐν προφανεῖ στενοχωρίᾳ, καὶ ἡ στενοχωρία αὐτῆς ἐπιδρᾷ ἀναμφισβητήτως καὶ ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν τῆς χώρας. Ἀπόδειξις αὐταὶ αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, παριστώσης ὡς κρισιμωτάτην τὴν κατάστασιν, ἀπόδειξις τὰ ἅλματα τῆς ὑποτιμήσεως τοῦ τραπεζογραμματίου, ἅτινα κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας συνεπάγονται ἀπώλειαν περὶ τὰ 20% ἐπὶ τῶν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς εἰσαγομένων εἰδῶν, καθιστῶντα, ἕνεκα τοῦ ἀποτόμου τῶν διακυμάνσεων, κίνδυνον ἀληθῆ καὶ σοβαρὸν διά τε τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν κοινωνίαν. Αἱ στενοχωρίαι αὗται καὶ τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τῆς κοινωνίας καὶ αἱ ἐκ τῶν διακυμάνσεων τῆς ὑποτιμήσεως τοῦ γραμματίου καταστροφαί, μὴ δυνάμεναι ν’ ἀποσοβηθῶσι πλέον, ὡς κατὰ τὸ παρελθόν, προχείρως καὶ εὐκόλως διὰ δανείων, διότι καὶ ἡ πίστις τοῦ Κράτους ἐξηντλήθη ἐκ τῶν ἀλλεπαλλήλων τοιούτων, καὶ ἡ κατάστασις τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης δὲν τὸ ἐπιτρέπει, ἐπήνεγκον τὴν ἀποθάῤῥυνσιν. Τοῦτο ἀκριβῶς ἀπὸ χρόνου πολλοῦ προελέγετο. Πανταχόθεν ὑψοῦντο φωναὶ διαμαρτυρίας κατὰ τοῦ οἰκονομικοῦ συστήματος τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ κρατήσαντος ἀπὸ τοῦ 1883, ἀλλ’ ἰδίᾳ ἀπὸ τοῦ 1887–1890 πανταχόθεν ἐλέγετο πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ πηγὴ τῶν δανείων ἤθελε ταχέως στειρεύσει, διότι Κράτος μικρὸν καὶ ἀσθενὲς, οἷον ἡ Ἑλλὰς, δὲν δύναται νὰ ᾖ κύριον τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης, οὐδ’ ἠδύνατο νὰ δανείζηται ἐπ’ ἄπειρον· πανταχόθεν ἐλέγετο, ὅτι, ὅτε ἤθελεν ἐπέλθει ἡ ἐξάντλησις τῶν δανείων, αἱ δυσχέρειαι ἤθελον καταστῆ ἀδιέξοδοι. Ἀλλ’ οὐδέποτε εἰσηκούσθησαν αἱ κραυγαὶ αὗται τῆς φρονήσεως. Καὶ ἐν τούτοις ἤδη, ὅτε ἐφθάσαμεν πρὸ τοῦ ἀδιεξόδου, ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, οὐδὲν μαθὼν καὶ οὐδὲν ἀπομαθὼν ἐκ τῆς πικρᾶς μέχρι τοῦδε πείρας, ἅμα ὡς ἀνῆλθεν ἐκ νέου ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ἐῤῥίφθη κατακέφαλα ἐπὶ τὴν πεπατημένην, τὴν ὁδὸν τῶν δανείων, τὴν ὁδὸν τῆς ἀπωλείας, τὴν δημιουργήσασαν τὰς ὑφεστώσας δυσχερείας. Θέλων δὲ νὰ καλύψῃ τὴν ἰδίαν του εὐθύνην ἐπὶ ταῖς συμφοραῖς, τὴν ὑποτίμησιν τοῦ τραπεζογραμματίου ἀπέδωκεν ἀφ’ ἑνὸς εἰς τὸν κλονισμὸν τῆς πίστεως τοῦ Κράτους συνεπείᾳ τῶν ψευδῶν καὶ συκοφαντικῶν, ὡς εἶπε, καταγγελιῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἣν ἠπείλησε καὶ διὰ καταδιώξεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ εἰς τὴν πληθώραν τοῦ κυκλοφοροῦντος τραπεζογραμματίου. Ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι τὴν πληθώραν τοῦ τραπεζογραμματίου δὲν ὀφείλομεν εἰς τὰς Ἀντιπολιτεύσεις, αἵτινες δὲν διαχειρίζονται τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ γραμμάτιον, ἀλλ’ εἰς τὰς Κυβερνήσεις· ἐκεῖνοι δὲ, οἵτινες εἰς τὴν πληθώραν τοῦ τραπεζογραμματίου ἀποδίδουσι τὴν ὑποτίμησιν αὐτοῦ, καὶ οἵτινες τὴν μείωσιν ταύτης καὶ τὴν λύτρωσιν τῆς κοινωνίας ἐκ τῶν ἐκ ταύτης δεινῶν ἀπεκδέχονται ἐκ τοῦ περιορισμοῦ τῆς κυκλοφορίας του, προβάλλοντες ὅτι εἰς τὴν ὑποτίμησιν συνετέλεσεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ, εἴτε ἐν τῷ τύπῳ, ἀποδεικνύουσι τὰς γνώμας αὐτῶν καὶ τὰς σκέψεις των ὅλως ἀντιφατικὰς, ὅλως ἐλαττωματικὰς καὶ ἀναξίας σπουδαίων κυβερνητῶν. Δι’ ἡμᾶς, οἵτινες τὴν ὑποτίμησιν τοῦ γραμματίου ὑπολαμβάνομεν ὡς συμπτωματικὴν, δι’ ἡμᾶς, οἵτινες τὴν ὑποτίμησιν τοῦ τραπεζογραμματίου ἀποδίδομεν οὐχὶ εἰς τὴν πληθώραν αὐτοῦ ὡς ἀνταλλακτικοῦ ὀργάνου, ἀλλ’ εἰς τὴν κατάχρησιν καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἐλάττωσιν τῆς πίστεως τοῦ Δημοσίου, αἱ δηλώσεις περὶ τῆς ἀνεπαρκείας τῆς Πολιτείας εἰς ἐπιτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεών της μεγάλως συνετέλεσαν εἰς τὴν ἐπαύξησιν τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν, ἃς διέρχεται ἡ χώρα. Οὐδ’ ὑπολαμβάνομεν ὡς δυναμένας νὰ ἐπιδράσωσι σπουδαίως δηλώσεις ἀντιπολιτευτικὰς, καὶ σκέψεις ἀσυναρτήτους, προερχομένας ἐξ ἀγνοίας ἢ ἐξ ἐπιπολαίου κρίσεως τῶν πραγμάτων. Τοιαῦται δηλώσεις ἀποτιμῶνται κατὰ τὴν ἀξίαν αὐτῶν, οὐδὲ δύνανται ν’ ἀποκρύψωσιν ἀπὸ τῶν ὀμμάτων τῆς κοινωνίας τὸ ἐπιπόλαιον αὐτῶν ἢ τὸ σκαιὸν καὶ ἄξεστον τῆς φιλαρχίας πάθος, ἐξ οὗ πηγάζουσι καὶ εἰς ὃ εἶναι ἱκαναὶ νὰ θυσιάσωσι καὶ τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος. Δηλώσεις δυνάμεναι νὰ ἐπιδράσωσιν ἐπὶ τὴν πίστιν τοῦ Κράτους εἶναι ἐκεῖναι, αἵτινες προέρχονται παρὰ τῶν κυβερνώντων αὐτὸ, μίαν δὲ τοιαύτην καὶ μόνην ἔσχομεν, ἐκείνην, ἧς ἐμνημόνευσα ἀρχόμενος τοῦ λόγου, τὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἐκήρυξεν ἐν ὅλῃ τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς, ἣν ἐκπροσωπεῖ, τὴν ἀνεπάρκειαν τοῦ Κράτους εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του. Ἔλεγε τῳόντι, εἰσάγων τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893, αὐτολεξεὶ τὰ ἑξῆς: «Δεόμεθα τῆς συνδρομῆς τῆς πίστεως τῆς ἐξωτερικῆς πρὸς διαῤῥύθμισιν τῶν τοῦ νομίσματος, ἧς ἄνευ αἱ πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους ἐπαρκῶς παρεχόμενοι ὑπὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ πρόσοδοι δὲν δύνανται νὰ χρησιμοποιηθῶσιν.» Ἀλλὰ τοιαῦτα λέγων ἐβεβαίου ὅτι ἄνευ δανείου δὲν δύναται ἡ Πολιτεία νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις της πρὸς τὸ ἐξωτερικόν. Ἀλλὰ τότε, πῶς ἡ συνδρομή, ἣν παρὰ τῆς ἐξωτερικῆς πίστεως ἐκλιπαροῦμεν καὶ ἣν μόνη αὐτὴ δύναται νὰ παράσχῃ ἡμῖν, πῶς δὲν σχετίζεται πρὸς τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἡμῶν καὶ πρὸς τὰ ἐλλείμματα αὐτοῦ; Τὸ Κράτος ἔχει ὀφειλὰς, ἃς δύναται νὰ ἐξοφλήσῃ διὰ πιστωτικοῦ νομίσματος, καὶ ὀφειλὰς, ἃς δὲν δύναται ν’ ἀποτίσῃ, εἰμὴ διὰ πραγματικοῦ τοιούτου, ἐν ὅσῳ δὲ δὲν ἀποδεικνύει, ὅτι κέκτηται τὰ μέσα πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ πραγματικοῦ νομίσματος, ἀποδεικνύει ὅτι εἶναι ἀνεπαρκὲς πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις του. Πῶς θέλετε χαρακτηρίσει τὸν ἔμπορον, ὃς ἤθελεν ἰσχυρισθῆ, ὅτι εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του, ἀλλὰ διὰ πιστωτικοῦ νομίσματος, διότι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ἐπήνεγκεν ἀνωμαλίας εἰς τὰ τῆς νομισματικῆς κινήσεως τῆς χώρας, οὐδὲ δύναται ἐντεῦθεν νὰ προμηθευθῇ τὸ πραγματικὸν νόμισμα; Καὶ ἂν ὁ ἔμπορος οὗτος ἤθελε θεωρηθῆ ἀνεπαρκὴς εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, καίπερ οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον συντελέσας εἰς τὴν ὑποτίμησιν τοῦ πιστωτικοῦ νομίσματος, κατὰ μείζονα λόγον ἀνεπαρκὴς θεωρεῖται ἡ Πολιτεία, ἐκ τῶν ἀναγκῶν τῆς ὁποίας καὶ χάριν τῶν ἀναγκῶν τῆς ὁποίας ἐπεβλήθη ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία. Τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον, δι’ οὗ καὶ μόνου ἰσχυρίζεται ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἤθελεν ἐπαρκέσει εἰς τὰς ἀνάγκας του τὸ Δημόσιον, πραγματοποιούμενον, θὰ χορηγήσῃ ἀκριβῶς εἰς τὸ Κράτος τὸ ἐλλεῖπον αὐτῷ πρὸς ἀπότισιν τῶν πρὸς τὸ ἐσωτερικὸν ὀφειλῶν. Ἀλλὰ προβάλλων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ἐπάρκειαν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τὸ ἰσοσκελὲς αὐτοῦ, ἀφ’ ἑτέρου τὴν ἀνάγκην τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου διὰ τὴν θεραπείαν τῶν πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ὑποχρεώσεων τοῦ Δημοσίου, προσπαθεῖ νὰ δικαιολογήσῃ τὰ ἀντιφατικὰ ταῦτα, ἰσχυριζόμενος ὅτι, ἐὰν τὸ Δημόσιον παρουσιασθῇ εἰς τὴν ἀγορὰν, ζητοῦν τὰ 31 ἑκατομμύρια, ἡ ζήτησις τοσούτου χρυσοῦ ἐν διαστήματι ἑνὸς ἔτους ἤθελεν ὑπερτιμήσει αὐτὸν ἀνυπολογίστως. Ὅπως ἐξηγήσῃ δὲ τὴν ἐκ τῆς ζητήσεως χρυσοῦ παρὰ τοῦ Δημοσίου ἐπικειμένην ὑπερτίμησιν αὐτοῦ, προσφεύγει εἰς τὴν ἑξῆς περίεργον θεωρίαν (ἀναγινώσκει): «Δὲν ἔχει ὁ χρυσὸς ἀντίῤῥοπον τραπεζικὰ γραμμάτια, ἀνταποκρινόμενα εἰς μόνην τὴν ἀνάγκην τῆς ἐσωτερικῆς κυκλοφορίας, καὶ ἀρυόμενα ἐκ ταύτης τὸ ἄρτιον τῆς ἀξίας αὑτῶν. Σήμερον ὑπὲρ τὸ ποσὸν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, τὸ ἀρκοῦν εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐσωτερικῆς συναλλαγῆς, κυκλοφορεῖ ποσὸν σπουδαῖον, ζητοῦν ἐπὶ πάσῃ θυσίᾳ ἀντάλλαγμα, ἵνα μὴ διατελῇ ἀπρόσοδον, οἱ δὲ διαχειριζόμενοι τὸν χρυσὸν, κύριοι αὐτοὶ τοῦ πεδίου, ὡς διαθέτοντες ὠργανωμένην δύναμιν κατὰ τῶν ἀνοργανώτως προστρεχόντων πρὸς αὐτοὺς, ἵνα χρησιμοποιήσωσι τὸ μὴ δυνάμενον ἄλλως νὰ χρησιμοποιηθῇ πιστωτικὸν νόμισμα, κανονίζουσιν αὐτοὶ τοὺς ὅρους τῆς ἀνταλλαγῆς». Ἐν τῇ θεωρίᾳ ταύτῃ ὅσαι λέξεις τόσοι καὶ οἰκονομικοὶ σολοικισμοί, ἀποδεικνύει δὲ δι’ αὐτῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οὐδέποτε ἐνόησε τὴν διαφορὰν τοῦ πραγματικοῦ πρὸς τὸ πιστωτικὸν νόμισμα, ὅτι ὑπολαμβάνει τοῦτο ὡς δυνάμενον ν’ ἀναπληρώσῃ τὸ πραγματικὸν νόμισμα, καὶ ὅτι συγχέει τὸ κεφάλαιον πρὸς τὸ ἀνταλλακτικὸν ὄργανον. Διὰ νὰ ἀνατρέψῃ τις ὁλόκληρον τὴν θεωρίαν ταύτην, δὲν ἔχει ἢ νὰ ὑπομνήσῃ τὴν ἐν ἀρχῇ τῆς συνεδριάσεως γενομένην ἐπερώτησιν, ὡς καὶ πάσας ἐκείνας τὰς ποικίλας αἰτήσεις, αἵτινες κατεπλημμύρησαν τὴν Βουλὴν, καὶ δι’ ὧν οἱ γεωργοκτηματίαι τῆς Πελοποννήσου ζητοῦσι πιστώσεις πρὸς καλλιέργειαν τῶν κτημάτων των. Πῶς, ὅταν ζητῶνται ἐκ Πελοποννήσου καὶ πάντων τῶν μερῶν αὐτῆς πιστώσεις, ὧν ἡ ἀπόδοσις ἀσφαλίζεται ἐκ τῆς μελλούσης ἐσοδείας, πῶς δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ὑπὲρ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐσωτερικῆς συναλλαγῆς κυκλοφορεῖ σπουδαῖον ποσὸν τραπεζογραμματίου, ὅπερ, ἵνα μὴ διατελῇ ἀπρόσοδον, σπεύδει ἵνα ἀντὶ πάσης θυσίας εὕρῃ ἀντάλλαγμα ἐν τῇ ἀγορᾷ χρυσοῦ; Αἱ γνῶμαι αὗται, ὡς εἶπον, ἀποδεικνύουσι τελείαν σύγχυσιν τοῦ κεφαλαίου πρὸς ἀνταλλακτικὸν ὄργανον, διότι μόνον τὸ κεφάλαιον δύναται νὰ μείνῃ ἀπρόσοδον. Ἀλλ’ ἀποδεικνύουσι πρὸς τούτοις ἄγνοιαν τῆς διαφορᾶς τοῦ πιστωτικοῦ καὶ πραγματικοῦ νομίσματος, καθόσον ὑποθέτουσιν, ὅτι τοῦτο δύναται ν’ ἀντικατασταθῇ παρ’ ἐκείνου, ἐνῷ μόνον ἐκ τῆς ἐκπροσωπήσεως τοῦ πραγματικοῦ νομίσματος λαμβάνει ἀξίαν τὸ πιστωτικόν. Ἀλλὰ τίς ἡ δύναμις ἡ διωργανωμένη τῶν διαχειριζομένων τὸν χρυσὸν, καθ’ ἧς συντρίβονται οἱ ἀνοργανώτως προστρέχοντες πρὸς αὐτοὺς, ἵνα χρησιμοποιήσωσι τὸ μὴ δυνάμενον ἄλλως νὰ χρησιμοποιηθῇ πιστωτικὸν νόμισμα; Ὑπὲρ τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ τραπεζογραμματίου ἔχομεν τὸ Δημόσιον, τὰ πιστωτικὰ καταστήματα, τὸ ἐμπόριον, τοὺς καταναλωτὰς, ὁλόκληρον τέλος τὴν κοινωνίαν, ἀπέναντι δ’ αὐτῶν εὑρίσκονται μόνον ἄτομα. Δὲν πρόκειται δὲ περὶ ὑπερτιμήσεως τοῦ χρυσοῦ, ἥτις ἔκφρασις καθιστᾷ ἕνα περιπλέον σολοικισμὸν οἰκονομικὸν, ἀλλὰ περὶ ὑποτιμήσεως τοῦ γραμματίου. Ἡ ἀξία τοῦ χρυσοῦ μένει ἀναλλοίωτος, καὶ τοῦτο ἀποτελεῖ ἀκριβῶς τὴν πρώτην τῶν ἀρετῶν τοῦ χρυσοῦ νομίσματος. Ἡ τιμὴ τοῦ τραπεζογραμματίου ὑφίσταται μόνον αὐξομοιώσεις, ἃς ἐξηγεῖ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ πραγματικοῦ καὶ τοῦ πιστωτικοῦ νομίσματος. Τὸ πραγματικὸν νόμισμα ἔχει ἐσωτερικὴν ἀξίαν ἐμπορεύσιμον καὶ διεθνῆ, τὸ πιστωτικὸν ἀπεναντίας ἔχει ἀνταλλακτικὴν ἀξίαν μόνον ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τοῦ ἐκδόντος αὐτὸ Κράτους, οὐδ’ ἐκτείνεται ἡ κυκλοφορία του πέραν τῶν ὁρίων αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἀντικαθιστᾷ ὁπωσδήποτε ἐν τῇ ἐσωτερικῇ συναλλαγῇ τὸ πραγματικὸν νόμισμα, ὅπερ φυγαδεύεται εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, χρησιμοποιούμενον ἐκεῖ ἐν τῷ ἀρτίῳ. Ἐπέρχεται οἱαδήποτε ἀνάγκη ἐκ διεθνοῦς συναλλαγῆς, ἀνάγκη εἰσαγωγῆς ἐμπορευμάτων ἢ πληρωμῆς οἱασδήποτε εἰς τὸ ἐξωτερικόν; τὸ πιστωτικὸν νόμισμα, ἔχον ὅριον τῆς κυκλοφορίας του τὰ ὅρια τοῦ Κράτους, δὲν δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ πρὸς τοιούτους σκοπούς· δέον ἐντεῦθεν ν’ ἀναζητηθῇ τὸ μεταλλικὸν νόμισμα, τὸ φυγαδευθὲν ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τῶν γραμματίων, τοῦτο δὲ ἀναζητούμενον ὑπερτιμᾶται κατὰ τὰ φαινόμενα καὶ σχετικῶς πρὸς τὸ γραμμάτιον μόνον, ἐντεῦθεν δὲ αἱ συχναὶ καὶ ἀλλεπάλληλοι ὑποτιμήσεις τοῦ τραπεζογραμματίου, ἀχρήστου διὰ τὰς διεθνεῖς συναλλαγάς. Ἀλλ’ ἐντεῦθεν ἡ ὑποτίμησις τοῦ τραπεζογραμματίου, καὶ ὅταν τοῦτο δὲν ἦναι πληθωρικόν. Τὸ τραπεζογραμμάτιον ἐκδίδεται πληρωτέον ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει, ἡ εὐκολία δὲ αὕτη τῆς κατὰ βούλησιν ἀνταλλαγῆς αὐτοῦ πρὸς πραγματικὸν νόμισμα τὸ καθιστᾷ μόνη ἀποδεκτὸν καὶ ἐνθαῤῥύνει τὴν κυκλοφορίαν του, ἀφοῦ ἐσωτερικὴν ἀξίαν οὐδεμίαν ἔχει. Ἐπέρχονται αἱ ἀνάγκαι τοῦ Δημοσίου καὶ κηρύσσεται ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία· τὸ γραμμάτιον ἀπόλλυσι τότε τὴν μόνην ἀρετήν του, τοῦ ὅτι ἐκπροσωπεῖ πραγματικὸν νόμισμα καὶ δύναται κατὰ βούλησιν ν’ ἀνταλλαχθῇ πρὸς αὐτό. Ἔκτοτε μεταβάλλεται εἰς πραγματικὸν ἄτοκον δάνειον ὑφιστάμενον τὰς διακυμάνσεις τῆς πίστεως τοῦ ἐκδόντος αὐτὸ καταστήματος ἢ Κράτους. Διὰ τοῦτο δὲ βλέπομεν καὶ παρ’ ἡμῖν τὴν αὐξομοίωσιν τῆς ἀξίας τοῦ γραμματίου ἀκριβῶς καὶ μαθηματικῶς βαίνουσαν κατὰ λόγον τῆς αὐξομειώσεως τῆς ἀξίας τῶν ἐθνικῶν χρεωγράφων καὶ ἀντιθέτως. Ἐάν τις λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ δελτία τοῦ χρηματιστηρίου, θέλει ἴδει, ὅτι ἡ ἀξία τοῦ τραπεζογραμματίου ἀπὸ τοῦ Ἰανουαρίου 1892 μέχρι σήμερον ὑπέστη τὰς αὐτὰς κατ’ ἀναλογίαν διακυμάνσεις, ἃς ὑπέστησαν τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν χρεώγραφα· ὑπερτιμῶνται ταῦτα, ὑπερτιμᾶται καὶ τὸ τραπεζογραμμάτιον, ὑποτιμῶνται τὰ δημόσια χρεώγραφα, ὑποτιμᾶται καὶ τὸ τραπεζογραμμάτιον, καὶ κατὰ λόγον τῆς ὑποτιμήσεως ἐκείνων, ὡς δὲ τὰ χρεώγραφα ἡμῶν ἀπώλεσαν ἔκτοτε 20% ἐπὶ τῆς ἀξίας των, οὕτω καὶ κατὰ 20% ὑπετιμήθη καὶ τὸ τραπεζογραμμάτιον, ἀδιαῤῥήκτως συνδεδεμένον μὲ τὴν πίστιν τοῦ Δημοσίου. Καὶ ἐννοεῖται ἐντεῦθεν, ὅτι καθ’ ὅσον τὸ Δημόσιον εὑρίσκεται εἰς ἀνάγκας, καθ’ ὅσον πολλαπλασιάζει τὰς ὑποχρεώσεις του, προστρέχον εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, κατὰ τοσοῦτον ἡ ἀξία τοῦ γραμματίου, ἐκπροσωποῦντος τὴν πίστιν πλέον τοῦ Κράτους, μειοῦται, διότι κατὰ λόγον τῆς αὐξήσεως τοῦ κυκλοφοροῦντος διὰ λογαριασμόν του γραμματίου μειοῦνται καὶ αἱ ἐλπίδες τῆς ἀνταλλαγῆς αὐτοῦ πρὸς πραγματικὸν νόμισμα διὰ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Μόνον ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην ἡ πληθώρα τοῦ ἀναγκαστικῶς κυκλοφοροῦντος γραμματίου ἔχει ἀληθῆ ἔννοιαν παρ’ ἡμῖν, διότι πληθωρικὸν δὲν δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ τὸ κυκλοφοροῦν γραμμάτιον σχετικῶς πρὸς τὰς συναλλαγὰς τῆς ἡμετέρας χώρας καὶ τὸν πληθυσμὸν αὐτῆς, ὅταν τὸ κυκλοφοροῦν τοιοῦτον ἀναλογῇ μόλις πρὸς δραχμὰς 60 κατ’ ἄτομον, καὶ ἀνταποκρίνηται ἀκριβῶς πρὸς τὴν ἀξίαν τῆς ἐνιαυσίου ἐμπορικῆς εἰσαγωγῆς τῆς χώρας, πρὸς ἣν ἀνταλλάσσεται. Καὶ εἶναι δύσκολον ἢ μᾶλλον ἀδύνατον νὰ καθορίσῃ τις ποῖον τὸ παρ’ ἑκάστῃ κοινωνίᾳ ἀναγκαῖον ποσὸν ἀνταλλακτικοῦ ὀργάνου, διότι ἡ ἀναλογία αὐτοῦ ποικίλλει κατὰ λόγον τῶν συνηθειῶν ἑκάστης χώρας καὶ τῆς ἑδραιότητος τῆς πίστεως, αἱ περιστάσεις δ’ αὗται ἐπιδρῶσι καὶ ὑπὲρ τὸ ποσὸν τῶν συναλλαγῶν. Ἀπόδειξις τούτου ἡ Ἀγγλία, ἥτις ποιεῖται χρῆσιν τοῦ ἡμίσεως ποσοῦ νομίσματος παρὰ τὴν Γαλλίαν, ἣν ὑπερβάλλει κατὰ πολὺ ὡς πρὸς τὸ ποσὸν τῶν συναλλαγῶν. Ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὸ 1873 καὶ κατὰ Ὀκτώβριον ἐκυκλοφόρουν 3,071,912,000 φρ. τραπεζογραμματίων, ἀναλογοῦντα ἐπὶ πληθυσμοῦ 36 ἑκατομμυρίων πρὸς φρ. 85 κατ’ ἄτομον, καὶ ἐν τούτοις κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν τὸ γαλλικὸν τραπεζογραμμάτιον ὑρίστατο μόλις ἀπώλειαν 15 ἕως 17‰, ἤτοι ἀπώλειαν 1½ ἕως 1 καὶ 71/00 ἐπὶ τῶν ἑκατὸν φράγκων, οὐδ’ ἦν πληθωρικόν, ἀφοῦ κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν ἐκυκλοφόρει συγχρόνως ἴσον ποσὸν πραγματικοῦ νομίσματος. Ἐν Ἰταλίᾳ ἐπὶ πληθυσμοῦ 27 ἑκατομ. κατὰ τὸ 1874 ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ὑπερέβη τὸ 1 δισεκατομμύριον 600 ἑκατομ., ἡ δὲ ὑποτίμησις τοῦ τραπεζογραμματίου ἐξικνεῖτο κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν μέχρι 10%, ἣν δηλαδὴ ἴση ἡ ὑποτίμησις πρὸς τὴν κατὰ τὸ 1868, ὅτε ἐκυκλοφόρουν ἀναγκαστικῶς μόλις γραμμάτια ἀξίας 903 ἑκατομ. φράγκων. Οὕτω καὶ ἐν Ἰταλίᾳ κατὰ τὸ 1874 τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ γραμμάτιον ἀνελόγει εἰς φρ. 60 περίπου κατ’ ἄτομον. Παρατηρητέον πρὸς τούτοις, ὅτι κατὰ τὸ 1874 ἡ εἰσαγωγὴ τῆς Ἰταλίας ὑπερέβη τὴν ἐξαγωγὴν αὐτῆς κατὰ 300 ἑκατομμύρια, ἐνῷ κατὰ τὸ 1868 μόλις κατὰ 109 ἑκατομμύρια. Πληθωρικὴ δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ παρ’ ἡμῖν ἡ κυκλοφορία τῶν 140,000,000 τοῦ τραπεζογραμματίου, σχετικῶς πρὸς τὰς σημερινὰς ἀνάγκας τῶν συναλλαγῶν, ὅταν κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1885 καὶ κατὰ τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας εἴχομεν ἐλευθέραν κυκλοφορίαν γραμματίων 70 περίπου ἑκατομμυρίων, ἐνῷ συγχρόνως εἶχον εἰσαχθῆ 72 ἑκατομμύρια εἰς μεταλλικόν, τὰ ἀποδοθέντα εἰς τὰς Τραπέζας πρὸς τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Πληθωρικὴ ἦν ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὸ 1796 ἡ κυκλοφορία τοῦ χαρτονομίσματος, διότι εἶχον ἀνέλθει τὰ κυκλοφοροῦντα assiguats εἰς 40 δισεκατομμύρια, ἀναλογοῦντα πρὸς φράγκα 1500 περίπου κατ’ ἄτομον ἐπὶ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Γαλλίας. Πρόσθετος ἀπόδειξις, περὶ τοῦ ὅτι δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποδώσωμεν τὴν παρ’ ἡμῖν ὑποτίμησιν τοῦ γραμματίου εἰς τὴν πληθώραν αὐτοῦ, προκύπτει ἐκ τῆς ἐπισκοπήσεως τῶν πινάκων τῆς κινήσεως τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἐν σχέσει πρὸς τὴν ὑποτίμησιν. Κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1885 εἴχομεν κυκλοφορίαν δρ. 88,456,981 καὶ ὑποτίμησιν 20%, κατὰ Μάρτιον κυκλοφορίαν 100 ἑκατομ. καὶ ὑποτίμησιν 30%, κατ’ Ἀπρίλιον κυκλοφορίαν 105 περίπου ἑκατομμυρίων καὶ ὑποτίμησιν ἐπίσης 30%, κατὰ Μάϊον κυκλοφορίαν 111 περίπου ἑκατομ. καὶ ὑποτίμησιν 20%, κατὰ Ἰούνιον κυκλοφορίαν 113 περίπου ἑκατομμυρίων καὶ ὑποτίμησιν 16%. Κατὰ τὸ 1889 παρατηροῦμεν τὰ αὐτά· ἡ ὑποτίμησις βαίνει κατ’ ἀντίστροφον λόγον πρὸς τὴν αὔξησιν τῆς κυκλοφορίας. Κατὰ τὸ 1890 ἐπίσης. Κατὰ τὸ 1891 καὶ 1892 ἡ μελέτη τῆς κινήσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας σχετικῶς πρὸς τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος εἶναι ἀξία προσοχῆς. Κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1891 εἴχομεν τραπεζογραμμάτια κυκλοφοροῦντα 130 ἑκατομμυρίων δραχμῶν καὶ ὑποτίμησιν αὐτῶν 26 καὶ ¾%. Κατὰ Ἀπρίλιον γραμμάτια κυκλοφοροῦντα 130,227,241 δρ. καὶ ὑποτίμησιν 30%. Κατὰ Ἰούλιον γραμμάτια κυκλοφοροῦντα 136,587,771 καὶ ὑποτίμησιν 28 καὶ ¾%. Κατ’ Αὔγουστον γραμμάτια κυκλοφοροῦντα 149,676,009 καὶ ὑποτίμησιν ἐν τούτοις 29%. Κατὰ Σεπτέμβριον γραμμάτια κυκλοφοροῦντα 145,237,741 καὶ ὑποτίμησιν 31 καὶ ½%. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην συμπίπτει ἡ προσφυγὴ τοῦ Δημοσίου εἰς τὰς ἀγορὰς ἡμῶν πρὸς τὴν πληρωμὴν τοῦ τοκομεριδίου τῆς βʹ ἑξαμηνίας τοῦ 1891. Κατὰ Μάρτιον τοῦ 1892 ἔχομεν κυκλοφορίαν γραμματίων 143,810,675 καὶ ὑποτίμησιν 48%. Κατὰ Ἰούλιον κυκλοφορίαν γραμματίων 144,787,069 δρ. καὶ ὑποτίμησιν 36%. Κατὰ Δεκέμβριον 1892 ἡ κυκλοφορία τῶν γραμματίων τῶν κυκλοφορούντων διὰ λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου μειοῦται κατὰ 8½ ἑκατομμύρια, καὶ ἐν τούτοις ἡ ὑποτίμησις ἐξικνεῖται μέχρι τῶν 55%. Ἐὰν ταῦτα ἀποδεικνύωσιν, ὅτι ἡ ὑποτίμησις δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν πληθώραν τοῦ τραπεζογραμματίου, δύο ὑπολείπονται αἰτίαι τῆς παρ’ ἡμῖν ὑποτιμήσεως τοῦ γραμματίου· 1) αἱ ἀνάγκαι τῆς εἰσαγωγῆς, πρὸς ἃς συμπίπτουσιν αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, καὶ 2) ὁ κλονισμὸς τῆς πίστεως. Ἡ ἀνισότης τῆς εἰσαγωγῆς πρὸς τὴν ἐξαγωγὴν καθιστᾷ τὴν ἐπικαταλλαγὴν εὐνοϊκὴν ἢ δυσμενῆ, καθόσον αὕτη ὑπερβαίνει ἐκείνην ἢ ἐκείνη ταύτην. Ἀποδεικνύεται ἡ χώρα ὀφειλέτρια πρὸς ἑτέραν χώραν ἢ ἀγοράν; Ἡ ἐπικαταλλαγή, κανονιζομένη ἐκ τῶν ὅρων τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς ζητήσεως, ἀναγκαίως ἔσεται δυσμενὴς διὰ τὴν ὀφειλέτριαν χώραν. Περιπλέον ἐν ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ αἱ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ὑποχρεώσεις συνεπάγονται ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ὑποτίμησιν τοῦ γραμματίου, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς τὰς διεθνεῖς συναλλαγάς, ὡς περιοριζόμενον ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους. Ἀφοῦ δὲ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία φυγαδεύει τὸ πραγματικὸν νόμισμα καθόσον ἀντικαθιστάμενον τοῦτο διὰ τοῦ πιστωτικοῦ καὶ παῦον νὰ ἦναι χρήσιμον διὰ τὰς ἐσωτερικὰς συναλλαγὰς ἀναζητεῖ ἀπασχόλησιν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, ἕπεται, ὅτι ἅμα ὡς παρουσιασθῶσιν αἱ ἀνάγκαι τῆς εἰσαγωγῆς ἢ ὁπωςδήποτε τῆς καταβολῆς πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν, δέον ν’ ἀναζητηθῇ τὸ πραγματικὸν νόμισμα εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, καὶ ὑπερτιμᾶται σχετικῶς πρὸς τὸ πιστωτικὸν νόμισμα λόγῳ τῆς μεγαλειτέρας ζητήσεως. Ἀλλὰ καίτοι ἡ δυσμενὴς ἐπικαταλλαγὴ τείνει ἐντεῦθεν πρὸς τὴν ὑποτίμησιν τοῦ τραπεζογραμματίου τοῦ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ, δὲν ἀποτελεῖ τὴν κυρίαν αἰτίαν τῆς ὑποτιμήσεως, οὐδὲ μονιμοποιεῖ τὴν ὑποτίμησιν αὐτοῦ, καθόσον τελικῶς θὰ ἐπέλθῃ ἰσοῤῥοπία μεταξὺ τῆς εἰσαγωγῆς καὶ τῆς ἐξαγωγῆς. Ἡ ἔλλειψις τοῦ νομίσματος ὑποτιμᾷ τὰς ἀξίας, ἡ ὑποτίμησις δὲ τῶν ἀξιῶν συνεπάγεται τὴν εἰσροὴν τοῦ μετάλλου, διότι, ἅμα ὡς ἡ ὑποτίμησις τῶν ἀξιῶν ὑπερβῇ τὸ μέτρον τῶν δαπανῶν τῆς μεταφορᾶς καὶ τῆς ἀσφαλείας τοῦ μετάλλου, ἀναγκαίως θὰ εἰσρεύσῃ τοῦτο ἐν τῇ σπανιζούσῃ ἀγορᾷ, ὅπως εὕρῃ χρησιμοποίησιν ἐπωφελεστέραν, ἀνταλλασσόμενον πρὸς ἀξίας ὑπερτέρας ἐκείνων τῶν ἐν τῇ ἀγορᾷ, ἐν ᾗ βρίθει τὸ μέταλλον· ὡς δ’ ἡ ἄμπωτις συνεπάγεται τὴν παλίῤῥοιαν, οὕτω καὶ ἡ ἔλλειψις πραγματικοῦ νομίσματος ἔκ τινος ἀγορᾶς συνεπάγεται τὴν εἰσροὴν αὐτοῦ. Ἡ ἄγνοια τοῦ ἀναμφισβητήτου τούτου κανόνος ἤγαγέ τινας εἰς τὸ συμπέρασμα περὶ τῆς ἀνεπαρκείας τῆς χώρας καὶ τῆς Πολιτείας εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ὑποχρεώσεών των. Ἐρωτῶσι τῷ ὄντι οὗτοι μετὰ δέους, ἐὰν ἡ χώρα δύναται νὰ ἐξαγάγῃ ἐνιαυσίως 31 ἑκατομμύρια εἰς χρυσὸν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἐξωτερικοῦ χρέους καὶ ἄνευ ἀνταλλάγματος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τοὺς καθησυχάσῃ, ἔλαβεν εἰς χεῖρας τὰς στατιστικὰς πληροφορίας τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου, καὶ ἀφοῦ ἐθρήνησε διὰ τὴν παρ’ ἡμῖν ἔλλειψιν ἀσφαλῶν τοιούτων, εἰς τὴν στήλην τῆς ἐξαγωγῆς προσέθηκε δεκάδας τινὰς ἑκατομμυρίων ἐξ ἀδήλων πόρων εἰσαγομένων παρὰ τῶν περιηγητῶν, παρὰ τῆς ναυτιλίας, παρὰ τῶν ἐργαζομένων εἰς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ παρὰ τῶν τοποθετησάντων χρήματα εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, καὶ κατέστησεν οὕτω ἐν ἰσοῤῥοπίᾳ τὴν ἐμπορικὴν πλάστιγγα. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τὰ 31 ἑκατομμύρια χρυσᾶ, τὰ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων ἄνευ ἀνταλλάγματος ἐξερχόμενα, ἔμενον πάντοτε ἐνώπιον αὐτοῦ ὡς μέγα ἐρωτηματικὸν, ἀπεκάλυψεν εἰς τὰ ὄμματα ὑμῶν, ἐκπεπληγμένων, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι σπάταλος, ὅτι τὰ 31 ἑκατομμύρια χρυσοῦ δὲν δαπανῶνται παραγωγικῶς εἰς ἀπόκτησιν πρώτων ὑλῶν πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς βιομηχανίας ἢ εἰς ἐπιχειρήσεις συνδεούσας ἡμᾶς μετὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ, εἰμὴ ἐξαιρετικῶς, καὶ ὅτι ὁ ἔχων χρυσὸν δαπανᾷ αὐτὸν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἵνα ἐνδυθῇ καλλίτερον, τραφῇ καλλίτερον καὶ καταστήσῃ ἀνετώτερον τὸν ἐν τῷ οἴκῳ βίον, ἐν ἄλλαις λέξεσιν εἰς εἴδη τῆς ἀπολαυστικῆς συναλλαγῆς. Ἀλλ’ ἔσπευσε νὰ μᾶς καθησυχάσῃ, βεβαιῶν ἡμᾶς, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀπολαυστικὴ συναλλαγὴ θέλει περιορισθῆ ἐπὶ ποσῷ ἴσῳ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν χρέος τοῦ Δημοσίου· «θὰ ἐπέλθῃ, εἶπε, στενοχωρία τις, ἀλλ’ ἡ ἀνάγκη τῆς ῥυθμίσεως τῶν οἰκονομικῶν δικαιολογεῖ αὐτὴν, ὅταν δὲ πρόκηται περὶ ἐκπληρώσεως ὑποχρεώσεων, δὲν λέγει ἄξια προσοχῆς ὁ ἐπικαλούμενος τὰς παρεπομένας στερήσεις εἰς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης του περὶ ἀνεπαρκείας τῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Ἀλλὰ καίτοι εἰς τοῦτο, προσέθηκε, δέον νὰ καταλήξωμεν, πρέπει νὰ παρασκευάσωμεν τὴν χώραν καὶ τὴν χρηματιστικὴν ἀγορὰν πρὶν ἢ κατέλθωμεν ζητοῦντες ἐν αὐτῇ τοιοῦτον μεταλλικὸν νόμισμα». Ὡς παρασκευὴν δὲ τῆς χώρας ἐννοεῖ τὴν ἐπιβάρυνσιν τῶν εἰσαγωγικῶν τελῶν, ἀποβαινόντων σχεδὸν ἀπαγορευτικῶν οὐ μόνον διὰ τὰ εἴδη τῆς πολυτελείας, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰ εἴδη τῆς πρώτης ἀνάγκης. Ἀναμφισβητήτως ἄμεσος συνέπεια τῆς ἐπιβαρύνσεως τῶν εἰσαγωγικῶν τελῶν εἶναι ὁ περιορισμὸς τῆς εἰσαγωγῆς καὶ ἡ ἐνθάῤῥυνσις τῆς λαθρεμπορίας. Ἀλλ’ ὁ περιορισμὸς τῆς εἰσαγωγῆς ἐπιδρᾷ καὶ ἐπὶ τὴν ἐξαγωγήν, οὐδὲ δύναται ν’ ἀναπτυχθῇ ἡ ἐξαγωγή, ὅταν περιορίζηται ἡ εἰσαγωγή. Εἰσαγωγὴ καὶ ἐξαγωγή ἀποτελοῦσι τὴν παλίῤῥοιαν καὶ τὴν ἄμπωτιν, καὶ καθ’ ὅσον ἀνακόπτεται ἡ παλίῤῥοια ἀνακόπτεται καὶ ἡ ἄμπωτις. Ἀπαγορεύοντες τὴν εἰσαγωγὴν δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ βλάψωμεν τὴν ἐξαγωγήν, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν τούτου οἱ δημοσιολόγοι προβάλλουσι τὸ ἑξῆς παράδειγμα: Ὑποθέσατε, λέγουσιν, ὅτι Πολιτεία τις ἐπιβάλλει εἰς τὰ πλοῖα, εἰς τοὺς σιδηροδρόμους τοὺς ἐξάγοντας τὰ εἴδη της νὰ ἐπιστρέφωσι κενοί· ἀναγκαίως θὰ πάθῃ ἡ ἐξαγωγή, διότι θὰ ἐπιβαρυνθῇ μεθ’ ὅλης τῆς δαπάνης τοῦ ναύλου, τῆς ἀσφαλείας, τῆς προμηθείας, ἥτις ἄλλως καὶ ἐν ὁμαλῇ λειτουργίᾳ τῆς ἐξαγωγῆς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς μερίζεται μεταξύ των. Διὰ τοῦτο παρὰ τῶν δημοσιολόγων ἡ εἰσαγωγὴ χαρακτηρίζεται ὡς τὸ κέντρον (stimulant) τῆς ἐξαγωγῆς· ἄλλως διὰ τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς εἰσαγωγῆς ἀπομονούμεθα. Οἱ ξένοι, ἐρχόμενοι ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν, ἐπιζητοῦσι τὴν ἄνετον δίαιταν, ἣν δὲν παρέχει μόνη ἡ ἐθνικὴ βιομηχανία. Ὁπωσδήποτε τὸ κατόρθωμα τοῦτο «τῆς παρασκευῆς τῆς χώρας ἀπαιτεῖ χρόνον καὶ τὴν συνδρομὴν τῆς πίστεως πρὸς μόνην τὴν ἀφαίρεσιν ἀπὸ τῆς κυκλοφορίας τῶν πλεοναζόντων γραμματίων». Καὶ τοιαῦτα προβάλλων κατέληξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς ποικίλους φόρους καὶ εἰς τὸ μεταλλικὸν δάνειον, ἰσότιμον τῶν ἑκάστοτε ἀποσυρομένων τῆς κυκλοφορίας τραπεζογραμματίων, τῶν ἀλλεπαλλήλων δανείων, τὸ γνωστὸν ἐκεῖνο σύστημα, ὅπερ τόσον τελεσφόρως ἐλειτούργησε κατὰ τὸ παρελθόν. Παρασυρθεὶς παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὁ κ. Βουλευτὴς Μαντινείας, ἔσπευσε νὰ λάβῃ τοὺς πίνακας τῆς εἰσαγωγῆς εἰς χεῖρας, καὶ νὰ ἐρωτήσῃ αὐτὸν, τίνα εἶναι τὰ εἴδη τῆς πολυτελείας, ὧν ἡ εἰσαγωγὴ θὰ περιορισθῇ; Ὁ σῖτος, ἡ ὄρυζα, ἡ ζάκχαρις, ὁ καφὲς, τὰ δέρματα, ἢ οἱ ἁλίπαστοι ἰχθῦς; ἠρώτα θριαμβεύων, καὶ κατέληγεν εἰς τὸ συμπέρασμα τῆς χρεωκοπίας. Τοιαύτην τινὰ χρῆσιν τῶν στατιστικῶν πινάκων τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου ἐποιοῦντο τὸν παρελθόντα αἰῶνα. Ἔκτοτε εὐτυχῶς ἡ πλουτολογία ἔκαμεν ἱκανὰς προόδους, ὅπως μὴ ὑπολαμβάνῃ τις ὡς σπουδαίας τοιαύτας κενὰς θεωρίας καὶ παρατηρήσεις. Οἱ στατιστικοὶ πίνακες τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου χρησιμιούσιν, ὅπως ἀποδείξωσι τὴν ἐν γένει ἢ ἐν μέρει αὔξησιν ἢ ἐλάττωσιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, ἐν σχέσει πρὸς τὸν παρῳχημένον χρόνον, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ τὴν νομισματικὴν δύναμιν τῆς χώρας ἐκ παραβολῆς τῆς εἰσαγωγῆς πρὸς τὴν ἐξαγωγήν. Ἐκ μόνης δὲ τῆς παρατηρήσεως, ὅτι ἡ εἰσαγωγὴ ὑπερβαίνει τὴν ἐξαγωγήν, ἕπεται ὅτι ἡ στήλη τῆς ἐξαγωγῆς δὲν περιλαμβάνει πᾶν ὅ,τι ἐσοδεύει ἡ χώρα, διότι ἐν ταῖς διεθνέσι συναλλαγαῖς, ὡς καὶ ἐν ταῖς ἐσωτερικαῖς, ἀναγκαίως θὰ ἐπέλθῃ πάντοτε ἰσοῤῥοπία τῶν πιστοχρεώσεων, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν ἡ ἀνισοῤῥοπία νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπ’ ἄπειρον. Καὶ ἐὰν ὁ ἀναμφισβήτητος οὗτος καὶ μαθηματικῆς ἀκριβείας κανὼν δὲν ἤθελεν ἀρκέσει, ὅπως ἀποδείξῃ, ὅτι οἱ στατιστικοὶ πίνακες τοῦ ἐμπορίου δὲν δύνανται νὰ ἀποδείξωσι τὴν νομισματικὴν δύναμιν τῆς χώρας, ἀκριβεστέρα ἐξέτασις τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν καταρτίζεται ἡ ἐμπορικὴ πλάστιγξ, θέλει πείσει πάντα, ὅτι οὐδὲν ἀσφαλὲς πόρισμα δύναται νὰ ἐξαγάγῃ τις ἐκ τῆς φαινομένης διαφορᾶς μεταξὺ τῆς εἰσαγωγῆς καὶ τῆς ἐξαγωγῆς. Καὶ πρῶτον ἡ στήλη τῆς εἰσαγωγῆς, ἐκτὸς τῶν ἐκ λαθρεμπορίας εἰσαγομένων, περιλαμβάνει σχεδὸν ἀκριβῶς πάσας τὰς εἰσκομιζομένας ἀξίας, ἀφοῦ διέρχονται αὗται διὰ τῶν τελωνείων· ἀπεναντίας ἡ στήλη τῆς ἐξαγωγῆς δὲν περιλαμβάνει τοὺς ἀδήλους λεγομένους πόρους, τὸν εἰσκομιζόμενον χρυσὸν παρὰ τῆς ναυτιλίας, τῶν περιηγητῶν καταναλισκόντων μέρος τῶν εἰσαγομένων εἰδῶν, τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ βιούντων ἡμεδαπῶν, ἢ εἰς αὐτὴν ἐχόντων τοποθετημένα κεφάλαια. Περιπλέον, ἐνῷ ἡ στήλη τῆς εἰσαγωγῆς ἀναγράφει τὴν ἀξίαν τοῦ ἐμπορεύματος εἰς τὸν τόπον τῆς εἰσαγωγῆς, ἤτοι πρὸς τῇ ἀρχικῇ ἀξίᾳ τοῦ ἐμπορεύματος τὴν ἐκ τῶν δαπανῶν τῆς μεταφορᾶς προελθοῦσαν αὔξησιν αὐτῆς, τὴν ἀξίαν τῶν ἐξαγομένων ἐμπορευμάτων ἀναγράφει ἡ στήλη τῆς ἐξαγωγῆς ἄνευ τῆς αὐξήσεως αὐτῆς, ἣν ἀναγκαίως κτῶνται διὰ τῆς μεταφορᾶς αὐτῶν ἐκ τοῦ τόπου τῆς παραγωγῆς εἰς τὸν τῆς καταναλώσεως. Διὰ νὰ ἐξηγηθῇ τοῦτο σαφέστερον, ἓν παράδειγμα ἁπλούστατον ἀρκεῖ. Φορτίον σταφίδος ἐν Πάτραις ἀξίας 100,000 δραχ. θ’ ἀναγραφῇ εἰς τὸν πίνακα τῆς ἐξαγωγῆς μὲ τὴν ἀξίαν ταύτην. Ἀλλὰ μεταφερόμενον τὸ φορτίον τοῦτο ἐν Λονδίνῳ θέλει ἀναγκαίως ἔχει ὑπερτέραν ἀξίαν κατὰ λόγον τῶν δαπανῶν τῆς μεταφορᾶς καὶ τοῦ κέρδους τοῦ ἐμπόρου. Οὕτω τὸ φορτίον ἀξίας δρ. 100,000 θέλει πωληθῆ εἰς Λονδῖνον 120 ἢ 130 χιλιάδας, ἐπὶ τῇ ὑποθέσει δὲ, ὅτι τὸ φορτίον τοῦτο ἤθελεν ἀνταλλαγῆ, ὡς τοῦτο συμβαίνει ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, πρὸς εἴδη ἀγγλικῆς παραγωγῆς ἴσης ἀξίας, ἀποστελλόμενα εἰς Πάτρας, τίνα ἀξίαν θ’ ἀναγράψῃ εἰς τὴν στήλην τῆς εἰσαγωγῆς τὸ τελωνεῖον Πατρῶν; Τὴν ἐπηυξημένην ἀξίαν τοῦ φορτίου, τὴν ἐκ δραχμῶν 120,000 ἢ 130,000. Οὕτω ἐν ταῖς ἀναγραφαῖς τῆς ἀξίας δύο φορτίων ἀνταλλαγέντων χωρὶς νὰ καταβληθῇ οὐδὲ ἓν φράγκον περιπλέον, θὰ ἔχητε διαφορὰν εἰς τὰς ἀναγραφὰς τῆς ἐξαγωγῆς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς φρ. 20 ἢ 30 χιλιάδας. Ἀντὶ τοῦ φορτίου τῆς σταφίδος ἀξίας 100,000 φρ. λάβετε τὴν ὅλην ἐξαγωγὴν ἡμῶν, ἥτις εἶναι περίπου 100 ἑκατομμυρίων· ὑποθέσατε ὅτι ἡ ὅλη αὕτη ἐξαγωγὴ ἀνταλλάσσεται, ὡς συμβαίνει, πρὸς προϊόντα ξένα, ἅτινα εἰσάγομεν, καὶ θέλετε ἐννοήσει, ὅτι ἡ φαινομένη διαφορὰ μεταξὺ τῆς ἐξαγωγῆς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς ἡμῶν εἶναι ὅλως εἰκονική. Ἀλλ’ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ φορτίον τῆς σταφίδος, καὶ ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι τοῦτο ἀπόλλυται συνεπείᾳ ναυαγίου, ἅμα ὡς ἐξέλθῃ τοῦ λιμένος τῶν Πατρῶν. Ἐν τῇ στήλῃ τῆς ἐξαγωγῆς θὰ ἔχῃ ἀναγραφῆ ἡ ἀξία του ἐκ δρ. 100,000, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀπωλέσθη κατὰ τὸ ναυάγιον, ἀπέναντι τῆς ἀξίας του οὐδὲν θὰ εἰσκομίσῃ ὁ ἔμπορος, καὶ οὐδὲν ἑπομένως ἐν τῇ στήλῃ τῆς εἰσαγωγῆς ἀπέναντι τῆς ἀξίας τοῦ ἐξαχθέντος φορτίου θ’ ἀναγράψῃ τὸ τελωνεῖον Πατρῶν. Οὕτω θὰ φαίνηται ἡ ἐξαγωγὴ ὑπερβάλλουσα τὴν εἰσαγωγὴν κατὰ 100,000, ἐνῷ τὸ ποσὸν τοῦτο ἀποτελεῖ πραγματικὴν ζημίαν. Τὸ παράδειγμα τοῦτο τοῦ ἀτυχήματος, ἐπεκτεινόμενον ἐπὶ τῆς ὅλης ἐξαγωγῆς μας, ἤθελεν ἀποδείξει τὴν ἐξαγωγὴν μας ὑπερβαίνουσαν τὴν εἰσαγωγήν μας κατὰ 100 ἑκατομμύρια, διότι ἀπέναντι τῆς καθ’ ὑπόθεσιν ἀπολεσθείσης ὁλοκλήρου ἐξαγωγῆς μας οὐδὲν ἠθέλομεν εἰσάξει. Διὰ τοῦτο οἱ δημοσιολόγοι, ἐμπαίζοντες τὰ πορίσματα, ἅτινα ἄλλοτε ἐξῆγον ἐκ τῆς διαφορᾶς τῆς ἐξαγωγῆς πρὸς τὴν εἰσαγωγὴν, λέγουσιν, ὅτι, ὅπως χώρα τις φανῇ πλουτοῦσα κατὰ τὴν ἐμπορικὴν πλάστιγγα, δὲν ἔχει ἢ νὰ καταποντίζῃ τὴν παραγωγήν της, ἅμα ὡς ἐξέρχεται τῶν λιμένων της. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῶν ἀναποφεύκτων ἀτελειῶν τούτων τῆς ἐμπορικῆς πλάστιγγος, ἐξ ὧν προκύπτει, ὅτι οὐδὲν ἀκριβῶς πόρισμα δύναταί τις νὰ ἐξαγάγῃ ἐκ τῶν ἐν αὐτῇ ἀναγραφῶν, μία μόνη παρατήρησις ἀρκεῖ νὰ πείσῃ πάντα, ὅτι ἡ εἰσαγωγὴ οὐδόλως ἀποδεικνύει οἱανδήποτε ἀπώλειαν διὰ τὸν εἰσάγοντα. Ὁ ἀγοράζων δέκα δραχμῶν σῖτον οὐδόλως ἀπόλλυσι τὰς δέκα δραχμάς, ἃς κατέβαλεν, ἔτρεψεν αὐτὰς ἁπλῶς εἰς ἀξίαν, ἥτις τῷ εἶναι χρήσιμος. Ἐὰν δὲ τοῦτο ἦναι ἀληθὲς διὰ τὸν σῖτον τοῦ ἐσωτερικοῦ, εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς διὰ τὸν σῖτον τοῦ ἐξωτερικοῦ. Ἀντὶ τῶν δέκα δραχμῶν ἔχει τὴν ἀξίαν αὐτῶν εἰς εἶδος χρήσιμον αὐτῷ. Τὸ παράδειγμα τοῦτο ἐὰν ἐπεκτείνωμεν ἐπὶ ὁλόκληρον τὴν κοινωνικὴν κίνησιν, θὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ἡ εἰσαγωγὴ οὐδόλως ζημιοῖ, ἀφοῦ οὐδὲν ἕτερον τελεῖται δι’ αὐτῆς ἢ νὰ τρέπηται ἡ ἐθνικὴ παραγωγὴ εἰς εἴδη χρήσιμα τῇ κοινωνίᾳ. Καὶ εἴτε εἰς εἴδη παραγόμενα ἐν τῇ χώρᾳ, εἴτε εἰς νόμισμα κατεβλήθη ἡ ἀξία τῆς εἰσαγωγῆς, οὐδόλως ζημιοῦται ἡ κοινωνία ἐκ τῆς εἰσαγωγῆς, ἀφοῦ κατέχει τὸ ἀντάλλαγμα εἰς πραγματικὴν ἀξίαν. Ἡ πλάνη ὡς πρὸς τὰ πορίσματα τὰ ἐκ τῆς διαφορᾶς τῆς ἐξαγωγῆς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς ὀφείλεται εἰς ἑτέραν πλάνην, καθ’ ἣν ὁ κατ’ ἐξοχὴν πλοῦτος εἶναι τὸ νόμισμα, ὁ χρυσός, ἐνῷ τὸ νόμισμα οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ παραστατικὸν τῶν ἀξιῶν. Ἐὰν ταῦτά εἰσιν ἀληθῆ, ἕπεται ὅτι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς ἐξαγωγῆς καὶ τῆς εἰσαγωγῆς οὐδόλως ἀποδεικνύει ἀνεπάρκειαν τῆς χώρας εἰς τὸ νὰ χορηγήσῃ πρὸς τὴν Πολιτείαν τὰ 31 ἑκατομμύρια διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων. Ἐὰν τὴν ἀνεπάρκειαν τῆς χώρας ἀπεδείκνυεν ἡ ἀνισοῤῥοπία τῆς ἐξαγωγῆς πρὸς τὴν εἰσαγωγὴν ἐν τοῖς στατιστικοῖς πίναξι τῆς κινήσεως τοῦ ἐμπορίου, ὠφείλομεν νὰ πτωχεύσωμεν πρὸ πολλοῦ, μεθ’ ἡμῶν δ’ ὤφειλον νὰ πτωχεύσωσι πάντα τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν ἔχουσιν ὑπερτέραν εἰσαγωγὴν τῆς ἐξαγωγῆς, καίπερ θεωρούμενα πλουσιώτατα. Ἡ Γερμανία τὸ 1888 εἶχεν εἰσαγωγὴν 3 δισεκατομμυρίων 435 ἑκατομ. ἀπέναντι ἐξαγωγῆς 3 δισεκατομ. 352 ἑκατομμυρίων. Τὸ 1889 εἰσαγωγὴν 4 δισεκατομ. 89 ἑκατομ. ἀπέναντι ἐξαγωγῆς 3 δισεκατομ. 246 ἑκατομμυρίων. Τὸ 1890 εἰσαγωγὴν 4 ἑκατ. 272 ἑκατομ. ἀπέναντι ἐξαγωγῆς 3 δισεκατομ. 409 ἑκατομ. Ἡ Ἰταλία τὸ 1889 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 1440 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 1005 ἑκατομ., τὸ 1890 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 1377 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 962 ἑκατομ., τὸ 1891 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 1180 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 939 ἑκατομ. Ἡ Ῥωμουνία τὸ 1887 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 315 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 266 περίπου ἑκατομ., τὸ 1888 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 310 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 256 ἑκατομ., τὸ 1889 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 368 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 274 ἑκατομ., τὸ 1890 ἐπὶ εἰσαγωγῆς 363 ἑκατομ. εἶχεν ἐξαγωγὴν 276 ἑκατομ. Καὶ ταῦτα μὲ χρέος δημόσιον 969 ἑκατομ. Πῶς ζῶσι τὰ Κράτη ταῦτα; Ἀπεναντίας ἡ Ἱσπανία κατὰ τὸ 1888 εἶχεν εἰσαγωγὴν 716 ἑκατομ. καὶ ἐξαγωγὴν 763 ἑκατομ., τὸ 1889 εἰσαγωγὴν 866 ἑκατομ, καὶ ἐξαγωγὴν 897 ἑκατομ. Καὶ ἐν τούτοις ἡ Ἱσπανία θεωρεῖται ἔθνος πτωχόν. Ἐπίσης ἡ Σερβία τὸ 1888 εἶχεν εἰσαγωγὴν 35 ἑκατομ. καὶ ἐξαγωγὴν 39 ἑκατομ., τὸ 1889 εἰσαγωγὴν 35 ἑκατομ. καὶ ἐξαγωγὴν 39 ἑκατομμυρίων. Διὰ ν’ ἀποδειχθῇ ἡ ἐπάρκεια ἢ ἀνεπάρκεια τῆς χώρας, εἰς τὰ βάρη τῆς Πολιτείας δέον ν’ ἀνευρεθῇ ἡ ἐθνικὴ πρόσοδος, ἐὰν δὲ ἐκ τῆς ὅλης ἐθνικῆς προσόδου δύνανται νὰ χορηγηθῶσιν εἰς τὴν Πολιτείαν 31 ἑκατομμύρια φρ. ἀξίαι εἰς εἶδος, ἕπεται ὅτι δύνανται νὰ χορηγηθῶσι ταῦτα αὐτῇ καὶ εἰς μέταλλον ἐκπροσωποῦν ἰσάξια εἴδη. Τὴν ἐθνικὴν δὲ πρόσοδον δὲν ἀποτελοῦσι μόνον τὰ ἀντικείμενα τ’ ἀναγραφόμενα ἐν τῇ στήλῃ τῆς ἐξαγωγῆς τῆς ἐμπορικῆς πλάστιγγος, ἡ σταφὶς, ὁ οἶνος, τὸ ἔλαιον, τὰ σῦκα, τὰ μεταλλεύματα, τὰ δέρματα, ἀλλὰ πᾶν ὅ,τι παράγεται ἐν τῇ χώρᾳ ἐκ τῆς θήρας, τῆς ἁλιείας, τῆς ποιμενικῆς, τῆς γεωργίας, τῆς φυτοποιΐας, τῆς βιομηχανίας, τῆς μετακομιστικῆς, εἰς τὴν παραγωγὴν δὲ ταύτην πρέπει νὰ προσθέσωμεν καὶ τὴν ἄϋλον ἢ διανοητικὴν παραγωγήν· ὁ ἰατρὸς, ὁ δικηγόρος, ὁ καθηγητὴς, ὁ ἐπιστήμων ἐν γένει, ὁ δικαστὴς παράγουσι, καὶ ἡ πρόσοδος αὐτῶν δέον νὰ ὑπολογισθῇ εἰς πᾶσαν τὴν λοιπὴν ὑλικὴν πρόσοδον τῆς χώρας. Πρὸς τὸν ὑπολογισμὸν τῆς προσόδου πάσης χώρας ὑπάρχουσι διάφοροι μέθοδοι, ἡ εὐθεῖα, συνισταμένη εἰς τὴν κατ’ ἄτομον ἐκτίμησιν μιᾶς ἑκάστης προσόδου αὐτοῦ, ἢ ἐξ ἀναγωγῆς, διὰ τῆς ἀνευρέσεως τῆς παραγωγῆς ἐκ τοῦ μέσου ὅρου τῆς φορολογίας, ἢ τῆς καταναλώσεως. Πρὸς ὑπολογισμὸν τῆς ἐθνικῆς προσόδου τῆς Γαλλίας ὁ Foville, λαμβάνων τὴν κατ’ ἄτομον μέσην κατανάλωσιν καὶ ὑπολογίζων τὴν δαπάνην εἰς 75% τὴν ἡμέραν, ἤτοι εἰς 273 δρ. τὸ ἔτος, καὶ πολλαπλασιάζων τὸ ποσὸν τοῦτο ἐπὶ τὸν πληθυσμὸν, εὑρίσκει τὴν πρόσοδον τῆς Γαλλίας. Κατὰ τὴν αὐτὴν μέθοδον ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν πρόσοδος ἤθελεν ἀνέλθει εἰς 600 περίπου ἑκατομμύρια. Ὁ Mulhall ὑπολογίζει τὴν ἡμετέραν ἐθνικὴν πρόσοδον εἰς 575 ἑκατομμύρια, ὁ Σκιαδᾶς εἰς 670 ἑκατομμύρια, ὁ Σοῦτσος ἐν τῇ Δημοσιολογίᾳ του εἰς 500 ἑκατομμύρια. Ἐκ τῆς ὅλης ταύτης ἐθνικῆς προσόδου θὰ καταβληθῶσι τὰ 31 ἑκατομμύρια τοῦ χρυσοῦ, τὰ ἀναγκαῖα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων, ὡς καὶ οἱ λοιποὶ φόροι. Ὁ χρυσὸς οὐδέποτε θὰ λείψῃ, ἐνόσῳ ὑπάρχουν ἀξίαι, τὸ μόνον δὲ ζήτημα, τὸ ὁποῖον δέον νὰ ἐξετασθῇ, εἶναι κατὰ πόσον ἡ χώρα δύναται νὰ χορηγήσῃ πρὸς τὴν Πολιτείαν τοὺς ζητουμένους φόρους. Ἀναμφισβητήτως τὰ ἐπιπρόσθετα φορολογικὰ βάρη, τὰ ἐπιβληθέντα κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, ἀπέβησαν ἐπαχθέστατα διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, δύναται δέ τις νὰ εἴπῃ ἀσφαλῶς, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἐκ τῶν λαῶν τῶν μᾶλλον φορολογουμένων. Τὸ σύνολον τῆς φορολογίας ἐν Βελγίῳ ἀνέρχεται μόλις εἰς τὸ ⅙ ἢ ⅙ καὶ ἥμισυ τῆς ὅλης προσόδου τῶν Βέλγων, ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς τὰ 7 καὶ ¾ τῆς ἰδιωτικῆς προσόδου, ἐν Γαλλίᾳ εἰς 11% τῶν ἰδιωτικῶν προσόδων. Ὁ ἀείμνηστος Σοῦτσος ἐν τῇ Δημοσιολογίᾳ του, ὑποθέτων τὴν ἐθνικὴν πρόσοδον ἀνερχομένην εἰς 500 ἑκατομμύρια καὶ τὰ φορολογικὰ βάρη ἀνερχόμενα εἰς 80 ἑκατομμύρια, ὑπολογίζει ὅτι τὸ σύνολον τῆς φορολογίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀνέρχεται εἰς 16% περίπου τοῦ συνόλου τῆς ἰδιωτικῆς προσόδου. Καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει δὲ, ὅτι ἡ ἐθνικὴ πρόσοδος ἀνέρχεται εἰς 650 ἑκατομμύρια, πάλιν τὸ σύνολον τῆς φορολογίας ἀποδεικνύεται ἐπαχθὲς, ὡς ὑπερβαῖνον τὰ 12% ἐπὶ τῆς ἰδιωτικῆς προσόδου. Ἀλλ’ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀντέχει εἰς τοιαύτην φορολογίαν, διότι εἶναι λιτὸς, καὶ οὐχὶ σπάταλος, ὡς ἐχαρακτήρισεν αὐτὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐρευνήσατε τὸν βίον του, τὸν βίον τοῦ ἀληθοῦς λαοῦ, τοῦ παράγοντος, εἰς βάρος τοῦ ὁποίου ζῶσιν οἱ κηφῆνες τῆς κυβείας, οὓς ὑπολαμβάνετε ὡς τὸν λαὸν, καὶ θέλετε ἴδει πῶς ζῇ οὗτος ἐν μέσῳ στερήσεων καὶ τῆς ἐλλείψεως παντὸς προσόντος εὐνομουμένης χώρας. Ἐκ τοῦ μηδενὸς ἀνήγειρεν ὁ λαὸς οὗτος πόλεις, ἐφύτευσεν ἀπεράντους ἐκτάσεις, σταφιδαμπέλους καὶ ἀμπέλους 1,500,000 στρεμ. καὶ ἐδεκαπλασίασε τὴν ἰδιωτικὴν πρόσοδον τῆς χώρας ἐν διαστήματι τριῶν ἢ τεσσάρων δεκαετηρίδων· ὡς ὁ Ἀνταῖος, καταῤῥιπτόμενος κατὰ γῆς ἐκ τῶν φορολογικῶν βαρῶν, ἅτινα σεῖς θεωρεῖτε ὡς τὴν καλλιτέραν τοποθέτησιν, καὶ τῆς ἀτασθάλου δημοσιονομίας, ἀνεγείρεται ῥωμαλεώτερος. Τοιοῦτος λαὸς δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ μάθῃ παρ’ ὑμῶν τὴν οἰκιακὴν οἰκονομίαν, οὐδ’ ὅτι ὀφείλει νὰ συλλέγῃ ἀποταμιεύματα, διότι τ’ ἀποταμιεύματα αὐτοῦ φορολογεῖτε ἀπὸ ἐτῶν. Ἐὰν θέλητε νὰ ἐξαγάγητε τὴν χώραν ἐκ τῶν ἀνυπερβλήτων δυσχερειῶν, εἰς ἃς ἀκαταλόγιστος δημοσιονομία περιέπλεξεν αὐτὴν, ἀναζητήσατε τὴν ἀληθῆ αἰτίαν τῶν δυσχερειῶν τούτων· θέλετε δ’ εὐκόλως πεισθῆ, ὅτι αὗται ὀφείλονται εἰς τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον καυχᾶσθε ὅτι θριαμβεύει, θέλετε εὐκόλως πεισθῆ, ὅτι ἡ νόσος εἶναι δημοσιονομικὴ καὶ οὐχὶ νομισματική. Καὶ ὅταν πεισθῆτε περὶ τούτου, ἡ θεραπεία εἶναι εὔκολος, διότι εὔκολον εἶναι ἡ δημοσιονομία μας ν’ ἀποβῇ λογικωτέρα καὶ οἰκονομικωτέρα. Οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ πλέον, ὅτι τὰς σημερινὰς δυσχερείας καὶ τοῦ Κράτους καὶ τῆς χώρας ὀφείλομεν εἰς τὸ δημοσιονομικὸν σύστημα, ὅπερ ἐπεκράτησεν ἀπὸ τοῦ 1884 καὶ ἰδίᾳ ἀπὸ τοῦ 1887 μέχρι τοῦ 1890, καὶ ὅπερ ἐπὶ χρησταῖς ἐλπίσιν ἀνέκυψεν ἐκ τῆς τέφρας του τὴν 3ην Μαΐου 1892. Δάνεια ἐπὶ δανείων διὰ τὴν κατασκευὴν δημοσίων ἔργων, δι’ ἐξοπλισμοὺς ἀσκόπους καὶ δαπανηροὺς, διὰ δημιουργίαν θέσεων ἀργομίσθων, ἀλλὰ καὶ διὰ συγκάλυψιν τῶν ἐντεῦθεν ἐλλειμμάτων, καὶ τροπαὶ δανείων ἐσωτερικῶν εἰς ἐξωτερικὰ ἐδιπλασίασαν τὸ βάρος τῶν ἐξωτερικῶν δανείων ἐντὸς δεκαετίας, τὴν ἐκ φρ. 15 ἑκατομμ. 598 χιλ. ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων κατὰ τὸ 1883 ἀνεβίβασαν κατὰ τὸ 1892 εἰς 31,500,000 περίπου, καὶ ἐνῷ ἐν τῷ μεταξὺ ἐκ τῆς καταργήσεως χρεωλύτρων καὶ τοῦ ὑποβιβασμοῦ τοῦ τόκου ᾠκονομήθησαν 5,600,000 δραχμαὶ ἐκ τῆς ἐνιαυσίου ὑπηρεσίας αὐτῶν. Καὶ ἀπὸ τοῦ 1887 μέχρι τοῦ 1890 μία ἦν, ὡς καὶ σήμερον, ἡ ἐπαγγελία τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων δανείων ἐσκόπει τὴν κατάργησιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἀλλὰ παραδόξως τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δάνειον τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, τὸ ὁποῖον κατὰ Μάϊον τοῦ 1886 ἀνήρχετο εἰς 52,500,000, κατέλιπε μετὰ τῆς ἀρχῆς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ ποσὸν τῶν 60,744,000 καὶ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τῶν ἐπανειλημμένων δανείων. Καὶ ἀφοῦ ἐξήντλησε δι’ αὐτῶν τὴν πίστιν τοῦ Κράτους, ἤλεγχε τὸν διάδοχόν του, πῶς οὗτος δὲν ἔσπευσε νὰ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Τὰ δάνεια συνεπάγονται προμηθείας πλουσίας καὶ δαπάνας ἐκδόσεως ἐπωφελεῖς, ἀποτελούσας τὴν ἄδηλον ἀναπνοὴν, ὡς ἀπεκάλεσεν αὐτὰς εἷς συνάδελφος, ἔχων πολλὴν προσωπικὴν πεῖραν εἰς τὰ τοιαῦτα, καὶ συνεπάγονται καὶ πρόσκαιρον ἄνεσιν, ἀλλὰ φέρουσι τελικῶς εἰς ὃ σημεῖον ἀκριβῶς ἤχθημεν δι’ αὐτῶν. Ἂν δὲ τὰ ἐπανειλημμένα δάνεια τὰ ἀπὸ τοῦ 1887–1890 ἐδημιούργησαν τὰς δυσχερείας, πρὸς ἃς παλαίομεν, τὸ μελετώμενον δάνειον δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἀλλοίους καρπούς. Εἰς τὴν ἤδη ἐπαχθῆ ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων θέλει προστεθῆ πρόσθετον μόνιμον βάρος 8½ ἑκατομμυρίων, θέλει δ’ οὕτω ἀνέλθει αὕτη κατὰ τὸ προσεχὲς ἔτος εἰς 40 περίπου ἑκατομμύρια φρ. χρυσῶν. Τὸ μελετώμενον δάνειον, συμψηφιζόμενον ἐν μέρει εἰς προηγούμενα προσωρινὰ, καὶ ἐν μέρει δαπανώμενον εἰς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλύτρων, ταχέως θέλει ἐξαντληθῆ, τότε δὲ τὸ βάρος τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἐξ ἧς ἐπιφυλασσόμεθα, μὴ κλείοντες τὴν θύραν αὐτῆς, νὰ ἀντλήσωμεν πάλιν πρὸς συγκάλυψιν τῶν μελλόντων ἐλλειμμάτων, θέλει καταστῆ ἐπαχθέστερον. Καὶ θὰ μετριασθῇ μὲν ἐπί τινα χρόνον καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον ἡ ὑποτίμησις τοῦ γραμματίου συνεπείᾳ τῆς τυχὸν συνομολογήσεως τοῦ νέου δανείου, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐξάντλησίν του τὰ ἅλματα αὐτῆς ἔσονται φοβερά. Θὰ ἔχωμεν τότε νέους φόρους ἐπιπροσθέτους. Ὁ ποτὲ καθηγητὴς τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ ἀείμνηστος Ἰωάννης Σοῦτσος, γράψας ὅσον ἔνεστι πιστότερον τὴν εἰκόνα τῆς δημοσιολογικῆς καταστάσεως τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰ ἔτη ἀπὸ τοῦ 1887 μέχρι 1890, ἐκφέρει ἐν τέλει τῆς δημοσιολογίας του τοὺς ἑξῆς ἀφορισμοὺς (ἀναγινώσκει): «Ἀπέχετε τοῦ λοιποῦ ἀπὸ πάσης νέας προσεπιβολῆς βάρους εἰς τὰς ἀρκούντως βεβαρημένας ἰδιωτικὰς περιουσίας, καθόσον ἡ φορολογία, ὑπερβαίνουσα ὅρον τινὰ, οὐ μόνον περιστέλλει τὰ μέσα τῆς εὐζωΐας καὶ ἄγει τὸν πολίτην εἰς παρεκτροπὰς καὶ καταχρήσεις, ἀλλὰ καὶ ἀποκόπτει τὴν καθαρὰν πρόσοδον τῶν παραγωγικῶν τάξεων, δι’ ἧς σχηματίζονται τὰ νέα κεφάλαια καὶ ἀναπτύσσεται ἡ ἐργατικὴ φιλοπονία καὶ δραστηριότης. «Εἶναι ἀνάγκη, καὶ ἐσχάτη ἀνάγκη, ἐὰν δὲν ἔπαυσαν, νὰ παύσωσι τοῦ λοιποῦ τὰ δάνεια, ὧν ἡ συνομολόγησις κατὰ τὸ παρελθὸν ἐπανελαμβάνετο ἐτησίως, ὅπως δι’ αὐτῶν καλυφθῶσιν ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τῷ ὄντι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην συνομολόγησις δανείου, ὑφ’ οἱουςδήποτε ὅρους γενομένη, ἐθεωρεῖτο ὡς εὐτυχὲς συμβεβηκὸς, οὗ ἕνεκα νέος Πακτωλὸς ἔῤῥεεν ἐντὸς τῶν δημοσίων ταμείων. Ὁ παλαίφατος χρυσοῦς αἰὼν τῆς εὐδαίμονος ἐποχῆς τοῦ Κρόνου ἐπανήρχετο αὖθις ἐπὶ τῆς γῆς. «Πρὸς τὴν εὐμενῆ ταύτην ἐπιδοκιμασίαν τῶν πολλῶν, ὑπὲρ τῶν ἐκτάκτων πόρων πλειστάκις ἀντέταξα τὴν ἐπιβαλλομένην ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης ἀναμφισβήτητον ἀλήθειαν, καθ’ ἣν, ἅμα τῇ συνομολογήσει νέου δανείου, τὸ Δημόσιον χρεοῦται μὲν ἀμέσως ἀπέναντι τῶν δημοσίων πιστωτῶν, πιστοῦται δὲ συγχρόνως, ἀποκτῶν δικαίωμα ἀνάλογον πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου μέχρις ἐξοφλήσεως αὐτοῦ ἐπὶ τῆς περιουσίας τῶν πολιτῶν. Σήμερον δυσανασχετοῦμεν, βαρέως φορολογούμενοι, ἀλλὰ πρέπει νὰ κατανοήσωμεν ἅπαξ διὰ παντὸς, ὅτι δάνεια καὶ φόροι εἰσὶ πράγματα ἀλληλένδετα». Μετὰ τὴν συνομολόγησιν, ὃ μὴ γένοιτο, τοῦ νέου δανείου ἴσως σημάνῃ ἡ ὥρα τῆς ἀναπετάσεως τῆς σημαίας τοῦ κυρίου βουλευτοῦ Μαντινείας. Οὗτος, κατ’ ἀντίθεσιν τῶν εἰς τοιαῦτα ἀποτελέσματα ἀγουσῶν γνωμῶν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, συμβουλεύει νὰ σπεύσωμεν. Ἐρωτᾶται, πῶς θὰ πληρώσωμεν; καὶ ἀπαντᾷ νὰ μὴ πληρώσωμεν. Ἡ ἀπάντησις εἶναι εὔκολος καὶ γαργαλιστική· δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ πονοκεφαλήσῃ εἰς ἀνεύρεσιν τῆς ἀληθοῦς καταστάσεως, εἰς πραγματοποίησιν οἰκονομιῶν καὶ οἰκονομικῶν συνδυασμῶν. Αὐξάνομεν τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως, ἃς εὑρίσκει λίαν γλίσχρας, διότι δὲν ἐτοποθετήθησαν πάντες οἱ ἀνεψιοὶ, αὐξάνομεν τὰς δαπάνας τῶν δημοσίων ἔργων, τὰς τοῦ στρατοῦ, πραγματοποιοῦμεν πάλιν καὶ καμμιὰ τετρακοσαριὰ προβιβασμοὺς, μετὰ ἔνδοξον δι’ αὐτὸν νίκην, οἵα ἡ τῆς 3ης Μαΐου, καὶ ἔχει ὁ Θεός. Εἰς τοὺς δανειστάς μας δίδομεν ὅ,τι ὑπολειφθῇ, διότι οὗτοι ἐπλούτησαν ἐκ τόκων καὶ χρεωλύτρων ὑπερόγκων, ἂν καὶ οἱ νῦν κάτοχοι τῶν ὁμολογιῶν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δανείων δὲν εἶναι αὐτοὶ οἱ ἐκδόντες αὐτὰ, οἱ μόνοι ὠφεληθέντες ἐκ τῆς ἐκδόσεώς των. Αὐτὸ τοῦτο ἀκριβῶς μετὰ λύπης ἤκουσα ὑποστηρίζοντα καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν Ἄρτης, ὅστις προέβαλε τὴν εἰς δύο διαίρεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, καὶ παρ’ οὗ σοβαρωτέραν ἀνέμενον γνώμην. Τοὺς ὑποστηρικτὰς τῶν τοιούτων γνωμῶν δὲν θὰ ἐνοχλήσω διὰ θεωριῶν περὶ τῆς τιμῆς τῶν Κρατῶν καὶ περὶ τοῦ στίγματος, ὅπερ ἐγκολάπτει εἰς αὐτὰ ἡ ἀναστολὴ τῶν πληρωμῶν ἢ ἡ χρεωκοπία. Τὰς θεωρίας ταύτας δὲν τὰς ἐννοοῦσι, τοὐλάχιστον τοῦτο ἀπέδειξαν δι’ ὅσων ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ εἶπον, ὑποσχεθέντες μάλιστα καὶ τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἰς τοὺς κεχηνότας συμπολίτας των, καὶ τοῦτο, ὅταν ἂν οὐχὶ χάριν τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος, ἀλλ’ ἐκ συστολῆς ὤφειλον ν’ ἀποφύγωσι τὴν τελευταίαν ταύτην προσπάθειαν πρὸς τὴν ἐρείπωσιν τῆς πίστεως τοῦ Κράτους. Θὰ τοὺς ἐρωτήσω ἁπλῶς ἐὰν ἐφιλοσόφησαν ποτὲ ἐπὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς χρεωκοπίας ἐπὶ τὰ Κράτη. Κράτος μικρὸν καὶ ἀσθενὲς, ἀποδεικνυόμενον κακόπιστον πρὸς τοὺς ξένους πιστωτάς του, κινδυνεύει ν’ ἀπολέσῃ καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν του. Ἡ Τουρκία ὑπεβλήθη εἰς τὸν ἔλεγχον διαχειριστικῆς ἐπιτροπῆς, καίτοι δυναμένη νὰ παρατάξῃ 800,000 μαχητῶν. Ἡ Αἴγυπτος, ἀπὸ ὑποτελοῦς ψιλῷ ὀνόματι τῆς Τουρκίας, ἀπέβη κατάκτησις τῆς Ἀγγλίας. Θὰ ὁμολογήσωσιν οἱ κύριοι, ὅτι τὰ πρόσφατα παραδείγματα δὲν συνηγοροῦσι πολὺ ὑπὲρ τῆς γνώμης των, καὶ ὅτι δύσκολον νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι ἅμα ὡς κηρύξωμεν τὴν ἀναστολὴν τῶν πληρωμῶν τοῦ Κράτους θὰ μᾶς δοθῇ ἡ Κωνσταντινούπολις. Ἀλλ’ ἐσκέφθησαν ποτὲ τί ἀποτελεῖ ἡ ἀναστολὴ τῶν πληρωμῶν ἢ ἡ χρεωκοπία τοῦ Κράτους; Ἡ χρεωκοπία τοῦ Κράτους ἀποτελεῖ τὴν μᾶλλον αὐθαίρετον, τὴν μᾶλλον ἄνισον καὶ ἐντεῦθεν τὴν μᾶλλον ἐπαχθῆ καὶ ἀπεχθῆ φορολογίαν, τὴν μᾶλλον ἀδικαιολόγητον ἀναγκαστικὴν εἰσφοράν. Καὶ διὰ ν’ ἀποδείξω τοῦτο τοῖς ἐντίμοις κυρίοις, δὲν ἔχω ἢ νὰ λάβω εἰς χεῖρας τὴν τελευταίαν κατάστασιν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος. Κατ’ αὐτὴν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα κέκτηται ὁμολογίας ἐθνικῶν δανείων πληρωτέων εἰς χρυσὸν ἐν ὅλῳ δρ. 17,221,300, ποσὸν, ὅπερ κατέβαλε πρὸς τὴν ἀγορὰν αὐτῶν. Ἀναστελλομένης τῆς εἰς χρυσὸν πληρωμῆς, θὰ ὑποτιμηθῶσιν αὗται κατὰ λόγον τῆς διαφορᾶς μεταξὺ τοῦ τραπεζογραμματίου καὶ τοῦ χρυσοῦ, ἤτοι κατὰ 50%. Οὕτω θὰ ἐπιβαρυνθῇ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα (καὶ ἑπομένως οἱ μέτοχοί της) ἐπὶ τῆς ἐκ τῶν δημοσίων χρεωγράφων προσόδου της μὲ φορολογίαν ἴσην πρὸς 50% ἐπὶ τῆς ὅλης προσόδου της ταύτης. Ἀλλὰ περιπλέον θ’ ἀπολέσῃ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἐπὶ τοῦ καταβληθέντος κεφαλαίου της διὰ τὴν ἀγορὰν τῶν εἰς χρυσὸν χρεωγράφων τὴν διαφορὰν τῆς ἀξίας μεταξὺ τῶν δανείων τῶν εἰς χρυσὸν καὶ τῶν δανείων τῶν εἰς τραπεζογραμμάτια, ἤτοι πεντήκοντα τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τῆς ἀξίας των. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἔχει ἕτερον δάνειον χρυσῶν φρ. 6,913,327, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ πρόσοδός της θὰ μειωθῇ κατὰ 50%, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τὸ κεφάλαιόν της θὰ μειωθῇ κατὰ 50%. Καὶ ἐπὶ τοῦ δανείου εἰς μεταλλικὸν τῶν 14,000,000 θὰ ἐπέλθῃ ἴση ὑποτίμησις. Οὕτω μόνη ἡ Τράπεζα καὶ οἱ μέτοχοί της, οἵτινες, ὑποθέτω, δὲν εἶναι Τοῦρκοι, θὰ εἰσφέρουν ἀναγκαστικῶς, χάρις εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μαντινείας, δρ. 11,466,000 περίπου, ἀποφερούσας πρόσοδον δραχ. 550,000 περίπου. Ἐπεθύμουν ὅμως νὰ μὲ πληροφορήσουν οἱ κ.κ. Βουλευταὶ Μαντινείας καὶ Ἄρτης περὶ τοῦ τί θὰ ἔλεγον, ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης, παρασυρόμενος ἐκ τῆς φορομανίας, ἥτις τῷ ἀποδίδεται, ἤθελεν ὑποβάλει νομοσχέδιον οὕτω συντεταγμένον: «Ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἀναγκαστικὴ εἰσφορὰ 11,466,000 διὰ τὸ ἔτος 1893.» Θὰ ἀπεκάλουν τὸ τοιοῦτο νομοθέτημα ἔργον παράφρονος. Τοῦτ’ αὐτὸ δύναταί τις νὰ εἴπῃ περὶ τῆς γνώμης τῶν κυρίων Βουλευτῶν. Εἰς ἣν θέσιν εὕρηται ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα εὕρηνται πλεῖστα ἄλλα πιστωτικά, φιλανθρωπικὰ καὶ προσόμοια καταστήματα, καὶ πλεῖστοι ἰδιῶται, οἵτινες θὰ ἴδωσι τὸ ἀποταμίευμά των καὶ τὸ ἔσοδόν των μειούμενον κατὰ 50%. Πιστωτικὰ καταστήματα, φιλανθρωπικὰ καὶ ἰδιῶται πολῖται Ἕλληνές εἰσι κάτοχοι χρεωγράφων 200,000,000 περίπου χρυσῶν φράγκων, καὶ πάντες οὗτοι θ’ ἀπολέσωσιν ἐκ τῆς προσόδου των 50% καὶ 50% ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου των. Ἀλλ’ ὅταν ὑποστῇ ἡ Τράπεζα ζημίαν 50% ἐπὶ τῶν 17,000,000 τῶν χρυσῶν ὁμολογιῶν τῶν ἐθνικῶν δανείων, ἐπὶ τοῦ προσωρινοῦ δανείου της τῶν 6 ἑκατομμυρίων, ἐπὶ τοῦ εἰς μεταλλικὸν δανείου της τῶν 14 ἑκατομμυρίων, νομίζετε, — πρὸς ὑμᾶς, κ. Βουλευτὰ Ἄρτης, ἀποτείνομαι, οὐχὶ πρὸς τὸν Βουλευτὴν Μαντινείας, διότι κοιμᾶται (γέλωτες).

§54ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ κοιμώμενος σκέπτομαι καλλίτερον ἀπὸ σᾶς.

§55ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἐπέτυχα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπεθύμουν· σᾶς ἀφύπνισα (γέλωτες) — νομίζετε, λέγω, ὅτι δύναται πλέον νὰ σταθῇ εἰς τοὺς πόδας της ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος; Καταῤῥέουσα ἤθελε συμπαρασύρει ὁλόκληρον τὴν πίστιν τῆς χώρας, διότι ὄπισθεν αὐτῆς θὰ κατέῤῥεον καὶ πάντα τὰ λοιπὰ πιστωτικὰ ἡμῶν καταταστήματα. Ἄμεσος συνέπεια ἡ οἰκονομικὴ ἐρείπωσις τῆς χώρας μετὰ τῆς οἰκονομικῆς ἐρειπώσεως τῆς Πολιτείας, ἐπὶ δεκάδας δ’ ἐτῶν θέλει ἀποκλεισθῆ ἐντεῦθεν ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ πάσης διεθνοῦς πιστώσεως. Μόνον διὰ τῆς ἀναγνωρίσεως τοῦ δανείου τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ μετὰ πάροδον 53 ὅλων ἐτῶν κατωρθώθη νὰ εἰσαχθῶσι τὰ χρεώγραφα ἡμῶν εἰς τὰ χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ τὰ πλεῖστα τῶν εἰς χρυσὸν δανείων, ὧν αἱ ὁμολογίαι δὲν εὑρίσκονται εἰς χεῖρας τῶν ἐκδόντων αὐτάς, διότι ἐφρόντισαν, ἀφοῦ εἰσέπνευσαν τὴν ἄδηλον ἀναπνοὴν, νὰ τὰς πωλήσωσιν, ἔχουσιν ὑπεγγύους προσόδους τοῦ Κράτους, περιλαμβάνουσι δὲ καὶ τὴν ῥήτραν αἱ σχετικαὶ συμβάσεις, ὅτι δὲν ὑπόκεινται εἰς οἱανδήποτε φορολογίαν. Διὰ τοῦτο καὶ οὐδείς ποτε ἐσκέφθη νὰ ἐπιβάλῃ καὶ τὴν ἐλαχίστην φορολογίαν ἐπὶ τῶν τοκομεριδίων, ἥτις, καθ’ ὅσον εἶναι γενικὴ καὶ ἀφορᾷ εἰς ἐγκατάστασιν φορολογίας ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, δικαιολογεῖται παρὰ τῶν συγγραφέων, ἐπιβαλλομένη εἰς τοὺς ἡμεδαπούς. Ἅμα ὡς ἀναστείλωμεν τὴν πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων τούτων, θὰ ἴδωμεν κατασχομένας παρὰ τῶν ξένων τὰς ὑπεγγύους προσόδους. Ἀλλὰ τέλος, θὰ ἐρωτήσω καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν Ἄρτης καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν Μαντινείας, ἀπὸ τίνος ἐποχῆς κατελήφθησαν ἐκ τοῦ ἁγίου ζήλου πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν δανειστῶν μας, ὥστε χάριν αὐτῶν καὶ ὅπως μὴ κατηγορηθῶμεν παρ’ αὐτῶν ἐπὶ κακοπιστίᾳ, νὰ συμβουλεύωσιν ἤδη τὴν ἀναστολὴν τῶν πληρωμῶν; Ὁ εἷς διετέλεσεν Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον μέχρις Ἰουλίου 1891, καὶ ὑπέσχετο τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν καὶ ἐδανείσθη 13 ἑκατομμύρια δῆθεν ὑπὲρ τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἃ ἐχρησιμοποίησε κατ’ ἄδειαν τῆς Βουλῆς εἰς ἄλλας ἀνάγκας. Ὁ ἕτερος διετέλεσε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς 18 Φεβρουαρίου μέχρι τέλους Ἰουνίου π. ἔ. καὶ ἐν τῷ προγράμματί του ἀνέγραψε τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν, καὶ προῆλθε καὶ εἰς συνομολόγησιν δανείου, τοῦ μᾶλλον γρεωκοπικοῦ ἐκ τῶν μέχρι σήμερον συνομολογηθέντων, ἐκ 16,500,000. Πότε ἐμελέτησαν τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν καὶ εὗρον αὐτὴν ἀπέλπιδα; τότε ἢ τώρα; Ἐὰν τότε, διατὶ ἔχοντες εἰς χεῖράς των τὴν Κυβέρνησιν, δὲν προέβαινον εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν πληρωμῶν, ἀλλ’ ὡς κακόπιστοι ὀφειλέται συνωμολόγησαν νέα δάνεια; Ἐὰν τώρα, τί νέον ἐπῆλθεν, ὅπως τοὺς πείσῃ, ὅτι ἡ χώρα ἀπέβη ἀνεπαρκής; Τὰ ἐρωτήματα ταῦτα δύνανται νὰ σκανδαλίσουν τινὰ εἰς τὸ νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι τὸ τεκμήριον τὸ κοινοβουλευτικόν, καθ’ ὃ πᾶσαι αἱ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐξενεχθεῖσαι γνῶμαι ὑπολαμβάνονται ὡς ἐκ καλῆς πίστεως, δὲν δύναται νὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τὴν γνώμην περὶ ἀναστολῆς τῶν πληρωμῶν τῶν κυρίων Βουλευτῶν Μαντινείας καὶ Ἄρτης. Ὡς τοιαύτη δ’ ἡ γνώμη των ἀποβαίνει λίαν ὕποπτος, ἀποδεικνύεται δὲ οὐχὶ ἀξία μείζονος προσοχῆς καὶ πλείονος ἐρεύνης, ζητῶ δὲ παρ’ ὑμῶν συγγνώμην, διότι ἐπὶ τοσοῦτον ἀπησχόλησα ὑμᾶς διὰ τὴν ἐκτίμησίν της. Οὕτω τὸ δάνειον, ἐφ’ οὗ ἑδράζεται τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, ἀποδεικνύεται ὀλέθριον, διὰ τὸ νέον βάρος, ὅπερ συνεπάγεται, διὰ τοὺς νέους φόρους, οἵτινες θὰ ἐπακολουθήσωσιν, ἡ ἀναστολὴ τῶν πληρωμῶν καταστρεπτικὴ καὶ κακόπιστος. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Γόρτυνος, ἡγέτης τῆς ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως, μετὰ τοσούτου κύρους ἐξελέγξας τὰ σφάλματα τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εὐηρεστήθη νὰ ὁρίσῃ ἀκριβέστερον τὴν περὶ τοῦ πρακτέου γνώμην του, καὶ ἴσως δικαίως. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις προβάλλουσαι ἴδιον πρόγραμμα σφάλλουσι, διότι ἀπὸ ἐπιτιθεμένων ἀποβαίνουσιν ἀμυνόμεναι, ἐντεῦθεν δ’ ὑστεροῦσι, καθιστάμεναι σκοπὸς, οὐδ’ ἔχουσιν ἄλλως τὰ μέσα, ἃ παρέχει ἡ ὑπηρεσία πρὸς τὴν λεπτομερῆ διατύπωσιν τῶν γνωμῶν των. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Γόρτυνος ἔχει τοσαύτην πεῖραν τῆς κοινοβουλευτικῆς τακτικῆς, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τῷ διαφύγουν τὰ ἄτοπα θετικῆς πολιτικῆς διατυπουμένης ἐκ μέρους Ἀντιπολιτεύσεως ἀσθενοῦς, οἵα ἡ καθόλου καὶ ἡ ἐν μέρει ἐν τῇ παρούσῃ Βουλῇ, γνωρίζων δὲ πῶς συγκρατοῦνται αἱ πλειοψηφίαι, δὲν ἠθέλησε νὰ λαλήσῃ εἰς ὦτα μὴ ἀκουόντων, καὶ οὐδὲν εἶπε περὶ τοῦ πρακτέου. Καὶ ἡμᾶς οὐδόλως λανθάνουσι ταῦτα πάντα, οὐδ’ ἠλπίζομεν, ὅτι ἡ γνώμη ἡμῶν ἤθελεν εἰσακουσθῆ. Ἡ γλῶσσα ἡμῶν εἶναι δυσάρεστος καὶ εἰς τὴν νῦν καὶ εἰς τὴν πρώην πλειονοψηφίαν καὶ νῦν ἀξιωματικὴν μειονοψηφίαν καὶ εἰς πάντα βαρύνοντα ἐπὶ τῆς πολιτικῆς πλάστιγγος, διότι εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ προκληθέντες, καὶ ὅπως μὴ φανῶμεν καὶ ἡμεῖς λιποψυχοῦντες πρὸ τοῦ ἀδιεξόδου τῆς καταστάσεως, ἐσπεύσαμεν διὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Λοκρίδος νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ χώρα θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξέλθῃ αὐτῆς. Καὶ ὁ τρόπος οὗτος εἶναι ὅσον εὐχερὴς τόσον καὶ εὔληπτος, ἄγει δὲ εὐθὺ πρὸς τὴν ἀνάῤῥωσιν καὶ τὴν θεραπείαν. Συνεβουλεύσαμεν πρὸς ταύτην 1) τὸ πραγματικὸν ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, μετὰ περισσεύματος πραγματικοῦ καὶ ἀμειώτου, δυναμένου ἀμεταπτώτως νὰ ὑπηρετήσῃ χρεωλυτικὸν δάνειον, εἰς ὃ ἤθελε τραπῆ τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ. Συνεβουλεύσαμεν 2) νὰ κλείσωμεν ἑρμητικῶς τὴν θύραν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τρέποντες τὸ ἐπ’ ἀνοικτῷ λογαριασμῷ δάνειον αὐτῆς εἰς χρεωλυτικὸν τοιοῦτο. Τὸ ὅλον σύστημα, ὅπως πραγματοποιηθῇ, ἀπήτει τρεῖς ἢ τέσσαρας πράξεις νομοθετικὰς καὶ ὀλίγην καλὴν θέλησιν. Τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ μετὰ πραγματικοῦ περισσεύματος ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν 1) δι’ ἄκρων οἰκονομιῶν, ἃς ἡμεῖς ὑπολαμβάνομεν ὡς ἀνακούφισιν τῆς κοινωνίας καὶ οὐχὶ θυσίαν αὐτῆς· καὶ ὑπεδείξαμεν τὰς οἰκονομίας ταύτας· 2) δι’ οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, ὑποδειχθέντων· 3) διὰ μεταῤῥυθμίσεων φορολογικῶν καθιστωσῶν, ἰσότητα ἐν τῇ φορολογίᾳ, καὶ διά τινων προσθέτων μέτρων, ὑποδειχθέντων ἐπίσης παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου Βουλευτοῦ Λοκρίδος. Ἔκτοτε ἠκούσαμεν τὸν συμπολίτην μου εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς κατακοπτόμενον, ὅπως σᾶς ἀποδείξῃ κατὰ τὸ ἐμπορικὸν σύστημα, ὅτι αἱ δεῖνα οἰκονομίαι δὲν εἶναι τόσαι, ἀλλὰ τόσαι· ἠκούσαμεν καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν Μαντινείας ἐρωτῶντα ἡμᾶς: ὅλα ὅσα λέγετε εἶναι καλὰ καὶ ἄξια, ἀλλ’ ἔχετε τὸ τοκομερίδιον; Ποῦ καιρὸς διὰ νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ ἰδέαι σας; Ἴσως εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Μαντινείας ἠδύνατο ν’ ἀπαντήσῃ τις, ὅτι οὗτος ὀλιγώτερον παντὸς ἄλλου ἠδύνατο νὰ προβάλῃ τὴν ἔλλειψιν χρόνου, διότι χάρις εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ συλλεγέντα συρφετὸν Ὑπουργῶν ἀπωλέσθη ὁ ἀπὸ τῆς 17 Φεβρουαρίου παρελθόντος ἔτους χρόνος εἰς παιδαριώδη προγράμματα, εἰς ἀκατονομάστους ἀποπείρας συγκροτήσεως κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας, εἰς ἐκλογὰς σκοπούσας μόνον τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, καὶ εἰς προβιβασμοὺς πρὸς ὑποδούλωσιν τοῦ φρονήματος τοῦ στρατοῦ. Ἂν ὁ καιρὸς ἀπωλέσθη, ἀπωλέσθη ἐξ αἰτίας αὐτοῦ, ὅστις, ἐπιλήσμων ἀκόμη καὶ τῆς παρελθούσης πολιτικῆς του πορείας ἐτέθη ὑπὸ τὴν αἰγίδα, τῶν ὑποψηφίων τοῦ κ. Τρικούπη, ὅπως κατορθώσῃ νὰ ἐπιτύχῃ Βουλευτής.

§56ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦλθον καὶ μὲ παρεκάλουν νὰ λάβω μέρος.

§57ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σὺ παρεκάλεις... (ἀντεγκλήσεις μεταξὺ Κωνσταντοπούλου καὶ Εὐταξία).

§58ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐπιτρέπω διακοπὰς, κύριε Πρόεδρε. Ἀλλ’ ἡμεῖς φρονοῦμεν, Κύριοι, ὅτι ὑπάρχει ἐπαρκὴς πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τῶν ἰδεῶν ἡμῶν χρόνος, καὶ διὰ τοῦτο οὐδόλως ὀκνοῦμεν νὰ ἐκθέσωμεν ὑμῖν αὐτάς. Ἡμεῖς τὴν νόσον, ἐξ ἧς κατατρύχεται ἡ χώρα, θεωροῦμεν ὡς δημοσιονομικὴν, τὴν ὑποτίμησιν τοῦ τραπεζογραμματίου θεωροῦμεν ὡς συμπτωματικὴν καὶ τὴν ἀποδίδομεν εἰς τὸν κλονισμὸν τῆς πίστεως τοῦ Κράτους ἐκ τῶν σφαλμάτων τῆς δημοσιονομίας. Οὐδὲ πληθώραν τραπεζογραμματίων βλέπομεν, οὐδ’ ἀνεπάρκειαν τῆς χώρας κατὰ τὰ ἤδη ἐκτεθέντα ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου. Καθ’ ἡμᾶς, πάσχομεν ἐξ ἐλλειμματίτιδος, ἥτις, χάρις εἰς τὰ ποικίλα στενὰ καὶ εὐρέα ἰσοζύγια τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀπέβη χρονία. Εἰς τὰ χρόνια ἐλλείμματα ὀφείλονται κατὰ τὸ μέγα μέρος τὰ ποικίλα καὶ ἀλλεπάλληλα δάνεια, ὑπὸ τὸ βάρος τῶν ὁποίων κάμπτεται ἡ χώρα, εἰς τὰ χρόνια ἐλλείμματα ὀφείλεται ἡ ῥιζωθεῖσα πεποίθησις, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἧς συνέπεια ἡ ἄμετρος ὑποτίμησις τοῦ γραμματίου. Καὶ τοῦτο ἔχει τὸ προσομοιάζον πρὸς τὰς χρονίους νόσους ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ὅτι καθόσον παρέρχεται ὁ χρόνος κατὰ τοσοῦτον δεινοῦται. Ἐκτεῦθεν ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὤφειλε ν’ ἀσχοληθῇ πρωτίστως ἡ Κυβέρνησις, εἶναι τὸ πραγματικὸν ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τὸ ἰσοζύγιον, ὡς ἀναγράφεται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893, δὲν εἶναι καθ’ ἡμᾶς πραγματικὸν, διότι ἐξογκοῦνται ἐν αὐτῷ τὰ ἔσοδα, καὶ παρατρέχονται ἔξοδα ἀναπόφευκτα. Τὰ ἔσοδα λογίζονται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου οὐχὶ τῶν εἰσπράξεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων τοῦ αὐτοῦ χρονικοῦ διαστήματος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ μετ’ αὐτὸν ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ κατεκόπη νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι, ἐὰν ὑπάρξῃ διαφορὰ μεταξὺ βεβαιώσεων καὶ εἰσπράξεων, (καὶ δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη καὶ μεταξὺ προϋπολογιζομένων καὶ βεβαιωθησομένων) αὕτη δὲν θέλει ὑπερβῆ τὸ ἐξ ἕξ ἑκατομμυρίων περίσσευμα, ἀφοῦ ἐλήφθη ἡ πρόνοια ν’ ἀναγραφῇ ὡς προϋπολογιζόμενον ἔσοδον τὸ ἔλαττον τοῦ μέσου ὅρου τοῦ κατὰ τὰ τρία τελευταῖα ἔτη βεβαιωθέντος ἐσόδου, ἂν ὁ μέσος ὅρος τῶν τριῶν ἐτῶν εἶναι ὑπέρτερος τοῦ ἐσόδου τοῦ τελευταίου ἔτους. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ἄρτης, καίτοι ἀμφισβητεῖ τὸ ἀκριβὲς τῶν ὑπολογισμῶν τῆς Κυβερνήσεως, προβάλλων ὅτι θὰ ὑπερβῇ τὸ ἀναγραφόμενον περίσσευμα τῶν ἓξ ἑκατομμυρίων ἡ διαφορὰ μεταξὺ βεβαιώσεων καὶ εἰσπράξεων, ἐπικροτεῖ εἰς τὴν ἀναγραφὴν οὐχ ἧττον τῶν ἐσόδων ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῶν βεβαιώσεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν, διότι αἱ βεβαιώσεις ἀποτελοῦσι, λέγει, τὸν τίτλον τοῦ Δημοσίου ἀπέναντι τῶν φορολογουμένων.

§59ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶπον ὅτι λογιστικῶς εἶναι τακτικώτερον.

§60ΡΑΛΛΗΣ. Εἴπετε ὅτι δὲν δυνάμεθα ν’ ἀναγράψωμεν τὸ ἔσοδον ἢ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων, διότι ἄλλως τὸ Δημόσιον θέλει ἀπολέσει τὸ τίτλον του.

§61ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐλησμονήσατε μίαν λέξιν, τὴν ὁποίαν εἶπον, τὸ λογιστικῶς.

§62ΡΑΛΛΗΣ. Ἀλλὰ τὰ ἔσοδα δὲν εἰσπράττονται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὥστε διὰ τῆς μὴ ἀναγραφῆς ἐν αὐτῷ τῶν ἐσόδων ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων νὰ κινδυνεύσῃ τὸ Δημόσιον ν’ ἀπολέσῃ τὸ τίτλον του. Τὰ ἔσοδα εἰσπράττονται ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συμφώνως μὲ τοὺς φορολογικοὺς νόμους βεβαιώσεων· εἴτε δ’ ἀναγράψωμεν τὰ ἔσοδα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων, εἴτε ἐπὶ τῇ βάσει τῶν εἰσπράξεων ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ὁ τίτλος τοῦ Δημοσίου ὑπολείπεται ἀκέραιος. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἔχει πεποίθησιν, ὅτι αἱ εἰσπράξεις δὲν θὰ ἐλαττωθῶσιν ὑπὲρ τὰ ἓξ ἑκατομμύρια τοῦ τυπικοῦ περισσεύματος, διατὶ ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ περίεργοι καὶ ποικίλοι ὑπολογισμοὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων, καὶ τὰ τυπικὰ περισσεύματα; Οὐδὲν κείμενον ὑποχρεοῖ εἰς τὴν ἀναγραφὴν τῶν ἐσόδων ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐκ τῶν βεβαιώσεων ψευδῶν ὑπολογισμῶν. Ἁπλούστερον δ’ εἶναι ν’ ἀναγραφῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῶν εἰσπράξεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν. Αἱ εἰσπράξεις ὑπελείφθησαν τῶν βεβαιώσεων κατὰ τὸ 1891 κατὰ 10%, κατὰ τὸ 1890 κατὰ 7,95%, κατὰ τὸ 1889 κατὰ 7,72%. Οὕτως ὁ μέσος ὅρος τῶν καθυστερούντων τῶν τριῶν τούτων ἐτῶν ἀνέρχεται εἰς 8,59%· ἀφαιροῦντες δὲ τὸ ἀναλογοῦν διὰ τὰ ἐξ ὡρισμένων ἀμέσων φόρων ποσοστὰ τῶν δήμων, τὰ χωριστὰ ἤδη ἀναγραφόμενα, ὅπερ δύναται νὰ ὑπολογισθῇ ἀπὸ 0,5 ἕως 0,6%, εὑρίσκομεν μέσον ὅρον καθυστερήματος τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν 8% καὶ ἑπομένως ἐπὶ ἐσόδων 111 ἑκατομμυρίων, καθυστέρησιν μεταξὺ τῶν ἀναγραφομένων ἐσόδων καὶ τῶν πραγματοποιηθησομένων εἰσπράξεων ὑπὲρ τὰ 8 ἑκατομμύρια. Ἐντεῦθεν τὸ τυπικὸν περίσσευμα τρέπεται εἰς πραγματικὸν ἔλλειμμα 2 ἑκατομμυρίων. Ὁ Βουλευτὴς Λοκρίδος, διελθὼν μίαν πρὸς μίαν τὰς ἀναγραφὰς τῆς στήλης τῶν ἐσόδων, ἣν ἐπεψηφίσατε ἤδη, ἀπέδειξε διαφορὰν μεταξὺ τῶν ἀναγραφομένων ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῶν βεβαιώσεων καὶ τῶν ἀποδεικνυομένων ὡς εἰσπραχθησομένων ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέσου ὅρου τῶν εἰσπράξεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν 11 ὅλων ἑκατομμυρίων. Δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ εἰσέλθω ἤδη εἰς πάσας ταύτας τὰς λεπτομερείας, ἀφοῦ ἐπεψηφίσθη ἡ στήλη τῶν ἐσόδων, ἄλλως δὲν ἔχω ἀνάγκην αὐτῶν διὰ τὰ πορίσματα, εἰς ἃ θὰ προέλθω. Περιπλέον ἡ Κυβέρνησις ὁμολογεῖ, ὅτι τὸ ἀναγραφόμενον περίσσευμα τῶν 6 ἑκατομμυρίων εἶναι ὅλως τυπικόν. Ἐὰν δὲ τὸ περίσσευμα εἶναι τυπικὸν, οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι αἱ εἰσπράξεις θὰ ὑπολειφθῶσι κατά τινα ἔτι ἑκατομμύρια τῶν προϋπολογιζομένων. Ἀρκοῦμαι δὲ νὰ παρατηρήσω μόνον ἐπὶ τῆς ἐπιψηφισθείσης στήλης τῶν ἐσόδων, ἐκτὸς τῆς ἀναγραφῆς αὐτῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων, ὅτι ἡ ἀναγραφὴ ἐσόδων δραχμῶν 1,000,000 ἐκ δανείου ὑπὲρ τῆς ὁδοποιΐας, εἴτε συνομολογηθῇ εἴτε μὴ, οὐδόλως δικαιολογεῖται· οὐδεὶς ἄλλως θὰ ὑπῆρχε λόγος, ὅπως μὴ ἀναγραφῇ ὡς ἔσοδον, καὶ ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τοῦ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως μελετωμένου δανείου. Πρὸς δὲ, ὅτι ἐκ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ κεφ. ΙΒʹ «εἰσφορὰ τῶν δήμων ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως», δέον νὰ ἐκπεσθῶσιν 1,500,000 κατὰ τ’ ἀποτελέσματα, ἅτινα ἀπέδειξε τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Καὶ ταῦτα περὶ τῆς στήλης τῶν ἐσόδων ἐν συντόμῳ. Καὶ τὴν στήλην τῶν ἐξόδων διῆλθεν ὁ Βουλευτὴς Λοκρίδος μετὰ πάσης λεπτομερείας· ἰσχυρίσθη ὅτι ταῦτα ἀποδεικνύονται ἐλάσσονα τῶν πραγματικῶν κατὰ δέκα περίπου ἑκατομμύρια, εἰς ἃ δὲν περιλαμβάνονται αἱ ἀναγκαῖαι καταβολαὶ πρὸς ἐξακολούθησιν τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης. Προκειμένου περὶ ἀναγραφῆς τῶν ἐξόδων, εὔκολον εἶναι νὰ βεβαιοῖ τις, ὅτι τοιαύτη πίστωσις εἶναι ἐπαρκὴς, ἢ ὅτι δὲν θέλει χρησιμοποιηθῇ ὁλόκληρος, μένουσα ἐν μέρει ἀδιάθετος· ἐντεῦθεν ἀποβαίνει μάταιον νὰ συζητῇ τις ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν μιᾶς ἑκάστης πιστώσεως. Ὑπάρχουσιν ὅμως καί τινες, ὧν ἡ μὴ ἀναγραφὴ προσπίπτει ἀδιαφιλονείκητος εἰς τὴν ἀντίληψιν παντός. Οὕτω γνωρίζομεν, ὅτι κατὰ Δεκέμβριον π.ἔ., συνωμολογήθη ἓν δάνειον 8 καὶ πλέον ἑκατομμυρίων διὰ τὴν πληρωμὴν τοῦ τοκομεριδίου τοῦ αὐτοῦ μηνὸς, ἀλλ’ ἐν τούτοις οὐδὲν ἀναγράφεται διὰ τὴν καταβολὴν τοῦ τόκου τοῦ κυμαίνοντος τούτου χρέους. Ἐπίσης γνωρίζομεν, ὅτι, καταναλωθέντων δι’ ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους τῶν χρημάτων τοῦ δανείου διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἀναγκάζεται τὸ Δημόσιον νὰ καταβάλλῃ ἐκ τῶν τακτικῶν πόρων διὰ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου περὶ τὰ 11 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος. Κατόπιν ὅσων ὑπεστηρίξαμεν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη ν’ ἀναγράψῃ τὸ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πραγματοποιηθέντος μέρους τοῦ δανείου τούτου ἀναγκαῖον ποσὸν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ ἐπαγγελίᾳ ὅτι ἤθελεν ἐπιτευχθῆ ἡ ἐκχώρησις τῆς κατασκευῆς ἀντὶ ἀνταλλαγμάτων ἐπὶ τῆς ἐκμεταλλεύσεως τοῦ ἐν λόγῳ σιδηροδρόμου, ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἔλαβε πρόνοιαν περὶ τῶν καταβλητέων διὰ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς κατασκευῆς ἀναγκαίων ποσῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρετήρησεν εἰς τὸν Βουλευτὴν Λοκρίδος, ὅτι καὶ πιστώσεις ὑπάρχουσι, καὶ ὁμολογίαι τῶν ⅔ τοῦ ἑτέρου ἡμίσεως τοῦ δανείου ἐκείνου ὑπολείπονται. Αἱ ὁμολογίαι ἐν τούτοις γνωρίζομεν ὅτι κατὰ τὸ πλεῖστόν εἰσιν ἐνεχυριασμέναι, ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ἦσαν ἐνεχυριασμέναι, δὲν θὰ ἠδύναντο νὰ διατεθῶσιν ἤδη. Πόθεν θ’ ἀντλήσῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέσα πρὸς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς κατασκευῆς; Ἀλλ’ αἱ πιστώσεις αἱ ληφθεῖσαι διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1892 μετ’ ὀλίγον ἐξαντληθήσονται, οὐδὲ δύνανται νὰ ἐπαρκέσωσι δι’ ὁλόκληρον τὸ ἔτος 1893, ἀφ’ ἑτέρου αἱ ἐλπίδες περὶ ἐκχωρήσεως τῆς κατασκευῆς δὲν φαίνονται πραγματοποιούμεναι, διερχόμεθα δὲ ἤδη τὴν δεύτερον μῆνα τοῦ ἔτους καὶ ἐδαπανήθησαν κατ’ αὐτὸ περὶ τὰ δύο ἑκατομμύρια. Πῶς θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατασκευὴ τοῦ ἔργου; Ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν δὲν ἀνεγράφετο ἡ συναλλαγματικὴ διαφορὰ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, ἐκαλύπτετο δ’ αὕτη ἐκ τῶν πραγματοποιουμένων νεωτέρων δανείων, διατιθεμένων ἐν μέρει πρὸς τὴν πληρωμὴν τῶν τοκοχρεωλυσίων ἐπὶ τῇ μὴ πραγματοποιηθείσῃ ἐπαγγελίᾳ τῆς ἀποδόσεως ἴσου ποσοῦ πρὸς τὸ ἐπ’ ἐναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέος. Κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος μετέβαλε τακτικὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀνέγραψεν ἐν κεφαλαίῳ ΙΕʹ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων πίστωσιν 8,690,656 δραχμῶν καὶ 84/00, ἣν ἐπέγραψε «Κεφάλαιον δι’ ἔξοδα δημοσίου χρέους». Κατὰ τὰς ἐξηγήσεις, αἵτινες ἐδόθησαν ἐπὶ τῆς πιστώσεως ταύτης, θέλει αὕτη χρησιμοποιηθῆ εἴτε διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως μελετωμένου δανείου, εἴτε διὰ τὴν συγκάλυψιν τῆς συναλλαγματικῆς διαφορᾶς. Τίνα τὰ ἀποτελέσματα τοῦ συνομολογηθησομένου τυχὸν δανείου ἐξέθηκα ἤδη, ἀλλ’ ἂν δὲν ἤθελε συνομολογηθῆ, ἡ πίστωσις εἶναι ἐπαρκὴς πρὸς τὴν συγκάλυψιν τῆς συναλλαγματικῆς διαφορᾶς; Ἐκ τῆς ἄρτι ψηφισθείσης καταβολῆς εἰς χρυσὸν τῶν ἐξαγωγικῶν τελῶν ἡ Κυβέρνησις ὑπολογίζει νὰ εἰσπράξῃ 7,144,000, ἀφαιρουμένου δὲ τοῦ ποσοῦ τούτου ἐκ τῆς ἐκ φράγκων χρυσῶν 30,939,000 πιστώσεως διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων καὶ τῶν εἰς χρυσὸν κυμαινόντων, ὑπολείπεται ποσὸν 24 περίπου ἑκατομμυρίων, ἀπαιτοῦν συναλλαγματικὴν διαφορὰν, ὑπολογιζομένην πρὸς 50%, 12 ἑκατομμύρια, ἤτοι 3 ἑκατομμύρια 300 χιλιάδας ὑπὲρ τὰ δι’ ἔξοδα δημοσίου χρέους ἀναγραφέντα. Αἱ σύντομοι αὗται παρατηρήσεις ἐπί τε τῆς στήλης τῶν ἐσόδων καὶ ἐπὶ τῆς στήλης τῶν ἐξόδων ἄγουσιν εὐθὺ εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι οὐ μόνον περίσσευμα δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἰσοζύγιον θὰ ὑπολειφθῇ κατά τινα ἑκατομμύρια, ἄγουσιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνόησεν εἰσέτι τὴν σημασίαν τοῦ πραγματικοῦ ἰσοζυγίου μετὰ περισσεύματος ἐπίσης πραγματικοῦ. Καὶ αἱ τελευταῖαι δηλώσεις της ὑπεραποδεικνύουσι τοῦτο. Ἠναγκάσθη κατόπιν τῶν γενομένων συζητήσεων ν’ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀνάγκην ἀναγραφῆς νέων πιστώσεων ἑνὸς ἑκατομμυρίου, ἀπαιτηθεισῶν ἕνεκα τῶν ἀναγκῶν τῆς ὑπηρεσίας, εἴτε ἐκ τῶν προσωπικῶν νομοθετημάτων, ἃ εἰσηγήσατο. Ὁ νόμος περὶ δασῶν, ὁ νόμος περὶ προξενικοῦ γραφείου τῆς ἐν Παρισίοις Πρεσβείας, ὁ περὶ Κακουργιοδικείου ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, ἡ μὴ κατάργησις τῶν τριῶν Πρωτοδικείων, τὰ ἔξοδα κεκλεισμένων χρήσεων πάντων τῶν Ὑπουργείων καὶ ἰδίᾳ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ἡ μὴ ἐξίσου ἀποκοπὴ τῶν ἐπιμισθίων τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ἡ θεραπεία τινῶν μικραξιώσεων προσωπικῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν, ἦσαν τόσαι πληγαὶ χαίνουσαι. Τὴν ἐντεῦθεν ἀνισοῤῥοπίαν ἐν τοῖς ὑπολογισμοῖς της πῶς ἐκάλυψεν ἡ Κυβέρνησις; Ἐν μέρει δι’ ἐπανορθώσεως ὑπολογισμῶν ἐπὶ τῶν ἐσόδων ἀτελῶς γενομένων, ἐν μέρει διὰ νέας προσθήκης εἰς τὰ ἔσοδα μηδόλως δικαιολογουμένης, ἀλλ’ ἐν μέρει ἐκ τῆς ὅλως ἀδικαιολογήτου περικοπῆς πιστώσεων ἀναγραφεισῶν. Οὕτω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν προστίθενται δαπάναι 27,840 δραχμῶν, αἵτινες πᾶσαι καλύπτονται δι’ ἀφαιρέσεως λόγῳ ἐνδεχομένων μεταβολῶν καὶ κενῶν θέσεων. Γνωρίζετε δὲ ἐκ τῶν γενομένων συζητήσεων, τίς κατάχρησις ἐγένετο τῆς ἐλαστικότητος τῆς τοιαύτης οἰκονομίας ἐκ κενῶν θέσεων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν· καὶ ἐκπλησσόμενος δύναταί τις νὰ ἐρωτήσῃ, πῶς ἡ ἀναγραφὴ οἱασδήποτε προσθέτου δαπάνης ἐν οἱοισδήποτε ἄρθροις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν χορηγεῖ τὴν εὐκαιρίαν αὐξήσεως τῆς ἐκ μεταβολῶν καὶ κενῶν θέσεων οἰκονομίας;

§63ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Θὰ πραγματοποιηθῶσι καὶ μεγαλείτεραι οἰκονομίαι.

§64ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἀμφιβάλλω, ἀφοῦ τὸ βεβαιοῦτε, ἀλλὰ παραξενεύομαι, ὅτι εἰς τὴν ἀναγραφὴν τῶν ἐκ κενῶν θέσεων καὶ μεταβολῶν οἰκονομιῶν ἔδωκεν ἀφορμὴν ἡ ἀνάγκη τῆς ἐγγραφῆς ἴσης δαπάνης, ἡ μέχρι δὲ λεπτοῦ σύμπτωσις τῆς ἐλπιζομένης οἰκονομίας πρὸς τὴν δαπάνην καθιστᾷ ἐκείνην ὕποπτον. Κατ’ ἐμέ, Κύριοι, τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶναι ἀναμφισβήτητον, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ πιστεύσω, ὅτι περὶ τούτου οὐδεὶς διαφωνεῖ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Αὐτὸς ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, στενοχωρούμενος κατὰ τὴν ἐξήγησίν του περὶ τοῦ κεφαλαίου τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δημοσίου χρέους, ἔλεγεν ὑμῖν: Ἐὰν ὑπολειφθῇ ἔλλειμμα ἐκ τριῶν ἢ τεσσάρων ἑκατομμυρίων, δὲν ἐχάθη ὁ κόσμος· ὡμολόγει δ’ ἐντεῦθεν τὸ ἔλλειμμα. Καὶ ἐκ τούτου δὲν θὰ χαθῇ βεβαίως ὁ κόσμος, ἀλλὰ θ’ αὐξήσωσιν αἱ στενοχωρίαι τοῦ Δημοσίου καὶ ἐντεῦθεν καὶ τῆς χώρας. Τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ἠδύνατο κάλλιστα νὰ καλυφθῇ ἐν μέρει δι’ οἰκονομιῶν, αὐστηρῶν μὲν, ἀλλὰ σωστικῶν διὰ τὸν τόπον, ἐν μέρει διὰ μεταῤῥυθμίσεων. Ὁ Βουλευτὴς Λοκρίδος ὑπέδειξεν ὑμῖν λεπτομερῶς οἰκονομίας 3,643,440 δρ. Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἠμφισβήτησαν τὰ πορίσματά του, ὀφείλουσι νὰ ὁμολογήσωσιν, ὅτι ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν ποσοστῶν τῶν ἀμίσθων ὑποταμιῶν, γινομένων ἐμμίσθων, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ οὐδένα σκοπὸν πληροῦντος Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου καὶ τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν Πρεσβειῶν, ἐπίσης οὐδένα σκοπὸν πληρουσῶν, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ Ἐφετείου Λαρίσσης, οὐδένα λόγον ὑπάρξεως ἔχοντος, καὶ τῆς συγχωνεύσεώς τινων ἐπαρχιακῶν Πρωτοδικείων πρὸς κέρδος τῆς δικαιοσύνης, τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν πλημμελειοδικῶν καὶ ἐφετῶν ἀπὸ πέντε εἰς τρεῖς, ἐκ τῆς ἀπολύσεως τῶν ξένων ἀποστολῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐκ τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς αὐτοτελείας τοῦ Πανεπιστημίου, ἀναλαμβάνοντος πᾶσαν δαπάνην, ἐκ τῆς καταργήσεώς τινων Γυμνασίων καὶ ἑλληνικῶν σχολείων, λειτουργούντων ἐπὶ ζημίᾳ τῆς παιδείας, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ ἀρχαιολογικοῦ τμήματος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἀποδιδομένης τῆς μερίμνης περὶ συντηρήσεως τῶν ἀρχαιολογικῶν κειμηλίων εἰς τὴν Ἀρχαιολογικὴν Ἑταιρίαν, τοσοῦτον λυσιτελῶς λειτουργοῦσαν, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ ἐπιδόματος τῶν συνοδικῶν, ἀπολαμβανόντων ἱκανὰ κατὰ τὴν ἐν Ἀθήναις διαμονήν των· ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν ἐκ τῆς συγχωνεύσεως τῶν τριῶν στρατιωτικῶν σχολῶν, ὀργανιζομένων εἰς μίαν καταλλήλως, καὶ ὅπως λείψωσι καὶ αἱ διακρίσεις καὶ τὰ παράπονα, ἐκ τῆς καταργήσεως τῶν τεχνικῶν συμβουλευτικῶν τμημάτων τοῦ μηχανικοῦ καὶ τοῦ πυροβολικοῦ, ἐκ τῆς συγχωνεύσεως τῆς ἱππευτικῆς σχολῆς ἐν τῷ ἱππικῷ, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ ὁπλοστασίου, οὐδέν ποτε παραγαγόντος, ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ μονίμου προσωπικοῦ τοῦ ἀναθεωρητικοῦ καὶ τῶν δύο διαρκῶν στρατοδικείων, προέδρων, βασιλικῶν ἐπιτρόπων, ἀντεπιτρόπων καὶ εἰσηγητῶν καὶ ἀντεισηγητῶν, ἐν γένει ἐκ τοῦ περιορισμοῦ δαπανῶν δι’ ἀργομίσθους θέσεις, τῆς καταργήσεως τῶν ματαίων δαπανῶν ἁμαξῶν τῶν Ὑπουργείων τῆς Διευθύνσεως τῆς Ἀστυνομίας, τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς, ἐκ τῆς περικοπῆς τῶν δαπανῶν τῆς Βιβλιοθήκης αὐτῆς, ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ οἰκονομία ἱκανὴ καὶ οὐ μόνον νὰ μὴ πάθῃ ἡ ὑπηρεσία, ἀλλὰ καὶ νὰ βελτιωθῇ. Ἐκ τῆς ἀποδόσεως τῶν τοπικῶν ἀστυνομιῶν καὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καταλλήλως διαῤῥυθμιζομένης, εἰς τοὺς δήμους, καθισταμένους αὐτοτελεῖς ἀπέναντι τῆς διοικήσεως, θ’ ἀποφεύγομεν νὰ συγκομίσωμεν καθυστερήματα ἑκατομμυρίων εἰς βάρος τοῦ δημοσίου ταμείου. Ἡ κατάργησις τῆς κατὰ βʹ βαθμὸν διοικητικῆς δικαιοδοσίας, ἡ κατάργησις τῶν Νομαρχιῶν καὶ ἡ ἀπόδοσις τῶν καθηκόντων αὐτῶν εἰς τὰ Ἐπαρχεῖα θὰ ἐπραγματοποίει οἰκονομίαν 150 χιλιάδων δραχμῶν, θ’ ἀπέδιδε δὲ ἀφ’ ἑνὸς μὲν ζωὴν εἰς τὰς ἐπαρχίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸ ἑνιαῖον εἰς τὴν διοίκησιν, διὰ τῆς ἀμέσου ὑπαγωγῆς τῶν Ἐπαρχείων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἡ μεταῤῥύθμισις καὶ συγκέντρωσις τῶν ποινικῶν φυλακῶν θ’ ἀπέδιδε διπλῆν οἰκονομίαν ἐκ τοῦ προσωπικοῦ καὶ τῶν ἐνοικίων τῶν φυλακῶν καὶ ἐκ τῆς οἰκονομίας τῶν στρατιωτικῶν φρουρῶν, ἀποδιδομένων εἰς τὴν ἀποστολήν των, θὰ καθίστα δ’ αὐτὰς ἀνταξίας τῆς ἀποστολῆς των καὶ οὐχὶ σχολεῖον ἐγκλήματος καὶ διαφθορᾶς. Ἡ συγκέντρωσις τοῦ ἱππικοῦ, τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τοῦ μηχανικοῦ μετ’ ἀναλόγου πεζικοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ θὰ καθίστα μὲν τὴν ἄσκησιν αὐτῶν πραγματικήν, θ’ ἀπέδιδε δὲ πραγματικὴν οἰκονομίαν ἐκ τῆς ἱππονομῆς. Ἡ μεταῤῥύθμισις τοῦ φορολογικοῦ συστήματος διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τῆς στρεμματικῆς φορολογίας καὶ τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων θ’ ἀπέδιδεν ἄνεσιν καὶ εὐρωστίαν εἰς τὴν γεωργίαν διὰ τῆς ἐξ ἴσου διανομῆς τῶν βαρῶν καὶ ἐντεῦθεν αὔξησιν προσόδου. Ἡ φορολογία τῶν ἐπὶ προθεσμίᾳ πράξεων τοῦ Χρηματιστηρίου, ὡς ἄρτι ἐψηφίσθη καὶ ἐν Γαλλίᾳ, ἀφ’ ἑνὸς μὲν θ’ ἀπέδιδεν ἱκανὸν ἔσοδον ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος, ἀφ’ ἑτέρου δὲ θὰ περιώριζε τὴν πρὸς κυβείαν τάσιν, ἀναπτυχθεῖσαν ἐπὶ ζημίᾳ τῶν ἠθῶν ὑπὸ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ θὰ συνετέλει εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς παραγωγῆς καὶ ἐντεῦθεν τῆς ἐξαγωγῆς, καθισταμένου δυνατοῦ τοῦ διαγωνισμοῦ πρὸς τὸ τουρκικὸν εἶδος, θ’ ἀπέδιδε δ’ ἀναμφισβητήτως πρόσοδον ὑπερτέραν εἰς τὸ Δημόσιον ἐκείνης, ἣν ἀπολαμβάνει διὰ τοῦ ἰσχύοντος συστήματος, οὐδὲν ἕτερον καθιστῶντος ἢ ἀτελὲς καὶ νόθον μονοπώλιον, ἐπιτρέπον τὴν λαθραίαν κατανάλωσιν ἐν τῷ τόπῳ τῆς παραγωγῆς καὶ τὴν λαθραίαν ἐξαγωγὴν κατ’ ἐπαρχίας. Τὸ μονοπώλιον τῆς πυρίτιδος θ’ ἀπέδιδεν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν φυλακὴν τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν εἰς τὸ Δημόσιον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ πρόσοδον ἀσφαλῆ περὶ τὸ ἑκατομμύριον. Ἡ κεφαλαιοποίησις τῶν συντάξεων καὶ τῶν χρεωλυσίων θὰ ἀπετέλει ἄμεσον οἰκονομίαν 9 ἑκατομμυρίων 900 χιλιάδων. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἀναπτύξω ἓν πρὸς ἓν πάντα τὰ θέματα ταῦτα, φοβοῦμαι ὅτι δὲν ἤθελεν ἀρκέσει ὁλόκληρος ἡ τεσσαρακοστή. Ἐντεῦθεν περιορίζομαι εἰς τὰ δύο τελευταῖα. Τὸ κεφάλαιον 3 τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ἀναγράφει δαπάνην διὰ συντάξεις 4,893,000. Τὸ ποσὸν τοῦτο θέλομεν δανεισθῆ χρεωλυτικῶς, ἐκδίδοντες πρώτην σειρὰν ὁμολογιῶν ἴσου ποσοῦ, καὶ ἀναγράφοντες ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τούτου εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια. Τὸ δεύτερον ἔτος θέλει ἐκδοθῆ δευτέρα σειρὰ ὁμολογιῶν ἴσου ποσοῦ, θέλει δὲ ἀναγραφῆ καὶ ἡ ἀναγκαία πίστωσις διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῆς, καὶ οὕτω καθεξῆς. Ἐν τῷ μηχανισμῷ τούτῳ εὑρίσκει τὸ συμφέρον του τὸ δημόσιον, ὁ συνταξιοῦχος καὶ ὁ δανειστής. Ὁ αὐτὸς μηχανισμὸς θέλει χρησιμοποιηθῆ διὰ τὰ χρεωλύσια, ἀνερχόμενα εἰς 5,056,000. Ἀλλὰ, λέγουσι, τοῦτο ἀποτελεῖ δάνειον. Οὐχὶ, ἀλλ’ ἀληθῆ οἰκονομικὸν συνδυασμὸν, ἀσφαλῶς καὶ ἀμέσως πραγματοποιούμενον καὶ πραγματοποιοῦντα πραγματικὴν ἄμεσον οἰκονομίαν. Μὴ ἄλλως δὲν δανειζόμεθα διὰ νὰ πληρόνωμεν τὰ χρεωλύσια; Ἐὰν δ’ ὁ προϋπολογισμὸς ἀποδειχθῆ μὴ ἐπαρκὴς, δὲν θὰ δανεισθῶμεν διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν συντάξεων ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας; Οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ ὅτι διὰ τῶν μεταῤῥυθμίσεων τούτων θὰ καθίστατο μὲν ἰσοζύγιον πραγματικὸν, ἀλλὰ καὶ περίσσευμα ἀληθὲς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, δυνάμενον νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐπ’ ἀνοικτῷ λογαριασμῷ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τρεπομένου εἰς χρεωλυτικόν. Καὶ τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν κατακλεῖδα ὁλοκλήρου τοῦ συστήματος, καὶ εἰς τοῦτο ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἀπόσβεσιν τοῦ δανείου τούτου ἤθελεν ἀφιερωθῆ ὁ μᾶλλον ἀσφαλὴς πόρος, δυνάμενος νὰ ἀποδώσῃ ἀσφαλῶς τὸ πρὸς τοῦτο ποσὸν, εἰσερχόμενον ἀπ’ εὐθείας εἰς τὰ ταμεῖα τῶν προνομιούχων Τραπεζῶν ἀπὸ τῆς ἐπιούσης τῆς λειτουργίας των. Κατὰ λόγον τῶν εἰσπραττομένων ποσῶν θὰ περιωρίζετο καθ’ ἡμέραν ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, καὶ θὰ ὑπερετιμᾶτο τὸ τραπεζογραμμάτιον, θ’ ἀνεθάῤῥει ἡ δημοσία πίστις καὶ θὰ ἐξέλειπε πᾶσα ἀνωμαλία, διότι θὰ ἐνεπνέετο ἡ πεποίθησις περὶ τῆς ἀμετατρέπτου ἀποφάσεώς μας νὰ ἐξέλθωμεν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας... Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἄρτης μειδιᾷ, οὐδὲ πιστεύει ἐπὶ τὴν θεωρίαν, ἀλλ’ ἐλπίζω νὰ τὸν πείσω. Ὁ Leroy Beaulieu, πραγματευόμενος τὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἀπολήγει εἰς τὸ ἑξῆς συμπέρασμα (ἀναγινώσκει): «Τὰ αἴτια τῆς ὑποτιμήσεως τῶν τραπεζογραμματίων εἶναι διάφορα καὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν συμπίπτουν ἐντεῦθεν καὶ διασταυροῦνται. Δύναται οὐχ ἧττον νὰ εἴπῃ τις ἀσφαλῶς, ὅταν ἡ κυκλοφορία δὲν ἦναι ὑπέρμετρος, ὅτι τὸ αἴτιον, τὸ ὁποῖον κυρίως ἐπιδρᾷ, εἶναι ἡ πεποίθησις, ἣν ἔχει τὸ κοινὸν περὶ τῆς εὐρωστίας τοῦ Κράτους καὶ τῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ νὰ ἐξέλθῃ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Εἰς τὴν πεποίθησιν ταύτην ἀποδίδομεν τὴν εἰς τὸ ἄρτιον κυκλοφορίαν τῶν γραμματίων τῆς Γαλλικῆς Τραπέζης μετὰ τὸ 1871. Ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις, ἐν Αὐστρίᾳ, ἐν Ἰταλίᾳ ὑπετιμήθη τὸ τραπεζογραμμάτιον, καίτοι τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ ποσὸν δὲν ἦν πληθωρικόν. Ὅταν μία Κυβέρνησις δὲν ἀποδεικνύῃ σταθερὰν καὶ ἀμετάτρεπτον πεποίθησιν νὰ ἐξέλθῃ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὑφίσταται φόβος νέας ἐκδόσεως πιστωτικοῦ νομίσματος. Ὁ φόβος τῶν ἐπικειμένων νέων ἐκδόσεων συνεπάγεται ἀναγκαίως νέαν ὑποτίμησιν.» Τοῦτ’ αὐτὸ ἀκριβῶς συμβαίνει παρ’ ἡμῖν. Ἀποδώσατε τὴν εὐρωστίαν εἰς τὸ Κράτος δι’ ἰσοσκελοῦς προϋπολογισμοῦ πραγματικοῦ, κλείσατε ἑρμητικῶς τὴν θύραν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ δύνασθε νὰ ἔχητε πεποίθησιν περὶ τῆς ἀμέσου ἀναῤῥώσεως καὶ τῆς ἀμέσου θεραπείας. Κλείοντες τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἐξερχόμεθα τῆς οἰκονομικῆς ἀπομονώσεως, διασπῶμεν τὸν ἀποκλεισμὸν, ὅστις τοσοῦτον σᾶς κατεθορύβησεν. Ἐν Γαλλίᾳ, ἔνθα ἐκυκλοφόρουν κατὰ τὸ 1796 40 δισεκατομμύρια assignats, ἡ θραῦσις τῶν ἐκτυπωτικῶν πινάκων ἔφερεν ἄμεσον βελτίωσιν τῆς τιμῆς τοῦ χαρτονομίσματος κατὰ 30%. Ἐτιμᾶτο τότε τὸ χρυσοῦν εἰκοσάφραγκον ἀντὶ 7,500 φράγκων χαρτίνων, τὴν δ’ ἐπιοῦσαν ἀντὶ 5,800. Ἡ Κυβέρνησις δυστυχῶς ἐνέμεινεν εἰς τὸ παλαιὸν σύστημά της τῶν ἐξωτερικῶν δανείων. Τρέχουσα ὄπισθεν τοιούτου, μὲ τὴν ἐπαγγελίαν νὰ ἄρῃ δῆθεν ἢ μετριάσῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, καθ’ ἣν ἐποχὴν αὕτη ἔφθασεν εἰς τὸ ὑπέρτατον σημεῖον καὶ ὡς πρὸς τὸ ἐν κυκλοφορίᾳ ποσὸν καὶ ὡς πρὸς τὴν ὑποτίμησιν τοῦ γραμματίου, καταγγέλλει τὴν ἀνεπάρκειαν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ καὶ τῆς χώρας, πράττει δὲ τὸ ἔργον τοῦ παράφρονος, ὅστις ἤθελεν ὑποδυθῆ σιδηρᾶ πέδιλα διὰ νὰ ἀνέλθῃ ἀνωφέρειαν. Ἔχετε ἤδη πλήρη τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας, καὶ δύνασθε νὰ κρίνητε ἀσφαλῶς, ἐὰν ἤμεθα ἄξιοι τῆς τόσης ἐχθρότητος, ἣν βλέπομεν ἐκδηλουμένην καθ’ ἡμῶν, ὡς ἂν ἡμεῖς, ἀπὸ δεκαετίας ἀντιπολιτευόμενοι καὶ διαμαρτυρόμενοι, ἤμεθα οἱ παραίτιοι τῶν δυσχερειῶν αὐτῆς. Ἡ γνώμη ἡμῶν αὕτη μᾶς χωρίζει τῆς Κυβερνήσεως, μᾶς χωρίζει τῆς λοιπῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ οὐχὶ προσωπικαὶ ἀξιώσεις. Ἡμεῖς, ἐν πάντοτε παραβλέψαντες, τὴν ἀτομικότητά μας, ἐπεζητήσαμεν ἐν τῇ Πολιτείᾳ τὴν τελείαν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν θεσμῶν, ἔχοντες δὲ πεποίθησιν ἐπ’ αὐτοὺς καὶ ὄχι ὅπως κολακεύσωμεν, διότι τὴν γλῶσσαν τῶν κολάκων οὐδέποτε ἐμάθομεν, ζητοῦμεν Βασιλείαν δρῶσαν, καὶ ἠρέμως καὶ ὁμαλῶς καὶ οὐχὶ σπασμωδικῶς λειτουργοῦσαν, Βουλὴν δρῶσαν καὶ ἐν διαυγείᾳ νοὸς καὶ κρίσεως νομοθετοῦσαν, οὐδὲ συρομένην ὄπισθεν οἱασδήποτε Κυβερνήσεως, χάριν εὐτελῶν παροχῶν, ἀλλὰ ἐλέγχουσαν ἀδυσωπήτως· ζητοῦμεν δικαιοσύνην ἀμερόληπτον καὶ ἀξιοπρεπῆ, λειτουργοῦσαν ἀπροσκόπτως, ζητοῦμεν διοίκησιν ἀφατρίαστον. Ταῦτα πάντα δύνανται μόνον νὰ καταστήσωσι τὴν χώραν ἡμῶν χώραν πεπολιτισμένην καὶ ἥμερον, δύνανται νὰ ἀποδώσωσιν αὐτῇ τὴν εὐρωστίαν καὶ τὴν εὐημερίαν, νὰ προσελκύσωσι πρὸς αὐτὴν τὴν πίστιν τῶν κεφαλαίων, καὶ νὰ ἐγγυηθῶσι τὴν ἀσφάλειαν τοῦ πολίτου. Ταῦτα πάντα τὰ αἰτήματα ἡμῶν δὲν ἠδύναντο ἢ νὰ ἐπισπάσωσι καθ’ ἡμῶν τὴν ἀμέριστον ἐχθρότητα τῶν προσωπικῶν κομμάτων. Ἀλλὰ περὶ πάντων τούτων φρονῶ, ὅτι κάλλιον καὶ ἀνετώτερον θέλομεν πραγματευθῆ ἐν μέλλοντι χρόνῳ, ὅταν λειτουργήσῃ καὶ ὁ προϋπολογισμός τοῦ 1893, καὶ ὅταν αἱ δυσχέρειαι τοῦ Κράτους φθάσωσιν εἰς τὸ ἀδιέξοδον. Ἤδη, ἀποσυρόμενοι ἡμεῖς εἰς τοὺς οἴκους μας, ἀποκομίζομεν τὴν παρηγορίαν, ὅτι ἐξετελέσαμεν ἀδυσωπήτως τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον. Εὔχομαι ἕκαστος ἐξ ὑμῶν νὰ δύναται νὰ εἴπῃ τὸ αὐτό. Ἐὰν δὲν εἰσηκούσθημεν, τὸ σφάλμα εἶναι ὑμῶν αὐτῶν καὶ ἐκείνων, οἵτινες διέπουν τὰ τῆς Πολιτείας. Εἴθε ἡ ἐντεῦθεν εὐθύνη νὰ μὴ ᾖ λίαν βαρεῖα.

§65ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι κεκμηκυῖα καὶ ἑπομένως ὀλίγας λέξεις ὀφείλω νὰ εἴπω, διότι νομίζω καθῆκον, ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, νὰ ἀπαντήσω καὶ δικαιολογήσω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἡ ἐπιτροπὴ ἐξέφερεν ἐπ’ αὐτοῦ. Μακραὶ συζητήσεις καὶ κατὰ τὰς παρελθούσας ἡμέρας καὶ σήμερον ἔλαβον χώραν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία εἰργάσθη μετὰ μεγάλης προσοχῆς ἐπὶ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς ἐπαρουσίασε, καὶ ἡ ὁποία συναισθάνεται τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων καὶ τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀνελάμβανεν ἀπέναντι τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἔθνους, καὶ ἑπομένως κατέβαλε πᾶσαν προσοχὴν, ὅπως ἐξηγήσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν τὴν γνώμην της συμφώνως μὲ τὰ παρουσιαζόμενα πράγματα, ἀπέληξεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς στηρίζεται ἐπὶ βάσεων ἀληθῶν καὶ παρουσιάζει πραγματικὸν ἰσοζύγιον. Δὲν ἦτο τυπικὴ, κύριε Πρόεδρε, ἡ συζήτησις ἡ γενομένη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ ἐθεώρησεν, ὅτι ὤφειλε νὰ ἐξετάσῃ τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ τοὺς κειμένους νόμους, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον οὐδὲ δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ τὸ φορολογικὸν σύστημα, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ μεταβάλῃ τοὺς ὀργανικοὺς νόμους, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ὑποδείξῃ οἰκονομίας μὴ στηριζομένας εἰς τοὺς κειμένους νόμους. Ἑπομένως, συμμορφουμένη πρὸς τὰ κείμενα, ὤφειλε νὰ συμβιβάσῃ τὴν γνώμην της μὲ τὰ ὑποβαλλόμενα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀποτελέσματα. Τὸ μέρος τῶν ἐσόδων, κύριε Πρόεδρε, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ σπουδαιότερον, ἐξητάσθη ὑπὸ τὴν βάσιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἀνεγράφη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Τὰ ἔσοδα, περὶ τῶν ὁποίων πολὺς λόγος ἐγένετο ὑπὸ ποῖον τύπον πρέπει νὰ ἀναγραφῶσι καὶ ἐξετασθῶσι, δηλ. ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιωθέντων ἢ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν εἰσπραχθέντων, δὲν εἶναι ἢ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ Κράτος ὀφείλει νὰ εἰσπράξῃ ἀπὸ τὸν λαόν. Τὰ ἔσοδα στηρίζονται εἰς δύο, εἰς τὸ ποσὸν καὶ εἰς τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον στηρίζεται ἐπὶ ἐψηφισμένων καὶ ὑπαρχόντων νόμων. Ὡς πρὸς τοὺς νόμους καὶ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ εἰσπράξῃ τὸ Κράτος, νομίζω, ὅτι οὐδεμία ἀμφιβολία ἐγεννήθη, οὐδὲ συζήτησις περὶ τούτου ἐγένετο. Ὡς πρὸς τὸ ποσὸν ὑπῆρξε μεγάλη ἀμφισβήτησις, ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ παρετήρησεν, ὅτι ἐπὶ τῶν βεβαιωθέντων ὄχι μόνον ὅλοι οἱ προϋπολογισμοὶ μέχρι τοῦδε ἐστηρίχθησαν, ἀλλ’ εἶναι καὶ ὁ ἀληθὴς κανὼν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων πρέπει νὰ στηρίζηται. Ὅταν τὰ ἔσοδα στηρίζωνται ἐπὶ τῶν βεβαιωθέντων, βεβαιοῦται ἐκεῖνο τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὸ Κράτος νὰ εἰσπράξῃ. Ἐὰν ἡ καθυστέρησις παρουσιάζῃ ἐνίοτε ἔλλειμμα, δὲν ἀποδεικνύει τοῦτο, ὅτι ἡ περιουσία τοῦ Κράτους ἠλαττώθη. Ὑπάρχουσι καθυστερήσεις, διὰ τὰς ὁποίας γίνονται ὑπολογισμοὶ, καὶ ὑπάρχουσι μέτρα ὡρισμένα πρὸς εἴσπραξιν, καὶ ἐὰν ἀκόμη δὲν εἰσπραχθῶσι, θὰ θεωρηθῇ μία ζημία, χωρὶς πράγματι νὰ ἐλαττῶται τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους. Ὡς εἷς ἰδιώτης ὑπολογίζει τὰ εἰσοδήματά του ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πόρων, τοὺς ὁποίους ἔχει, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν εἰσοδημάτων, τὰ ὁποῖα δικαιοῦται νὰ λάβῃ, ἐὰν δὲ κατὰ τὸ διάστημα τοῦ ἔτους τῷ συμβῇ μία ἀπώλεια, δὲν ὑπολογίζει ἐλάττωσιν εἰς τὸ μέλλον τῶν ἐσόδων του, ἀλλὰ τὸ ἔσοδον καὶ τὸ δικαίωμά του ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχῃ, ἡ δὲ ἐτησία ἐκείνη ζημία θεωρεῖται ἑνιαία, οὕτω καὶ τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, ὅταν στηρίζωνται ἐπὶ βεβαιωθέντων καὶ ὑπολογισμῶν βασίμων, δὲν δύνανται ἢ νὰ ἦναι ἀληθῆ καὶ ἀναμφισβήτητα. Πρώτην φορὰν προϋπολογισμὸς ἐπαρουσίασε βάσιν ἀρτίαν, δηλ. τὰ βεβαιωθέντα τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ὁσάκις τὸ ἐξαγόμενον τοῦ τελευταίου ἔτους εἶναι μικρότερον, νὰ ληφθῇ αὐτὸ ὡς βάσις. Ἐρωτῶ: ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ προϋπολογισμὸς ἐσόδων ἀσφαλέστερος καὶ ἀκριβέστερος, ἢ βάσις ἀσφαλεστέρα ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὁ ὑποβληθεὶς προϋπολογισμὸς ἔλαβε; Δὲν ἠδύνατο λοιπὸν, κύριε Πρόεδρε, ἡ ἐπιτροπὴ ἢ, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν μίαν βάσιν ἀληθῆ, νὰ παραδεχθῇ τὰ ἐξαγόμενα τοῦ προϋπολογισμοῦ ὡς ἀληθῆ καὶ ἀναμφισβήτητα καὶ νὰ παραδεχθῇ τὰ ἔσοδα, ὅπως ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἐσημειοῦντο. Ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, καὶ πράγματι ἀνέπτυξαν, ὅτι μόνον τὸ κονδύλιον τῆς ὑπηρεσίας τῶν δημοσίων χρεῶν ἠδύνατο ἴσως νὰ θεωρηθῇ ὡς μὴ ἀκριβῶς δυνάμενον ἀπὸ τοῦδε νὰ ὑπολογισθῇ, ἕνεκα τῆς νομισματικῆς διαφορᾶς, ἡ ὁποία καθ’ ἑκάστην μεταβάλλεται· ἀλλ’ ἡ διαφορὰ αὕτη ποία δύναται νὰ ᾖναι; Ἡ ὑπηρεσία τῶν δανείων τοῦ Κράτους ἐνεργεῖται διὰ 31,000,000. Ἅμα ἐκπέσητε τὰ 8,000,000 κατ’ ἐλάχιστον, τὰ ὁποῖα θὰ εἰσπραχθῶσιν εἰς χρυσὸν κατὰ τὸν τελευταῖον ψηφισθέντα νόμον, ἀπομένουσιν 23,000,000. Τὰ 23,000,000, λογιζόμενα μὲ διαφορὰν ὄχι μικρὰν πρὸς 1,40, θὰ φέρωσιν ἓν ἀποτέλεσμα 9½ ἑκατομμυρίων. Τί σημειοῖ ὁ προϋπολογισμὸς δι’ ὑπηρεσίαν δανείων; 8½ ἑκατομμύρια. Ὥστε, καὶ ἂν ὑποθέσητε, ὅτι ὁ ὑπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ὁ προϋπολογισμὸς ὡς πρὸς τὴν νομισματικὴν διαφορὰν, δὲν εἶναι ἀκριβὴς, αὕτη δὲν δύναται νὰ ᾖναι μεγαλειτέρα τοῦ 1,500,000.

§66Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Πόσα εἴπετε;

§67ΡΙΚΑΚΗΣ. 23,000,000 πρὸς 1,40. Εὕρετε τὴν διαφορὰν, καὶ θέλετε ἴδει, ὅτι ἡ διαφορὰ δὲν εἶναι περισσοτέρα ἀπὸ 9½ ἑκατομμύρια. Ὁ προϋπολογισμὸς σημειοῖ 9½ ἑκατομμύρια. Αὕτη εἶναι ἡ μόνη διαφορὰ, ἡ ὁποία δύναται νὰ θεωρηθῇ ἀμφισβητήσιμος. Διότι ὡς πρὸς ὅλα τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν, ὁ μὲν ἔντιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς ἔκαμε διαφόρους ὑπολογισμοὺς, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ᾖναι ἀκριβεῖς, ἀλλὰ δὲν ἐστηρίχθησαν εἰς κἀμμίαν βάσιν· ἠκούσατε τί ἔλεγεν: «Ὑπολογίζω ἐγὼ κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην δὲν τὰ θεωρῶ ἀκριβῆ». Ἔκαμε μίαν ἰδίαν κρίσιν· ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παραδεχθῶμεν τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ ἐντίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ, διότι οἱ ὑπολογισμοί του δὲν στηρίζονται ἐπὶ οὐδεμιᾶς βάσεως, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων. Ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, ὡς καὶ ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος πρὸ ὀλίγου κατέληξε τὸν λόγον, στηρίζονται εἰς σύστημα νέον, τὸ ὁποῖον κατὰ μέγα μέρος δύναται νὰ ᾖναι ἴσως ἀκριβὲς, ἢ δύναται, εἰς μίαν ἄλλην ἐποχὴν ἐφαρμοζόμενον, νὰ φέρῃ βελτίωσιν εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ σήμερον, ἐρωτῶ, εἶναι δυνατὸν οἱ ὑπολογισμοὶ οὗτοι καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ ἐφαρμοσθῶσι; Δυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν ὁλόκληρον φορολογικὸν σύστημα; δυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν τοὺς ὀργανικοὺς νόμους; δυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν τὴν νομοθεσίαν ὅλην, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζεται ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων; Εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον χρῄζει ἰδιαιτέρας συζητήσεως, ὄχι ὅμως ἐν τῇ συζητήσει τοῦ προϋπολογισμοῦ. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ βάσις, τὴν ὁποίαν ὁ προϋπολογισμὸς παρουσιάζει, αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας ἡ πλειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς παρεδέχθη, εἶναι εἰλικρινεῖς καὶ ἀκριβεῖς, καὶ ἑπομένως νομίζω, ὅτι, οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, ἡ Βουλὴ, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τοὺς κειμένους νόμους, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὁ προϋπολογισμὸς στηρίζεται, δὲν δύναται, κατ’ ἐμὲ, χωρὶς ν’ ἀπομακρυνθῇ αὐθαιρέτως ἀπὸ τὰ παρουσιαζόμενα ἐξαγόμενα, χωρὶς νὰ ἀπομακρυνθῇ ἀπὸ τοὺς ὑπολογισμούς, οἱ ὁποῖοι στηρίζονται ἐπὶ τῶν κειμένων νόμων, δὲν δύναται νὰ ἀποφανθῇ, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς δὲν εἶναι πράγματι ἰσοσκελής. Ὑπάρχει διαφορὰ, ὡς γνωρίζετε, μεταξὺ εἰσπράξεων καὶ βεβαιώσεων, ἀλλὰ καὶ περὶ ταύτης ἡ λογιστικὴ ὑπηρεσία καὶ ὁ προϋπολογισμὸς λαμβάνει πρόνοιαν. Εἶναι γνωστόν, ὅτι ἡ διαφορὰ κατὰ μέσον ὅρον εἶναι μεταξὺ 6% ἢ 7% ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου ἡ διαφορὰ αὕτη, ὡς γνωρίζετε, κατὰ τὴν ὑπάρχουσαν ἐφαρμογὴν καὶ ἐκτέλεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ μέχρι τοῦδε γίνεται προσπάθεια νὰ ἐξισῶται διὰ τῆς ἐλαττώσεως καὶ μὴ πραγματοποιήσεως διαφόρων ἐξόδων, τὰ ὁποῖα σημειοῦνται εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ δὲν πραγματοποιοῦνται ὅλα. Εἶναι βάσις, ἡ ὁποία εἰς ὅλους τοὺς προϋπολογισμοὺς λαμβάνεται ὑπ’ ὄψει, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς δύναται νὰ θεωρήσῃ ὡς ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ ἑπομένως κατὰ τὴν γνώμην μου, ἡ ὁποία στηρίζεται ἐπὶ τῆς γνώμης τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἡ ὁποία στηρίζεται ἐπὶ δεδομένων ἀκριβῶν καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν ἀληθῶν, ὁ προϋπολογισμὸς πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀπολήγων εἰς ἰσοζύγιον. Τὸ εἶπον καὶ τὸ ἐπαναλαμβάνω, κύριε Πρόεδρε, διότι νομίζω, ὅτι ἐκ τῶν συζητήσεων ὅλων πρέπει νὰ προέλθῃ ἓν συμπέρασμα, καὶ ἂν οἱ ἀμφισβητοῦντες τοῦτο δύνανται νὰ ἀπολήξωσιν, ἐπὶ γεγονότων καὶ πραγμάτων στηριζόμενοι, εἰς ἄλλο συμπέρασμα, εἶμαι ἕτοιμος νὰ τὸ σεβασθῶ, διότι κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ὀφείλει νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν Βουλὴν ἀπόφασις πρὸς γνῶσιν ὅλων, οἱ ὁποῖοι ἐνδιαφέρονται διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, πρέπει νὰ ἐξέλθῃ μία ἀπόφασις, ἡ ὁποία νὰ ἀποδεικνύῃ, ὅτι εἶναι προϊὸν ἐσκεμμένης συζητήσεως καὶ οὐχὶ κομματικὴ ἀπόφασις. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι ὅλα τὰ λεχθέντα, τὰ ὁποῖα σέβομαι κατὰ μέγα μέρος, ὡς γνώμας δυναμένας εἰς ἄλλην ἐποχὴν νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψει καὶ νὰ συντελέσωσιν, ἂν θέλητε, εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν μας, ἀλλὰ σήμερον δὲν δύνανται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψει, ὅλαι αἱ σκέψεις αὗται εἶναι ξέναι τῆς προκειμένης συζητήσεως, καὶ ἑπομένως πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὴν ἀκριβῆ καὶ μεμονωμένην ἐκτίμησιν καὶ ἀπόφασιν περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τὸ κατ’ ἐμὲ, κύριε Πρόεδρε, ἐξέφρασα τὴν γνώμην μου ὡς προεῖπον καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ὁμιλίας μου. Βεβαίως, προκειμένου περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, γνώμη κομματικὴ ἢ οἱαδήποτε δὲν πρέπει νὰ ἐπηρεάζῃ τὰς σκέψεις ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ὁμολογῶ, ὅτι εἶπον ἀληθῆ καὶ πεφωτισμένην γνώμην, ἐκφράζων ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον αἰσθάνομαι, χωρὶς νὰ ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου κἀνὲν κομματικὸν συμφέρον, διότι τὰ κομματικὰ συμφέροντα ἀντίκεινται εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις. Ἡ ἰδέα, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπε καὶ ἐξέφρασεν, ὅτι ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δύναται νὰ ὠφελήσῃ σπουδαίως, εἶναι ἰδέα ἀληθεστάτη, εἶναι ἰδέα, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ 1889 ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέφερον καὶ ὑπεστήριξα, εἶναι ἰδέα, ἐπὶ τῆς ὁποίας, νομίζω, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις σκέπτεται νὰ στηρίξῃ τὸ οἰκονομικὸν σύστημά της. Ἀλλ’ ἠκούσατε, τί εἶπεν ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, καὶ κατὰ τοῦτο πάλιν συμφωνῶ μετ’ αὐτοῦ, ὅτι μόνον διὰ δανείου δυνάμεθα νὰ ἄρωμεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, μετατρέποντες αὐτὴν εἰς δάνειον χρεωλυτικόν.

§68ΡΑΛΛΗΣ. Τοῦτο εἶναι οἰκονομικὸς συνδυασμός· δὲν εἶναι δάνειον.

§69ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ χρεώλυτρον τί ἄλλο εἶναι, παρὰ δάνειον; Δύναταί τις νὰ μοὶ δώσῃ χρήματα χρεωλυτικῶς χωρὶς νὰ μὲ δανείσῃ; Πόθεν θὰ τὸ γνωρίζω;

§70ΡΑΛΛΗΣ. Ἀμέσως θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω.

§71ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ μετατροπὴ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας εἰς χρεωλυτικὸν δάνειον εἶναι δάνειον, καὶ εἰς τοῦτο συμφωνῶ, ὅτι εἶναι ὁ μόνος τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα νὰ ἄρωμεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν. Καὶ πάλιν συμφωνῶ, ὅτι, αἰρομένης τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, βεβαίως θὰ ἐπέλθῃ ἡ ὑπερτίμησις τοῦ χαρτονομίσματος καὶ θὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν κρίσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα.

§72ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἀνέμενον, καὶ μεθ’ ὅσας ἐξέθηκεν ἐπιδοκιμασίας τοῦ συστήματός μας ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Πατρῶν, νὰ καταλήξῃ εἰς πρότασιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· ἴσως ὅμως ὁ χάρτης, ὅστις τῷ ἀπεστάλη καθ’ ὃν χρόνον ἠγόρευε, τὸν ἀπέτρεψεν ἀπὸ τῆς διατυπώσεως τοιαύτης. Οὐδὲ δύναταί τις νὰ ἐννοήσῃ, τίνα ἄλλην ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἠθέλησε νὰ προκαλέσῃ. Ἀλλ’ ἐὰν νομίζῃ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Πατρῶν, ὅτι δι’ ἀποφάσεων ἐμπιστοσύνης πληροῦνται τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ αἴρεται ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία καὶ ἀνατιμᾶται τὸ γραμμάτιον, βεβαίως ἀπατᾶται. Ταῦτα πραγματοποιοῦνται οὐχὶ διὰ προτάσεων ἐμπιστοσύνης...

§73ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἔκαμα κἀμμίαν πρότασιν· μὲ συγχωρεῖτε.

§74ΡΑΛΛΗΣ. .. ἀλλὰ διὰ τῆς ἐπιτεύξεως πραγματικοῦ ἰσοζυγίου διὰ τῶν συνδυασμῶν, τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ ἐμπαίξῃ...

§75ΡΙΚΑΚΗΣ. Διόλου, κύριε Βουλευτά. Τοὺς παραδέχομαι.

§76ΡΑΛΛΗΣ. .. λέγων ὅτι δι’ αὐτῶν προβάλλομεν τὴν συνομολόγησιν δανείου. Τὸ δάνειον τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ ὑφίσταται, καὶ δὲν πρόκειται νὰ δανεισθῶμεν πρὸς ἐξόφλησιν αὐτοῦ. Πρόκειται μόνον νὰ τὸ τρέψωμεν ἀπὸ ἐπ’ ἀνοικτῷ λογαριασμῷ εἰς χρεωλυτικόν. Τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ νέον δάνειον. Προτείνοντες τὴν τροπὴν τοῦ τύπου τοῦ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δανείου ἀπὸ τύπου ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ εἰς τύπον χρεωλυτικὸν, νομίζετε ὅτι ἡμεῖς προτείνομεν τὴν συνομολόγησιν νέου δανείου; Βεβαίως δὲν ἀντελήφθητε τῆς ἐννοίας τῶν λόγων μας. Ἐὰν δὲ προτείνωμεν νὰ ἐκδοθῇ μία σειρὰ ὁμολογιῶν ἴσου ποσοῦ πρὸς τὴν διὰ τὰς συντάξεις ἀναγεγραμμένην πίστωσιν, καὶ ἑτέρα σειρὰ ἴσου ποσοῦ πρὸς τὰ χρεωλύσια, προτείνομεν ταῦτα, διότι ὑπὸ τὸν προϋπολογισμόν, ὡς σήμερον καταρτίζεται, καὶ τὰ χρεωλύσια καὶ αἱ συντάξεις θὰ πληρωθῶσιν ἐκ δανείων. Πῶς θὰ πληρωθῶσι τὰ χρεωλύσια; θὰ πληρωθῶσι τάχα ἐκ τῶν ἐσόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ὄχι· σᾶς τὸ εἶπεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· θὰ πληρωθῶσι διὰ τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον ἐλπίζει νὰ συνομολογήσῃ, δανείου, τὸ ὁποῖον δὲν ἀποδεικνύεται πραγματοποιήσιμον καὶ ἀποβαίνει ὀλέθριον. Πῶς θὰ πληρωθῶσιν αἱ συντάξεις ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν, ὡς εἶναι βέβαιον, ἤθελεν ἀποδειχθῆ ὁ προϋπολογισμὸς ἐν ἐλλείμματι; Καὶ αἱ συντάξεις θέλουσι πληρωθῆ διὰ δανείου· ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας θ’ ἀναλάβῃ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὰ 2 ἢ τὰ 3 ἢ τὰ 5 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἐκαυχᾶτο προχθές, πρὸς θρίαμβον τῆς πολιτικῆς του, ὅτι ἀπέδωκεν εἰς τὸν ἀνοικτὸν λ)σμὸν τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Διὰ δανείου λοιπὸν θὰ πληρώσωμεν καὶ τὰ χρεωλύσια, διὰ δανείου θὰ πληρώσωμεν καὶ τὰς συντάξεις. Καὶ τί λέγομεν ἡμεῖς; Ἀφοῦ πρόκειται νὰ πληρώσητε διὰ δανείου, ἰδοὺ εἷς τύπος δανείου...

§77ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν διαφωνοῦμεν εἰς τοῦτο.

§78ΡΑΛΛΗΣ. ... ὅστις δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἀμέσως, ἄνευ ἐξευτελισμῶν, ἄνευ ὅρων ἐπαχθῶν καὶ διαχειρίσεων καὶ χωρὶς νὰ ἐκθέσῃ τὴν κοινωνίαν εἰς συμφορὰς, ὁποῖαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπέλθωσιν ἀναγκαίως ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἤθελε συνομολογηθῆ τὸ δάνειον τὸ μελετώμενον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Οὗτοι εἶναι οἱ οἰκονομικοὶ συνδυασμοί. Ὑποθέτω καὶ ἐγὼ, ὡς συμβουλεύει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Πατρῶν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θ’ ἀποδεχθῇ τὰς γνώμας μας ἐν προσεχεῖ προϋπολογισμῷ, ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1894, θὰ ἤμεθα δ’ εὐτυχεῖς, διότι θὰ συντελέσωσιν αὐταὶ τότε εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως, ὅπως συνετέλεσαν ὡς πρὸς τὸν κανονισμὸν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης. Ἀλλὰ λυπούμεθα, διότι τὰς γνώμας ἡμῶν δὲν ἀπεδέχθη ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893, ἀφοῦ ἠδύναντο νὰ πραγματοποιηθῶσι μὲ τὴν ἐπιψήφισιν ὄχι τῶν ἑκατοντάδων τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἐψηφίσατε ἀπνευστὶ, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐπιψήφισιν 4 μόνον νομοθετικῶν μέτρων. Θὰ διετελοῦμεν ἤδη ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου, ἐν ᾗ περιπτώσει τὸ σύστημα ἡμῶν ἤθελε διατυπωθῆ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893 καὶ ἤθελε διέπει ἔκτοτε τὴν οἰκονομικήν μας πολιτικὴν, θὰ διετελοῦμεν ἤδη ἐν πλήρει ἀναῤῥώσει, ἂν οὐχὶ ἐν τελείᾳ θεραπείᾳ.

§79ΡΙΚΑΚΗΣ. Διόλου δὲν ἐνέπαιζα τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπεν· ἀπεναντίας παραδέχομαι αὐτὴν εἰλικρινέστατα, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ἐγὼ δὲν ἐξέφρασα γνώμην περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ γείνῃ τὸ δάνειον· διότι ὁμολογῶ, ὅτι ἀπὸ τοῦδε δὲν δύναμαι νὰ ἐκτιμήσω καὶ νὰ κρίνω ποῖος ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ πραγματοποιηθῇ καλλίτερον. Συμφωνῶ πληρέστατα καὶ εὔχομαι τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ πραγματοποιηθῇ, ἂν ἦναι τὸ ὀρθότερον, διότι οὐδὲ γνωρίζω ποῖον σύστημα μελετᾷ ἡ Κυβέρνησις. Ὥστε δὲν εὑρισκόμεθα εἰς κἀμμίαν διαφωνίαν ὡς πρὸς τοῦτο.

§80Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω, ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἰς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Πατρῶν, τυγχάνοντος μάλιστα καὶ προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τῷ ὄντι, Κύριοι, ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπῆρξεν εὐρυτάτη ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἡ ἐξέτασις τῶν καθέκαστα τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπῆρξε διαφωνία πλήρης μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν μελῶν τῆς πλειοψηφίας, ὑπῆρξε διαφωνία οὐ μόνον διὰ τὴν ὑπέρβασιν τῶν ἐσόδων, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰ ἔξοδα, ὑπῆρξε διαφωνία διὰ τὸ σύστημα αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς καθιέρωσε. Διὰ τοῦ συστήματος τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐλήφθη ὁ μέσος ὅρος τῶν βεβαιώσεων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ προσδιωρίσθησαν τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους. Ἡμεῖς παρετηρήσαμεν πάντοτε, ὅτι ἡ βάσις αὕτη δὲν εἶναι ἀσφαλὴς, δὲν μᾶς ὁδηγεῖ εἰς συμπεράσματα ἀληθῆ, διότι μεταξὺ τῶν δύο ἐτῶν συμπεριλαμβάνεται τὸ ἔτος 1891, τὸ ὁποῖον τῷ ὄντι ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν, διότι μόνον κατὰ τὸ 1891 ἠδυνήθη ἡ Ἑλλὰς νὰ εἰσπράξῃ 90,000,000, ἴσως δὲ ἤθελε φθάσει καὶ εἰς 94,000,000 τὸ ποσὸν, ἂν ἐν τοῖς πράγμασι παρέμενεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη. Λοιπὸν, ἂν δὲν ὁρμηθῶμεν ἀπὸ τὴν τακτικὴν ταύτην, ἂν δὲν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ 1891, τὸ ἀποτελοῦν τὴν ἐξαίρεσιν ταύτην, λάβωμεν δὲ ὑπ’ ὄψιν τὰ δύο προτελευταῖα ἔτη 1889 καὶ 1890, τότε δὲν θὰ ἔχωμεν τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς ἀνέγραψαν, ἀλλ’ ἀποτελέσματα ἥττονα τῶν τοῦ 1892. Ποία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1889, 1890 καὶ 1891, γνωρίζετε πάντες. Κατὰ τὸ 1891 εἴχομεν ὑπὲρ τὰ 12,000,000 ἐπὶ πλέον. Ἀλλὰ τάχα εἶναι ἀσφαλὴς ἡ βάσις, τὴν ὁποίαν ἔθετο ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν καὶ τὸ 1892 θὰ ἦναι τὸ αὐτό; Βεβαίως ὄχι· διότι ἔχομεν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἔτους 1892, καὶ μολονότι ἔχομεν φορολογικὴν αὔξησιν 6,000,000, δὲν ἠδυνήθη τὸ 1892 νὰ φθάσῃ τὸ 1891. Ἐπεβάλομεν φόρους, οἱ ὁποῖοι λειτουργοῦσιν ἀπὸ τοῦ Ἰουλίου μέχρι τέλους Ἰανουαρίου, δασμοὺς τελωνειακοὺς, φόρους ἀμέσους, φόρους χαρτοσήμου καὶ τόσους ἄλλους φόρους, ἀνερχομένους εἰς 6–7 ἑκατομμύρια, καὶ ἐν τούτοις δὲν ἠδυνήθημεν νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἔτους 1891. Πῶς λοιπὸν ἠδυνάμεθα νὰ πεισθῶμεν καὶ συμφωνήσωμεν μετὰ τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι τὸ 1893 ἤθελεν ἔχει τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς ἀναγράφει; πῶς νὰ μὴ ὑποθέσωμεν, ὅτι θὰ ἔχωμεν ἔλειμμα 6 ἢ 7 ἑκατομμυρίων, μὲ ὅλας αὐτὰς τὰς φορολογικὰς αὐξήσεις, ἀφοῦ ἔχομεν ἐνώπιόν μας ὅλα τὰ ἀποτελέσματα τῶν τελευταίων ἐτῶν; Τί θὰ ἐπιτευχθῇ κατὰ τὸ 1893; Δὲν ἔχουσιν ἄλλο ἐπιχείρημα ἢ τὰς φορολογικὰς αὐξήσεις· ἀλλὰ αἱ φορολογικαὶ αὐξήσεις μᾶς διδάσκουσιν, ὅτι πάντοτε θὰ ἔχωμεν τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, ἐκ τῶν εἰσπράξεων δὲ ἀπεδείχθη, ὅτι τὸ τρίτον, τὸ τέταρτον καὶ πολλάκις μόνον τὸ πέμπτον εἰσεπράχθη μετὰ τὰς αὐξήσεις αὐτάς. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς ὁ συνήθης, ὁ γνωστὸς ἡμῖν προϋπολογισμὸς τῶν ἰσοζυγίων καὶ περισσευμάτων. Γνωρίζετε, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς παρουσιάζει 6,000,000 περίσσευμα, ἀλλὰ καὶ ταῦτα μᾶς τὰ ἐχάρισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι μᾶς εἶπεν, ὅτι ταῦτα τὰ συμψηφίζει, ἐπειδὴ ὑπάρχουσι καθυστερήσεις μεταξὺ τῶν βεβαιωθέντων, καὶ τοῦτο τὸ ἔκαμε διὰ νὰ καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα, ἔχει δὲ ὡς συμπλήρωμα τῶν 6,000,000 τὴν πίστωσιν τὴν γνωστὴν τῶν 6,000,000 εἰς χρυσόν. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἡ πίστωσις αὕτη, ἡ ὁποία θὰ ἐλαττώσῃ βεβαίως τὰ ἐλλείμματα τῶν ἐσόδων, τὰς ὑπερβάσεις τῶν ἐξόδων καὶ τὴν παραλειφθεῖσαν πίστωσιν τῆς νομισματικῆς διαφορᾶς, ἐὰν ἡ πίστωσις αὕτη δύναται νὰ πληρώσῃ 22 ἢ 25 ἑκατομμύρια. Ἀλλὰ καὶ ἂν δεχθῶμεν, ὅτι ἡ πίστωσις αὕτη θέλει τῷ ὄντι εἰσπραχθῆ, καὶ ἂν δεχθῶμεν, ὅτι αὕτη θέλει χρησιμεύσει ὡς ἀποταμίευμα διὰ τὴν πληρωμὴν, βεβαίως τὸ ἔλλειμμα εἶναι προφανὲς, διότι 8,000,000 εἰς χρυσὸν βεβαίως δὲν δύνανται νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὰ ἐλλείμματα, εἰς τὰς ὑπερβάσεις τῶν δανείων καὶ τὴν συμπλήρωσιν τῶν 31,000,000, τὰ ὁποῖα ὀφείλομεν νὰ πληρώσωμεν εἰς χρυσόν. Ἀλλ’ ὑπάρχει τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν, καὶ λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας. Σᾶς εἶπεν, ὅτι δι’ αὐτοῦ θὰ προβλέψῃ δάνειον, ἐπ’ ἐλπίδι δανείου θὰ πληρώσῃ ὅλα τὰ ἐλλείποντα· δὲν γνωρίζω ἂν θὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα συνομολογήσεως δανείου, ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἂν ἐπιτύχῃ, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὸν προϋπολογισμόν· διότι, ἂν μὴ παύσῃ ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος, αἱ συνέπειαι θὰ ἦναι ἔτι βαρύτεραι ὄχι μόνον ἐν ταῖς συναλλαγαῖς, ἀλλὰ καὶ διότι θὰ ἐπιβαρύνῃ τὸν προϋπολογισμὸν μὲ 6 ἢ 8 ἑκατομμύρια περιπλέων. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὁ κ. πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς, ὁ ὁποῖος διερμηνεύει νῦν τὸ πρόγραμμα τὸ οἰκονομικὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλει νὰ περιορισθῇ εἰς τὰς γνώμας αὐτοῦ περὶ τῆς ἐπιτυχίας τῶν οἰκονομικῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ δὲ νὰ λέγῃ, ὅτι καὶ ἡμεῖς ἅπαντες ὀφείλομεν μιᾷ φωνῇ νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἔχομεν ἰσοζύγιον καὶ περίσσευμα. Ἡ ἀξίωσις αὐτοῦ αὕτη νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι λογικὴ, δὲν εἶναι πρέπουσα, καὶ δι’ αὐτὸ καὶ μόνον ἔλαβον τὸν λόγον, ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων. (Ψηφίζονται κατὰ κεφάλαιον, ἄρθρον καὶ σύνολον οἱ προϋπολογισμοὶ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, μετὰ τῶν διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως γενομένων μεταβολῶν. Ὡσαύτως γίνονται δεκτὰ τὰ κεφάλαια 1–6 τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ἀναγινώσκεται τὸ κεφάλαιον 7 «Δημοσία Οἰκονομία»).

§82ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ κονδυλίου τοῦ παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ βασιλικοῦ ἐπιτρόπου. Ζητεῖ νὰ διατηρηθῇ ἡ θέσις δι’ ὁλόκληρον τὸ ἔτος, καὶ ὄχι διὰ δύο μόνον μῆνας, ὡς ἀναγράφεται ἐν τῇ δηλώσει τῆς Κυβερνήσεως.

§83ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ παρακαλῶ ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως ταύτης.

§84ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἀνεγράφη πίστωσις δύο μηνῶν μόνον, εἶναι ὅτι δὲν ὑπάρχει νόμος, ὁρίζων τὴν θέσιν αὐτήν.

§85ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Μέχρι τοῦδε πῶς ἐγίνετο;

§86ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὸ μέχρι τοῦδε γενόμενον ἦτο ἄτοπον, καὶ τὸ ἄτοπον αὐτὸ δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ. Ἐπιφυλάσσομαι δὲ, ἵνα ἐν καταλλήλῳ ὥρᾳ ὑποβάλω νομοσχέδιον.

§87ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ δεχθῇ τὴν ἀναγραφὴν κονδυλίου διὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἀποτόμως διακοπείσης μετὰ τῆς Σκοπέλου ταχυδρομικῆς συγκοινωνίας, ἡ ὁποία ζημιοῖ μεγάλως τὰ συμφέροντα πολλῶν πολιτῶν.

§88ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγράψωμεν πίστωσιν δι’ αὐτὸ, διότι εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ὡς γινώσκει κάλλιστα ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀπασχολεῖ τὴν Κυβέρνησιν, ἐλπίζομεν δὲ νὰ φθάσωμεν εἰς εὐχάριστα ἀποτελέσματα. (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ κεφάλαιον 7. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ κεφάλαια 8–10 μετὰ τῶν ἐν ταῖς δηλώσεσι τῆς Κυβερνήσεως μεταβολῶν).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κεφάλαιον 11. «Δημόσιαι οἰκοδομαί». (Ἀναγινώσκονται τὰ ἄρθρα).

§90ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι εἰς τὸ κεφάλαιον αὐτὸ πρέπει νὰ προστεθῇ καὶ ἡ δαπάνη, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ γείνῃ διὰ τὸ Βουλευτήριον, διότι, καθὼς ἤκουσα καὶ καθὼς γνωρίζομεν, σκέψις γίνεται περὶ ἐπισκευῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ ἰδίου δὲ μηχανικοῦ τοῦ ἐπισκεφθέντος αὐτὸ γνωρίζω, ὅτι ἡ στέγη αὐτοῦ δὲν δύναται νὰ κρατηθῇ, καὶ ἐὰν ἐφέτος, ὅτε ἔπεσεν ἡ χιὼν, ἔφθανεν αὕτη μέχρι μιᾶς σπιθαμῆς, βεβαίως ἡ στέγη θὰ κατέπιπτε.

§91Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἂν ψηφισθῇ ἡ πίστωσις, ἐνέργεια οὐδεμία δύναται νὰ γείνῃ, διότι, ὡς γινώσκει ὁ κ. Βουλευτής, ὁ λογιστικὸς νόμος δὲν ἀναγνωρίζει πιστώσεις τοιαύτας, ψηφιζομένας ἄνευ προϋπολογισμοῦ τῆς δαπάνης. Πρέπει νὰ γείνῃ τὸ σχέδιον, νὰ ἐγκριθῇ ἡ δαπάνη, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐγκρίσεως ταύτης νὰ χορηγηθῇ ἡ πίστωσις. Μόνον τοιαύτη πίστωσις δύναται νὰ διατεθῇ. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο ἀπαιτεῖ ὁ λογιστικὸς νόμος, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἔῤῥυθμον τῆς ἐνεργείας ἐπιβάλλει, ὅπως μηδέποτε διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ προβαίνωμεν εἰς τοιαύτας ἀποφάσεις. Πάντοτε νόμος πρέπει νὰ κανονίζῃ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τὴν δαπάνην, εἶτα δὲ πίστωσις ἐν τῷ προϋπολογισμῷ νὰ ἀναγράφῃ τὸ ὅλον ἢ μέρος αὐτῆς. Συνέπεια τῶν σκέψεων τούτων εἶναι, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιληφθῶμεν πρῶτον τῆς ἐκπονήσεως τοῦ σχεδίου τῶν ἐκτελεσθησομένων ἔργων καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ αὐτῶν, ὅπως ἐν καταλλήλῳ εὐκαιρίᾳ δυνηθῇ ἡ Βουλὴ νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀναγκαίαν ἄδειαν πρὸς δαπάνην. Ἂν ἐπίκηται κίνδυνος ἄμεσος, καὶ ἄνευ πιστώσεως θέλει προβῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς πᾶν τὸ ἐκ τῆς ἐκτάκτου ἀνάγκης ἐπιβαλλόμενον· ἀλλὰ περὶ ἐκτάκτων ἀπροόπτων δὲν δυνάμεθα νὰ προνοήσωμεν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ κεφάλαιον 10 μετὰ τῶν διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως γενομένων μεταβολῶν. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ λοιπὰ κεφάλαια τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς μετεῤῥυθμίσθησαν διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ὡσαύτως ἀναγινώσκεται καὶ γίνονται δεκτὰ, ἰδίᾳ ἕκαστος, κατὰ κεφάλαια, ἄρθρα καὶ σύνολον, οἱ εἰδικοὶ προϋπολογισμοὶ τῶν Ὑπουργείων τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν, ὡς μετεῤῥυθμίσθησαν διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως).

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ σύνολον τῶν ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως 1893 δραχ. 105,701,939. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ὡσαύτως ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸς ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τοῦ ταμείου τῶν φάρων τῆς χρήσεως 1893 ἐκ δραχ. ἐν ὅλῳ 623,000. Ἀκολούθως ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, τὸ νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως 1893, ὡς ἐτροποποιήθη συνεπείᾳ τῶν ἐν τοῖς εἰδικοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν διαφόρων Ὑπουργείων διὰ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως γενομένων μεταβολῶν).

§93ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑποβάλλω ἀναφορὰν τῶν ἐν Πειραιεῖ ὑποδηματοποιῶν, ἐξαιτουμένων τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ὑπερόγκου φόρου ἐπιτηδεύματος αὐτῶν, καὶ παρακαλῶ νὰ διαβιβασθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν πρὸς ἐνέργειαν τῶν δεόντων.

§94ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως ἐκφράσῃ τὰς εὐχαριστίας αὐτῆς εἰς τὸν κ. Πρόεδρον καὶ εἰς ὁλόκληρον τὸ Προεδρεῖον διὰ τὴν μετὰ συνέσεως, ἀμεροληψίας καὶ ἀξιοπρεπείας διεύθυνσιν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος καὶ κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην.

§95ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θ’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως).

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 2 μετὰ τὸ μεσονύκτιον.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αʹ

ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.

Ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸ ἄρθρον 37 τοῦ Συντάγματος, κηρύττομεν τὴν λῆξιν τῆς Βʹ Συνόδου τῆς ΙΓʹ Βουλευτικῆς Περιόδου. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ἡμετέρου Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν δημοσιεύσει καὶ ἐκτελέσει τὸ διάταγμα τοῦτο. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 28 Ἀπριλίου 1893.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ.

Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ.