1893.01.15

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 40

τῆς 15 Ἰανουαρίου 1893.

(Παρασκευή).

Ὥρα 4 καὶ 30′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναφορὰ Νικολάου Ἀναγνωστοπούλου, ἐφευρέτου νέας ὑδραντλίας, αἰτουμένου νὰ ψηφισθῇ νόμος, παρέχων εἰς αὐτὸν τὸ ἀποκλειστικὸν προνόμιον τῆς ἐφευρέσεως. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν.

§2Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας εἶχεν ὑποβάλει ἐπερώτησιν πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸν, ὅπως πληροφορήσῃ οὗτος τὴν Βουλὴν, τίνος ἕνεκεν ὁ οἰκονομικὸς ἔφορος Αἰγιαλείας ἀρνεῖται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει γενομένην προσφορὰν, προκειμένου περὶ ἐνοικιάσεως ἀδηλώτου οἴνου. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐγένετο τοιαύτη προσφορὰ ἐν δημοπρασίᾳ ἐπὶ ποσῷ δραχμῶν 3,010, ἥτις ὑπὸ τῶν ἐν Αἰγιαλείᾳ ἀρχῶν, ἤτοι τοῦ εἰρηνοδίκου, τοῦ ἐφόρου καὶ τοῦ ταμία, ἐν ἐπιτροπῇ, ἐθεωρήθη ὡς ἀνεπαρκὴς, διότι κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ὅπερ ἐχρησίμευσεν ὡς ὁδηγὸς διὰ τὸ ἐπιὸν, ἐν ᾧ εἶχε βεβαιωθῇ διὰ δηλώσεως ποσὸν δραχμῶν 33,127, προσηνέχθησαν διὰ τὰ ἀδήλωτα 10,505, ἐφέτος δὲ, ἐν ᾧ ἐβεβαιώθησαν διὰ δηλώσεως δραχ. 32,537, ἡ προσφορὰ διὰ τὰ ἀδήλωτα ἦτο 3,010. Ἀπέναντι τοιούτου ἀποτελέσματος φυσικὸν ἦτο αἱ ἀρχαὶ ν’ ἀποφανθῶσιν, ὅπως γένηται ἡ βεβαίωσις καὶ εἴσπραξις ὑπὸ τοῦ Δημοσίου· ἐγγυῶνται δὲ αἱ ἀρχαὶ, ὅτι ἡ βεβαίωσις καὶ ἡ εἴσπραξις θέλει φέρει ἀποτελέσματα ἀνώτερα. Ἀλλὰ κατόπιν τούτου ὁ ἀναφερόμενος, περὶ οὗ ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς, προσήνεγκε 500 δραχμὰς ἐπὶ πλέον, ἀλλὰ πάλιν πολὺ ἀπείχομεν ἀπὸ τῶν 10,500· οὐχ ἧττον ἡ ἀναφορὰ ἐστάλη εἰς τὰς ἐκεῖ ἀρχὰς, ἀναμένεται δὲ ἡ ἀπάντησις αὐτῶν, ἀλλ’ οὐδὲν ὑπάρχει ἔτι ὁριστικόν.

§3ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Κατά τινα τῶν παρελθουσῶν συνεδριάσεων ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς κ. Σταυρόπουλος, λαβὼν ἀφορμὴν ἐξ ἐπιστολῆς ἐκ Σύρου, μοὶ ἀπηύθυνεν ἐπερώτησιν, ἀφορῶσαν εἰς ἐκκρεμῆ ὑπόθεσιν ἐπὶ δολίᾳ χρεωκοπίᾳ. Τηλεγραφικῶς παρεκάλεσα τὸν ἐν Σύρῳ εἰσαγγελέα νὰ μοὶ παράσχῃ τὰς ζητουμένας πληροφορίας, ὁ δὲ εἰσαγγελεὺς ἀπαντῶν ἀνέφερεν, ὅτι τρεῖς μόνον ὑποθέσεις, ἀφορῶσαι εἰς χρεωκοπίαν, μένουσιν ἐκκρεμεῖς. Καταθέτω εἰς τὸ Προεδρεῖον τὸ τηλεγράφημα, ὅπως ὁ κ. Βουλευτὴς λάβῃ γνῶσιν.

§4ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ τὸ Προεδρεῖον ν’ ἀποστείλῃ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τὴν ἐκ Σύρου σταλεῖσάν μοι ἐπιστολὴν, τὴν ὁποίαν κατέθηκα τὴν ἡμέραν τῆς ἐπερωτήσεώς μου, καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἀναφέρονται τὰ ὀνόματα τῶν κατηγορουμένων καὶ αἱ χρονολογίαι τῶν δοθεισῶν μηνύσεων.

§5ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω ἐξετάσει ἐκ νέου, εὐθὺς ὡς μοὶ παραπεμφθῇ ἡ ἐπιστολὴ αὕτη.

§6ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐὰν ἡ πρότασις νόμου περὶ τραπεζικῶν γραμματίων παλαιᾶς ἐκδόσεως ἐμελετήθη καὶ δὲν ὑπάρχουν οἱ ἀντιλέγοντες, παρακαλῶ, ὅπως τύχῃ τῆς τιμῆς τῆς πρώτης ἀναγνώσεως, διότι τὸ ζήτημα ἐπείγει, εἴπερ τι καὶ ἄλλο.

§7Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸς τὸ παρὸν οὐδεὶς ἀντιλέγει, ὅπως προταχθῇ ἡ γενικὴ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ. Μετὰ τὸ πέρας αὐτῆς θέλομεν κανονίσει τὰ τῆς ἡμερησίας διατάξεως καὶ θέλομεν λάβει ὑπ’ ὄψει τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ.

§8ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του εἰς μικράν τινα σύστασιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμω. Κατὰ τὸν νέον νόμον περὶ χαρτοσήμου, ὑποχρεοῦνται οἱ ἔμποροι νὰ χαρτοσημάνωσι τὰ ἐμπορικά των βιβλία, ἐν περιπτώσει δὲ ἀπειθείας, ὑποβάλλονται εἰς χρηματικὴν ποινὴν διπλασίαν τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος αὐτῶν. Ἐν Ἑπτανήσῳ, ὅπου δὲν ἰσχύει ὁ νόμος περὶ ἐπιτηδευμάτων, εἰς τίνας ποινὰς ἤθελον ὑποβληθῆ οἱ ἔμποροι ἐν περιπτώσει ἀπειθείας;

§9ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Κατὰ τὸν νέον νόμον περὶ χαρτοσήμου, ὄντως ἐπιβάλλονται ποιναὶ εἰς τὸν ἔμπορον τὸν μὴ τηροῦντα χαρτοσημασμένον τὸ βιβλίον τὸ καθημερινὸν καὶ τὸ τῆς ἀπογραφῆς, ἡ ποινὴ δὲ εἶναι διπλασία τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος. Ἐὰν ὅμως δὲν ἦναι ἐγγεγραμμένος ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ἐπιτηδευματιῶν, τότε ὑποβάλλεται εἰς πρόστιμον ἀπὸ 1 μέχρι 500 δραχμῶν. Κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐν Ἑπτανήσῳ, μὴ ὑπάρχοντος φορολογικοῦ καταλόγου ἐπιτηδεύματος, θέλει ἐφαρμοσθῆ ἡ τοῦ προστίμου ποινὴ ἀπὸ 1 μέχρι 500 δραχμῶν.

§10ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν νομίζετε, ὅτι ὑπάρχει ἀνισότης;

§11ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δύναται ἄλλως νὰ γείνῃ, διότι ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουσι κατάλογοι ἐπιτηδευμάτων.

§12ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἑρμηνείας, τὴν ὁποίαν δίδει εἰς τὸν νόμον, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ νόμος προέβλεψε περὶ ἐμπόρων ὑπαγομένων εἰς φόρον ἐπιτηδεύματος, καὶ διὰ τοῦτο διέταξεν, ἐὰν μὲν ἦναι ἐγγεγραμμένοι ἐν τῷ καταλόγῳ τοῦ φόρου τῶν ἐπιτηδευμάτων, νὰ ὑποχρεωθῶσι νὰ πληρώσωσι διπλοῦν τὸν φόρον, ἐν περιπτώσει δὲ, καθ’ ἣν δὲν εἶναι ἐγγεγραμμένοι, ἐπιβάλλεται εἰς αὐτοὺς πρόστιμον ἀπὸ 1 μέχρι 500 δραχμῶν. Ἀλλ’ οἱ ἐν Ἑπτανήσῳ οὐδόλως εἶναι ἐγγεγραμμένοι εἰς τοιούτους καταλόγους, διότι ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουσι τοιοῦτοι, ὁ δὲ νόμος δὲν προέβλεψε περὶ ἐπιβολῆς προστίμου εἰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς καταλόγους. Εἶναι καλὸν λοιπὸν νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα, διότι ἀφορᾷ μέγαν πληθυσμὸν πολιτῶν Ἑλλήνων.

§13ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἀφορμὴ πρὸς ἐπίσημον ἑρμηνείαν ἐκ μέρους τῶν ἐν Ἑπτανήσῳ ἀρχῶν δὲν ἐδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὑποθέτω, ὅτι δὲν ἐπαρουσιάσθη, καὶ μόνον διὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἠγέρθη ἡ ἀπορία. Ἐν τῷ ἀρχικῷ νομοσχεδίῳ δὲν ὑπῆρχεν ἀναγεγραμμένη ἡ ποινὴ τοῦ προστίμου, ἡ ἴση πρὸς τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος, ἀλλ’ ὑπῆρχε μόνη ἡ ποινὴ τοῦ προστίμου. Ἐθεωρήθη δὲ προτιμότερον, ἵνα μὴ δοθῇ ἐξουσία νὰ ἐφαρμόζηται αὐθαιρέτως ὁ νόμος, νὰ ὁρισθῇ τὸ διπλάσιον τοῦ φόρου τοῦ ἐπιτηδεύματος. Ὅπου δὲ δὲν ὑπάρχουσι κατάλογοι ἐπιτηδεύματος, ἐν τοῖς ὁποίοις νὰ ἦναι ἐγγεγραμμένοι οἱ ἔμποροι, θὰ ἐπιβάλληται τὸ πρόστιμον ἀπὸ 1 μέχρι 500 δραχμῶν. Ἡ ἀρχὴ ἡ ἁρμοδία, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὸν ἐπιτηδευματίαν, εἰς τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπιβάλῃ τὸ πρόστιμον, βεβαίως γινώσκει, ποῖον φόρον ἤθελε πληρόνει ὡς ἐπιτηδευματίας, καὶ κατ’ αὐτὸν θέλει διαῤῥυθμίσει τὰ τοῦ προστίμου.

§14ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κατά τινα τῶν παρελθουσῶν συνεδριάσεων, κατ’ ἐπερώτησιν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, προεκλήθη ἡ γνώμη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης περὶ τῆς ἑρμηνείας τοῦ νόμου περὶ χαρτοσήμου, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα ἐὰν δικόγραφον, κοινοποιηθὲν πρὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου περὶ χαρτοσήμου, πρέπῃ νὰ προσάγηται ἐπὶ χαρτοσήμου κανονιζομένου κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον, ἢ κατὰ τὸν νέον· ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔδωκε τὴν ὀρθὴν ἑρμηνείαν, ὅτι τὰ δικόγραφα τὰ κοινοποιηθέντα πρὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νέου νόμου πρέπει νὰ προσάγωνται χαρτοσημασμένα κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον, διότι ὑποτίθεται, ὅτι ἔλαβον νόμιμον ὕπαρξιν ὅτε ἐπεδόθησαν· ἐν τούτοις, ἐπειδὴ συνάδελφοι ἀνήγγειλαν, ὅτι παρὰ τοῖς δικασταῖς κρατεῖ ἐναντία γνώμη, ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑπεσχέθη, ὅτι, ἐὰν ἐλάμβανε πληροφορίας, ὅτι ἄλλη γνώμη κρατεῖ ἐν τοῖς δικαστηρίοις, ἤθελεν εἰσαγάγει ἑρμηνευτικὸν νόμον. Ἀκριβῶς τοῦτο μὲ κάμνει νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, ἐν τῷ δικαστηρίῳ Καλαμῶν ἐπικρατεῖ ἐναντία γνώμη περὶ τῆς ἑρμηνείας τοῦ νόμου, κατά τινα δὲ τῶν τελευταίων συνεδριάσεων τοῦ δικαστηρίου ἐζητήθη, ὅπως ἀγωγή, κοινοποιηθεῖσα πρὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου, προσαχθῇ ἐπὶ χαρτοσήμου κατὰ τὸν νέον νόμον. Ἐπειδὴ δὲ εἶναι ἐνδεχόμενον αὕτη ἡ μὴ ὀρθὴ ἑρμηνεία τοῦ νόμου νὰ ἐπαναληφθῇ καὶ παρ’ ἄλλοις δικαστηρίοις, ὥστε νὰ ἔχωμεν οὕτω κυμαινομένην νομολογίαν, συνιστῶ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, καὶ παρακαλῶ νὰ μὴ ἀναβάλῃ νὰ εἰσαγάγῃ νομοσχέδιον ἑρμηνευτικόν.

§15ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἐπὶ ἐπερωτήσεσιν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν, εἶπον ὅτι, ἐὰν πεισθῶ, ὅτι ὑπάρχουσι δικασταὶ, παραδεχόμενοι ἑρμηνείαν διάφορον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἐγὼ δίδω, θέλω σπεύσει νὰ ὑποβάλω νόμον ἑρμηνευτικόν. Τὴν πρωΐαν τῆς ἑπομένης προσεκάλεσα ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης τὸν Πρόεδρον τοῦ Ἀρείου Πάγου, τὸν Πρόεδρον τῶν Ἐφετῶν καί τινας ἄλλους, πάντες ὅμως ἠρνήθησαν, ὅτι δίδουσι διάφορον ἑρμηνείαν. Ὅ,τι ἔδωκε χώραν εἰς τὴν ἐπερώτησιν ταύτην, ἦτο, ὅτι δικηγόρος προσῆλθε πρὸς τὸν Πρόεδρον τῶν Ἐφετῶν, καθ’ ἣν στιγμὴν συνεδρίαζε, καὶ ᾐτήσατο παρ’ αὐτοῦ ἑρμηνείαν τοῦ νόμου. Ὁ δὲ Πρόεδρος τῷ εἶπεν, ὅτι δὲν δύναται ἀπὸ τῆς ἕδρας νὰ δώσῃ ἑρμηνείαν, ἂν δὲν ὑποβληθῇ πρότασις, κατὰ τοὺς νομίμους τύπους συντεταγμένη. Πάντες δὲ συνεφώνησαν, ὅτι ἡ δοθεῖσα εἶναι ἡ ὀρθή. Ὑπάρχει ἐν τῷ νόμῳ τὸ ἄρθρον 67, τὸ ὁποῖον λύει τὸ ζήτημα· ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχε, πάλιν δὲν ἠδύνατο νὰ δοθῇ ἄλλη ἑρμηνεία. Ὡς πρὸς τὰ ἐν Ἀθήναις δὲ δικαστήρια, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι θέλουσιν ἐφαρμόσει τὸν νόμον ὀρθῶς. Χθὲς ἔλαβον τηλεγράφημα ἐκ Καλαμῶν, ὅτι καὶ ἐκεῖ ἠγέρθη ἀμφιβολία, ἀνεκοίνωσα δὲ τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχω κάμει πρὸς τὴν Βουλήν. Δὲν ἔχω λοιπὸν ἀφορμὴν νὰ ὑποβάλω νόμον ἑρμηνευτικόν.

§16ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἑρμηνεύσῃ καὶ τὰ ἑξῆς. Σήμερον ἐδίκαζεν ὁ Πρόεδρος τῶν Πρωτοδικῶν ἀγωγὴν ἐπὶ ἐξώσει, καὶ δὲν ἐδέχετο αὐτὴν ἐπὶ χαρτοσήμου δραχμῆς. Ὑπάγονται καὶ αὐταὶ αἱ ἀγωγαὶ εἰς τὸν νέον νόμον; Πρὸς δὲ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μᾶς εἴπῃ: αἱ παρεμπίπτουσαι κλήσεις, αἱ αἰτήσεις περὶ παρατάσεως προθεσμίας, περὶ ἀνατροπῆς, περὶ κύρους κατασχέσεως, περὶ ἐπαναλήψεως, πρέπει νὰ συντάσσωνται κατὰ τὸ πρωτότυπον ἐπὶ τριδράχμου χαρτοσήμου; διότι τὰ δικαστήρια νομίζουν καὶ ταύτας ὡς εἰσαγωγικὰ δικόγραφα.

§17ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Βουλευτὴν νὰ παραιτηθῇ τῶν τοιούτων ἐπερωτήσεων, αἱ ὁποῖαι ἀφορῶσιν εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῶν καθέκαστα, διότι ἔσεται, ὡς πρὸς ἐμὲ, ἔργον ἀνιαρὸν, ἐὰν ἑκάστοτε δίδω ἑρμηνείαν ἐπὶ τῶν διαφόρων διατάξεων τοῦ νόμου. Ἡ πρώτη ἐπερώτησις ἀπέβλεπεν εἰς γενικωτέραν ἔννοιαν, καὶ ὑπέλαβον ἐμαυτὸν ὑποχρεωμένον νὰ ἀπαντήσω· ἀλλ’ ἤδη ἡ ἐπερώτησίς σας ἀφορᾷ εἰς λεπτομερείας, περὶ τῶν ὁποίων εἰμὶ ἥκιστα ἁρμόδιος νὰ δώσω γνώμην. Ἡ δίκη ἡ περὶ ἐξώσεως δὲν εἶναι ἔναρξις δίκης; Δὲν ἐννοῶ ὅμως, τοῦτο λέγων, νὰ λύσω τὸ ζήτημα, καὶ δὲν πρέπει νὰ προκαλῆται ἡ γνώμη τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ λεπτομερειῶν τοιούτων, τόσῳ μᾶλλον, ὅσῳ, ὡς γνωστὸν, ἡ γνώμη τοῦ Ὑπουργοῦ δὲν εἶναι ὑποχρεωτικὴ ὡς πρὸς τοὺς ἐπιτετραμμένους τὴν ἐφαρμογὴν ὑπαλλήλους.

§18ΡΑΛΛΗΣ. Θαυμάζω πῶς ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐπιμένει νὰ ἑρμηνεύῃ τὸν νόμον περὶ χαρτοσήμου...

§19ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸν ἑρμηνεύω.

§20ΡΑΛΛΗΣ. .. Ὁ ἁρμόδιος νὰ ἑρμηνεύσῃ εἶναι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου περὶ χαρτοσήμου ἔπρεπε νὰ ἐκδώσῃ ἐγκύκλιον, διὰ τῆς ὁποίας νὰ ἐξακριβώσῃ πάντα τὰ ζητήματα ταῦτα. Τὰ δικαστήρια δὲν ἀποφαίνονται περὶ τοῦ νόμου, εἰμὴ καθ’ ὅσον ἡ οἰκονομικὴ ἀρχὴ ἤθελεν ἀποφανθῆ ἐπ’ αὐτοῦ· τὰ δικαστήρια δὲν δικάζουσιν ἐπὶ τῶν ἀμφισβητήσεων ἐπὶ τοῦ χαρτοσήμου· ταῦτα ὀφείλουσι νὰ συμμορφωθῶσι μὲ τὸν νόμον περὶ χαρτοσήμου. Ἀληθῶς δὲ πρέπει νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ σειρὰ τῶν ἐπερωτήσεων ἐπὶ τοῦ νόμου περὶ χαρτοσήμου, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ παύσῃ ἢ ὅταν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἐκδώσῃ ἐγκύκλιον ἑρμηνευτικὴν τῶν διατάξεων τοῦ νόμου.

§21Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἐν συμπράξει μετὰ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης ἐξέδωκε γενικὴν ἐγκύκλιον περὶ τῶν κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου. Τὰς περὶ ἑρμηνείας ὅμως τῶν νόμων τοῦ κ. Βουλευτοῦ θεωρίας δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ. Ὁ νόμος μόνον παρὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας δύναται ἐπισήμως νὰ ἑρμηνευθῇ· ἐφ’ ὅσον λοιπὸν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καλεῖται πρὸς ἐκτέλεσιν, ἡ ἑρμηνεία, ἐφ’ ᾗ ἐκτελεῖ, εἶναι ἡ τῆς ὑπηρεσίας, ἐφ’ ὅσον δὲ ἄλλοις δέδοται νὰ ἐφαρμόσωσι τὸν νόμον, ἡ γνώμη αὐτῶν θὰ ἦναι ἡ κρατοῦσα· διότι, προκειμένου περὶ ἑρμηνείας, μόνον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δύναται νὰ ἀποφανθῇ ὑποχρεωτικῶς πρὸς πάντας. Αἱ ἐγκύκλιοι, αἱ περιλαμβάνουσαι ἑρμηνευτικὰς διατάξεις, δίδουσι τὴν ἑρμηνείαν πρὸς τὰς ὑπαλλήλους ἀρχὰς, ἐφ’ ὅσον αὗται πρόκειται νὰ ἐκτελέσωσιν. Ἐφ’ ὅσον καλοῦνται διὰ τῆς ἐκτελέσεως νὰ ἑρμηνεύσωσιν, ἀνήκει εἰς τὴν προϊσταμένην ἀρχὴν νὰ κανονίζῃ τὰ τῆς ἑρμηνείας, ἐφ’ ᾗ γίνεται ἡ ἐκτέλεσις· ἐφ’ ὅσον δὲ πρόκειται περὶ γενικωτέρας ἑρμηνείας, ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐνασκεῖ τὸ δικαίωμα τοῦτο, οὐχὶ δὲ τὸ Ὑπουργεῖον.

§22ΡΑΛΛΗΣ. Οὐδὲν νέον εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς αὐθεντικῆς ἑρμηνείας τοῦ νόμου, ἀλλὰ περὶ τῆς ἑρμηνείας, τὴν ὁποίαν δίδει ἡ ἀρχὴ ἡ μέλλουσα νὰ ἐκτελέσῃ τὸν νόμον· καὶ ἐρωτᾶται: τίς ἡ ἀρχὴ, ἡ ὁποία ἐκτελεῖ τὸν νόμον περὶ χαρτοσήμου; Εἶναι τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης ἢ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν; Τὰ δικαστήρια θὰ συμμορφωθῶσι βεβαίως πρὸς τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν δίδει ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ μόνος ἁρμόδιος.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας πιστώσεως διὰ τὰς δαπάνας τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου ἐ. ἔ. ἴσης τῷ δωδεκατημορίῳ τῶν προϋπολογισθέντων ἐξόδων τῆς χρήσεως 1893.

§24ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ποίου εἴδους εἶναι ἡ πίστωσις ἡ αἰτουμένη διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου κατὰ τὸν λογιστικὸν νόμον.

§25Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ λογιστικὸς ἡμῶν νόμος ἀναγνωρίζει πιστώσεις ἐκδιδομένας εἴτε ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εἴτε καὶ ὑπ’ αὐτῆς τῆς Βουλῆς, πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν κενῶν τῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Ὑπάρχουσιν ὅμως καὶ ἑτέρου εἴδους πιστώσεις, μὴ προνοούμεναι ὑπὸ τοῦ νόμου, καὶ διὰ τοῦτο κανονιζόμεναι ὑπὸ τῆς Βουλῆς δι’ ἰδίου νόμου· αἱ πιστώσεις αὗται καλοῦνται προσωριναί, περὶ ὧν οὐδὲν λέγει ὁ νόμος περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, εἶναι πιστώσεις ἐπιβαλλόμεναι ὑπὸ τῆς ἀνάγκης, μὴ ἀποτελοῦσαι ἰδίαν κατηγορίαν, διότι δὲν ἔχουσι καὶ ἰδίαν διαρκῆ ὑπόστασιν. Ἡ ὑπόστασις αὐτῶν εἶναι προσωρινή, ἡ δὲ ψήφισις τοῦ προϋπολογισμοῦ συγχωνεύει αὐτὰς ἐν ταῖς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἡ ἀνάγκη προσωρινῶν πιστώσεων δὲν παρουσιάζεται μόνον ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Κράτει, ἐξ οὗ παρελήφθη ὁ νόμος περὶ δημοσίου λογιστικοῦ· καὶ ἡ Γαλλία ἔχει προσωρινὰς πιστώσεις, διέπεται δὲ καὶ ἐκείνη ὑπὸ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, πρὸς ὃν ὁμοιάζει ὁ ἡμέτερος, ὅστις ἐλήφθη ἐξ ἀρχαιοτέρου γαλλικοῦ νόμου, ἀλλὰ καὶ ὁ νεώτερος γαλλικὸς νόμος οὐδὲν περὶ τῶν προσωρινῶν τούτων πιστώσεων διαλαμβάνει. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ ὅμως καὶ ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἐν Βελγίῳ καὶ παντοῦ, ὅπου ἐπικρατεῖ τὸ αὐτὸ σύστημα τοῦ δημοσίου λογιστικοῦ, αἱ προσωριναὶ πιστώσεις ὑπάρχουσι, διότι ἐπιβάλλονται ἐκ τῶν πραγμάτων. Αἱ προσωριναὶ πιστώσεις δὲν δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὥς τι κανονικὸν, καὶ δυνάμενον νὰ προνοηθῇ, διότι ἀκριβῶς ἡ ἔλλειψις προνοίας περὶ ἐγκαίρου ψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιβάλλει τὴν ἀνάγκην τῆς ψηφίσεως τῶν δωδεκατημορίων· ἡ δὲ ψήφισις τοῦ προϋπολογισμοῦ καταργεῖ τὸ οὕτω ψηφισθὲν, συγχωνεῦον αὐτὸ ἐν τῷ συνόλῳ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὥστε δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν κανόνα περὶ τῆς πιστώσεως ταύτης, τὸν ὁποῖον ὑποθέτει ὁ κ. Βουλευτής. Ἡ ψήφισις προσωρινῶν πιστώσεων δωδεκατημορίων ἐν Ἑλλάδι εἶναι πλέον δεδικαιολογημένη ἢ ἀλλαχοῦ· διότι ἀλλαχοῦ οἱ προϋπολογισμοὶ ὑποβάλλονται, κατὰ τὰ κείμενα, εἰς τὰς Βουλὰς ἐνωρίτερον ἢ ἐνταῦθα. Ἐν Γαλλίᾳ ὑποβάλλεται ὁ προϋπολογισμὸς, κατὰ τὰ κείμενα, ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου τοῦ ἔτους τοῦ προηγουμένου τῆς ἐφαρμογῆς, καὶ ὅμως συνεχῶς ἐπαρουσιάσθη ἡ ἀνάγκη τῶν προσωρινῶν πιστώσεων· παρ’ ἡμῖν, ὅπου ἡ Βουλὴ συνέρχεται κατὰ τὴν 1 Νοεμβρίου τὸ βραδύτερον, ὡς ὁρίζει τὸν Σύνταγμα, ὅπου ὅμως ἀπεδείχθη, ὅτι δυσχερῶς δύναται νὰ συνέλθῃ ταχύτερον τοῦ τελευταίου δεκαημέρου τοῦ Ὀκτωβρίου, εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρχωσι προσωριναὶ πιστώσεις. Καὶ δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποφύγωμεν τοῦτο, εἰμὴ ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἄλλα Κράτη ἔπραξαν, νὰ μεταβάλωμεν τὰ τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους, ὅπως μὴ συμπίπτῃ μετὰ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἡλιακοῦ ἔτους, ἀλλ’ ἄρχηται ἀπὸ τῆς 1 Μαρτίου ἢ τῆς 1 Ἰουλίου. Δὲν εἶναι ὅμως εὔκολος ἡ μεταβολὴ τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους. Τὸ οἰκονομικὸν ἔτος ἔχομεν ἐνταῦθα συμπῖπτον μετὰ τοῦ ἡλιακοῦ ἔτους, καὶ τοῦτο παρουσιάζει πολλὰ πλεονεκτήματα. Ἀλλὰ περὶ τούτου ἤδη δὲν πρόκειται, δὲν εἶναι δὲ καὶ ἀκριβές, ὅτι κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο ἐπελήφθημεν τῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ λίαν βραδέως, διότι μέχρι τοῦδε κυρίως προϋπολογισμὸν συζητοῦμεν, καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων κατὰ τὸ πλεῖστον ἐψηφίσαμεν, διότι τυπικῶς μόνον εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς ἀναγραφὴ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς νομοθεσίας, οὐσιαστικῶς ὅμως ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἡ διαῤῥύθμισις τῶν τῆς νομοθεσίας, εἰς ταύτην δὲ κατεγείναμεν μέχρι τοῦδε καὶ σχεδὸν ἀποκλειστικῶς, ψηφίσαντες σειρὰν ὅλην νομοθετημάτων οἰκονομικῶν, μένει δ’ ἐκκρεμὲς ἓν μόνον ἐκ τῶν ὑποβληθέντων, τὸ περὶ δασῶν, περιλαμβάνον τινὰς οὐχὶ σπουδαίας οἰκονομικὰς διατάξεις· ὥστε δυνάμεθα νὰ ἰσχυρισθῶμεν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων κατ’ οὐσίαν ἐψηφίσθη. Ἀλλὰ διατὶ ἐψηφίσθη πρὸ τῆς γενικῆς συζητήσεως; τοῦτο δὲν εἶναι ἔργον ἐμὸν νὰ ἀναπτύξω. Τὸ κατ’ ἐμέ, θὰ ἦτο ὀρθόν, εὐθὺς κατόπιν τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ ἀπήντα εἰς ὅσα ἐγὼ εἶπον. Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἠθέλησε νὰ ἀντείπῃ εἰς τὰ παρ’ ἐμοῦ ῥηθέντα ἀπαράσκευος, ἠθέλησε νὰ μελετήσῃ τὰ ὑποβληθέντα καὶ νὰ προέλθῃ εἰς τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν ἄλλῃ ὥρᾳ. Τοῦτο ἀνήκει εἰς αὐτήν. Εἰσῆλθεν ἄρα ἡ Βουλὴ πρὸ τῆς γενικῆς συζητήσεως εἰς τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων, συζητήσασα καὶ ψηφίσασα τὰ μεταῤῥυθμιστικὰ τῆς φορολογίας νομοσχέδια, διεξήγαγε δὲ τὸ ἔργον λίαν ταχέως· καίτοι δὲ οὕτω ταχέως διεξήγαγεν αὐτό, ἐφθάσαμεν εἰς τὰ μέσα τοῦ Ἰανουαρίου ἄνευ τῆς ψηφίσεως τῶν πιστώσεων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ὡς ἐκ τούτου ὑπάρχει ἀπόλυτος ἀνάγκη, ὅπως διὰ τὸν Ἰανουάριον ψηφισθῇ πίστωσις προσωρινή, ἐπιτρέπουσα, ἵνα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ γένωνται αἱ δαπάναι, καὶ ταύτην τὴν ἄδειαν ζητοῦμεν.

§26ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὄρα Παράρτημα).

§27ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τῇ ἀληθείᾳ εἶναι ἄξιον ἀπορίας, πῶς ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅστις ὑπῆρξε τοσάκις Βουλευτής, δὲν γνωρίζει τὴν ἐπικρατοῦσαν τάξιν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν δωδεκατημορίων, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλὴ δὲν συζητήσῃ μέχρι τῆς 1 Ἰανουαρίου καὶ ψηφίσῃ τὸν προϋπολογισμόν. Τὸ ἤδη ζητούμενον εὑρίσκω σύνηθες ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ἐφαρμοζόμενον ἀπὸ 30 ἐτῶν. Ἄλλως τε ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος γνωρίζει, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνέλθῃ πρὸ τῆς 15 Ὀκτωβρίου, καθόσον καὶ ὁ Βασιλεὺς ἀπουσιάζει καὶ τὸ πλεῖστον τῶν Βουλευτῶν ἔχουσιν ἐργασίας καὶ δὲν δύνανται νὰ παρευρίσκωνται ἐνταῦθα (γέλωτες). Ἀπορῶ δέ, πῶς ὁ κ. συνάδελφος πρεσβεύει τὰ ἐναντία. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται.)

§29ΚΡΟΚΙΔΑΣ. Μίαν διασάφησιν παρακαλῶ νὰ μᾶς δώσητε. Εἰς τὸν προϋπολογισμὸν δὲν ἀναγράφεται πίστωσις διὰ τρία Πρωτοδικεῖα. Λοιπὸν τί θὰ γείνωσιν αὐτὰ τὰ Πρωτοδικεῖα, ἀφοῦ νόμος περὶ καταργήσεως αὐτῶν δὲν ἐψηφίσθη, καὶ πρόκειται μάλιστα καὶ περὶ κανονισμοῦ τῆς δικαιοδοσίας αὐτῶν; Ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 κανονικῶς, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ εἰσαχθέντος προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893, δὲν ὑπάρχει ἀναγεγραμμένη τοιαύτη πίστωσις. Ἑπομένως εἶναι ἀνάγκη νὰ προηγηθῇ νόμος, ἢ τοὐλάχιστον νὰ γείνῃ ῥητὴ μνεία ὡς πρὸς τὰ τρία Πρωτοδικεῖα, τῶν ὁποίων προτείνεται ἡ κατάργησις.

§30Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐφ’ ὅσον δὲν ψηφισθῇ νόμος, καταργῶν τὰ Πρωτοδικεῖα, ταῦτα ὑφίστανται. Ἂν δὲν ὑπάρχῃ πίστωσις διὰ τὴν πληρωμὴν αὐτῶν, τοῦτο εἶναι θέμα ἄλλο, τὸ ὁποῖον θὰ κανονισθῇ καθ’ ὃν τρόπον ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νομίσῃ ἀναγκαῖον. Ἀλλὰ Πρωτοδικεῖον δὲν δύναται νὰ καταργηθῇ, εἰμὴ διὰ νόμου· τοιοῦτος δὲ νόμος δὲν ἐψηφίσθη, καὶ τὰ δικαστήρια ταῦτα ὑφίστανται καὶ λειτουργοῦσι καὶ θὰ ἐξακολουθῶσι λειτουργοῦντα μέχρις ὅτου ἤθελε ψηφισθῆ νόμος.

§31ΚΡΟΚΙΔΑΣ. Ναί· ἀλλὰ μὲ τί θὰ πληρωθῶσι τὸν μῆνα Ἰανουάριον;

§32ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νομίζῃ, ὅτι αἱ πιστώσεις δύνανται νὰ διατηρήσωσι τὸν μῆνα αὐτὸν τὰ Πρωτοδικεῖα, τότε εἶναι περιττὸν νὰ ζητήσῃ καὶ τὰς ἄλλας πιστώσεις· διότι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἐν μικρῷ, πρέπει νὰ κάμῃ καὶ ἐν μεγάλῳ, ἂν δεχθῇ, ὅτι δὲν χρειάζεται τίποτε· ὅταν ὅμως ἡμεῖς νομίζωμεν, ὅτι χρειάζεται τοιαύτη πίστωσις διὰ τὰς ἄλλας δαπάνας, διὰ τὰς ἄλλας θέσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐπίσης ὀργανικαὶ ὡς αὐτή, πρέπει νὰ ψηφισθῇ πίστωσις ὡσαύτως καὶ διὰ τὰ Πρωτοδικεῖα τὰ διαγραφέντα ἐκ τοῦ εἰς ἐπιψήφισιν προκειμένου προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893.

§33Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ ἐρωτήσεις εἶναι σχετικαί. Ὁ κ. Βουλευτὴς εἶπεν, ὅτι αὐτὸς θεωρεῖ τοῦτο ἀναγκαῖον. Ἐπειδὴ ἡμεῖς πρόκειται νὰ διεξαγάγωμεν τὸ ἔργον, ἀφοῦ νομίζομεν ὅτι δυνάμεθα νὰ τὸ πράξωμεν ἄνευ τούτου, θέλομεν τὸ διεξαγάγει. Ὅταν ὁ κ. Βουλευτὴς πρόκηται νὰ διεξαγάγῃ αὐτὸ, ἐπειδὴ αὐτὸς θεωρεῖ ἀναγκαίαν τοιαύτην ἄδειαν, θέλει τὴν ζητήσει καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι θέλει τὴν λάβει, διότι καὶ αὐτὸς θὰ ἦναι τότε ἐπὶ κεφαλῆς πλειοψηφίας! (γέλωτες).

§34ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν ἠξεύρω, κύριε Πρόεδρε, ἂν ποτε θέλω περιέλθει εἰς τὴν θέσιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἐγὼ διευθύνω τὴν πλειονοψηφίαν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου διαβεβαιῶ αὐτὸν, εἶναι, ὅτι ὄχι μόνον ἐγὼ, ἀλλ’ οἱοσδήποτε ἄλλος ἂν διαδεχθῇ αὐτὸν ἐν τῇ ἀρχῇ, βεβαίως οὐδέποτε θὰ ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ διαπράξῃ τοιαύτας ἀθετήσεις τῶν καθεστώτων, ὁποίας αὐτός.

§35ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω διατὶ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς πλειοψηφίας ἐθεώρησαν ὡς ἀξίαν μυκτηρισμοῦ τὴν παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κορινθίας Βουλευτοῦ... (διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς). Βεβαίως· δὲν ἔρχεσθε ἐνταῦθα ἢ ὅπως μυκτηρίσητε μίαν παρατήρησιν ὀρθοτάτην.

§36ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι, ὄχι· δὲν εἶναι ἀκριβές.

§37ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας Βουλευτὴς ἔκαμε τὴν παρατήρησιν, ὅτι μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ εἰσαχθέντος, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἓν δωδεκατημόριον, καὶ τῆς ὑφισταμένης νομοθεσίας ὑπάρχει μία ἀντίφασις. Ὁ προϋπολογισμός σας, καὶ ἑπομένως καὶ τὸ δωδεκατημόριόν σας, ἀφίνει ἓν κενὸν, τὸ κενὸν δὲ τοῦτο ἀφορᾷ τὰ τρία Πρωτοδικεῖα. Σᾶς ὑπέδειξε δὲ τὸ κενὸν αὐτὸ, διὰ νὰ τὸ πληρώσητε. Ὑμεῖς ἀπαντᾶτε, ὅτι σεῖς, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ἐκτελέσητε τὸ δωδεκατημόριον, ἔχετε τὴν γνῶσιν καὶ θὰ τὴν προτάξητε, καὶ ἡμεῖς σᾶς λέγομεν, ὅτι δὲν ἔχετε γνῶσιν καὶ οὔτε δύνασθε νὰ τὴν προτάξητε, ἐν ὅσῳ τὴν ἄδειαν, τὴν ὁποίαν ζητεῖτε ἀπὸ τὴν Βουλὴν, τὴν περιορίζετε ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893, ὁ ὁποῖος δὲν ἀνταποκρίνεται καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἀνάγκην. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Οἱ Κύριοι (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἂς μυκτηρίζωσι καὶ ἂς γελῶσιν· ἀλλὰ γελῶντες, βεβαίως ἀποδεικνύουσιν, ὅτι δὲν σπουδάζουσι.

§38Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν γνώμην τοῦ κ. ἐκ Κορινθίας Βουλευτοῦ οὐ μόνον δὲν ἐμυκτηρίσαμεν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας ἐθεωρήσαμεν ἀξίαν σπουδαιοτάτης ἀπαντήσεως. Μόνος ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ ὁμιλήσῃ περὶ μυκτηρισμῶν, προκειμένου περὶ προτάσεως τοσοῦτον σπουδαίως προταθείσης καὶ καθ’ ἑαυτὴν παρεχούσης πολλὰ τὰ συνηγοροῦντα. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ εἴπω τὰ αὐτὰ περὶ τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ κ. ἐκ Λοκρίδος Βουλευτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς δὲν ἐθεώρησε ταῦτα ἄξια ὑποστηρίξεως.

§39ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴς ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 1 οὐδὲν ἕτερον ἔπραξεν ἢ νὰ ἀναπτύξῃ ἀκριβῶς τὸ ἐρώτημα τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κορινθίας· ἂν δὲ τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κορινθίας ἀναγνωρίζῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς σπουδαῖα, ὀφείλει νὰ ἀναγνωρίσῃ ὡς σπουδαῖα καὶ τὰ ὑπὸ τοῦ ἐκ Λοκρίδος κ. Βουλευτοῦ λεχθέντα· διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος σᾶς εἶπεν: «ἀφοῦ ζητεῖτε ἄδειαν διὰ τὸ δωδεκατημόριον, διατὶ δὲν ζητεῖτε ἄδειαν πλήρη, διὰ νὰ λειτουργήσῃ ἡ νομοθεσία ἡ ὑφισταμένη;» Αὐτὸ ἦτο τὸ ἐρώτημα τοῦ κ. ἐκ Λοκρίδος Βουλευτοῦ, τὸ ὁποῖον ἔκρινεν ἄξιον μυκτηρισμοῦ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ πλειοψηφία. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ λοιπὰ ἄρθρα καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, εἰς αʹ συζήτησιν, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§41Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰσηγούμενος εἰς τὴν Βουλὴν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893, ἠτιολόγει τὴν οἰκονομικὴν ἀμηχανίαν, εἰς τὴν ὁποίαν περιήχθη τὸ Κράτος, διὰ δύο λόγων, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ ἐξετάσω. Ὁ πρῶτος λόγος, ὁ προταθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἶναι, ὅτι ἡμεῖς ἀκαίρως ἐζητήσαμεν νὰ ἐπιδείξωμεν τὴν εὐρωστίαν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, προτιμήσαντες νὰ ἀγοράσωμεν τὸ ἀναγκαῖον πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1891 συνάλλαγμα ἐκ τῆς ἀγορᾶς, ἀντὶ νὰ πορισθῶμεν αὐτὸ διὰ δανείων· διότι οὕτως ἐξησθενίσαμεν τὴν ἀγορὰν διὰ τοῦ συναλλάγματος, τὸ ὁποῖον ἐπορίσθημεν, προσεθήκαμεν δ’ ἕνεκα τούτου καὶ ἄλλο κακὸν, ὅτι ἐθήκαμεν εἰς κυκλοφορίαν τραπεζικὰ γραμμάτια περισσότερα ἢ ὅσα μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου ἐκυκλοφόρουν, συνετελέσαμεν δ’ οὕτως εἰς τὴν περίσσειαν τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου, καὶ διὰ ταύτης εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν ὑπερτίμησιν τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος. Ἀλλ’ οὐδέτερος τῶν λόγων τούτων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι ἀκριβής. Ἠγοράσαμεν ἀληθῶς συνάλλαγμα φράγκων μὲν 5,230,470, πληρώσαντες δραχμὰς 6,836,825, λιρῶν δὲ στερλινῶν 207,474, αἵτινες, ἐὰν ὑπολογισθῶσι πρὸς 25 φράγκα ἑκάστη, φέρουσι φράγκα 5,186,856, ἑπομένως ἐν ὅλῳ φράγκα 10,317,326· τοσούτου δὲ ποσοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος ἡ ἀφαίρεσις ἀπὸ τῆς ἀγορᾶς οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν τοσαύτην νὰ ἐπενέγκῃ διατάραξιν ἐν τῇ νομισματικῇ κυκλοφορίᾳ. Οὐδὲ χάριν τῆς ἀγορᾶς τοῦ ποσοῦ τούτου τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος, τῶν 10,317,326, εἰσηγάγομεν εἰς τὴν κυκλοφορίαν τοσούτῳ μέγα ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων, ὥστε τοῦτο νὰ ὑπερβῇ τὰς ἀνάγκας τῶν συναλλαγῶν καὶ νὰ ἐπενέγκῃ τὴν διατάραξιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Ἡμεῖς, κατὰ τὴν περίοδον, καθ’ ἣν ἐτυγχάνομεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, δὲν ηὐξήσαμεν, εἰμὴ κατά τινας ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων. Ὑπῆρχον ἀληθῶς ἐν κυκλοφορίᾳ κατὰ τὴν 30 Ὀκτωβρίου 1890, ὅτε ἀνήλθομεν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, γραμμάτια τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δρ. 60,743,975.68, ἐνῷ κατὰ τὴν 29 Φεβρουαρίου 1892, ὅτε ἀπήλλαξαν ἡμᾶς τῆς ἀρχῆς, τὰ κυκλοφοροῦντα γραμμάτια τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἀνήρχοντο εἰς δρ. 67,680,779.03, ἤτοι εἴχομεν αὐξήσει τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατὰ δρ. 6,936,803.35· ὡς ηὐξήσαμεν καὶ κατὰ 9,403 δρ. τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης, διότι κατὰ τὴν 31 Ὀκτωβρίου 1890 ἀνήρχοντο ταῦτα εἰς δρ. 1,874,906.44, ἐνῷ κατὰ τὴν 29 Φεβρουαρίου 1892, ὅτε κατήλθομεν τῆς ἀρχῆς, ἦσαν ἐν κυκλοφορίᾳ δρ. 1,884,309.44. Ἤτοι ηὐξήσαμεν ἐν ὅλῳ τὰ κυκλοφοροῦντα τραπεζικὰ γραμμάτια τῶν δύο Τραπεζῶν κατὰ δρ. 6,946,206.35· ἀλλ’ ἠλαττώσαμεν τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων τῆς Τραπέζης Ἠπειρο– Θεσσαλίας κατὰ δρ. 587,245.58: διότι, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Ὀκτωβρίου 1890 ἐκυκλοφόρουν τοιαῦτα ἐκ δρ. 1,504,463.22, κατὰ τὴν 29 Φεβρουαρίου 1892 ἦσαν ἐν κυκλοφορίᾳ μόνον 917,217.64· ὡς ἠλαττώσαμεν ὡσαύτως τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ κερματικῶν γραμματίων κατὰ δραχμὰς 5,586,845, ὅσα ἦσαν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶχον τεθῆ ὑπὸ τῶν προκατόχων ἡμῶν ἐν κυκλοφορίᾳ πέραν τοῦ νομίμου ἀριθμοῦ, καὶ τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἀφῃρέσαμεν ἐκ τῆς κυκλοφορίας, παραδόντες αὐτὰ εἰς τὸ πῦρ. Ἑπομένως ηὐξήσαμεν τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων ἐν γένει κατὰ δραχμὰς 6,946,206.35, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, ἀλλ’ ἠλαττώσαμεν αὐτὰ κατὰ δρ. 6,174,090.58. Οὕτω τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικὰ γραμμάτια ἐν γένει ηὔξησαν κατὰ τὴν περίοδον, καθ’ ἣν ἐτυγχάνομεν κυβερνῶντες, κατὰ δρ. 772,115.77. Ἀλλ’ ἂν ἡ αὔξησις τοῦ ποσοῦ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων κατὰ δρ. 772,115.77 ἐπήνεγκε τὴν τοσαύτην ὑποτίμησιν αὐτῶν, εἰς ποίας μονάδας ἤθελε φθάσει τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἡ ὑποτίμησις, καθ’ ὃν χρόνον πρὸ ἡμῶν ἐτύγχανεν ἐν τῇ Κυβερνήσει ὁ νῦν Πρωθυπουργός; Καὶ ἀληθῶς, κατὰ τὸ 1886 ηὔξησε τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικὰ γραμμάτια κατὰ δρ. 6,590,581.44, διότι, ὅτε παρῃτήθημεν τῆς ἀρχῆς, κατὰ τὴν 30 Ἀπριλίου 1886, ἦσαν ἐν κυκλοφορίᾳ 45,875,265.75, ἐνῷ μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου 1886 εἶχον τεθῆ ὑπ’ αὐτοῦ ἐν κυκλοφορίᾳ 52,465,847.19. Ὡσαύτως κατὰ τὸ 1887 ηὔξησε τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατὰ δρ. 3,332,601.81, διότι, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1886 ἐκυκλοφόρουν 52,465,847.19, κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1887 ὑπῆρχον ἐν κυκλοφορίᾳ 55,798,449, ἂν καὶ κατὰ τὸ 1886 εἶχε δανεισθῆ κατὰ Ἰούλιον 19,000,000 εἰς χρυσὸν, κατὰ δὲ τὸ 1887 διάφορα δάνεια εἶχε συνομολογήσει, ὡς κατὰ Μάϊον τοῦ 1887 τὸ δάνειον τῶν 135 ἑκατομμυρίων, κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1887 τὴν προκαταβολὴν τῶν 10,200,000 φράγκων εἰς χρυσὸν, τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1887 τὸ μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δάνειον τῶν 15 ἑκατομμυρίων. Μήπως κατὰ τὸ 1888 δὲν ηὔξησε τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ γραμματίων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατὰ δρ. 10,217,494.90, ἂν καὶ εἶχε λάβει ἐκ δανείων 4,119,822.05, ἤτοι 1,410,298.05 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων, καὶ 2,708,806 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων; Καὶ κατὰ τὸ 1889 δὲν εἶχεν αὐξήσει κατὰ 8,705,849.57 δρ. τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων; Κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1888 ἐκυκλοφόρουν γραμμάτια τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δρ. 46,401,477.85, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1889 ὑπῆρχον ἐν κυκλοφορίᾳ 55,107,327.42· ἂν καὶ κατὰ τὸ 1889 εἶχε λάβει ἐκ δανείων 99,300,373, ἤτοι:

Καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ 1890 εἶχεν αὐξήσει τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ γραμμάτια τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατὰ δρ. 5,636,648.26, διότι, ἐνῷ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου τοῦ 1889 ἐκυκλοφόρουν 55,107,327.42, κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὅτε παρῃτήθησαν τῆς ἀρχῆς, ἦσαν ἐν κυκλοφορίᾳ 60,743,975.68· ἀλλ’ εἶχον πράξει καὶ τὸ ἕτερον ἐκεῖνο τόλμημα, νὰ θέσωσιν ἐν κυκλοφορίᾳ κερματικὰ γραμμάτια πέραν τοῦ νομίμου ποσοῦ κατὰ 5,586,845, ἐνῷ εἶχον λάβει ταῦτα, ἵνα καύσωσιν, ὡς ἐφθαρμένα· ἂν καὶ κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο εἶχον λάβει 35,528,879 ἐκ δανείων, ἤτοι: ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων 3,173,529 καὶ ἐκ τοῦ δανείου τοῦ Σιδηροδρόμου Λαρίσσης 32,355,350. Ἐνῷ λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν 1886, 1887, 1888, 1889 καὶ 1890, κατὰ τὰ ὁποῖα εἶχε τὴν εὐκολίαν νὰ εἰσάγῃ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὀγκώδη ποσὰ ἐκ δανείων, ἠναγκάσθη νὰ λαμβάνῃ ἀνὰ ἓξ καὶ ὀκτὼ καὶ δέκα ἑκατομμύρια ἐκ τοῦ δανείου τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, κατήγγειλεν ἡμᾶς, ὅτι ἐλάβομεν ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας κατὰ τοὺς 15 μῆνας, καθ’ οὓς ἐτυγχάνομεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, 772,115.77, καὶ ἄνευ δισταγμοῦ ἀποδίδωσι τὴν ὑπάρχουσαν νῦν διατάραξιν τῆς νομισματικῆς κυκλοφορίας εἰς τὴν περίσσειαν ταύτην τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, τὰ ὁποῖα ἐθήκαμεν ἡμεῖς ἐν κυκλοφορίᾳ! Ἀλλὰ τέλος πάντων ἦτο εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν νὰ πληρώσωμεν κατ’ ἄλλον τινὰ τρόπον τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῆς βʹ ἑξαμηνίας τοῦ 1891, καὶ οὐχὶ δι’ ἀγορᾶς συναλλάγματος ἐν τῇ χώρᾳ, καὶ ἡμεῖς προετιμήσαμεν νὰ ἀγοράσωμεν συνάλλαγμα, διὰ νὰ ἐκπληρώσωμεν τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην τοῦ Κράτους; Κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1891 δὲν ἦτο εὔκολον νὰ εὕρωμεν δάνειον ὑπὸ ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐπετρέπετο νὰ δανεισθῇ Κράτος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐσκόπει διὰ τοῦ δανείου τούτου νὰ προαγγείλῃ τὴν ἐν προσεχεῖ χρόνῳ ἀνικανότητά του πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του. Καὶ τὴν γνώμην ταύτην δὲν εἶχον τότε μόνος ἐγώ, τὴν γνώμην ταύτην εἶχον καὶ ἐν Εὐρώπῃ τραπεζῖται, καὶ ἐδήλωσαν μάλιστα εἰς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλλάδος, συνδιαλεγόμενοι μετ’ αὐτῶν περὶ δανείου. Ἔλεγον οἱ τραπεζῖται οὗτοι πρὸς αὐτούς, ὅτι κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην δὲν ἦτο εὔκολον νὰ εὑρεθῇ δάνειον, καὶ συνεβούλευον νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους διὰ τῶν ἰδίων ἡμῶν μέσων, διότι οὕτως ἐμέλλομεν προσέτι νὰ ἐνθαῤῥύνωμεν τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος, καὶ νὰ προπαρασκευάσωμεν τὴν κατὰ τὸ ἐπιὸν ἔτος ἀνεύρεσιν δανείου ὑπὸ ὅρους ἀποδεκτούς. Ὁ κ. Ραγκαβῆς, ὁ πρεσβευτὴς τῆς Α. Μεγαλειότητος ἐν Βερολίνῳ, ἔγραφε πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν τὴν 9/21 Αὐγούστου 1891 τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἐπανελθόντος πρό τινων ἡμερῶν τοῦ κ. Bleichröder, ἔσπευσα παρ’ αὐτῷ καὶ ἔσχον μετ’ αὐτοῦ μακρὰν συνδιάλεξιν, ἧς μεταδίδω ὑμῖν τὸ πόρισμα, ὅπερ, ἐὰν μὴ ἀμέσους ὠφελείας ὑπισχνούμενον, ὑπῆρξεν ὁπωσδήποτε εὐάρεστον διὰ τὸ μέλλον. Ἀντὶ τῆς περὶ τῶν ἡμετέρων πραγμάτων ψυχρότητος, ἣν ὑπώπτευον, εὗρον ἀπ’ ἐναντίας παρὰ τῷ πανισχύρῳ τραπεζίτῃ δεξίωσιν εἰς ἄκρον φιλικὴν καὶ ζωηρὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἐνδιαφέρον.... «Δύναμαι νὰ πληροφορήσω ὑμᾶς, μοὶ εἶπεν ὁ κ. Bleichröder, ὅτι ἐκ Λονδίνου προεκλήθη ἡ ὅλη ἐνέργεια. Ἐκεῖ ἐδόθησαν αἱ πρὸς πώλησιν ὁδηγίαι καὶ ἐν τῷ Ἀγγλικῷ χρηματιστηρίῳ καὶ ἐν τῷ ἡμετέρῳ. Ἐνόμιζον δ’ ἄχρι τοῦδε, ὅτι αἱ διαταγαὶ αὗται προεκλήθησαν ὑπὸ τῆς ἀνεχείας τῶν μικρῶν κεφαλαιούχων, καταστραφέντων ὑπὸ τῆς χρεωκοπίας τῶν ἀδελφῶν Baring, καὶ ἐκποιούντων ὅ,τι αὐτοῖς ἀπέμεινεν· ἀλλ’ ἐὰν εἰς ταῦτα προσετέθη καὶ χρηματιστική τις ἐπιβουλή, τὸ φαινόμενον ὁλοσχερῶς ἐξηγεῖται. Ἐπαναλαμβάνω δὲ, ὅτι ἐκ Λονδίνου ἐδόθη τὸ σύνθημα». «Ἡ διαβεβαίωσις αὕτη», ἀπήντησα, (ἐξακολουθεῖ ὁ κ. Ραγκαβῆς) «κέκτηται δι’ ἡμᾶς ἱκανὸν ἐνδιαφέρον, καθόσον, κατά τινα πληροφορίαν, περιελθοῦσαν εἰς τὴν Β. Κυβέρνησιν ἐξ Ἀγγλίας, οἱ δόντες τὴν ὤθησιν ἦσαν μᾶλλον οἱ τραπεζῖται τοῦ Βερολίνου». Ὄχι, ἀνέκραξεν (ὁ κ. Bleichröder). Πιστεύσατέ με, καθόσον γνωρίζω κάλλιστα, τί λέγω». Ὁ τραπεζίτης ὁ ταῦτα λέγων κατέχει ἐπιφανῆ θέσιν ἐν τῷ τραπεζιτικῷ κόσμῳ τῆς Γερμανικῆς πρωτευούσης, ἡ δὲ γνώμη αὐτοῦ ἀποτελεῖ ἀληθῆ αὐθεντείαν ἐπὶ πάντων τῶν συναφῶν πρὸς τὰς τραπεζικὰς ἐργασίας. Ποίαν δὲ τότε ἔδιδεν οὗτος πρὸς ἡμᾶς γνώμην; «Δυστυχῶς ἡμεῖς οἱ χρηματισταὶ» (ἐξηκολούθησε λέγων πρὸς τὸν ἡμέτερον πρέσβυν ὁ κ. Bleichröder) «γνωρίζομεν πόσον ἡ ἀνύψωσις ἀποβαίνει δυσχερεστέρα τῆς καταπτώσεως. Ἀπαιτεῖται πρὸς τοῦτο ἐνέργεια σύντονος, πρὸς καθησύχασιν καὶ διαφώτισιν τοῦ κοινοῦ, καὶ ἰδίως ἡ πεποίθησις, ὅτι ἡ Βασιλικὴ Κυβέρνησις οὐδόλως πρὸς τὸ παρὸν διανοεῖται περὶ νέου δανείου. Ἐγὼ μάλιστα θὰ προέτεινον καὶ τὴν δημοσίευσιν σχετικῆς περὶ τούτου δηλώσεως». «Τοιαύτη δημοσίευσις», ἀπήντησα, (ἐξακολουθεῖ ἐν τῇ ἐπιστολῇ του ὁ κ. Ραγκαβῆς) «μοὶ φαίνεται δυσχερής· ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου πιστεύω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἥτις πράγματι πρὸ μηνὸς ἐζήτει δάνειον πρὸς θεραπείαν ἀναγκῶν τινων τοῦ Κράτους, ἤδη θέλει ἀναμείνει τὴν βελτίωσιν τῆς ὅλης οἰκονομικῆς καταστάσεως». «Τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀπαραίτητον», ὑπέλαβεν ὁ κ. Bleichröder, «καθόσον τὰ ἀλλεπάλληλα δάνεια κλονίζουσι τὴν πίστιν, πρὸς τὸ παρὸν δὲ οὐδὲ λόγος τοιοῦτος ἐπιτρέπεται.» Ἐάν λοιπὸν ἠκολουθήσαμεν τὴν γνώμην τοῦ τραπεζίτου, τὸν ὁποῖον ἀνέφερα, προσδοκῶντες ὅτι, ἐκπληροῦντες διὰ τῶν ἰδίων ἡμῶν μέσων τὰς ὑποχρεώσεις μας κατὰ τὴν βʹ ἑξαμηνίαν τοῦ 1891, ἠθέλομεν ἀποδείξει τὴν οἰκονομικὴν δύναμιν τοῦ τόπου καὶ διαψεύσει τὰς περὶ τῆς ἀνικανότητος τοῦ Κράτους πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του φήμας, τὸ ἐπράξαμεν καὶ πιεζόμενοι ὑπὸ τῆς ἀνάγκης, διότι δὲν ἦτο πιθανὸν νὰ εὕρωμεν δάνειον καὶ νὰ συνομολογήσωμεν αὐτὸ ὑπὸ ὅρους ἀποδεκτούς. Καὶ ὄντως, ἀφοῦ ἐπέμψαμεν εἰς Λονδῖνον τὰ ἀναγκαιοῦντα συναλλάγματα πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τῶν χρεωλυσίων τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1891, παρεστάθη ἡμῖν εὐκαιρία, διδοῦσα τὴν ἐλπίδα δανείου, καὶ τὴν ἐλπίδα ταύτην μετέδωκεν ἡμῖν ὁ ἐν Λονδίνῳ πρεσβευτὴς τοῦ Βασιλέως, τηλεγραφικῶς τὸ πρῶτον, διὰ τοῦ ταχυδρομείου δ’ ἔπειτα. Καὶ ἔδωκα πρὸς τὸν κ. Γεννάδιον ὁδηγίας, διὰ τῶν ὁποίων ἐδήλουν αὐτῷ, ὅτι ἀποδέχομαι κατ’ ἀρχὴν τὴν πρότασιν, ἕτοιμος νὰ συζητήσω τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους οἱ δανεισταὶ ἤθελον προβάλει· δανεισταὶ δὲ δὲν ἦσαν οἱ γνωστοὶ ἐν Λονδίνῳ τραπεζῖται, οἵτινες πολλάκις κατὰ τὸ παρελθὸν εἶχον διαπραγματευθῆ δάνεια τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἕτεροι, οἵτινες εἶπον εἰς τὸν κ. Γεννάδιον, ὅτι ἤθελον ἀνακοινώσει αὐτῷ τοὺς ὅρους τῆς προτάσεώς των μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν ἑορτῶν τοῦ νέου ἔτους. Μετὰ τὰς ἑορτὰς ὅμως ταύτας οἱ προβαλόντες ἑαυτοὺς ὡς δανειστὰς ἠρνήθησαν νὰ ποιήσωνται ἀνακοίνωσίν τινα πρὸς τὸν κ. Γεννάδιον, διότι εἶχεν ἀρχίσει τότε ἡ μείωσις τῆς οἰκονομικῆς πίστεως ἡμῶν. Καὶ ποῖοι λόγοι ἐπήνεγκον τὴν ἀρξαμένου τοῦ νέου ἔτους, ἤτοι μετὰ τὴν 25 Δεκεμβρίου 1891, μείωσιν τῆς πίστεως τοῦ Κράτους; Ὁ κ. Γεννάδιος μοὶ ἔγραψε κατὰ τὴν 31 Ἰανουαρίου 1892 τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει, ὅτι ὁλόκληρος αὕτη ἡ στρατεία ἦν ἐκ τῶν προτέρων ἐσκεμμένη καὶ καλῶς διατετυπωμένη. Ἐκ Βερολίνου ἐτηλεγράφουν εἰς τὴν «Σημαίαν» (τὴν γνωστὴν ἐφημερίδα τοῦ Λονδίνου) τὴν προτεραίαν 9, (ἤτοι τὴν 28 Ἰανουαρίου καθ’ ἡμᾶς) ὅτι ἡ «Ἐφημερὶς τῆς Φραγκφόρτης», ὄργανον οἰκονομολογικὸν, ἐδημοσίευσεν εἰδήσεις περὶ τῶν ματαίων προσπαθειῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως εὕρῃ δάνειον πρὸς πληρωμὴν τῶν τοκομεριδίων, καὶ ὅτι αἱ προτάσεις αὐτῆς ἀπεκρούσθησαν ἀποτόμως ὑπὸ τοῦ προεξάρχοντος ἐν Βερολίνῳ Τραπεζικοῦ Οἴκου, καὶ ὑπὸ ἑτέρας τινὸς ἐκεῖ Τραπέζης, οἵτινες ἠρνήθησαν ἀπολύτως πᾶσαν συμμετοχήν. Ἐνταυτῷ δ’ ἔφθανον καθ’ ἑκάστην ἐνταῦθα νέαι διαταγαὶ πρὸς πώλησιν ἐκ Βερολίνου καὶ ἐκ Παρισίων, καὶ ἡ φήμη ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐστερεῖτο τῶν μέσων νὰ ἀσφαλίσῃ τὸ προσεχὲς τοκομερίδιον ἠνάγκαζε καὶ τοὺς ἀγαθῇ πίστει κατόχους νὰ πωλῶσιν. Ἡ οὕτως ὠργανωμένη καταδρομὴ τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἄλλον σκοπὸν ἢ ἀνήθικον κερδοσκοπίαν, πρὸς ἀγορὰν βραδύτερον ἀξιῶν ἀρίστων, ἃς ἐπίτηδες κατέῤῥιψαν πρῶτον οἱ μέλλοντες ἀγορασταὶ, ὡς ἐξήγησα ἐν τῇ προλαβούσῃ ἐκθέσει μου». Καὶ ἐν ἄλλῃ ἐπιστολῇ, γραφείσῃ ἐν Λονδίνῳ τὴν 22 Ἰανουαρίου (3 Φεβρουαρίου) 1892, ὁ κ. Γεννάδιος ἔγραφεν (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάστασις τῆς χρηματαγορᾶς τοῦ Λονδίνου εἶναι οἰκτρά. Εἰσέτι δὲν παρῆλθον τὰ ἀποτελέσματα τῆς πτωχεύσεως τοῦ οἴκου τῶν Baring. Ἡ πληγὴ, μακρὰν τοῦ νὰ ἐπουλωθῇ, ηὔξησε διὰ τῆς κατ’ οὐσίαν στάσεως τῶν Murietta, καὶ τῆς κρισίμου θέσεως, εἰς ἣν περιῆλθον παντοῖοι ἄλλοι μεγάλοι Τραπεζικοὶ Οἶκοι. Ἀπειρία ἀνθρώπων εἰς πᾶσαν τάξιν τῆς κοινωνίας εἰσὶ τετραυματισμένοι ἐκ τῶν ζημιῶν τῶν Ἀργεντινῶν ἀξιῶν. Εἰς ταύτας προσετέθησαν καὶ αἱ ἐκ τῶν Βραζιλιανῶν χρεωγράφων ζημίαι, καὶ μόλις προχθὲς ἔφθασαν τὰ οἰκονομικὰ τῆς Πορτογαλίας σχεδὸν εἰς χρεωκοπίαν. Αἱ φοβεραὶ αὗται ζημίαι γεννῶσι γενικὴν δυσπιστίαν καὶ φόβους ἀεννάους, ὥστε καὶ τὰ πάσης ἀσφαλείας χρεώγραφα συμπάσχουν.» Καὶ κατωτέρω: «Συγχρόνως ἐδημοσιεύθησαν εἴς τινας ἐφημερίδας τοῦ Λονδίνου, αἵτινες, ἐκδιδομένων τῶν τελευταίων δανείων, συνηγόρουν ὑπὲρ τῶν ἑλληνικῶν οἰκονομικῶν, ἄρθρα βίαια καὶ ἀπαισιόδοξα σφόδρα κατὰ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως. Ἕτεραι δ’ ἐφημερίδες τοῦ Βερολίνου κατεχώρησαν ἀνταποκρίσεις ἐξ Ἀθηνῶν, καθ’ ὁμοίας ἐμπνεύσεις συντεταγμένας.» Καὶ ἐκ Παρισίων δὲ παραπλησίας ἐλάμβανον παρὰ φίλων μου πληροφορίας, καὶ ἀναγινώσκω ἐπιστολὴν, γραφεῖσαν ἐν Παρισίοις τὴν 17 Φεβρουαρίου: «Ἡ ἐντύπωσις, ἣν ἐπροξένησαν ἐνταῦθα τὰ τελευταῖα οἰκονομικὰ ὑμῶν μέτρα, ἐξακολουθεῖ νὰ ᾖναι ἀρίστη.... Δυστυχῶς ὅμως τὰ ἄρθρα πολλῶν ἐκ τῶν ἡμετέρων ἐφημερίδων, καὶ οἱ ὑπερβολικῶς ἀπαισιόδοξοι λόγοι τινῶν ἐκ τῶν Βουλευτῶν, μεταφραζόμενοι καὶ ἀναδημοσιευόμενοι εἰς τὰς ξένας ἐφημερίδας, ἀποθαῤῥύνουσι τὸ κοινὸν, μειοῦντες τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκ τῶν λαμβανομένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μέτρων καλῶν ἐντυπώσεων». Εἶχεν ἀρχίσει τότε ἡ γενικὴ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, πιθανῶς δὲ θέλει κολακεύσει τὴν φιλοτιμίαν ἐκείνων, οἵτινες τότε μετέσχον αὐτῆς, διότι πληροφοροῦνται ἐκ τῶν ἀνωτέρω εἰδήσεων, ὅτι οὐ μόνον τὰ ὀνόματα αὐτῶν κατεστάθησαν οὕτω γνωστὰ εἰς τὴν Εὐρώπην, ἀλλὰ καὶ οἱ λόγοι αὐτῶν ἐκρίθησαν παρέχοντες κῦρος, καὶ κατώρθωσαν οὕτω νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν μείωσιν τῆς οἰκονομικῆς πίστεως τῆς πατρίδος των. Τὰς πληροφορίας δὲ ταύτας ἐποριζόμην ὁμοίως καὶ ἐκ τηλεγραφήματος ἐκ Λονδίνου, σταλέντος μοι ἐκεῖθεν τὴν 6/18 Φεβρουαρίου 1892. Δι’ αὐτοῦ μοὶ ἀνεκοινοῦτο, ὅτι (ἀναγινώσκει) «ὑπὸ τοῦ «Χρόνου» ἐδημοσιεύθη σήμερον ἀνταπόκρισις ἐκ Ρώμης, μετ’ ἀποσπάσματος ἐφημερίδος ἑλληνικῆς, περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως· ἐνεποίησε δὲ ἡ δημοσίευσις αὕτη κακὴν ἐντύπωσιν». Καὶ εἶναι μὲν γνωστὸν, ὅτι ἀνταποκριτὴς τοῦ ἀγγλικοῦ «Χρόνου» ἐν Ρώμῃ εἶναι ὁ κ. Στήλμαν, τὸν ὁποῖον πάντες γνωρίζετε· ὅσον δὲ καὶ ἂν εἰκάζω, δὲν γνωρίζω ὅμως θετικῶς, ποία ἦτο ἡ ἑλληνικὴ ἐφημερὶς, τῆς ὁποίας ἡ φιλοπατρία διέλαμπεν ἐν τῷ ἀποσπάσματι αὐτῆς, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Στήλμαν μετέφρασε καὶ ἀπέστειλεν εἰς τὸν «Χρόνον» πρὸς δημοσίευσιν. Τὰ λεχθέντα νομίζω, ὅτι πείθουσιν ὑμᾶς, ὅτι τὸ θάῤῥος καὶ ἡ ἐπιθυμία ἡμῶν νὰ παραστήσωμεν τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν τῆς χώρας, ὅτε ἠγοράζομεν τὸ συνάλλαγμα πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τῶν χρεωλυσίων τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ 1891, δὲν εἶναι αὐτὸ καὶ μόνον, τὸ ὁποῖον ἔπεισεν ἡμᾶς, ἵνα προτιμήσωμεν τὸ μέσον τοῦτο, ἀλλ’ ἦσαν καὶ αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐξ Εὐρώπης ἐλαμβάνομεν, περὶ τῶν πιθανοτήτων, αἵτινες ὑπῆρχον πρὸς εὕρεσιν δανείου. Ἀλλ’ ἠκούσατε τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ μετ’ αὐταρεσκείας καὶ τῆς διακρινούσης αὐτὸν μετριοφροσύνης εἰπόντος κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893, ὅτι τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὅτε ἐπέσκηψαν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐκλογῶν τῆς 14 Ὀκτωβρίου, «ἡ Ἑλλὰς ἐθεωρεῖτο χώρα εὐδοκιμοῦσα οὐ μόνον περὶ τὴν κοινωνικὴν αὐτῆς οἰκονομίαν, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Δημοσίου». «Ἡ Ἑλλὰς», ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893, «ἠδύνατο νὰ διεξάγῃ τὰ οἰκονομικὰ αὐτῆς, δεόμενα μὲν προνοίας σπουδαίας, ἀλλ’ οὐδὲν παρουσιάζοντα τὸ ἀδιέξοδον, ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ διεξάγῃ τὰ οἰκονομικὰ αὐτῆς ἐν πάσῃ ἀνέσει· οὐδὲν ἐπέβαλλεν εἰς αὐτὴν τὴν σπουδήν...» Καὶ κατωτέρω ἠκούσασε αὐτοῦ διηγουμένου (ἀναγινώσκει): «Εἴχομεν προσέτι εἰσέλθει εἰς ὁδὸν, ἥτις καθίστα βέβαιον ἐντὸς χρονικοῦ διαστήματος τὸν περιορισμὸν τῆς κυκλοφορίας τοῦ χαρτίνου νομίσματος τοῦ πιστωτικοῦ ἐντὸς τοῦ κύκλου τοῦ πρέποντος, τουτέστιν εἶχεν ἐξασφαλίσει τὴν ἐν μέλλοντι οὐχὶ πολὺ ἀπέχοντι ἀφαίρεσιν ἀπὸ τῆς κυκλοφορίας παντὸς τοῦ πιστωτικοῦ ἐκείνου νομίσματος, τὸ ὁποῖον προεκάλει ἀνωμαλίας ἐν τῇ ἀγορᾷ, καὶ τὸ ὁποῖον ἦτο τὸ παραίτιον τῆς δυσχερείας περὶ τὴν τροπὴν τῶν χαρτίνων προσόδων τοῦ Δημοσίου εἰς μεταλλικὸν νόμισμα πρὸς ἐκπλήρωσιν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους». Ἀλλ’ ἦτο πράγματι εὐδοκιμοῦσα ἡ Ἑλλὰς, καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἦσαν εἰς κατάστασιν νὰ ἐπιτρέπωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ διαχειρίζηται αὐτὰ ἐν ἀνέσει; Ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἂν πράγματι ἐφρόνει τοῦτο, νὰ πλανᾶται τόσον; Ἡ χώρα κατὰ τὴν 26 Ὀκτωβρίου τοῦ 1890, ὅτε ἡμεῖς ἀνελάβομεν τὴν ἀρχὴν, ἦτο ἐν ἐντελεῖ κακοδαιμονίᾳ. Τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Δημοσίου ἔκειντο εἰς κακίστην κατάστασιν, ἡ κακίστη δὲ αὐτῶν κατάστασις ἔβαινεν ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος ἐπὶ τὸ χεῖρον. Καὶ ποῦ μὲν εὑρέθημεν ἡμεῖς, οἱ ἀναλαβόντες τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον, θέλω διαλάβει μετ’ ὀλίγον, ὅταν φθάσω εἰς τὸ θέμα τοῦτο, ὀφείλω ὅμως νὰ μὴ ἀφήσω ἄνευ ἀνασκευῆς καὶ ἀπὸ τοῦδε ἰσχυρισμὸν τοσοῦτον μὴ ἀληθῆ. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ κριθῇ ἡ Ἑλλὰς ὡς εὐδοκιμοῦσα κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν της, ἐν χρόνῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον ἦτο ἤδη γνωστὸν καὶ ὡμολογημένον, ὅτι τὰ ἐλλείμματα τεσσάρων μόνον ἐτῶν ἀνήρχοντο εἰς δραχμὰς 87,994,306; Καὶ αὐτὸ τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1890, τοῦ ὁποίου τὰ οἰκονομικὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διεχειρίζετο μέχρι τοῦ τέλους τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς, ἦτο 17,594,194· ἦτο ὄντως τὸ ἔλλειμμα τοῦ ἔτους τούτου μικρότερον τῶν ἐλλειμμάτων τῶν προηγηθέντων ἐτῶν, διότι κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο εἶχεν εἰσπράξει ἐκ δανείων πλὴν τῶν 9,015,476.17, τὰ ὁποῖα εἶχε λάβει ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ ἄλλα 43,232,529 εἰς χρυσὸν, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπλήρωσε τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια τῶν δανείων, δυνηθεὶς οὕτω νὰ μὴ ἀποτίσῃ τὴν διαφορὰν τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος πρὸς τὴν τιμὴν τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου. Κατὰ τὸ 1889 εἶχον πληρωθῆ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια δανείων 31,345,064.84, ἐνῷ κατὰ τὸ 1890 ἐπληρώθησαν μόνον 35,634,257.81. Πόθεν ἡ διαφορὰ αὕτη; Πῶς κατωρθώθη νὰ πληρωθῶσιν ὀλιγώτερα 4,289,192.97; Εἶχε τάχα ἀποσβέσει τινὰ τῶν χρεῶν τοῦ Κράτους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ οὕτως εἶχεν ἐλαττώσει κατὰ τέσσαρα ἑκατομμύρια τοὺς πληρονομένους τόκους; Παντάπασιν. Εἶχεν αὐξήσει τὰ χρέη τοῦ Κράτους, διότι συνωμολόγησε νέα δάνεια, καὶ δι’ αὐτῶν ἐπλήρωσε τοὺς τόκους καὶ τὰ χρεωλύσια, ἀπαλλαγεὶς τῆς ἀνάγκης νὰ ἀγοράσῃ συνάλλαγμα καὶ νὰ πληρώσῃ τὴν διαφορὰν τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος. Ἀλλὰ μήπως δὲν εἶχε πλέον τότε διαφανῆ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διεχειρίζετο τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη; Διαχείρισις διεξαγομένη διὰ λαθροχειριῶν, ὅπως πλανηθῶσιν οἱ πολλοὶ καὶ ὑπολάβωσιν ὅτι κατέλιπε περίσσευμα, ἐνῷ εἶχε καταλίπει ὀγκῶδες ἔλλειμμα, εἶναι διαχείρισις σώφρων καὶ χρηστή; Τί ἐγίνετο παρ’ ἡμῖν καθ’ ὅλα ταῦτα τὰ παρελθόντα ἔτη; Κατὰ τὸ 1887 πρὸς ἰσοζύγισιν τῶν ἐσόδων πρὸς τὰ ἔξοδα εἶχον ἐπιβληθῆ νέοι φόροι καὶ αὐξηθῆ οἱ ὑπάρχοντες, καὶ προϋπελογίσθη ἐκ τούτου αὔξησις ἐσόδων κατὰ 22,280,686, εἰσεπράχθησαν δὲ 20,717,184. Καὶ ὅμως δὲν ἔλειψαν τὰ δάνεια, ἀλλὰ συνωμολογήθησαν τοιαῦτα καὶ εἰσεπράχθησαν ἐξ αὐτῶν 77,024,231.70, πλὴν 16,336,000, τὰ ὁποῖα ἐπληρώθησαν πρὸς ἀπόσβεσιν χρεῶν προηγουμένων. Κατὰ τὸ 1888 ὡσαύτως διὰ δανείων ᾠκονομήθησαν αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους, διότι 14,336,598.95 εἰσεπράχθησαν ἐκ δανείων· ἤτοι 10,217,494.90 ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, δραχ. 1,410,298.05 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων, καὶ δραχ. 2,708,806 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων. Μήπως κατὰ τὸ 1889 δὲν ἐπορίσθη 30,451,909.79 ἐκ δανείων, ἵνα ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους; Εἶχεν εἰσπράξει κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἐκ δανείων 96,801,208 εἰς χρυσὸν, ἤτοι ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων 11,260,181, ἐκ τοῦ δανείου τῶν 1,200,000 λιρῶν ἀγγλικῶν 20,437,500, καὶ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 5,000,000 λιρῶν ἀγγλικῶν 65,103,527. Ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου τῶν 96,801,208 ἐπλήρωσε πρὸς ἀπόσβεσιν τῶν μὲν δανείων τῶν 6 καὶ 10 ἑκατομμυρίων 8,382,362.56, τῶν δὲ δανείων τῶν 26 καὶ τῶν 60 ἑκατομμυρίων 57,966,935 65, τὸ ὅλον 66,349,909.21. Πλὴν τούτων δ’ εἰσέπραξε κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἐκ δανείων καὶ ἄλλα 11,205,014.57 δρ. εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, ἤτοι 2,499,165 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων, καὶ 8,705,849.57 ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Καὶ κατὰ τὸ 1890 δ’ εἰσέπραξεν ἐκ δανείων, εἰς χρυσὸν μὲν 16,817,668.50 ἐκ τοῦ δανείου τοῦ Σιδηροδρόμου Λαρίσσης, δαπανήσας ταῦτα εἰς τακτικὰς ἀνάγκας, καὶ 3,173,529 ἐκ τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων. Ἐκ τοῦ δανείου τοῦ Σιδηροδρόμου Λαρίσσης εἶχε λάβει 40,050,000, ἀλλ’ ἐπλήρωσε πρὸς ἀπόσβεσιν τῶν χρεῶν τῶν 25, τῶν 4 καὶ τῶν 6 ἑκατομμυρίων 15,537,681.50, ἀφῆκε καὶ εἰς ἡμᾶς, τοὺς διαδεχθέντας αὐτὸν, 7,694,650, τὸ ὑπόλοιπον δ’ ἐκ 16,817,668.50 ἐδαπάνησεν εἰς ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Πλὴν δὲ τούτου εἰσέπραξε κατὰ τὸ 1890 καὶ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας 6,136,648.26, διότι, ἐνῷ τὸ πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέος τοῦ Δημοσίου ἀνήρχετο κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1889 εἰς 54,607,327.42, κατὰ τὴν 31 Ὀκτωβρίου 1890 εἶχεν ἀναβιβασθῆ εἰς 60,743,975.68. Οὕτως ἀπὸ τοῦ Μαΐου μηνὸς τοῦ 1886, καθ’ ὃν ἐπανήχθη ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, μέχρι τοῦ τέλους Ὀκτωβρίου 1890, ὅτε κατεβιβάσθη ἀπὸ αὐτὴν, ἐκτὸς τῶν 20,717,184.33, τὰ ὁποῖα εἰσέπραξε καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν ἐξ αὐξήσεως φόρων, τῆς νομοθετηθείσης κατὰ τὸ 1887, ἐπορίσθη ἐκ δανείων, αὐξήσας τὰ χρέη τοῦ Κράτους, 30,891,759.54 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, καὶ 131,586,443.04 εἰς χρυσὸν, ἐπιβαρύνας τὸ ἐνεστὼς καὶ τὸ μέλλον τοῦ Κράτους διὰ τοσούτου χρέους. Καὶ μετὰ τοιαύτην διοίκησιν δύναταί τις νὰ τολμήσῃ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκρίνετο εὐδοκιμοῦσα εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890; Μὴ εἰπῆτε ὅτι ἐδαπανήσατε ἐξ αὐτῶν εἰς κατασκευὴν ὁδῶν, διότι, ἐὰν κατεσκευάσθησαν κακαὶ κακῶς τινες ὁδοὶ, μεταβληθείσης καὶ τῆς ὁδοποιΐας εἰς ῥουσφετολόγιον, τὰ δαπανηθέντα πρὸς κατασκευὴν ὁδῶν κατεβλήθησαν ἐκ τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας. Μὴ ἀναφέρετε τὰς ναυτικὰς παρασκευὰς, διὰ τὰς ὁποίας ἐδαπανήθησαν μέχρι τοῦ 1892 φράγκα 27,003,805.55, διότι θὰ καταγγείλωμεν ὡς ἀσυνείδητον τὴν κατασκευὴν τῶν τριῶν θωρηκτῶν, δι’ ἣν ἐδαπανήθησαν τοσαῦτα χρήματα, καθ’ ὃν χρόνον ἐδανείζεσθε, ἵνα πληρώσητε τὰ ἐτήσια ἐλλείμματα τῆς διαχειρίσεώς σας, τὰ ὁποῖα ἔβαινον κατ’ ἔτος αὐξανόμενα ἀπὸ 23,931,894 εἰς 30,686,647. Τί χρησιμεύουσι τὰ θωρηκτὰ σήμερον, ὅτε δὲν στερεῖσθε μόνον τῶν μέσων, ὅπως παρασκευάσητε ἐκείνους, οἵτινες πρέπει νὰ ὑπηρετῶσιν ἐν αὐτοῖς, ἀλλὰ δὲν ἔχετε οὐδὲ τὰ μέσα τῆς ἁπλῆς συντηρήσεώς των; Καὶ ποῖον ἐκ τῆς κατασκευῆς τούτων ἐπεβλήθη βάρος εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους; Τὰ θωρηκτὰ κατεσκευάσθησαν διὰ χρημάτων τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων, τὸ δάνειον δὲ τοῦτο συνωμολογήθη κατὰ τὴν 3 Ἰουνίου 1887, ἑκάστη δ’ ὁμολογία αὐτοῦ ἐκ 500 φράγκων χρυσῶν ἐπωλήθη εἰς τοὺς καταβαλόντας τὸ δάνειον ἀντὶ 337 φράγκων. Διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν ἐκρατήθησαν ἐν τοῖς κιβωτίοις τῆς Προεξοφλητικῆς Τραπέζης τῶν Παρισίων 77,151 ὁμολογίαι, ἀντιπροσωπεύουσαι κεφάλαιον ὀνομαστικὸν φρ. 38,575,500, καὶ ἐτίθεντο εἰς κυκλοφορίαν ἐξαργυρούμεναι κατὰ πᾶσαν δόσιν πληρονομένην εἰς τοὺς ἀναλαβόντας τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν. Διὰ τὸ κεφάλαιον τῶν φράγκων 38,575,500, τὸ ὁποῖον παριστᾷ 26 ἑκατομμύρια πραγματικά, πληρόνομεν ἐτήσιον τόκον εἰς χρυσᾶ φράγκα 1,543,020· ἐπειδὴ δὲ δὲν ἐπήρκεσαν τὰ 26 ἑκατομμύρια, διότι ἐδαπανήθησαν, ὡς εἶπον, διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν θωρηκτῶν, διὰ τὴν ἐπιστασίαν καὶ τὰς δοκιμὰς αὐτῶν, διὰ τὴν παραλαβὴν καὶ τὴν μεταφοράν των καὶ δι’ ἀσφάλιστρα φράγκα 27,003,805.55, ἤτοι περιπλέον φρ. 1,003,805.55, καὶ τὸ ποσὸν δὲ τοῦτο κατεβάλομεν ἐκ δανείων καὶ πληρόνομεν καὶ δι’ αὐτὸ τόκον, πρέπει νὰ προστεθῇ καὶ ὁ τόκος τοῦ συμπληρωματικοῦ τούτου κεφαλαίου, ἤτοι φράγκα 60,228.33, οὕτω δὲ ὁ ἐτήσιος τόκος, τὸν ὁποῖον πληρόνομεν ἕνεκα τῆς κατασκευῆς τῶν θωρηκτῶν, ἀνέρχεται εἰς φράγκα 1,603,248.33. Πλὴν τούτων, ἐνῷ τὰ ἔξοδα τοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργείου κατὰ τὸ 1887, πλὴν τῶν καταβληθέντων τότε εἰς ναυπήγησιν καὶ ἐπιστασίαν τῶν θωρηκτῶν, ἀνῆλθον εἰς 3,912,769.01, διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1893 προσδιωρίσθησαν εἰς 5,034,254.80, ἤτοι ηὐξήθησαν κατὰ 1,121,485.79 ἕνεκα τῆς συντηρήσεως τῶν τριῶν θωρηκτῶν, πρέπει δὲ καὶ ἡ ἐτησία αὕτη δαπάνη νὰ προστεθῇ εἰς τὰ ἐκ τῆς κατασκευῆς τῶν θωρηκτῶν ἐπελθόντα βάρη, συνιστάμενα οὕτως εἰς 1,603,248.33 εἰς χρυσὸν, καὶ εἰς 1,121,485.79 εἰς γραμμάτια κατ’ ἔτος. Δὲν εἶχον δίκαιον, ὅτε πρὸ πέντε ἐτῶν, ἤτοι κατὰ τὴν 7 Νοεμβρίου 1888, ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς; (ὅρα σελ. 75 ἐστενογραφημένων πρακτικῶν αὐτῆς) (ἀναγινώσκει): «Τίς, ἀκούων τούτων, δὲν αἰσθάνεται συγκίνησιν, θλιβόμενος διὰ τὴν μαύρην μοῖραν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ τόπος, νὰ κληθῇ ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, ἀφοῦ κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν ἐνεθυμήθη, ὅτι δὲν εἴχομεν κρατερὰ σκάφη, περὶ τῶν ὁποίων ἀνέφερεν ἐν τῷ Βασιλικῷ Λόγῳ; Καὶ 26 ἑκατομμύρια εἰσὶ τὰ πραγματικῶς πληρωθέντα; Ἀλλ’ αὐτὰ ἐδανείσθη πρὸς 66%, ἤτοι ἀνέλαβε δι’ αὐτῶν δάνειον 40 ἑκατομμυρίων, διὰ τὸ ὁποῖον ἐτησίως θέλει πληρόνει τόκον, πρὸς 4%, φράγκα 1,600,000 καὶ τὸ συμπεφωνημένον χρεωλύσιον». Καὶ ἐλήφθησαν τὰ 26 ἑκατομμύρια ἐκ δανείου, τὸ ὁποῖον συνωμολογήθη διὰ νὰ ἐπουλώσωμεν ἄλλας πληγὰς, λαβόντες δ’ αὐτὰ διὰ νὰ κατασκευάσωμεν θωρηκτὰ, ἠνεῴξαμεν νέαν πληγὴν πρὸς ἐκείναις, τὰς ὁποίας ἐζητοῦμεν νὰ ἐπουλώσωμεν. Καὶ ἐξελέξατο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ 1887, ἵνα πραγματοποιήσῃ τὸ ῥῆμα αὐτοῦ, τὸ κατὰ τὸ 1883 λεχθὲν πρὸς τὴν Βουλὴν, «πᾶσα ἡμέρα παρερχομένη ἄνευ ναυτικῶν παρασκευῶν εἶναι μεγίστη διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ζημία». Καὶ ἀφοῦ πᾶσα ἡ ἄλλη διαχείρισις αὐτοῦ εἶχεν ἀφαιρέσει τὸ αἷμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἔπρεπε καὶ λόγῳ ναυτικῶν παρασκευῶν νὰ καταπονηθῇ τὸ ἐνεστὼς, ἐπὶ μεγίστῃ ζημίᾳ τοῦ μέλλοντος εἰς βαθμὸν τοιοῦτον, οἷον ἐξαγγέλλει ἡ παροῦσα τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους κατάστασις. Ἂς μὴ προβάλωσιν οὐδὲ τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων, ὡς αἰτίαν ἢ ὡς σκοπὸν τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ εἰρημένον διάστημα συνωμολογήθησαν. Πόσα ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν κατασκευὴν αὐτῶν, θέλω σᾶς ἀναφέρει μετ’ ὀλίγον, ὅτε θέλω παρατάξει ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα εἰσέπραξε τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐκ δανείων, καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὰ μεγάλα ἔργα, διὰ τὰ ὁποῖα τὰ ποσὰ ταῦτα ἐδαπανήθησαν. Τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐγκατελιμπάνοντο κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890 ἐν καταστάσει εὐδοκίμῳ καὶ ἐν προκοπῇ, ἀλλὰ κατελιμπάνοντο ὑπὸ τῶν διαχειρισαμένων αὐτὰ καὶ κατὰ τὴν λήξασαν τότε τετραετίαν ἐν κακοδαιμονίᾳ καὶ ἐν καταστάσει δυναμένῃ νὰ ἐμποιήσῃ ἀπόγνωσιν. Εἶχεν εἰσαχθῆ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ὁδὸν τῆς κακοδαιμονίας κατὰ τὴν πρώτην τριετίαν τοῦ 1882, 1883 καὶ 1884. Τότε αἱ στρατιωτικαὶ καὶ ναυτικαὶ παρασκευαὶ, ἡ κατασκευὴ σιδηροδρόμων, ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐχρησίμευσαν ὡς πρόσχημα διὰ νὰ συνομολογηθῇ τὸ ἀπαίσιον δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ συνωμολογήθη πρωτίστως, διὰ νὰ καλυφθῶσι τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι 19,250,280.11 ἐκ τοῦ δανείου τούτου ἐδαπανήθησαν εἰς ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Κατὰ τὸ 1882 ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου παρέλαβε φράγκα χρυσᾶ 18,841,955.10, ὑπόλοιπον τῆς διαχειρίσεως τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων. Μὴ σᾶς παραπλανήσωσιν αἱ δημοσιεύσεις καὶ οἱ πίνακες, οἵτινες περιελήφθησαν ἐν τῷ δημοσιευθέντι ἐφέτος τεύχει τοῦ προϋπολογισμοῦ. Κατ’ οὐδὲν τῶν παρελθόντων ἐτῶν προϋπολογισμὸς εἶχε προικισθῆ διὰ τοσούτων πινάκων καὶ δημοσιεύσεων, ἐφέτος δ’ ἐπροικίσθη καὶ ἐπλουτίσθη δι’ αὐτῶν, ἵνα παραπλανηθῶσιν οἱ ἁπλούστεροι καὶ ὑπολάβωσιν ὅτι τὰ κακὰ πρέπει νὰ ἀποδοθῶσιν εἰς τὰ μεγάλα ἐλλείμματα τῆς διαχειρίσεως τοῦ Κουμουνδούρου, ἢ εἰς τὰ μεγάλα ἐλλείμματα τῆς ἐμῆς διαχειρίσεως. Ἀλλ’ ἡ διαχείρισις τοῦ Κουμουνδούρου εἶχε καλυφθῆ ἀπὸ τὰ τότε τακτικὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, καὶ ἀπὸ τὸ κεφάλαιον τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ἐκ τοῦ ὁποίου εἶχε μείνει ὑπόλοιπον ἐκ δραχ. 18,841,955.10, τὸ ὁποῖον παρεδόθη εἰς τὴν διαδεξαμένην τὸν Κουμουνδοῦρον Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου. Δὲν δημιουργῶ ἐγὼ τοὺς ἀριθμοὺς τούτους, ἀλλ’ ἀναγράφει αὐτοὺς ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν συνέταξε καὶ ἐδημοσίευσε κατὰ τὴν 8ην Νοεμβρίου 1882 ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, καὶ τότε Πρωθυπουργὸς τυγχάνων, συνέστησε, καὶ ἥτις ἀπετελεῖτο ἐξ ἀνθρώπων δοκίμων περὶ τὰ λογιστικὰ, ἀπὸ τὸν κ. Δ. Λεβίδην, πρόεδρον, ἀπὸ τοὺς κ.κ. Ἰωάννην Σ. Κοντογιάννην, ἐπιμελητὴν, Ι. Θ. Γαρουφαλιᾶν, ἀρχιφροντιστὴν, Σ. Φλῶρον, τὸν νῦν διευθυντὴν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, καὶ Ι. Ἀγαλλόπουλον, τότε τμηματάρχην τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης. Τὸ πόρισμα τῆς μακρᾶς ταύτης καὶ λεπτομεροῦς ἐκθέσεως εἶναι τόδε: Εἰσπράξεις τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων 82,122,782.02, πληρωμαὶ 63,280,826.92, ὑπόλοιπον 18,841,955.10. Ἀναφέρει μάλιστα ἡ εἰρημένη ἔκθεσις καὶ ποῦ ὑπῆρχε κατατεθειμένον τὸ ὑπόλοιπον τοῦτο. Εὑρίσκοντο τότε 13,421,665 παρὰ τῇ Τραπέζῃ Κωνσταντινουπόλεως ἐν Παρισίοις, 387,167.99 ἐσώζοντο ὡς ὑπόλοιπον τῆς προκαταβολῆς τῶν 25 ἑκατομμυρίων, 2,017,555.55 εὑρίσκοντο παρὰ τῇ Γενικῇ Πιστωτικῇ Τραπέζῃ καὶ 3,015,579.10 εὑρίσκοντο παρὰ τῇ Τραπέζῃ Ροδοκανάκη ἐν Παρισίοις· ἐξ αὐτῶν δ’ ἔπρεπε νὰ ἐπιστραφῶσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, κατὰ τὸν λογαριασμὸν τοῦ ἐν Λονδίνῳ πρέσβεως, φράγκα 12 καὶ 62 ἑκατοστά. Οὕτως ἀπετελεῖτο κεφάλαιον δρ. 18,841,955 καὶ 10/100, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ 1882 ὑπῆρχε, καὶ ὑπὸ τοῦ ὁποίου θερμαινόμενος ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις, ἂν δὲν σφάλλωμαι, ἦτο ὁ νῦν διοικητὴς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἔλεγεν ἡμέραν τινὰ πρὸς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μετὰ χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης, ὅτι ἀνεκάλυψε καὶ ἄλλα χρήματα εἰς τὴν Ἀμερικὴν, τὰ ὁποῖα ἡ ἀκηδία καὶ ἡ ἀθλιότης τῆς διοικήσεως Κουμουνδούρου εἶχε λησμονήσει ἐκεῖ ἀποτεθειμένα, ἐφιλοδώρησε δ’ οὕτως εἰς τὰ δημόσια ταμεῖα καὶ τὸν θησαυρὸν τοῦτον, τὸν ἀνευρεθέντα. Κατὰ τὴν τριετίαν ἐκείνην, ἐκτὸς τῶν ἐκτάκτων ἐσόδων, τὰ ὁποῖα πρώτην φορὰν εἰσήγοντο εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἤτοι τῶν ἐσόδων τῶν ἑνωθεισῶν μετὰ τοῦ ἄλλου ἐλευθέρου Κράτους ἐπαρχιῶν, τῶν ἐσόδων, τὰ ὁποῖα ἐξ αὐξήσεως φόρων καὶ ἐκ προσθήκης νέων φόρων εἰσεπράχθησαν κατὰ τὰ ἔτη 1882 καὶ 1883, ἀνελθόντα εἰς 17,361,650, ἐκτὸς τῶν 18,841,955.10, τὰ ὁποῖα, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, εἶχον ὑπολειφθῆ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ἐδέησε νὰ δημιουργήσῃ καὶ ἄλλα ἔσοδα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἱδρύσας τὰ μονοπώλια. Καὶ ὅμως κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1884 ὑπῆρξεν ἔλλειμμα ἐκ τῆς διαχειρίσεως αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον οἱ ἀπολογισμοὶ προσδιώρισαν εἰς 45 καὶ ἥμισυ ἑκατομμύρια. Λοιπὸν ἐγένετο τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων, ἵνα πληρωθῶσι τὰ ἐλλείμματα ταῦτα, καὶ πρόσχημα ἦσαν οἱ σιδηρόδρομοι, αἱ στρατιωτικαὶ παρασκευαὶ, ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἡ ἀπότομος καὶ αἰφνιδία, ἡ ἄρσις, διὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐδίσταζε προχθὲς νὰ μᾶς διδάσκῃ, ὅτι «καὶ ἡ μετάβασις ἀπὸ τῆς χείρονος εἰς τὴν βελτίονα κατάστασιν, ὅταν γίγνηται ἀποτόμως, φέρει καὶ αὕτη ζημίαν», καὶ ὅτι χρεωστεῖ ἡ Κυβέρνησις «νὰ προβαίνῃ εἰς τὸ ἔργον μετὰ περισκέψεως, παρέχουσα εἰς τὰς συναλλαγὰς τὸν χρόνον τῆς παρασκευῆς πρὸς τὰς μεταβολὰς τοῦ νομισματικοῦ καθεστῶτος!!» Ἢ μήπως ἐκρίνετο εὐδοκιμοῦσα κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἡ Ἑλλὰς, διότι ἡ Κυβέρνησις αὐτῆς εἶχεν ἀθετήσει τὰς ὑποσχέσεις καὶ τὰς βεβαιώσεις, τὰς ὁποίας καὶ πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους καὶ πρὸς τοὺς δανειστὰς εἶχεν ἀνακοινώσει, τὰς βεβαιώσεις, ὅτι ἰσότιμα τῶν ποσῶν, ἅπερ ἐλάμβανεν ἐκ δανείων, ἤθελε πληρώσει πρὸς μείωσιν τοῦ κυκλοφοροῦντος ποσοῦ τῶν τραπεζικῶν γραμματίων ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ, ἵνα τοιουτοτρόπως ἐπαναφέρῃ τὴν ἰσοτιμίαν τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου πρὸς τὸν χρυσόν; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1893, ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι τοῦ ἔργου τούτου εἶχε ποιήσει τὴν ἔναρξιν καὶ ὅτι εἶχεν εἰσέλθει «εἰς ὁδὸν, ἥτις καθίστα βέβαιον, ἐντὸς χρονικοῦ διαστήματος ὄχι πολὺ μακροῦ, τὸν περιορισμὸν τῆς κυκλοφορίας τοῦ νομίσματος τοῦ πιστωτικοῦ ἐντὸς τοῦ κύκλου τοῦ πρέποντος». Ἀλλ’ ἡ ὁδὸς, εἰς τὴν ὁποίαν εἶχεν εἰσέλθει, δὲν εἶχε φέρει αὐτὸν πρὸς μείωσιν, ἀλλὰ πρὸς αὔξησιν τοῦ ποσοῦ τῶν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἡμεῖς δὲ, οἱ τότε ἀποτελοῦντες μέρος τῆς Βουλῆς, οἵτινες ἠκούσαμεν τὰς διαβεβαιώσεις, ἀναγινώσκοντες καὶ πληροφορούμενοι κατόπιν κατὰ τίνα τρόπον αἱ διαβεβαιώσεις ἐκεῖναι ἐξετελέσθησαν, τί ὠφείλομεν νὰ πράξωμεν; Ἔπρεπε νὰ θρηνήσωμεν τὴν ἁπλότητα ἡμῶν, ἢ νὰ θαυμάσωμεν τὴν ἐμπειρίαν καὶ δοκιμότητα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, τοῦ ὁποίου τιμῶ τὴν φιλοπονίαν, ἠσχολήθη ἐπὶ πολὺ νὰ ἀνεύρῃ διαφορὰς ἀριθμῶν, οἵτινες εἶχον ἀναγραφῆ ἐν διαφόροις πίναξι καὶ ἐν διαφόροις καταστάσεσι, τοὺς ὁποίους πίνακας καὶ καταστάσεις ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχε καταθέσει εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ τὴν διαφωτίσῃ περὶ τῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ ποίας καταστάσεις νὰ λάβῃ τις ἀνὰ χεῖρας, καὶ νὰ μὴ καταληφθῇ ὑπὸ ἀπελπισίας, ἐὰν ἐπιθυμῇ ἐξ αὐτῶν νὰ μάθῃ τὴν ἀλήθειαν; Ἔχω κατάστασιν δημοσιευθεῖσαν διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 362 φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1892, παριστῶσαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1891 ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1891 μέχρι τέλους Ἰουλίου 1892· κατὰ τὴν κατάστασιν δὲ ταύτην ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, ἤτοι μεταφορὰν πλοίων, 399,196.64, ἐδαπανήθησαν προσέτι παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν εἰς ἀπόσβεσιν ὁμολογιῶν μετατραπέντων δανείων 152,667.52. Μετὰ ἕνα περίπου μῆνα, ἤτοι κατὰ τὴν 28 Ὀκτωβρίου 1892, ἐδημοσιεύθη διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 412 φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» ἑτέρα κατάστασις, παριστῶσα καὶ αὕτη τὴν κατάστασιν τῆς διαχειρίσεως τοῦ ἔτους 1891, ἀπὸ πρώτης Ἰανουαρίου 1891 μέχρι τέλους Αὐγούστου 1892· κατὰ τὴν κατάστασιν δὲ ταύτην, οὐδὲν ἐδαπανήθη εἰς ἔκτακτα ἔξοδα οὐδ’ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, οὐδὲ πρὸς ἀπόσβεσιν ὁμολογιῶν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν· ἔκτακτα ἔξοδα δὲν ἐγένοντο, εἰμὴ μόνον ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν 19,924,686.92 δραχ. πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμων. Μετὰ ἕνα ἀκριβῶς μῆνα, ἤτοι τὴν 29 Νοεμβρίου 1892, ἐδημοσιεύθη διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 452 φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» ἑτέρα κατάστασις, παριστῶσα καὶ αὕτη τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαχειρίσεως τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1891 μέχρι τέλους τοῦ μηνὸς Σεπτεμβρίου 1892, καὶ ἡ κατάστασις δ’ αὕτη ἐβεβαίου ἀπαράλλακτα ὅσα καὶ ἡ πρὸ αὐτῆς κατάστασις τοῦ μηνὸς Αὐγούστου. Κατὰ τὴν 4 Ἰανουαρίου 1892 ὅμως ἐδημοσιεύθη κατάστασις ἑτέρα διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1 φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1893, παριστῶσα τὴν κατάστασιν τῆς διαχειρίσεως ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1891 μέχρι τέλους τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου 1892, κατ’ αὐτὴν δὲ ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, ἤτοι εἰς μεταφορὰν πλοίων, 212,029.44, ἑπομένως διεψεύσθη ἡ κατάστασις τοῦ Ἰουλίου, καθ’ ἣν εἶχον δαπανηθῆ μέχρι 31 Ἰουλίου 1892 δραχ. 399,196.64 διὰ μεταφορὰν πλοίων, διεψεύσθησαν αἱ καταστάσεις τοῦ Αὐγούστου καὶ τοῦ Σεπτεμβρίου, καθ’ ἃς οὐδὲν εἶχε δαπανηθῆ, καὶ ἐβεβαιώθη ὅτι εἶχον δαπανηθῆ εἰς μεταφορὰν πλοίων δρ. 212,029.44. Μετὰ τοῦτο ὅμως ἐδημοσιεύθη ὁ προσωρινὸς ἀπολογισμὸς τῆς χρήσεως τοῦ 1891, ὅστις διέψευσε πάσας τὰς πρὸ αὐτοῦ δημοσιεύσεις, διότι κατ’ αὐτὸν οὐδὲν ποτὲ εἶχε δαπανηθῆ εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, ἤτοι εἰς μεταφορὰν πλοίων, εἰμὴ μόνον τὰ δαπανηθέντα πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμων ὑπὸ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργείου. Καὶ ἤκουσα ὅσα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ἀποκρινόμενος εἰς τὰς αἰτιάσεις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λοκρίδος· ἤκουσα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εἰπόντα πρὸς τὸν εἰρημένον Βουλευτὴν, ὅτι ὑπάρχουσι δύο διακεκριμέναι ὑπηρεσίαι, ἡ ὑπηρεσία τοῦ τμήματος τοῦ ταμειακοῦ, ἡ συντάττουσα τὰς καταστάσεις, ὧν ἐμνημόνευσα, καὶ διδοῦσα αὐτὰς πρὸς δημοσίευσιν, καὶ ἡ ὑπηρεσία τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, καὶ ὅτι τὸ ταμειακὸν τμῆμα συντάσσει τὰς καταστάσεις, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀναφορῶν τῶν ταμιῶν, δι’ ὧν δηλόνουσι τὰ δαπανηθέντα καὶ τὰ εἰσπραχθέντα, ἡ ἐκκαθάρισις ὅμως τῶν ποσῶν τούτων γίνεται ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, ἕνεκα δὲ τούτου πιθανώτατον ἀποβαίνει νὰ ὑπάρχωσι παραλλαγαὶ μεταξὺ τῆς καταστάσεως τῆς δημοσιευομένης τῇ ἐπιμελείᾳ τοῦ ταμειακοῦ τμήματος καὶ τῶν ἀπολογισμῶν, οἱ ὁποῖοι δημοσιεύονται τῇ ἐπιμελείᾳ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου. Ἀλλ’ αἱ διαφοραὶ, τὰς ὁποίας ἀνέφερα, δὲν εἶναι μεταξὺ καταστάσεως τοῦ ταμειακοῦ τμήματος καὶ τοῦ προσωρινοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ δημοσιευομένου ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου· αἱ διαφοραὶ αὗται ὑπάρχουσι μεταξὺ καταστάσεως, δημοσιευθείσης τῇ ἐπιμελείᾳ τοῦ ταμειακοῦ τμήματος, καὶ καταστάσεως ἑτέρας, καὶ ταύτης δημοσιευθείσης τῇ ἐπιμελείᾳ τοῦ ταμειακοῦ τμήματος· τοιαῦται δὲ διαφοραὶ εὐλόγως κλονίζουσι τὴν πεποίθησιν ἐπὶ τῶν προϊόντων τῆς ἐργασίας τοῦ πεφωτισμένου τούτου τμήματος, τὸ ὁποῖον ἐπιτηρεῖ καὶ ἐπιβλέπει τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ταμιῶν. Συμπέρασμα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ εἶπον ὡς πρὸς τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκρίνετο κατὰ τὰ τέλη Ὀκτωβρίου 1890 εὐδοκιμοῦσα εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, συμπέρασμα ἄξιον τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου θέλω προβάλει, ἀναμιμνήσκων εἰς ὑμᾶς ἱστορίαν γείτονος Κράτους, τὴν ὁποίαν ἐλπίζω νὰ βεβαιώσῃ καί τις τῶν συναδέλφων, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν ὥραν ταύτην δὲν εἶναι παρών. Ἡ Τουρκία πρὸ εἴκοσι καὶ πλέον ἐνιαυτῶν εἶχε φθάσει εἰς τὸ τέρμα τοῦ δανειστικοῦ αὐτῆς σταδίου, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀρχίσει ἀπὸ τοῦ 1858. Ἀπὸ τοῦ 1858 μέχρι τοῦ 1869 εἶχε συνομολογήσει ἓξ δάνεια, τὸ σύνολον τῶν ὁποίων ἀπετέλει κεφάλαιον 68 ἑκατομμυρίων λιρῶν ἀγγλικῶν, ἤτοι ἑνὸς δισεκατομμυρίου καὶ ἑπτακοσίων ἑκατομμυρίων φράγκων, ὑπολογισθείσης τῆς ἀξίας τῆς λίρας πρὸς 25 φράγκα· ὑπῆρξε τότε δυστυχής τις μονάρχης, ὅστις οἰστρηλατεῖτο ὑπὸ τοῦ ἀκατασχέτου πόθου νὰ παρασκευάσῃ στρατιωτικῶς καὶ ναυτικῶς τὸ Κράτος του, ἵνα ἀντισταθῇ εἰς τὰς περιπετείας, τὰς ὁποίας αὐτὸς διέβλεπεν ἐν προσεχεῖ ἢ ἀπωτέρῳ μέλλοντι, τοῦ ὁποίου δ’ ἡ ἀποτυχία ἐπληρώθη ὑπ’ αὐτοῦ διὰ τῆς ζωῆς του. Τὸν πόθον τοῦτον τοῦ εἰρημένου μονάρχου εὑρέθησαν ἄνθρωποι ἵνα ἐκμεταλλευθῶσι, καὶ ἐξεμεταλλεύθησαν αὐτὸν οὕτως, ὥστε ἤγαγον τὴν Τουρκίαν εἰς τὴν συμφορὰν τοῦ 1872. Τὸ πρῶτον δάνειον τῆς Τουρκίας συνομολογήθη κατὰ τὸ 1858, ἦτο δὲ δάνειον 5,000,000 λιρῶν στερλινῶν, ἀλλ’ ἦτο δάνειον συνομολογηθὲν πρὸς εἰδικὸν σκοπόν, ὡς τὸ συνομολογηθὲν παρ’ ἡμῶν κατὰ τὸ 1884 δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμων καὶ πρὸς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς παρασκευάς, ἢ ὡς τὸ συνομολογηθὲν παρ’ ἡμῶν ἕτερον δάνειον κατὰ τὸ 1890 πρὸς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Ἡ Τουρκία τὸ δάνειόν της τῶν 5,000,000 λιρῶν εἶχε συνομολογήσει, ἵνα ἐξαγοράσῃ τὸ κυκλοφοροῦν τότε ἐν τῷ Κράτει ἐκείνῳ χαρτονόμισμα, τοὺς περιφήμους καϊμέδες, καὶ ἀφαιρέσῃ αὐτοὺς ἀπὸ τὴν κυκλοφορίαν, καταστρέφουσα αὐτούς· ὡς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχεν ὑποσχεθῆ νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν τὸ ἰσότιμον τῶν 10,200,000 φράγκων, τὰ ὁποῖα ἐδανείσθη κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1887, καὶ τῶν 400 χιλιάδων λιρῶν, τὰς ὁποίας ἐδανείσθη κατὰ τὸ 1888 παρὰ τοῦ κ. Γὶψ, ἵνα ἀποσύρῃ ἀπὸ τὴν κυκλοφορίαν ἓν μέρος τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, τὰ ὁποῖα ἐκυκλοφόρουν παρ’ ἡμῖν ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ. Πρὸς ἐξαγορὰν τῶν κυκλοφορούντων ἐν Τουρκίᾳ καϊμέδων, ἔμελλε, κατὰ τὰς περὶ τοῦ εἰρημένου Τουρκικοῦ δανείου συμφωνίας, νὰ συστηθῇ Συνδικάτον, τὸ ἥμισυ τῶν μελῶν τοῦ ὁποίου ἔμελλε νὰ διορίσῃ ἡ Πύλη, τὸ δ’ ἕτερον ἥμισυ νὰ διορίσωσιν οἱ δανείσαντες τὰ 5,000,000 λιρῶν. Καὶ οἱ μὲν δανεισταὶ διώρισαν τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν τοῦ Συνδικάτου, τὸν ὁποῖον εἶχον δικαίωμα νὰ διορίσωσιν, ἀλλ’ ἡ Ὑψηλὴ Πύλη ἐλησμόνει νὰ διορίσῃ καὶ αὕτη τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν, τὰ ὁποῖα εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διορίσῃ. Ἐν τούτοις κατὰ τὴν συμφωνίαν περὶ δανείου οἱ δανεισταὶ ἔμελλον νὰ καταβάλωσι τὸ ποσὸν τοῦ δανείου εἰς συναλλαγματικὰς ἐπὶ Λονδίνου ἀξίας ἴσης πρὸς τὸ ποσὸν τῶν καϊμέδων, καὶ τὴν συμφωνίαν ταύτην ἐξετέλεσαν οἱ δανεισταὶ, καὶ ἐδόθη αὐτοῖς ποσὸν καϊμέδων ἴσης ἀξίας, τοὺς ὁποίους ἔκαυσαν ἐν τῷ Νομισματοκοπείῳ ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐν τελετῇ καὶ ἐν παρατάξει. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, ἐνῷ συνέλεγε τοὺς καϊμέδες, ἵνα παραδώσῃ εἰς τὰ ὑπὸ τῶν δανειστῶν διορισθέντα μέλη τοῦ Συνδικάτου, ἐξέδιδε συγχρόνως ἄλλους καϊμέδες, τοὺς ὁποίους ἐτίθει ἐν κυκλοφορίᾳ. Οὕτω τὰ χρήματα τοῦ δανείου ἐδόθησαν ὑπὸ τῶν δανειστῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οἱ καϊμέδες, πρὸς καταστροφὴν τῶν ὁποίων εἶχον προορισθῆ τὰ χρήματα τοῦ δανείου, ἐκάησαν πράγματι, ἀλλὰ νέοι καϊμέδες ἀντικατέστησαν ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τοὺς καέντας. Ἡ δὲ Πύλη ἐλησμόνει νὰ διορίσῃ τὰ μέλη τοῦ Συνδικάτου, τὰ ὁποῖα εἶχε δικαίωμα νὰ διορίσῃ, καὶ ἀνέβαλλε τὸν διορισμὸν αὐτῶν ἀπὸ τῆς σήμερον εἰς τὴν αὔριον, ἀπὸ τοῦ Ραμαζανίου εἰς τὸ Βαϊράμιον, καὶ ἀπὸ τοῦ Βαϊραμίου εἰς τὸ Ραμαζάνιον· οὐδ’ ἠδύναντο οἱ ὑπὸ τῶν δανειστῶν διορισθέντες ὡς μέλη τοῦ Συνδικάτου νὰ ἐργασθῶσιν αὐτοὶ μόνοι, διότι ἤθελε διαμαρτυρηθῆ ἡ Πύλη κατὰ τῆς τοιαύτης ἀναμίξεως τῶν ἀλλοδαπῶν εἰς τὰ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους· οὐδ’ ἂν ἀνεμιγνύοντο οἱ ὑπὸ τῶν δανειστῶν διορισθέντες, ἠδύναντο νὰ ἐννοήσωσι τὰ λογιστικὰ τῆς Μαλιὲ, ἥτις εἶχε τὴν ἱκανότητα νὰ δίδῃ οἵους αὕτη ἤθελε λογαριασμοὺς, ἱκανότητα, τὴν ὁποίαν ἐφιλοδόξησε νὰ ἀποδείξῃ κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην δεκαετίαν καὶ τὸ ἡμέτερον Γενικὸν Λογιστήριον. Κατὰ τὸ 1860 συνωμολόγησεν ἡ Τουρκία ἕτερον δάνειον, τὸ λεγόμενον δάνειον Mirés, ἐκ λιρῶν ἀγγλικῶν 2,037,000, διὰ τὸ ὁποῖον ὡσαύτως συνεφωνήθη νὰ συστηθῇ Συνδικάτον, διὰ νὰ λαμβάνῃ καὶ ἀποταμιεύῃ τὰ πρὸς ἐγγύησιν τοῦ δανείου προορισθέντα κεφάλαια. Ἀλλὰ οὐδὲ τὸ Συνδικάτον τοῦτο συνεστήθη. Κατὰ τὸ 1860 καὶ ἕτερον συνωμολόγησεν ἡ Τουρκία δάνειον, ἀλλ’ ἐσωτερικὸν, τὸ ὁποῖον ἦτο ὑποχρεωτικὸν καὶ ἐν τῇ πρωτευούσῃ καὶ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ τὸ ὁποῖον προωρίζετο ὡσαύτως πρὸς ἐξαγορὰν τῶν καϊμέδων. Καὶ πόσα μὲν ἐκ τοῦ δανείου τούτου εἰσεπράχθησαν, δὲν ἐγένετο γνωστὸν, ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ὅμως τῶν Οἰκονομικῶν προσδιωρίσθη χῶρός τις, θολωτὸς, ἀντέχων καὶ εἰς τὸ πῦρ καὶ εἰς τὸν σίδηρον, καὶ ἐν αὐτῷ ἀπετέθη μέγα σιδηροῦν κιβώτιον, κλειόμενον διὰ τριῶν κλειδῶν, καὶ συνεστήθη Συνδικάτον, ἐκ τῶν σημαντικωτέρων χρηματιστῶν τῆς ἀγορᾶς, ἄνευ διακρίσεως θρησκεύματος, καὶ ὅταν ἀπεστέλλετο τὸ χρῆμα ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν, ἀπεταμιεύετο ἐν τῷ κιβωτίῳ, τοῦ ὁποίου αἱ τρεῖς κλεῖδες ἦσαν ἐμπεπιστευμέναι εἰς τρία διάφορα μέλη τοῦ Συνδικάτου, αἱ δὲ δύο κλεῖδες τοῦ θολωτοῦ χώρου εἰς δύο ἄλλα μέλη. Ἡ τάξις διετηρεῖτο μετ’ ἀκριβείας θαυμαστῆς, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνοίξῃ κατ’ ἄλλον τρόπον ἡ θύρα τοῦ θολωτοῦ χώρου. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἡ Πύλη ἀπεφάσισε νὰ ἐκδώσῃ καϊμέδες νέους, ἀξίας ἑνὸς δισεκατομμυρίου, τότε δὲ καὶ τὸ ἐν τῷ θολωτῷ χώρῳ σιδηροῦν κιβώτιον ἐκενώθη, καὶ πάντες οἱ λογαριασμοὶ ἀπωλέσθησαν, καὶ αἱ θύραι τοῦ θόλου ἠνεῴχθησαν, φυλασσόντων πάντοτε τὰς κλεῖδας τῶν μελῶν τοῦ Συνδικάτου, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀποφασισθῆ, δὲν ἐγνώσθη δὲ μόνον τί ἐγένοντο τὰ φυλασσόμενα χρήματα, καὶ τί ἔγειναν οἱ καϊμέδες, οἵτινες εἶχον ἐξαργυρωθῆ. Κατὰ τὸ 1862 συνωμολόγησεν ἡ Τουρκία ἕτερον δάνειον 8,000,000 λιρῶν, ἀλλ’ οὐδ’ ἐπ’ αὐτοῦ συνεστήθη Συνδικάτον, ὡς διὰ τῶν περὶ δανείου συμφωνιῶν εἶχε συνομολογηθῆ. Κατὰ τὰ 1863 καὶ 1864 ἕτερον συνωμολόγησε δάνειον μετὰ τοῦ Crédit Mobilier καὶ τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ὀθωμανικῆς Τραπέζης ἐκ λιρῶν στερλινῶν 8,000,000, ἐκ τῶν ὁποίων τὰ 2,000,000 προσδιωρίζοντο διὰ νὰ ἐξαγορασθῶσι τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ ἐλλιπῆ κατὰ τὸ βάρος καὶ κατὰ τὴν μίξιν ἀργυρᾶ νομίσματα. Ἔμελλε δὲ νὰ συστηθῇ ὡσαύτως Συνδικάτον, ἵνα συλλέγῃ καὶ ἐπιτηρῇ τὴν ἐξαγορὰν, ἀλλὰ καὶ τὸ Συνδικάτον τοῦτο δὲν συνεστήθη, καὶ τὸ προιὸν καὶ τοῦ δανείου τούτου ἐδαπανήθη, καὶ τὰ ἐλλιπῆ κατὰ τὸ βάρος καὶ τὴν μῖξιν Μπεσηλίκια καὶ Ἀλτιλίκια ἔμειναν ἐν κυκλοφορία. Κατὰ τὸ 1865 ἐπῆλθε καὶ ἐκεῖ ἡ φαεινὴ ἰδέα τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων, καὶ προσδιώρισαν δάνειον 26 ἑκατομμυρίων λιρῶν, διὰ νὰ διαθέσωσιν εἰς μετατροπὴν τῶν δανείων. Ἀλλ’ ἐδανείσθησαν 29,000,000 λιρῶν, καὶ συγχρόνως συνωμολόγησαν ἕτερον δάνειον 4,000,000 λιρῶν, καὶ μετ’ ὀλίγον ἕτερον 7,000,000 λιρῶν, καὶ τὸ ὅλον τῶν τότε συνομολογηθέντων δανείων ἀνῆλθεν εἰς 40 ἑκατομμύρια λιρῶν. Εἰς τοιαύτην δὲ εἶχον περιέλθει κατάστασιν τὰ κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν δανείων καὶ ἡ ἐπὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους πίστις, ὥστε ὁ τότε πρεσβευτὴς τοῦ Σουλτάνου ἐν Παρισίοις Σαφὲτ πασσᾶς ἠναγκάσθη νὰ δημοσιεύσῃ διακήρυξιν ἐν Παρισίοις, διὰ τοῦ «Moniteur Universel», βεβαιώσας δι’ αὐτῆς τοὺς ἐνδιαφερομένους, ὅτι ἤθελεν ἀφεύκτως συστηθῆ Συνδικάτον πρὸς τακτοποίησιν τῶν πραγμάτων. Διὰ νὰ μὴ καταπονήσω ὑμᾶς, καὶ ἕτερον δάνειον ἐκ 5,000,000 λιρῶν τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ὀθωμανικῆς Τραπέζης ἔλαβε τὴν αὐτὴν τύχην, καίπερ ἀντιλέγοντος τοῦ Merton καὶ ἄλλων κατόχων ὁμολογιῶν προηγουμένων δανείων πρὸς μετατροπήν. Ἐπὶ τέλους δὲ κατέφυγον καὶ ἐκεῖ εἰς ἓν μέτρον, εἰς τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ θέρος, τὸ ὁποῖον διήλθομεν, κατεφύγομεν καὶ ἡμεῖς. Ὡς ἐξ Ἀθηνῶν ἀνεχώρησαν ἄνδρες ἐπιφανεῖς ἐν τῷ χρηματιστικῷ κόσμῳ, καὶ μετέβησαν εἰς πρωτευούσας τῆς Εὐρώπης, ἐρευνῶντες ἐὰν ἦναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ δάνειον διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἡ Τουρκία δὲν εἶχε παραλίπει τὸ μέσον τοῦτο’ εἶχε στείλει καὶ αὕτη τὸν Δαοὺτ πασσᾶν, τὸν γνωστὸν καὶ περίφημον, εἰς Βιέννην, καὶ τὸν Σαδὶκ πασσᾶν εἰς Παρισίους, διὰ νὰ εὕρωσι δάνειον. Καὶ διὰ τοιαύτης διαχειρίσεως ἔτρεχεν, ἔτρεχεν ἡ Τουρκία εἰς τὴν οἰκονομικὴν καταστροφήν. Συνοψίζων τὴν ἔρευναν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ ἡμετέρου Κράτους, δύο διαγινώσκω νόσους, αἵτινες κατατρύχουσιν αὐτό· τὴν μίαν τούτων ἀποτελοῦσι τὰ ἐτήσια ἐλλείμματα, τὴν δ’ ἄλλην ἡ νομισματικὴ ἀνωμαλία. Τὰ ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα καθ’ ἕκαστον ἔτος τῆς τριετοῦς κυβερνητικῆς περιόδου τῶν 1882–1885 ἡ διαχείρισις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατέλιπε, καὶ ἡ κατὰ τὴν τετραετῆ δευτέραν κυβερνητικὴν περίοδον τῶν 1886–1890 κατέλιπε καθ’ ἕκαστον ἔτος ὡσαύτως, ἀλλ’ ὀγκωδέστερα. Ἵνα ἐπαρκῇ εἰς ταῦτα καὶ πληρόνῃ αὐτὰ, κατέφυγεν εἰς αὔξησιν τῶν ἐσόδων διὰ τῆς ἐπιβολῆς νέων φόρων καὶ διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν ὑπαρχόντων φόρων, ἐπὶ τέλους δὲ καὶ διὰ τῆς ἱδρύσεως μονοπωλίων. Κατὰ τὸ 1880, ὅτε τὸ δεύτερον ἐκλήθη εἰς τὴν ἀρχὴν, τὰ ἔσοδα ἐφάνησαν αὐτῷ ἀνεπαρκῆ, ἐπέβαλε δὲ φόρους, καὶ οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους ἐπέβαλε κατὰ τὸ 1880, εἶχον παραγάγει πρόσοδον 3,000,400 δραχμῶν, συνίσταντο δ’ εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ ἐπὶ τῆς σταφίδος φόρου, εἰς τὴν αὔξησιν τῶν τελωνειακῶν τελῶν ἐπὶ τῆς εἰσαγωγῆς, εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ ἐπὶ τῶν παιγνιοχάρτων τέλους, εἰς τὴν αὔξησιν τῶν τελῶν τοῦ χαρτοσήμου, καὶ εἰς τὴν νομοθέτησιν τελῶν ἐπὶ τῶν κληρονομιῶν καὶ τελῶν μεταγραφῆς, ὡς καὶ φόρου ἐπὶ τῶν ἀνωνύμων ἑταιριῶν. Τὰ ἐκ τῶν φόρων τούτων ἔσοδα δὲν εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸ 1880, διότι κατ’ ἐκεῖνο τὸ ἔτος ἐπεβλήθησαν, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸ 1882, 1883 καὶ 1884. Ἀφοῦ δ’ ἡ πρόσοδος, ἡ προστεθεῖσα εἰς τὰ ἄλλα ἔσοδα, ἀνήρχετο εἰς 3,000,400, κατὰ τὰ τρία ἔτη εἰσεπράχθησαν ἐκ τῶν νέων τούτων φορολογικῶν μέτρων 9,001,200 δραχμῶν. Καὶ κατὰ τὸ 1882, ὅτε πάλιν ἐπανήχθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν,—διότι κατὰ τὸ 1881 εἶχε παραιτηθῆ, ἐγκαταλειφθεὶς ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς,—καὶ κατὰ τὸ 1882 προσέφυγεν αὖθις εἰς αὔξησιν φόρων, καὶ μετέβαλε τὴν κλίμακα τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ηὔξησε τὸν φόρον τῶν ζώων, προσέθηκεν ἓν δεκατημόριον εἰς τὰ τελωνειακὰ τέλη τῆς εἰσαγωγῆς, ηὔξησε τὰ προξενικὰ τέλη, καὶ διὰ τῶν νέων τούτων φορολογικῶν νομοθετημάτων προσέθηκεν εἰς τὰ ἕως τότε ἔσοδα τοῦ ταμείου δραχμὰς 3,490,000· εἰσεπράχθησαν οὕτω συνεπείᾳ αὐτῶν κατὰ τὰ δύο ἔτη, τὸ 1883 καὶ τὸ 1884, δραχ. 6,980,000. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ 1883 νέαι τῇ προτάσει αὐτοῦ ἐνομοθετήθησαν αὐξήσεις φόρων, καὶ νέοι φόροι ἐδημιουργήθησαν καὶ ἐπεβλήθησαν. Ἐνομοθετήθησαν δὲ ἡ πληρωμὴ δικαιώματος καταναλώσεως ἐπὶ τοῦ οἴνου, ἐκ τοῦ ὁποίου προϋπελόγισεν ἔσοδα δραχ. 3,200,000, εἰσέπραξεν ὅμως μόνον κατὰ τὸ 1884 δραχμὰς 787,209.18· ἐπέβαλε φόρον ἐπὶ τῶν οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν καὶ τοῦ ζύθου, ἐκ τοῦ ὁποίου προϋπελόγισεν ἔσοδον 2,140,000, ἀλλ’ εἰσέπραξε μόνον δραχ. 702,607.76· ἐπέβαλε φόρον ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ ἐνομοθέτησεν ἀποκλειστικὸν εἰς τὸ Κράτος τὸ δικαίωμα τῆς πωλήσεως τοῦ σιγαροχάρτου, προϋπολογίσας ἐκ τῶν δύο τούτων ἐσόδων δραχ. 13,000,000, ἀντὶ τῶν ὁποίων εἰσεπράχθησαν μόνον 3,845,403.40. Ἑπομένως τὰ εἰσπραχθέντα ἐκ τῶν κατὰ τὸ 1883 νομοθετηθέντων νέων τούτων φορολογικῶν μέτρων ἀνῆλθον εἰς 5,335,220.34. Καὶ κατὰ τὸ 1887 νέαι ἐνομοθετήθησαν τῇ προτάσει αὐτοῦ φορολογικαὶ αὐξήσεις, ἐκ τῶν ὁποίων προϋπελόγισε μὲν ἔσοδα δραχμῶν 22,280,686, εἰσέπραξε δὲ κατὰ τὸ 1887 μὲν δραχ. 20,717,184.33, ἑπομένως κατὰ τὰ τέσσαρα ἔτη, καθ’ ἃ διετηρήθη ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἤτοι κατὰ τὰ ἔτη 1887, 1888, 1889 καὶ 1890, δραχ. 82,868,737.32. Οὕτω τὰ εἰσπραχθέντα ἀπὸ τοῦ 1882 ἀρχομένου μέχρι τοῦ 1890 συμπεριλαμβανομένου νέα ἔσοδα, ἐκ φόρων νέων καὶ ἐξ αὐξήσεως φόρων, διὰ νόμων προταθέντων ὑπὸ τοῦ ἐκ Μεσολογγίου κ. Βουλευτοῦ, συνίστανται:

Ἑκατὸν ἐννέα λοιπὸν ἑκατομμύρια, τετρακόσιαι ἑβδομήκοντα πέντε χιλιάδες, τετρακόσιαι εἴκοσι δύο δραχμαὶ καὶ ἑξήκοντα ἓξ ἑκατοστὰ κατέβαλεν εἰς φόρους ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1890, κατὰ προσθήκην ἐκείνων, τὰ ὁποῖα κατέβαλε πρὸ τοῦ 1882 δυνάμει τῶν ἰσχυόντων τότε καὶ ἐξακολουθούντων νὰ ἰσχύωσι καὶ ἔκτοτε μέχρι τοῦδε φόρων. Ἀλλὰ δὲν κατέβαλε μόνον τὸ εἰρημένον ποσὸν, διότι πλὴν τῶν νομοθετηθέντων τῇ προτάσει τοῦ κ. ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ νέων φόρων, καὶ αὐξήσεων τῶν ἰσχυόντων φόρων, τῇ προτάσει αὐτοῦ ἱδρύθησαν καὶ τρία μονοπώλια, τὸ τῶν παιγνιοχάρτων, τὸ τῶν πυρείων καὶ τὸ τοῦ πετρελαίου, ἐτροποποιήθη δὲ καὶ ἡ διοίκησις τοῦ ἀπὸ τοῦ 1833 νομοθετηθέντος μονοπωλίου τοῦ ἅλατος, ὥστε σημαντικῶς ηὐξήθησαν καὶ τὰ ἐξ αὐτοῦ ἔσοδα. Θέλω ἀνακοινώσει ὑμῖν πόσα καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν 1887, 1888, 1889 καὶ 1890 εἰσέπραξε τὸ ταμεῖον ἐξ ἑκάστου τῶν τριῶν μονοπωλίων, τῶν παιγνιοχάρτων, τῶν πυρείων καὶ τοῦ πετρελαίου, πόσα ἐδαπανήθησαν δι’ ἕκαστον τῶν μονοπωλίων τούτων καθ’ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἐτῶν, πόση ἀπέβη ἡ ἐξ ἑκάστου τούτων μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ καθ’ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἐτῶν καθαρὰ τοῦ ταμείου πρόσοδος, καὶ ἑπομένως πόσα ἐν ὅλῳ προσετέθησαν εἰς τὸ ταμεῖον ἔσοδα ἐκ πάντων τῶν μονοπωλίων τούτων κατὰ τὰ εἰρημένα ἔτη 1887, 1888, 1889 καὶ 1890. Εἰσεπράχθησαν δὲ καὶ ἐκ μονοπωλίων:

Τὰ τρία δὲ ταῦτα ποσὰ, τὰ παριστῶντα τὰ κατὰ τὰ ἀνωτέρω τέσσαρα ἔτη εἰσπραχθέντα ἐκ τῶν τριῶν τούτων μονοπωλίων, ἀποτελοῦσι 12,663,514.04. Προσθέσατε, παρακαλῶ, εἰς τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν 109,475,426.66, τὸ ὁποῖον εἰσέπραξεν ἐκ τῶν ἐπιβληθέντων νέων φόρων, καὶ ἐκ τῶν νομοθετηθεισῶν αὐξήσεων φόρων κατὰ τὰ ἑπτὰ μνημονευθέντα ἔτη 1882, 1883, 1884, 1887, 1888, 1889 καὶ 1890, προσθέσατε καὶ τὸ ἐκ τῶν τριῶν εἰρημένων μονοπωλίων εἰσπραχθὲν κατὰ τὰ ἔτη 1887, 1888, 1889 καὶ 1890 πρόσθετον ἔσοδον, ἵνα ἀνεύρητε ὅτι τὰ δύο ταῦτα ποσὰ ἀνέρχονται εἰς 122,138,940.70. Ἀλλ’ ἡ γενομένη μεταβολὴ τῆς διοικήσεως τοῦ μονοπωλίου τοῦ ἅλατος παρήγαγε καὶ αὕτη, ὡς εἶπον, αὔξησιν ἐσόδων.

Καταδείκνυται, ὅτι κατὰ τὰ ἀνωτέρω μνημονευθέντα ἔτη 1882, 1883, 1884, 1887, 1888, 1889 καὶ 1890 εἰσεπράχθησαν ἐκ τῆς χώρας περισσότερα τῶν μέχρι τοῦ 1882 εἰσπραττομένων ἑκατὸν τριάκοντα καὶ ἓν ἑκατομμύρια, ὀκτακόσιαι τριάκοντα ἐννέα χιλιάδες, τετρακόσιαι ἑξήκοντα πέντε δραχμαὶ καὶ εἴκοσι καὶ ἓν ἑκατοστὰ, ἐξ αὐξήσεων φόρων, ἐκ νέων φόρων καὶ ἐκ μονοπωλίων, νομοθετηθέντων τῇ προτάσει τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις τυγχάνει καὶ νῦν Πρωθυπουργός. Ἀλλὰ τὰ διὰ τῶν φορολογικῶν τούτων αὐξήσεων προστεθέντα τοσαῦτα ἔσοδα δὲν ἐπήρκεσαν, ἵνα καλύψωσι τὰ ἐλλείμματα τῶν ἐτησίων προϋπολογισμῶν, διότι τὴν κατ’ ἔτος βαθμιαίαν αὔξησιν τῶν ἐσόδων ὑπερέβαινε κατὰ πολὺ ἡ κατ’ ἔτος βαθμιαία αὔξησις τῶν ἐξόδων· διὰ τοῦτο, μεθ’ ὅλας ταύτας τὰς τοσαύτας αὐξήσεις τῶν ἐσόδων, ὀγκωδέστατα κατελείποντο κατ’ ἔτος ἐλλείμματα, ὡς καταδηλοῦσιν οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν ἐτῶν 1882, 1883, 1884, 1887, 1888, 1889 καὶ 1890. Ἐν τρισὶ στήλαις κατέταξα τὰ καθ’ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἐτῶν εἰσπραχθέντα τακτικὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, τὰ προερχόμενα ἐκ κτήσεων τοῦ Δημοσίου, καὶ ἐκ δικαιωμάτων αὐτοῦ, καὶ ἐκ φόρων, καὶ ἐκ μονοπωλίων· μετ’ αὐτὰ τὰ καθ’ ἕκαστον τῶν ἐτῶν τούτων πληρωθέντα ἔξοδα, καὶ τέλος τὸ καταλειφθὲν ἐτήσιον ἔλλειμμα. Ἔχουσι δὲ ταῦτα οὕτω:

Ἐν ὅλῳ κατὰ τὰ ἑπτὰ ἔτη ἔσοδα 514,098,004.14, ἔξοδα 748,522,479.34, ἀλλὰ ἔλλειμμα 234,424,475.20. Ἀλλὰ τοσαῦτα ἔξοδα, ὧν ἕνεκα τοσοῦτον ὀγκώδη κατελείφθησαν ἐλλείμματα, μήπως ἐδαπανήθησαν χάριν τῶν δημοσίων ἔργων, ἢ χάριν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν; Ἂς προσφύγωμεν πρὸς ἐξακρίβωσιν καὶ τῶν περὶ τούτου εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1882, 1883, 1884, 1887, 1888, 1889 καὶ 1890, καὶ εἰς τὸν δημοσιευθέντα ἀρτίως προσωρινὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1891, ἵνα ἀνεύρωμεν, πόσα ἐδαπάνησεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τοιαῦτα ἔκτακτα ἔξοδα. Καὶ πρῶτον πρέπει νὰ ὁρίσωμεν ποῖά εἰσιν ἔκτακτα ἔξοδα; Ἔκτακτα ἔξοδα, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, πρέπει νὰ κριθῶσιν ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων ἡ ἀνάγκη εἶναι ὡμολογημένη, τὰ ὁποῖα ὅμως δὲν εἶναι ἔξοδα γιγνόμενα κατά τι ἔτος, ἀλλὰ γίγνονται πρὸς ἕνα εἰδικόν τινα σκοπὸν, μετὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ὁποίου οὐδεμία πλέον ὑφίσταται ἀνάγκη αὐτῶν. Τοιαῦτα εὑρίσκω, τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων, τὰς ἀποζημιώσεις τῶν ὑπ’ αὐτῶν καταλαμβανομένων γαιῶν καὶ κτημάτων, τὴν ναυπήγησιν τῶν θωρηκτῶν, τὴν ἀπόσβεσιν χρεῶν, τὴν εἰσφορὰν τοῦ Κράτους, δυνάμει νόμου, εἰς τὴν δαπάνην τῆς γεφύρας τῆς διώρυγος τῆς Κορίνθου, τὴν ἀποζημίωσιν γαιῶν καταληφθεισῶν ὑπὸ τῆς διώρυγος. Δὲν ἀναφέρω τὰ ἔξοδα τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, διότι δι’ αὐτὰ δὲν κατέβαλεν ἀληθῶς τὸ Δημόσιον, πλὴν τοῦ ἔτους 1883, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐδαπανήθησαν ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου δι’ αὐτὴν δραχμαὶ 178,829.06. Κατὰ τὰ ἑπόμενα ὅμως ἔτη δὲν κατέβαλε τὰ δι’ αὐτὴν ἔξοδα τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἀλλὰ τὸ ταμεῖον τῆς Ὁδοποιΐας, τὸ ὁποῖον ἐπλήρωσε δι’ ἔξοδα τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς ποσὸν οὐχὶ εὐκαταφρόνητον, ὡς θέλω ἀναφέρει κατόπιν. Ἐξετάζων λοιπὸν τοὺς ἀπολογισμοὺς τῶν εἰρημένων ἐτῶν, εὑρίσκω, ὅτι ἐδαπανήθησαν:

Ἀνεγίνωσκον εἴς τι φύλλον τῆς Ἀθηναϊκῆς δημοσιογραφίας, τὸ ὁποῖον κρίνεται ὡς συμπαθέστατα διακείμενον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἔγραφε τὸ φύλλον τοῦτο πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν: «Τί φωνάζετε περὶ τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα συνωμολογήθησαν; Δὲν συλλογίζεσθε, ὅτι 700 ἑκατομμύρια ἐξωδεύθησαν εἰς ἔργα, ὅτι 400 ἑκατομμύρια ἐξωδεύθησαν εἰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς καὶ ναυτικὰς, ὅτι δὲν ἠξεύρω πόσα ἑκατομμύρια ἐξωδεύθησαν εἰς πληρωμὴν τῶν ἐλλειμμάτων τοῦ Κουμουνδούρου;» Καὶ οὕτω μικροῦ δεῖν νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι μένομεν καὶ ὀφειλέται πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ποσοῦ, τὸ ὁποῖον αὕτη κατέβαλεν ἐξ ἰδίων. Ἕνεκα τοιούτων δημοσιευμάτων ἠναγκάσθην νὰ προσφύγω εἰς τοὺς ἀπολογισμούς, νὰ ἐξακριβώσω τὰ δαπανηθέντα εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, νὰ συγκεφαλαιώσω αὐτὰ, νὰ ἀνεύρω, ὅτι, ἂν καὶ τὰ εἰσπραχθέντα ἐξ αὐξηθέντων καὶ προστεθέντων φόρων καὶ μονοπωλίων ἀνῆλθον εἰς 131,839,465.21, τὰ ἐλλείμματα τῶν ἑπτὰ μνημονευθέντων ἐτῶν ἀνῆλθον εἰς 234,424,475.20, ἕνεκα δὲ τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προσέφυγεν εἰς τὰ δάνεια, ἐπιβαρύνας τὸ Κράτος διὰ 367,133,830.94, τὰ ὁποῖα ἐδανείσθη κατὰ τὰ εἰρημένα ἑπτὰ ἔτη, ἐκ τῶν ὁποίων εἰς ἔκτακτα ἔξοδα ἐδαπάνησε μόνον 206,704,230.17, τὰ δὲ ὑπόλοιπα, ἤτοι τὰ 160,429,600.77, ἐδαπάνησεν, ἵνα καλύψῃ τὰ ἐτήσια ἐλλείμματα τῆς διαχειρίσεώς του. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος ἐζήτησε παρὰ τοῦ Ὑπουργείου νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν καταστάσεις ἢ καταλόγους ἢ πληροφορίας περὶ τοῦ ποσοῦ τῶν συνωμολογημένων δανείων, τῶν τε παγίων, τῶν τε χρεωλυτικῶν, καὶ τῶν προσωρινῶν καὶ ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ· παρεπονεῖτο δὲ, διότι παραβαλὼν τὰς παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατατεθείσας καταστάσεις πρὸς ἄλλας καταστάσεις, εὗρε διαφορὰς κατὰ τὰ ἐν αὐταῖς ἀναγεγραμμένα ποσά. Ἐπειδὴ δ’ ἐπέμενε νὰ μάθῃ τὸ ποσὸν τῶν δανείων τῶν προσωρινῶν, ἡ ἔρευνα καὶ ἡ συζήτησις ποῖά εἰσι προσωρινὰ δάνεια καὶ ἂν πρέπῃ νὰ ἀναγραφῶσι μετὰ τῶν προσωρινῶν δανείων καὶ αἱ χρηματικαὶ ἐγγυήσεις τῶν ὑπολόγων, ἀπεμάκρυνε τοὺς συζητοῦντας ἀπὸ τοῦ θέματος τὸ ὁποῖον ἐσκόπει τοῦ εἰρημένου Βουλευτοῦ ἡ ἀξίωσις. Ἐγὼ δὲν ἠδυνήθην νὰ ὁδηγηθῶ πρὸς εὕρεσιν τοῦ ποσοῦ τῶν δανείων ἀπὸ οὐδεμίαν τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατατεθεισῶν καταστάσεων, διότι πρὸ καιροῦ μοὶ ἐνεποιήθη εὔλογος δυσπιστία πρὸς τὰς τοιαύτας καταστάσεις· διὰ τοῦτο ἔλαβον τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1891, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐν αὐτῷ ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ δημοσίου χρέους πιστώσεων συνέταξα δύο καταλόγους χρεῶν, ἕνα μὲν, ἐν ᾧ ἀνέγραψα τὰ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1882 ὑπάρχοντα χρέη τοῦ Κράτους, καὶ ἕτερον, ἐν ᾧ ἀνέγραψα τὰ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1890 ὑπάρχοντα· τοὺς καταλόγους δὲ τούτους ἀναγινώσκω πρὸς τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκει): «Χρέη ὀφειλόμενα κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1882:

Περὶ τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων, τοῦ ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῶν τριῶν Δυνάμεων συνομολογηθέντος κατὰ τὸ 1833, ἐσημείωσα καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ὀφειλομένων ἐκ δανείων κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1882, καὶ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ὀφειλομένων κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1890, τὸ αὐτὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐπορίσθην ἐκ τῆς συνοδευούσης τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1889 εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως, τῆς φερούσης τὴν ὑπογραφὴν τοῦ καὶ νῦν Πρωθυπουργοῦ, διότι δὲν γνωρίζω, ἂν διὰ τῶν πληρονομένων ἐτησίως ἀπέναντι τοῦ δανείου τούτου γίγνηται καὶ ἀπόσβεσις τοῦ κεφαλαίου αὐτοῦ, ἀφοῦ δὲν γνωρίζω, ἂν τὸ ἐτησίως πληρονόμενον ποσὸν τῶν 900 χιλιάδων φράγκων καταλογίζεται εἰς τόκους ἢ εἰς χρεωλύσια. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι εὗρον σύμβασιν περὶ τούτου ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλὰ δὲν ἐνθυμοῦμαι τὰ δι’ αὐτῆς συμπεφωνημένα. Ἐνθυμοῦμαι ὡσαύτως, ὅτι μία ἐκ τῶν τριῶν Δυνάμεων ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν νῦν κ. Πρωθυπουργὸν κατὰ τὰ ἔτη 1883 ἢ 1884 ἀξίωσιν κανονισμοῦ τῶν εἰς ταύτην ἕνεκα τοῦ δανείου τούτου ὀφειλομένων κατ’ ἄλλον ἢ τὸν ἐν ἐνεργείᾳ τρόπον· ἐπειδὴ δ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶχε περάνει τὴν ὑπόθεσιν ταύτην μέχρι τῆς 7 Ἀπριλίου 1885, ὅτε διεδέχθην αὐτὸν, μοὶ ἀνεκοινώθη ὑπὸ τοῦ πρέσβεως τῆς Δυνάμεως ἐκείνης ἡ αὐτὴ ἀξίωσις. Ἐρευνήσας δ’ ἔμαθον τότε, ὅτι μόνη ἡ μία ἐκ τῶν τριῶν Δυνάμεων εἶχε προβάλει τὴν ἀξίωσιν ταύτην, ἡ ὑπόθεσις ὅμως ἔμεινεν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο.

§42ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ φρονῶ ἐξ ἀναγνώσεων, ὅτι αἱ πληρωμαὶ ἀπέναντι τοῦ δανείου τούτου λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν ὡς κεφάλαιον, καὶ τοῦτο, διότι αἱ Κυβερνήσεις, πληρώσασαι τοὺς δανειστὰς τῆς Ἑλλάδος, δὲν δύνανται νὰ λάβωσι τόκον παρὰ τῆς Ἑλλάδος. Εἶδον μάλιστα, ὅτι τὸ ποσὸν τῶν πρὸς τὴν Γαλλίαν ὀφειλομένων θ’ ἀποσβεσθῇ ἐντὸς 139 ἐτῶν.

§43Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἔχω πρόχειρον τὴν πληροφορίαν, ὥστε δὲν δύναμαι οὔτε νὰ ἐπιβεβαιώσω οὔτε ν’ ἀναιρέσω τὴν ὑμετέραν.

§44ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δύναμαι ν’ ἀπαντήσω ἐγὼ, ὅτι δὲν εἶναι χρεωλύσιον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον πληρόνομεν κατ’ ἔτος....

§45Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διατὶ ἐκφέρετε γνώμην; Εἶναι ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου πρέπει πρὸ ἡμῶν νὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἡ Κυβέρνησις, δὲν πρέπει δὲ νὰ σπεύδητε νὰ ἐκφέρητε ὑμεῖς γνώμην. Διὰ τοῦτο καὶ ἐγὼ ἀπέφυγα νὰ ἐκφέρω γνώμην ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας πρὸ μικροῦ ἔδιδεν ὁ ἐκ Μαντινείας συνάδελφος. Ὑπάρχει δὲ παρ’ ἐμοὶ μελέτη περὶ τῶν κατ’ ἔτος πληρονομένων τόκων καὶ χρεωλυσίων εἰς χρυσὸν ἰδίᾳ καὶ ἰδίᾳ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, κρίνω δὲ ἄξια προσοχῆς τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα παράγονται ἐκ τῆς μελέτης ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς ἀναγινώσκω καὶ ταῦτα (ἀναγινώσκει):

Ἀλλὰ τὰ ἀνωτέρω ποσά εἰσι τὰ ἐν ὅλῳ πληρωθέντα, ἤτοι τά τε εἰς χρυσὸν καὶ τὰ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πληρωθέντα εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια τῶν δανείων, καὶ εἰς ἄλλα ἔξοδα τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν, πρέπει δὲ νὰ ἀναζητήσωμεν ἰδίᾳ τὰ εἰς χρυσὸν πληρωθέντα, ἰδίᾳ δὲ τὰ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Καὶ εἰς τραπεζικὰ μὲν γραμμάτια ἐπληρώθησαν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια:

Εἰς χρυσὸν δ’ ἐπληρώθησαν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια καὶ εἰς ἄλλην ὑπηρεσίαν τῶν δανείων:

Οὕτως, ἕνεκα τοῦ κατὰ τὰ 1884 συνομολογηθέντος δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων, οἱ πληρωθέντες εἰς χρυσὸν τόκοι κατὰ τὸ 1885 ὑπερέβησαν τὰ κατὰ τὸ 1884 πληρωθέντα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην ποσὰ κατὰ 5,847,879, οἱ δὲ πληρωθέντες εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια κατὰ τὸ 1886 ὑπερέβησαν τὰ κατὰ τὸ 1885 πληρωθέντα κατὰ 2,563,793. Ὡσαύτως οἱ μὲν εἰς χρυσὸν πληρονόμενοι τόκοι καὶ χρεωλύσια, διὰ τῶν συνομολογηθέντων νέων δανείων καὶ διὰ τῆς μετατροπῆς εἰς χρυσὸν καὶ αὐτῶν τῶν ὑπαρχόντων εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια δανείων, ἀνεβιβάσθησαν ἀπὸ 15,598,152, τὰ ὁποῖα ἐπληρώνοντο κατὰ τὰ 1883, εἰς 31,266,882.75, ὅσα ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1891, ἤτοι ηὔξησαν κατὰ 15,668,730.75 φράγκων χρυσῶν· οἱ δὲ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια πληρονόμενοι τόκοι καὶ χρεωλύσια, οἵτινες ἀπὸ 4,386,623, ὅσα ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1883, εἶχον ἀναβιβασθῆ κατὰ τὸ 1887 εἰς 12,596,219, ἤτοι εἶχον αὐξήσει κατὰ 8,209,596 δραχμῶν εἰς τραπεζικὰ· μετὰ τὸ 1887, διὰ τῶν μετατροπῶν τῶν εἰς γραμμάτια δανείων εἰς δάνεια εἰς χρυσὸν, ἐμειώθησαν ἀπὸ 12,596,219 τὰ πληρωθέντα κατὰ τὸ 1887 εἰς 2,971,863, ὅσα ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ 1890, ἤτοι ἐμειώθησαν κατὰ 9,624,356 δραχμῶν εἰς γραμμάτια. Καὶ ἀνεβιβάσθησαν μὲν κατὰ τὸ 1891 εἰς 9,488,075, ἀλλ’ ἐγένετο τοῦτο, διότι κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἡ πληρωμὴ τῶν τοκομεριδίων δὲν ἐγένετο διὰ δανείων ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ ἐγένετο κατὰ μέγιστον μέρος δι’ ἀγορᾶς συναλλάγματος ἐν τῷ ἐσωτερικῷ. Σφαλερὸν καὶ πλημμελὲς ἀληθῶς ἀπεδέχθημεν σύστημα, ὄχι μόνον νὰ δανειζώμεθα εἰς χρυσὸν, ἀλλὰ καὶ νὰ μετατρέπωμεν τὰ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια δάνεια εἰς χρυσόν· οὕτως ἐπῆλθε μὲν ἐλάττωσις τῶν ποσῶν, τὰ ὁποῖα ἐπληρόνομεν διὰ τόκους εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, διότι ἀπεσβέσαμεν τὰ δάνεια τῶν 6 ἑκατομμυρίων, τῶν 25 ἑκατομμυρίων, τῶν 9 ἑκατομμυρίων καὶ τῶν 4 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ἦσαν εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια κατὰ τὴν σελίδα λʹ τῆς ἐκθέσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1891· ηὐξήσαμεν ὅμως τὰ πληρονόμενα εἰς χρυσὸν, διότι καὶ τὰ εἰρημένα δάνεια μετετρέψαμεν εἰς χρυσὸν μετὰ τῶν ἄλλων εἰς χρυσὸν συνομολογηθέντων δανείων. Ἂν δὲ ἤθελον ἀνατρέξει εἰς τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1882, διότι ὁριστικὸς δὲν ἐδημοσιεύθη, εἰς τὸν προσωρινὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1882, ὁ ὁποῖος ἐδημοσιεύθη ἐν σελίδι ιθʹ τοῦ τεύχους τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1884, ἠθέλομεν εὕρει, ὅτι κατὰ τὸ 1882 ἐπληρώθησαν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια εἰς χρυσὸν μὲν 14,983,094.20, εἰς τραπεζικὰ δὲ γραμμάτια 5,067,616. Ἡ μελέτη αὕτη παρέχει εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ὁδηγίαν, ποῦ πρέπει νὰ ἀναζητήσῃ τὴν τοσοῦτον προβαίνουσαν διαφορὰν τῆς τιμῆς μεταξὺ τραπεζικοῦ γραμματίου καὶ χρυσοῦ, τὴν τοσοῦτον προβαίνουσαν ὑπερτίμησιν τοῦ συναλλάγματος καὶ τοῦ χρυσοῦ. Ἂν κατὰ 16 ἑκατομμύρια ἀπὸ τοῦ 1883 μέχρι τοῦ 1892 ηὔξησαν αἱ εἰς χρυσὸν πληρωμαὶ τοῦ Κράτους διὰ τόκους καὶ χρεωλύσια, δύναται ἕκαστος νὰ ἐρωτήσῃ, ἂν ηὔξησαν ἐπίσης, κατὰ 16 ἑκατομμύρια τὰ ἐκ τῆς χώρας ἐξαγόμενα καὶ διὰ χρυσοῦ ἀνταλλασσόμενα προϊόντα τέχνης, βιομηχανίας ἢ τῆς γῆς, ἢ ἂν ηὔξησαν κατὰ 16 ἑκατομμύρια τὰ ἐξ ἀδήλων πόρων εἰσαγόμενα εἰς χρυσὸν χρήματα. Ἐγὼ φρονῶ, ἐκ τούτων ὁδηγούμενος, ὅτι ἡ μεγάλη ὑπερτίμησις τοῦ χρυσοῦ εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ζητήσεως, κατὰ τὸν νόμον τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς ζητήσεως ὅστις ἐφαρμόζεται ἀδυσωπήτως καὶ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, καὶ ὅτι ἐφ’ ὅσον αὐξάνει ἡ ζήτησις τοῦ χρυσοῦ, ἐπὶ τοσοῦτον προβαίνει ἡ ὑποτίμησις τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι δύο νόσοι κατατρύχουσι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, ἡ νόσος τῶν ἐλλειμμάτων ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ ἡ νόσος τῆς νομισματικῆς ἀμηχανίας· διὰ τοῦτο ἠσπάσθην καθ’ ὁλοκληρίαν τὴν γνώμην τῶν μελῶν τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ. Εἶναι σφάλμα τὸ νὰ νομίζωμεν, ὅτι, ἂν εὕρισκεν ἡ Κυβέρνησις δάνειον, ἤθελε τοῦτο βελτιώσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, ἢ ἤθελεν ἐξαγάγει τὸ Κράτος ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν ἀμηχανίαν, εἰς ἣν περιῆλθε· διότι, ἂν ζητῶμεν σήμερον 32 ἑκατομμύρια χρυσοῦ, ἵνα πληρόνωμεν διὰ τὰ χρέη ἡμῶν, θέλομεν ζητεῖ κατὰ τὸ προσεχὲς ἔτος 38 ἑκατομμύρια χρυσοῦ, ἐὰν ἠθέλομεν συνομολογήσει καὶ νέον δάνειον ἑκατὸν ἑκατομμυρίων, ἔστω καὶ ὑπὸ τοὺς αἰσιωτέρους ὅρους, ἤτοι πρὸς 90% καὶ μόνον πρὸς 6% τόκον. Ἢ ἐλπίζει τις, ὅτι ἠθέλομεν συγχρόνως δυνηθῆ ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ νὰ αὐξήσωμεν τὰ προϊόντα τῆς βιομηχανίας ἢ τῆς γεωργίας, ἵνα ἐξαγάγωμεν αὐτὰ καὶ τὰ ἀνταλλάξωμεν μὲ χρυσὸν, καλύψωμεν δ’ οὕτω τὰ 38 ἑκατομμύρια; Ἢ προσδοκᾷ τις, ὅτι, ἂν κατ’ ἔτος εὑρίσκωμεν δάνειον εἰς χρυσὸν, ἵνα δι’ αὐτοῦ καταβάλλωμεν τοὺς ἐτησίους τόκους, θέλομεν κατ’ ἔτος παράγει προϊόντα βιομηχανίας ἢ γεωργίας, τοσοῦτον περισσότερα καθ’ ἕκαστον ἔτος, ὥστε τῶν προϊόντων τούτων ἡ κατ’ ἔτος αὔξησις θέλει ἐπαρκεῖ εἰς τὴν κατ’ ἔτος προβαίνουσαν ἀνάγκην προσθέτου χρυσοῦ ἕνεκα τῆς κατ’ ἔτος συνομολογήσεως νέου δανείου; Σφάλλεται ἡ Κυβέρνησις, ἐπιδοθεῖσα εἰς τὴν ἀναζήτησιν δανείου, κρίνω δ’ ὀρθοτάτην τὴν γνώμην τῆς μειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς. Ἡ Κυβέρνησις πρέπει ἀλλαχοῦ νὰ στρέψῃ τὴν προσοχὴν αὐτῆς. Ἢ ζητεῖ δάνειον διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Ἰουλίου καὶ τοῦ Δεκεμβρίου, καὶ δυνηθῆ νὰ παρατείνῃ τὴν ζωὴν αὑτῆς ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἀδιαφοροῦσα περὶ τοῦ τί μέλλει μετὰ τοῦτο νὰ συμβῇ; Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν μεριμνῶμεν διὰ τὴν παράτασιν τῆς ζωῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ποθοῦμεν νὰ ἴδωμεν βελτιούμενα τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, διὰ ν’ ἀπαλλάξωμεν αὐτὸ ἀπὸ τὴν συμφορὰν, ἥτις τὸ ἀπειλεῖ. Κατά τινα μάλιστα πρόχειρον σημείωσιν τῶν προσωρινῶν χρεῶν τῆς Κυβερνήσεως, τὰ 100 ἑκατομμύρια τοῦ ὑποτιθεμένου δανείου, καὶ ἂν κατὰ τὴν εὐτυχῆ καὶ ἐξαιρέτως αἰσίαν ὑπόθεσιν ἤθελε συνομολογηθῆ πρὸς 90%, καὶ ἠθέλομεν ἐξ αὐτοῦ εἰσπράξει 90 ἑκατομμύρια πραγματικά, μόλις ἤθελον ἐπαρκέσει ταῦτα πρὸς ἐξόφλησιν πάντων τῶν προσωρινῶν δανείων, καὶ πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ χρεωλυσίων τοῦ ἔτους τούτου, πιθανὸν δὲ κατὰ τὸν Δεκέμβριον τοῦ παρόντος ἔτους, καίτοι δανεισθέντες 100,000,000, νὰ εὑρεθῶμεν πάλιν εἰς ἀμηχανίαν.

§46ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ ἔξοδα τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης;

§47ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὰ ἔξοδα τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης εἶναι πλέον ἔξοδα τακτικά, ἀφοῦ τὸ προϊὸν τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον συνωμολογήθη πρὸς κατασκευὴν αὐτοῦ, ἐδαπανήθη εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα πληρόνομεν νῦν δι’ αὐτὸν καθ’ ἕκαστον μῆνα, πρέπει νὰ ἐγγράφωνται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, διότι πρέπει νὰ καταβάλλωνται ἐκ τῶν τακτικῶν ἐξόδων. Ἀφοῦ ἐξωδεύσαμεν δι’ ἀνάγκας τοῦ Κράτους τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, πρέπει νῦν τὰ ἔξοδα αὐτοῦ νὰ ἐπιβαρύνωσι τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, καὶ διὰ τὴν τιμὴν τοῦ Κράτους καὶ διὰ τὸ συμφέρον αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ νὰ τελειώσῃ ἓν ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἐδαπανήθησαν μέχρι τοῦδε 18 ἕως 20 ἑκατομμύρια. Εἶπον ὅτι ἔμελλον νὰ ἀνακοινώσω ὑμῖν τὰ δαπανηθέντα διὰ τὴν Γαλλικὴν ἀποστολὴν· ταῦτα ἀνῆλθον κατὰ τὸν παρόντα πίνακα (δείκνυσι πίνακα) εἰς 3,462,720.25, δαπανηθέντα μέχρι τοῦδε ἐκ τοῦ ταμείου τῆς Ὁδοποιΐας, πλὴν τῶν κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη δαπανηθέντων ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου. Ἀλλὰ διατὶ ἐπῆλθον τὰ ἐλλείμματα ταῦτα τὰ μεγάλα; Διότι κατὰ πᾶν ἔτος ηὔξανον αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως, κατὰ τὸν πίνακα τοῦτον, ὁ ὁποῖος παριστᾷ τὰ κατὰ τοὺς ἀπολογισμοὺς δαπανηθέντα δι’ ἕκαστον τῶν Ὑπουργείων κατὰ τὰ ἔτη 1882 μέχρι 1891. Ἄν τὸν πίνακα τοῦτον μελετήσητε, θέλετε εὕρει, ὅτι ὑπῆρξεν εἷς σταθμὸς διὰ τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως, ὁ τοῦ 1885 καὶ 1886, καθ’ ὃν οὐ μόνον ἐδαπανήθησαν τακτικὰ ἔξοδα ὀλιγώτερα, ἀλλὰ τοῦτο ἐχρησίμευσεν ὡς προτροπὴ εἰς τὸν διαδεχθέντα με Πρωθυπουργὸν, ἵνα ἐμμείνῃ εἰς τὸν σταθμὸν αὐτὸν κατὰ τὰ ἔτη 1887 καὶ 1888, δὲν ἠδυνήθη ὅμως νὰ ἐπιμείνῃ μέχρι τέλους, διότι κατὰ τὰ 1889 καὶ 1890 ἤρξατο αὖθις ἡ σπουδὴ πρὸς τὴν ἀνωφέρειαν, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ αὔξησις τῶν διὰ τὴν διοίκησιν ἐξόδων. Καὶ ἐπειδὴ ὁ λόγος περὶ τοῦ 1885 καὶ 1886, προσήκει νὰ διαλάβω περὶ τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας. Περὶ τῶν ἐξόδων τούτων δὶς μέχρι τοῦδε ἠγόρευσα πρὸς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ γράφονται μὲν ἐν τοῖς πρακτικοῖς τὰ λεγόμενα, λησμονοῦνται ὅμως καὶ δὲν ἀναγινώσκονται, πρέπει δὲ νὰ ἐπαναλάβω καὶ αὖθις ὅσα ἄλλοτε εἶπον, ἀφοῦ ἑκάστοτε ἡ δημοσιογραφία γράφει περὶ τῶν ἐξόδων τούτων τῆς ἐπιστρατείας ὅ,τι θέλει. Τελευταῖον μάλιστα ἐδημοσιεύθη ἔν τινι Γαλλικῇ ἐφημερίδι, ὑπὸ στοιχεῖον Χ, διατριβὴ περὶ τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας ἐκείνης, γραφεῖσα, φαίνεται, ὑπό τινος δοκίμου, ὅστις ὅμως καὶ οὗτος ἐπλανήθη, διότι περιέλαβεν εἰς τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας καὶ τὰ συνήθη ἔξοδα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ὡς ἂν δὲν ἤθελε δαπανήσει τι τὸ Κράτος διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τοῦτο, ἐὰν ἡ ἐπιστρατεία δὲν διετάσσετο. Τῷ ὄντι πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσι τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, τὰ γενόμενα κατὰ τὸ 1885 καὶ 1886, διότι ταῦτα ἤθελον δαπανηθῆ καὶ ἂν δὲν ἤθελε διαταχθῆ ἡ ἐπιστρατεία· ἂν δ’ ἀποδεχθῶμεν ὡς τακτικὰ ἔξοδα τῶν δύο τούτων Ὑπουργείων ὅσα δι’ ἕκαστον αὐτῶν εἶχον δαπανηθῆ κατὰ τὸ ἀμέσως προηγηθὲν ἔτος, καθ’ ὃ δὲν ἐτυγχάνομεν ἐν ἐπιστρατείᾳ, θέλει ἀνευρεθῆ, ὅτι ἕνεκα τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐδαπανήσαμεν μόνον 52,220,869.63. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ κατὰ τὴν 27 Ὀκτωβρίου 1886 συνεδριάσει τῆς Βουλῆς ἔλεγεν, ὅτι προϋπελόγιζε τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 εἰς 120 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα δὲν ἔστεργε νὰ ὑπολογίσῃ ἐπὶ τόκῳ 6%, διότι ἤθελε τότε παραστήσει, ὅτι τὸ βάρος, τὸ ὁποῖον τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας προσέθηκαν εἰς τὸν ἐτήσιον προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, ἀνήρχετο εἰς 7,200,000· δὲν ἔστεργε δὲ νὰ ὑπολογίσῃ τὸν ἐτήσιον τόκον αὐτῶν οὐδ’ εἰς 7%, διότι δὲν ἠρκεῖτο οὐδ’ εἰς 8,400,000 νὰ παραστήσῃ ὅτι ἀνήρχετο τὸ ἕνεκα τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας προστεθὲν εἰς τὸ παθητικὸν τοῦ ἐτησίου προϋπολογισμοῦ βάρος· ἀλλ’ ὑπελόγιζε τὸν τόκον τῶν 120 τούτων ἑκατομμυρίων εἰς 8⅓% κατ’ ἔτος, διότι ἀνεβίβαζε τὸ ἐτήσιον τοῦτο βάρος εἰς 10 ἀκέραια ἑκατομμύρια. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν δὲ τῆς 2 Νοεμβρίου 1887, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1888, προέβη περαιτέρω, ἀναγγείλας ὡς ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 ποσὸν ἀνώτερον καὶ τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ἤτοι 127,483,000. Ἀλλὰ καὶ ἡ πρόβλεψις, ἣν ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πρῶτον, ἦτο πεπλανημένη, καὶ ἡ πληροφορία, ἣν ἔδωκεν αὐτῇ κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1887, ὅτε μάλιστα εἶχε κλείσει ἡ χρῆσις τοῦ 1886 καὶ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ θετικὰ ἀποτελέσματα, καὶ αὐτὴ δὲν ἦτο ἀκριβής, διότι κατὰ τοὺς δημοσιευθέντας ἤδη ἐπισήμους ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886, τοῦ μὲν πρώτου τούτων τὸ ἔλλειμμα συνίστατο εἰς 61,370,732.64, τοῦ δὲ δευτέρου εἰς 34,149,557.84, ἤτοι ἀμφοτέρων τῶν ἐτῶν τὸ ἔλλειμμα δὲν ὑπερέβαινε τὰ 95,520,290.48. Ἀλλ’ ἡ μέθοδος αὕτη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δι’ ἧς ἀναζητῶν τὸ ἔλλειμμα τῶν δύο ἐτῶν προσεπάθησε δι’ αὐτοῦ νὰ προσδιορίσῃ τὸ βάρος, τὸ ἕνεκα τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας προστεθὲν εἰς τὸ παθητικὸν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἡ μέθοδος, λέγω, αὕτη δὲν εἶναι ὀρθή, διότι καὶ ἄνευ τῆς ἐπιστρατείας, καὶ πρὸ τῶν δύο τούτων ἐτῶν, ἡ ἐτησία διαχείρισις κατέληγεν εἰς ἔλλειμμα· τὸ ἔλλειμμα μάλιστα τοῦ ἀμέσως προηγηθέντος ἔτους 1884, καθ’ ὃ διεχειρίζετο τὰ οἰκονομικὰ ὁ νῦν Πρωθυπουργός, εἶχεν ὑπερβῆ τὰ 30 ἑκατομμύρια. Κατὰ τὴν μέθοδον ταύτην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἂν δὲν διετάσσετο ἡ ἐπιστρατεία, καὶ δὲν ἐπήρχετο ἡ πολιτικὴ μεταβολὴ τῆς 7 Ἀπριλίου, ἐξηκολούθει δ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου νὰ κυβερνᾷ ἄνευ διακοπῆς καὶ κατὰ τὸ 1885 καὶ κατὰ τὸ 1886, τότε πρέπει νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι καὶ ἡ διαχείρισις τοῦ 1885 καὶ ἡ διαχείρισις τοῦ 1886 ἤθελον καταλήξει εἰς ποσὸν ἐλλείμματος τόσον, ὅσον ἦτο τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1884, ἤτοι νὰ μὴ παραστήσωσιν οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 ἔλλειμμα 95,520,290.48, ὅσον νῦν παρέστησαν, νὰ παραστήσωσιν ὅμως ἔλλειμμα 61,204,293.46, ἤτοι τὸ διπλάσιον τοῦ ἐκ 30,602,146.73 ἐλλείμματος τοῦ 1884, ἀφοῦ νῦν ἐπρόκειτο περὶ δύο ἐτῶν, τοῦ 1885 καὶ 1886. Οὕτω δ’ ἤθελέ τις συναγάγει, ὅτι τὸ πλεονάζον τοῦ ἐλλείμματος, εἰς ὃ κατέληξαν οἱ ἀπολογισμοὶ τῶν δύο ἐτῶν 1885 καὶ 1886, ἀνερχόμενον εἰς 34,315,997.02, εἶναι τὸ ἕνεκα τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας προστεθὲν ἔλλειμμα, καὶ ὅτι τὸ ποσὸν τοῦτο παριστᾷ τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας. Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη μέθοδος δὲν εἶναι ὀρθή, ὡς εἶπον, οὐδὲ δύναται νὰ ἀγάγῃ ἡμᾶς εἰς ἀνεύρεσιν τοῦ ἀληθοῦς ποσοῦ τῶν ἐξόδων τῆς ἐπιστρατείας· πρέπει δὲ νὰ περιορίσωμεν τὴν ἔρευναν εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς μόνον τῶν δύο Ὑπουργείων, ἤτοι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Κατὰ τοὺς δημοσιευθέντας ἀπολογισμοὺς τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1885 ἐν ὅλῳ δραχ. 40,954,188.12, καὶ κατὰ τὸ 1886 ἐδαπάνησεν ἐν ὅλῳ 51,213,852.36, ἤτοι κατ’ ἀμφότερα τὰ ἔτη ταῦτα ἐδαπάνησεν 92,168,040.48· ἂν καὶ καθ’ ἑκάτερον τῶν ἐτῶν τούτων ἐξηκολούθει κυβερνῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, δὲν διετάσσετο δ’ ἡ ἐπιστρατεία, καὶ αἱ δαπάναι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ὑπερέβαινον οὐδὲ κατὰ λεπτὸν τὰ κατὰ τὸ 1884 διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ δαπανηθέντα ὑπὸ τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ, δὲν ἤθελον τότε δαπανηθῆ 92,168,040.48, ὅσα νῦν ἐδαπανήθησαν, ἤθελον ὅμως δαπανηθῆ ὅσα ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1884, ἤτοι:

Ἑπομένως ὀλιγώτερα τῶν νῦν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας δαπανηθέντων κατὰ 47,161,982.72. Ὡσαύτως τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1885 ἐν ὅλῳ δραχ. 14,223,243.27, καὶ κατὰ τὸ 1886 ἐδαπάνησεν 6,741,313.16, ἐν ὅλῳ κατὰ τὰ δύο ἔτη 20,964,356.43. Κατὰ τὸν αὐτὸν συλλογισμὸν, ἂν καθ’ ἑκάτερον τῶν δύο ἐτῶν ἐξηκολούθει κυβερνῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, δὲν εἶχε δὲ διαταχθῆ κατ’ αὐτὰ ἡ ἐπιστρατεία, αἱ δαπάναι τοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργείου δὲν ἤθελον ὑπερβῆ οὐδὲ κατὰ λεπτὸν τὰ κατὰ τὸ προηγηθὲν ἔτος 1884 δαπανηθέντα ὑπὸ τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τῆς ναυτικῆς ὑπηρεσίας· ἑπομένως δὲν ἤθελον δαπανηθῆ ὅσα νῦν ἐδαπανήθησαν, ἤτοι 20,964,356.43, ἤθελον ὅμως δαπανηθῆ ὅσα ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1884, ἤτοι ἤθελον δαπανηθῆ καὶ

Ἑπομένως ὀλιγώτερα τῶν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας δαπανηθέντων 20,964,356.43 κατὰ 5,058,886.91.

Καὶ τὰ 52 ταῦτα ἑκατομμύρια δὲν ἐῤῥίφθησαν εἰς τὴν θάλασσαν, διότι ἐξ αὐτῶν ἐδαπανήθησαν πρὸς ἀγορὰν ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς 29,518,936.04, κατὰ τὰ ἀνὰ χεῖράς μου ἐπίσημα ἀντίγραφα τῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν λογαριασμῶν τῶν γενομένων τότε προμηθειῶν· τὸ ὑλικὸν δὲ τοῦτο, τὸ μὲν διαρκὲς καὶ μόνιμον ὑπάρχει ἔτι καὶ νῦν, καὶ δι’ αὐτοῦ πληροῦνται καὶ σήμερον ἀκόμη τοῦ στρατοῦ αἱ ἀνάγκαι, τὸ δὲ φθειρόμενον ἐχρησίμευσε κατὰ τὰ ἔτη ταῦτα εἰς τὸν στρατὸν, ἀπαλλαγέντος κατ’ αὐτὰ τοῦ δημοσίου ταμείου ἀπὸ τοῦ νὰ δαπανήσῃ εἰς ἀγορὰν αὐτοῦ. Ἀφαιρέσατε λοιπὸν ἀπὸ τὰ δαπανηθέντα ὡς εἴρηται ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας 52,220,869.63 τὰ δαπανηθέντα δι’ ἀγορὰν ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς 29,518,936.04 ἀφαιρέσατε τὰ δαπανηθέντα ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν:

Καὶ τὰ 52,220,869.63 περιορίζονται εἰς 13,671,198.25. Καὶ δὲν ζητῶ νὰ ἀφαιρέσητε ταῦτα αὐθαιρέτως, διότι ἐξ συνεπληρώθησαν ἀπὸ τοῦ χρόνου τῆς ἐπιστρατείας ἔτη, καὶ κατὰ πάντα ταῦτα τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐδαπάνησε καὶ δι’ ἱματισμὸν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, καὶ δι’ ὑλικὸν στρατωνισμοῦ καὶ στρατοπεδεύσεως, καὶ διὰ κλινοστρωμνὰς, καὶ διὰ φυσίγγια καὶ διὰ γομώσεις, ὀλιγώτερα ἢ ὅσα ἤθελε δαπανήσει, ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας ἀγορασθὲν τότε ὑλικόν. Ἂν κατὰ τὸ 1885 καὶ τὸ 1886 δὲν ἐδαπανῶντο δι’ ἀγορὰν γαιανθράκων δρ. 1,091,025.20, δὲν ἤθελε δαπανήσει κατὰ τὸ 1887 δι’ ἀγορὰν γαιανθράκων τὸ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργεῖον μόνον 139,875.36, ἀφοῦ συνήθως δαπανῶνται κατ’ ἔτος 350 χιλιάδες καὶ πλέον δι’ ἀγορὰν αὐτῶν. Ἀλλὰ δὲν εἰσήχθησαν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον 12,686,742.28 ἐκ τῆς ἐκποιήσεως ἀχρήστου ὑλικοῦ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας; Δὲν εἶναι τὸ ὑλικὸν τοῦτο ἐξ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἠγοράσθη διὰ τῶν 38,549,671.38, τὰ ὁποῖα περιλαμβάνονται εἰς τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας; Εἶναι παράλογον νὰ καταλογίζωνται εἰς βάρος τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886 πάντα τὰ ἔξοδα τῆς ἐπιστρατείας, ἀφοῦ κατὰ τὰ ἑπόμενα ἔτη εἰσεπράχθησαν χρήματα, τὰ ὁποῖα τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐπορίσθη ἐξ αὐτῶν τῶν ἐξόδων. Κατὰ τὸ 1886 διετέλεσα ἐν τῇ ἀρχῇ τέσσαρας μόνον μῆνας, τὸ ὑπόλοιπον δὲ τῆς χρήσεως τοῦ 1886, ἤτοι 18 μῆνας, διεχειρίζετο τὰ οἰκονομικὰ ὁ διάδοχός μου, καὶ ἡ διοίκησίς του ἐξετέλεσε τὴν ἀποστράτευσιν, καὶ ἡ ἀποστράτευσις ἐγένετο ἀφορμὴ δαπανῶν τεραστίων, οὐδ’ ἔπρεπε νὰ ἐπιβαρύνῃ ἐμὲ τῶν δαπανῶν τούτων ἡ εὐθύνη, ὡς δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιβαρύνῃ ἐμὲ ἡ δαπάνη τῶν 3,000,000, τῶν δαπανηθέντων διὰ τοὺς στρατῶνας τῆς Λαρίσσης. Καὶ δι’ αὐτὰ δὲν ἐδυσφόρησα· ἀλλὰ πῶς δύναμαι νὰ ἐπιτρέψω νὰ λέγωσι καὶ νὰ γράφωσιν, ὅτι ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας ἐδαπανήθησαν ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων; Καὶ πλὴν τῶν χρηματικῶν ποσῶν, τὰ ὁποῖα ἕνεκα τοῦ τότε ἀγορασθέντος ὑλικοῦ εἰσεπράχθησαν, εἴτε ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀπέφυγον νὰ δαπανήσωσιν ὅσα συνήθως ἐδαπάνων, δὲν ὑπολογίζουσι παντάπασιν οὐδ’ ὅσα δὲν εἶναι χρῆμα, ἐκαρπώθη ὅμως τὸ Κράτος; Δὲν εἰσέπραξεν ἀληθῶς τὸ Κράτος χρήματα ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ἀσκήσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως τῶν ἡλικιῶν, ὅσαι ἐκλήθησαν τότε ὑπὸ τὰ ὅπλα, ἀλλὰ πότε ἄλλοτε εἶχον τοσαῦται χιλιάδες νέων ἀσκηθῆ; Δὲν ἐπορίσθη τὸ Κράτος ἐκ τούτου οὐδεμίαν ὠφέλειαν; Ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὅτε ἐκλήθην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὡς εὗρον αὐτὴν τότε, ἦτο πολλῷ χειροτέρα ἢ ὅσον ὑπέθετον αὐτὴν ὅτε ἤμην ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει καὶ ἠρεύνον αὐτὴν ἔξωθεν. Ἂν ὁ καλούμενος τότε νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἀρχὴν ἦτο δειλὸς, ἤθελεν ἢ ἀρνηθῆ τὴν ἀρχὴν, ἢ ἀποδεχθεὶς αὐτὴν προβῆ εἰς τολμηρὰς πράξεις, αἵτινες ἠδύναντο καὶ νὰ κριθῶσιν ὡς πράξεις προδοτικαὶ, ἐν ᾗ περιπτώσει ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποσοβηθῇ ἀπὸ τοῦ Κράτους ὁ κίνδυνος. Δὲν ἐζήτησα βραβεῖον διὰ τὴν διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους κατὰ τὸ δεκαπεντάμηνον, καθ’ ὃ διετελέσαμεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἀλλὰ, καὶ ἂν ὑπάρχωσιν οἱ ἐλέγχοντες ἀτελείας, οἱ ἐπικριταὶ οὗτοι πρέπει νὰ ἀναλογισθῶσιν, ὅτι οὐδ’ ἐλάχιστον χρόνου διάστημα ἔμεινεν εἰς ἡμᾶς, ἵνα σκεφθῶμεν περὶ ἄλλου τινὸς, εἰμὴ περὶ τῆς ἀθλιότητος τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Ἴσως ἠδύνατό τις νὰ παραβάλῃ ἡμᾶς πρὸς τοὺς ἐν τρικυμίᾳ πίπτοντας ἀπὸ τοῦ πλοίου εἰς τὴν θάλασσαν καὶ δι’ ἀγῶνος ὑπερανθρωπίνου προσπαθοῦντας νὰ σωθῶσιν ἀπὸ τοῦ ὀλέθρου. Ὁ ἐμὸς συνάδελφος, ὅστις ὑπῆρξεν Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κατὰ τὸ πρῶτον δεκάμηνον διάστημα, ὁμολογῶ ὅτι ἐνεφορεῖτο ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ θάῤῥους, ὑπὸ τοῦ ὁποίου καὶ ἐγὼ, προσεπαθοῦμεν δὲ πάντες νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ἡμῶν, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ νὰ βελτιώσωμεν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ δυνατοῦ τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν, ὅπως μειώσωμεν κατὰ τὸν ὑπόλοιπον χρόνον τοὺς ἀγῶνας, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς τότε κατεβάλομεν· καὶ ἂν δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1892 ἤμεθα βέβαιοι, ὅτι εἴχομεν ἐξασφαλίσει τὸ Κράτος ἀπὸ τοῦ κινδύνου, ὅστις ἠπείλει αὐτὸ, δύναμαι ὅμως νὰ βεβαιώσω, ὅτι εἴχομεν αὐξήσει πέραν τοῦ ἡμίσεως τὰς πιθανότητας, ὅτι ἠθέλομεν ἐπιτύχει τοῦ σκοποῦ τούτου. Ἀλλὰ κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἡ τιμὴ τοῦ φράγκου εἶχεν ἀναβιβασθῆ εἰς 132 καὶ 135 λεπτὰ, ἡ δημοσιογραφία τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐκραύγαζεν, ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις ἀνεβιβάζετο ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος καὶ κατεβιβάζετο ἡ τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων. Ἠκούετε πρὸ μικροῦ, ὅτε ἀνεγίνωσκον ὑμῖν περικοπὰς ἐκθέσεων ἐκ Λονδίνου καὶ ἐκ Βερολίνου καὶ ἐκ Παρισίων, ποῖαι προσπάθειαι κατεβάλλοντο. Τότε φαίνεται, ὅτι διεγνώσθη ὁ κίνδυνος, ὁ ὁποῖος πρὸ πολλοῦ ἐνυπῆρχεν ἐν τῇ καταστάσει τῶν πραγμάτων, καὶ τὸν ὁποῖον πρὸ πολλοῦ ἡμεῖς κατηγγέλλομεν, προκαλοῦντες ἐγκαίρως πάντας νὰ μεριμνήσωσι νὰ μὴ ἀφήσωσι τὰ πράγματα νὰ φθάσωσιν ἐκεῖ, ὅπου εὕρομεν αὐτά. Τότε ἐκρίθη, ὅτι ἔπρεπε πρὸς σωτηρίαν τῆς πατρίδος νὰ κληθῶμεν ἡμεῖς νὰ παραιτηθῶμεν. Ἡ παραίτησις κρίνεται ὡς πρᾶξις ἑκουσία τοῦ παραιτουμένου, ἐν Κράτει δὲ κυβερνωμένῳ ὑπὸ κοινοβουλευτικοὺς θεσμοὺς δὲν ἐπιτρέπεται νὰ γένηται κατ’ ἀπόφασιν ἰδιόῤῥυθμον τοῦ παραιτουμένου, τοῦ Ὑπουργοῦ, ἐπιτρέπεται δὲ μόνον, ὅταν συμφέρον δημόσιον δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παραίτησιν. Καὶ ἂν τις ἤθελε διατρέξει ἐσχάτους κινδύνους, καὶ ἂν ἤθελε τὰ μάλιστα ζημιωθῆ ὡς πολιτικὸς ἀνὴρ ἢ ὡς ἄτομον, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελεν ἐξακολουθεῖ κατέχων τὴν ἀρχὴν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ παραιτηθῇ, ἵνα μὴ καταστραφῇ αὐτὸς, ἵνα μὴ ζημιωθῇ αὐτὸς, ἀλλ’ ὡς στρατιώτης ὀφείλει νὰ μένῃ ὑπηρετῶν ἕως ἂν πέσῃ, ἔστω καὶ ἂν πέσῃ νεκρός. Καὶ εὐλόγως· διότι ἡ παραίτησις τῶν κυβερνώντων καὶ ἡ ἀντικατάστασις αὐτῶν ἐπάγει μεταβολὰς, αἵτινες ἔχουσι συνεπείας, αἱ δὲ συνέπειαι αὐτῶν εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ χειροτερεύσωσι τὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους, ὑπέχει δὲ τότε τὴν ἐπὶ τούτῳ εὐθύνην ὁ παραιτηθεὶς, ὅστις δὲν κατέλιπε τὴν ἀρχὴν ἕνεκα τοῦ δημοσίου συμφέροντος. Διὰ τοῦτο ἐδηλώσαμεν πρὸς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀφορμὴν νὰ παραιτηθῶμεν, καὶ ὅτι σεβόμεθα τὴν ἀκεραιότητα τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ἀπονέμει εἰς τὸ Στέμμα, τοῦ νὰ ἀπαλλάξῃ ἡμᾶς τῆς ὑπηρεσίας. Κατὰ πᾶσαν μεταβολὴν τοῦ Ὑπουργείου τὰ διατάγματα τοῦ διορισμοῦ τῶν διαδόχων προσυπογράφει ὁ ἀντικαθιστάμενος καὶ παραδίδων τὴν ἀρχὴν Ὑπουργὸς, καταδηλῶν διὰ τῆς ὑπογραφῆς ταύτης, ὅτι ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην. Ἐγὼ δὲν προσεκλήθην εἰς τὰ Ἀνάκτορα, ἵνα προσυπογράψω τὸ διάταγμα τῆς παύσεως ἡμῶν καὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ διαδόχου μου, ἐφηρμόσθη δὲ διάταξις τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν, ἀρνουμένου τοῦ ἀντικαθισταμένου Πρωθυπουργοῦ νὰ προσυπογράψῃ, ὑπογράφει ὁ διάδοχος, ἂν καὶ ἐγὼ δὲν εἶχον προσκληθῆ παντάπασι νὰ ὑπογράψω, ὁμολογῶ ὅμως, ὅτι, καὶ ἂν προσεκαλούμην νὰ προσυπογράψω, ἤθελον ἀρνηθῆ, διότι δὲν ἦτο προσῆκον νὰ ἀναλάβω ἐγὼ τὴν εὐθύνην τοῦ πράγματος. Ὅτε ὁ κ. Σταυρόπουλος, νομικὸς τὸ ἐπάγγελμα, ἀπηύθυνεν ἐπερώτησιν καὶ ἐκάλει ἐμὲ νὰ δηλώσω εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους τῆς παύσεως τοῦ Ὑπουργείου, ἠπόρησα, διότι ἐγὼ δὲν γνωρίζω, διατὶ ἐπαύθην. Τοῦτο ἐγνώριζε καὶ γνωρίζει ὁ νέος Πρωθυπουργὸς, ὅστις προσυπέγραψε τὸ διάταγμα, καὶ ὁ ὁποῖος, δεχθεὶς τὴν ἐντολὴν, ἀνέλαβε τὴν εὐθύνην τῆς μεταβολῆς. Ἀλλ’ ὡς δὲν δύνανται οἱ κυβερνῶντες ἰδιοῤῥύθμως νὰ παραιτῶσι τὴν ἀρχὴν, καὶ ἐκεῖνος, ὅστις καλεῖται νὰ ἀναδεχθῇ τοῦ Ὑπουργοῦ τὰ καθήκοντα, ὀφείλει νὰ ἦναι πεπεισμένος, ὅτι προτείνεται αὐτῷ τὸ ὑπουργικὸν ἀξίωμα χάριν τοῦ συμφέροντος τῆς πατρίδος, καὶ προσέτι ὅτι εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ θεραπεύσῃ διὰ τῶν ὑπηρεσιῶν του τὸ συμφέρον τοῦτο τῆς πατρίδος. Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὅστις μὲ διεδέχθη, ἐπίστευεν, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ὑπεδείκνυε τὴν ἀπομάκρυνσιν ἡμῶν ἀπὸ τὰ πράγματα, καὶ εἶχε πλήρη πεποίθησιν εἰς ἑαυτὸν, ὅτι θέλει σώσει αὐτὴν ἀπὸ τοῦ οἰκονομικοῦ κινδύνου, τὸν ὁποῖον, ὡς ἀνεγίνωσκον τότε ἐν ταῖς ἐφημερίσι, προέβαλον ὡς αἰτίαν καὶ ἀφορμὴν, ὑπαγορεύσασαν τὴν ἀπόφασιν τῆς 17 Φεβρουαρίου; Τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μαντινείας λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ἐπερωτήσῃ ὁ κ. Σταυρόπουλος, οὐχὶ δὲ ἐμὲ, διότι οὐχὶ ἐγὼ, ἀλλ’ ἐκεῖνος γιγνώσκει τὰ περὶ τούτου. Ἡμέραν τινὰ, καθ’ ἣν συνεζητεῖτο νομοσχέδιόν τι, δὲν ἐνθυμοῦμαι δὲ ποῖον νομοσχέδιον, εἶδον ἀναβάντα τὸ βῆμα τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μαντινείας, καὶ ἐξενεγκόντα μὲν γνώμην ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, μεταστάντα ὅμως εἰς ἄποψιν τῆς γενικῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, καὶ παραστήσαντα πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ Κράτος κατεστάθη ἀνίκανον νὰ ἐκπληρώσῃ ἐμπροθέσμως ἀκεραίας τὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ· ἐπρότεινε μάλιστα τότε γνώμην τινὰ πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας. Ὅτε δ’ ἐξῆλθον τῆς αἰθούσης ταύτης, ἔλεγον κατ’ ἐμαυτὸν, πόθεν ἐπορίσθη ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν γνώμην ταύτην; Ἐπορίσθη αὐτὴν ἐκ τῆς διοικήσεως τῶν οἰκονομικῶν, τὴν ὁποίαν διεχειρίσθη καθ’ ὃν χρόνον ἦτο Πρωθυπουργός; Ἀλλ’ ἂν τοιαύτην ἐσχημάτισε τότε γνώμην, διατὶ τότε δὲν προέβη εἰς τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς, ἵνα μὴ ἀναγκασθῇ νὰ συνομολογήσῃ δάνειον, οἷον τὸ τῶν 16,500,000, τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν εἶναι ἐκ τῶν δανείων τῶν συνιστώντων τὴν εὐρωστίαν τῶν οἰκονομικῶν τῶν Κρατῶν. Καὶ ἂν δὲν εἶχε τὴν γνώμην ταύτην περὶ τούτου τότε, ἐσχημάτισεν αὐτὴν μετὰ τὴν παραίτησίν του, μετὰ ταῦτα; Εἰς ποίαν διοίκησιν λοιπὸν ἀποδίδωσι τὴν τοιαύτην χειροτέρευσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἕνεκα τῆς ὁποίας τοῦτο κατεστάθη ἀνίκανον πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, ἀφοῦ δὲν ἦτο ἀνίκανον ὅτε διεδέχθη ἡμᾶς ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ διεχειρίζετο αὐτὸς τὰ οἰκονομικά; Κρίνει, ὅτι ἡ χειροτέρευσις προῆλθε μετὰ τὴν παραίτησίν του, εἴτε ἕνεκα τῆς διοικήσεως αὐτοῦ, ἢ ἕνεκα τῆς διοικήσεως τοῦ διαδεξαμένου αὐτὸν, τοῦ κ. ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ; Δὲν πρέπει νὰ ἀποκρύψω, ὅτι, ἂν παραβάλῃ τις τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἔκειντο προχθὲς, τὴν 31 Δεκεμβρίου 1892, πρὸς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔκειντο κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου 1892, θέλει εὕρει αὐτὴν ἀληθῶς χειροτερεύσασαν, καὶ τὴν χειροτέρευσιν ταύτην δὲν πρέπει νὰ ἀποδώσω ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν τετράμηνον διοίκησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, ἢ εἰς τὴν ἔκτοτε ἑπτάμηνον διοίκησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου. Ἂν, ὅτε ἤμην νέος, ἡ καρδία μου δὲν εἶχεν εὐτυχῶς θερμανθῆ ποτὲ ὑπὲρ τὸ μέτρον ὑπὸ φιλαυτίας, ἀπεῖχον δὲ πάντοτε ἄνευ λόγου καὶ ἐξ ἰδιοτελείας νὰ διαβάλλω ἢ νὰ διασύρω τὴν ὑπόληψιν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τοῦ τόπου μου, οὐδ’ ἐδημιούργησα κατ’ αὐτῶν αἰτιάσεις, τὰς ὁποίας ἐγνώριζον ὅτι δὲν ἦσαν βάσιμοι, κατὰ πλείονα λόγον δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ αἰτιαθῶ σήμερον οὔτε τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας Βουλευτοῦ, οὔτε τοῦ κ. ἐκ Μεσολογγίου, καὶ νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι ἡ διοίκησις τῶν τελευταίων τούτων μηνῶν ἦτο ἡ αἰτία τῆς ἀπὸ τῆς 17 Φεβρουαρίου μέχρι τοῦ χρόνου τούτου, τὸν ὁποῖον διανύομεν, τοσαύτης χειροτερεύσεως τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ἡ χειροτέρευσις αὕτη ἦτο φυσικὴ καὶ ἀναπόφευκτος συνέπεια τῆς κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου ἐπελθούσης μεταβολῆς. Ἐν ᾧ τότε τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους ἐτύγχανον ἐν ᾗ καταστάσει τότε ἐτύγχανον, ὥστε οἱ τότε κυβερνῶντες νὰ ἀγωνιῶσι, προσπαθοῦντες πῶς νὰ προσθέσωσι μίαν ἀκόμη πιθανότητα εἰς ἐκείνας, τὰς ὁποίας εἶχον κατορθώσει νὰ συλλέξωσιν, ὅτι θέλουσι δυνηθῆ νὰ ἀποσοβήσωσι τὸν κίνδυνον’ ἐν τῷ μέσῳ τοιαύτης καταστάσεως, νὰ ἀποπέμπηται ἀποτόμως ἡ Κυβέρνησις, νὰ δημιουργῆται ἀναγκαίως ἕνεκα τούτου πολιτικὸν ζήτημα, νὰ ἐπέρχηται κρίσις κοινοβουλευτική, νὰ διαλύηται ἡ Βουλή, νὰ ἐγείρωνται ἕνεκα τῆς διαλύσεως αὐτῆς πάντα τὰ πολιτικὰ συμφέροντα καὶ τῶν Βουλευτῶν τῆς διαλυομένης Βουλῆς, καὶ ἐκείνων οἵτινες ἔμελλον νὰ ἐκτεθῶσιν εἰς τὸν ἐπικηρυχθέντα ἐκλογικὸν ἀγῶνα, καὶ πάντων τῶν πολιτῶν, καὶ αὐτῶν τῶν ἐνδημούντων μὴ πολιτῶν, ὅσοι ἔχουσιν οἱαδήποτε ἐν τῇ χώρᾳ συμφέροντα, νὰ ἀποτραπῇ δ’ οὕτως ἡ προσοχὴ πάντων ἀπὸ τοῦ οἰκονομικοῦ κινδύνου καὶ ἀπὸ τῶν πρὸς ἀποτροπὴν αὐτοῦ κοινῶν προσπαθειῶν, καὶ νὰ στραφῇ εἰς τὰς κάλπας, εἰς τοὺς δήμους τῶν Κτημενίων ἢ τῆς Κιμώλου, ταῦτα ἤρκουν διὰ νὰ ἐπιφέρωσι τὴν χειροτέρευσιν ταύτην. Συνετέλεσαν βεβαίως εἰς αὐτὴν καὶ ἄλλα ἐπελθόντα ἕνεκα τούτου συμβεβηκότα. Αὔξησις ἐξόδων, ἀναπόφευκτον ἀποτέλεσμα τῆς κυβερνητικῆς μεταβολῆς, τῆς ἀντικαταστάσεως πληθύος ὑπαλλήλων, τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν. Ἐλάττωσις ἐσόδων, ἀναπόφευκτον ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν, καθ’ ἃς μάλιστα ἀναστέλλονται καὶ αἱ εἰσπράξεις. Ἀλλὰ προσέτι ἐπῆλθε καὶ ἀνακοπὴ τῶν ἐργασιῶν, αἵτινες ἦσαν ἐν κινήσει καθ’ ὃν χρόνον ἐπῆλθεν ἡ ὑπουργικὴ μεταβολή. Προσέφυγον εἰς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς ἐδημοσίευσεν, οὐχὶ ὡς Βουλευτής, ἀλλ’ ὡς Πρωθυπουργός. Κατὰ τύπους πρέπει νὰ ἐπικρίνῃ τις τὸ πρόγραμμα τοῦτο, διότι τὰ πολιτικὰ προγράμματα δὲν εἶναι συνήθως ἀγγέλματα τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλὰ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἵτινες προβάλλουσιν ἑαυτοὺς ὑποψηφίους κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καὶ ἀναγγέλλουσιν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς των ποῖά τινα φρονοῦσι περὶ τῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους, ἵνα πείσωσιν αὐτοὺς καὶ τύχωσι τῆς ψήφου των· τὰ κυβερνητικὰ ἀγγέλματα διαφέρουσι τῶν ἐκλογικῶν, τὰ ὁποῖα ἐκδίδουσιν οὐχὶ οἱ κυβερνῆται, ἀλλ’ οἱ ὑποψήφιοι κατὰ τὰς ἐκλογὰς, ἐν ᾧ διὰ τῶν κυβερνητικῶν μεταδίδουσιν οἱ κυβερνῶντες εἰς τοὺς πολίτας τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, τὰ σχέδια αὐτῆς, εἴτε περὶ τῆς διοικήσεως, εἴτε περὶ τοῦ στρατοῦ, εἴτε περὶ τοῦ ναυτικοῦ, ἢ μεταδίδουσι τὰς σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τὰ ἐκλογικὰ προγράμματα δὲν ἐπιτρέπεται νὰ περιβάλλῃ ἡ ἐπισημότης, ἡ αὐθεντικὴ ἰδιότης τοῦ ἐκδιδόντος αὐτὰ, διότι τότε οἱ ἐκδόντες αὐτὰ δὲν παρίστανται πρὸ τῶν ἐκλογέων ὡς πολῖται, ἀλλὰ παρίστανται ὡς ἀρχὴ, ὡς ἐξουσία, ἀδικοῦσι δὲ τοὺς ἀντιπάλους των, καθιστῶντες ἄνισον τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα· πρὸ τῶν καλπῶν δὲ παρουσιάζονται οἱ ψηφοφορούμενοι, καὶ ἂν τυγχάνωσιν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἄοπλοι καὶ γυμνοὶ, οἷοί εἰσι καὶ οἱ ἄλλοι ὑποψήφιοι, οὐχὶ δὲ περιβεβλημένοι τὴν πανοπλίαν τὴν κυβερνητικήν. Διὰ τοῦτο πρὸ εἴκοσιν ἐνιαυτῶν ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἠκυρώθη ἡ ἐκλογὴ τῆς Σάμης διότι ὁ ἐκ ταύτης ἀναδειχθεὶς βουλευτὴς κ. Κόκκινος εἶχε παρασταθῆ εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας περιβεβλημένος τὴν στρατιωτικὴν αὑτοῦ στολήν. Ἀλλ’ ἂν ἐκφέρω τὰς παρατηρήσεις ταύτας κατὰ τοῦ τύπου τοῦ ἐκλογικοῦ προγράμματος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ μετέλθω τὸ ὕφος, τὸ ὁποῖον μετῆλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτε ἡμέραν τινὰ, μὴ παρευρισκομένου ἐμοῦ ἐν τῇ συνεδριάσει, ὡμίλησε περὶ τοῦ προγράμματος τοῦ προκατόχου του. Ἐγὼ ἐξ ἐναντίας ἔσπευσα νὰ ἀναγνώσω αὐτὸ, οὔτε ᾐσθάνθην τὸ αἴσθημα τῆς ὀλιγωρίας, τὸ ὁποῖον κατεδήλωσεν ὁ κ. ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, ὁ διαδεξάμενος αὐτὸν, ὅτι ᾐσθάνθη. Ὅθεν ἀνέγνων τὸ πρόγραμμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς 18 Φεβρουαρίου, καὶ ἐπληροφορήθην ἐξ αὐτοῦ, πῶς κατὰ τὴν 21 Μαρτίου ἔκρινε περὶ τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων (ἀναγινώσκει ἐκ τοῦ φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως», δι’ οὗ εἶχε δημοσιευθῆ τὸ πρόγραμμα τοῦτο): «...Θέλομεν ἐπιζητήσει πᾶσαν δυνατὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, καὶ πρὸς τοῦτο, ἔνθεν μὲν ἐπαυξήσει τὰ ἔσοδα διὰ τῆς ἐκμεταλλεύσεως τῶν ἐθνικῶν πόρων, διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως καὶ βελτιώσεως τῆς κειμένης περὶ ἐπιβολῆς καὶ εἰσπράξεως τῶν φόρων νομοθεσίας, ἔνθεν δὲ θέλομεν ἐλαττώσει τὰς δαπάνας, πᾶσαν δυνατὴν οἰκονομίαν ποιούμενοι πρὸς ἐπίτευξιν ἀληθοῦς καὶ πραγματικοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἀνόρθωσιν τῆς δημοσίας πίστεως.....» Λοιπὸν κατὰ τὴν 21 Μαρτίου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας δὲν ἔκρινεν ἀπέλπιδα τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν, οὐδὲ τὸ Κράτος ἀνίκανον εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του· ἐξ ἐναντίας ἔκρινεν αὐτὴν δεκτικὴν βελτιώσεως, καὶ ὑπισχνεῖτο ὅτι τὴν βελτίωσιν ταύτην αὐτὸς ἤθελεν ἐπιφέρει. Τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος δὲν ἦσαν τότε ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς, δὲν ἠπείλουν κίνδυνόν τινα, διότι ἤθελε καταγγείλει αὐτὸν τότε ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας· μόνον τὴν ἀνάγκην βελτιώσεων κατήγγειλε, καὶ τὰς βελτιώσεις ταύτας ἀνήγγειλεν ὅτι ἤθελεν ἀπεργασθῆ διὰ νόμων περὶ φορολογίας καὶ εἰσπράξεως, οἵτινες ἤθελον ἐπιφέρει μετὰ ἓν ἢ μετὰ δύο ἔτη τὰς ζητουμένας βελτιώσεις, καὶ δι’ οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας ὡσαύτως διὰ νόμων ἢ καὶ διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἤθελεν ἐπιδιώξει. Ἡ χειροτέρευσις λοιπὸν, ἡ ἀπελπιστικὴ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν, τὴν ὁποίαν κατήγγειλε τελευταῖον, δὲν ὑπῆρχε τότε, ἐπῆλθε κατόπιν· ἐκ τίνος δ’ ἐπῆλθεν; Ἐπῆλθεν ἐκ κακῆς διοικήσεως τῶν οἰκονομικῶν εἴτε αὐτοῦ τούτου, τοῦ καταγγείλαντος προχθὲς τὴν ἀνικανότητα τοῦ Κράτους εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών του, τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, εἴτε τοῦ διαδεξαμένου αὐτὸν κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου; Καὶ ἂν δὲν ἀποδώσητε τὴν τοσαύτην χειροτέρευσιν εἰς τὴν κατὰ τὸ δεκάμηνον τοῦτο διαχείρισιν αὐτῶν, δὲν πρέπει νὰ ἀποδώσητε αὐτὴν εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν ἀπότομον κυβερνητικὴν μεταβολήν; Βεβαίως ἡ ἐνεστῶσα κατάστασις τυγχάνει συνέπεια τῆς μεταβολῆς ἐκείνης καὶ τὴν εὐθύνην ἐπὶ ταύτῃ ὑπέχει ὁ στέρξας τότε νὰ συμπράξῃ εἰς τὴν μεταβολὴν, δεχόμενος τὴν πρωθυπουργίαν, καὶ πάντες δ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες διὰ φωνῶν καὶ κραυγῶν προεκάλουν καὶ προσελιπάρουν τὸ Στέμμα, ἵνα προβῇ εἰς αὐτήν. Καὶ ἀπέναντι τῆς ἀμηχανίας, τὴν ὁποίαν κατήγγειλεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, παραστήσας ὅτι τὸ Κράτος κατεστάθη ἀνίκανον νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του, ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ διάδοχος ἐκείνου, παριστᾷ τὸ Κράτος εὔρωστον οἰκονομικῶς, καὶ τὴν κατάστασιν ὁμαλὴν, ἐξήρτησε δὲ τὸν προϋπολογισμὸν, ὃν εἰσήγαγεν, ἐκ δανείου. Ἂν εὕρῃ δάνειον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, οὐδεμίαν ἔχει ἀνησυχίαν περὶ τοῦ ἐνεστῶτος ἢ περὶ τοῦ μέλλοντος· ἐγὼ ὅμως φρονῶ, ὅτι, ἂν τώρα ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν κατεστάθη κακὴ, πολὺ θέλει χειροτερεύσει, ἂν εὑρεθῇ τὸ ζητούμενον ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δάνειον, καὶ συνομολογηθῇ τοιοῦτον. Ἂν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὕρῃ τὸ δάνειον, ἓν μόνον θέλει κατορθώσει, ὅτι θέλει παρατείνει τὸν κυβερνητικὸν βίον του ἐπί τινας μῆνας ἢ ἐπὶ ἓν ἔτος, ἀναλόγως τοῦ ποσοῦ τοῦ δανείου, ἀλλὰ θέλει καταστήσει δεινοτέραν τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Τὸ δάνειον ὑπηρετεῖ ἐπί τινα χρόνον τὰ πρόσωπα τῶν Ὑπουργῶν, ἀλλὰ καταστρέφει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Δεινὰ ὄντως κατεστάθησαν τὰ οἰκονομικὰ τῆς πατρίδος ἡμῶν, διότι τρία ἔτη τὸ πρῶτον, τέσσαρα δὲ ἔτη τελευταῖον, εἴτε ἐκλείομεν τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ ἀφίνομεν τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου νὰ διοικῇ αὐτὰ, καθ’ ὃν τρόπον τὰ ἐδιοίκει, εἴτε ὑπεστηρίζομεν αὐτὸν, καθ’ ὃν τρόπον οὐδένα ἄλλον πολιτικὸν ἄνδρα εἴχομέν ποτε ὑποστηρίξει· ἐπὶ τέλους δὲ προέβημεν εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς 17 Φεβρουαρίου, ἥτις συνεπλήρωσε τὸ ἔργον. Καὶ τώρα ἂν δὲν εὑρεθῇ τὸ δάνειον; Ἀμηχανία. Καὶ ἂν εὑρεθῇ; Ἀναβολὴ μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος τῆς ἀμηχανίας, ἀλλὰ μετά τινας μῆνας, μετὰ ἓν ἔτος, ἀμηχανία πολλῷ μᾶλλον ἀμήχανος καὶ δεινὴ, πλήρης δὲ τότε ἀνικανότης, ἵνα ἐκπληρώσῃ ἐμπροθέσμως ἀκεραίας τὰς ὑποχρεώσεις του. Ἀλλὰ τότε οἱ δανεισταὶ τῶν προηγουμένων δανείων θέλουσιν εὐλόγως κραυγάσει κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ θέλουσιν αἰτιαθῆ αὐτῆς, ἢ θέλουσιν ἀποδώσει εἰς αὐτὴν κακοπιστίαν, διότι, διὰ νὰ συνομολογήσῃ τὸ τελευταῖον τοῦτο δάνειον, ἐμείωσε τὰς ἐγγυήσεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον χορηγηθῆ ὑπὲρ τῶν δανειστῶν τῶν προηγουμένων χρεῶν, διότι οἱ εἰδικοὶ φόροι, οἵτινες θέλουσι προσδιορισθῆ πρὸς ἐγγύησιν ἀποκλειστικὴν τοῦ νέου δανείου, περιελαμβάνοντο εἰς τὰς ἐγγυήσεις, αἵτινες εἶχον προσδιορισθῆ διὰ τὰ προηγούμενα δάνεια, ἀφῄρεσε δ’ αὐτοὺς ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τοὺς προηγουμένους δανειστὰς, καὶ παρεχώρησεν αὐτοὺς εἰδικῶς πρὸς εὕρεσιν τοῦ νέου δανείου, καταστήσασα ἥσσονα τὴν θέσιν τῶν δανειστῶν τῶν παλαιῶν δανείων. Ἂν δ’ ἀποδοθῇ εἰς τὴν κυβερνητικὴν ταύτην πρᾶξιν πρόθεσις, τὰ μάλιστα θέλει τρωθῆ ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Κράτους, ἕνεκα πράξεως μὴ ἐπιτρεπομένης ὑπὸ τῆς τιμῆς. Ἀλλαχοῦ, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, πρέπει νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν· πρέπει νὰ ἀσχοληθῶμεν πρὸ παντὸς εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, συγχρόνως δὲ νὰ ἐλαττώσωμεν ἐπὶ τοσοῦτον τὰ ἔξοδα ἡμῶν, ὥστε νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐπαρκέσωμεν διὰ τῶν τακτικῶν ἐσόδων ἡμῶν καὶ εἰς τὰς διὰ τὴν ἐνίσχυσιν ταύτην ἐπαγομένας δαπάνας. Μόνον ἡ ἐνίσχυσις τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, μόνον ἡ αὔξησις αὐτῆς θέλει σώσει τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν. Εἰς ταύτην πρέπει πάντες νὰ ἐπιδοθῶμεν, ἐνισχύοντες, ὅσῳ δυνάμεθα περισσότερον, τὴν γεωργίαν, τὴν ἐμπορίαν, τὴν βιομηχανίαν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ παραγάγωμεν περισσότερα ἢ ὅσα παράγομεν νῦν...

§48ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τό γε νῦν, ἡ οἰκονομία.

§49ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. Ἀλλ’ ὡς συμβαίνει πάντοτε, Κύριοι, ἐν ἡμέραις κινδύνων καὶ συμφορῶν καὶ ἄλλα ἐπέρχονται δεινά. Ἡ ἰδιοτέλεια εἶναι φυσικὸν αἴσθημα εἰς τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ’ ἡ προσήλωσις εἰς τὸ ἴδιον ἐγὼ κρατεῖ καθ’ ὑπερβολὴν ἐν τῇ φυλῇ, τῆς ὁποίας ἀποτελῶ μέρος. Καὶ κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δόξης τῆς Ἑλλάδος, ὅτε ἡ εὐφυΐα καὶ ἡ σοφία τῶν ἡμετέρων προγόνων ἐλάμπρυνεν ἐν τῇ ἀρχαιότητι τὴν χώραν ταύτην, καὶ τότε οἱ πρόγονοι ἡμῶν ἦσαν ἄριστοι ὡς μέλη τῆς κοινωνίας· ἀλλὰ δὲν ἦσαν ἄριστοι ὡς πολῖται, διότι δὲν εἶχον τὴν δύναμιν νὰ ὑποτάξωσιν εἰς τὸ γενικὸν συμφέρον τὸ ἴδιον αὐτῶν ἀτομικὸν συμφέρον, πολλάκις δὲ τὰ συμφέροντα ταῦτα ἀντηγωνίσθησαν πρὸς ἄλληλα. Εἶναι τάχα τοῦτο ἕνεκεν ἐπιῤῥοῆς τοῦ κλίματος; εἶναι ὁ χαρακτὴρ τῆς φυλῆς; Δὲν γνωρίζω. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τοὺς προηγηθέντας χρόνους, καὶ κατὰ τοὺς χρόνους τούτους, καὶ ἐγὼ αὐτὸς κατὰ τὸν βίον μου ἐβεβαίωσα, ὅτι τὰς ἀτομικὰς καὶ κοινωνικὰς ἀρετὰς τοῦ Ἕλληνος οὐδεὶς οὐδενὸς Κράτους πολίτης ἔχει, αἱ ἀρεταὶ ὅμως αὐταί εἰσιν εἴτε ἀτομικαὶ εἴτε κοινωνικαί. Ἀρεταὶ τῆς φυλῆς εἶναι νὰ ὁρμᾶταί τις ἐκ τοῦ μηδενὸς, νὰ ἐξέρχηται εἰς τὴν κοινωνίαν μὴ ἔχων οὐδ’ ὀβολὸν, νὰ ἀγωνίζηται ἐν τῷ βίῳ ἐκθύμως, ἵνα κερδήσῃ μικρόν τι ἡμερομίσθιον, νὰ ὑποβάλληται εἰς τὰς ἐσχάτας στερήσεις, νὰ παρασκευάζῃ μικρόν τι περίσσευμα, νὰ φυτεύῃ ἄμπελον, νὰ οἰκοδομῇ οἰκίσκον, ὅπως τεθῇ ὑπὸ στέγην, νὰ ἀγοράζῃ μετ’ ὀλίγον ἀγρὸν καὶ κτήματα, νὰ ἔρχηται εἰς γάμον, νὰ φροντίζῃ περὶ ἐκπαιδεύσεως τῶν υἱῶν του καὶ τῶν θυγατέρων του, νὰ οἰκονομῇ τὰς προῖκας τῶν θυγατέρων του, ἵνα ἀποκαταστήσῃ αὐτὰς μετὰ συζύγων μετερχομένων ἐπάγγελμα εὐγενέστερον ἐκείνου, ὅπερ μετήρχετο αὐτὸς, καὶ νὰ κρίνῃ ἑαυτὸν εὐτυχῆ, ἐὰν ἴδῃ τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἐκλεγόμενον Βουλευτὴν (γέλωτες). Ἀρετὴ τῆς φυλῆς εἶναι νὰ δέχηται ὑπὸ τὴν στέγην του τὸν ἄγνωστον διαβάτην, καὶ νὰ μὴ φείδηται οὐδενὸς, ἵνα περιθάλψῃ αὐτὸν, νὰ συγκινῆται ἐπὶ τοῖς ἀλλοτρίοις δυστυχήμασι καὶ συμπαθῇ πρὸς τὰ θύματα τῆς τύχης, νὰ οἰκτείρῃ τοὺς δυστυχεῖς καὶ νὰ ἐλεῇ αὐτούς. Τὰ προσόντα ταῦτα δὲν ἔχουσι πάντες οἱ λαοί. Εἶναι ἀξιοθαύμαστος ἡ πρὸς τοὺς κόπους καὶ τὰς περιπετείας τοῦ βίου ἀντοχὴ τοῦ Ἕλληνος, ἡ λιτότης καὶ ἡ φειδὼ αὐτοῦ, ἡ εὐφυΐα καὶ τὸ ἐπιχειρηματικὸν, ἡ τόλμη καὶ τὸ ῥιψοκίνδυνον αὐτοῦ. Ἀλλὰ κατὰ τὸν δημόσιον βίον δὲν διαφέρομεν ἀπὸ τοὺς ἐνδόξους προγόνους μας. Ὡς τότε, οὕτω καὶ τώρα συμβαίνει, ὅταν ἐπιφαίνηται κίνδυνος, ἀπειλῶν τὰ δημόσια, δὲν κρίνεται ἄτοπον νὰ ἐπιζητήσῃ τις νὰ ὠφεληθῇ καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ· ὁ εἷς ζητεῖ νὰ παρωθήσῃ τὸν γείτονα, ἵνα ἐκτοπίσῃ αὐτὸν καὶ λάβῃ τὴν θέσιν του, ὁ ἕτερος, ἵνα παρασταθῇ κρείττων, δὲν διστάζει νὰ ἐγκαλέσῃ τὸν ἀντίπαλον ὡς αἴτιον τῶν κινδύνων, οὐχὶ δὲ σπανίως καὶ ἐν γνώσει τῆς ἀθωότητός του, ἀλλ’ ἐξ ἐπιθυμίας νὰ καταστήσῃ αὐτὸν ἀνίκανον πρὸς περαιτέρω ἀνταγωνισμόν· καὶ ἂν δὲν κατώρθωσε νὰ ἔχῃ ἰδίαν δύναμιν, ἢ δὲν δύναται ν’ ἀρυσθῇ τοιαύτην ἐκ τοῦ τόπου, δὲν εἶναι ἀσύνηθες νὰ τολμήσῃ νὰ διανοηθῇ καὶ τοῦ καθεστῶτος τὴν μεταβολὴν, διὰ νὰ δημιουργήσῃ καὶ αὐτὸς ἀλλαχοῦ θέσιν τινὰ, καὶ πορισθῇ δύναμιν ἔστω, καὶ κατ’ ἄλλον τρόπον ἢ κατ’ ἐκεῖνον, κατὰ τὸν ὁποῖον πορίζεταί τις τὴν δύναμιν ἐν κοινοβουλευτικῷ Κράτει. Ἂν ἓν κόμμα ἡμάρτησεν ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν κοινῶν, κάτω τὰ κόμματα! πόλεμος κατ’ αὐτῶν ἀμείλικτος! Ὑβρίζονται ταῦτα ὡς ἀγέλαι, καὶ οἱ ἡγέται αὐτῶν ὡς ἀγελάρχαι, καὶ φωναὶ πρὸς τὸν Βασιλέα: «Βασιλεῦ! σῶσον τὸν τόπον, κάλεσον ἡμᾶς εἰς τὴν ἀρχὴν, δὸς ἡμῖν δύναμιν, ἣν οὐκ ἔχομεν». Φυσικὸν πρᾶγμα. Ζητοῦσι δύναμιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχουσι, καὶ ἐπειδὴ δὲν δύνανται νὰ ἀποκτήσωσιν αὐτὴν ἐκ τοῦ τόπου, ἐπειδὴ δὲν δύνανται νὰ τὴν ἀποκτήσωσιν ἐν τῇ χώρᾳ, ζητοῦσιν αὐτὴν ἀπὸ τὸ Στέμμα. Εἰς τὸ Στέμμα ἀνέθηκε τὸ Σύνταγμα πολλὰ καὶ μεγάλα δικαιώματα, καὶ ἕνεκα τούτου ἔχει τὴν δύναμιν νὰ περιβάλλῃ μὲ δύναμιν τοὺς πολίτας· αὐτὴν δὲ τὴν εὐδοκίαν τοῦ Στέμματος ζητοῦσιν οἱ ἄνθρωποι νὰ χρησιμοποιήσωσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι Πολιτεία, ἐν ᾗ λειτουργοῦσι κοινοβουλευτικοὶ θεσμοὶ, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ κοινοβουλευτικῶν κομμάτων· καὶ οὐ μόνον Πολιτεία, ἥτις κυβερνᾶται ὑπὸ κοινοβουλευτικοὺς θεσμοὺς, ἀλλὰ καὶ ἐκείνη, ἥτις κυβερνᾶται ὑπὸ τὰ λεγόμενα συνταγματικὰ πολιτεύματα, τὰ ὁποῖα λειτουργοῦσιν ἔτι πολλαχοῦ τῆς Εὐρώπης. Γνώμην ἐνέχουσαν τὴν ἔννοιαν τῆς μομφῆς κατὰ Κρατῶν οὕτω κυβερνωμένων δὲν τολμῶ νὰ ἐκφράσω· διότι ἕκαστον Κράτος ἐξελέξατο τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κρίνει ἐπιτήδειον, ἵνα παρασκευάσῃ τὴν ἰδίαν εὐημερίαν του· οὕτως ἐν Γερμανίᾳ ὑπάρχει συνταγματικὸν πολίτευμα πολλῷ διάφορον τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἡμεῖς, πολλῷ διάφορον τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ ἐν Γαλλίᾳ, ἢ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ ἐν Ἐλβετίᾳ, ἢ τοῦ λειτουργοῦντος ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Ἀμερικῆς, διάφορον ὅμως καὶ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν Βελγίῳ, καὶ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν Ἰταλίᾳ· ἀλλὰ καὶ ἐν Γερμανίᾳ ὑπάρχουσι πολιτικὰ κόμματα, καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ, τῇ κοιτίδι τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἐκεῖ ὑπάρχουσι πολιτικὰ κόμματα ἀναλόγως τῶν ἐκεῖ κρατούντων θεσμῶν, καὶ ἐν Ἰταλίᾳ ἢ καὶ ἐν Βελγίῳ ὑπάρχουσι τοιαῦτα, καὶ ἐν πάσαις ταῖς χώραις, εἰς τὰς ὁποίας ὑπάρχει συνταγματικὸν ἢ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Πολιτεία, ἥτις δὲν κυβερνᾶται μοναρχικῶς, δὲν δύναται νὰ ζήσῃ ἄνευ πολιτικῶν κομμάτων, οἱ δὲ κραυγάζοντες κατὰ τῶν πολιτικῶν κομμάτων, καὶ οἱ ζητοῦντες τὴν διάλυσιν ἢ τὴν καταστροφὴν αὐτῶν, καὶ οἱ τείνοντες πρὸς τὸ Στέμμα χεῖρας ἱκέτιδας, προσλιπαροῦντες νὰ ἀναρπαγῶσιν ἰδιοῤῥύθμως ὑπὸ τοῦ Στέμματος καὶ ἀναχθῶσιν ὑπ’ αὐτοῦ εἰς τὰς πρώτας βαθμίδας τῆς Πολιτείας, αὐτοὺς ἐγωϊστικὰ παρασύρουσι πάθη, καὶ ἄκριτοι ἐλαύνουσι πόθοι· σφάλλονται δὲ, διότι τὰ αἰτήματα αὐτῶν ζημιοῦσι τὸ Στέμμα, καὶ ἑπομένως ζημιοῦσι καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Οἱ ζητοῦντες τὴν καταστροφὴν ἢ τὴν διάλυσιν τῶν κομμάτων ζητοῦσι τὴν ἐξασθένησιν καὶ τῆς Βασιλείας καὶ τοῦ Κράτους, διότι τὰ πολιτικὰ κόμματα εἶναι ἡ δύναμις τῶν Κρατῶν, εἶναι τὰ στηρίγματα τῶν Θρόνων, ὅσοι δὲ τῶν πολιτῶν δὲν ποθοῦσι νὰ μετατραπῇ τὸ πολίτευμα εἰς Μοναρχίαν ἀπόλυτον, αὐτοὶ οἱ πολῖται δὲν ἐννοοῦσι τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας, ὅταν τοιαύτας ἀπευθύνωσιν ἱκεσίας. Τὸ Σύνταγμα ἀπένειμεν εἰς τὸν Βασιλέα τὸ δικαίωμα νὰ παύῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, ἐσφάλλοντο δὲ, ἢ ἐζήτουν νὰ ἀποπλανήσωσι τοὺς ἄλλους, ἵνα κερδοσκοπήσωσιν ἐπὶ τῆς ἀμαθείας αὐτῶν, ὅσοι παρίστων ἢ ὑπεκρίνοντο ὅτι πιστεύουσιν, ὅτι ἐγὼ ἐνεκάλουν τὸ κατὰ τὴν 17 Φεβρουαρίου ληφθὲν μέτρον ὡς ἀντισυνταγματικόν. Τὸ μέτρον δὲν ἐνεκάλεσα ὡς ἀντισυνταγματικὸν, ἀλλὰ δὲν ἐπεδοκίμασα αὐτὸ, οὐχὶ διότι τὸ μέτρον εἶχε ληφθῆ κατ’ ἐμοῦ, ἐν ᾧ ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ἔτη δὲν εἶχε ληφθῆ κατὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅπως προληφθῶσι τὰ οἰκονομικὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα ἡ μακρὰ Κυβέρνησις αὐτοῦ παρεσκεύασεν, ἀλλὰ διότι ἡ διὰ τοῦ μέτρου τούτου ἐπελθοῦσα κυβερνητικὴ μεταβολὴ συνεπλήρου τὰ δεινά, τὰ ὁποῖα ἐκ τοιαύτης ἀνοχῆς εἶχον παρασκευασθῆ, καὶ ἔμελλε νὰ ἀγάγῃ ἡμᾶς εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα. Διὰ τῆς ἐπιστολῆς, ἣν εὐλαβῶς ὑπεβάλομεν πρὸς τὸν Βασιλέα, δὲν ἠμφισβητήσαμεν τὸ δικαίωμα αὐτοῦ νὰ παύσῃ ἡμᾶς, τὸ δικαίωμα τοῦ Στέμματος νὰ παύῃ τοὺς Ὑπουργούς του, οὐδὲ τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ τὸν Πρωθυπουργὸν καὶ τοὺς Ὑπουργούς· ἐφρονοῦμεν ὅμως καὶ τότε, ὡς φρονοῦμεν καὶ νῦν, ὅτι, ὅταν τὸ Στέμμα εἰς τὰς τοιαύτας ἀποφάσεις του δὲν λαμβάνῃ ὡς ὁδηγὸν τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἀναγκαίως πρέπει νὰ λαμβάνῃ ὡς ὁδηγὸν τὴν πολιτικὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον προσκαλεῖ· διότι, προσκαλοῦν τὸ Στέμμα πολιτικόν τινα ἄνδρα, ὑπὲρ οὗ δὲν ἐξεδηλώθη ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, δείκνυσιν ὅτι παρεκινήθη εἰς τοῦτο ἀπὸ τὰς γνώμας αὐτοῦ, καὶ ὅτι κρίνει ὀρθὰς καὶ συμφερούσας τὰς γνώμας αὐτοῦ ταύτας, καὶ διὰ τοῦτο καλεῖ αὐτὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀντὶ τοῦ κυβερνῶντος κόμματος, ἵνα ἐφαρμόσῃ ἐν τῇ Κυβερνήσει ἢ ἐν τῇ διοικήσει τὰς εἰρημένας γνώμας αὐτοῦ. Οὐδεὶς λοιπὸν ἀμφισβητεῖ, ὅτι τὸ Στέμμα ἔχει δικαίωμα νὰ διορίσῃ οἷον ἐγκρίνει Πρωθυπουργόν, καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, φέρ’ εἰπεῖν, ἕκαστον ἐξ αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσιν ἀπὸ τὸν Βασιλέα νὰ σώσῃ τὸν τόπον· ἀλλ’ ὅστις ἐξ αὐτῶν ἤθελε κληθῆ εἰς τοῦτο, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν, ἅμα καλούμενος, νὰ προκαλέσῃ τὸ ἔθνος, ἵνα καὶ τοῦτο ἀποφήνηται, ἂν ἔχῃ πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνην· ἐὰν δὲ καὶ τὸ ἔθνος ἀποφανθῇ, ἐὰν καὶ αὐτὸ ἔχῃ τὴν αὐτὴν γνώμην, καὶ ἀποδέχηται καὶ αὐτὸ τὴν μεταβολὴν τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἡ μεταβολὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐπήνεγκεν, ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος μένει ἀκώλυτος καὶ οὐδὲν οὐδεὶς δύναται νὰ προβάλῃ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τοὺς τὸν γιγνόμενον πόλεμον κατὰ τῶν κομμάτων κηρύξαντας, κατὰ τί ἔπταισαν τὰ κόμματα; Τὰ κόμματα ἔπταισαν, ἢ ἔπταισαν οἱ κυβερνῶντες; Οἱ κυβερνῶντες ἀνήκουσιν εἰς ἓν κόμμα, ἢ εἰς δύο, ἢ εἰς πάντα τὰ κόμματα· διὰ τοῦτο δὲ πρέπει νὰ ἐκλίπωσι τὰ πολιτικὰ κόμματα; Πταίουσιν ἐκεῖνα τὰ πολιτικὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα ἐκυβέρνησαν κακῶς καὶ παρεσκεύασαν τὴν κακοδαιμονίαν, ἥτις ἐπέσκηψεν. Ἔπταισα, φέρ’ εἰπεῖν, ἐγὼ καὶ ἐσφάλην ἐγώ, παρασκευάσας τὴν παροῦσαν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους; Κηρύξατε ὑπαίτιον τοῦ κακοῦ τὸ κόμμα, τὸ ὁποῖον ἀνεγνώριζεν ἡγέτην ἄνδρα σφαλέντα καὶ μὴ ἱκανὸν νὰ ὁδηγήσῃ τὰ πράγματα ἐπ’ ἀγαθῷ. Ἂν ἔπταισεν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις διεχειρίσθη δέκα ἔτη τὴν Κυβέρνησιν, ἔπταισεν αὐτὸς καὶ τὸ κόμμα, τὸ ὁποῖον ὑπεστήριζεν αὐτόν. Καὶ ὄντως, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, πταίει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, εἰς τὸν ὁποῖον ἐδημιούργησαν θέσιν ἐξαιρετικήν, τὴν ὁποίαν εἰς οὐδένα πολιτικὸν οὐδέποτε ἐδημιούργησαν ἢ ἐπέτρεψαν. Πταίει μετ’ αὐτοῦ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, οἱ ὁποῖοι καὶ κατὰ τὰ 1882 ἐνθουσιωδῶς ἐπεδοκίμασαν, ὅτε ἐκλήθη εἰς τὴν ἀρχήν, ἐγκαταλιπόντες τὸν Ἀλέξανδρον Κουμουνδοῦρον, καὶ κατὰ τὸ 1886 τὸν Μάϊον ἐπανήγαγον εἰς τὴν ἀρχήν, εἰ καὶ εἶχον γνωρίσει αὐτὸν κατὰ τριετίαν ὅλην, καθ’ ἣν ἐκυβέρνησε, καὶ κατὰ τὴν ἐπιστρατείαν καὶ κατὰ τὸν ἀποκλεισμόν, καὶ οἵτινες, μεθ’ ὅλα, ὅσα καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν τετραετίαν ἔπραξεν, αὐτὸν διὰ τοσαύτης πλειοψηφίας κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1892 ἐνέδειξαν, οἷον παράδειγμα δὲν ἐδόθη ποτὲ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἂν δὲ κατὰ τὸ 1887 ἔδωκαν οἱ ἐκλογεῖς τὰς ψήφους των, ἐπηρεαζόμενοι ἀπὸ τὰ παράσημα ἢ τὰς ἀπονεμηθείσας τότε χάριτας, ἢ παραπειθόμενοι ἀπὸ τοὺς δημάρχους των, οἵτινες εἶχον συγκληθῆ ἐνταῦθα, ἢ καὶ ἐνθουσιῶντες ἐπὶ τῷ πανηγυρισμῷ τῆς ἐνηλικιότητος τοῦ Διαδόχου, αὐτοὺς βαρύνει καὶ ὁ λογαριασμὸς οὗτος· ἂς διδαχθῶσιν ἐκ τῶν παθημάτων νὰ ἀνοίγωσι τοὺς ὀφθαλμούς των, καὶ νὰ μὴ ἀπατῶνται δι’ ἀχρήστων ἀθυρμάτων, συντελοῦντες εἰς τὴν καταστροφὴν τῆς πατρίδος των. Τὴν Κυβέρνησιν ταύτην ὑπεστήριξεν ἐκθύμως ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, ὅτε κατὰ τὸ 1882 ἐσχηματίσθη τῇ ἐνδείξει τῆς Βουλῆς· ταύτην ὑπεστήριξαν κατὰ Μάϊον τοῦ 1886, ὅτε 60 Βουλευταὶ μετέστησαν σωρηδόν, ἁμιλλώμενοι καὶ διαγωνιζόμενοι, ποῖος νὰ δράμῃ πρῶτος εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτοῦ...

§50ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Παρητήθητε, χωρὶς νὰ τοὺς ἐρωτήσητε.

§51ΣΑΚΚΗΣ (πρὸς τὸν Συνοδινόν). Ἀλλὰ σεῖς καὶ προχθὲς πάλιν μετέστητε εἰς τὴν πτέρυγα ἐκείνην, (δεικνύει τὴν δεξιὰν) ἂν καὶ δὲν εἶχε παραιτηθῆ ὁ κ. Δηλιγιάννης καὶ σεῖς εἴχετε ἐπιδοκιμάσει τοῦτο διὰ τῆς ψήφου σας.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, μὴ διακόπτετε.

§53Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ταύτην ὑπεστήριξαν κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1887, ταύτην ἐνέδειξαν κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1892. Καὶ δὲν ὑπεστήριξε τὸν κύριον ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴν μόνη τῆς Βουλῆς ἡ πλειοψηφία· καὶ τοῦ λαοῦ οἱ ἀντιπρόσωποι ὑπεστήριξαν αὐτὸν παραλλήλως, καὶ ἡ ἀνοχή, ἵνα μὴ εἴπω ἡ συνδρομή, τοῦ Στέμματος. Τὸ Στέμμα κατεδήλωσεν εἰς αὐτὸν ἀπεριόριστον ἐμπιστοσύνην, οὐδὲν παρενέβαλεν αὐτῷ πρόσκομμα, καὶ ἐπεδείκνυτο πεπεισμένον, ὅτι ἡ ἐργασία τοῦ Πρωθυπουργοῦ τείνει νὰ ἀνορθώσῃ τὴν εὔκλειαν τῆς Ἑλλάδος. Τί πταίουσι λοιπὸν τὰ πολιτικὰ κόμματα; Ἂν ἡ φιλοπρωτία συντελῇ καὶ αὕτη εἰς τὰ συμβαίνοντα νῦν, δύναταί τις νὰ παραβάλῃ τὴν πολιτικὴν κατάστασιν ἡμῶν πρὸς τὰ ἐδάφη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐπικρατεῖ ἡ ὑγρασία. Ἐκεῖ ἕνεκα τῆς ὑγρασίας πολλαπλασιάζονται φυόμενοι οἱ μύκητες, ἀλλ’ ἐν τῇ πολιτικῇ οἱ μύκητες παρασκευάζουσι τὸν ὄλεθρον τοῦ τόπου· διὰ τοῦτο δὲν ἐπιθυμῶ νὰ πολλαπλασιάζωνται οἱ μύκητες ἐν τῇ πολιτικῇ, ἀφοῦ αὐτοὶ παρασκευάζουσι τὸν ὄλεθρον, εὔχομαι δὲ οἱ ἀναδεικνύμενοι νὰ ἀναδεικνύωνται διὰ τῶν ὑπὲρ τοῦ τόπου ἐργασιῶν των, δι’ ὧν ἠδυνήθησαν νὰ ἑλκύσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν ἐκλογέων. Ἂν ἡ φιλοπρωτία ἐνισχύηται καὶ παρωθῆται ἔξωθεν, ἡ ἡλικία μου μοὶ δίδει τὴν ἄδειαν ν’ ἀπευθύνω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου συμβουλὰς πρὸς τοὺς ἐνισχύοντας καὶ παρωθοῦντας, ἂν ἦναι πολῖται, νὰ προτρέψω αὐτοὺς νὰ παραιτηθῶσι τακτικῆς τοιαύτης, διότι βλάπτουσι τὸν τόπον των καὶ θέλουσιν ἐπισύρει τὰς ἀρὰς τῶν τέκνων των. Εὐτυχῶς ἡ Βασιλεία δὲν μετῆλθε τοιαύτην τακτικήν, διότι γνωρίζει, ὅτι τοιαύτη τακτικὴ σαλεύει τὰς βάσεις τῶν θρόνων. Ἀλλ’ ἠτιάθησαν ἐμοῦ, διότι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον δὲν ἔλαβον μέρος ἐνεργὸν κατὰ τὰς ἐν τῇ Βουλῇ συζητήσεις. Ἀληθῶς ἐπὶ δέκα καὶ πλέον ἔτη ἀδιακόπως ἐφήρμοσα τὴν τακτικὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐν τῇ πολιτικῇ ὀνομάζουσι πολεμικήν, militante, ἐπάλαισα ἐν ταῖς πρώταις τάξεσιν, ἠκολούθησα κατὰ βῆμα πάσας τὰς πράξεις τῶν κυβερνώντων, καὶ ἠγωνιζόμην οὐχὶ διὰ νὰ μεταπείσω τὰς κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς, τὰς ὑποστηριζούσας τὸν κυβερνῶντα καὶ τότε κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου, ὡς ἔλεγον ταῦτα τότε καὶ πρὸς αὐτὰς δημοσίᾳ, ἀλλὰ διὰ νὰ φωτίσω τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Καὶ οἱ ἀγῶνες καὶ αἱ προσπάθειαι ἐκεῖναι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους δὲν ἔμειναν ἄνευ ἀποτελέσματος, διότι ἐφώτισαν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ πεποιθότως προσῆλθεν οὗτος κατὰ τὸ 1885 πρὸ τῶν καλπῶν, καὶ εὐσυνειδήτως ἔδωκε τὴν ψῆφον αὐτοῦ. Ἀλλὰ μετὰ δύο ἔτη ἡ εὐφροσύνη τῶν πανηγύρεων, μικραὶ παροχαὶ, φιλοφροσύναι τινὲς καὶ παραχωρήσεις ἐπηρέασαν αὐτὸν, ἵνα προσμειδιάσῃ αὖθις εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου, ἂν καὶ εἶχεν ἤδη γνωρίσει αὐτόν. Κατὰ τὰ ἑπόμενα ὅμως τέσσαρα ἔτη δὲν ἐπαύσαμεν οὐδὲ στιγμὴν ἀναλύοντες πάντα, καὶ παριστῶντες αὐτὸν οἷος τυγχάνει, καὶ ἐπεκαλούμεθα τοῦ Ἡγεμόνος τὴν συνταγματικὴν δρᾶσιν, ἐφωτίζομεν δὲ ἐπὶ πάντων τὸν λαόν. Καὶ ὁ λαὸς, πεφωτισμένος καὶ πεπεισμένος, ὡς χείμαῤῥος ἐπῆλθε κατὰ τὴν 14 Ὀκτωβρίου 1890. Κατὰ τὸν Φεβρουάριον ὅμως ἀπεβλήθημεν τῆς ἀρχῆς, καὶ ἐκλήθη κατὰ τὴν 3 Μαΐου νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του. Κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἦτο ἡ δίκη τοῦ ἀνδρός. Εἶχεν ἀνυψωθῆ ἡ πλάστιγξ, καὶ πάντων τὰ βλέμματα εἶχον στραφῆ πρὸς αὐτήν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπε μεταφορικῶς, ὅτι τὸ βασιλικὸν σκῆπτρον ἐτέθη ἐπὶ τῆς μιᾶς στάθμης. Ἑπόμενον λοιπὸν ἦτο τὸ βάρος αὐτοῦ νὰ ἐπιφέρῃ τὴν κλίσιν τῆς πλάστιγγος ὑπὲρ αὑτοῦ. Καὶ ἰδοὺ αὐτὸς καὶ πάλιν ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ἀφοῦ τοιαύτη ἐπῆλθε τῆς δίκης ἡ ἔκβασις, ἔπρεπεν ἐγὼ τὴν ἐπιοῦσαν νὰ προσπαθήσω νὰ ἀναστείλω τὰς κυβερνητικὰς μελέτας καὶ ἐνεργείας αὐτοῦ; Τίνα ἐσκόπει τοιαύτη ἐπιχείρησις νὰ μεταπείσῃ; Τῆς Βουλῆς τὴν πλειοψηφίαν ταύτην; Τὸ ἔργον καὶ ὑπὸ τοῦ κοινοτέρου νοὸς δὲν ἤθελε κριθῆ σπουδαῖον. Ἀλλ’ ἦτο τάχα ἀναγκαῖον νὰ ἀγωνίζωμαι, ἐρευνῶν τὰ νομοσχέδια αὐτοῦ καὶ ἐλέγχων τὰς πράξεις του; Τοιαύτη τυγχάνει νῦν ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους; Καὶ πρὸς τίνα σκοπόν; Ἵνα φωτίσω τὸν λαὸν, ὅστις τὴν προτεραίαν ἐν πλήρει φωτὶ ἐψήφιζεν; ἢ τίνα νὰ φωτίσω; Κατὰ τὰ δέκα ἔτη, τὰ ὁποῖα προηγήθησαν, ἔβλεπον ὅτι ἔβαινον οἱ κυβερνῶντες ἐκεῖ, ὅπου νῦν ἔφθασαν, ὅτι τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἡ καταστροφὴ προέβαινεν, οὐδεὶς δ’ ἐφρόντιζε νὰ ἀναστείλῃ αὐτήν· ἠγωνιζόμην νὰ προλάβω αὐτὴν, ἐκραύγαζον ἀναγγέλλων τὴν πυρκαϊὰν, ἵνα ἐγείρω τοὺς πάντας νὰ δράμωσι νὰ κατασβέσωσιν αὐτήν· ἡ καταστροφὴ ἀφέθη ἀκώλυτος, ἡ πυρκαϊὰ ἐξετέλεσε τὸ ἔργον της, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ πάντες ἔδραμον νὰ ἀνεύρωσι τὸν θέσαντα τὸ πῦρ, καὶ νὰ τάξωσιν αὐτὸν τοῦτον φύλακα καὶ ἐπιστάτην. Ἦτο λοιπὸν ἀναγκαῖον, καὶ ἤθελεν ὑπηρετηθῆ συμφέρον τι τοῦ Κράτους, ἂν προσηρχόμην εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα συζητήσω τὸ περὶ δικαστικῶν κλητήρων νομοσχέδιον, ἢ ἵνα ἐπερωτήσω διὰ τὸν προβιβασμὸν εἰς συνταγματάρχην τοῦ κ. Στεφάνου ἐναντίον τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ; Προσῆλθον ὅμως, ὁσάκις προετάθησαν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδια εἴτε ἀντιβαίνοντα εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ ἀναιροῦντα τοὺς φιλελευθέρους θεσμοὺς ἡμῶν, εἴτε ζημιοῦντα μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα· καὶ τότε δὲν προσῆλθον, ἵνα πείσω τοὺς Βουλευτὰς τῆς πλειοψηφίας νὰ μὴ ἐπιψηφίσωσιν αὐτὰ, ἀλλ’ ἵνα δηλώσω, ὅτι μαύρην δίδω κατ’ αὐτῶν ψῆφον, καὶ ἐξηγήσω συγχρόνως διὰ ποίους λόγους τοιαύτην δίδω ψῆφον. Δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον, προκειμένου νὰ ψηφισθῇ νομοσχέδιον περὶ στρατιωτικῶν ἀστυνομιῶν, νὰ μὴ σπεύσω νὰ ῥήξω φωνὴν κατὰ νομοθετήματος ὑβρίζοντος τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἀσεβοῦς δὲ πρὸς τὴν ἱστορίαν τῶν πατέρων ἡμῶν. Δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον, προκειμένου νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, νὰ μὴ ῥήξω ὡσαύτως φωνὴν κατὰ νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον θέλει ἔχει ὀλέθρια ἀληθῶς ἀποτελέσματα. Ἀλλ’ ὅτε προὐτάθη εἰς συζήτησιν καὶ ἔρευναν ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1892, δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἐρευνήσω αὐτὸν, διότι τοιαύτη ἔρευνα ἤθελεν ἀποκαλύψει τὴν ἀλήθειαν, ἤθελε δ’ ὑποληφθῆ, ὅτι ἡ οὕτως ἀνακαλυφθεῖσα ἀλήθεια ἐματαίωσε τὰς προσπαθείας, τὰς ὁποίας ὁ Πρωθυπουργὸς κατέβαλλε, φρονῶν, ἢ ὑποκρινόμενος ὅτι φρονεῖ, ὅτι δι’ αὐτῶν θέλει σώσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ τόπου. Ἂν αὐτὸς μετήρχετο πᾶν μέσον διὰ νὰ δυσφημήσῃ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, ὅπως παρεμβάλλῃ προσκόμματα εἰς τὰς προσπαθείας, τὰς ὁποίας ἐγὼ κατέβαλλον, ὅτε ἐτύγχανον ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἵνα βελτιώσω τὰ οἰκονομικὰ, ἦτο ἀσυγχώρητον εἰς ἐμὲ νὰ πράξω τὸ αὐτὸ, μιμούμενος αὐτὸν, καθ’ ἣν ὥραν μάλιστα δὲν ἐπρόκειτο νὰ βελτιωθῶσι τὰ οἰκονομικὰ, μετὰ τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπ’ αὐτῶν παρήγαγεν ἡ μεταβολὴ τῆς 17 Φεβρουαρίου, ἀλλ’ ἔλεγον ὅτι ἐπρόκειτο νὰ σωθῶσι. Καὶ ὡς Σωτῆρα εἶχον ἐκλέξει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ ὁ λαὸς καὶ ὁ Βασιλεύς! Διὰ τοὺς λόγους τούτους, ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, οὐδὲν εἶπον περὶ αὐτοῦ, ἐσιώπησα ὅλως καὶ περὶ τῶν προβλέψεων αὐτοῦ καὶ περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐπροτείνοντο· περιωρίσθην δὲ νὰ καταγγείλω τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τοῦ ἀνδρὸς, ὅστις εἶχεν ἄρτι περιβληθῆ ὑπὸ τοῦ λαοῦ διὰ τοσαύτης πλειοψηφίας, ὡς αἰτίαν τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εἴχομεν φθάσει, νὰ ἀναλύσω αὐτὴν ἀπὸ τοῦ 1882 μέχρι τοῦ 1885 καὶ ἀπὸ τοῦ 1886 μέχρι τοῦ 1890, νὰ ἀποκαλύψω τὰ ἐλαττώματα καὶ τὰς πλημμελείας αὐτῆς, καὶ νὰ δείξω διὰ τοῦ δακτύλου μου τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα αὕτη μᾶς ἐφιλοδώρησεν. Ὤφειλον δὲ νὰ τὸ πράξω διὰ νὰ μὴ λησμονηθῶσι τὰ πράγματα, καὶ διὰ νὰ καταστήσω καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς πάντα ἄλλον ἀδύνατον νὰ ζητήσῃ νὰ ἀποφύγῃ τὴν εὐθύνην, ἢ νὰ ἐπιῤῥίψῃ αὐτὴν ἐπ’ ἐμέ. Καὶ ἠπόρουν τινὲς, διὰ ποίαν αἰτίαν δὲν ἀποφαίνομαι καὶ ἐγὼ γνώμην θετικὴν περὶ τοῦ πρακτέου! Ποῖος λόγος δικαιολογεῖ τὴν ἔκπληξίν των ταύτην; Εἶναι τάχα ταπεινή τις κερδοσκοπικὴ προαίρεσις, ἢ εἶναι ἐπιθυμία πρὸς ἐξεύρεσιν τρόπου, καθ’ ὃν θέλουσιν ἀποσοβηθῆ οἱ κίνδυνοι; Ἡ ἀρχὴ δὲν μὲ θέλγει, οὐδὲ συναγωνίζομαι πρός τινα, ἵνα ἁρπάσω αὐτήν· ὅσοι φλέγονται ὑπὸ τοῦ πόθου αὐτῆς, ἂς ἐπινοῶσι συστήματα οἰκονομικὰ, καὶ ἂς προτείνωσι τρόπους σωτηρίας καὶ προγράμματα οἰκονομικὰ, ἵνα δυνηθῶσι δι’ αὐτῶν νὰ ἀναῤῥιχηθῶσιν ἐπ’ αὐτῆς. Ἔλαβον καὶ οὗτοι ὡς παράδειγμα τὴν τακτικὴν, ἣν μετῆλθε καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Καὶ αὐτὸς προγράμματα ἐπὶ προγραμμάτων ἐφιλοδώρησεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ἵνα τὸν ἀποπλανήσῃ, νὰ ἀναβῇ δι’ αὐτῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ νὰ τὸν φέρῃ εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν ἔφερεν αὐτὸν ἤδη. Καὶ παρεστάθη ἄλλοτε μὲν μὲ τὴν σημαίαν τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρασκευῶν, καὶ εἴδετε καὶ τὸν στρατὸν πῶς ὠργάνωσε, καὶ τὰς παρασκευὰς, τὰς ὁποίας ἀπειργάσατο. Καὶ παρεστάθη ἄλλοτε μὲ τὴν σημαίαν τῆς κατασκευῆς ὁδῶν καὶ τῆς στρώσεως σιδηροδρόμων, καὶ εἴδετε κατὰ τίνα τρόπον κατεσκεύασε τὰς ὁδοὺς καὶ κατὰ τίνα τρόπον ἔστρωσε τοὺς σιδηροδρόμους. Καὶ προχθὲς ἔτι, τὴν ἐπιοῦσαν τῆς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 πτώσεώς του, νέον σᾶς ἀπήγγειλε πρόγραμμα, τὴν ἀποκέντρωσιν, διότι κατὰ τὰ δέκα ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα ἐκυβέρνα, τὴν εἶχε λησμονήσει· ἀλλὰ καὶ προχθὲς εἴδετε αὐτὸν, ὅτε ἐκλήθη αὖθις ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἐφαρμόζῃ τὴν ἀποκέντρωσιν ἐν τοῖς νόμοις περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας καὶ ἐν τῇ νομοθετήσει ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Δὲν ἀπήγγειλα ποτὲ προγράμματα, διότι δὲν στέργω νὰ ὑποληφθῶ ὡς ἀγύρτης, οὐδὲ νῦν ἀνέγραψα ἐν προγράμματι, ποίαν ποιοῦμαι διάγνωσιν τῶν νόσων, αἵτινες κατατρύχουσι τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους· ἐκπληρῶ δὲ τὸ καθῆκόν μου κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἐμῶν δυνάμεων, ἀλλὰ πάντοτε εὐσυνειδήτως, διότι οὐδέποτε μὲ ἐγκατέλιπεν ἡ καλὴ πίστις. Μετ’ ἀγαθῆς προαιρέσεως συμβουλεύω, μετ’ εἰλικρινείας ἐλέγχω, καὶ ὅταν ἐν ἀνάγκῃ ἐπιτιμῶ, μετ’ ἀγαθοπιστίας τὸ πράττω· ἐν ᾗ δ’ ἂν ἡμέρᾳ ἡ πατρὶς ἤθελε κρίνει, εἴτε διὰ τῆς ψήφου τῶν ἐκλογέων, εἴτε διὰ τῆς βουλήσεως τοῦ Στέμματος, ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι μου εἰσὶ χρήσιμοι εἰς τὴν πατρίδα, οὐδὲ τότε θέλω ἀρνηθῆ αὐτὰς, ἂν καὶ ἐγὼ πείθωμαι, ὅτι ὄντως δύναμαι νὰ ἐξυπηρετήσω τὰ κοινὰ, καὶ ἂν ἡ λειτουργία τῶν θεσμῶν καὶ τοῦ πολιτεύματος τὸ ἐπιτρέπῃ. Καὶ καθ’ ὅλα τὰ διαῤῥεύσαντα δέκα ἔτη δὲν ἔπαυσα συμβουλεύων, καὶ πρὸ μικροῦ ἔτι συνεβούλευσα, νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἀκολουθοῦσα πολιτικὴν οἰκονομικὴν τοιαύτην, ἥτις ἐξαντλεῖ τὴν χώραν, ἥτις καταπονεῖ τὰς οἰκονομικὰς δυνάμεις αὐτῆς, καὶ ἥτις ἄγει εἰς βεβαίαν καταστροφήν. Ἀλλὰ ἐξακολουθοῦσι ζητοῦντες νὰ εἴπω, τί πρέπει νὰ πράξωμεν. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν εἶμαι Κυβέρνησις, ἵνα εἴπω, τί πρέπει νὰ πράξωμεν, οὐδὲ κατὰ τίνα τρόπον θέλομεν ἐνισχύσει τὴν βιομηχανίαν, ἢ τὴν γεωργίαν, οὐδὲ πῶς θέλομεν κατορθώσει νὰ ἀποκαταστήσωμεν ἰσοζύγιον ἢ περίσσευμα. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις δὲν ἔχουσι τοιαῦτα καθήκοντα, ἐγὼ δ’ ἀνήκω εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Οἱ κυβερνῶντες ὀφείλουσι νὰ ἐξεύρωσι τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θέλουσιν ἐκτελέσει τὸ καθῆκόν των, αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἐπιτηροῦσιν, ἵνα, ἐὰν αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἐξεύρωσι τὰ κατάλληλα, ἐπιτιμήσωσιν αὐτούς. Καὶ ὁμολογῶ, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ νῦν κυβερνῶντες, οἵτινές εἰσιν οἱ ἐργάται τῶν κακῶν, ἂν τώρα δυνηθῶσι νὰ ἐξεύρωσι μέσα, ὅπως ἀπαλλάξωσι τὸ Κράτος ἀπὸ αὐτῶν, δὲν θέλω ἐξετάσει, τί θέλουσι πράξει οἱ ἄλλοι, ἐγὼ θέλω ἐπικροτήσει. Πρὸ πάντων συμβουλεύω καὶ εἰς τοὺς συγχρόνους καὶ εἰς τοὺς νεωτέρους νὰ μὴ στέργωσι νὰ γένωνταί ποτε ὄργανα πρὸς διαφθορὰν τοῦ πολιτεύματος, νὰ ἐπιβάλλωσιν εἰς ἑαυτοὺς πολιτικὴν ἐγκράτειαν, νὰ ἐπιτηρῶσιν ἀγρύπνως καὶ νὰ ἐλέγχωσιν εὐσυνειδήτως, νὰ διδάξωσι δὲ καὶ τοὺς πολίτας τὴν ἐγκράτειαν. Τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀπαιτεῖ οὐ μόνον νὰ συμβουλεύωμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἀναστείλωμεν τὴν ὁρμὴν, μεθ’ ἧς ἡ κοινωνία τρέπεται ἐπὶ ἤθη, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τὰ ἤθη τοῦ τόπου, καὶ ἐπὶ ἕξεις ξενικὰς καὶ ἀναρμόστους εἰς τὰς παραδόσεις μας. Τοιαύτας διὰ τοῦτο δίδω συμβουλὰς εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, καὶ συνιστῶ τοῖς πᾶσιν εὐλάβειαν πρὸς τὸ πολίτευμα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 μ. μ.