1892.07.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 43

τῆς 17 Ἰουλίου 1892.

(Παρασκευή).

Ὥρα 10 καὶ 40′ π. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Γεωργουλόπουλος ἐκ Πατρῶν συνιστᾷ, δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅπως συστηθῶσιν εἰδικαὶ ἐπιτροπαὶ ἐν ταῖς σταφιδοφόροις ἐπαρχίαις πρὸς συλλογὴν ξηροῦ σταφιδοκάρπου καὶ ἀποστολὴν αὐτοῦ εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ Σικάγου. Ὁ ἐν ταῖς φυλακαῖς Ἰθάκης κατάδικος Δ. Θεοδωρόπουλος ἐξαιτεῖται τὴν εἰς τὰς φυλακὰς Συγγροῦ μεταγωγήν του δι’ ἰδίων του δαπανῶν. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορά του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Φοιτηταὶ ἐκ Σύρου τηλεγραφοῦσιν, ὅτι συμμερίζονται τὸ διάβημα τῶν ἐν Ἀθήναις συναδέλφων των περὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Οἱ μαθηταὶ τῶν ἐν Πάτραις Γυμνασίων δι’ ἀναφορᾶς ἐξαιτοῦνται, ἵνα μὴ καταργηθῇ ἡ διδασκαλία τῆς Ἀγγλικῆς ἐν τῷ Βʹ ἐν Πάτραις Γυμνασίῳ.

§2ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τῶν μαθητῶν τῶν Γυμνασίων Πατρῶν θὰ εἴπω δύο λέξεις. Περὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐγένετο λόγος καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἐμείναμεν σύμφωνοι νὰ ὑποστηρίξωμεν τὸ ζήτημα κατὰ τὴν συζήτησίν του. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ πόλις τῶν Πατρῶν εἶναι πόλις ἐμπορικὴ καὶ οἱ μαθηταὶ ἐκεῖ ἔχουσιν ἀνάγκην ἀπόλυτον τῆς Ἀγγλικῆς γλώσσης. Ἠδύνατο νὰ ἀφαιρεθῇ πᾶν ἄλλο κονδύλιον, παρὰ τοῦτο. Τί δὲ πληρόνεται ὁ καθηγητὴς τῆς Ἀγγλικῆς διὰ τὰ δύο Γυμνάσια; 150 δραχμάς. Συνιστῶ τὴν ἀναφορὰν ταύτην, καὶ παρακαλῶ νὰ τὴν λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὥστε κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ προστεθῇ ἡ σχετικὴ πίστωσις.

§3ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ συνιστῶ τὴν ἀναφορὰν ταύτην, προσθέτων, ὅτι κακῶς ἐννοεῖται ἐνταῦθα ἡ οἰκονομία· διότι ἡ Ἀγγλικὴ γλῶσσα εἶναι ἀναγκαιοτάτη εἰς τὰ Γυμνάσια ἰδίως τῶν ἐμπορικῶν πόλεων.

§4ΣΚΟΥΖΕΣ. Καίτοι ἀπουσιάζει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, θὰ ὑποβάλω τὰ ἑξῆς. Χθὲς ἦλθον πρός με διάφοροι τελειόφοιτοι, οἱ ὁποῖοι μοὶ παρέστησαν, ὅτι, καθ’ ὃ τελειόφοιτοι, εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ καταθέσωσι τὸ παράβολον, ἵνα ὑποβληθῶσιν εἰς ἐξετάσεις· προσῆλθον εἰς τὸν ταμίαν τοῦ Πανεπιστημίου, ἀλλ’ οὗτος ἠρνήθη νὰ δεχθῇ αὐτὸ, ἠρνήθη δὲ, διότι πρόκειται νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν· ἀλλὰ μέχρι τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ, νομίζω, ὅτι ἰσχύει ὁ ἐν ἐνεργείᾳ νόμος. Ἐπεθύμουν νὰ γνωρίζω, ἂν ἐγένετο τοῦτο κατὰ παραγγελίαν τοῦ Ὑπουργείου, ἢ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας τῆς Πρυτανείας ἐλήφθη τοιαύτη ἀπόφασις.

§5Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἐξετάσω περὶ τούτου, διότι βεβαίως τὸ Ὑπουργεῖον δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ παραβόλου, οὐδὲ νὰ προκαλέσῃ ἐνέργειαν παρὰ τὰ κείμενα, ἀφορῶσαν εἰς ἐπικειμένας μεταβολὰς ἐκ νέας νομοθεσίας. Ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῆς πιστώσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκ δρ. 263,433. Ἐπίσης ἕτερον νομοσχέδιον περὶ χορηγίας πιστώσεως ἀναπληρωματικῆς ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ἐκ δρ. 31,591.61. Τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι προσέτι εἰς ἀπάντησιν αἰτήσεως Βουλευτοῦ, πίνακα ἀνακεφαλαιωτικὸν τῆς ἐτησίας εἰσφορᾶς ἑκάστου νομοῦ ἐν σχέσει πρὸς τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἐκ τῆς ἀνακεφαλαιώσεως ταύτης καταφαίνεται, ὅτι ἡ ἐτησία εἰσφορὰ κατὰ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ παρελθόντος ἔτους ἀνέρχεται εἰς 2,672,000, ἐνῷ τὸ ἐτήσιον ἔξοδον ἀνέρχεται εἰς 3,813,000, ὑπερβαῖνον τὴν εἰσφορὰν κατὰ 1,141,000. Τούτων δὲ τὰς 500,000 εἰσφέρει τὸ Δημόσιον, ἀναγράφον αὐτὰς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, καὶ 150,000 εἰσφέρουσιν αἱ Μοναί, ἑπομένως μένουσιν ἀκάλυπτοι, ἐπιβαρύνουσαι τὸ Δημόσιον, ἐπὶ πλέον τῶν εἰσφορῶν τῶν δήμων, τοῦ Δημοσίου καὶ τῶν Μονῶν, δρ. 491,770.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντα νομοσχέδια θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 259–260). Ὁ βουλευτὴς Ἀγυιᾶς κ. Δάλλας ὑποβάλλει τὴν ἑξῆς ἐπερώτησιν.

§7ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Παρακαλεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν, ἐξετάζων, ἐὰν ὁ ἀποσπασματάρχης Μιλτιάδης Σακελλαρίου, ἀνθυπασπιστὴς, μεταβὰς εἰς Μαρμαγιάννη τῆς ἐπαρχίας Ἀγυιᾶς, ἔδειρε τὸν ἀσθενοῦντα Ἀποστόλην Φλῶρον καὶ τὸν Ἀπόστολον Παπαθανασίου, καὶ ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἄνδρας νὰ καταστρέψωσι κτῆμά τι, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐξεδίωξε τὰς φυλαττούσας γυναῖκας καὶ τὸν ἱερέα Παπᾶ–Ἰωάννην Ἀθανασίου, τὸν ὁποῖον, ἀφοῦ ἐξύβρισε τὸ ἱερατεῖον καὶ τὴν θρησκείαν, ἠνάγκασε νὰ κλεισθῇ ἐντὸς τῆς οἰκίας του, ἀπειλήσας ὅτι θὰ τοῦ βγάλῃ τὰ νύχια καὶ θὰ τῷ δώσῃ νὰ τὰ καταπίῃ.»

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπιτροπὴ ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἐπιτρέποντος νὰ διατεθῇ ἐκ τῶν λιμενικῶν ταμείων Βονίτσης καὶ Ζαβέρδας τὸ ποσὸν 45,000 δραχμῶν, ἵνα διὰ τοῦ ποσοῦ τούτου προεκταθῶσι μέχρι τῆς παραλίας τὰ ἐν Βονίτσῃ καὶ Ζαβέρδᾳ ὑδραγωγεῖα. Ὡσαύτως ἡ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπιτροπὴ ὑπέβαλε τὰς ἐκθέσεις αὐτῆς ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων: 1) Περὶ παροχῆς εἰδικοῦ πετρελαίου τῶν φάρων καὶ φανῶν πρὸς καταστροφὴν τῆς ἀκρίδος ἐπὶ τῷ τμήματι αὐτῶν. 2) Περὶ καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων, καὶ 3) Περὶ τελωνειακῶν ὑπελεγκτῶν καὶ περιορισμοῦ τῆς δυνάμεως τοῦ σώματος τῆς τελωνοφυλακῆς. Αἱ ἐκθέσεις αὗται θέλουσι τυπωθῆ, καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 261–264.)

§9ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐγὼ ἐπληροφορήθην παρὰ διαφόρων τελειοφοίτων, μελλόντων νὰ ὑποστῶσι διδακτορικὰς ἐξετάσεις, ὅτι, προσελθόντες νὰ καταθέσωσι τὸ παράβολον, ἀπεκρούσθησαν ὑπὸ τοῦ Πρυτάνεως, εἰπόντος ὅτι δὲν δύναται νὰ δεχθῇ τοῦτο. Καθ’ ἃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διεβεβαίωσεν ἡμᾶς, τοιαύτην διαταγὴν δὲν ἔδωκε τὸ Ὑπουργεῖον. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἐλάμβανε τοιαύτην διαταγὴν ὁ Πρύτανις, νομίζω ὅτι δὲν ὤφειλε νὰ ὑπακούσῃ· διότι τὸ παράβολον δὲν εἰσπράττεται ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ οὐδεμία διαταγὴ Ὑπουργοῦ δύναται νὰ ἀρκέσῃ, ὅπως ὁ κ. Πρύτανις ἀρνηθῇ τὴν ἀποδοχὴν ἑνὸς δικαιώματος τοῦ Πανεπιστημίου. Ἐὰν δὲ ὁ Πρύτανις προέβη εἰς τοιοῦτον μέτρον, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ὀφείλει νὰ τὸν ἐπιτιμήσῃ διὰ τὴν ὀλιγωρίαν, τὴν ὁποίαν δεικνύει εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Πανεπιστημίου.

§10Γ. Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶναι γνωστόν, ὅτι τὰ κατασκευαζόμενα λουκούμια ἐν Σύρῳ ἀπολαμβάνουσιν ἐξαιρετικῆς ἐκτιμήσεως ἔν τε τῇ Ἑλλάδι καὶ τῇ ἀλλοδαπῇ. Ἀλλ’ ὁ φόρος ἐπὶ τῆς ζακχάρεως εἶναι τοιοῦτος, ὥστε ἐμποδίζει τὸν συναγωνισμὸν καὶ κατὰ συνέπειαν τὴν ἐξαγωγήν. Δὲν δύναται ἡ βιομηχανία αὕτη νὰ συναγωνισθῇ ἰδίως μὲ τὴν τῶν λουκουμίων τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ ἄλλων μερῶν τῆς Ἀνατολῆς, διότι ἐκεῖ ἡ ζάκχαρις ἔχει μικρὰν τιμήν. Οὕτω δέ, οὐ μόνον τὸ Δημόσιον ζημιοῦται, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ πολλοὺς οἰκογενειάρχας ἀφαιρεῖται ὁ ἄρτος. Διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῆς βιομηχανίας ἐκείνης καὶ τὴν ὑπαγάγῃ εἰς τὸν αὐτὸν νόμον, εἰς ὃν ὑπάγεται ἡ βιομηχανία τῶν καλεμκερίων. Διὰ τῆς προστασίας ταύτης πλέον τῶν 20 οἰκογενειῶν θέλουσιν εὕρει ἄρτον, τὸ δὲ Δημόσιον θὰ ἀπολαμβάνῃ πολλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐπιτηδεύματος τῶν ἐργαζομένων καὶ ἐκ τῶν διασαφήσεων ἐπὶ χαρτοσήμου, καὶ χρυσὸς θὰ εἰσάγηται ἐν τῷ τόπῳ.

§11Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Βουλευτὴς γινώσκει, ὅτι ἄλλοτε εἶχεν ὑποβληθῆ νομοσχέδιον περὶ προσωρινῆς ἐπὶ ἀτελείᾳ εἰσαγωγῆς τῆς ζακχάρεως τῆς προωρισμένης εἰς τὴν βιομηχανίαν τῶν λουκουμίων. Τὸ νομοσχέδιον δὲν εἶχε ψηφισθῆ. Οἱ λόγοι, δι’ οὓς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ὑπεβλήθη, ὑφίστανται. Εὐθὺς ὡς παρουσιασθῇ εὐκαιρία, θὰ τὸ εἰσαγάγω εἰς τὴν Βουλήν.

§12ΣΑΚΚΗΣ. Ἐπειδὴ κατ’ αὐτάς, συνεπείᾳ ἐπερωτήσεως ἐγένετο λόγος περὶ ὑπερβασιῶν, γενομένων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἀφορωσῶν εἰς πλεονάζοντας διορισμοὺς διδασκάλων καὶ διδασκαλισσῶν, διὰ τοῦτο, πρὸς ἐξακρίβωσιν τούτων, ἀπευθύνω ἐπερώτησιν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Παρακαλεῖται ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς νὰ φροντίσῃ, ἵνα συνταχθῇ καὶ κατατεθῇ ἐν τῇ Βουλῇ πίναξ, δηλῶν ἰδίᾳ διὰ τὴν πόλιν τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἰδίᾳ διὰ τὸν νομὸν Ἀρκαδίας: 1) Τὰ δημοτικὰ σχολεῖα κατ’ ὄνομα καὶ κατὰ χρονολογικὴν σειρὰν τῆς συστάσεως αὐτῶν. 2) Τοὺς ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν δημοδιδασκάλους ἢ δημοδιδασκαλίσσας κατ’ ὄνομα· καὶ 3) Τὴν χρονολογίαν τοῦ διορισμοῦ ἑκάστου αὐτῶν.»

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ Ἀντιβασιλείας ἢ διαχειρίσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν ἐνδεχομένῃ ἐκτὸς τοῦ Κράτους ἀποδημίᾳ τοῦ Βασιλέως κατὰ τὸ ἔτος 1892. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐλέγχου τοῦ ἐμπορίου τῆς σταφίδος. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται).

§16ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν νομίζω, ὅτι τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἀναγράφει ὁ νόμος, περὶ ὡρισμένης προθεσμίας εἶναι τὸ ὀρθόν· τοὐναντίον φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀδικαιολόγητος περιορισμὸς τῆς ἰδιοκτησίας, ὅστις δύναται νὰ φέρῃ καὶ ἐπιβλαβῆ ὑπὸ τὴν οἰκονομικὴν ἔποψιν ἀποτελέσματα. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι αἱ σταφιδάμπελοι εὑρίσκονται ὑπὸ διαφόρους ἑκάστοτε περιστάσεις· ὑπάρχουσί τινες, αἵτινες εὑρίσκονται εἰς μέρη λεπτόγεα καὶ τῶν ὁποίων ὁ καρπὸς ὡριμάζει πολὺ πρότερον τῶν κειμένων εἰς μέρη βαλτώδη, ἑπομένως ὁ τρυγητὸς τῶν πρώτων ἀναγκαίως προηγεῖται καὶ 15 πολλάκις ἡμέρας τοῦ τρυγητοῦ τῶν λοιπῶν σταφιδαμπέλων. Οἱ ἔχοντες σταφιδαμπέλους εἰς λεπτόγεα μέρη παράγουσιν ὀλίγον προϊόν, οἱ ἔχοντες δὲ εἰς βαλτώδη παράγουσι μεῖζον. Ἡ διαφορὰ αὕτη τῆς παραγωγῆς ἐξουδετεροῦται ὡς ἐκ τῆς ποιότητος. Διατί θέλομεν ἤδη διὰ τοῦ νόμου, ἐκεῖνον, ὅστις ἐν καιρῷ ἐτρύγησε τὸν σταφιδόκαρπον καὶ ἔχει αὐτὸν ἕτοιμον πρὸς ἀποστολὴν, νὰ τὸν ὑποχρεώσωμεν νὰ μὴ δύναται νὰ ἀποστείλῃ τὸν καρπόν του εἰς τὴν Εὐρώπην, ἀλλὰ νὰ περιμένῃ 15 ἡμέρας, μέχρις ὅτου ὡριμάσῃ ὁ καρπὸς καὶ τῶν ἄλλων σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν; Αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος θέλει ὑποστῆ σπουδαίαν ζημίαν, διότι ἡ πρόωρος ἀποστολὴ εἰς τὴν Ἀγγλίαν δίδει τιμὴν πολὺ μεγαλειτέραν ἐκείνης, ἧς θὰ τύχῃ, ὅταν τὸ ὅλον ποσὸν σταλῇ εἰς τὴν Ἀγγλίαν. Ἐνοεῖται ὅτι ἡ ζημία τῶν ἰδιοκτητῶν εἶναι καὶ ζημία τοῦ Κράτους, διότι τὸ προϊόν, τὸ ὁποῖον ταχύτερον μεταβαίνει εἰς Ἀγγλίαν, εὑρίσκει μεγάλας τιμὰς, ὧν τὸ ἀντίτιμον εἰσέρχεται εἰς τὸ Κράτος. Ὅταν ὅμως ὑποχρεώσητε τοὺς ἀνθρώπους νὰ στέλλωσι βραδύτερον τὸν καρπὸν, ἀναγκαία συνέπεια εἶναι, ὅτι καὶ αὐτοὺς θὰ ζημιώσητε καὶ τὸ Κράτος. Δὲν ἐννοῶ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ δικαιολογηθῇ ἡ τοιαύτη ὑποχρεωτικὴ κατακράτησις τοῦ καρποῦ μέχρι τῆς 16 Αὐγούστου, ὡς ἀναγράφει τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Εἶμαι σταφιδοκτήμων, καὶ ἐπιθυμῶ δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ ὑποστηριχθῇ πράγματι τὸ προϊὸν τῆς σταφίδος. Δηλῶ δὲ, ὅτι τὸ κτῆμά μου εἶναι βαλτῶδες, καὶ βραδύτερον ὡριμάζει ἐκεῖ τὸ πρᾶγμα· ὥστε δὲν ἔχω ἰδιαίτερον συμφέρον ἀπέναντι τοῦ γενικοῦ συμφέροντος· ἀλλ’ ἡ διάταξις εἶναι ἐντελῶς ἀδικαιολόγητος, τοῦ νὰ ὑποχρεῶται ὁ σταφιδοκτήμων νὰ κρατῇ τὸ πρᾶγμά του μέχρι τῆς 16 Αὐγούστου, ἐνῷ δύναται νὰ τὸ ἀποστείλῃ ταχύτερον.

§17ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ὑπηγορεύθη ἐκ τῶν σταφιδοκτηματιῶν καὶ τῶν ἐμπόρων, καὶ ἀποβλέπει εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῆς ὑπολήψεως τοῦ καρποῦ, ἡ ὁποία κατέπεσεν ἕνεκα τῶν καταχρήσεων, αἱ ὁποῖαι γίνονται, καὶ τοῦ προώρου τρυγητοῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιταχύνουσιν, ὅπως ὠφεληθῶσιν ὀλίγον ἐκ τῆς πρώτης ἀποστολῆς. Τὸ εἶδος τρέχει τὸν κίνδυνον νὰ πάθῃ, ὅ,τι ἔπαθον καὶ ἄλλα προϊόντα, διότι δὲν ἐλήφθη ἐγκαίρως πρόνοια, ὅπως κανονισθῇ ἡ διαχείρισις αὐτοῦ καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ τόπου, ὅ,τι ἔπαθον οἱ καπνοί. Καὶ ἐξ Ἀγγλίας καὶ ἐντεῦθεν ἔχομεν τὴν πληροφορίαν, ὅτι, διὰ νὰ ὠφεληθῶσί τινες (ὅ,τι θέλει νὰ προστατεύσῃ ὁ κ. Κωνσταντόπουλος) ἐκ τῶν πρώτων ἀποστολῶν, ἐκβιάζουσι τὸν τρυγητὸν, καὶ προκαλοῦσι τὰς προώρους ἀποστολάς, ἐντεῦθεν δ’ ἀποστέλλεται εἰς τὸ Λονδῖνον ὀλίγον πρᾶγμα καλῆς ποιότητος, τὸ ὁποῖον τιμᾶται ἀναλόγως τῆς ἀξίας του, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ πολὺ πρᾶγμα κακίστης ποιότητος, τὸ ὁποῖον διὰ μιᾶς ἐπιφέρει τὴν κατάπτωσιν τῶν τιμῶν, καὶ ἐκ τούτου ἐπέρχεται ὁ κίνδυνος τοῦ σπουδαιοτέρου προϊόντος τοῦ τόπου. Νομίζω, ὅτι εἶναι δεδικαιολογημένη ἡ πρόνοια, τὴν ὁποίαν λαμβάνει ἡ Κυβέρνησις, προσπαθοῦσα ἐν μέτρῳ λελογισμένῳ νὰ κανονίσῃ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν πρέπει νὰ γίνεται ἡ ἐξαγωγὴ τοῦ προϊόντος, καὶ λαμβάνουσα μέτρα κατὰ τῆς νοθείας. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὁ κ. Κωνσταντόπουλος, δι’ ὅσων εἶπε, δὲν ὑπεστήριξε τὸ γενικὸν συμφέρον· τὰ δὲ νομοθετήματα δὲν ἀφορῶσι τοὺς ὀλίγους, ἀλλὰ τοὺς πολλούς. Οἱ δὲ πολλοὶ εὑρίσκουσι τὸ συμφέρον των εἰς τὸ νομοθέτημα τοῦτο. Εἶναι πολλοί, οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν νὰ ἦναι μᾶλλον μεμακρυσμένη ἡ προθεσμία τῆς ἐξαγωγῆς, ἀλλ’ ἐθεωρήθη ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γείνῃ μία ἀπότομος μετάστασις ἀπὸ τῶν ἕξεων τῶν κτηματιῶν· διὰ τοῦτο ἐλήφθη ὡς ὁ μέσος ὅρος ἡ 16 Αὐγούστου. Κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην δὲν εἶναι συνειλεγμένον, παρὰ μόνον τὸ λεγόμενον πρῶτον χέρι, οὐχὶ καὶ τὸ δεύτερον χέρι, πλὴν ἐν Μεσσηνίᾳ· εἰς τὰς Πάτρας δὲν εἶναι συνειλεγμένον οὔτε τὸ πρῶτον χέρι· ὥστε δὲν ἀδικοῦνται οἱ πολλοί, περὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ προνοήσῃ ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ νομοθετήματος. Καὶ διὰ τοῦτο πιστεύω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θέλει λάβει ὑπ’ ὄψιν τὴν παρατήρησιν τοῦ κ. Κωνσταντοπούλου, ἀλλὰ θέλει ψηφίσει τὸ πρῶτον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ τὸ σπουδαιότερον.

§18ΣΑΚΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ, Κύριοι, ἐκ μακρᾶς πείρας, ἣν ἔχω, ὡς σταφιδοπαραγωγὸς, γνωρίζω ὁποίας καταστραφὰς προξενεῖ ἡ πρόωρος ἀποστολὴ σταφιδοκάρπου. Εἰς τὸν νομὸν, εἰς ὃν ἀνήκουσι τὰ κτήματα πολλῶν ἐκ τῶν παρευρισκομένων ἐνταῦθα Βουλευτῶν, ὁ τρυγητὸς γίνεται πρόωρος, καὶ προώρως βιάζεται οὐχὶ ὑπὸ τῶν παραγωγῶν, ἀλλ’ ὑπὸ τῶν κερδοσκόπων. Ἐν Καλάμαις ὑπάρχουσι κερδοσκόποι, οἱ ὁποῖοι, ἐπωφελούμενοι τὴν εὐπιστίαν χωρικῶν τινων, προτείνουσιν αὐτοῖς ὑπερβολικὰς τιμὰς διὰ πρόωρον τρυγητόν. Εἰς τὸν δῆμον Ἀμφείας μετὰ 5 ἡμέρας ἀπὸ τῆς σήμερον θὰ ὑπάρχῃ πρᾶγμα ἕτοιμον. Αὐτὸ δὲ τὸ πρᾶγμα, ἄωρον ἔτι, δύναται νὰ κανονίσῃ τὰς τιμὰς ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅπερ φέρει μεγάλας καταστροφάς.

§19ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τί συμφέρον ἔχουσι;

§20ΣΑΚΚΗΣ. Νὰ πωλήσωσιν ἀκριβώτερα.

§21ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς, ἀφοῦ τὸ πρᾶγμα εἶναι ἄθλιον;

§22ΣΑΚΚΗΣ. Δὲν εἶναι ὅλον τὸ πρᾶγμα κακῆς ποιότητος. Πρό τινος καιροῦ μέγα ἐμπορικὸν κατάστημα ἠγόρασε μεγάλα ποσὰ πριμαρόλια, καὶ ὑπολογίζεται, ὅτι ἐζημιώθη δέκα ἑκατομμύρια, ἔπαυσε δὲ νὰ κάμνῃ προμηθείας, διότι ἐλάμβανεν ἄθλιον καρπόν. Νομίζω, ὅτι ὁ προσδιορισμὸς τοῦ χρόνου τῆς ἐξαγωγῆς τοῦ σταφιδοκάρπου εἶναι τὸ ἀσφαλέστερον μέσον.

§23Κ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Δὲν εἶμαι σύμφωνος πρὸς τοὺς προαγορεύσαντας, διότι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον δὲν θ’ ἀνταποκριθῇ δυστυχῶς εἰς τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν συνετάχθη· τὸ μὲν, διότι ὁ προσδιορισμὸς τοῦ χρόνου εἶναι συντομώτερος τοῦ δέοντος, τὸ δὲ, διότι ἡ συλλογὴ τοῦ σταφιδοκάρπου περατοῦται μόλις κατὰ τὴν 15 Αὐγούστου· κατ’ ἀκολουθίαν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἔπρεπε νὰ τεθῇ ὡς ἡμέρα ἐξαγωγῆς τῆς σταφίδος ἡ 25 Αὐγούστου, συμφώνως τῷ ὑπ’ ἐμοῦ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον ὑποβληθέντι νομοσχεδίῳ. Ὁ σκοπὸς τῆς ἀπαγορεύσεως δὲν ἀφορᾷ, ὡς ἰσχυρίσθησάν τινες τῶν προλαλησάντων, εἰς τὸν περιορισμὸν τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἐμπορίου, ἀλλ’ εἰς τὸν περιορισμὸν τῆς ἀώρου συλλογῆς τοῦ σταφιδοκάρπου, ἥτις δυστυχῶς ἐνεργεῖται συνήθως ἐν τῷ νομῷ Μεσσηνίας κατὰ προτροπὴν τῶν ἐμπόρων, ὅπως οὗτοι ὠφεληθῶσιν ὀλίγα ἐκ τῆς ἀπαρχῆς τοῦ προϊόντος τούτου. Οἱ ἔμποροι, μεταφέροντες ἄωρον τὸν καρπὸν εἰς τὸν τόπον τῆς καταναλώσεως, καὶ μὴ δυνάμενοι ἐκ τῆς ἐλλείψεως ταύτης νὰ πωλήσωσιν αὐτὸν, ἐναποθέτουσιν αὐτὸν εἰς ἀποθήκας, ἐν αἷς, ἄωρος ὤν, ζυμοῦται καὶ ἄχρηστος καθίσταται. Ἐντεῦθεν δυσφημεῖται τὸ προϊόν αὐτὸ καὶ σπουδαίως τὴν ἀξίαν τοῦ μὴ ἐξαχθέντος ἐκ τοῦ τόπου τῆς παραγωγῆς προσβάλλει. Δυστυχῶς δὲν συμφωνῶ πρὸς τὸν προλαλήσαντα ἀξιότιμον ἐκ Μαντινείας Βουλευτήν, ὅτι ἐκ τῆς ὑποτιμήσεως τοῦ προϊόντος τοῦ σταφιδοκάρπου βλάπτεται τὸ δημόσιον ταμεῖον καὶ οἱ παραγωγοὶ τοῦ σταφιδοκάρπου βεβαίως οἱ παραγωγοὶ βλάπτονται ἐκ τῆς ὑποτιμήσεως τῆς σταφίδος, οὐχὶ δὲ καὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον· διότι τὸ Δημόσιον δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀξίαν τῆς σταφίδος,—διότι ὁ φόρος ἐφ’ ἑκάστης ὀκάδος εἶναι ὡρισμένος, —ἀλλὰ βλάπτεται ἢ ὠφελεῖται ἐκ τοῦ ποσοῦ τῆς ἐξαγωγῆς τοῦ σταφιδοκάρπου. Ἡ ἐξαγωγὴ ἡ πρόωρος συνετέλεσεν, ὡς ἐλέχθη, εἰς τὴν κατάπτωσιν τῆς ἀξίας τοῦ σταφιδοκάρπου, ἰδίως ἐν Μεσσηνίᾳ, καὶ τούτου ἕνεκα ἡ προθεσμία τῆς ἐξαγωγῆς μέχρι τῆς 16 Αὐγούστου εἰς οὐδὲν θὰ ὠφελήσῃ, διότι ἡ προθεσμία αὕτη δὲν προλαμβάνει τὴν ἄωρον συλλογὴν τοῦ σταφιδοκάρπου καὶ περὶ τούτου ὁ χρόνος θὰ μαρτυρήσῃ.

§24ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ πεισθῶ ἐκ τῶν λόγων τῶν ἀγορευσάντων. Ἐπιμένω φρονῶν, ὅτι δὲν εἶναι καθῆκον τῆς Πολιτείας νὰ κανονίζῃ τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως τῆς περιουσίας ἑκάστου πολίτου. Ἀπόκειται εἰς αὐτὸν νὰ κανονίσῃ τὰ συμφέροντά του, διότι αὐτὸς δύναται νὰ ἐκτιμήσῃ ἀσφαλέστερον καὶ ποῖος εἶναι ὁ συμφερώτερος τρόπος τῆς διαχειρίσεως τῆς περιουσίας του.

§25ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ κηρύσσομαι ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι θέλει ἐπισύρει τὰς εὐλογίας πασῶν τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν. Δὲν συμφωνῶ δὲ μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἐκ Μαντινείας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, δι’ ὅσους λόγους εἶπον οἱ προλαλήσαντες. Μίαν παρατήρησιν μόνον ἔχω νὰ κάμω, καὶ παρακαλῶ νὰ λάβῃ αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν ἡ Βουλή. Διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου καθορίζεται μία καὶ ἡ αὐτὴ ἡμέρα, πρὸ τῆς ὁποίας δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἐξαγωγὴ σταφιδοκάρπου ἐκ τῶν λιμένων τῆς χώρας. Ἀλλὰ τοῦτο θὰ κάμῃ, ὥστε τὸ προϊόν νὰ πωληθῇ συγχρόνως καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος, θὰ ἐπισωρευθῇ δὲ εἰς ἀποθήκας τῶν σταφιδοπαραγωγῶν καὶ μικρεμπόρων. Δὲν νομίζετε, ὅτι ἡ ἐπισώρευσις καὶ σύγχρονος πώλησις τοῦ σταφιδοκάρπου θὰ ἦναι μία αἰτία, ἕνεκα τῆς ὁποίας, ἐπειδὴ ἡ προσφορὰ θὰ ἦναι μεγάλη καὶ ἡ ζήτησις οὐχὶ ἀνάλογος πρὸς τὴν προσφοράν, τὸ προϊόν θὰ ὑποτιμηθῇ; Ὑποβάλλω τὴν σκέψιν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν, καὶ παρακαλῶ νὰ μελετηθῇ, διότι φρονῶ, ὅτι εἶναι μεγίστου ἐνδιαφέροντος.

§26ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ παραγωγὴ εἶναι τοσαύτη σήμερον, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν ὅλον τὸ ποσὸν νὰ συγκεντρωθῇ ταὐτοχρόνως ὁλόκληρον κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς συλλογῆς αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο βλέπετε, ὅτι αἱ πωλήσεις τοῦ σταφιδοκάρπου παρατείνονται...

§27ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μέχρι τοῦ Δεκεμβρίου.

§28ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ μέχρι τοῦ Μαΐου... Μένει δ’ ἐν τῷ τόπῳ ἄπειρον πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐξέρχεται ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν τοῦ ἐμπορίου. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν κίνδυνος, ὅτι ὁλόκληρος ὁ σταφιδόκαρπος θὰ συγκεντρωθῇ εἰς τὰς ἀποθήκας. Οὐδέποτε οἱ ἔμποροι ἀγοράζουσι προϊόν ἀνώτερον ἐκείνου, τοῦ ὁποίου ἔχουσιν ἀνάγκην, καὶ ἂν ὑπάρχουν ἐπιχειρηματίαι, οἵτινες δύνανται νὰ κάμωσι μεγάλας ἐπιχειρήσεις, ἔχουσιν ἀναλόγους ἀποθήκας, διὰ νὰ ἀποθηκεύσωσι τὸ προϊόν. Ἐσφαλμένως ὁ προαγορεύσας λέγει, ὅτι δύναται νὰ προέλθῃ ἐντεῦθεν ἔκπτωσις τῶν τιμῶν. Ἡ ἔκπτωσις προέρχεται ἕνεκα τῆς βεβιασμένης ἀποστολῆς τῶν πρώτων φορτίων· φθάνει ἄωρον τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν καὶ συνεπῶς κακῆς ποιότητος, καὶ ἐπέρχεται ἡ ἔκπτωσις. Αἱ βεβιασμέναι τιμαὶ εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι καταστρέφουσι τὸ εἶδος. Διὰ νὰ λάβῃ τις τὰς τιμὰς τὰς πρώτας, συλλέγει τὸν καρπὸν πρωΐμως, δηλ. ἄωρον· ὁ ἔμπορος, διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὸ φορτίον, παραλαμβάνει τὸν καρπὸν εἰς τοιαύτην κατάστασιν, καὶ τοιουτοτρόπως ἡ ποιότης καταστρέφεται. Δὲν εἶναι δὲ ἀληθές, ὅτι διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ καταστρέφεται ἡ ἐλευθερία τοῦ ἐμπορεύεσθαι. Ἡμεῖς ἔχομεν μυρίας ὅσας διατάξεις νομικὰς, διὰ τῶν ὁποίων περιορίζεται ἡ ἐλευθερία τοῦ πολίτου, ὅταν αὐτὴ ἀντίκηται εἰς τὸ κοινὸν συμφέρον. Λοιπὸν ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ περιορίσωμεν τὸν μικρέμπορον καὶ τὸν αἰσχρὸν κερδοσκόπον ἀπὸ τοῦ νὰ καταστρέφῃ τὸ γενικὸν συμφέρον τῶν σταφιδοπαραγωγῶν καὶ σταφιδεμπόρων.

§29ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ θὰ συγκατετιθέμην καὶ εἰς τὸν περιορισμὸν τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἐμπορίου, ἐὰν πράγματι προσεδοκᾶτο κοινή τις ὠφέλεια ἐντεῦθεν. Ὅπως ὅμως ἀπέδειξεν ὁ κ. Μερλόπουλος, ἀντὶ ὠφελείας, ζημία θὰ ἐπέλθῃ. Ἔχομεν, κύριε Πρόεδρε, ἄλλο πρόχειρον μέσον, ἂν θέλωμεν νὰ προλάβωμεν τὸν πρόωρον τρυγητὸν τῆς σταφίδος, τὰς ἀστυνομικὰς διατάξεις.

§30ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἔ! ἔ! δὲν ἐφαρμόζονται.

§31ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἂν οἱ μέχρι τοῦδε δημοτικοὶ ἀστυνόμοι δὲν ἠθέλησαν νὰ ἐφαρμόσωσιν αὐτάς, ἔχετε τοῦ λοιποῦ τοὺς στρατιωτικοὺς ἀστυνόμους, οἱ ὁποῖοι, ὑπείκοντες εἰς τὰς διαταγὰς τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, θὰ ἐφαρμόζωσιν αὐτάς.

§32ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν γίνεται! δὲν γίνεται!

§33ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ γνωρίζω ἄλλο μέσον, δι’ οὗ δυνάμεθα νὰ προλάβωμεν τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα θὰ προεκάλει τὸ νομοσχέδιον, ἐφαρμοζόμενον ὡς νόμος τοῦ Κράτους. Ἐπειδὴ οἱ ἀποστέλλοντες εἰς τὸ ἐξωτερικὸν προώρως τὸν σταφιδόκαρπον κερδαίνουσι περισσότερα, ἀφοῦ ἐπιτυγχάνουσιν ἀνωτέρας τιμὰς, δίκαιον εἶναι νὰ ὑπαχθῇ τὸ προϊὸν των, τὸ μέχρι τῆς 16 Αὐγούστου ἐξαγόμενον, εἰς βαρύτερον τέλος. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, θὰ ἀποστέλλωσιν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν πρωΐμως τὸν καρπόν των ἐκεῖνοι μόνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι πρᾶγμα ἐμπορεύσιμον καὶ ἐλπίζουσι πραγματικὰ κέρδη.

§34ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ὅσα εἶπον δὲν τὰ εἶπον ὡς ἐπιχειρήματα κατὰ τοῦ νομοσχεδίου· εἶπον τοὐναντίον, ὅτι ἀνεπιφυλάκτως ἀποδέχομαι τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως. Ἐξέθεσα ἁπλῶς μίαν σκέψιν, διὰ νὰ τὴν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν αὐτῆς ἡ Βουλή. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1, ὡς ἔχει, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται).

§36ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ πρῶτον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 2 λέγει, ὅτι ἀπαγορεύεται ἡ νόθευσις τῆς σταφίδος δι’ ὕδατος. Τοῦτο εἶναι πολὺ ἀόριστον· διότι ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι ῥίπτεται ὀλίγον θαλάσσιον ὕδωρ κατὰ τὸ στίβασμα τῆς σταφίδος. Ἂν τοῦτο λείψῃ...

§37ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ναί· ἀλλ’ ὅταν ὑπερβαίνῃ τὸ ποσὸν τὸ ἀπαιτούμενον διὰ τὸ στίβασμα;

§38ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖον εἶναι τὸ μέτρον, διὰ νὰ ἐκτιμήσωμεν τὸ πότε ὑπερβαίνει καὶ πότε δὲν ὑπερβαίνει;

§39ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ ἀθλία ποιότης τοῦ καρποῦ.

§40ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκτὸς τούτου λέγει «ἢ δι’ ἄλλης οὐσίας».

§41ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ ἄμμον ῥίπτουν, καὶ βότσαλα ῥίπτουν.

§42ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναμιγνύεται προϊόν κακίστης ποιότητος μετὰ προϊόντος καλῆς ποιότητος. Τοῦτο τὸ εἶδος τῆς νοθεύσεως εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶλλον βλάπτει τὸ ἐμπόριον τῆς σταφίδος· διότι ἀνοίγετε ἓν κιβώτιον, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐπάνω προϊόν ἀρίστης ποιότητος, ἀλλ’ εἰς τὸ κέντρον εὑρίσκετε σταφίδα κακίστης ποιότητος. Αὐτὸ τὸ εἶδος τῆς νοθεύσεως δὲν τιμωρεῖται διὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ διατυπωθῇ ἄλλως τὸ πρῶτον ἐδάφιον, ὥστε νὰ λείψουν αἱ ἀμφιβολίαι.

§43ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ τρίτον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 2 δὲν εἶναι διατετυπωμένον καλῶς.

§44ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἰς ἄλλον τόπον δὲν ἠμπορεῖ νὰ τεθῇ ἐπισήμανσις, ὅτι ὁ καρπὸς εἶναι τῆς Αἰγιαλείας· ἡ ἐπισήμανσις τῶν κιβωτίων πρέπει νὰ γίνηται ἐν Αἰγιαλείᾳ, διὰ νὰ φέρῃ τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι εἶναι τῆς Αἰγιαλείας προϊόν.

§45ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἠδύνατο νὰ συνταχθῇ σαφέστερον.

§46ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἡ ἐπισήμανσις τῆς σταφίδος τῆς παραγομένης ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Αἰγιαλείας δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἢ εἰς τὸν τόπον τῆς παραγωγῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἐδαφίου.

§47ΧΟΪΔΑΣ. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ πρῶτον ἐδάφιον τῆς δι’ ὕδατος νοθεύσεως, τοῦτο εἶναι ἀληθῶς ἀόριστον· διότι, ἂν πρόκηται περὶ ὕδατος θαλασσίου, νόθευσις δὲν δύναται νὰ γείνῃ δι’ αὐτοῦ. Θαλάσσιον ὕδωρ μεταχειρίζονται ὄχι μόνον κατὰ τὸ πάτημα, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν προετοιμασίαν τῆς σταφίδος εἰς τὰ κτήματα.

§48ΦΩΤΗΛΑΣ. Ρίπτουν θαλάσσιον ὕδωρ διὰ τὸ βάρος, μάλιστα ὅταν στέλλουν καρπὸν εἰς χύμα. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται.

§49ΧΟΪΔΑΣ. Ὅταν ῥιφθῇ θαλάσσιον ὕδωρ πλέον τοῦ δέοντος, θὰ χαλάσῃ ἡ σταφίς, καὶ δὲν εἶναι ἐμπορεύσιμος πλέον.

§50ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἀπατᾶσθε! Σᾶς λέγω, ὅτι εἰς σταφιδόκαρπον διὰ Μασσαλίαν καὶ Ἀμερικὴν ῥίπτουν θάλασσαν πρὸς αὔξησιν τοῦ βάρους.

§51ΧΟΪΔΑΣ. Ρίπτουν καθ’ ὁδόν. Πῶς θὰ ἐμποδίσητε τὸ τοιοῦτον;

§52ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἀπαγορεύεται λοιπὸν ἡ χρῆσις ὕδατος, ὅταν ὑπερβαίνῃ τὸ μέτρον· ἐπιτρέπεται δὲ μέχρι τοῦ σημείου, καθ’ ὃ δὲν νοθεύεται ὁ σταφιδόκαρπος. Ὅταν πέσῃ πολὺ νερὸ, θὰ γείνῃ λάσπη, τότε νοθεύεται ὁ καρπός. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 2, ὡς ἔχει, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως. Μεθ’ ὃ ἀναγιγνώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 3 καὶ 4).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 5 (ἀναγινώσκεται).

§54ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ὑποβάλλω τροπολογίας τινὰς ἐπὶ τῶν ἄρθρων 5 καὶ 6, πλὴν τοῦ ἄρθρου 3, τοῦ ψηφισθέντος, ὡς πρὸς τὸ ὁποῖον προτείνω ἡ περίοδος «Ἐν ὑποτροπῇ καταγινώσκεται φυλάκισις μέχρις ἑνὸς ἔτους» νὰ τεθῇ ὡς ἴδιον ἐδάφιον, ἵνα σαφῶς φαίνηται, ὅτι ἀναφέρεται εἰς τὰς δύο προηγουμένας περιπτώσεις τοῦ ἄρθρου 3. Προτείνω τέλος πρόσθετον ἄρθρον 8, καὶ ἐπιφυλάσσομαι κατὰ τὴν συζήτησιν νὰ ἀναπτύξω τὰς τροπολογίας μου. Παρακαλῶ μόνον τὸ Προεδρεῖον καὶ τὴν Βουλὴν, ἐπειδὴ αἱ τροπολογίαι αὗται προτείνονται ἐπὶ τοῦ κειμένου τῶν ἄρθρων, νὰ μὴ τυπωθῶσιν ὡς χωρισταὶ τροπολογίαι, διὰ νὰ συγχωνευθῶσι μετὰ ταῦτα εἰς τὸ κείμενον τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ νὰ τυπωθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς τροποποιεῖται διὰ τῶν προτεινομένων παρ’ ἐμοῦ τροπολογιῶν, νὰ ληφθῶσι δὲ συγχρόνως ὑπ’ ὄψιν καὶ αἱ τροπολογίαι, αἱ προταθεῖσαι ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, τῆς ἐπεξεργασθείσης τὸ νομοσχέδιον, οὕτως ὥστε ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν δευτέραν συζήτησιν νὰ ὄψιν τὸ κείμενον συμπεπληρωμένον διὰ τῶν τροπολογιῶν τούτων, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις.

§55ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ γείνωσι δεκταί, καὶ ὕστερον νὰ τυπωθῶσι μετὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ἐγὼ προτείνω τὴν διαγραφὴν ὁλοκλήρου τοῦ ἄρθρου 5· ἐγὼ φρονῶ, ὅτι αἱ διατάξεις περὶ πραγματογνωμόνων, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουσιν εἰς τὴν ἡμετέραν νομοθεσίαν, εἶναι ἐπαρκεῖς, ἵνα συντελέσωσιν εἰς τὴν ἀνακάλυψιν τοῦ ἀδικήματος, περὶ οὗ πρόκειται. Διατὶ νὰ ὁρίσωμεν ἐκ τῶν προτέρων τοὺς πραγματογνώμονας, οἱ ὁποῖοι ἐνδέχεται νὰ μὴ ἦναι παρόντες, ἢ νὰ ἀδυνατῶσι νὰ προσέλθωσι, καὶ νὰ ὑποβάλλωνται ἕνεκα τούτων εἰς ποινάς; Ὁ ἁρμόδιος ἀνακριτικὸς ὑπάλληλος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιληφθῇ τῆς βεβαιώσεως τοῦ ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον τώρα καθορίζομεν, αὐτὸς εἶναι ἁρμόδιος νὰ εὕρῃ τοὺς πραγματογνώμονας.

§56ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται περὶ εἰδικοῦ νόμου, κατάλληλοι, ἵνα ἐξακριβώσωσι τὸ ἀδίκημα, εἶναι οἱ ἐμπορευόμενοι τὸ εἶδος.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 5 ἡ εἰδικὴ ἐπιτροπή, ἡ ἐπεξεργασθεῖσα τὸ νομοσχέδιον, προτείνει τὰς ἑπομένας τροποποιήσεις. Μετὰ τὰς λέξεις «σταφιδοφόρου ἐπαρχίας» νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις: «ἢ ὅρμου σταφιδοφόρου ἐπαρχίας, ἔνθα γίνονται φορτώσεις». Μετὰ τὰς λέξεις «ἢ ὑποτελωνείου» νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις: «ἢ ὅρμου». Κατωτέρω δὲ νὰ ἀπαλειφθῶσιν αἱ λέξεις «ἕδρας τοῦ νομοῦ», καὶ νὰ προστεθῇ ἡ λέξις «περιφερείας», νὰ διορθωθῇ δὲ τὸ «εἰς ὃν» εἰς «εἰς ἥν», καὶ τὸ «ἐν αὐτῷ» εἰς «ἐν αὐτῇ.» Μετὰ τὴν λέξιν «ὑποτελωνεῖα», νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «ἢ ὅρμοι»· μετὰ δὲ τὰς λέξεις «ἐφ’ ἅπαξ» νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «πρὸ τῆς 1 Αὐγούστου». Κατωτέρω δέ, μετὰ τὴν λέξιν «ὑποτελωνεῖον», νὰ προστεθῇ ἡ λέξις «ἢ ὅρμος». Ἐκ τοῦ τέλους δὲ τοῦ ἄρθρου νὰ ἀπαλειφθῶσιν αἱ λέξεις «τοῦ νομοῦ», νὰ προστεθῶσι δὲ τὰ ἑξῆς: «Οἱ ἀρνούμενοι νὰ ὁρκισθῶσιν, ἵνα ἐκπληρώσωσι τὸ καθῆκόν των, ἐμπειροτέχναι τιμωροῦνται μὲ χρηματικὴν ποινὴν 100 μέχρι 300 δραχμῶν». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 5 μετὰ τῶν τροποποιήσεων τῆς ἐπιτροπῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 6 (ἀναγινώσκεται).

§58ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα νομοσχέδια εἶδον διατάξεις, δι’ ὧν ὑποχρεοῦται ἡ Εἰσαγγελία νὰ εἰσάγῃ ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς ἀπὸ τῆς καταγγελίας τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ ἀκροατήριον. Αὗται αἱ διατάξεις δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν, εἰς πᾶσαν περίστασιν. Πῶς δύναται ὁ Εἰσαγγελεὺς νὰ εἰσαγάγῃ ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς τὴν ὑπόθεσιν, ἂν ἐν τῷ διαστήματι αὐτῷ δὲν βεβαιωθῇ ἡ κατηγορία; Ἐνδέχεται νὰ ἦναι καὶ ἀνυπόστατος. Πῶς θέλετε δι’ ἀπ’ εὐθείας κλήσεως νὰ εἰσαγάγῃ μίαν καταγγελίαν, πρὶν ἐνεργηθῇ ἡ ἀνάκρισις καὶ βεβαιωθῇ κατ’ αὐτὴν ταὐλάχιστον, ὅτι ὑπάρχουν στοιχεῖα, δυνάμενα νὰ ὑποστηρίξωσι μίαν κατηγορίαν; Αἱ διατάξεις αὗται δὲν ἐφαρμόζονται ποτὲ εἰς τὴν πρακτικήν.

§59ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα, ἀκριβῶς τοῦτο τὸ ἄτοπον ἔχει σκοπὸν νὰ διορθώσῃ. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 6, ὡς ἔχει, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 7 (ἀναγινώσκεται). Ἡ εἰδικὴ ἐπιτροπὴ προτείνει, ἵνα ἐν τέλει τοῦ ἄρθρου 7, μετὰ τὰς λέξεις «τοῦ παρόντος νόμου» προστεθῇ ἡ φράσις «ὡς καὶ τὰ περὶ διορισμοῦ καὶ ὁρκίσεως τῶν ἐμπειροτεχνῶν διὰ τὸ τρέχον ἔτος». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 7 μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἡ αὐτὴ ἐπιτροπὴ προτείνει νὰ προστεθῇ καὶ ἄρθρον 8, ἔχον ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ νόμος οὗτος ἰσχύει ἀπὸ τῆς ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως» καταχωρήσεώς του». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ πρόσθετον ἄρθρον 8 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ὡσαύτως γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, ὡς ἐτροποποιήθη, εἰς αʹ συζήτησιν).

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως τῆς συνομολογηθείσης ἐν Βενετίᾳ διεθνοῦς ὑγειονομικῆς συμβάσεως. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον μόνον.

§63Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Τὸ ἄρθρον μόνον παρακαλῶ νὰ ὀνομασθῇ ἄρθρον 1, διότι θὰ προστεθῇ καὶ ἄρθρον 2. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1).

§64Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Τὸ ἄρθρον 2, οὗτινος προτείνω τὴν προσθήκην, ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἰσχὺς τοῦ νόμου τούτου ἄρχεται ἀπὸ τῆς ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως αὐτοῦ».

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν προστεθὲν ἄρθρον 2 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ὡσαύτως γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Ἀναγινώσκεται εἶτα καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς γʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 22,443,94. Ὡσαύτως γίνεται δεκτὸν εἰς γʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων ἐκ δραχμῶν 46,200.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1892 ἐκτάκτων πιστώσεων ἐκ δραχμῶν 9,446,825.50.

§67ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, γενομένου λόγου περὶ τῆς διαχειρίσεως τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ κ. Σιμόπουλος διὰ διαφόρων πινάκων, ὑποβληθέντων ἤδη εἰς τὴν Βουλὴν τῷ 1891 καὶ 1892, κατέστησεν ἀναμφισβήτητον πλέον, ὅτι οὐδ’ ὀβολὸς τοῦ δανείου τούτου διετέθη εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ὅτι δὲ μέρος μὲν αὐτοῦ διετέθη εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου, τὸ δὲ πλεῖστον εἰς μετατροπὴν παλαιοτέρων δανείων. Ἔχω, κύριε Πρόεδρε, ὑπ’ ὄψιν μου ἕνα τοιοῦτον πίνακα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τὸν ὁποῖον εἶχεν ὑποβάλει οὗτος εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ 1891. Κατὰ τὸν πίνακα ὅμως αὐτὸν διετέθησαν τότε ἐκ τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος δανείου (ἀναγινώσκει):

Θὰ ἠρώτων τώρα τὸν κ. Πρωθυπουργόν, τίνα σχέσιν ἔχουσιν αἱ δαπάναι αὗται πρὸς τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἢ πρὸς μετατροπὰς παλαιοτέρων δανείων; πῶς δὲ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς ἀκριβῶς τοιοῦτον πίνακα ἐπεκαλέσθη πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του;

§68Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπεκαλέσθην τοιούτους λογαριασμούς, διότι οὗτος εἶναι ὁ προσωρινὸς λογαριασμὸς τῆς ἀμέσου διαθέσεως τῶν χρημάτων· ἡ ὁριστικὴ διάθεσις τῶν χρημάτων ἀπεδείχθη δι’ ἑτέρου πίνακος, συνταχθέντος ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, ὅτι ἐγένετο πρὸς μετατροπὴν δανείων, ὁ δὲ κ. Βουλευτὴς ἠδύνατο νὰ ἀναγνώσῃ τὸν πίνακα ἐκεῖνον, καταδεικνύοντα ὅτι πάντα, μέχρι καὶ τῆς τελευταίας δραχμῆς, τὰ ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης εἰσπραχθέντα ἐδαπανήθησαν εἰς μετατροπὴν δανείων. Ἂν ὁ ἀρχικὸς καταλογισμὸς ἐγένετο εἰς ἄλλα, τοῦτο οὐδὲν ἀποδεικνύει περὶ τοῦ ὁριστικοῦ καταλογισμοῦ. Ὁ πίναξ τῶν τῆς ἀμέσου διαθέσεως δεικνύει, ὅτι ἐγένετο αὕτη πρὸς σκοποὺς δημοσίους καὶ ἐπιτρεπομένους ὑπὸ νόμων, ὁ δὲ πίναξ τοῦ ὁριστικοῦ καταλογισμοῦ συσχετίζει τὴν τελικὴν τοῦ χρήματος διάθεσιν πρὸς τὰ ἐξοφληθέντα δάνεια.

§69ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου καὶ τὸν δεύτερον τοῦτον πίνακα τοῦ κ. Σιμοπούλου (ἐπιδεικνύει αὐτόν). Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀπεδείχθη ἱκανώτατος τῷ ὄντι περὶ τὴν μετασκευὴν τῶν λογαριασμῶν, ἀναλόγως τῶν ἑκάστοτε περιστάσεων. Τὸν πρῶτον πίνακα εἶχε συντάξει ἐν ἀρχῇ, ὅπως ἀποδείξῃ ὅτι ὁ κ. Τρικούπης δὲν κατεχράσθη τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου, ἀλλὰ διέθεσεν αὐτὸ κατὰ μέγα μέρος εἰς πληρωμὴν ἄλλων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους. Ὅτε δὲ βραδύτερον κατηγορήθη ὁ κ. Τρικούπης ὅτι κακῶς διέθεσε τὸ δάνειον εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, μὴ προβλεπομένας ὑπὸ τοῦ οἰκείου νόμου, ὁ κ. Σιμόπουλος ὅπως ἀποδείξῃ ὅτι δὲν ἐγένετο καταχρηστική τις διάθεσις τοῦ δανείου ἐκείνου, παρεσκεύασε τὸν δεύτερον τοῦτον πίνακα, ἐξ οὗ ἐμφαίνεται τῷ ὄντι, ὅτι τὸ δάνειον διετέθη ἐν μέρει διὰ τὸν σιδηρόδρομον καὶ κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς μετατροπὴν δανείων παλαιοτέρων. Βραδύτερον ὅμως παρέστη ἀνάγκη νέας διασκευῆς τοῦ πίνακος τοῦ κ. Σιμοπούλου. Προκειμένου ν’ ἀποδειχθῇ ὑπὸ τῆς πρώην Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ὁ προϋπολογισμός, ὁ ὑποβληθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Δηλιγιάννη εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τὸ ἔτος 1892, δὲν ἀνέγραφεν ὅλα τὰ ἔξοδα, καὶ ὅτι μεταξὺ τῶν ἄλλων παρέλειπε τὸ ποσὸν τὸ ἀπαιτούμενον πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλυσίων διὰ τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ὁ κ. Σιμόπουλος ἰδοὺ τί ἰσχυρίσθη τότε ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς (ἀναγινώσκει): «Κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος προεκλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τούτῳ εἰδικὴ πίστωσις λόγῳ ὅτι μέχρι τῆς εἰς δημοσίαν χρῆσιν παραδόσεως τῆς σιδηροδρομικῆς ταύτης γραμμῆς οἱ πληρονόμενοι διὰ τὸ δάνειον τοῦτο τόκοι, ὡς διάμεσοι, δέον νὰ μὴ ἐπιβαρύνωσι τὸν προϋπολογισμὸν τῶν τακτικῶν ἐξόδων, ἀλλὰ τὸ ἔργον τοῦ σιδηροδρόμου. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τοῦ ζητήματος, ἂν οἱ τόκοι τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης δέον νὰ ἀναγράφωνται εἰς ἔκτακτον εἰδικὴν πίστωσιν πρὸς ἐπαύξησιν τῆς ἀξίας τοῦ ἔργου τοῦ σιδηροδρόμου, βέβαιον εἶναι, ὅτι τὸ πλεῖστον τοῦ πραγματοποιηθέντος μέρους ἐκ τοῦ δανείου τούτου ἐχρησιμοποιήθη εἰς ἐκπλήρωσιν ἀναγκῶν τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ. Κατ’ ἀκολουθίαν δέον ἡ πίστωσις, ἡ ἀπαιτουμένη διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τούτου, νὰ ἀναγράφηται εἰς τὸν τακτικὸν προϋπολογισμὸν, ὅπως οὕτως ἦναι γνωστὴ ἡ διὰ τὸ δημόσιον χρέος ἐτησία δαπάνη. Αὐτὴ εἶναι, ὡς παρατηρεῖτε, ἡ νεωτάτη ἔκδοσις τῶν πινάκων τοῦ κ. Σιμοπούλου, ἡ μᾶλλο ἐπεξειργασμένη καὶ βελτιωμένη τῶν προηγουμένων, ἥτις ὡς τοιαύτη διαψεύδει διαῤῥήδην τὸν προχθεσινὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§70Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ διαβεβαίωσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, τοῦ τότε καὶ νῦν Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος, ἀφορᾷ εἰς ἄλλας εἰσπράξεις ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἀφορᾷ εἰς τὰς εἰσπράξεις τὰς γενομένας ὑπὸ ἄλλης Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ τριτημορίου τοῦ μήπω πραγματοποιηθέντος ἡμίσεως. Τὸ τριτημόριον ἐκεῖνο, ἤτοι τὸ ἑκτημόριον τοῦ ὅλου, ἐκεῖνο, εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἐδαπανήθη εἰς ἄλλους σκοπούς· ἐπίσης ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τῶν διαδόχων ἡμῶν εἰς ἄλλους σκοποὺς καὶ τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια, τὰ ἐν τῷ ἀρχικῷ πίνακι ὀρθῶς ἀναγεγραμμένα ὡς μὴ δαπανηθέντα...

§71ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§72Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός)... διότι τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια εἶχον παραδοθῆ εἰς τοὺς διαδόχους ἡμῶν αὐτούσια, ἀλλὰ ταῦτα ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ ζητοῦντος τὸν λόγον, πρὸς ἄλλους σκοποὺς, καὶ εἰς τοῦτο ἀφορᾷ ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος. Τὰ δὲ τοῦ ὁριστικοῦ καταλογισμοῦ εἶναι ἐναργῆ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος τότε εἶχε καταστρώσει πίνακας, καταδεικνύοντας, ὅτι, ἐὰν εἰς τὰς εἰσπράξεις ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ὡς καὶ εἰς τὰς ἐκ τῶν ἄλλων δανείων, ἀντιπαρετίθεντο τὰ κεφάλαια τῶν μετατραπέντων δανείων, ἔμενον ἄνευ τοιούτου ἀντικρύσματος μόνα τὰ ποσὰ, ἅτινα ἀπηρίθμησε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος, δαπανηθέντα ἐξ εἰσπράξεων, ὧν ἐπετρέπετο ἡ διάθεσις πρὸς ἄλλους σκοποὺς ἢ πρὸς μετατροπὴν δανείων. Ὁ πίναξ ὁ τελευταῖος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Παρνασσίδος τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι ἐγένοντο μετατροπαὶ δανείων, ὅτι ἐγένοντο καὶ ἄλλαι δαπάναι τοῦ Δημοσίου, ἐπιτρεπόμεναι ὑπὸ νόμων, καὶ ὅτι, καταλογιζομένων εἰς τὰς μετατροπὰς τῶν δανείων πασῶν τῶν εἰσπράξεων, τῶν ἐπαγομένων τὴν ὑποχρέωσιν μετατροπῆς δανείων ἐπὶ τῷ αὐτῷ ποσῷ, μένουσι δαπανηθέντα εἰς ἄλλας ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους ποσὰ εἰσπράξεων μὴ ὑπεχουσῶν τὴν ὑποχρέωσιν τῆς διαθέσεως πρὸς μετατροπὴν δανείων. Τοῦτο εἶναι ἡ πλήρης παράστασις τοῦ θέματος. Ὁ κ. Βουλευτὴς διαμελίζει τὸν πίνακα, ὅστις μόνον ἐν τῇ ἀρτιότητι ἔχει ἔννοιαν, καὶ ἀναζητεῖ ἀντιφάσεις, αἵτινες ἐκλείπουσιν εὐθὺς ὡς ὁ πίναξ ἐξετασθῇ ἐν τῷ συνόλῳ. Καὶ τέρπουσι μὲν, ὡς βλέπομεν, τὸν κύριον Βουλευτὴν αἱ παιδιαὶ αὗται, ἀλλ’ οὐδόλως συντελοῦσιν εἰς τὴν διαφώτισιν τῶν ζητούντων ἀρτίαν ἀπάντησιν εἰς τὸ τιθέμενον θέμα.

§73ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πλὴν ἰδοὺ, ὅτι ἐγὼ εἶμαι σύμφωνος κατὰ τοῦτο πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀποδεχόμενος ὅτι ὁ κ. Σιμόπουλος δὲν ἀντιφάσκει πρὸς ἑαυτὸν, ἀλλ’ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἐξακριβῶν τὴν ἀλήθειαν, κατέληξεν εἰς τὴν τελευταίαν καὶ μόνην ὀρθὴν γνώμην του, ἣν σᾶς ἀνέγνωσα πρὸ μικροῦ. Ὀφείλει ὅμως καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ συμφωνήσῃ πρὸς ἐμὲ, ὅτι ὁ κ. Σιμόπουλος ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ ἐκείνῃ δὲν ὁμιλεῖ περὶ ἑκτημορίου, ἀλλὰ περὶ ὁλοκλήρου τοῦ πραγματοποιηθέντος δανείου, τὸ πλεῖστον τοῦ ὁποίου μέρος ἐχρησιμοποιήθη εἰς πλήρωσιν ἀναγκῶν τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ, διὸ καὶ ἠξίωσε τότε ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως ἀναγραφῶσιν ὡς ἔξοδον τοῦ Δημοσίου διὰ τὸ 1892, ἐν ἀναφορᾷ πρὸς τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ὄχι 508 χιλιάδες, ὅσαι θὰ ἀπῃτοῦντο περίπου διὰ τὸ ἑκτημόριον, ἀλλὰ ...(ἀναγινώσκει): «Κατ’ ἀκολουθίαν», λέγει ὁ κ. Σιμόπουλος, «πρέπει νὰ προστεθῇ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1892 τὸ πληρωθὲν κατὰ τὸ 1891 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τούτου ποσὸν φρ. 3,050,318». Τώρα εἶναι τὸ ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης, λησμονῶν ὅ,τι καὶ αὐτὸς καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς ἔλεγον, ὡς ἀντιπολιτευόμενοι, δὲν ἀνέγραψεν ἐν τῷ ὑπ’ αὐτοῦ ὑποβληθέντι εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμῷ τὰ κονδύλιον αὐτὸ τῶν 3,050,318 φρ. Τὸ γεγονὸς τοῦτο ἀνέφερα καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐπικαλούμενος τὴν περικοπὴν τῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. Σιμοπούλου, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ σᾶς ἀνέγνωσα. Ἀλλ’ οἱ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ συνάδελφοί μου δὲν ἠθέλησαν νὰ λάβωσι διόλου ὑπ’ ὄψιν τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, εἷς μάλιστα ἐξ αὐτῶν, γνωστὸς καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ διὰ τὰ σκώμματά του, ἀντιπαρετήρησεν: «Ἀμ’ ἂν ἤτανε καλὸς οἰκονομολόγος ὁ Σιμόπουλος, δὲν θὰ ἐγινότανε Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν!» (γέλως)

§74Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος φαίνεται διεκδικῶν αὐτὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἀφοῦ φέρει εἰς τὴν Βουλὴν διεστραμμένας πληροφορίας, αἵτινες, ἀπεδείχθη καὶ προηγουμένως, ὅτι ἄγουσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Καὶ πάλιν δὲ παρενόησεν ἐντελῶς ὁ κ. Βουλευτὴς ὅσα ἀνέγνωσε καὶ ἐξέθηκε πρὸς τὴν Βουλὴν, ἐκλαβὼν τὸ ἑκτημόριον τοῦ δανείου, τὸ διατεθὲν πρὸς γενικοὺς σκοποὺς τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια εἰς μεταλλικὸν, τὰ ὁποῖα εἶχον παραδοθῆ εἰς τοὺς διαδόχους ἡμῶν, κατατεθειμένα ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ὡς τὰ μόνα ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ καταλογισθῶσιν εἰς βάρος τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ οὐχὶ εἰς βάρος τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Δὲν πταίομεν ἡμεῖς, ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν ἀντελήφθη, ὅτι τοῦτο εἶναι ἓν τῶν ἄρθρων τῶν καταλογιστέων εἰς βάρος τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ οὐχὶ εἰς βάρος τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Ἐγὼ προχθὲς, ὁμιλῶν εἰς ἀπάντησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, εἶπον, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο τοῦ καταλογισμοῦ εἰς βάρος τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἢ εἰς βάρος τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶναι ἐντελῶς ἀνεξάρτητον τοῦ θέματος τῆς κυρώσεως τῆς πιστώσεως ταύτης· ἀλλ’ ἐξηγῶν τὰ τοῦ καταλογισμοῦ αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ καὶ ἀσχέτως πρὸς τὰ προτεινόμενα, οὐ μόνον τὸ ἑκτημόριον τοῦ δανείου, οὐ μόνον τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ἀλλὰ καὶ ἅπαντα τὰ διατεθέντα πρὸς τροπὴν δανείων παρέστησα ὡς καταλογιστέα εἰς βάρος τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, οὐχὶ εἰς βάρος τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Τοῦτο ἐνόει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος ἀπέδειξεν, ὅτι τὰ διατεθέντα ὑπὸ τῆς πρώτης διαχειρισθείσης τὰ τοῦ δανείου Κυβερνήσεως κατεβλήθησαν πάντα πρὸς τροπὴν δανείων, καὶ ὅτι διετέθησαν καὶ παρ’ ἄλλης Κυβερνήσεως εἰσπράξεις ἐκ τοῦ αὐτοῦ δανείου οὐχὶ πρὸς τροπὴν δανείων, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἀμφότεραι αἱ καταβολαὶ αὗται δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἀλλ’ ἀνήκουσιν εἰς τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, διότι καὶ τὰ διατεθέντα ἐκ τοῦ ἑκτημορίου καὶ ἐκ τῶν ἑπτὰ ἑκατομμυρίων πρὸς τὰς δαπάνας τὰς γενικὰς τοῦ Κράτους καὶ τὰ διατεθέντα πρὸς τροπὴν δανείων, ἐξ ἧς ἐπῆλθεν ἐλάττωσις τοῦ βάρους τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀφορῶσιν εἰς τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους καὶ οὐχὶ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ὅτε ἡμεῖς ἀπεχωρήσαμεν ἐκ τῶν πραγμάτων, καταλογιστέαι ἦσαν μόνον 1,800,000 δραχμαί, διότι τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια εἴχομεν καταλίπει αὐτούσια, τὰ δὲ ἄλλα εἴχομεν διαθέσει πάντα, μέχρι καὶ τῆς τελευταίας δραχμῆς, εἰς τροπὴν δανείων. Ἀλλ’ ἡ τροπὴ δανείων δὲν ἀνήκει εἰς τὸν λογαριασμὸν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, δὲν ἐπιβαρύνει τὸν σιδηρόδρομον Λαρίσσης, ἡ τροπὴ τῶν δανείων ἀπαλλάττει τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους ἀπὸ ἐπιβαρύνσεως ἐκ τῆς ὑπηρεσίας τῶν ἐξοφληθέντων δανείων· συνεπὴς ἄρα πρὸς ταῦτα, ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὅτι εἰς τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους ἀνήκει τὸ βάρος, δι’ οὗ ἐπετεύχθη ἐν αὐτῷ ἡ ἀντίστοιχος ἀνακούφισις.

§75ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἐννοεῖ ν’ ἀφήσῃ τὴν παλαιὰν τακτικήν του, καθ’ ἣν, ὁσάκις εὑρεθῇ εἰς στενόχωρον θέσιν, ζητεῖ νὰ μετατοπίσῃ τὴν συζήτησιν εἰς θέματα ἀλλότρια τοῦ προκειμένου. Τοῦτο ἠθέλησε νὰ πράξῃ καὶ τώρα· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἔχω διόλου σκοπὸν νὰ ἀφήσω τὸ κύριον ἡμῶν ζήτημα, καὶ νὰ τὸν παρακολουθήσω εἰς τὰ ἀλλότρια θέματά του. Ἐγὼ δὲν ἠθέλησα σήμερον νὰ ἐπαναφέρω τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀναγραφῶσιν οἱ τόκοι καὶ τὰ χρεωλύσια τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης εἰς τὰ ἔξοδα τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ, ἢ ὄχι. Ἐγὼ ἠθέλησα μόνον νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὁ προχθεσινὸς ἰσχυρισμὸς τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὃν δῆθεν οἱ εἰς τὴν παρελθοῦσαν Βουλὴν ὑποβληθέντες πίνακες τοῦ κ. Σιμοπούλου δὲν ἀφῆκαν κἀμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ ὅτι τὸ δάνειον ἐκεῖνο διετέθη ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν σιδηρόδρομον καὶ εἰς μετατροπὰς προγενεστέρων δανείων, ὅτι, λέγω, ὁ ἰσχυρισμὸς ἐκεῖνος ἦτο ὅλως ἀνακριβὴς καὶ ἀντέκειτο πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Περὶ τούτου δ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἐναπέμεινε πλέον ἴχνος ἀμφιβολίας εἰς τὴν Βουλήν.

§76ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπὶ μακρὸν ἐλάλησε, καὶ μάλιστα ἦτο καὶ μόνος ἐκ τῆς μειονοψηφίας, καὶ διὰ τοῦτο παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς τῷ συνεχωρήθη νὰ ὁμιλήσῃ ἐπὶ μακρόν, διότι ὁ ἴδιος ἐξέφρασε παράπονον, ὅτι ἦτο μόνος ἀντὶ ἑπτὰ, καὶ τῷ ἐδόθη ἑπτὰ ῥητόρων δύναμις, καὶ ὁμολογουμένως τὴν ἐνήσκησε πλήρη. Μεταξὺ ἄλλων, τὰ ὁποῖα εἶπε, τινὰ τῶν ὁποίων βεβαίως δὲν εἶναι κακὰ, ἐξέφερε συγχρόνως τὴν παρατήρησιν, ὅτι δὲν περιλαμβάνεται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τὸ ποσὸν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης εἰς τὰ ἔξοδα τῶν δανείων· τῷ ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι εἶναι ὡρισμένον ἐν τῷ νόμῳ, ἡ πληρωμὴ τῶν τοκομεριδίων, ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἡ κατασκευὴ τοῦ ἔργου, νὰ γίγνηται ἐκ τοῦ δανείου, καὶ ὅτι ἄλλως ὑπάρχει γενικῶς παραδεδεγμένον, ὅτι τοῦ δανείου διὰ τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου τινὸς ἐν γένει πᾶσαι αἱ δαπάναι καὶ τόκοι καὶ προμήθειαι νὰ ἐπιβαρύνωσι τὸν σιδηρόδρομον αὐτὸν καὶ τὸν λογαριασμὸν αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο δὲν περιελήφθη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ ἡ δαπάνη αὕτη. Οὐδεὶς ἐν τῇ ἐπιτροπῇ εἶπεν εἰς τὸν συνάδελφον ἄλλο τι, οὔτε ἐὰν κατεδικάσθη ὁ κ. Σιμόπουλος ὡς οἰκονομολόγος, διὸ καὶ ἐτάχθη δῆθεν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἴσως τῷ παρετηρήθη, εἶναι, ὅτι ποιεῖται κατάχρησιν τῶν λόγων, τῶν ἄλλοτε ἐκφωνηθέντων ὑπὸ τοῦ κ. Σιμοπούλου· ἀφέθη ὅμως ἐλεύθερος νὰ λαλῇ ἐπὶ μακρότατον, ἀφοῦ τῷ ἐπετράπη νὰ ἐπιδείξῃ ἑπτὰ ῥητόρων δύναμιν, ὡς προεῖπον. Ἔλαβε δ’ ὁ συνάδελφος ἀνὰ χεῖρας καὶ αὐτὴν τὴν οἰκονομικὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Σιμοπούλου, τὴν ὁποίαν ἐπεθύμει νὰ ἀναγνώσῃ ὁλόκληρον ἐν τῇ ἐπιτροπῇ. Ἴσως κατὰ τὴν ἀπόπειραν ταύτην συνάδελφός τις τῷ παρετήρησεν, ὅτι ὁ κ. Σιμόπουλος εἶναι ἤδη Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ἑπομένως καλὰ θὰ κάμῃ νὰ μὴ τὸν ἀντιπροσωπεύῃ καὶ νὰ μὴ ἀναγνώσῃ τὴν ἔκθεσιν αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, ἤ, ἐὰν ἐπιμένῃ, δύναται νὰ λάβῃ ὅλας τὰς ἐκθέσεις τοῦ κ. Σιμοπούλου, τὰς ἐπὶ τῶν διαφόρων προϋπολογισμῶν τοῦ Κράτους, καὶ νὰ τὰς ἀναγνώσῃ, ἀλλὰ πρὸς κωλυσιεργίαν μόνον. Ὅσον ἀφορᾶ δὲ τὴν δαπάνην εἰς τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται, ὁμολογῶ ὅτι καὶ εἰς ἐμὲ ἔκαμεν ἐντύπωσιν ἡ διαβεβαίωσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἐπειδὴ δὲν εἶχον τὰ ἔγγραφα μαζῆ μου, προσέφυγα εἰς τὴν οἰκίαν μου καὶ ἔλαβα τὴν κατάστασιν τὴν ὁριστικὴν, τὴν ὁποίαν κατέθεσεν ὁ κ. Σιμόπουλος κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ θέματος περὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν 51,000,000, καὶ ἰδίως τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ εἶδον, ὅτι ἐν τῇ καταστάσει ἐκείνῃ ὁρίζεται, ὅτι τὸ ποσὸν τῶν 32 ἑκατομμυρίων καί τινων χιλιάδων ἀφιερώθη ἀποκλειστικῶς εἰς ἀντικατάστασιν δανείων ἄλλων, τὰ ὁποῖα ἐξωφλήθησαν, ἔλαβα τὴν περιέργειαν νὰ ἐξετάσω τὰς καταστάσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ νὰ συνδυάσω αὐτὰς πρὸς τὴν κατάστασιν τοῦ κ. Σιμοπούλου, καὶ παρετήρησα ὅτι καὶ αἱ καταστάσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, μὲ μίαν διαφορὰν ἑνὸς ἑκατομμυρίου, ποσοῦ καταβληθέντος εἰς ἐργολάβους, ἔφερον τὸ ποσὸν τῶν 32 ἑκατομμυρίων, ὅτι δ’ ἀποκλειστικῶς τοῦ ποσοῦ τούτου τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης μέρος μὲν διετέθη διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, τὸ ὑπόλοιπον δὲ, ἀκριβῶς μέχρι λεπτοῦ, πρὸς ἀντικατάστασιν ἄλλων δανείων παλαιοτέρων ἐξοφληθέντων. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια, ἡ ἐκ τῶν καταστάσεων ἐξαγομένη. Ἐὰν αἱ καταστάσεις ἦναι ἀκριβεῖς, ἢ ὄχι, τοῦτο εἶναι ἄλλο ζήτημα.

§77Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπρόκειτο νὰ ἐξετασθῇ, ἐὰν ἡ ἐν αὐτῷ ἀναγραφεῖσα πίστωσις περὶ πληρωμῆς τόκων τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης ἐγράφη ἐπαρκὴς ἢ δὲν ἐγράφη ἐπαρκὴς, ἢ ἐὰν ἔπρεπε νὰ περιληφθῇ πίστωσις πρὸς τοῦτο, ἥτις δὲν περιελήφθη παντάπασι. Κατὰ τὴν συζήτησιν ὅμως οἱ ἀγορεύσαντες μετέστησαν, ἴσως χωρὶς νὰ τὸ ἐννοήσωσιν, εἰς ἄλλο ζήτημα, περὶ τοῦ ποία ὑπῆρξεν ἡ διαχείρισις τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, καὶ μάλιστα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐποιήσατο ἐν βῆμα πρὸς τὰ πρόσω, ὡς συνειθίζει ἐνίοτε νὰ ποιῆται τοιαῦτα βήματα, ὁσάκις τοιοῦτοι βηματισμοὶ δύνανται νὰ συντελέσωσιν εἰς σύγχυσιν τῶν λογαριασμῶν, τῶν ὁποίων ἡ διαχείρισις διεξήχθη ὑπ’ αὐτοῦ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λοιπὸν ἐποιήσατο καὶ ἓν ἄλλο βῆμα, καὶ ἐβεβαίωσεν, ὅτι τὰ μὲν χρήματα, τὰ μετὰ τὴν πληρωμὴν ἑνὸς ἑκατομμυρίου καί τινων ἑκατοστύων χιλιάδων εἰς τὸν ἐργολάβον τῆς κατασκευῆς τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, τὰ χρήματα ταῦτα αὐτὸς διέθεσεν εἰς μετατροπὴν δανείων, τὰ δὲ ὑπόλοιπα, τὰ ὁποῖα ἀφῆκεν εἰς τοὺς διαδόχους αὐτοῦ, αὐτοὶ κατηνάλωσαν καὶ ἐδαπάνησαν εἰς ἀνάγκας τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ. Ταῦτα πάντα νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι συναφῆ μὲ τὴν συζήτησιν ταύτην· μετ’ ὀλίγον θέλομεν ἔχει τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, κατ’ αὐτὴν δὲ, προκληθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θέλω κατ’ ἀνάγκην λάβει μέρος, καὶ θέλω ἐκθέσει, ποία ἦτο ἡ διαχείρισις τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης ὡς καὶ ἡ διαχείρισις τοῦ δανείου τῶν 125 ἑκατομμυρίων, ὡς καὶ ἡ διαχείρισις τοῦ δανείου τῶν 30 ἑκατομμυρίων δραχμῶν ἢ 1,200,000 λιρῶν. Τότε θέλει ἀποδειχθῆ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔκαμε τῷ ὄντι ἓν βῆμα πρὸς τὰ πρόσω, διότι εἶχε συμφέρον νὰ περικαλύψῃ ὅ,τι αὐτὸς ἔπραξε, νὰ ἐπιῤῥίψῃ δ’ αὐτὸ ἐφ’ ἡμᾶς, διὰ νὰ καλύψῃ τὴν διετῆ αὐτοῦ διαχείρισιν, ἥτις δὲν ἦτο σύμφωνος μὲ τοὺς νόμους, τοὺς κανονίζοντας τὰ τῆς διαθέσεως τῶν δανείων τούτων. Ἀλλὰ ταῦτα νομίζω, ὅτι δὲν προσήκουσιν εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην· μάλιστά τινες ἐξ ἡμῶν δὲν ἔχομεν μεθ’ ἡμῶν οὔτε ἐπαρκῆ ἔγγραφα, ἵνα ἀποδείξωμεν ταῦτα, πρὸς ἐπικύρωσιν τῶν λεγομένων. Ἂς ἐπιφυλαχθῶμεν κατὰ τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τότε θέλει ἀποδειχθῆ, τίνες συνεμορφώθησαν μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, καὶ τίνες παρέβησαν ταύτας.

§78ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ προσθέσω εἰς ὅσα εἶπεν ὁ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτής. Τὸ ζήτημα τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐ μόνον σήμερον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου ἔφερε· καὶ τότε εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος στιγμή, ὅπως συζητήσωμεν ζητήματα ἐξερχόμενα τῶν διατάξεων τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, καὶ ὅτι εἰς τὸ ζήτημα, ὅπερ ἤγειρα, περὶ τῆς ἀναγραφῆς τῶν τόκων, τῶν πληρονομένων διὰ τὸ δάνειον τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, παρεδέχθη κατ’ ἀρχὴν τὴν ἀναλόγως τοῦ ποσοῦ τοῦ δαπανηθέντος εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους ἀναγραφὴν αὐτῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Ἀλλὰ, καίτοι παραδεχθεὶς κατ’ ἀρχὴν τοῦτο, ἠθέλησεν οὐχ ἧττον νὰ παραστήσῃ, ὅτι τὸ διατεθὲν παρ’ αὐτοῦ ποσὸν τῶν 32,000,000 ἐκ τοῦ προϊόντος τοῦ δανείου Πειραιῶς–Λαρίσσης διετέθη εἰς μετατροπὴν προϋπαρχόντων δανείων, καὶ ὄχι εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Εἶπον καὶ τότε, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές· ἀκριβὲς εἶναι μόνον, ὅτι 15 περίπου ἑκατομμύρια ἐκ τοῦ δανείου τούτου διετέθησαν πρὸς ἐξόφλησιν προϋπαρχόντων δανείων, διετέθησαν δὲ πρὸς ἐξόφλησιν τῶν εἰς χρυσὸν ἐντόκων γραμματίων, ἅτινα ἐχρησίμευσαν πρὸς πληρωμὴν τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας· ἐκ τοῦ ἄλλου δὲ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον διετέθη προηγουμένως, μέρος μὲν διετέθη πρὸς ἐξόφλησιν δανείου ὄχι προϋπάρχοντος, καθ’ ἣν ἐμπεριέχει ἔννοιαν ἡ λέξις προϋπάρχον, ἀλλὰ δανείου συνομολογηθέντος πρὸς πληρωμὴν τοκομεριδίων καὶ ὀφείλοντος νὰ πληρωθῇ ἐκ τῶν τακτικῶν πόρων τοῦ Κράτους, τὸ δὲ ὑπόλοιπον διετέθη εἰς τὴν πληρωμὴν τοκομεριδίων τῆς χρήσεως τοῦ 1890. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸν ὁριστικὸν συμψηφισμὸν τούτων μὲ τὰς δαπάνας τὰς δυναμένας νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς ἔκτακτοι, πολλάκις ἐγένετο περὶ τοῦ ζητήματος τούτου λόγος, καὶ ἀπεδείχθη, ὅτι ἐπληρώθησαν αὗται οὐχὶ ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσσης, ἀλλ’ ἐκ δανείων προσυνομολογηθέντων, τοῦ δανείου τῶν 5 ἑκατομμυρίων λιρῶν, τοῦ 1,200,000 καὶ ἄλλων δανείων. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι σήμερον μήτε τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα ἔχομεν ἐνταῦθα, μήτε εἶναι ἡ στιγμὴ κατάλληλος νὰ συζητήσωμεν περὶ τούτων, καὶ ἐπιφυλάττομαι τότε, ὅτε ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς θέλει ἐκθέσει τὰς ἰδέας του, νὰ λάβω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον καὶ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τοῦτο, ἂν θὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς γʹ συζήτησιν, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως. Εἶτα γίνονται δεκτὰ εἰς γʹ συζήτησιν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, τὰ νομοσχέδια: Περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχ. 78,990. Περὶ ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκ δραχμῶν 126,874).

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 3,263,633.36.

§80ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν νὰ ἐνθυμηθῇ τὴν παράκλησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα πρὸς αὐτὸν προχθὲς, καὶ, εἰ δυνατὸν, ταχύτερον νὰ καταθέσῃ τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τῆς κατασκευῆς τῶν πλοίων, διότι πιθανὸν νὰ μᾶς χρησιμεύσῃ.

§81ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Οἱ πίνακες παρασκευάζονται, καὶ ἐὰν προφθάσωμεν, θέλομεν τοὺς ὑποβάλει κατὰ τὴν Σύνοδον ταύτην. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς γʹ συζήτησιν, ἄνευ ἑτέρας παρατηρήσεως. Ἀκολούθως ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς γʹ συζήτησιν, τὰ νομοσχέδια: Περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1891 ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχ. 72,147. Περὶ χορηγίας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1892 ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 100,000. Περὶ κυρώσεως συμβάσεως περὶ χρεωλυτικοῦ δανείου ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου φράγκων χρυσῶν 16,500,000).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κατασκευῆς λιμένος ἐν Λευκάδι. Ὁ κ. Σέρβος ἔχει τὸν λόγον.

§83ΣΕΡΒΟΣ. Ὀλίγας λέξεις ἐπιθυμῶ νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τὴν σήμερον, μετὰ τὴν ἀμφισβήτησιν, ἥτις ἔλαβε χώραν τὴν χθὲς μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι διὰ τὰ δύο ἔργα, διὰ τὴν διώρυγα καὶ τὸν λιμένα, ἔχει ὁρισθῆ ποσὸν 1,800,000 δραχμῶν, καὶ τὴν σήμερον πρόκειται περὶ μόνου τοῦ ἐσωτερικοῦ λιμένος· προτείνεται δὲ πίστωσις 1,400,000, ἐνῷ τὸ κύριον ἔργον εἶναι τὸ τῆς διώρυγος, καὶ περὶ τῆς διώρυγος δὲν γίνεται λόγος. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀμφισβητῶν τοῦτο καὶ ἀντιστρατευόμενος κατὰ τῶν ἐμῶν ἐπιχειρημάτων, εἶπεν, ὅτι δὲν πρόκειται μόνον περὶ τοῦ μικροῦ λιμένος, ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ τῆς διώρυγος, ἡ ὁποία, καθὼς συμφωνοῦμεν καὶ εἶναι ἀναντίῤῥητον, εἶναι τῆς κοινῆς ὠφελείας, ἀποβλέπει δ’ εἰς ἀντικείμενα περισπούδαστα καὶ ἐθνικὰ ἐν ταῖς σχέσεσιν ἡμῶν μὲ τὸν Ἀμβρακικὸν κόλπον καὶ μὲ τὴν Ἤπειρον. Ἑπομένως διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς διώρυγος πρέπει νὰ χρησιμεύσῃ ὄχι μόνον ἡ φορολογία τῆς Λευκάδος, ἀλλὰ καὶ τοῦ Κράτους· ἀναγνωρίζει δὲ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἀνὰ χεῖρας. Τὸ ἀντικείμενον, περὶ οὗ πραγματεύεται τὸ νομοσχέδιον, συμφώνως μὲ τὰς ῥήσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον κοινῆς ὠφελείας, καὶ τοιούτου ὄντος αὐτοῦ, ἔπρεπεν ἡ φορολογία νὰ μὴ ἐπιβάλληται μόνον εἰς τὴν Λευκάδα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ Κράτος. Ὅτι δὲ λέγω ἀλήθειαν, φέρω εἰς μαρτυρίαν ὅ,τι ὑπεστήριξε χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φέρει ἡ ἔκθεσις τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Θεοτόκης λέγει, ὅτι «ὁ κ. Σέρβος ἔρχεται σύμμαχος ὑπὲρ τῆς κατασκευῆς τοῦ λιμένος Λευκάδος, διότι ἡ κατασκευὴ τοῦ λιμένος ἀποτελεῖ τὰ ¾ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ σχεδίου τῆς διώρυγος· ὥστε ψηφίζουσα ἡ Βουλὴ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ψηφίζει συγχρόνως ὑπὲρ τῆς κατασκευῆς τῶν ¾ τῆς διώρυγος.» Ἡ δὲ ἔκθεσις τοῦ νομοσχεδίου φέρει (ἀναγινώσκει): «Καὶ ἡ μὲν ἐκτέλεσις τῆς διώρυγος δύναται νὰ ἀναβληθῇ, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ, γενικώτερα συμφέροντα ἐξυπηρετοῦσα, οὔτε δίκαιον εἶναι, οὔτε δυνατὸν, ἡ δι’ αὐτὴν ἀπαιτηθησομένη δαπάνη νὰ ἐπιβαρύνῃ ἐξ ὁλοκλήρου τὴν νῆσον τῆς Λευκάδος, ἥτις ἄλλως θὰ ὑποβληθῇ διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ λιμένος εἰς οὐ μικρὰν φορολογίαν...» Ἕνεκα τούτου, ἀφοῦ προσκαλούμεθα διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ἑνὸς μέρους, ὄχι μικροῦ, τῆς κατασκευῆς τῆς διώρυγος, διατί δὲν πραγματοποιεῖται τὸ λογικὸν συμπέρασμα, ἵνα καὶ ἡ Κυβέρνησις συνεισφέρῃ τὸ σχετικὸν μερίδιον διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου; Αὐταὶ εἶναι αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας εἶχον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν.

§84ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). (Ὅρα Παράρτημα).

§85ΣΕΡΒΟΣ. Μὲ τὸ προτεινόμενον ἔργον, ἐγὼ διατείνομαι,—καὶ εἶμαι ἀναντιῤῥήτως ἐν τῇ ἀληθείᾳ,—ὅτι θέλει κατασκευασθῆ ἓν μέγα μέρος τῆς διώρυγος· ἐνῷ δὲ ἀναγνωρίζετε τοῦτο, καὶ ἑπομένως τὴν ὑποχρέωσιν τῆς ἐν μέρει καταβολῆς τῆς δαπάνης, διατείνεσθε, ὅτι τὸ Κράτος δὲν πρέπει νὰ προσφέρῃ οὐδεμίαν ὑπὲρ αὐτοῦ συνδρομήν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται).

§87ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργόν, ὅπως ἐν ἐδαφίῳ αʹ, μετὰ τὰς λέξεις «φρουρίου καὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου», προστεθῶσιν αἱ λέξεις «καὶ εἰς τὸν κατασκευασθησόμενον ἐσωτερικὸν λιμένα». Προσέτι δὲ, παρακαλῶ, ἐν ἐδαφίῳ γʹ νὰ ἀπαλειφθῶσιν αἱ λέξεις «10 λεπτὰ κατὰ τόννον, πρὸς δὲ καὶ πληρωμὴν σταθεροῦ δικαιώματος», καὶ νὰ τεθῶσιν ἀντ’ αὐτῶν αἱ λέξεις «Σταθερὸν δικαίωμα».

§88ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Μάλιστα.

§89Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶναι ἄδικος ἡ φορολογία τῶν πλοίων τῶν ἐχόντων χωρητικότητα μείζονα τοῦ τόννου.

§90ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Νὰ τεθῇ «μείζονα τῶν 5 τόννων». Ἐν ἐδαφίῳ δὲ δʹ ἡ φράσις ὑπ’ αὐτῆς νὰ διορθωθῇ «ἀπ’ αὐτῆς». Ὡσαύτως εἰς τὸ ἄρθρον 3, ἀντὶ «κανονισθησομένου» νὰ τεθῇ «ἐγκριθησομένου». Εἰς δὲ τὸ τέλος τοῦ ἄρθρου 4, νὰ διορθωθῇ ἡ λέξις «ὑποβληθέντες» εἰς «ἐπιβληθέντες». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1, ὡς ἐτροποποιήθη. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ, μετὰ τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν προταθεισῶν διορθώσεων, τὰ λοιπὰ ἄρθρα, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, εἰς γʹ συζήτησιν). Ὡσαύτως ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐξεταστικοῦ δικαιώματος τῶν καθηγητῶν τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταβολῆς διατάξεών τινων τοῦ νόμου ᾼΧΚΕʹ περὶ τελῶν χαρτοσήμου. Ὁ κ. Μερλόπουλος ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου.

§92ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, λαμβάνω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προὐκάλεσε τὰς αἰτιάσεις κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ τὰς ἀμφισβητήσεις περὶ τῆς σκοπιμότητος αὐτοῦ καὶ ἐν τῇ ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ καὶ παρὰ τῇ μαθητιώσῃ νεολαίᾳ καὶ ἐν τῷ ἐθνικῷ τούτῳ περιβόλῳ, εἶναι ἀναμφισβητήτως ἡ ἀρχὴ αὐτὴ τοῦ νομοσχεδίου, ἡ γενικὴ ἰδέα, ἐξ ἧς ὡρμήθη ὁ συντάξας αὐτό, καὶ οὐχὶ αἱ ἐν τοῖς καθέκαστα λεπτομέρειαι αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ μαρτυροῦσι καὶ αἱ ὑποβληθεῖσαι εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφοραὶ καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μαντινείας καὶ παρ’ ἐμοῦ. Διότι τί σημαίνει, ἂν τοιαύτη ἢ τοιαύτη ἐπιβάλληται φορολογία ἐπὶ τῶν σπουδαζόντων νέων, ὅταν διὰ τοῦ νομοθετήματος τούτου παραβιάζωνται θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ καταστατικοῦ τῆς Πολιτείας ἡμῶν νόμου, ὅταν ἀνακόπτηται δι’ αὐτοῦ ἡ συντελουμένη παρ’ ἡμῖν ἐθνικὴ καὶ κοινωνικὴ πρόοδος; Ἐκ τοιαύτης τινὸς ἀντιλήψεως ἐπείσθην, ἐγὼ τουλάχιστον, ὅτι προέκυψεν ἡ ἀντίδρασις ἐκείνη, τῆς ὁποίας παριστάμεθα μάρτυρες, ἀφ’ ἧς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους εἰς τὴν Βουλὴν, ἐδήλωσεν, ὅτι εἰδικὴ φορολογία θέλει ἐπιβληθῆ ἐπὶ τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τοῦ κλάδου τούτου συνέταξε καὶ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον καλούμεθα σήμερον, ὅπως διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν καταστήσωμεν νόμον τοῦ Κράτους, δὲν ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν ξηρὸν καὶ μόνον, διότι εὐτυχῶς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἐμερίμνησεν, ὅπως συνοδεύσῃ αὐτὸ δι’ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεώς του. Δὲν ἔχομεν δὲ μόνον τὴν ἔκθεσιν ταύτην, διότι ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν, ὅπως τὸ νομοσχέδιον τοῦτο παραπεμφθῇ εἰς τὴν εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, ἵνα διαφωτισθῇ καὶ ἐκεῖ διὰ τῶν φώτων τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἔχομεν δὲ οὕτω καὶ τὸ βοήθημα, τὸ προκύπτον ἐκ τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης, καὶ πρὸς τούτοις καὶ τὴν προχθεσινὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κυθήρων Βουλευτοῦ, τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης, καὶ οὕτω δυνάμεθα, βασιζόμενοι ἐπὶ τῶν βοηθημάτων τούτων, νὰ καταρτίσωμεν ἀσφαλῆ κρίσιν περὶ τῆς σκοπιμότητος καὶ νομιμότητος ἢ μὴ τοῦ νομοσχεδίου. Ὁμολογῶ, ὅμως, κύριοι Βουλευταί, ὅτι, μολονότι ἀπροκαλύπτως ἐνέτεινα τὴν προσοχήν μου κατὰ τὴν μελέτην τῶν ἐκθέσεων τούτων καὶ κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων, δὲν ἠδυνήθην νὰ μορφώσω οἵαν ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει πεποίθησιν περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς ἐπιτροπῆς ἡ ἔκθεσις δύο τινὰ πολὺ σπουδαῖα καὶ πολύτιμα ἀγαθὰ ἐπαγγέλλονται διὰ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὴν ἐξεύρεσιν μιᾶς προσόδου διὰ τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐξ 1,600,000 δραχμῶν, καὶ τὴν ἐπὶ τὸ τὸ βέλτιον διαῤῥύθμισιν τῶν πραγμάτων τῆς παρ’ ἡμῖν παιδείας. Ἦτο βεβαίως πολὺ εὔκολον ἔργον, λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τοὺς πίνακας ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατέθηκεν εἰς τὴν Βουλὴν, τοὺς περιέχοντας τὸν ἀριθμὸν τῶν σπουδαζόντων νέων ἐν τοῖς σχολείοις τοῦ Κράτους τῆς τε μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, ἤτοι τὸν ἀριθμὸν τῶν 32,748 σπουδαστῶν, καὶ πολλαπλασιάζοντες τοῦτον ἐπὶ τὸ ποσὸν τῶν δραχμῶν, τὸ ὁποῖον ἕκαστος σπουδαστὴς ὀφείλει νὰ εἰσφέρῃ κατ’ ἔτος εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, νὰ εὕρωμεν τὸ τελικὸν ἀποτέλεσμα τοῦ ὑπολογισμοῦ τούτου, νὰ εὕρωμεν τουτέστι τὴν πρόσοδον ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐπηγγείλατο ὁ εἰσηγητήριος λόγος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἤτοι 1,600,000 δραχμῶν. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι τὸ ἔργον τοῦτο δὲν εἶναι τόσον εὔκολον, ὅσον ἐνομίσθη· διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ πολλαπλασιάσωμεν τοὺς ἀριθμοὺς, καθόσον πρὸ τούτου ἐπιπροσθοῦσιν ἄλλα κωλύματα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Ἐκ τῶν πινάκων, οἵτινες ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλὴν, προκύπτει, ὅτι 32,748 σπουδασταὶ φοιτῶσιν εἰς τὰ παρ’ ἡμῖν ἐκπαιδευτήρια. Ἀλλὰ φρονεῖτε ἆρά γε, Κύριοι, ὅτι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ὁ αὐτὸς ἀριθμὸς μαθητῶν θέλει ἐξακολουθήσει φοιτῶν εἰς τὰ ἐκπαιδευτήρια; Φρονεῖτε, ὅτι οἱ πενόμενοι, οἱ μικρᾶς καταστάσεως οἰκογενειάρχαι θὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ πέμπωσι τὰ τέκνα αὐτῶν εἰς τὰ σχολεῖα; Φρονεῖτε, ὅτι οἱ ἄποροι ἐκεῖνοι καὶ ἀνέστιοι νέοι, οἵτινες, διψῶντες μάθησιν καὶ ὀργῶντες πρὸς σπουδὴν, προσέτρεχον ἀπὸ τὰ πέρατα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἰδίως ἀπὸ τὴν δούλην Ἑλλάδα, καὶ ὑπεβάλλοντο εἰς τὸν βαρὺν τῆς ὑπηρεσίας ζυγὸν, γινόμενοι ὑπηρέται, ὅπως ἐξοικονομήσωσι τὴν τροφὴν αὑτῶν καὶ τὴν οἴκησιν, ἵνα οὕτω δύνωνται κατὰ τὰς διαθεσίμους αὑτῶν ὥρας νὰ ἀπολαύωσι τῶν ἀγαθῶν τῆς παιδείας, φρονεῖτε ὅτι οἱ νέοι οὗτοι θὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ φοιτῶσιν εἰς τὰ σχολεῖα; Ὁ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς κατὰ τὴν προχθεσινὴν ἀγόρευσίν του σᾶς εἶπε: «τί εἶναι 3 δραχμαὶ καὶ 55 λεπτὰ κατὰ μῆνα διὰ τὸν μαθητὴν τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου;» Ἀλλὰ δυστυχῶς ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς τὴν σκέψιν του ἐκείνην ἀφῆκε κολοβὴν, καὶ δὲν ἔδωκεν οὐδεμίαν ἀπάντησιν εἰς τὴν ἐρώτησίν του. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ συμπληρώσω ἐγὼ αὐτήν. Ναὶ, Κύριοι, εἶναι μέγα πρᾶγμα, εἶναι θησαυρὸς διὰ τὸν ἀνέστιον νέον, τὸν ὀργῶντα πρὸς μάθησιν, τὸ μικρὸν τοῦτο ποσὸν, ὅπερ πρέπει νὰ καταβάλληται διαρκῶς καὶ ὁλονὲν νὰ αὐξάνῃ, καὶ ἴσως διὰ τοιοῦτο ποσὸν ὁ ἄπορος μαθητὴς θὰ ἐπώλει τὴν ὕπαρξίν του, χωρὶς νὰ τὸ εὕρῃ. Ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῶ πολὺ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, διότι δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι παράδειγμα προφανὲς θέλει πείσει τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ἀκριβείας καὶ τῆς βασιμότητος τῶν ὅσων λέγω. Καὶ τὸ παράδειγμά μου τοῦτο λαμβάνω ἐκ τῆς ἱστορίας τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν εὐπόρῳ ἔθνει, ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἔθνους, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ Εὐρώπῃ κατέχει τὴν πρώτην τάξιν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν οἰκονομικὴν εὐρωστίαν, τοῦ ἔθνους τοῦ Γαλλικοῦ. Ἐν Γαλλίᾳ πρὸ τοῦ 1850 τὰ δίδακτρα καὶ τὰ τέλη ἦσαν ὅλως εὐτελῆ. Ἀπὸ τοῦ ἔτους ὅμως ἐκείνου, ὅτε ἐψηφίσθη ὁ νόμος, ὁ ἐπιβαρύνων τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, καὶ ἰδίως ἀπὸ τοῦ 1852, ὅτε ἐξεδόθη ἰδιαίτερον διάταγμα ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, τὸ ὁποῖον ἐπέβαλε βαρύτερα ἢ πρὶν τέλη, παρετηρήθη, ὅτι ἡ ἐτησία αὔξησις τῆς μαθητιώσης νεολαίας ἤρχισε νὰ ὑποβιβάζηται. Μέχρι τοῦ 1852 ἡ ἐτησία αὔξησις ἦτο 3700 μαθητῶν, τὸ δ’ ἑπόμενον ἔτος ἡ αὔξησις αὕτη ὑπεβιβάσθη εἰς 2250, καὶ ἔκτοτε ὁλονὲν προέβη ἐλαττουμένη. Σᾶς εἶπον ἀμφότεραι αἱ ἐκθέσεις, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ νομοθετηθῇ παρ’ ἡμῖν, ἰσχύει ἤδη ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἐν ἁπάσαις ταῖς εὐρωπαϊκαῖς χώραις, ὅτι ἁπανταχοῦ τουτέστι τῆς Εὐρώπης εἰσὶν ἐπιβεβλημένα ἐκπαιδευτικὰ τέλη ἐπὶ τῆς σπουδαζούσης νεότητος; καὶ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, Κύριοι, ἀπετέλεσε τὸ βαρὺ πυροβολικὸν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τῶν ἀγορευσάντων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτῆς. Σᾶς εἶπε ταῦτα ἡ Κυβέρνησις· ἀλλὰ σᾶς εἶπεν ἐπίσης, ὁποία εἶναι ἡ κατάστασις τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἐν Εὐρώπῃ; Σᾶς εἶπεν ἆρά γε, ὁποῖα ἄλλα δαπανῶσι ποσὰ τὰ εὐρωπαϊκὰ Κράτη διὰ τὴν δημοσίαν αὑτῶν ἐκπαίδευσιν; Σᾶς εἶπεν, ὅτι αἱ Ἡνωμέναι Πολιτεῖαι τῆς Ἀμερικῆς δαπανῶσιν ἐτησίως 105,000,000 φράγκων ἐκ τοῦ δημοσίου θησαυροῦ χάριν τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, ἐκτὸς τῶν ἄλλων εἰσφορῶν, αἱ ὁποῖαι δίδονται εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν διὰ τῶν ἐδαφικῶν προικοδοτήσεων τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰ Κράτη τῆς Ἀρκτῴας Ἀμερικῆς; Ἐπεκαλέσθησαν τὸ παράδειγμα τῆς Σουηδίας· ἀλλὰ σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐν Σουηδίᾳ ἀπὸ τοῦ 1863, ἀφ’ ὅτου δηλαδὴ κρατεῖ νέος νόμος, τὰ βάρη τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἐμερίσθησαν μεταξὺ τῶν δήμων καὶ τοῦ Κράτους; Σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐν Νορβηγίᾳ, ἐκτὸς τῶν δαπανωμένων ἐκ τῆς ἰδιωτικῆς περιουσίας τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ εἰσφορὰ τοῦ Δημοσίου διὰ τοῦ εἰδικοῦ ταμείου τῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθε κατὰ τὸ ἔτος 1863 εἰς 1,947,471 φράγκα, πλὴν τῶν 350,000 φράγκων, τῶν ἀμέσως παρὰ τοῦ Δημοσίου δαπανηθέντων; Σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ ἐτησία δαπάνη τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Αὐστρίας μεμονωμένης, ἐκτὸς τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς Οὑγγαρίας καὶ τοῦ ποσοῦ τῆς Αὐτοκρατορίας, διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν ἀνῆλθε κατὰ τὸ 1868 εἰς 7,500,000 φράγκων, μολονότι ἐν Αὐστρίᾳ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι τοιαύτη, ὥστε τὰ δημοτικὰ σχολεῖα δικαίως ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν δικαιοῦνται νὰ ἐπισύρωσι τὴν προστασίαν τῆς Κυβερνήσεως, καθόσον ἡ ἐν αὐτοῖς ἐκπαίδευσις εἶναι κατηχητικὴ τῶν διαφόρων θρησκευτικῶν δογμάτων (confessionnelle);

§93ΛΑΜΠΡΟΣ. Διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ τὴν δημοσίαν δαπανῶνται 7,500,000;

§94ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα 7,500.000 φράγκων.

§95ΛΑΜΠΡΟΣ. Θὰ ἔχετε λάθος· ἴσως εἶναι φιορίνια.

§96ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ποσὸν τοῦτο ἐδαπανήθη τῷ 1868 ἀπ’ εὐθείας παρὰ τοῦ Δημοσίου, χωρὶς νὰ ὑπολογίζηται εἰς αὐτὸ ἡ δαπάνη τῶν δήμων καὶ τῆς εἰδικῆς περιουσίας τῆς ἐκπαιδεύσεως. Σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐν Γερμανίᾳ διὰ τὰ 26 αὐτῆς Πανεπιστήμια δαπανῶνται κατ’ ἔτος 13,000,000 φράγκων ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου; Ἐν Πρωσσίᾳ δὲ, ἥτις πρωτεύει καὶ εἶναι τύπος καὶ ὑπογραμμὸς ὡς πρὸς τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, δαπανῶνται πολλὰ ἑκατομμύρια φράγκων ἐκ τοῦ δημοσίου θησαυροῦ διὰ τὰ πρακτικὰ σχολεῖα (Realschulen), 113 τὸν ἀριθμὸν, εἰς τὰ ὁποῖα δύναται ἡ ὀργῶσα πρὸς μάθησιν νεολαία, νὰ λάβῃ τὴν παίδευσιν ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ τὴν παρακολουθήσῃ εἰς τὸν πρακτικὸν αὐτῆς βίον. Σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ Βέλγιον κατὰ τὸ ἔτος 1857 ἐδαπάνησεν 1,500,000 φράγκων διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἐκτὸς ἄλλων 621,000 διὰ τὴν μέσην καὶ 733,000 διὰ τὴν ἀνωτέραν; Σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ Ρωσσία ἐκτὸς τῶν 7,000,000 φράγκων, τὰ ὁποῖα τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας δαπανᾷ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν αὑτῆς, δαπανᾷ καὶ διὰ τῶν ἄλλων Ὑπουργείων μεγάλα ποσὰ διὰ τὴν αὐτὴν ἀνάγκην; Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ Ἀγγλία ἐδαπάνησε 336,380 λίρας στερλίνας διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν κατὰ τὸ 1867, ἔκτοτε δὲ αὐξάνει ὁλονὲν τὰς προικοδοτήσεις αὑτῆς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν; Σᾶς εἶπε τέλος, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ Τουρκία κατήργησε τὴν εἰσφορὰν τῶν οἰκογενειῶν διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, καὶ τὸ Κράτος ἀνέλαβε τὴν δαπάνην, τὴν ὁποίαν ἐχορήγουν ἄλλοτε αἱ οἰκογένειαι; Τί ὅμως ἀντὶ ὅλων τούτων σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις; Ἠρκέσθη νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι τὰ δίδακτρα ὑπάρχουσιν ἁπανταχοῦ τῆς Εὐρώπης, δὲν σᾶς εἶπεν ὅμως, ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις, ἡ χορηγουμένη ἐν ταῖς Εὐρωπαϊκαῖς σχολαῖς, εἶναι τοιαύτη, ὥστε πράγματι ἀξίζει νὰ πληρωθῇ, ἐνῷ τὴν ταπεινὴν θέσιν τῆς παρ’ ἡμῖν ἐκπαιδεύσεως γνωρίζετε. Προχθὲς ἀκόμη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς, ὅστις φρονῶ ὅτι ἀντεπροσώπευε τὴν ἐπιτροπὴν ὅλην καὶ διηρμήνευε τὸ φρόνημα αὐτῆς, ἐξετραγώδησε τὴν οἰκτρὰν καὶ ἀθλίαν κατάστασιν τῆς παρ’ ἡμῖν παιδείας. Δὲν εἶναι λοιπὸν προφανὴς ἀνακολουθία, δὲν εἶναι πικρὰ εἰρωνεία, διὰ τοιαύτην ἐκπαίδευσιν νὰ ζητήσωμεν ἐκπαιδευτικὰ τέλη; Ἐν Εὐρώπῃ, Κύριοι, πληρώνονται τέλη διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν καὶ τὰς ἐλευθερίους σπουδάς. Ἀλλ’ ἐν Εὐρώπῃ ἐπίσης ὑπάρχουσι πλεῖσται ἄλλαι διευθύνσεις ἐν τῇ μαθήσει, εἰς ἃς δύνανται νὰ τραπῶσιν οἱ μὴ δυνάμενοι νὰ ἀκολουθήσωσι τὰς ἐλευθερίους σπουδάς. Διότι παρὰ τὰ Γυμνάσια καὶ τὰ Πανεπιστήμια ὑπάρχουσιν ἐν Γαλλίᾳ τὰ Κυριακὰ σχολεῖα, αἱ Σχολαὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων (professionnelles), τὰ Διδασκαλεῖα, ἐν Βελγίῳ τὰ ἐκπαιδευτικὰ ἄσυλα, ἐν Γερμανίᾳ, Πρωσσίᾳ καὶ Αὐστρίᾳ αἱ πρακτικαὶ σχολαὶ (Realschulen καὶ Bürgerschulen), καὶ ἀλλαχοῦ ἄλλα παρόμοια. Τί δὲ τούτων ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν; Ἐν Εὐρώπῃ, Κύριοι, αἱ κοινωνίαι δὲν εἶναι ὅπως ἡ ἡμετέρα· τὸ ἐν Εὐρώπῃ ὑπάρχον ἀπὸ μακρῶν αἰώνων καθεστὼς ἐπαγίωσε κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὰς κοινωνίας, ὥστε ἡ συντελουμένη πρόοδος εἶναι κανονικὴ, καὶ βαίνει ὁμαλὴ, ἀνεξαρτήτως τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως. Παρ’ ἡμῖν ὅμως, ὅπου ἡ κοινωνία εἶναι ἀκόμη ἐν τῷ γίγνεσθαι, καὶ εὑρίσκεται καὶ θὰ εὑρίσκηται ἐπὶ πολὺ ἀκόμη εἰς κατάστασιν μεταβατικὴν, μὴ ὑπαρχούσης τῆς ἀλλαχοῦ κοινωνικῆς ἰσοσταθμίας, εἶναι ἔργον προφανῶς ἐπιζήμιον νὰ ἀνακόψωμεν τὴν πρόοδον αὐτῆς, ἥτις συντελεῖται μόνον διὰ τῶν γραμμάτων. «Ἐπέστη ἀληθῶς ὁ χρόνος, καθ’ ὃν πρέπει νὰ τεθῶσι θεμέλια ἀσφαλῆ τῆς παρ’ ἡμῖν μέσης καὶ ἀνωτάτης παιδείας, διότι σήμερον, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ἀπροκαλύπτως, ὅτι πλημμελῶς ἔχουσιν ἐν γένει τὰ τῆς παιδείας παρ’ ἡμῖν, καὶ βλάβης ἀντὶ ὠφελείας πρόξενα γίνονται πολλάκις τὰ ἰδιόῤῥυθμα, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπωμεν, ἐκπαιδευτήρια τῆς μέσης καὶ ἀνωτάτης παιδείας». Ταῦτα σᾶς λέγει ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ τί λέγει περαιτέρω; «Οὐ τοῦ παρόντος, λέγει, νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον αἱ προταθεῖσαι μεταβολαὶ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἡμῶν συστήματος θὰ ἦγον εἰς τὸ παρὰ πάντων ποθούμενον τέλος». Ἐνταῦθα ἐγείρεται τὸ ζήτημα τῆς ἐπὶ τὸ σκοπιμώτερον διαῤῥυθμίσεως τῶν πραγμάτων τῆς παρ’ ἡμῖν παιδείας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσάγων τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, καὶ μνημονεύων τοῦ μέτρου τούτου τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελον ἐπιβληθῆ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, οὐδόλως ἔθιξε τὸ ζήτημα τῆς λυσιτελεστέρας ῥυθμίσεως τῶν πραγμάτων τῆς παρ’ ἡμῖν παιδείας. Οὐδὲν ἄλλο δὲ ἐπιζητεῖ διὰ τῆς ἐπιβολῆς τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, εἰμὴ αὔξησιν τῶν προσόδων τοῦ Δημοσίου κατὰ 1,600,000 φράγκων. Οὐχ ἧττον, ἐπειδὴ ἡ λυσιτελεστέρα τακτοποίησις τῶν τῆς παιδείας εἶναι σκοπὸς καὶ τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἐπιθυμία αὐτῆς, ὡς καὶ τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργοῦ, φρονῶ ἀναγκαῖον, ὅπως ἐξετασθῇ καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο. Εἰδικῶς μάλιστα ὁ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς, ὁμιλῶν προχθὲς, εἶπεν ὡρισμένως, ποῖα μέτρα ὤφειλε νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, καὶ ἔκαμε λόγον καὶ περὶ φροντιστηρίων καὶ ἄλλων ἀκόμη μεταῤῥυθμίσεων. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα εἶναι εὐσεβεῖς ἐπιθυμίαι καὶ σχέδια πάντως μὲν ἀξιέπαινα, μαρτυροῦντα τὸν θερμὸν ζῆλον καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτοῦ, ὅπως τὰ παρ’ ἡμῖν ῥυθμισθῶσιν ἐπὶ τὸ βέλτιον, δὲν βλέπω ὅμως ποίαν σχέσιν δύνανται νὰ ἔχωσι μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον· διότι εἶναι πρόδηλον, ὅτι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐπιβάλωμεν φορολογίαν, ὅπως αὐτομάτως ῥυθμισθῶσι τὰ τῆς παιδείας παρ’ ἡμῖν. Ἀπ’ ἐναντίας, ἐξ ὅσων διαβλέπω, ἀναγινώσκων τὸν λόγον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὸν ὁποῖον ἔχω ἐνώπιόν μου, πείθομαι, ὅτι εἰς οὐδὲν ἄλλο θὰ χρησιμεύσῃ τὸ νομοσχέδιον, εἰμὴ εἰς τὴν κάλυψιν μέρους τοῦ χαίνοντος ἐλλείμματος τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τοῦτο οὐχὶ βεβαίως εἰς ὃ ὑπολογίζει ἡ Κυβέρνησις ποσὸν τῶν τῶν 1,600,000, ἀλλ’ εἰς πολὺ μικρότερον, ἕνεκα τῆς μειώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν σπουδαστῶν. Πόθεν λοιπὸν θὰ ἀντληθῶσι τὰ χρήματα, διὰ τῶν ὁποίων θέλουσι διαῤῥυθμισθῆ τὰ τῆς παιδείας ἡμῶν; Εἶναι διαῤῥύθμισις αὕτη, ὅταν λαμβάνητε ἐκ τοῦ πτωχοῦ βαλαντίου τῶν μαθητῶν 1,600,000 δραχμῶν, ἵνα τὸ ἱερὸν τοῦτο χρῆμα χρησιμοποιήσητε εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ἐντελῶς ξένας τῆς παιδείας; Ἀλλ’ ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του ὁ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς παρεσύρθη εἰς λόγους, καὶ δὲν ἀπώκνησε νὰ εἴπῃ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἴσως δὲν ὤφειλε νὰ εἴπῃ. Μᾶς εἶπεν, ὅτι τὰ θεμέλια τῆς Πολιτείας εἶναι ἡ θρησκεία καὶ ἡ παιδεία, καὶ ὅτι τὰ θεμέλια ταῦτα παρ’ ἡμῖν εἶναι λίαν σαθρά. Καὶ ἐν τούτοις τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἔρχεται σήμερον, ὅπως, ἀντὶ νὰ στερεώσῃ καὶ στηρίξῃ, ἀνασκάψῃ τὰ θεμέλια ταῦτα ἐκ βάθρων. Μᾶς εἶπεν, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου δὲν βελτιοῦται ἀμέσως ἡ παιδεία, ἀλλ’ ἐν τούτοις θὰ ἔχωμεν ὁπωσδήποτε ἓν ἀποτέλεσμα, ὅτι θὰ μειωθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐν τοῖς σχολείοις παιδευομένων, ὡσεὶ εἰς τοῦτον τὸν σκοπὸν ἀπέβλεπεν ἡ βελτίωσις τῆς παιδείας. Ἐγὼ ὅμως δὲν νομίζω, ὅτι δυνάμεθα ἐκ τούτων νὰ ἐξαγάγωμεν, ὅτι ῥυθμίζονται ἐπὶ τὸ ἁρμοδιώτερον τὰ τῆς παιδείας ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους, ὡς προχθὲς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος καὶ σεβαστὸς ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτὴς, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ κλείσωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπὶ τῶν ἀτελειῶν τοῦ νομοσχεδίου, ἂν τοῦτο προφανῶς δὲν παρεβίαζε θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν χάρτου. Θεωρῶ δὲ ἐκτὸς πάσης ἀμφισβητήσεως τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἡ παραβίασις τοῦ Συντάγματος εἶναι προφανής. Τὸ ἄρθρον 3 αὐτοῦ ὁρίζει, ὅτι «οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, καὶ συνεισφέρουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ δημόσια βάρη, ἀναλόγως τῆς περιουσίας των», καθιερώνει δὲ οὕτω τὴν ἰσοπολιτείαν μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων, τὴν ὁποίαν, ὡς μετὰ πάσης ἐναργείας ἀπέδειξεν ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, καταστρέφει τὸ νομοσχέδιον, ἐπιβάλλον εἰδικὴν φορολογίαν, οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς περιουσίας καὶ τοῦ προσποριζομένου ὑλικοῦ κέρδους, ὡς τὸ Σύνταγμα ἀπαιτεῖ. Τὸ δὲ ἄρθρον 16 λέγει, ὅτι «ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους· εἰς δὲ τὴν δημοτικὴν συντρέχει καὶ τὸ Κράτος κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης τῶν δήμων». Ἐγένετο προχθὲς λόγος καὶ περὶ τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, ἐκ τοῦ ὁποίου δῆθεν ἐλήφθη ἡ διάταξις τοῦ 16 ἄρθρου τοῦ ἡμετέρου, ἵνα οὕτως ἐκεῖθεν εὑρεθῇ ἡ ἔννοια τοῦ ἡμετέρου. Ἀλλ’ ὡς ὀρθῶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτής, ἡ διάταξις τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος εἶναι πολὺ διάφορος τῆς παρ’ ἡμῖν κειμένης, διότι τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα ἐν ἄρθρῳ 17 λέγει, ὅτι ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις, διδομένη δαπάναις τοῦ Κράτους, κανονίζεται διὰ τοῦ νόμου. Τίθεται τουτέστιν ὁ περιορισμὸς, ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δύναται διὰ νόμου νὰ ῥυθμίσῃ, ὅπως ἂν αὕτη νομίζῃ συμφορώτερον, τὰ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, ὅτι δύναται ἑπομένως καὶ τέλη νὰ ἐπιβάλῃ· ἐνῷ παρ’ ἡμῖν ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 16 εἶναι ἀπόλυτος, διότι ἄνευ περιορισμοῦ λέγει, ὅτι ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις χορηγεῖται δαπάναις τοῦ Κράτους. Καὶ ἐὰν δὲ ἐλήφθη ἡ διάταξις αὕτη ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ποίαν ἄλλην ἔννοιαν ἔχει ἡ περικοπὴ τοῦ περιορισμοῦ ἐκείνου, ὅτι τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως κανονίζονται διὰ νόμων, εἰμὴ ταύτην, ὅτι ἀπολύτως πρέπει ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις νὰ γίνηται δημοσίᾳ δαπάνῃ; Ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῶ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος. Ἀνατρέχω εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 καὶ εἰς τὰς λαβούσας χώραν συζητήσεις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 16. Τότε προεκλήθη ἀμφισβήτησις περὶ τοῦ δυνατοῦ τῆς ἐπιβολῆς διδάκτρων, καὶ μιᾷ φωνῇ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις διεμαρτυρήθη, καὶ ἠρνήθη τὴν νομιμότητα τῆς ἐπιβολῆς τελῶν. Ἔχω δὲ συνεπικούρους καὶ τὰς ὑποβληθείσας τότε πέντε ἢ ἕξ τροπολογίας τοῦ ἄρθρου τούτου, αἵτινες πᾶσαι διαπνέονται ὑπὸ τῆς αὐτῆς ἰδέας, ὅπως ἡ ἐκπαίδευσις χορηγῆται πάντη δωρεάν. Καὶ βεβαίως εἶχον δίκαιον οἱ φιλοπάτριδες ἐκεῖνοι ἄνδρες, οἱ ψηφίσαντες τὸ 16 ἄρθρον, διότι ἅπαντες ὡρμῶντο ἐκ τῆς ἰδέας, ὅτι ἡ ἀνωτέρα καὶ μέση ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ τελῆται δαπάναις τοῦ Κράτους ἄνευ οὐδενὸς περιορισμοῦ, καὶ εἶχε βεβαίως ἀποχρῶντας καὶ σπουδαίους λόγους ἡ καθιέρωσις τοιαύτης τινὸς συνταγματικῆς διατάξεως παρ’ ἡμῖν. Ὅτε ἐψηφίζετο τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, ὅπερ κατὰ τὸ μέρος τοῦτο ἀντέγραφε τὸ πρῶτον, καθὼς καὶ κατὰ τὴν σημερινὴν ἀκόμη ἐποχὴν, ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία ἦτο ἠθικῶς ἀσχημάτιστος, καὶ διὰ τοῦτο οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους ἠθέλησαν, ὥστε νὰ χορηγῆται δωρεὰν ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις, ἥτις εἶναι τὸ ἀσφαλέστερον ἔρεισμα τοῦ ἠθικοῦ καὶ ἐλευθέρου βίου, ἵνα οὕτω συντελέσωμεν τὴν παγίωσιν καὶ τὴν μόρφωσιν τῆς κοινωνίας διὰ τοῦ πρωτίστου μοχλοῦ τῆς προόδου, τῶν γραμμάτων· διότι δὲν ἀρκεῖ μόνη ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἥτις δὲν εἶναι τὸ τέλος, ἀλλὰ μόνον τὸ μέσον πρὸς ἀρτιωτέραν μόρφωσιν τοῦ πολίτου. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐκείνη, σωφρόνως φερομένη, ἐγνώριζε βεβαίως καὶ ἐλάμβανεν ὑπ’ ὄψει τὸν προορισμὸν καὶ τὴν ἀποστολὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐν τῇ παγκοσμίῳ ἱστορίᾳ, ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι, ἀφ’ ὅτου τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἤρξατο νὰ δρᾷ ἐν τῇ ἱστορίᾳ διὰ τοῦ πνεύματος τελειοποιουμένου, διὰ τῆς παιδείας καὶ τῆς καλλιτεχνίας, εὗρε τὴν ἀληθῆ αὐτοῦ διεύθυνσιν καὶ τὸν πραγματικὸν προορισμόν του. Ὅπως τότε, οὕτω καὶ σήμερον, τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἐκλήθη νὰ δράσῃ ἐν τῇ ἱστορίᾳ διὰ τῆς δυνάμεως τῶν ὅπλων, ἀλλὰ διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ πνεύματος, τοῦ ὁποίου ὑμεῖς περικόπτετε τὰ πτερά. Εἰς οἱανδήποτε ἐποχὴν τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας ἐὰν ἀνατρέξωμεν, θέλομεν εὕρει τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν δρῶσαν καὶ μεγαλουργοῦσαν διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ πνεύματος καὶ τῶν γραμμάτων. Ἐν τῇ περικλεεῖ ἐποχῇ τοῦ Περικλέους διὰ τοῦ πνεύματος ἔδρασεν ἡ Ἑλλὰς μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἐφάνη πρὸς στιγμὴν λιποψυχοῦσα καὶ σβεννυμένη ἐν Χαιρωνείᾳ. Τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα ἔκτοτε καὶ ἡ Ἑλληνικὴ παιδεία κατέκτησαν τὸν ἀνατολικὸν κόσμον μέχρι τῆς Βακτριανῆς καὶ τῶν Ἰμαλαΐων διὰ τῆς χειρὸς τοῦ μεγάλου Μακεδόνος. Καὶ μετὰ ταῦτα ἀκόμη ἐν Ἀλεξανδρείᾳ διὰ τοῦ πνεύματος καὶ τῶν γραμμάτων ἔλαμψεν ἡ Ἑλλὰς, καὶ μετέπειτα ἀκόμη τὴν Ρωμαϊκὴν κοινωνίαν ἐμόρφωσε καὶ ἀφωμοίωσε πρὸς ἑαυτὴν, καὶ περαιτέρω ἀκόμη τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, τρεφόμενον διὰ τῶν γραμμάτων, κατώρθωσε βαθμηδὸν νὰ δημιουργήσῃ ἰδίαν πρωτεύουσαν θέσιν ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Ρωμαϊκοῦ Κράτους, καὶ νὰ ἱδρύσῃ χιλιετῆ αὐτοκρατορίαν, καὶ ἐν τῇ μακρᾷ δὲ τοῦ ἔθνους δουλείᾳ τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα καὶ τὰ γράμματα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπεστήριξαν τὸν λιποψυχοῦντα ἡμῶν ἐθνισμὸν, καὶ ἔκαμαν νὰ ἀνατείλῃ ἡ ἱερὰ ἡμέρα τῆς ἀπολυτρώσεως. Ἐκ τοιούτων βεβαίως σκέψεων ὡρμήθη ἡ Ἐθνικὴ ἐκείνη Συνέλευσις, ἡ καθιερώσασα τὴν δωρεὰν παροχὴν τῆς παιδείας. Θέλομεν δὲ πράξει ἔργον προφανῶς ἐναντίον τοῦ Συντάγματος, ἀντικοινωνικὸν καὶ ἀντεθνικὸν, ψηφίζοντες τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον καὶ βεβηλοῦντες τὸ Σύνταγμα ἡμῶν. Ἐὰν δὲ νομίζητε, ὅτι ἡ ἀνάγκη ἀθλίων τινῶν καὶ οἰκτρῶν χιλιάδων δραχμῶν, τὰς ὁποίας δύνασθε καὶ ἀλλαχοῦ νὰ ζητήσητε, εἶναι ἀνωτέρα τῆς ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀνάγκης, ἥτις μᾶς ἐπιβάλλεται, ὅπως ὑποστηρίξωμεν καὶ προαγάγωμεν τὴν παρ’ ἡμῖν παιδείαν, ψηφίσατε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἐγὼ, λαβὼν τὸν λόγον, εἶπον ταῦτα, οὐχὶ διότι ἤλπιζον, ὅτι ἡ ἀσθενής μου φωνὴ θὰ ἠδύνατο νὰ μεταπείσῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἐσχηματισμένην ἤδη τὴν πεποίθησίν των, ἀλλὰ διότι ἐν τοιούτῳ ζητήματι ἐπεθύμουν τελείως νὰ χωρίσω τὴν ἐμὴν γνώμην καὶ ψῆφον καὶ εὐθύνην ἀπὸ τῆς εὐθύνης καὶ τῆς ψήφου ἐκείνων, οἵτινες θὰ δώσωσιν αὐτὴν ὑπὲρ νομοσχεδίου προφανῶς ἀντισυνταγματικοῦ καὶ ἀνελευθέρου.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἕτερος τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§98ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μετὰ μεσημβρίαν.

§99ΕΤΕΡΟΙ. Νὰ ἐξακολουθήσωμεν.

§100Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν πρόκηται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμήν, θὰ παρακαλέσω νὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον, ἵνα ἀγορεύσω· ἐὰν δὲ πρόκηται νὰ ἐξακολουθήσῃ μετὰ μεσημβρίαν, τότε πάλιν παρακαλῶ νὰ μοὶ δώσητε τὸν λόγον μετὰ μεσημβρίαν.

§101ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀπόδειξις, ὅτι παρῆλθεν ἡ ὥρα, εἶναι, ὅτι τὰ πλεῖστα μέλη τῆς Συμπολιτεύσεως ἀνεχώρησαν.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1 μ. μ.). (Περὶ ὥραν 6 καὶ 35′ μ. μ. ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις).

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ διοικήσεως τοῦ ἐν Ἀθήναις νοσοκομείου τῶν ὀφθαλμιώντων. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 266). Ἐξακολούθησις τῆς τρίτης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταβολῆς διατάξεων τινων τοῦ ΑΧΚΕʹ νόμου περὶ τελῶν χαρτοσήμου. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§104Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἔλεγε κατὰ τὸ πρωϊνὸν τμῆμα τῆς συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς, ὅτι ἐπεθύμει νὰ διακρίνῃ τὴν γνώμην του ἀπὸ τὴν γνώμην τῶν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου διατεθειμένων συναδέλφων του, καὶ νὰ χωρίσῃ τὴν εὐθύνην του ἀπὸ τὴν εὐθύνην αὐτῶν. Μοὶ συμβαίνει δὲ νὰ ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν αὐτὴν ἐπιθυμίαν. Καὶ ἐγὼ ἐπιθυμῶ νὰ διακρίνω τὴν εὐθύνην μου καὶ τὴν γνώμην μου καὶ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀπὸ τὴν εὐθύνην καὶ ἀπὸ τὴν γνώμην τῶν μελῶν τῆς πλειοψηφίας. Καὶ ἔχω τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο μοὶ φαίνεται οὐ μόνον ἐστερημένον παντὸς δικαιολογικοῦ λόγου, ἀλλὰ καὶ ἀπειλοῦν διὰ μεγάλων ζημιῶν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Διὰ τοῦτο τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην ἠσθάνθην θερμοτέραν ἢ ὅσον αἰσθάνεται αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, διότι ἡ ἀποχή μου ἀπὸ τῶν συζητήσεων, μετὰ τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν ἐξακολουθῶ ἔχων κατὰ τὸ τμῆμα τοῦτο τῆς Συνόδου ταύτης, ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ παρεξηγηθῇ, καὶ νὰ ὑποληφθῇ, ὅτι, καὶ ἂν δὲν ἐπεδοκίμαζον τὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, ἔκρινα ὅμως μικρὰν καὶ ἀσήμαντον τὴν ἐκ τούτου ζημίαν, καὶ ὅτι ἑπομένως δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτακτικὸν καθῆκον, ἵνα ἀγωνισθῶ κατ’ αὐτοῦ, ἐν ᾧ ἔχω ἐναντίαν γνώμην, τὴν γνώμην, ὅτι οὐδεὶς δικαιολογεῖ τὸ νομοσχέδιον λόγος, καὶ ὅτι τὰ μάλιστα ἐπιζήμιοι θέλουσιν εἶσθαι αἱ συνέπειαι αὐτοῦ. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιβάλλονται τέλη χαρτοσήμου ἐπὶ διαφόρων πράξεων, τὰς ὁποίας ἀναγκαίως θέλουσι πράξει οἱ ἐκπαιδευόμενοι νέοι, ἀλλὰ τοῦτο δὲν μεταβάλλει τὴν οὐσίαν τοῦ μέτρου, τὸν σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι φορολογικόν. Ἂν ὁ φόρος ἐπιβάλληται διὰ νομοθετήσεως τελῶν χαρτοσήμου, τοῦτο εἶναι τρόπος βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τοῦ φόρου. Διὰ τελῶν συνήθως φορολογεῖται τὸ συμφέρον, φορολογοῦνται αἱ ἕξεις, διὰ τελῶν δ’ ἐπὶ τῆς καταναλώσεως φορολογοῦνται ἰδίως αἱ ἀνάγκαι· ὅταν δὲ ταῦτα ἦναι βαρέα, ἀναγκάζουσι τοὺς καταναλωτὰς νὰ παραιτήσωσι τὰς ἕξεις των, ἢ νὰ περιορίσωσι τὰς ἀνάγκας των, διὰ ν’ ἀποφύγωσι τὴν φορολογίαν. Ἀλλὰ διὰ ποῖον λόγον ἐπιβάλλονται τὰ τέλη τοῦ χαρτοσήμου κατὰ τὰς περιπτώσεις, τὰς ὁποίας τὸ νομοσχέδιον προσδιορίζει; Ἐπιβάλλονται διὰ νὰ φορολογήσωσι τὸ συμφέρον τῶν ἐκπαιδευομένων, ἢ διὰ νὰ φορολογήσωσι τὴν κατανάλωσιν, ἢ διὰ νὰ φορολογήσωσι τὴν ἕξιν τῆς φιλομαθείας, ἧς ἕνεκα μεταβαίνουσιν εἰς τὰ ἐκπαιδευτήρια οἱ σπουδάζοντες, ἢ τὴν ἀνάγκην, ἣν ἔχουσιν, ἵνα ἐκπαιδευθῶσι; Συμφέρον βεβαίως δὲν πρόκειται νὰ φορολογήσωσι, διότι τὸ συμφέρον προκύπτει ἐκ παραγωγῆς, ἐπὶ δὲ τοῦ προκειμένου ἡ παραγωγὴ, ἐὰν τοιαύτη ὑπάρχῃ, εἶναι παραγωγὴ πνευματική, ἡ δὲ πνευματικὴ παραγωγὴ δὲν εἶναι παραγωγὴ ὑπὲρ τοῦ ἀτόμου, ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς κοινωνίας, ἐν ᾗ συντελεῖται, ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, εἰς ὃ ἀνήκει ὁ παράγων. Ἀλλ’ ὑπάρχει παραγωγή; Παντάπασιν· ἡ ἐκπαίδευσις τῶν νέων δὲν εἶναι παραγωγή, εἶναι παρασκευὴ πρὸς παραγωγήν. Καὶ προτείνετε νὰ ἐπιβάλωμεν τέλη ἐπὶ τῆς παρασκευῆς πρὸς παραγωγήν; Μοὶ φαίνεται, ὅτι οὐδαμῶς δύναται νὰ δικαιολογηθῇ τοιοῦτον ἐπινόημα. Ἐὰν οἱ ἀσχολούμενοι νὰ συμπληρώσωσι τὴν παρασκευήν των, ὅπως εἰσέλθωσιν εἰς τὸν κοινωνικὸν βίον, συμπληρώσωσιν αὐτὴν, καὶ οὕτω δυνηθῶσι νὰ παραγάγωσιν ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἡ παραγωγὴ ἐκείνη δὲν μένει ἀφορολόγητος, κατὰ τοὺς ὑπάρχοντας νόμους, ἀλλ’ ὑπόκειται εἰς φορολογίαν· ἀλλ’ ἐὰν φορολογήσητε τὴν παρασκευὴν πρὸς παραγωγὴν, θέλετε καταστήσει δυσχερῆ τὴν παρασκευὴν ταύτην, θέλετε παρακωλύσει ἀπὸ τῆς παρασκευῆς πρὸς παραγωγὴν τοὺς εἰς τὸ ἔργον τοῦτο τρεπομένους, θέλετε πιθανῶς ἀποτρέψει αὐτοὺς ἀπὸ τούτου, ἑπομένως θέλετε καταστήσει αὐτοὺς ἀνικάνους νὰ παραγάγωσιν, ἡ δὲ προτεινομένη φορολογία τῆς παρασκευῆς πρὸς παραγωγὴν θέλει καταλήξει εἰς παρακώλυσιν τῆς παραγωγῆς. Σκοπεῖτε λοιπὸν νὰ ἐξασθενήσητε τὴν πρὸς πνευματικὴν παραγωγὴν δύναμιν τοῦ ἔθνους, καὶ διὰ τοῦτο ζητεῖτε νὰ καταστήσητε τοὺς πολίτας ἀνικάνους πρὸς ταύτην; Ἀλλ’ οὕτω δὲν φορολογεῖτε τὸ ἄτομον, ἀλλὰ ζημιοῦτε τὴν χώραν καὶ τὴν Πολιτείαν. Ἐὰν δὲ διὰ τῶν προτεινομένων τελῶν σκοπῆτε νὰ φορολογήσητε οὐχὶ τὸ συμφέρον τοῦ ἀτόμου, ἀλλὰ τὰς ἕξεις αὐτοῦ, τὴν ἕξιν τοῦ προσπαθεῖν νὰ τύχῃ πνευματικῆς ἀναπτύξεως, ἐννοεῖτε τῆς πράξεως ὑμῶν ταύτης τὴν σημασίαν; ἐννοεῖτε ποίαν ποιεῖσθε χρῆσιν τῆς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ πολιτικῆς ὑμῶν δυνάμεως, δι’ ἧς περιέβαλεν ὑμᾶς ἡ τρίτη Μαΐου; Ἢ μὴ ὑπολαμβάνετε τὴν ἐκπαίδευσιν ὡς κατανάλωσιν χρόνου, καὶ ζητεῖτε νὰ φορολογήσητε τοὺς καταναλωτὰς, διὰ νὰ ἀναγκάσητε αὐτοὺς νὰ μὴ καταναλίσκωσι τὸ κεφάλαιον τοῦ χρόνου των εἰς παραπλησίας ἀσχολίας; Ἀλλὰ ποῖον δικαίωμα ἔχει τὸ Κράτος, ἵνα ἐπιβάλῃ τὰ τέλη ταῦτα, τὰ ὁποῖά εἰσι τέλη εἰδικὰ, ἐπιβαλλόμενα ἐπὶ εἰδικῆς τινος τάξεως πολιτῶν, τῆς τάξεως τῶν σπουδαζόντων, ἤτοι τῆς τάξεως τῶν γονέων, οἵτινες ἔχουσι τέκνα σπουδάζοντα; Ἔχει τὸ Κράτος τὸν λόγον, ὅτι ἐπιβάλλει ταῦτα, ἵνα ἀποζημιωθῇ διὰ τὰς δαπάνας τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως; Ἀλλὰ τὸ Κράτος δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ν’ ἀποζημιωθῇ δι’ ὅσας δαπάνας καταβάλλει διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, διότι τὰς δαπάνας ταύτας καταβάλλει ἐκ τῶν γενικῶν φόρων, τοὺς ὁποίους εἰσπράττει παρὰ τῶν πολιτῶν. Δὲν εἰσπράττει αὐτοὺς διὰ νὰ κυβερνᾶται; Καὶ δὲν εἶναι καθῆκον τῶν κυβερνώντων τὰ Κράτη νὰ φροντίζωσι περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν πολιτῶν, καὶ ἑπομένως νὰ δαπανῶσι δι’ αὐτήν; Εἰς τοῦτο χρησιμεύουσιν οἱ φόροι. Ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, πλὴν τῶν γενικῶν φόρων, ἀπῄτησε καὶ ἔλαβε καὶ εἰδικήν τινα περιουσίαν, ἵνα οὐ μόνον ἐκ τῶν φόρων, ἀλλὰ καὶ ἐκ ταύτης δαπανήσῃ διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν καὶ διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς Ἐκκλησίας. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι κατὰ τὸ 1833, λόγῳ τῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας τὸ Κράτος ἔμελλε νὰ πραγματοποιήσῃ χάριν τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως καὶ χάριν τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, προέβη εἰς τὴν διάλυσιν τῶν Μονῶν, καὶ ἔλαβε τὴν περιουσίαν αὐτῶν, καὶ ἰδιοποιήθη αὐτὴν, καὶ συνεχώνευσε ταύτην μετὰ τῶν ἄλλων κτήσεων καὶ τῆς ἄλλης περιουσίας αὐτοῦ. Ὑπῆρχον κατὰ τὸ 1833 ἐν τῇ ἐπικρατείᾳ 593 Μοναστήρια, καὶ ἐξ αὐτῶν διέλυσε 412, καὶ τὴν περιουσίαν τῶν 412 τούτων Μονῶν ἰδιοποιήθη τὸ Κράτος. «Ὅλα τὰ ἐγκαταλελειμμένα ἤδη καὶ ἔρημα Μοναστήρια καὶ Μοναστηριακὰ κτήματα», ἔγραφε τὸ Β. Διάταγμα τῆς 25 Σεπτεμβρίου 1833, «θέλουσιν εἰσοδεύεσθαι ἀπὸ τοῦ νῦν διὰ τῶν γενικῶν ἐφόρων εἰς λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου, καὶ πρὸς τὴν σκοπουμένην βελτίωσιν τῶν ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς παιδείας... Ὑπὸ τὴν αὐτὴν κατηγορίαν ὑπάγονται καὶ τὰ ἐν τῷ ὑπὸ γράμμα Β καταλόγῳ τῆς Συνόδου σημειούμενα Μοναστήρια, ἐν οἷς ὀλίγοι τινὲς μονάζουν ἀκόμη καὶ νῦν, ὄχι πλέον τῶν ἓξ μοναχῶν, ἀφοῦ οὗτοι μετατεθῶσιν εἰς ἄλλο Μοναστήριον... Τὰ πρὸς τὸ παρὸν καὶ μέχρις οὗ διατάξωμεν ἄλλο τι διατηρητέα Μοναστήρια θὰ ἀποδίδουν ἀπὸ τὸ καθαρὸν προϊὸν τῶν κτημάτων των τὸ δεκατημόριον πρὸς τὸν ἀνωτέρω εἰρημένον σκοπὸν ὡς φόρον.» Οὕτω τὸ Κράτος, πλὴν τῶν γενικῶν φόρων, εἰσέπραξε καὶ ἐκ τοῦ φόρου τῆς περιουσίας τῶν μὴ διαλυθεισῶν καὶ διατηρουμένων ἔτι Μονῶν καὶ ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῆς περιουσίας τῶν διαλυθεισῶν 412 Μονῶν μεγάλα ποσὰ, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως. Ἐκ τῆς μοναστηριακῆς ταύτης περιουσίας τὸ Κράτος εἰσέπραξεν ἐπὶ τριάκοντα δύο ἔτη, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1833 μέχρι τοῦ 1865, δραχμὰς 6,419,264, ἐνῷ κατ’ αὐτὸ τὸ διάστημα τῶν 32 ἐτῶν τὸ Κράτος ἐδαπάνησε διὰ τὴν διοίκησιν καὶ τὰς ἀνάγκας τῆς Ἐκκλησίας καὶ διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν δραχ. 25,545,930. Ὥστε κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν μνημονευθέντων 32 ἐτῶν ὅσα τὸ Κράτος ἐδαπάνησε διὰ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν δὲν ἐδαπάνησε μόνον ἐκ τῶν γενικῶν φόρων, ἐκ τῶν ὁποίων ἐδαπάνησε μόνον 19,126,666, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς μοναστηριακῆς περιουσίας, ἐκ τῆς ὁποίας ἔλαβεν 6,419,264. Ἐὰν δὲ διαιρέσητε τὰ ποσὰ ταῦτα διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐτῶν, κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ὁποίων ἐγένοντο αἱ δαπάναι, θέλετε ἴδει, ὅτι ἐκ τῶν γενικῶν φόρων τὸ Κράτος ἐδαπάνησε κατ’ ἔτος 597,708 δρ. διὰ τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας καὶ διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, ἐνῷ τὰ ἐκ τῶν γενικῶν φόρων ἔσοδα τοῦ Κράτους κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τῆς χρονικῆς ἐκείνης περιόδου εἶχον ἀνέλθει εἰς ποσὸν ἐπαρκὲς, μεταξὺ 23 καὶ 28 ἑκατομμυρίων. Ἐὰν δὲ, ὅταν τὰ ἐκ τῶν γενικῶν φόρων ἔσοδα τοῦ Κράτους ἀνήρχοντο εἰς 23 καὶ 28 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος, ἠδύνατο νὰ δαπανᾷ ἐξ αὐτῶν διὰ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὴν ἐκπαίδευσιν 597,708 ἢ 600,000 δρ. κατ’ ἔτος, θὰ ἐπαρκῇ βεβαίως καὶ νῦν, ὅτε τὰ ἐκ τῶν γενικῶν φόρων ἔσοδα αὐτοῦ ἐτετραπλασιάσθησαν, νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὰς ἀναγραφομένας ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν τελευταίων τούτων ἐτῶν δαπάνας τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, αἵτινες δὲν ὑπερβαίνουσι τὸ τετραπλάσιον τῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν μνημονευθέντων 32 ἐτῶν δαπανωμένων. Διὰ τοῦτο κρίνω μὴ δικαιολογουμένην ὑπὸ τοῦ λόγου τούτου τὴν προτεινομένην ἐπιβολὴν εἰδικοῦ ἐπὶ τῶν ἐκπαιδευομένων φόρου. Ἤκουσα ὅτι ἐλέχθη ἐν τῇ Βουλῇ, ἢ ἴσως τὸ ἀνέγνων ἔν τινι ἐφημερίδι, ὅτι ἕνεκα τῆς μεγάλης ὠθήσεως, ἥτις ἐδόθη παρ’ ἡμῖν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, αἱ δαπάναι τοῦ Κράτους ὑπερηυξήθησαν καὶ κατέστησαν ὑπέρογκοι, τὸ δὲ Κράτος περιῆλθεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ τὴν ἐπικουρίαν, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις σκοπεῖ νὰ προσπορίσῃ εἰς αὐτὸ διὰ τῶν προτεινομένων διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τελῶν τοῦ χαρτοσήμου. Ἀλλὰ τὰ προτεινόμενα τέλη δὲν ζητοῦνται διὰ τοῦτο, ὡς δὲν ζητοῦνται οὐδὲ διὰ νὰ χρησιμεύσωσιν εἰδικῶς διὰ βελτιώσεις, τὰς ὁποίας προβάλλουσι νὰ εἰσαγάγωσιν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἧς ἡ κατάστασις, καθ’ ὃν τρόπον ἐλειτούργει καθ’ ὅλον τὸν παρεληλυθότα χρόνον καὶ νῦν ἔτι λειτουργεῖ, χρήζει ὄντως βελτιώσεως, ἀλλὰ ζητοῦνται διὰ νὰ συντελέσωσι καὶ αὗται, ὅπως καλυφθῶσι τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐνδεχόμενον εἶναι αἱ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν καταβαλλόμεναι δαπάναι νὰ μὴ ἦναι παραγωγικαὶ τοσοῦτον, ὅσον ἔπρεπε νὰ ἦναι· οὐδ’ ἀντιλέγω, ὅτι τὸ σύστημα τῆς λειτουργούσης ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἀτελὲς καὶ πλημμελὲς, καὶ χρήζει ἕνεκα τούτου συμπληρώσεως ἢ βελτιώσεως· ἀλλὰ δὲν προτείνεται ἡ διὰ τοῦ νομοσχεδίου ζητουμένη φορολογία πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν, ἀλλὰ πρὸς πλήρωσιν συνήθων ἐλλειμμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ τὰ ὁποῖα, ἐὰν ἦτο ἀνάγκη, προσῆκε νὰ ἐπιβληθῶσιν ἄλλοι φόροι, φόροι γενικοὶ, οὐχὶ δὲ ἡ ζητουμένη εἰδικὴ φορολογία τῶν ἐκπαιδευομένων. Κατὰ τοὺς πρώτους χρόνους ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ βασιλείου ἡ περὶ δημοσίας ἐκπαιδεύσεως μέριμνα τοῦ Κράτους ἦτο ἀτελεστάτη καὶ ἐλαχίστη, οὐ μόνον ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ἰδίως ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου. Καὶ ὄντως τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος δὲν ἔχει τὰς συνήθεις ἀνάγκας τῆς ἐκπαιδεύσεως, τὰς ὁποίας ἔχουσι τὰ ἄλλα Κράτη, καὶ μάλιστα τὰ πρὸ ἡμῶν εἰς τὸν πολιτισμὸν εἰσελθόντα. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διετέλει ὑπὸ δουλείαν αἰώνων, εἶχε περιπέσει εἰς ἀμάθειαν. Κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας, αἱ ἱεραὶ Μοναί, αἱ ἀγαθοεργίαι τῶν φιλανθρώπων, ἢ ἡ συνδρομὴ τῶν φιλομούσων, ἠδυνήθησαν νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν σύστασιν καὶ τὴν διατήρησιν σχολείων τινῶν. Καὶ ἀνέγνων ἐν ἐκθέσει, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὑποβάλει κατὰ τὸ 1856 εἰς τὸν Βασιλέα ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, συγγενὴς τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου Βουλευτοῦ ἐξ Ὀλυμπίας, ὅτι τὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα εἶχον συστηθῆ μέχρι τοῦ 1856, ἐμετροῦντο διὰ δακτύλων. Τριάκοντα καὶ ἓν δημοτικὰ σχολεῖα ὑπῆρχον ἐν ὅλῃ τῇ Πελοποννήσῳ, ἐν οἷς ἐσπούδαζον 2664 μαθηταί, 37 δὲ ὑπῆρχον ἐν ταῖς νήσοις τῶν Κυκλάδων, εἰς τὰ ὁποῖα ἐσπούδαζον 3650 μαθηταί, καὶ μόνον τρία σχολεῖα δημοτικὰ ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ἑλλάδι. Καθ’ ὅλην τὴν χώραν, τὴν ἀποτελέσασαν τὸ κατὰ τὸ 1833 ἱδρυθὲν βασίλειον, ὑπῆρχον τότε 71 δημοτικὰ σχολεῖα, ἐν οἷς ἐδιδάσκοντο 6721 μαθηταί. Κατὰ δὲ τὸ 1856, δηλαδὴ κατὰ τὴν διάρκειαν 23 ἐτῶν ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ βασιλείου, κατωρθώθη νὰ παρασκευασθῶσι 430 δημοδιδάσκαλοι, ὧν ὁ ἀριθμὸς ἀνεβιβάσθη κατὰ τὸ 1869 εἰς 1009 δημοδιδασκάλους, καὶ κατὰ τὸ 1874, ἤτοι πρὸ 18 ἐτῶν, εἰς 1040. Ἀλλὰ τοσαύτη συνδρομή, ὅσην τὸ Κράτος ἢ οἱ δῆμοι ἐχορήγησαν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν κατὰ τὴν χρονικὴν ταύτην διάρκειαν, δὲν ἐθεράπευε τὰς ἀνάγκας, ἔπρεπε δὲ τὸ Κράτος νὰ προσέλθῃ ἐπίκουρον, ἀφοῦ ἡ ὑπὸ τῶν δήμων καταβαλλομένη δαπάνη διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν δὲν ἐπήρκει, διότι καὶ τὰ ὑπὸ τῶν δήμων καταβαλλόμενα ἔξοδα ἦσαν ὀλίγα, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν δι’ αὐτῶν νὰ παρασκευασθῇ ἀριθμὸς σχολείων ἐπαρκής, οὐδ’ ἀριθμὸς δημοδιδασκάλων ἐπαρκής. Ἀπὸ τοῦ 1878, ἀφ’ ἧς συνεστήθη τὸ Δημοδιδασκαλεῖον Ἀθηνῶν, ἐδόθη μεγαλειτέρα τις ὤθησις εἰς τὴν παρασκευὴν τῶν δημοδιδασκάλων, οὐ μόνον πρὸς αὔξησιν τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς πληρεστέραν παρασκευήν· μολονότι δὲ 14 παρῆλθον ἔκτοτε ἔτη, καὶ νῦν ὁ ἀριθμὸς τῶν δημοδιδασκάλων εἶναι ὀλιγώτερος τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων, καὶ νῦν ἔτι ἔχομεν ἀνάγκην δημοδιδασκάλων. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι, ἂν καὶ κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ Κράτος συμπληροῖ τὰ ὑπὸ τῶν δήμων καταβαλλόμενα διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, αἱ συμπληρώσεις, τὰς ὁποίας τὸ Κράτος παρέσχεν, ἦσαν μικρότεραι τῆς ἀνάγκης, ἥτις ὑπῆρχεν. Ἀλλὰ μήπως εἰς τὰς ἄλλας βαθμίδας τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ Κράτους ἡ παροχὴ ἐγένετο προσήκουσα καὶ ἐπαρκὴς εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας καὶ τῆς Πολιτείας; Ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑλληνικῶν σχολείων κατὰ τὸ 1855 ἀνήρχετο εἰς 81, κατὰ δὲ τὰ 1869 εἰς 114, ἤτοι κατὰ τὴν διάρκειαν 14 ἐτῶν 33 σχολεῖα ἑλληνικὰ μόνον εἶχον συστηθῆ. Καὶ τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα παρ’ ἡμῖν εἰσιν ἱδρύματα, τὰ ὁποῖα ἐπενόησεν ἡ ἀνάγκη. Ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως ἐπαρκοῦς ἀριθμοῦ δημοδιδασκάλων δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ συστηθῶσι πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα πανταχοῦ, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῶν νομῶν, οὐδ’ ἐν ταῖς πρωτευούσαις κἂν τῶν νομῶν· καὶ δὲν ἦτο μόνον ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἀνεπαρκής, ἀλλὰ καὶ οἱ ὑπάρχοντες δημοδιδάσκαλοι δὲν εἶχον τύχει ἀρτίας διὰ τὸ ἔργον τῶν προπαρασκευῆς. Διὰ τοῦτο μεταξὺ τοῦ δημοτικοῦ σχολείου καὶ τοῦ Γυμνασίου ὑπῆρχε χαῖνον μέγα κενόν, τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πληρωθῇ. Οἱ καταλείποντες τὰς τάξεις τοῦ δημοτικοῦ σχολείου δὲν ἠδύναντο νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ Γυμνασίου, διότι ἐστεροῦντο μεγάλης προπαρασκευῆς, ἥτις ἀπῃτεῖτο. Τὸ μέγα τοῦτο κενὸν ἠναγκάσθησαν νὰ ζητήσωσι νὰ πληρώσωσι διὰ τῶν ἑλληνικῶν σχολείων. Τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα λοιπὸν δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ συμπληροῦσι τὴν ἀτελῆ κατωτάτην ἐκπαίδευσιν. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν δημοδιδασκάλους παρεσκευασμένους ἐπαρκῶς καὶ προσηκόντως, καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ἀριθμὸν δημοδιδασκάλων ἐπαρκῆ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν δημοτικὰ σχολεῖα μὲ ἓξ τάξεις, ἐν οἷς νὰ μεταδίδωνται εἰς τοὺς σπουδάζοντας πᾶσαι αἱ γνώσεις, αἱ ἀποτελοῦσαι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὰς ὁποίας ἀνέγραψεν ἐν τῷ 1 ἄρθρῳ αὐτοῦ ὁ τῇ ἐμῇ εἰσηγήσει ψηφισθεὶς καὶ ἐκδοθεὶς περὶ συστάσεως Δημοδιδασκαλείου νόμος τοῦ 1878, δὲν θὰ εἴχομεν ἀνάγκην ἑλληνικῶν σχολείων, οἱ δὲ μαθηταὶ τῶν δημοτικῶν σχολείων, τελειόνοντες τὰ μαθήματα τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ἤθελον εἶσθαι δεκτοὶ ἐν τῷ Γυμνασίῳ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ταῦτα δὲν ὑπῆρχον οὕτως, ἐπενόησαν τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα. Μνείαν λοιπὸν ποιούμενος τῶν ἑλληνικῶν σχολείων, δὲν σκοπῶ νὰ καταδείξω ἀτέλειαν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ σκοπῶ νὰ καταδείξω ἀτέλειαν τῆς πρώτης ἐκπαιδεύσεως, τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τῆς δημοτικῆς. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν, τῶν σπουδαζόντων ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις, ἀνήρχετο κατὰ τὸ ἔτος 1869 εἰς 6543, ἐν τοῖς Γυμνασίοις δὲ κατὰ τὸ ἔτος 1856 ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκόντων ἐν αὐτοῖς ἀνήρχετο εἰς 77, καὶ ὁ τῶν μαθητευομένων ἐν αὐτοῖς εἰς 1149. Καὶ παρῆλθον ἀληθῶς ἀπὸ τοῦ ἔτους 1856 μέχρι τοῦδε ἔτη 36, καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν Γυμνασίων ηὔξησεν ἐπαρκῶς. Ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς Γυμνασίοις, τὰ ὁποῖα ἀνήκουσιν εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἡ διδασκαλία εἶναι ὡσαύτως ἀτελής, καὶ χωλαίνει ὡσαύτως ἡ μέση ἐκπαίδευσις. Μεταξὺ τοῦ Γυμνασίου καὶ τοῦ Πανεπιστημίου ὑπάρχει ἐπίσης κενόν, καὶ οἱ ἀπὸ τῶν Γυμνασίων ἀπολυόμενοι νέοι εἰσέρχονται εἰς τὸ Πανεπιστήμιον καὶ ἐγγράφονται φοιτηταί, ἀλλὰ δὲν φέρουσι πάντα τὰ ἐφόδια, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἔχωσιν οἱ τρεπόμενοι εἰς τὴν σπουδὴν τῶν ἐπιστημῶν. Τοῦτο δὲ καταδηλοῖ, ὅτι ἡ περὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἀνατεθεῖσα εἰς τὸ Κράτος μέριμνα δὲν κατέβαλεν οὔτε τὰ διὰ τὴν μέσην καὶ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν ἀπαιτούμενα ἔξοδα. Ἀλλὰ μήπως πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἀτελείας ταύτης, καὶ ἑπομένως πρὸς βελτίωσιν κατὰ τοῦτο τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, προτείνεται νῦν τὸ μέτρον τῆς εἰδικῆς φορολογίας τοῦτο, τὸ ὁποῖον προβάλλεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου;

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, παρακαλῶ νὰ διακόψητε ἐπ’ ὀλίγον, διότι μοὶ ἀναγγέλλεται, ὅτι κάτωθεν τοῦ Στενογραφικοῦ Γραφείου ἐξέρχεται καπνός. Φαίνεται ὅτι ἤναψε πυρκαϊά. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους Βουλευτὰς νὰ μείνωσιν εἰς τὰς θέσεις των.

§106ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὴν ἔβαλε κανεὶς δυναμίτιδα, κύριε Πρόεδρε; (γέλωτες).

§107Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Πυρκαϊὰ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου!

§108ΔΑΛΛΑΣ. Κατὰ τῶν ὑπὲρ αὐτοῦ. (Μετά τινων λεπτῶν διακοπὴν ὁ κ. Πρόεδρος καλεῖ τὸν κ. Δηλιγιάννην νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του).

§109Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἤκουσα, ὅτι εἷς τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ὅστις συμβαίνει νὰ ἦναι καὶ μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ἔλεγε κατά τινα τῶν προηγηθεισῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὅτι τὸ νομοσχέδιον θέλει χρησιμεύσει εἰς τὴν περιστολὴν τῶν παρεκτροπῶν τῶν σπουδαζόντων, οἱ ὁποῖοι μετέρχονται πᾶν μέσον, διὰ νὰ διέρχωνται ὅσον εἶναι δυνατὸν ἀπονώτερον καὶ ταχύτερον εἴτε τὰς διαφόρους τάξεις ἐν τῷ ἐκπαιδευτηρίῳ, ἐν ᾧ ἐμαθήτευον, εἴτε τὴν σειρὰν τῆς διδασκαλίας ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ, μέχρι τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξέρχονται ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιον. Ἀλλ’ ἡ ἀτέλεια τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Βουλευτὴς προέβαλε, δὲν ἦτο ἀνάλογος αὐτοῦ. Ἐὰν οἱ μαθηταὶ σπεύδωσι ζητοῦντες παρὰ τῶν καθηγητῶν ἢ τῶν διδασκόντων αὐτοὺς νὰ εὐκολύνωσιν αὐτούς, ὅπως λαμβάνωσι τὰ ἀπολυτήριά των ἀπὸ τῆς τάξεως, εἰς τὴν ὁποίαν σπουδάζουσιν, ἢ ὅπως λάβωσιν ἀπολυτήρια ἀπὸ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἱδρύματος, ἐν τῷ ὁποίῳ σπουδάζουσι, καὶ δυνηθῶσι νὰ μεταβῶσιν εἰς ἄλλο ἀνώτερον ἐκπαιδευτήριον, κατὰ τῆς φυσικῆς ταύτης τάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ ἄνθρωποι τρέπονται, κακῶς περὶ τῶν ἰδίων συμφερόντων κρίνοντες, πρέπει νὰ ἀντιτάσσηται ὁ χαρακτὴρ τῶν διδασκόντων, οἱ ὁποῖοι, λειτουργοὶ τοῦ Κράτους, ἔχουσι καθῆκον νὰ μὴ ἐνδίδωσιν εἰς τὰς παρακελεύσεις καὶ τὰς ἐπιδράσεις, αἵτινες γίνονται ἐπ’ αὐτῶν, ἀλλὰ νὰ ἐμμένωσιν, ἐκπληροῦντες τὸ καθῆκόν των. Διὰ τοῦτο ἡ ἀτέλεια αὕτη δὲν εἶναι ἀτέλεια ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει, ἀλλὰ εἶναι ἀτέλεια πανταχοῦ συμβαίνουσα, τῆς ὁποίας αἰτία τυγχάνει ἡ ἀτέλεια τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Ἀλλὰ καὶ ταύτην τὴν κατὰ τὸν κ. καθηγητὴν ἀτέλειαν καὶ πᾶσαν ἄλλην πραγματικωτέραν προσῆκεν εἰς τὸν κ. καθηγητὴν νὰ καταγγείλῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ πείσῃ αὐτήν, ὅπως τὰ ζητούμενα τέλη τοῦ χαρτοσήμου μὴ ζητηθῶσι διὰ τὰ κενὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἑπομένως διὰ τὰ ἐλλείμματα αὐτοῦ, ἀλλὰ διὰ τὴν βελτίωσιν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Ἄν τὸ νομοσχέδιον ἐπρότεινεν εἰδικόν τινα φόρον, διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ βελτιώσῃ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἢ νὰ πληρώσῃ τὸ κενὸν, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει μεταξὺ τῆς μέσης καὶ τῆς ἀνωτάτης ἐπιστημονικῆς ἐκπαιδεύσεως, οἱανδήποτε καὶ ἂν ἔχω γνώμην ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, ἤθελον εὕρει, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος ἀνήκει εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἐξετέλει καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἡ ἰδιότης αὐτοῦ ἐνεδείκνυεν εἰς αὐτόν. Ἄν διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐπροτείνετο εἷς εἰδικὸς φόρος, ἵνα παρασκευασθῶσιν εἰς τὴν κατωτάτην καὶ στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν εἴτε ἀριθμὸς ὀργάνων τοσούτων, ὅσα αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους ἐνδεικνύουσιν ὡς ἀπαιτούμενα, εἴτε διδάσκαλοι πληρέστερον κατηρτισμένοι καὶ ἐπαρκεῖς πρὸς μετάδοσιν τῶν ἀποτελουσῶν τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν γνώσεων, ἤθελον βεβαίως δηλώσει εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, τὸν τοιαῦτα προτείνοντα, ὅτι ἡ πρότασις αὐτοῦ εἶναι δικαία καὶ σκόπιμος. Ἀλλὰ νὰ ὑποστηρίζῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς τελῶν χαρτοσήμου εἰς τοὺς μαθητὰς τῆς μέσης καὶ τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, καὶ εἰς τοὺς τῆς κατωτάτης δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὡς θέλω ἀποδείξει μετ’ ὀλίγον, ὅπως διορθωθῶσιν αἱ καταχρήσεις, τὰς ὁποίας ἐν τῇ ἐξασκήσει τῶν καθηκόντων του ὁ κ. καθηγητὴς ἀπεκάλυψε καὶ ἀνέφερεν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀγορεύων προσχθὲς, μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι συλλογισμὸς ἥκιστα ἄρτιος, καὶ ὅτι συλλογισμὸς τοιοῦτος δὲν προσῆκεν εἰς τὸ ἐπάγγελμα καὶ τὴν ἐπιστημονικὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει ὁ συνάδελφος κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων. Εἶπον ὅτι τῶν διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐπιβαλλομένων τελῶν τινα ἐπιβάλλονται καὶ εἰς τὴν κατωτάτην ἐκπαίδευσιν, διότι διὰ τῆς διατάξεως τοῦ νομοσχεδίου, τῆς σκοπούσης τὴν τροπολογίαν τοῦ ἄρθρου 24 τοῦ περὶ τελῶν χαρτοσήμου νόμου τοῦ 1887, ἐπιβάλλονται τέλη καὶ ἐπὶ τῶν ἀπολυτηρίων τῶν δημοτικῶν σχολείων, διὰ τῶν ὁποίων οἱ κομίζοντες αὐτὰ μαθηταὶ εἰσέρχονται εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα. Ἀλλ’ ἐὰν εἴχομεν πλήρη δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, δὲν ἤθελον μεταβαίνει οἱ μαθηταὶ τῶν δημοτικῶν σχολείων εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα. Ὅθεν οἱ μεταβαίνοντες νῦν εἰς τὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τῶν δημοτικῶν σχολείων δὲν μεταβαίνουσιν ἀπὸ τῆς δημοτικῆς εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ ἀπὸ μιᾶς τάξεως τοῦ δημοτικοῦ σχολείου εἰς ἄλλην, διότι μεταβαίνουσιν εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, ὡς ἂν ἤθελον μεταβῆ εἰς τάξεις ἀνωτέρας τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ἂν εἶχον καταρτισθῆ πλήρη τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Διὰ τοῦτο τὰ κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ἐπιβαλλόμενα τέλη ἐπὶ τῶν ἀπολυτηρίων τῶν δημοτικῶν σχολείων, δι’ ὧν μεταβαίνουσιν εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα δὲν εἶναι τέλη ἐπὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς δημοτικῆς, τὴν ὁποίαν καὶ ταύτην ὑποβάλλουσιν εἰς φορολογίαν, ἐνῷ ἡμεῖς κατὰ τὸ 1885 εἴχομεν ἀπαλλάξει ταύτην παντὸς τέλους καὶ ἐγκαταστήσει ἐν αὐτῇ τὴν gratuité, τὴν δωρεὰν, διὰ τοῦ νόμου τῆς 26 Ἰουλίου 1885, δι’ οὗ κατηργήσαμεν τὰ διὰ τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 6 Φεβρουαρίου 1834 ἐπιβεβλημένα δίδακτρα. Διὰ τῶν μελετῶν τούτων ἀπέδειξα, νομίζω, ὅτι δὲν ὑπάρχει δικαιολογικὸς λόγος πρὸς ἐπιβολὴν εἰδικῶν τελῶν εἰς τοὺς μαθητὰς τῆς μέσης καὶ τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, πολλῷ δὲ ἧσσον τῆς στοιχειώδους. Ἂν οἱ εἰδικοὶ φόροι ἐπιβάλλωνται ἐπὶ τῶν συμφερόντων, εἴτε ἐπὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς τάξεως τῶν πολιτῶν, ἐφ’ ἧς ἐπιβάλλονται τὰ τέλη, δικαιολογικὸς λόγος δὲν ὑποστηρίζει τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο μόνον λόγον ἔχει ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ἀνακοινῶν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892 μελέτας του, ἐδήλωσεν, ἤτοι λόγον καθαρῶς ταμιευτικόν. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐξευρέθη καὶ ἐδημιουργήθη νέον ἔσοδον, ἵνα αὐξήσωσι τὰ ποσὰ τῶν ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου εἰσπραττομένων, ἐγὼ δὲ ἤθελον συμβουλεύσει τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσφύγῃ εἰς πάντα ἄλλον πόρον, νὰ μὴ ζητήσῃ δὲ νὰ δημιουργήσῃ τὸν πόρον, τὸν ὁποῖον διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου προβάλλει, διότι, δημιουργοῦσα τὸν πόρον τοῦτον, μεγάλως ζημιόνει τὰ δημόσια συμφέροντα, ἡ δὲ ζημία, τὴν ὁποίαν ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοθετήματος θέλει ἐπιφέρει, εἶναι ὑπερτέρα τοῦ κέρδους, τὸ ὁποῖον θέλει προσπορίσει εἰς τὸ ταμεῖον ἡ δημιουργία τοῦ πόρου τούτου καὶ ὁ πορισμὸς τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνέφερε πρὸς τὴν Βουλήν. Διὰ τῶν μελετῶν, ἃς θέλω ἀνακοινώσει ὑμῖν νῦν, ἐλπίζω νὰ ἀποδείξω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἀσύμφορον καὶ ἐπιζήμιον. Ἂν διὰ τῶν μέχρι τοῦδε ἀνακοινωθεισῶν πρὸς ὑμᾶς μελετῶν μου ἀπέδειξα, ὡς ὑποθέτω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἀδικαιολόγητον, δι’ ἐκείνων, τὰς ὁποίας μέλλω νὰ ἀνακοινώσω ἀμέσως, θέλω ἀποδείξει, ὅτι τὸ νομοσχέδιον θέλει ἀποβῆ ὀλέθριον. Παρακαλῶ δ’ ὑμᾶς νὰ ἐξετάσητε πρὸ πάσης ἄλλης ἐρεύνης τὰς ἐκπαιδευτικὰς ἀνάγκας τῶν κατοικούντων ἐν τῷ Κράτει, καὶ τὰς ἐκπαιδευτικὰς ἀνάγκας τῶν συμπολιτῶν ἢ ὁμοφύλων ἡμῶν, οἵτινες δὲν κατοικοῦσιν ἐν τῷ Κράτει. Οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ Κράτει, εἴτε διὰ τὸ κατὰ τὰ πλεῖστα ἄφορον καὶ ἄγονον τοῦ ἐδάφους, τὸ ὁποῖον κατοικοῦμεν, εἴτε δι’ ἄλλους οἱουσδήποτε λόγους, οἵτινες καθιστῶσιν αὐτοὺς ἐν τῷ συναγωνισμῷ μετὰ τῶν ἀλλοδαπῶν ὑπερτέρους, ἀναγκάζονται νὰ ἐγκαταλιμπάνωσι τὸ ἔδαφος τῆς χώρας, καὶ νὰ προσφεύγωσιν εἰς ἄλλας χώρας, ἵνα πορίζωνται τὰ πρὸς τὸ ζῆν, ἢ ἵνα κερδαίνωσι καὶ πλουτίζωσιν. Οἱ συμπολῖται ἡμῶν οὗτοι, οἱ καταλιμπάνοντες τὸ ἑλληνικὸν ἔδαφος, μεταβαίνοντες εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, διὰ νὰ ζητήσωσιν ἐργασίαν ἢ πόρον ζωῆς, πρέπει νὰ ἦναι ὅσον οἷόν τε τελειότερον κατηρτισμένοι καὶ περισσότερον ἐπιτηδειότεροι, ὅπως καὶ ἐργασίαν εὑρίσκωσι προχειρότερον, καὶ τὸ κέρδος καὶ τὸν πλουτισμὸν πορίζωνται εὐκολώτερον. Ἂν οἱ ἄνδρες οὗτοι μεταβαίνωσιν, ἔχοντες μόνον ἀποτεθησαυρισμένας τὰς γνώσεις, τὰς ὁποίας ἀπέκτησαν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις ἡμῶν, εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, οὐδεμίαν ἄλλην ἔχουσι νὰ προσφέρωσι χρησιμότητα ἢ μόνον τὴν ἐργασίαν τῶν βραχιόνων των· ἂν ὅμως μεταβαίνωσιν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ἔχοντες καί τινα ἄλλην πνευματικὴν προπαρασκευὴν, τὴν ὁποίαν ἀπέκτησαν ἐν τοῖς σχολείοις καὶ τοῖς Γυμνασίοις, καὶ τὴν ἐργασίαν θέλουσιν εὕρει προχειρότερον, καὶ τὰ κέρδη θέλουσι δυνηθῆ νὰ προσπορισθῶσιν εὐκολώτερον. Ὁ κ. καθηγητὴς, ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων, ἀνήκει εἰς νῆσον, τῆς ὁποίας οἱ πολῖται ἀποδημοῦσιν ἐν μεγάλῳ ἀριθμῷ, ζητοῦντες ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, ἵνα πορισθῶσι τὰ πρὸς τὸ ζῇν, ἢ ἵνα κερδήσωσι καὶ πλουτίσωσιν. Εἰς δεκαπέντε ἢ δέκα ὀκτὼ χιλιάδας ἀριθμοῦνται οἱ Κυθήριοι, οἵτινες μεταβαίνουσιν εἰς τὴν Σμύρνην. Ἂν οἱ ἄνδρες οὗτοι, μεταβαίνοντες ἐκεῖσε, ἔχωσι πνευματικήν τινα ἀνάπτυξιν, ὅσην δύνανται νὰ λάβωσιν ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις καὶ τοῖς Γυμνασίοις, θέλουσιν εἶσθαι εἰς πολὺ κρείττονα θέσιν, παρὰ ἐὰν μεταβαίνωσιν ἐκεῖ διὰ νὰ μισθωθῶσιν ὡς ἐργάται καὶ νὰ προσφέρωσιν ἐργασίαν τῶν βραχιόνων των. Ἀλλ’ ἐὰν ἐφαρμόσητε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, καὶ ἐπιβάλητε τὰ τέλη, τὰ ὁποῖα σᾶς προτείνουσι, νομίζετε, ὅτι θέλουσι δυνηθῆ οἱ υἱοὶ τῶν πολιτῶν τούτων, τῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν εἰρημένην κατηγορίαν, νὰ ἀποκτήσωσι πνευματικὴν ἀνάπτυξιν εἴτε ἐν σχολείοις, εἴτε ἐν Γυμνασίοις; Στερεῖτε λοιπὸν τάξιν ὅλην συμπολιτῶν τοῦ ἐφοδίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τὸ Κράτος πρέπει ἄφθονον νὰ παρέχῃ εἰς αὐτοὺς, οἵτινες ἐκπατριζόμενοι μεταβαίνουσιν εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν καὶ ἀποδύονται ἐκεῖ εἰς δεινὸν ἀνταγωνισμὸν, καθ’ ὃν ἡ πατρὶς πρέπει νὰ κρατύνῃ αὐτοὺς, ὅπως δυνηθῶσι νὰ ἐπικρατήσωσιν ἐν αὐτῷ καὶ μὴ ἀπολεσθῶσιν ἐν τῇ ξένῃ. Ἀλλὰ μήπως οἱ μέλλοντες νὰ κατοικήσωσιν ἐν τῷ βασιλείῳ, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐκπατρίζονται, ἀλλὰ διαβιοῦσιν ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ, μήπως αὐτοὶ δὲν ἔχωσιν ἀνάγκην νὰ τύχωσιν ἔστω καὶ αὐτῆς τῆς ἀτελοῦς ἐκπαιδεύσεως, εἴτε ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις, τὰ ὁποῖα ἐκπληροῦσιν ἀποστολὴν δημοτικῶν σχολείων, εἴτε ἐν τοῖς Γυμνασίοις, τὰ ὁποῖα παριστῶσι τὰ διδακτήρια τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως; Εἶναι δὲ γνωστὴ ἡ φιλομάθεια τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, οἵτινές εἰσι πατέρες τέκνων, ὅση καὶ ἂν ἦναι ἡ ἀπορία, ἐν ᾗ κρατεῖ αὐτοὺς ἡ γεωπονία, ἢ ἡ κτηνοτροφία, ἢ ἄλλο τι βιοποριστικὸν ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀσχολοῦνται, ὡς καὶ πάντες οἱ ἄλλοι, ὅσοι δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς ἐπαγγέλματα ἐπικερδῆ. Πάντας τούτους καταδικάζομεν νὰ περιορισθῶσιν εἰς μόνας τὰς στοιχειώδεις γνώσεις, τὰς ὁποίας πορίζονται ἐν τοῖς διδακτηρίοις τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, γνώσεις ἀτελεστάτας, διότι καὶ αὗται δὲν εἶναι πᾶσαι αἱ γνώσεις, τὰς ὁποίας ἀλλαχοῦ πορίζονται ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει· ἑπομένως ἀφαιροῦμεν ἀπ’ αὐτῶν τὰ ἐφόδια, τῶν ὁποίων ἔχουσιν ἀνάγκην, ἵνα βελτιώσωσι τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ πατέρες αὐτῶν παραδίδουσιν αὐτοῖς τὴν οἰκογένειάν των. Ἡ στέρησις δὲ αὕτη, εἰς ἣν διὰ τοῦ νομοσχεδίου ὑποβάλλετε τὰς ἀπορωτέρας τάξεις, καθιστᾷ ἄνισον τὴν παροχὴν, τὴν ὁποίαν ἡ πατρὶς ὀφείλει πρὸς τὰ μέλη αὐτῆς, διότι οἱ εὐποροῦντες δύνανται νὰ καρπῶνται τῶν ἀγαθῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, καθιστᾶτε δ’ ἀνικάνους νὰ καρπῶνται αὐτῶν τοὺς υἱοὺς τῶν πενήτων καὶ τῶν ἀπόρων. Δὲν γνωρίζω ποίαν οἱ ἄλλοι ἔχουσι γνώμην. Ἐγὼ ὅμως, διδασκόμενος ἐκ τῆς γνώσεως τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου καὶ τῶν ἀναγκῶν τῶν κατοικούντων ἐν αὐτῷ, φρονῶ, ὅτι τοῦτο μεγίστην θέλει ἐπιφέρει ζημίαν εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα, καὶ ἡ ζημία αὕτη δὲν εἶναι ζημία μόνον τῶν ἀτόμων, ἢ μόνον τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἀπόρων, δὲν εἶναι ζημία μόνον τῶν ἀπόρων τάξεων, ἀλλ’ εἶναι ζημία ἐκτεινομένη καὶ ἐπὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων τῆς Πολιτείας, καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν γενικῶν συμφερόντων τῆς κοινωνίας. Δὲν ζητῶ νὰ ἀποθαῤῥύνω τοὺς εὐπόρους πατέρας τέκνων, ἐνδέχεται μάλιστα ἡ γνώμη, ἣν ἔχω, νὰ ἐνισχύσῃ τὰ τέκνα τῶν εὐπόρων. Ἔχω δὲ γνώμην, ὅτι περισσοτέραν ἔχουσι πιθανότητα ἐπιτυχίας ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει τὰ τέκνα τῶν ἀπόρων ἢ ὅσην ἔχουσι τὰ τέκνα τῶν εὐπόρων. Τὰ τέκνα τῶν ἀπόρων πιέζει ἡ συνείδησις τῆς ἀνάγκης, διότι ἔμαθον καὶ ἐδιδάχθησαν ἀπὸ τοὺς πατέρας των καὶ γνωρίζουσιν ἀκριβῶς, ὅτι, ἂν δὲν ἐκπαιδευθῶσι, θέλουσι μείνει καὶ αὐτοὶ δυστυχεῖς, ὡς οἱ πατέρες αὐτῶν, προσπαθοῦσι δὲ καὶ πάντα ὑπέχουσιν ἀγῶνα, ἵνα βελτιώσωσι τὴν τύχην, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ μοῖρα ἔῤῥιψεν αὐτὰ, καὶ καταβάλλουσιν ὄντως ὑπερανθρωπίνους προσπαθείας, ἵνα ἐπιτύχωσι καὶ προκόψωσιν ἐν τῇ διδασκαλίᾳ. Τὰ τέκνα τῶν εὐπόρων ὅμως εἰσὶν ἀμέριμνα καὶ ἥσυχα. Γνωρίζουσιν ὅτι οἱ πατέρες αὐτῶν ἔχουσιν ἐν τοῖς ταμείοις των ἀποτεθησαυρισμένα ἑκατομμύρια, εἰσὶ πεπεισμένα, ὅτι, καὶ οὐδὲν ἂν μετέλθωσιν ἔργον, δύνανται νὰ ζήσωσιν ἀνέτως, ἔχουσι δὲ καὶ τὴν ἐλπίδα, ὅτι καὶ ὁ πλοῦτος αὐτῶν ἀρκεῖ νὰ περιβάλῃ αὐτὰ διὰ τῆς ὑπολήψεως τῶν συμπολιτῶν των καὶ διὰ τῆς εὐλαβείας τῶν δεομένων χρημάτων, ὅπως μὴ αἰσθανθῶσιν ἐν τῷ βίῳ τὰς συνεπείας τῆς ἀμαθείας. Οὕτω ζημιοῦμεν τὰ γενικὰ συμφέροντα καὶ τοῦ Κράτους καὶ τῆς κοινωνίας, ἀποκλείοντες τῆς ἐκπαιδεύσεως τὰς μὴ εὐπόρους οἰκογενείας, διότι καταδικάζομεν εἰς ἀπραξίαν στοιχεῖα ὑπάρχοντα ἐν τῇ χώρᾳ μελλούσης προκοπῆς καὶ προόδου, τὰ ὁποῖα, ἐὰν καταρτισθῶσι καὶ ἐκπαιδευθῶσι, δύνανται νὰ προσενέγκωσιν ὑπηρεσίας καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ εἰς τὴν Πολιτείαν. Ἀλλὰ πλὴν τῆς ζημίας ταύτης, καὶ ἄλλας ἀπειλεῖ ζημίας τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Τὸ Κράτος δαπανᾷ κατ’ ἔτος ἀπὸ τοῦ 1874 ἢ 1876 ἔτους 600 ἢ 700 χιλιάδας δραχμῶν, ἵνα ἐνισχύσῃ τὴν διάδοσιν τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων ἐν ταῖς Ἑλληνικαῖς ἐπαρχίαις, αἵτινες δὲν ηὐτύχησαν νὰ ἀπελευθερωθῶσι. Καὶ διὰ τῶν χρημάτων τούτων ἀνταγωνιζόμεθα καὶ πρὸς τὰς ἐνεργείας ἄλλων ἐθνικοτήτων, αἵτινες ἀνταγωνίζονται πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν, προσπαθοῦσαι νὰ προσεταιρισθῶσι μείρακας ἢ νέους, ἐξ Ἑλλήνων καταγομένους, δι’ ἀφθόνων χρηματικῶν μέσων, τὰ ὁποῖα παρέχουσιν αὐτοῖς πρὸς περαιτέρω ἐκπαίδευσιν, ὅπως καταστήσωσι τὰς οἰκογενείας αὐτῶν εὐγνώμονας, καὶ ἀποκτήσωσι τὰς συμπαθείας αὐτῶν. Καὶ ἐνῷ δαπανῶμεν εἰς τοῦτο 700 περίπου χιλιάδας, διὰ τῶν φορολογιῶν, τὰς ὁποίας νομοθετοῦμεν ἐπὶ τῶν ἐν τῇ ἡμεδαπῇ σπουδαζόντων, παρέχομεν παράδειγμα καὶ εἰς τὸ Κράτος, ἐν ᾧ κατοικοῦσιν οἱ ὁμόφυλοι ἡμῶν οὗτοι, ὑπὲρ ὧν δαπανῶμεν τὰ εἰρημένα ποσὰ ἕνεκα τῆς πενίας των, ὅπως καὶ τοῦτο ὁμοίαν ἐπιβάλλῃ φορολογίαν εἰς τοὺς ἐκπαιδευομένους ἐκεῖ, ἀφαιρῶν οὕτω ἀπὸ τοὺς ὁμοφύλους ἡμῶν ὅσα ἡμεῖς δίδομεν αὐτοῖς, ἵνα ἐκπαιδευθῶσι. Πλὴν δὲ τούτου, διὰ τῆς ἐπιβολῆς διδάκτρων εἰς τοὺς φοιτητὰς τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου ἡμῶν κλείομεν τὰς θύρας αὐτοῦ εἰς τὰ τέκνα τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ συμπολιτῶν ἢ ὁμοφύλων ἡμῶν, τὰ ὁποῖα αἱ οἰκογένειαι αὐτῶν προετίμων νὰ ἀποστέλλωσιν εἰς Ἀθήνας πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεώς των. Καὶ προετίμων αὗται τὸ ἡμέτερον Πανεπιστήμιον οὐ μόνον ἕνεκα τῆς γλώσσης καὶ τῆς ὁμοιότητος τῶν ἠθῶν καὶ τοῦ χαρακτῆρος, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ ἐν τοῖς ἄλλοις Πανεπιστημίοις τῆς Εὐρώπης ἐκπαίδευσις αὐτῶν ἦτο δαπανηροτέρα, ἕνεκα τῶν πληρονομένων ἐν ἐκείνοις διδάκτρων· ἀλλὰ νῦν, ὅτε καὶ ἐπὶ τῶν ἐν τῷ ἡμετέρῳ Πανεπιστημίῳ σπουδαζόντων ἐπιβάλλονται δίδακτρα, ἀφαιροῦμεν τὸν λόγον τοῦτον τῆς προτιμήσεως τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου, ἀναγκάζομεν δὲ τὰς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ εἰρημένας οἰκογενείας τῶν συμπολιτῶν ἢ τῶν ὁμοφύλων ἡμῶν νὰ ἀποστέλλωσι τοὺς υἱοὺς αὐτῶν εἰς τὰ Πανεπιστήμια τῆς Εὐρώπης, ἐν οἷς μάλιστα τελειοτέρα παρέχεται διδασκαλία τῶν ἐπιστημῶν. Καὶ ἡ ζημία αὕτη εἶναι ὄντως ἀξία νὰ ἑλκύσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Κοινοβουλίου, διότι πλὴν ταύτης καὶ πολλὰ ἄλλα συντρέχουσιν, ἵνα ἀμβλύνωσιν ἢ ἀλλοιώσωσι τὰ αἰσθήματα τῶν ὁμοφύλων καὶ τὰς ἐλπίδας περὶ κρατύνσεως τοῦ ἐκτὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου Ἑλληνισμοῦ. Νομίζω, ὅτι αἱ δυσχερεῖς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας περιήχθη τὸ Ἑλληνικὸν βασίλειον, αἱ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη δημιουργηθεῖσαι, μεθ’ ὅλας τὰς πομπώδεις ἐπαγγελίας, τὰς ὁποίας κατὰ διαφόρους ἐποχὰς ἐδώκατε πρὸς τὸν Ἑλληνισμόν, ἐγνώσθησαν ἤδη εἰς πάντας, τοῦτο δὲ μόνον ἀρκεῖ, ἵνα μειώσῃ τὰς ἐλπίδας τῶν ποθούντων νὰ ἴδωσιν ἡμέραν τινὰ καὶ αὐτοὺς πολίτας τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου. Διὰ ταῦτα δὲν γνωμοδοτῶ πρὸς τὴν Βουλήν, — διότι γνωρίζω, ὅτι ἡ γνώμη μου οὐδεμίαν ἐνασκεῖ ἐπιῤῥοὴν εἰς τὰ βουλεύματα τῶν ἀποτελούντων τὴν πλειοψηφίαν, — δὲν συμβουλεύω αὐτοὺς, διότι δὲν νομίζω, ὅτι μοὶ ἁρμόζει νὰ δίδω συμβουλὰς εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἀκούωσιν αὐτῶν, ἀλλὰ περιορίζομαι μόνον νὰ καταστήσω γνωστὰς τὰς γνώμας μου, ὅπως καλύψω τὴν ἐμὴν εὐθύνην, ὡς καὶ τὴν εὐθύνην τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, μετὰ τῶν ὁποίων ἐν τῷ δημοσίῳ βίῳ συμπράττω. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι διανύομεν περίοδον χρόνου, ἥτις ἀπὸ πολλὰς ταλανίζεται δυσχερείας. Ἂν καθῆκον ἐπιβάλληται πᾶσι, νὰ ἀσχοληθῶσιν, ἵνα μειώσωσιν αὐτάς, ἂν δὲν ἦναι ἐφικτὸν νὰ τὰς ἄρωσιν, ἂς μὴ προσθέτωσι τοὐλάχιστον οἱ δημιουργοὶ τῶν ἐπισκηψασῶν δυσχερειῶν καὶ ταύτην τὴν μεγάλην ζημίαν, χάριν μικροῦ καὶ εὐτελοῦς ποσοῦ χρημάτων, διὰ νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς δύναται νὰ δικαιολογήσῃ λόγος. Ἂν δὲν κάμπτῃ αὐτοὺς ἡ ἐπὶ τῇ παρούσῃ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων εὐθύνη, ἂς κύψωσι κἂν ὑπὸ τὴν εὐθύνην, δι’ ἧς θέλουσιν ἐπιβαρύνει αὐτοὺς καὶ ἀπέναντι τῶν ἐπιγόνων ἡμῶν αἱ ζημίαι, τὰς ὁποίας τὸ νομοθέτημα τοῦτο θέλει ἐπιφέρει.

§110Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠκούσαμεν ἐπαναλαμβανομένην ὑπὸ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὴν θεωρίαν, ἣν ἐπανελάμβανον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης πάντες οἱ ἀπὸ τῶν ἑδρῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὁμιλοῦντες, περὶ τοῦ ἀντισυνταγματικοῦ τοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον προτείνει ἡ Κυβέρνησις. Περὶ τούτου οὐδένα λόγον ἐποιήσατο ὁ ἄρτι καταβὰς ἀπὸ τοῦ βήματος ἀξιότιμος Βουλευτής. Καὶ ὑπῆρχε πρὸς τοῦτο λόγος σπουδαῖος, ὅτι ἡ γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ εἶναι ἀναγεγραμμένη ἐν συγγράμματι, καταδικάζουσα διαῤῥήδην τοὺς ἰσχυρισμοὺς πάντων τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ φίλων, οἵτινες τὰ περὶ ἀντισυνταγματικότητος ἀνέπτυξαν· διότι ἐν συγγράμματι τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀπὸ καιροῦ ἐκδεδομένου, ἀναγινώσκομεν τὰ ἑξῆς: «Ἐῤῥέθη ἐν τούτοις ὑπό τινων, ὅτι ἡ ἀπαίτησις διδάκτρων παρὰ τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου ἀντίκειται εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ Συντάγματος, καθ’ ὃ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους.» Αὕτη ὑπῆρξεν ἡ ἀντίῤῥησις, ἣν ἠκούσατε μετὰ στόμφου τοῦ συνήθους ἐκφερομένην κατὰ τοῦ νομοσχεδίου καὶ κατὰ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως. Τί λέγει ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῶν τοιαῦτα ἰσχυριζομένων; (ἀναγινώσκει). «Ἀλλ’ ἡ ἀντίῤῥησις αὕτη δὲν εἶναι, νομίζομεν, σπουδαία. Τὸ Σύνταγμα δὲν ἀναγράφει τὴν δωρεὰν παροχὴν τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως, ἀλλά, διακρίνον μεταξὺ ταύτης καὶ τῆς δημοτικῆς, ἐπιβάλλει τῷ Κράτει τὴν ὑπὲρ τῆς πρώτης δαπάνην».

§111ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Αὐτὸ εἶναι γνώμη τοῦ προλαλήσαντος.

§112Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι περὶ τούτου ὁμιλῶ. Δὲν εἶπον, ὅτι ἡ γνώμη τοῦ προαγορεύσαντος εἶναι καὶ ὑμετέρα γνώμη, ἀλλὰ δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ νὰ εἴπω, ὅτι, ἂν πρόκηται νὰ ἐκτιμήσωμεν τὰς γνώμας ἐκ τῆς προσωπικῆς σημασίας τῶν λεγόντων, δὲν πρέπει νὰ ἀποδώσωμεν μεγάλην σημασίαν εἰς τὰ λεγόμενα παρὰ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐπίσης ὅμως μεγίστην σημασίαν πρέπει ν’ ἀποδώσωμεν καὶ εἰς τὰ λεγόμενα παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας. Δὲν εἶπον ἐγὼ τὸ ἐναντίον, οὐδὲ ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τὰ ζητήματα ἐξ αὐθεντίας προσωπικῆς.

§113ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ....

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§115Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἔχει σημασίαν τοῦτο, διότι ἐνταῦθα δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς ἀξίας τοῦ ἐπιχειρήματος. Ἂν προέκειτο μόνον περὶ τούτου, ἔπρεπε νὰ ἀναλύσω τὸ ζήτημα, λαμβάνων ἀνὰ χεῖρας τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, καὶ ἑρμηνεύων κατὰ τοὺς κανόνας τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται μόνον περὶ τούτου· πρέπει καὶ νὰ γινώσκωμεν, τίς εἶναι ἡ ἔννοια, ἡ τέως ἀποδιδομένη διηνεκῶς εἰς τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ ἄρθρου. Καὶ εἰς τοῦτο ἡ γνώμη τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πολλὴν ἔχει τὴν σημασίαν, ὅπως πολλὴν ἔχουσι τὴν σημασίαν καὶ αἱ γνῶμαι ἄλλων, ὅσοι, συγγράφοντες καὶ μὴ πολιτευόμενοι, ἀπεφάνθησαν περὶ τοῦ θέματος· διότι δὲν ἠξεύρω, ἂν μὴ ὑπῆρχεν ἐκδεδομένον τὸ σύγγραμμα τοῦτο, τίς θὰ ἦτο σήμερον ἡ γνώμη τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, ὅτε αὕτη ἡ γνώμη παρ’ αὐτοῦ ἐξετίθετο, δὲν ἦτο γνώμη πολιτευομένου, καὶ βλέπετε, πῶς τότε αὐτὸς ἔκρινε περὶ τούτου. Λαμβάνοντες δὲ ἀνὰ χεῖρας τἆλλα συγγράμματα, σπάνια τῷ ὄντι παρ’ ἡμῖν, περὶ συνταγματικοῦ δικαίου ἐν Ἑλλάδι, βλέπετε ἐν πᾶσι τὴν αὐτὴν ἑρμηνείαν διδομένην, καὶ ἐν τῷ τοῦ κ. Σαριπόλου καὶ ἐν τῷ τοῦ κ. Φλογαΐτου, οὐχὶ μὲν διαῤῥήδην ἐν τούτῳ, ἀλλ’ ἐνδεικτικῶς, διαῤῥήδην ὅμως ἐν τῷ τοῦ κ. Σαριπόλου...

§116ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸν ὁποῖον ὅμως ὑμεῖς διὰ τοῦτο ἐπαύσατε ἀπὸ καθηγητήν.

§117Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ τὸν ἔπαυον διὰ τοῦτο, ἂν εἶχεν ἑρμηνεύσει τὸ ἄρθρον ὅπως ὑμεῖς (γέλωτες)... Ταῦτα δεικνύουσι τὴν γνώμην τῶν ἀσχέτως πρὸς σκοποὺς πολιτικοὺς ἑρμηνευόντων τὰ τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος.

§118ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ ἡ ἰδική σας ἑρμηνεία εἶναι ἄσχετος πρὸς τὴν πολιτικήν;

§119Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ ἰδική μου ἑρμηνεία στενῶς σχετίζεται πρὸς τὴν πολιτικήν, ἀλλ’ αὕτη εἶναι ἀπόῤῥοια ἐκείνης. Ἂν μὴ εἶχον περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ἰδίαν γνώμην, σύμφωνον πρὸς τὴν ἐκτεθεῖσαν τῶν ἑρμηνευόντων αὐτὸ ἀσχέτως πρὸς τὴν πολιτικήν, δὲν θὰ ἠσπαζόμην ἐπὶ τοῦ θέματος τὴν πολιτικὴν, ἥτις ὑπηγόρευσε τὸ νομοσχέδιον. Τὴν γνώμην μου δὲν στηρίζω ἐπὶ αὐθεντιῶν, ἀλλὰ χρησιμεύει τὸ σύμφωνον τῆς γνώμης μου πρὸς τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἀσχέτως πρὸς τὴν πολιτικὴν ἀποφανθέντων εἰς ἀπάντησιν πρὸς τοὺς σχετίζοντας τὴν κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἑρμηνείαν πρὸς τὴν πολιτικήν. Ἔρχομαι ἤδη εἰς ἐξέτασιν τῶν γνωμῶν τῶν ἀγορευσάντων ὡς πολιτευομένων, ὡς ἠκούσαμεν χθὲς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, ὁμιλήσαντος ἀποκλειστικῶς ὡς πολιτευομένου, καίτοι ἐπεκαλεῖτο τοὺς κανόνας τῆς ἑρμηνευτικῆς καὶ τὸ Σύνταγμα τὸ Βελγικόν. Καὶ ἐνῷ τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα ῥητῶς ὁρίζει, ὅτι ἐν Βελγίῳ ἡ ἐκπαίδευσις ἀπονέμεται δαπάναις τοῦ Κράτους, ἠκούσαμεν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἰσχυριζομένου, ὅτι δὲν λέγει τοῦτο τὸ Σύνταγμα. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω καὶ πάλιν τὸ ἄρθρον, διότι δὲν εἶναι πρέπον ἐπὶ τοιούτων νὰ ἐπικρατῶσιν ἀμφιβολίαι. Τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα ὁρίζει (ἀναγινώσκει): «Ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις, διδομένη δαπάνῃ τοῦ Κράτους, ἐπίσης κανονίζεται ὑπὸ τοῦ νόμου». Ἡ ῥῆσις «διδομένη δαπάνῃ τοῦ Κράτους» εἶναι ἀπόλυτος, ὑπὸ μηδενὸς συνοδευομένη περιορισμοῦ· κατὰ τὴν παράστασιν ἄρα τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ, αἱ ἐν Βελγίῳ Κυβερνήσεις καὶ Βουλαὶ, αἱ κατόπιν τοιαύτης διατάξεως ὑποβάλλουσαι τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν εἰς τέλεσιν διδάκτρων, παραβιάζουσι τὸ Σύνταγμα.

§120ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ διδομένη δαπάνῃ τοῦ Κράτους.

§121Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ὑπάρχει τὸ «ἡ» (ἀναγινώσκει): «L'instruction publique donnée aux frais de l’ État». Εἶναι ἡ πρότασις παρεμπίπτουσα καὶ ἀπόλυτος, εἶναι μεταξὺ κομμάτων. Δὲν χωρεῖ τὸ ἄρθρον «ἡ» ἐν μεταφράσει, ὥστε νὰ ἐνδεικνύηται διάκρισις ἀπὸ ἄλλης ἐκπαιδεύσεως, μὴ παρεχομένης δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Ἔννοια τοῦ ἄρθρου εἶναι, ὅτι ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις ἐπίσης ὑπόκειται εἰς τὸν νόμον, δίδεται δὲ δαπάναις τοῦ Κράτους.

§122ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ πρῶτον ἐδάφιον λέγει ῥητῶς, ὅτι εἶναι ἐλευθέρα καθ’ ὁλοκληρίαν.

§123Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Καὶ παρ’ ἡμῖν εἶναι ἐλευθέρα. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου τοῦ Βελγικοῦ εἶναι ἡ παραληφθεῖσα παρ’ ἡμῶν· ὁ δὲ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας ἀνέπτυξε χθὲς θεωρίαν πομπώδη, ὅτι τὰ παρ’ ἡμῖν περὶ ἐκπαιδεύσεως κείμενα ἐγεννήθησαν ἐν Ἑλλάδι καὶ προήχθησαν ἐξ οὗ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει αἰσθήματος ὑπὲρ τῆς δημοσίας παιδεύσεως, αἰσθήματος μὴ ὑπάρχοντος ἀλλαχοῦ. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὸ Σύνταγμα ἡμῶν ἀντεγράφη ἐν τοῖς πλείστοις ἐκ τοῦ Βελγικοῦ, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ γράμμα τῆς διατάξεως ταύτης, παραβαλλόμενον πρὸς τὸ γράμμα τοῦ δευτέρου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Συντάγματος τοῦ Βελγικοῦ, δεικνύει τοῦτο. Καὶ ἐν τοῖς θεμελιώδεσι νόμοις ἄλλων χωρῶν ὑπάρχουσι τοιαῦται διατάξεις, καὶ ὅμως ὑποχρεοῦνται οἱ παιδευόμενοι εἰς τέλεσιν διδάκτρων. Ἀλλὰ περὶ τούτων δὲν πρόκειται ἤδη, διότι οἱ νόμοι ἐκεῖνοι δὲν ὑπῆρχον ὑπ’ ὄψει τῶν πληρεξουσίων τοῦ 1844 ἐν τῷ καταρτισμῷ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Εἶχον οὗτοι ὑπ’ ὄψει ὡς κείμενον τὸ Σύνταγμα τὸ Βελγικόν...

§124ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι τὸ Γαλλικόν.

§125ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Καὶ τὸ Γαλλικόν... Ἀλλ’ ὁ παραβάλλων τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 πρὸς τὰ δύο Συντάγματα, τὸ Γαλλικὸν καὶ τὸ Βελγικὸν, θέλει ἴδει, ὅτι τὸ πλεῖστον σχεδὸν παρελήφθησαν αἱ διατάξεις τοῦ ἡμετέρου πολλαχοῦ αὐταῖς λέξεσιν ἀπὸ τοῦ Συντάγματος τοῦ Βελγικοῦ. Ἔπρεπε νὰ εἴπω, πῶς ἀλλαχοῦ ἑρμηνεύεται ἡ διάταξις αὕτη, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ μάθωμεν καὶ πῶς ἑρμηνεύεται ἐνταῦθα παρὰ τῶν μὴ πολιτευομένων· καὶ εἴδετε, πῶς ἑρμηνεύεται παρὰ τοῦ νῦν μὲν ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἄλλοτε ὅμως ἐκφράζοντος αὐτοτελῶς γνώμην ἐπιστήμονος.

§126ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Πάντοτε ἐπολιτεύετο ὁ κ. Δηλιγιάννης.

§127Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἰς τὰ 1876 ἐδημοσίευσα τὸ βιβλίον.

§128Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὕτως ἔχει· ἀλλὰ δὲν ἐπολιτεύετο ἐν σχέσει πρὸς τὸ ζήτημα, μὴ ἔχον πολιτικὴν σημασίαν τότε.

§129Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Συμβαίνει, καὶ ἂν πολιτεύηταί τις, νὰ μὴ θυσιάζῃ τὰς ἐπιστημονικάς του γνώμας εἰς τὴν πολιτικήν.

§130Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Συμβαίνει βεβαίως, καὶ διὰ τοῦτο εἴδομεν, ὅτι, ἵνα μὴ θυσιάσητε τὴν δημοσιευθεῖσαν γνώμην ὑμῶν, οὐδένα λόγον ἐποιήσασθε περὶ τοῦ συνταγματικοῦ ζητήματος, ὡσανεὶ τὸ ζήτημα ἦτο ἄσχετον πρὸς τὸ προκείμενον.

§131Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ εὑρίσκετε ἄτοπον;

§132Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀφοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν γνώμην ταύτην εἶχε καὶ ἐξέφρασεν ὅτε τὸ ζήτημα δὲν ἦτο πολιτικὸν, ἤλπιζον, ὅτι καὶ σήμερον, ὅτε τὸ ζήτημα ἀνακινεῖται πρὸς πολιτικοὺς σκοποὺς, καὶ ὅτε ἀντίθετον τῆς ἐπιστημονικῆς αὐτοῦ πεποιθήσεως ἀκούει ἐκφραζομένην γνώμην παρὰ Βουλευτῶν ὁμοφρονούντων αὐτῷ ἐν τῇ πολιτικῇ, ἤλπιζον ὅτι θ’ ἀνελάμβανεν αὐτὸς τὴν διαφώτισιν τῶν φίλων αὐτοῦ, καὶ θὰ μὲ ἀπήλλαττε τῆς ἀνάγκης νὰ πράττω τοῦτο ἐγὼ ἐπὶ τῇ αὐθεντίᾳ τῶν ἐπιστημονικῶν αὐτοῦ δημοσιεύσεων. Ἠκούσαμεν μάλιστα καί τινος ἐκ τῶν Βουλευτῶν τούτων, ὁμιλοῦντος ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἀναγνωρίζοντος, ὅτι ἡ ἐπιβολὴ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου εἰσπραττομένων, δὲν εἶναι ἀντισυνταγματική, ἂν ἐπεβάλλοντο τὰ τέλη χάριν τῶν διδασκόντων, χάριν τῶν καθηγητῶν. Ἐπίσης δὲ καὶ ἐν τούτῳ μηδεμίαν διάκρισιν ποιούμενος ἐγώ, ἤλπιζον, ὅτι θ’ ἀπέκρουεν αὐτὴν ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀφοῦ ἐν τῷ συγγράμματι αὑτοῦ διαῤῥήδην ἀναγνωρίζει, ὅτι ἐπιτετραμμένη ὑπὸ τοῦ Συντάγματος θὰ ἦτο ἡ ἐπιβολὴ τοῦ τέλους καὶ ἂν ὑπὲρ τῶν καθηγητῶν ἐτίθετο. Καὶ ἐνῷ ταῦτα ὑπὸ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξετέθησαν ἐν ἐπιστημονικῷ συγγράμματι, οὐδὲν μὲν οὗτος εἶπε σήμερον, ἀποδεικνῦον, ὅτι δὲν εἶναι σύμφωνος μεθ’ ἡμῶν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ὡς καλῶς ἔχοντος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν συνταγματικὴν, ἀπέκρουσεν ὅμως αὐτὴν, ὡς πολιτικῶς ἀσύμφορον. Περὶ τῆς ἐπόψεως τῆς συνταγματικῆς ἔδει νὰ ὁμιλήσω, διότι τὴν ἀπαγόρευσιν τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, τὴν ὑπάρχουσαν δῆθεν ἐν τῷ Συντάγματι, ἐπεκαλέσθησαν κυρίως κατὰ τῆς παραδοχῆς αὐτῶν οἱ ὁμόφρονες τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ ἡ δοθεῖσα παρ’ ἡμῶν ἀπόδειξις, ὅτι ἡ διάταξις εἶναι συνταγματική, ὅπως θεωρήσωμεν ἐκ τούτου ἀποδεδειγμένον, ὅτι εἶναι καὶ συμφέρουσα. Ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς καὶ ἡ ἀπόδειξις τοῦ λυσιτελοῦς τῆς διατάξεως ἐκ λόγων ἀμέσως σχετιζομένων πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν διάταξιν.

§133ΡΑΛΛΗΣ. Ἀπεδείξατε ὅτι εἶναι συνταγματικὴ, διότι ἀνεφέρατε τὸ σύγγραμμα περὶ Ἑλληνικῆς νομοθεσίας τοῦ κ. Δηλιγιάννη;

§134Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς φαίνεται μὴ ἀποδίδων εἰς τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ἐν τῷ συγγράμματι, οὗτινος ἀνέγνων περικοπὰς, ἣν ἐγὼ ἀποδίδω εἰς αὐτὰ σημασίαν· περὶ τούτου ἐγὼ δὲν θὰ συζητήσω, ἂς συζητήσῃ αὐτὸς πρὸς τὸν συγγραφέα.

§135ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν βλέπω κανὲν ἐπιχείρημα.

§136Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δαπάνη τοῦ Δημοσίου παρεχομένη ἐκπαίδευσις καὶ δωρεὰν παρεχομένη ἐκπαίδευσις οὐδαμῶς συνταυτίζονται, οἱ δὲ τὴν δαπάνην τῆς Κυβερνήσεως ἐκπαίδευσιν χαρακτηρίζοντες ὡς παροχὴν δωρεὰν τῆς ἐκπαιδεύσεως οὐδὲν λέγουσι σπουδαῖον· τοῦτο λέγει ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ εἰς τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα δὲν θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ ἐπιμείνω, ἀφοῦ περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτῶν συμφωνοῦσι πάντες οἱ μὴ ὠθούμενοι ἐκ πολιτικῶν λόγων, ἵνα φρονῶσι τὰ ἐναντία. Ὅ,τι ὅμως ὀφείλω νὰ ἀποδείξω μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, εἶναι τὸ λυσιτελὲς τῆς διατάξεως· θέλω μάλιστα προσθέσει τὴν ἀνάγκην τῆς διατάξεως, διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀποδείξωμεν, ὅτι συμφέρει τοιαύτη διάταξις εἰς τὸ Δημόσιον,—τοῦτο εἶναι πρόδηλον,—πρέπει ἐπίσης νὰ καταδείξωμεν, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἀνάγκη. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐν τοῖς πλείστοις τῶν ξένων Κρατῶν ἐπεβλήθησαν τὰ μαθητικὰ τέλη ἀσχέτως πρὸς τὰς ἀνάγκας. Ἐν Γαλλίᾳ, νομίζω ὅτι τὰ τέλη, ἐὰν μὴ ἀρχικῶς ἐπεβλήθησαν ἕνεκεν ἀναγκῶν τοῦ Δημοσίου, κατόπιν ὅμως σπουδαίως ηὐξήθησαν ἕνεκα τούτων, διότι ἡ ἐπιβολὴ τῶν τελῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἤρξατο ἐπὶ ὅρῳ 25 φράγκων κατὰ τὰ τέλη τῆς παρελθούσης ἑκατονταετηρίδος, ηὐξάνοντο δὲ κατὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου, ἕως οὗ πρὸ πενταετίας ἔφθασαν εἰς τὸν ὅρον τῶν 300 φράγκων κατ’ ἔτος. Πλὴν ὅμως τῆς Γαλλίας, νομίζω, ὅτι πανταχοῦ τὰ μαθητικὰ τέλη ἐπεβλήθησαν ἐκ λόγων ἀσχέτων πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ Δημοσίου. Τοῦτο δὲν θὰ ἦτο ἐπαρκὴς λόγος, ἵνα καὶ ἡμεῖς ἐπιβάλωμεν μαθητικὰ τέλη, ἂν μὴ προσετίθετο καὶ ἡ ἀνάγκη τοῦ Δημοσίου. Ἐξεταστέον ἄρα τὰ τῆς ἀνάγκης, διότι ἡ παρέλασις ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦ ἑνὸς μετὰ τὸν ἄλλον ῥήτορος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, δηλοῦντος, ὅτι ἀναγνωρίζει τὴν ἀνάγκην οἰκονομιῶν καὶ νέων ἢ προσθέτων φόρων, ἀλλὰ μὴ ἀποδεχομένου ταύτην τὴν εἰδικῶς προτεινομένην οἰκονομίαν καὶ οὐδεμίαν τῶν κατόπιν αὐτῆς προτεινομένων, ἐπαγγελλομένου ὅμως τὴν ἀποδοχὴν πάσης οἰκονομίας μὴ προτεινομένης, μὴ ἀποδεχομένου τοῦτον τὸν νέον ἢ πρόσθετον φόρον, ἐπαγγελλομένου ὅμως, ὅτι ἀποδέχεται πάντα ἄλλον μὴ προτεινόμενον, καὶ δηλοῦντος, ὅτι διὰ τοιαύτης ἐπαγγελίας ἀπεκδύεται τῆς ἐκ τῆς μὴ ἱκανοποιήσεως τῆς ἀνάγκης εὐθύνης, ταῦτα προδίδουσιν ἀνεπαρκῆ τὴν ἐκτίμησιν τῆς σπουδαιότητος τῶν περιστάσεων. Ἂν ἐπὶ τοιούτῳ συστήματι νομοθετήσωμεν, οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι θὰ πέσῃ ἀδυσώπητος ὁ πέλεκυς τῆς οἰκονομικῆς τιμωρίας ἐπὶ τὴν Πολιτείαν. Ἐννοῶ, ὅτι εἰς πάντα Βουλευτὴν ἐπιθυμητὸν εἶναι νὰ μὴ δίδῃ ψῆφον ἐπαχθῆ εἰς τοὺς κατοίκους τοῦ Κράτους καὶ μάλιστα εἰς τοὺς ἀμέσως παρέχοντας εἰς αὐτὸν τὴν βουλευτικὴν ἐντολήν· ἐννοῶ, ὅτι, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπαλλάξῃ ὁ Βουλευτὴς ἀλληλοδιαδόχως τοὺς ἐπιβαρυνομένους διὰ μιᾶς ἑκάστης τῶν προτάσεων τῆς Κυβερνήσεως, εὐάρεστον θὰ ἦτο εἰς αὐτὸν νὰ ἐπιδεικνύῃ τὴν ψῆφόν του ὡς συντελέσασαν εἰς ἀπαλλαγὴν τῶν ἐκλογέων αὐτοῦ ἀπὸ ἐπιβαρύνσεως· ἀλλ’ ὁ οὕτως ἐνεργῶν Βουλευτής, ἐνῷ ἔχει τὴν συνείδησιν τῆς ἀνάγκης τῶν οἰκονομιῶν καὶ τῶν φορολογικῶν ἐπιβαρύνσεων, μὴ ἀναλαμβάνων δὲ συνάμα τὴν εὐθύνην προτάσεως οἰκονομιῶν ἢ φορολογιῶν ἄλλων, ὁ Βουλευτὴς οὗτος δὲν ἐργάζεται σπουδαίως καὶ δὲν εἶναι φίλος τοῦ λαοῦ, ὑπὲρ οὗ ἀγορεύει· διότι, ἐὰν ἡ ὑφισταμένη ἀνάγκη μὴ ἀναπληρωθῇ διὰ τῶν προτεινομένων παρὰ τῆς Κυβερνήσεως μέτρων, ἢ δι’ ἄλλων, παρ’ αὐτοῦ ὑποστηριζομένων, οἱ ἀμέσως πρὸς αὐτὸν συνδεόμενοι ἐκλογεῖς καὶ ὁ λαὸς ἐν γένει θὰ ἐπιβαρυνθῶσι πολλαπλασίως τῆς ἐπαγγελλομένης διὰ τῆς ψήφου αὐτοῦ ἀνακουφίσεως. Ἐν τούτῳ ἰδίως ὀφείλω νὰ ποιήσωμαι μνείαν τῶν λεχθέντων χθὲς ὑπὸ Βουλευτοῦ, παραστήσαντος, ὅτι τὸ μέτρον τὸ προτεινόμενον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἀντισυνταγματικὸν, ὅτι δύναται καὶ νὰ γείνῃ δεκτὸν, ἀλλ’ ἀφοῦ ἀφαιρεθῇ ἀπ’ αὐτοῦ ὅ,τι κυρίως συντελεῖ πρὸς τὸν διὰ τοῦ μέτρου ἐπιδιωκόμενον σκοπόν. Ψηφίσατε, εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς, τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἀφαιρέσατε ἀπ’ αὐτῆς τὰ ἐπιβαλλόμενα βάρη εἰς τοὺς σπουδάζοντας ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις· τουτέστιν ἀπὸ μέτρου, ἐξ οὗ ἀπεκδεχόμεθα πρόσοδον 1,600,000 δραχμῶν, ἀφαιρέσατε 800,000, ἀφαιρέσατε καὶ τὸ ἥμισυ τῶν ἐπιβαλλομένων εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων διδάκτρων, τουτέστιν ἀφαιρέσατε καὶ ἐκεῖθεν 200,000, ἀφαιρέσατε καὶ τὸ πλεῖστον τῶν ἐπιβαλλομένων εἰς τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, τουτέστιν ἀφαιρέσατε ἐν συνόλῳ 1,300,000 ἀπὸ 1,600,000, καὶ τότε τὸ μέτρον δύναται νὰ ψηφισθῇ. Ἀλλὰ τότε εἶσθε ἀδικαιολόγητοι, ἐὰν τὸ ψηφίσητε, διότι πρὸς ἀναπλήρωσιν κενοῦ 1,600,000, δὲν δικαιολογεῖται ἡ ψήφισις 300,000 δραχμῶν ἐν συνόλῳ, καὶ ὁ ψηφίζων τὸ μέτρον, οὕτως ἀνατραπὲν, ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ὁδηγεῖ τὴν ψῆφον αὐτοῦ ἡ μελέτη τοῦ θέματος. Βεβαίως θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ παρείχετο ἡ ἐκπαίδευσις ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις δωρεὰν, ὅπως θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ παρείχετο καὶ ἐν τοῖς Γυμνασίοις καὶ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ δωρεὰν, ὅπως θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ παρείχοντο δωρεὰν καὶ πολλὰ ὠφέλιμα εἰς τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἰδίᾳ ὅ,τι δύναται νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ Ἕλληνος, ἀλλ’ ἡ δωρεὰν παροχὴ ὠφελημάτων εἴς τινας δὲν πρέπει νὰ γίνεται διὰ τῆς ἀφαιρέσεως τοῦ ἀνήκοντος εἰς ἄλλους, οὐδὲ καὶ εἰς ὅλους, ἂν ἐπάγηται διατάραξιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς Πολιτείας. Δὲν εἶμαι ἐκ τῶν φρονούντων, ὅτι τὰ μαθητικὰ τέλη ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις θέλουσι σπουδαίως περιορίσει τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν· ἀλλοίαν τῆς τῶν τοῦτο φρονούντων ἔχω γνώμην περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς Ἑλλάδος καὶ περὶ τῶν ἐφοδίων τῶν οἰκογενειῶν πρὸς ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων αὐτῶν. Φόρος, ἐπιβαλλόμενος εἰς τοὺς μαθητὰς ἐπὶ ὅρῳ δραχ. 3,30, — διότι τοιαύτη, νομίζω, εἶναι ἡ ἀναλογία τῆς προστιθεμένης φορολογίας, — εἶναι ἐλαφρός· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἐν τῷ παρόντι τὸ ζήτημα· διότι, ἐὰν τὰ μαθητικὰ τέλη ἦναι ἀναγκαῖα, κυρίως ἀναγκαῖα εἶναι ἐπιβαλλόμενα εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, παρουσιάζοντα βάσιν ἀποδόσεως τοῦ τέλους 20,000 μαθητῶν, ἐνῷ τῶν Γυμνασίων οἱ μαθηταὶ εἶναι 5,000· ἀδύνατον ἀπὸ τῶν 5,000 μαθητῶν τῶν Γυμνασίων νὰ εἰσπραχθῶσιν ἐπὶ βεβαρημένῳ τέλει ὅσα ἐπὶ μετρίῳ τέλει θὰ εἰσπραχθῶσι παρὰ τῶν 20,000 μαθητῶν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Ὁ νόμος οὗτος δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ, ἐὰν μὴ στηριχθῇ ἐπὶ τοῦ τέλους, τοῦ ἐπιβαλλομένου εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, διότι ἐκεῖ εἶναι ὁ μέγας ἀριθμός. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὸν μαθητὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου ἐπιβάλλεται κατ’ ἔτος φορολογία 40 δραχμῶν, ἐνῷ ἡ εἰς τὸν τοῦ Γυμνασίου εἶναι 75 δραχμῶν, ἐνῷ ἡ εἰς τὸν τοῦ Πανεπιστημίου φοιτητὴν εἶναι 200 δραχμῶν· ἀλλ’ ἡ φορολογία τοῦ μαθητοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, τῶν 3,30 κατὰ μῆνα, ἀποδίδει τὸ ἥμισυ τοῦ ὅλου ποσοῦ, ὅπερ ἀπεκδεχόμεθα ἐκ τῆς προτάσεως, καὶ εἴπερ τι καὶ ἄλλο συντελεῖ εἰς τὴν ἀρτιότητα αὐτῆς. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὁμιλῶν πρὸ μικροῦ, εἶπεν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον εἶναι ἐπινόησις ἑλληνικὴ, ὅτι Ἑλληνικὸν σχολεῖον δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ ὀργανισμῷ, ὡς εἰσήχθη παρ’ ἡμῖν ἔξωθεν, ἀλλ’ αἱ ἐπιτόπιοι ἀνάγκαι προήγαγον αὐτὸ ὡς συμπλήρωμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ταῦτα δὲν ἔχουσιν οὕτως, οὐδὲ δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς συμπλήρωμα δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἡ ἐκπαίδευσις τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα παρ’ ἡμῖν εἶναι ὅ,τι τὰ Λατινικὰ σχολεῖα ἐν τοῖς Κράτεσιν, ὅθεν ἠρύσθημεν τὴν νομοθεσίαν ταύτην...

§137ΡΑΛΛΗΣ. Ὡς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἰσήγαγεν ὁ κ. Θεοτόκης.

§138Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός.). Τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα δὲν εἰσήγαγεν ὁ κ. Θεοτόκης, οὐδὲ ὁ θεσμὸς τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων παρήχθη ἐν Ἑλλάδι ὡς συμπλήρωμα καὶ ἐπιστέγασμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ εἰσήχθη ἐπὶ τῷ ὑποδείγματι τῶν Λατινικῶν σχολείων, ἅτινα εἶναι κατώτερον τμῆμα Γυμνασίου. Παρ’ ἡμῖν ἐξέπεσεν ὁ θεσμὸς ἐκ τῆς ἐμπρεπούσης αὐτῷ περιωπῆς, καὶ καθῆκον ἡμῶν εἶναι νὰ φροντίσωμεν νὰ ἐπαναγάγωμεν τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα εἰς τὴν παράλληλον τῶν Λατινικῶν σχολείων, ἀλλ’ ἡ ἔκπτωσις τοῦ θεσμοῦ δὲν δικαιολογεῖ τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις ἐκπαιδεύσεως ὡς προκαταρκτικῆς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτε ἦτο Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὑπέβαλε νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν, πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι τὸ προτεινόμενον οἰκονομικὸν μέτρον θέλει καταστήσει ἐφικτὴν τὴν διὰ νομοθετημάτων, ὁποῖα εἶχε προτείνει ἄλλοτε ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀνύψωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων εἰς τὴν προσήκουσαν περιωπήν. Ἡ ἐκπαίδευσις τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων δὲν εἶναι ἐκπαίδευσις δημοτικὴ, καὶ πάνθ’ ὅσα ἐλέχθησαν περὶ βαρῶν ἐπὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν σχέσει πρὸς τὰ ἐπιβαλλόμενα τέλη εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων οὐδὲν ἔχουσι κοινὸν πρὸς τὸ προκείμενον. Τὸ ὑποβαλλόμενον νομοσχέδιον ἀφίνει ἐλευθέρους παντὸς τέλους τοὺς μαθητὰς τῶν δημοτικῶν σχολείων, διότι ἐν αὐτοῖς μαθητεύουσι τὰ τέκνα πάσης τῆς Ἑλλάδος. Οὔσης μάλιστα τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως ὑποχρεωτικῆς, δὲν δυνάμεθα νὰ μὴ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι ἡ ἀπότισις τῆς ἐπ’ αὐτῇ δαπάνης δὲν ἀνήκει εἰς τοὺς μαθητὰς, ἀλλ’ εἰς πάντας, τουτέστιν εἰς τὸ Δημόσιον. Προκειμένου περὶ δαπάνης γενικῆς, ὁ ἀντίστοιχος πόρος, κατὰ τὰς ἰσχυούσας παρ’ ἡμῖν ἀρχὰς, ἀναλογίζεται ἐπὶ τῆς περιουσίας ἑκάστου· προκειμένου ὅμως περὶ δαπάνης ἐκπαιδεύσεως προαιρετικῆς, ἧς δὲν ἀπολαύουσι πάντες, ὑπηρετεῖται ἡ ἀρχὴ τῆς ἰσότητος, διὰ τῶν προτάσεων τοῦ νομοσχεδίου. Ἂν αἱ προτάσεις αὗται ἐπεξετείνοντο καὶ ἐπὶ τὴν προκαταρκτικὴν παίδευσιν θ’ ἀντεστρατεύοντο ὡς πρὸς ταύτην πρὸς τὴν ἀναλογικὴν ἰσότητα ἐν τῇ φορολογίᾳ, ὡς κατανέμουσαι αὐτὴν εἰς τὰ ἄτομα, ἀσχέτως πρὸς τὴν περιουσίαν αὐτῶν· περιοριζόμεναι ὅμως εἰς τὴν μέσην καὶ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, ὧν ἀμφοτέρων ἀπολαύουσί τινες μόνον τῶν πολιτῶν, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν ἀπότισιν τῆς δαπάνης οἱ μὴ μετέχοντες ἐκ τῶν ὠφελημάτων αὐτῆς. Εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὅτι δὲν δικαιολογεῖται ἡ Πολιτεία, ἐπιβάλλουσα φορολογίαν ὑπὲρ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, καὶ διότι ἐδήμευσε τὰ ἐκκλησιαστικὰ κτήματα, ἅτινα ἐζήτησε νὰ σχετίσῃ πρὸς τὸ προκείμενον, ἑνώσας τὰς ἐκκλησιαστικὰς δαπάνας μετὰ τῶν ἐκπαιδευτικῶν. Ἀλλ’ ἐδῶ πρόκειται περὶ εἰδικῆς δαπάνης, ἐκπαιδευτικῆς δαπάνης, ὅλως ἀσχέτου πρὸς τὰς ἐκκλησιαστικάς. Ναὶ, τὸ Κράτος ᾠκειοποιήθη τὴν περιουσίαν τῶν μονιδρίων, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ ὅρῳ τῆς ἀποδόσεως εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῶν προσόδων ἐξ εἰδικοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ταμείου ἀπαρτιζομένου ἐκ τῆς περιουσίας ἐκείνης. Καὶ ἀποδίδει τὸ Κράτος εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τὰς προσόδους ταύτας, ἐτησίως δὲ βλέπομεν ἀναγραφόμενον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους ἔξοδον ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας. Ἂν δέ τις τὰ ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας ἔξοδα παραβάλῃ πρὸς τὰς προσόδους τῶν οἰκειοποιηθέντων ὑπὲρ τοῦ ταμείου ἐκκλησιαστικῶν κτημάτων, θέλει ἀναγνωρίσει, ὅτι πλείονα ἐδαπανήθησαν τῶν εἰσπραχθέντων. Αἱ παρατηρήσεις, αἱ ἐκ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ταμείου, αἱ ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν κτημάτων τῶν ἐκκλησιαστικῶν, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχουσι πρὸς τὸ προκείμενον. Ἡ ἐκπαίδευσις ἐδόθη ἐξ ὑπαρχῆς ἐκ δημοσίων χρημάτων· ἐκ δημοσίων χρημάτων ἐδόθη οὐ μόνον ἡ ἐκπαίδευσις ἡ ἀνωτέρα καὶ ἡ μέση, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἐκπαίδευσις ἡ προκαταρκτική, ἥτις κατὰ τὸ Σύνταγμα ἔπρεπε νὰ δίδωται ὑπὸ τῶν δήμων, συντρέχοντος μόνον τοῦ Δημοσίου κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης, καὶ αὐτὴ ἡ ἐκπαίδευσις ὑπὲρ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης ἔλαβε συνδρομὴν παρὰ τοῦ Δημοσίου. Καὶ ἔλαβε τὴν συνδρομὴν ταύτην ἐπὶ ποσῷ πολλῶν ἑκατομμυρίων· διότι, ἐνῷ κατ’ ἔτος ἀνεγράφοντο ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις πρὸς συνδρομὴν τῶν δήμων ἐν ταῖς δαπάναις τῆς προκαταρκτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἐπληρώνοντο τακτικὰ αἱ συνδρομαί, δὲν ἐπήρκεσαν αὗται, ἀλλὰ μέχρι τῆς σήμερον ἔχομεν ὀφειλὴν τῶν δήμων τοῦ Κράτους πρὸς τὸ Δημόσιον λόγῳ προκαταβολῶν ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, αἵτινες οὐδέποτε θέλουσιν ἀποδοθῆ, περὶ τὰ ὀκτὼ ἑκατομμύρια. Ἐπιτρέπεται λοιπόν, οὕτως ἐχόντων τῶν περὶ τούτου, νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τοῦ Δημοσίου τῆς Ἑλλάδος ὡς ἀστόργου πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξέθηκε τὰ τῆς καταστάσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος καὶ μετὰ τὸν ἀγῶνα κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη καὶ ἔτι καὶ νῦν, καὶ παρέστησεν, ὅτι δὲν ἔφθασεν ἡ ἐκπαίδευσις εἰς τὸν ἀνώτατον βαθμὸν τῆς τελειότητος· ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ὑπῆρξεν ἡ ἐκπαίδευσις αὕτη, ἐπεβάρυνε σπουδαίως τὸ δημόσιον ταμεῖον· τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα σήμερον ἐπάγονται ἐπιβάρυνσιν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ἑνὸς ἑκατομμυρίου καὶ πλέον. Λάβετε ἀνὰ χεῖρας τὸν προϋπολογισμόν, καὶ θέλετε ἴδει, 1,027,000 δραχμὰς ἀναγεγραμμένας διὰ τὸ 1892 πρὸς συντήρησιν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Ἦσαν ἀναγεγραμμέναι 1,100,000 καὶ πλέον, ἀλλ’ αἱ περικοπαὶ περιώρισαν τὸ ποσὸν εἰς 1,027,000. Τί δὲ ζητεῖται ἤδη διὰ τῶν προτεινομένων μέτρων; Σήμερον ζητεῖται, κατὰ λόγον 40 δραχμῶν κατ’ ἔτος ἐπὶ 20,000 μαθητῶν, ἢ ἀκριβέστερον ἐπὶ 19,460, ποσὸν 778,400 δραχμῶν, ἤτοι ὑπολείπεται πάλιν εἰς βάρος τοῦ Δημοσίου, ποσὸν 249,000. Εἶναι ἄρα ἀκριβές, ὅτι ἐπιβαρύνομεν τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, ὅταν εἰσφέρῃ τὸ Δημόσιον, κατὰ τὴν παρ’ ἡμῶν προτεινομένην διαῤῥύθμισιν, 300,000 δραχμῶν; Καὶ ὑπὲρ τῶν Γυμνασίων ἔχομεν ἀναγεγραμμένην ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δαπάνην 727,000 δραχμῶν, ἐπιβάλλομεν δὲ διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τοὺς μαθητὰς ἀπόδοσιν 399,000. Μένει ἄρα εἰς βάρος τοῦ Δημοσίου ποσὸν 328,700· ὑπολείπεται τουτέστιν ἐν συνόλῳ περὶ τὰς 600,000 δραχμῶν δαπάνη, ἐπιβαρύνουσα τὸ Δημόσιον, ὑπὲρ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου.

§139ΡΑΛΛΗΣ. Αὐξάνετε κατὰ 40,000 δραχμῶν τὴν δαπάνην διὰ τὸ προσωπικὸν τῶν Γυμνασίων, χάριν τῆς θεραπείας τῶν ἀναγκῶν τῆς φατρίας.

§140Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡμεῖς περιορίζομεν τὰς δαπάνας καὶ τῶν Γυμνασίων καὶ τῶν σχολείων.

§141ΡΑΛΛΗΣ. Τὰς αὐξάνετε.

§142Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Περιορίζομεν τὰς δαπάνας καὶ τῶν Γυμνασίων καὶ τῶν σχολείων· καὶ τοῦτο, οὐ μόνον ἐν ταῖς ἀναγραφαῖς, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ· τὴν δὲ πρωΐαν ταύτην ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν σημειώματα περὶ τῶν τέως ὑπερβάσεων καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς τέως ἐφαρμογῆς τῶν ἀναγεγραμμένων· καὶ ἐπὶ ἐπερωτήσεων περὶ ἀπολύσεως καθηγητῶν ἐδέησε νὰ ἐξηγήσωμεν, ὅτι οἱ καθηγηταὶ ἀπελύθησαν ὡς ὑπεράριθμοι κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν, ὡς ἔχει. Ἐννοεῖται δὲ, ὅτι μετὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν περικοπῶν, τὰς ὁποίας προτείνομεν, θὰ ὑπάρχωσι καὶ πλειότεροι ἔτι ὑπεράριθμοι. Ἡ παρ’ ἡμῶν ἐκτέλεσις τῶν ἐν ταῖς πιστώσεσιν ἀναγεγραμμένων ἀπέδειξε πάντοτε, ὅτι περιορίζομεν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τὰς δαπάνας κάτω τῶν ἀναγραφομένων, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε προεκαλέσαμεν ἐκδηλώσεις ἀγανακτήσεως παρ’ ὑμῶν τῶν ἀντιπολιτευομένων. Καὶ ἠκούσαμεν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ ἡγέτου ὑμῶν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ μὴ δαπανῶμεν τὰ ἀναγεγραμμένα ποσὰ, ὅτι φαινόμεθα ἀσεβεῖς πρὸς τὴν Βουλὴν, μὴ δαπανῶντες πιστώσεις, τὰς ὁποίας ἐψήφισεν ἡ Βουλή....

§143ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ (γελᾷ).

§144Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Μεσσηνέζης δὲν ἦτο τότε παρὼν, ἵνα ἀκούσῃ τὰ λεχθέντα, γελῶν, ὡς καὶ ἤδη, ἀφοῦ δὲν τὸν καθιστᾷ ἐπιεικέστερον ἡ πρὸς τοὺς ταῦτα εἰπόντας σύμπραξις.

§145Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν ἐλέχθησαν οὕτω.

§146Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁμιλῶ δημοσίᾳ, καὶ ὑπόκεινται πάντα τὰ παρ’ ἐμοῦ μνημονευόμενα εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν. Ἔλεγον ὅτι τὰ μέτρα, ἅτινα προτείνομεν, ἀφίνουσιν εἰς βάρος τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ποσὸν σχεδὸν 600,000, καὶ νομίζω, ὅτι αὐτὴ ἡ μετοχὴ τοῦ Δημοσίου εἰς τὰ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως δύναται νὰ θεωρηθῇ ἐπαρκὴς, ἐν ὥρᾳ μάλιστα, καθ’ ἣν τὸ Δημόσιον ἐπιζητεῖ πανταχόθεν τὴν δι’ οἰκονομιῶν καὶ νέων πόρων περιστολὴν καὶ πλήρωσιν τῶν κενῶν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ...

§147ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν κάμνετε καὶ ἐδῶ ἓν δάνειον, νὰ ἐξοφλήσητε τὴν ὀφειλὴν τῶν δήμων πρὸς τὸ Δημόσιον;

§148Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι τὰ χρήματα δημιουργοῦνται ἐκ τῶν ἀγορεύσεων. Ἐὰν ἐγένετο δαπάνη ἐκ προκαταβολῆς ὀκτὼ ἑκατομμυρίων, ἐννοεῖται ὅτι ἡ δαπάνη αὕτη κατεβλήθη ἐκ τοῦ ταμείου τοῦ Δημοσίου, ἀφοῦ δὲ περισσεύματα, ὡς ὅλοι γινώσκετε, δὲν κατέλιπεν ἡ ἐφαρμογὴ τῶν τακτικῶν προϋπολογισμῶν εἰς ἀναπλήρωσιν τῆς καταβολῆς, ἕπεται ὡς συμπέρασμα, ὅτι ἐν δανείῳ ἠντλήθη ἡ προκαταβολὴ, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐξοφλεῖται, κατὰ τὴν σύστασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ. Ταῦτα τὰ ὀκτὼ ἑκατομμύρια δὲν εἶναι ἀναγεγραμμένα ἐν προϋπολογισμῷ, καὶ ὅμως εἶναι ὅλα πληρωμένα ὑπὸ τοῦ Δημοσίου· ἀφοῦ δὲ ἡ πληρωμὴ δὲν ἐγένετο ἐξ εἰσπράξεων τοῦ προϋπολογισμοῦ, καταδεικνύεται ἀναμφιλέκτως γενομένη ἐκ τῶν κεφαλαίων τῶν δανείων ἐκείνων, ἅτινα Πρωθυπουργός τις ἔλεγεν ἄλλοτε, ὅτι ἐδαπανήθησαν ἐφ’ ἃ μὴ δεῖ· βεβαίως ὁ πόρος, ἐξ ὧν ταῦτα κατεβλήθησαν, ἦσαν αἱ ἐκ δανείου εἰσπράξεις, ὅπως καὶ ἐν τῇ ὁδοποιΐᾳ ἐκ δανείων εἰσεπράχθησαν τὰ δαπανηθέντα ἐπέκεινα τῶν ἐσόδων αὐτῆς. Ὅταν ἀποκτήσωμεν περισσεύματα ἐν τοῖς τακτικοῖς προϋπολογισμοῖς, δυνάμεθα τότε καὶ ἡμεῖς, ὅπως οἱ Ἄγγλοι, νὰ ἐξοφλῶμεν πᾶσαν ὀφειλὴν ἐκ τῶν τακτικῶν πόρων τοῦ Κράτους· ἤδη, καταλογίζοντες τὰς ἐκ καθυστερήσεων τοῦ παρελθόντος ὀφειλὰς εἰς τὰ ἐκ δανείων εἰσπραχθέντα, ἀρκούμεθα εἰς τὴν κάλυψιν τῶν ἐξόδων τῶν ἐτησίων ὑπὸ τῶν ἐσόδων τῶν ἐτησίων. Ἐν οἷς εἶπον, θὰ παρετήρησεν ἡ Βουλή, ὅτι ἠναγκάσθην νὰ ἀποκρούω ἐπιχειρήματα ἀντιφάσκοντα πρὸς ἄλληλα, καὶ ἐκ τῆς αὐτῆς μὲν πτέρυγος τῆς Βουλῆς ὁρμώμενα, ἀλλ’ ἐξ ἀφετηρίας ἀρχῶν ἐντελῶς ἀντιθέτων. Εἶδεν ἡ Βουλή, ὅτι ἠναγκάσθην νὰ ὑποστηρίξω τὸ συνταγματικὸν τοῦ προτεινομένου μέτρου κατὰ τῶν ἐπιθέσεών τινων ἐκ τῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἔχων ἀρωγοὺς ἄλλους ἐκ τῆς αὐτῆς πτέρυγος. Ἐν τοῖς ἀφορῶσιν εἰς τὸ λυσιτελὲς τοῦ θεσμοῦ ἤκουσεν ἡ Βουλή τῶν θεωρούντων τὸν θεσμὸν καθ’ ἑαυτὸν χρήσιμον, καὶ ἀναγνωριζόντων τὴν ἀνάγκην τῆς ἐξευρέσεως τῶν πόρων κατὰ τὸ σύστημα τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἤκουσε καὶ τῶν φρονούντων, ὅτι κατὰ τοιοῦτον σύστημα πρέπει νὰ κανονισθῶσι τὰ τοῦ πόρου, ἀλλὰ προτεινόντων συνάμα, χάριν τῶν ἐκλογέων, τὴν ἀπαλλαγὴν ἀπὸ τῶν προτεινομένων ὑποχρεώσεων τῶν μαθητῶν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων κατὰ τὸ ὅλον, τῶν μαθητῶν τῶν Γυμνασίων κατὰ τὸ ἥμισυ, καὶ τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου κατὰ τὰ ⅔, νομίζω, τουτέστι μεταῤῥύθμισιν τοῦ νομοσχεδίου, καθιστῶσαν αὐτὸ ἄχρηστον πρὸς οὓς ἐπαγγέλλεται σκοπούς. Ἂν εἴχομεν προτείνει τὸ νομοσχέδιον, ὠθούμενοι ἀμέσως ἐκ λόγων ἐκπαιδευτικῶν, θὰ ἠδυνάμεθα ἴσως νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει προτάσεις περὶ βαθμιαίας ἐφαρμογῆς τῶν προτεινομένων, ἀλλά, καίτοι ταῦτα ὑπαγορεύονται ἐκ λόγων ἐκπαιδευτικῶν ἀπολύτως, σχετικῶς ὅμως πρὸς τὰς περιστάσεις, δὲν ὑπαγορεύονται ἐκ τοιούτων λόγων· σχετικῶς πρὸς τὰς περιστάσεις, ἀφορῶμεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν ὄψιν τῶν προτεινομένων, ἡ Σύνοδος δ’ αὕτη συνῆλθε κυρίως, ἵνα τὰ σχετικὰ πρὸς τὰς περιστάσεις ψηφίσῃ. Θὰ ἐνόουν τὸν προτείνοντα τὴν ἀναβολὴν τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου, ἐὰν ἐθεωρεῖτο τὸ νομοσχέδιον ὡς ἀποβλέπον μόνον καὶ κυρίως εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως· ἀλλὰ, καίτοι τὸ νομοσχέδιον δὲν ἀποβλέπει μόνον εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν, ἀποβλέπει ὅμως κυρίως εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν, κατὰ τὴν ἡμετέραν δὲ γνώμην, εἶναι ἀπαραίτητον ἐν ταῖς σημεριναῖς περιστάσεσι, διότι τὸ ποσὸν τῶν 1,600,000, τὸ δι’ αὐτοῦ ἐπιδιωκόμενον, δὲν δυνάμεθα νὰ πορισθῶμεν ἄλλως. Εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ προσέξωμεν εἰς πᾶσαν γνώμην, καὶ ἄν τις προέλθῃ εἰς τὸ βῆμα, προτείνων, ὅπως ἄλλως ἀναπληρωθῇ τὸ κενὸν τῶν 1,600,000, θέλομεν δώσει ἀκρόασιν εἰς τὴν γνώμην αὐτοῦ. Ἀμφιβάλλω, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῇ πόρος ὀλιγώτερον τούτου ἐπαχθής· δὲν λέγω ὀλιγώτερον ἀντιδημοτικός, διότι ἀντιδημοτικώτερος τοῦ πόρου τούτου νομίζω ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξευρεθῇ ἄλλος. Ὡμίλησεν ὁ προαγορεύσας περὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ἀδιακρίτως ὡς φορολογικῶν, ἐνδιατρίβων εἰς τὰ τέλη τῶν διπλωμάτων· ἀλλὰ τὰ ἐγχώρια διπλώματα ὑποβάλλονται ἁπλῶς εἰς τέλη χαρτοσήμου 5, 10, 20 ἢ 25 δραχμῶν κατ’ ἀνώτατον ὅρον· περὶ τῶν τελῶν τούτων, φορολογικῶν μὲν, ἀλλ’ ἐλαχίστων, δὲν πρόκειται ἐν τῷ χαρακτηρισμῷ τῶν προτεινομένων. Σπουδαῖα ἐκ τῶν προτεινομένων τελῶν εἶναι τὰ ἐπιβαλλόμενα λόγῳ ἐγγραφῆς καὶ λόγῳ ἀνανεώσεως ἐγγραφῆς, ταῦτα δὲ τὰ τέλη κατὰ τύπους μόνον εἶναι φορολογία, ταῦτα τὰ τέλη εἶναι κατ’ οὐσίαν ἀποζημίωσις ὑπηρεσίας, προσφερομένης ὑπὸ τοῦ Κράτους, καὶ ὅταν δυνάμεθα νὰ ἐπιβάλωμεν φορολογίαν ὑπὸ τύπον ἀποδόσεως ὀφειλῆς πρὸς τὸ Κράτος, καὶ οὐχὶ ἀφαιρέσεως περιουσίας τοῦ παρέχοντος, νομίζω ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ ἐξεύρωμεν ἄλλον πόρον, προτιμότερον τούτου. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦτο, θέλει ὑποβληθῆ εἰς τὸ τέλος πᾶς ὁ θέλων νὰ ἐκπαιδεύσῃ τὰ τέκνα αὐτοῦ, ἐν Ἑλλάδι δὲ θέλει νὰ ἐκπαιδεύσῃ τὰ τέκνα αὐτοῦ πᾶς ὁ δυνάμενος, κατ’ ἐμὴν δ’ ἐκτίμησιν, ἐξαίρεσιν ἀποτελοῦσιν οἱ μὴ δυνάμενοι. Εἶναι εὐτυχῶς σήμερον, καὶ βεβαίως ἐπί τινα ἔτι περίοδον χρόνου θὰ ἦναι ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος λαὸς κτηματιῶν. Ἀμφιβάλλω, ἂν ὑπάρχῃ ἐν Εὐρώπῃ λαὸς ἄλλος, σχετιζόμενος πρὸς τὴν ἀκίνητον περιουσίαν, ὅσον ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἀμφιβάλλω, ἂν ὑπάρχῃ λαὸς ἄλλος ἐν Εὐρώπῃ, θεωρῶν ἑαυτὸν, ὡς εὐλόγως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θεωρεῖ ἑαυτὸν, ἔχοντα δικαίωμα ἐπὶ τῆς γῆς, ἐφ’ ἧς γεννᾶται καὶ ἀνατρέφεται. Ὁ ἔχων ἰδιοκτησίαν εἶναι ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, καὶ ὑλικὰς καὶ ἠθικὰς, πρόσωπον ἀνώτερον τοῦ ἐστερημένου ταύτης, καὶ μάλιστα τοῦ ἐπὶ γενεὰς ἐστερημένου αὐτῆς· διότι ἡ ἰδιοκτησία τῆς γῆς οὐ μόνον παρέχει τὰ πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ μεταδίδει εἰς αὐτὸν καὶ ἠθικὸν παράστημα. Ταῦτα κέκτηται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὑπὲρ πάντα ἄλλον λαόν· καὶ λαὸς κεκτημένος τὰ ἐφόδια ταῦτα δὲν θέλει πτοηθῆ ἐκ φόρου τριῶν δραχμῶν κατὰ μῆνα, ἐπιβαλλομένου λόγῳ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν τέκνων αὐτοῦ. Δὲν ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν, ὅτι, εἰς τοιοῦτον λαὸν ἐπιβάλλοντες τοιοῦτον φόρον, θὰ στερήσωμεν ἐκπαιδεύσεως τὰ τέκνα αὐτοῦ. Ἂν αὐτὰ τὰ τέκνα, τοὺς μαθητὰς τῶν σχολείων, τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων καὶ τοὺς φοιτητὰς ἀκούωμεν παραπονουμένους, τὸ παράπονον αὐτῶν ὀλίγον μὲ ταράττει. Αὐτῶν τὸ παράπονον δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τοὺς τοιαῦτα ἐκμεταλλευομένους ὡς δημοκοπικὸν κεφάλαιον, ἀλλὰ σπουδαιότητα ἰδίαν δὲν ἔχει. Σπουδαιότητα ἔχει τὸ παράπονον τῆς οἰκογενείας· ἐκείνης εἶναι τὸ παράπονον, εἰς ὃ τείνω τὸ οὖς. Μέχρι τοῦδε δὲν ἠκούσθη παράπονον τῶν οἰκογενειῶν· τῶν μαθητῶν εἶναι τὸ ἀκουσθὲν παράπονον, περὶ τῶν οἰκογενειῶν δὲ ἡμεῖς καλούμεθα νὰ σκεφθῶμεν. Τί οἱ μαθηταὶ φρονοῦσιν, εἰς τοῦτο δὲ προσέχομεν· ἐγὼ δὲ λέγω, ὅτι ἐνδέχεται καὶ αἱ οἰκογένειαι νὰ παραπονεθῶσιν, ἀλλὰ θὰ παραπονεθῶσιν ἐφ’ ὅσον δὲν διαφωτισθῶσι, ὅταν ὅμως διαφωτισθῶσι περὶ τῆς ὑποχρεώσεως αὐτῶν, ὑποχρεώσεως, εἰς ἣν ἔτι δὲν πιστεύουσι, διότι δὲν ἀντελήφθησαν αὐτῆς, διαβιώσασαι μέχρι τοῦδε ἐν ἀπολαύσει ἐκπαιδεύσεως παρεχομένης δωρεὰν, ὅταν ἐννοήσωσιν, ὅτι τὸ ζητούμενον παρ’ αὐτῶν πληρόνεται εὐχαρίστως ἐν ἄλλαις χώραις παρὰ τῶν μὴ εὑρισκομένων ὑπὸ τὰς εὐμενεῖς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς εὑρίσκονται αὐταί, ὅταν λάβωσιν ὑπ’ ὄψει τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας, τὰς προκαλούσας τὸ μέτρον, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ λαὸς ἐκεῖνος τῶν οἰκογενειαρχῶν θέλει προθύμως προέλθει εἰς ταύτην τὴν δαπάνην, καὶ οὐ μόνον δὲν θέλει ἀποδοκιμάσει ἡμᾶς, οἵτινες θέλομεν τῷ ἐπιβάλει αὐτήν, ἀλλὰ θέλει ἀποδοκιμάσει τοὺς ψηφίζοντας τὰ ἀρεστὰ εἰς τὸν δῆμον καὶ ἀπέχοντας ἀπὸ τῆς ἐπιτελέσεως τοῦ καθήκοντος, ἐπιβαλλομένου ὑπὸ τοῦ ἀληθοῦς συμφέροντος τοῦ λαοῦ εἰς τοὺς ἐκπροσωποῦντας τὴν πεφωτισμένην αὐτοῦ θέλησιν.

§149ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶχε τοὐλάχιστον τὴν εἰλικρίνειαν τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ὁμολογήσῃ ἀπροκαλύπτως, τίνα σκοπὸν κυρίως ἐπιδιώκει διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Εἶχε τὴν εἰλικρίνειαν νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι εἶναι αὐτὸς ὁ πρῶτος εἰσηγητὴς τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, καὶ ὅτι διὰ τούτων ἕνα καὶ μόνον ἐπιδιώκει σκοπὸν, σκοπὸν καθαρῶς ταμιευτικὸν καὶ οὐχὶ ἐκπαιδευτικόν. Εἶχε τὴν εἰλικρίνειαν νὰ ὁμολογήσῃ οὕτω, ὅτι πᾶν ὅ,τι ἐπηγγέλλετο καὶ αὐτὸς ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει τοῦ νομοσχεδίου καὶ ἡ ἐπὶ τῆς Παιδείας ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτῆς, ἦτο καθαρὰ φενάκη, δι’ ἧς ἐνόμισεν ἐν ἀρχῇ, ὅτι ἠδύνατο ν’ ἀποπλανήσῃ τοὺς πολλούς, προφασιζόμενος, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἔχει ἔμμεσον σκοπὸν τὴν βελτίωσιν τῶν τῆς παιδείας· ἀφοῦ ὅμως ἐπείσθη, ὅτι μάτην ἀπεπειράθη ν’ ἀποκρύψῃ τὴν κυρίαν πρόθεσίν του, ἰδοὺ, ὅτι ἀποβάλλει τώρα τὸ προσωπεῖον, καὶ μᾶς λέγει ἄνευ περιστροφῶν: «Θὰ ἦσθε, Κύριοι, πολὺ ἁπλοϊκοὶ, ἐὰν ἐπιστεύετε τῷ ὄντι, ὅτι μὲ μέλει διόλου περὶ παιδείας. Ἐγὼ εἶχον ἀνάγκην 1,600,000 δραχμῶν, ὅπως καλύψω τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἐπειδὴ δὲν εὗρον ἄλλον πόρον προσφορώτερον εἰς τοῦτο, κατέφυγον εἰς τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη. Ἔχετε σεῖς ἄλλον καλλίτερον πόρον, ὅστις ἠδύνατο νὰ μοὶ ἀποφέρῃ τὰς 1,600,000 δραχμῶν; Ὑποδείξατέ μοι αὐτόν. Ἄν δὲν ἔχητε τοιοῦτον, ἄφετέ με νὰ εἰσπράξω τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἀδιαφοροῦντες, ἐὰν οὕτω καθιστῶμεν ἀδύνατον τὴν ἐκπαίδευσιν εἰς τοὺς πλείστους τῶν Ἑλλήνων, ἐὰν οὕτω κινδυνεύωμεν νὰ διακόψωμεν πᾶσαν πνευματικὴν ἐπικοινωνίαν πρὸς τοὺς ὑπὸ δουλείαν ἀδελφούς μας, ἐὰν οὕτω οἱ συμπολῖται ἡμῶν τίθηνται πρὸ τοῦ διλήμματος, ἢ νὰ ἴδωσι τὰς οἰκογενείας των λιμοκτονούσας, ἢ νὰ καταδικάσωσι τὰ τέκνα των εἰς ἀποκτήνωσιν!» Καὶ ἐν τούτοις ὑπῆρχον, Κύριοι, μέχρι πρὸ μικροῦ ἔτι πολλοί, οἱ πιστεύοντες ὅτι, ἐὰν τὰ τῆς παιδείας ἐν Ἑλλάδι δὲν ἔβαινον κατ’ εὐχήν, τοῦτο ὠφείλετο κυρίως καὶ κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὸ ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐπὶ δεκαετίαν ἤδη περὶ ἄλλα μεριμνῶν καὶ τυρβάζων, οὐδένα εἶχε καιρὸν, ἵνα ἀσχοληθῇ καὶ περὶ αὐτῆς. Οἱ τοιοῦτοι δὲν ἔβλεπον τὴν ὥραν καὶ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ὁ κ. Τρικούπης, ἀνακουφιζόμενος ἐκ τῶν ἄλλων ἀσχολιῶν του, θὰ ἠξίου τῆς ἰδιαιτέρας φροντίδος καὶ μερίμνης του καὶ τὴν παιδείαν. Δυστυχῶς δὲ, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καθ’ ὅλον τὸ ἀπὸ τοῦ 1882 διαῤῥεῦσαν χρονικὸν διάστημα εἶχε πᾶσαν τὴν προσοχήν του ἐπιστήσει εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν, εἰς τὴν πολεμικὴν σύνταξιν καὶ παρασκευὴν τῆς χώρας. Ἰδοὺ δὲ, ὅτι τώρα, ἀφοῦ διώρθωσε τὰ οἰκονομικά μας, ἀφοῦ συνέταξε καθ’ ὅλα τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικόν μας, καὶ ἀπέδειξε ταῦτα ἀπαράμιλλα, ἂν ὄχι καθ’ ὅλην τὴν ὑφήλιον, τοὐλάχιστον ἀνὰ τὴν Ἀνατολὴν πᾶσαν, ἰδοὺ ὅτι τώρα ἀπεφάσισε νὰ μὴ ἀφήσῃ παραπονεμένην καὶ τὴν παιδείαν. Ἴσως οἱ πολλοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες πάσας τὰς ἐλπίδας των περὶ βελτιώσεως τῶν τῆς παιδείας εἶχον ἐξαρτήσει ἐκ τοῦ κ. Τρικούπη, ξενισθῶσι τώρα διὰ τὴν πρόνοιαν, ἣν οὗτος ἀπεφάσισε νὰ λάβῃ περὶ τῆς παιδείας. Ἴσως εἴπωσι πρὸς αὐτόν: «Κύριε Πρωθυπουργὲ, ἡμεῖς παρεπονούμεθα διὰ τὴν κακὴν ποιότητα τοῦ πνευματικοῦ ἄρτου τῶν τέκνων μας, τὸν ὁποῖον εὑρίσκομεν ἐπιβλαβῆ πως εἰς τὴν ὑγείαν των, καὶ ἐνῷ ἠξιοῦμεν καὶ προσεδοκῶμεν παρὰ σοῦ τὴν βελτίωσιν τῆς ποιότητός του, ἔρχεσαι τώρα καὶ ζητεῖς νὰ ὑψώσῃς μόνον τὰς τιμάς του, καὶ νὰ τὸν καταστήσῃς οὕτω δυσπρόσιτον, ὥστε νὰ ἴδωμεν τὰ τέκνα ἡμῶν καταδικαζόμενα εἰς πνευματικὴν ἀσιτίαν!» Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης δικαιοῦται κάλλιστα νὰ τοῖς ἀπαντήσῃ: «Καὶ πῶς, Κύριοι! ἐπιστεύσατε μὲ τὰ σωστά σας, ὅτι ἐγὼ τώρα ’πίσω-’πίσω θὰ μετέβαλλον γνώμην, καὶ θὰ ἔκαμνον ὑπὲρ τῆς παιδείας ὅ,τι δὲν ἔκαμα ἤδη ὑπὲρ τῶν δημοσίων ἡμῶν οἰκονομικῶν καὶ τῆς πολεμικῆς δυνάμεως τῆς χώρας; Ὁπόσον εἶσθε ἀφελεῖς!» Ἀλλ’ ἔλθωμεν εἰς αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Οἱ ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως προαγορεύσαντες, καὶ ἰδίᾳ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, κατέδειξαν ἤδη δι’ ἐπιχειρημάτων ἀκαταγωνίστων, ὅτι αὐτὸ ἀντίκειται πρὸς ῥητὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ὅτι ἀνατρέπει τὴν παρ’ Ἕλλησι κρατοῦσαν ἰσοπολιτείαν, ὅτι τέλος εἶναι ἀντεθνικόν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς πρὸς τὸ ἀντεθνικὸν τοῦ νομοσχεδίου, οὐδὲν ἀπολύτως ἀντεῖπεν, ἴσως διότι τὴν ἐθνικὴν ἢ ἀντεθνικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος ὑπολαμβάνει ὥς τι ἐπουσιῶδες καὶ ἀνάξιον λόγου. Προσποιηθεὶς δὲ, ὅτι παρήκουσεν ὅλως τὰ περὶ ἰσοπολιτείας λεχθέντα, ὡμίλησεν αὐτὸς περὶ ἰσότητος μόνον, περὶ ἰσότητος, ἣν ἀνευρίσκει ἐν τούτῳ, ὅτι πάντες οἱ Ἕλληνες μαθηταὶ καὶ φοιτηταί, πλούσιοι καὶ πένητες, θὰ καταβάλλωσι τὰ αὐτὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἀδιάφορον ἐὰν καὶ ἡ οἰκονομικὴ ἐπιστήμη ἀναγράφῃ ὡς μίαν τῶν πρώτων ἀρχῶν της, καὶ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν καθιεροῖ ὡς τοιαύτην, τὴν φορολογικὴν ἀναλογίαν, καθ’ ἣν οἱ πολῖται ὀφείλουσι νὰ εἰσφέρωσιν εἰς τὰ δημόσια βάρη ἀναλόγως τῆς περιουσίας των. Ὁ κ. Τρικούπης ἔκρινεν ἄξια ἀπαντήσεως μόνα τὰ περὶ ἀντισυνταγματικότητος τοῦ νομοσχεδίου. Πλὴν πῶς ἀπέκρουσε καὶ ταῦτα; Ἐπεκαλέσθη ὑπὲρ τῆς γνώμης του τὸ κείμενον τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, ἐξ οὗ εἶπεν, ὅτι ἀντεγράφη ἡ σχετικὴ διάταξις τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, καὶ ἐνόμισεν, ὅτι ἄφινεν ἀναύδους τοὺς ἀντιφρονοῦντας, ἐκτοξεύων κατ’ αὐτῶν ὑποσημείωσίν τινα τοῦ ἀξιοτίμου πρώην Πρωθυπουργοῦ ἐν τῇ «Ἑλληνικῇ Νομοθεσίᾳ», γραφεῖσαν πρὸ δεκαεξαετίας ἤδη. Μάτην τότε ὑπεδείξαμεν αὐτῷ, ὅτι πρόκειται περὶ ἁπλῆς μόνον γνώμης τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ἥτις οὐδένα ἐξ ἡμῶν δεσμεύει· μάτην ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς ἐξήλεγξεν αὐτὸν, ὅτι διεστρέβλωσε τὸ γαλλικὸν κείμενον τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, τὸ οὐδεμίαν σχέσιν ἔχον πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος· μάτην ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἀπέδειξεν ἔκ τε τῶν ἐπισήμων καὶ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος ἀπαγορεύει οἱανδήποτε ἐπιβολὴν φόρου εἰς τὴν μέσην καὶ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, καὶ ὅτι, ὅτε εἷς πληρεξούσιος ἐτόλμησε νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἀντίθετον γνώμην, ἀπεδοκιμάσθη πανηγυρικῶς ὑφ’ ὅλης τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως· μάτην τῷ ὑπέμνησαν, ὅτι ὀφείλει ν’ ἀναιρέσῃ αὐτὸς ἓν οἱονδήποτε ἐπιχείρημα ἐξ ἐκείνων, ἅτινα οἱ προαγορεύσαντες ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔφερον περὶ τῆς ἀντισυνταγματικότητος τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς πάντα ταῦτα ἐκώφευσεν, ἐπιφυλαττόμενος ἴσως νὰ ἀντιτάξῃ πρὸς αὐτὰ ὡς μόνον ἐπιχείρημα τὴν ἀκολουθοῦσαν αὐτῷ τυφλῶς πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς! Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐγὼ δὲν θὰ ἐπανέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν θεμάτων, ἅτινα θεωρῶ ἤδη ἐξηντλημένα ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, θὰ περιορισθῶ δὲ μᾶλλον εἰς τὴν ἀνασκευὴν τῶν δύο μόνον ἐπιχειρημάτων, ἅτινα ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀντέταξεν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου του, παρακολουθῶν οὕτως αὐτὸν καὶ εἰς αὐτὸ τὸ τελευταῖον ὀχύρωμά του, τὸ ὁποῖον θὰ ἴδητε πόσον εὐάλωτον εἶναι. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίσθη κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του, ὅτι ἐκπαιδευτικὰ τέλη ἔχουσιν ἐπιβληθῆ ἤδη εἰς τὰ κυριώτερα Κράτη τῆς Ἑσπερίας Εὐρώπης, οὐδ’ αὐτῆς τῆς Γαλλίας ἐξαιρουμένης, ὅπου μάλιστα αὐτὰ ἀπό τινων ἐτῶν ηὔξησαν καταπληκτικῶς, ὅτι δὲ κατ’ ἀκολουθίαν ἔπρεπε νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς αὐτὰ καὶ ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, οἵτινες, καίπερ εὐπορώτεροι ὄντες κατὰ μέσον ὅρον, καθὸ ἔχοντες πάντες σχεδὸν ἰδιοκτησίαν, οὐδὲν ἧττον φορολογούμεθα ἐλαφρότερον καὶ αὐτῶν τῶν Γάλλων. Κατὰ δὲ τὴν σημερινὴν ἀγόρευσίν του προσέθηκεν, ὅτι θεωρεῖ ἀναγκαίαν τὴν ἐπιβολὴν τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν παρ’ ἡμῖν, ὅπως καλύψωμεν τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι αὐτὸς τοὐλάχιστον δὲν ἀνευρίσκει ἄλλον πόρον, ἐξ οὗ τὸ Δημόσιον θὰ ἠδύνατο νὰ εἰσπράξῃ ἐτησίως 1,600,000 δραχμῶν, ὅσας μέλλουσι νὰ ἀποφέρωσι τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη. Ἐν ὅσῳ δὲ ἡμεῖς οἱ ἀντιπολιτευόμενοι δὲν ὑποδεικνύομεν ἄλλον τρόπον πρὸς ἐξοικονόμησιν αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ, ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ κωφεύσῃ πρὸς πᾶσαν ἀντίῤῥησιν ἡμῶν, καὶ νὰ ψηφίσῃ τὸ ὑπ’ αὐτοῦ προτεινόμενον μέτρον. Ἀλλὰ δὲν μᾶς λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰς ποίαν χώραν, εἰς ποῖον Κράτος, διεπόμενον ὑπὸ κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, ἀνεῦρε τὸ προηγούμενον αὐτὸ, καθ’ ὃ ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑποχρεοῦται νὰ μὴ κατακρίνῃ μόνον τὰ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινόμενα εἰς τὴν Βουλὴ μέτρα, ὁσάκις θεωρῇ ταῦτα ἄστοχα καὶ ἐπιζήμια, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀντιτάττῃ εἰς αὐτὰ ἄλλα ἴδια μέτρα, προσφορώτερα κατ’ αὐτὴν εἰς τὸν ἐπιδιωκόμενον σκοπόν; Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις, Κύριοι, πανταχοῦ καὶ πάντοτε περιορίζονται εἰς τὸ νὰ ὑποδείξωσι τὸ ἄσκοπον καὶ ἐπιβλαβὲς τῶν ὑπὸ τῶν Κυβερνήσεων προτεινομένων μέτρων, τοῦτο δὲ μόνον ἐξετάζουσι καὶ αἱ Βουλαὶ, καὶ ἐπιψηφίζουσιν ἢ καταψηφίζουσιν αὐτὰ, καθ’ ἣν ἐκ τῆς συζητήσεως θὰ ἐσχημάτιζον πεποίθησιν. Μόνον παρ’ ἡμῖν ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἐξαίρεσις καὶ ὑπὸ ταύτην, ὡς καὶ ὑπὸ τόσας ἄλλας ἐπόψεις, καθ’ ἣν ἔχει πρωτότυπον καὶ καινοφανῆ ὄντως γνώμην ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς κατέδειξεν ἤδη, ὡς ἐκ περισσοῦ, δι’ ἐπιχειρημάτων ἀναντιλέκτων, ὅτι ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ἀδύνατον νὰ εἰσπράξωμεν καὶ τὸ ἥμισυ τοῦ προϋπολογιζομένου ποσοῦ, ὑπέδειξε δὲ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἔνθεν μὲν ἀναθέτοντες τὴν πληρωμὴν τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου εἰς αὐτὸ τοῦτο τὸ Πανεπιστήμιον, ὅπερ ἔχει ἤδη ἱκανὴν περιουσίαν πρὸς τοιαύτην δαπάνην, ἔνθεν δὲ καταργοῦντες πολλὰ περιττὰ Γυμνάσια καὶ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐξοικονομήσωμεν οὕτω διὰ περιστολῆς τῶν ὑφισταμένων δαπανῶν τὸ ποσὸν, ὅπερ θὰ εἰσεπράττομεν ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀντιπροτείνῃ ἴδια μέτρα πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένων. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει ἓν κύριον καὶ ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ ἐκπληρώσῃ, ὡς ἐπὶ παντὸς κυβερνητικοῦ μέτρου, καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος. Καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο ἐξεπλήρωσεν αὕτη μέχρι τοῦδε μὲ τὸ παραπάνω, καταδείξασα, ὁπόσον ἀστοχεῖ τοῦ σκοποῦ του τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, ὁποίας δὲ βλάβης δύναται νὰ ἀποβῇ αὐτὸ πρόξενον, ψηφιζόμενον ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ καθιστάμενον νόμος τοῦ Κράτους. Τὸ καθῆκον τοῦτο ἔρχομαι νὰ ἐκπληρώσω καὶ ἐγὼ νῦν, καταδεικνύων, ὁπόσον ἀσύστατον καὶ ἕωλον εἶναι καὶ αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸ εἰλημμένον ἐκ τοῦ παραδείγματος ἄλλων χωρῶν. Τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, κατ’ ἐμὴν γνώμην, δύνανται νὰ ἔχωσι λόγον, ἐπιβαλλόμενα εἰς ἄλλους λαοὺς, οὐχὶ ὅμως καὶ παρ’ ἡμῖν, οἵτινες διατελοῦμεν ὑπὸ ὅλως διαφόρους κοινωνικοὺς, ἐκπαιδευτικοὺς καὶ οἰκονομικοὺς ὅρους. Ἐκπαιδευτικὰ τέλη εἰσπράττονται, Κύριοι, καὶ ἐν Γαλλίᾳ, καὶ ἐν Αὐστροουγγαρίᾳ, καὶ ἐν Γερμανίᾳ, καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ· πλὴν αἱ χῶραι ἐκεῖναι διατελοῦσιν ὑπὸ ὅρους κοινωνικοὺς, οὐδεμίαν σχεδὸν σχέσιν ἔχοντας πρὸς τὰ καθ’ ἡμᾶς. Ἐν ταῖς χώραις ἐκείναις ὑφίστανται ἤδη ἀπ’ αἰώνων κοινωνικαὶ διακρίσεις, ἔχουσι διαμορφωθῆ κοινωνικαὶ τάξεις, αἵτινες ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν καταλαμβάνουσιν ἰδίαν θέσιν ἑκάστη, καὶ ἔχουσι νὰ ἐπιδιώξωσιν ἴδιον, οὕτως εἰπεῖν, στάδιον ἐν τῇ κοινωνίᾳ, εἴτε πολιτικὸν, εἴτε στρατιωτικὸν, εἴτε ἐπιστημονικὸν, εἴτε ναυτικὸν, εἴτε βιομηχανικὸν, εἴτε ἐμπορικὸν, εἴτε γεωργικὸν, εἴτε χειροτεχνικὸν, εἴτε ἐργατικόν. Αἱ περὶ ὧν ὁ λόγος τάξεις, καὶ ἐκ κληρονομικότητος, καὶ ἐκ παραδόσεως, καὶ ἐξ ἀγωγῆς, κέκτηνται ἑκάστη ἰδιαιτέραν κλίσιν καὶ ἰδιοφυΐαν διὰ τὰ τοιαῦτα στάδια. Ἀλλ’ ἐκεῖ διὰ τὰ τέκνα ὅλων τῶν τάξεων ἀδιακρίτως ὑπάρχει ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πλήρης καὶ τελεία, καθ’ ἣν πρὸς τῇ πρώτῃ διανοητικῇ διαπλάσει καὶ ἠθικῇ ἀγωγῇ προσκτῶνται αὐτὰ ὅλας τὰς ἀπολύτως ἀναγκαίας γνώσεις εἰς ἕκαστον πολίτην. Καὶ αἱ γνώσεις αὗται εἶναι βεβαίως πολὺ ἀνώτεραι ἐκείνων, ἃς οἱ Ἑλληνόπαιδες προσκτῶνται ἐν τοῖς δημοτικοῖς καὶ ἑλληνικοῖς καθ’ ἡμᾶς σχολείοις. Μετὰ τὴν πρώτην ταύτην παίδευσιν ἔχει ἑκάστη τάξεις ἐνώπιόν της ἰδίαν παίδευσιν, προπαρασκευαστικὴν διὰ τὸ ἰδιαίτερον στάδιον, εἰς ὃ εἶναι προωρισμένη, παίδευσιν βιομηχανικήν, ἐμπορικήν, ναυτικήν, γεωργικὴν καὶ χειροτεχνικήν. Διὰ τὰ ὑψηλότερα στάδια ὑπάρχει ἡ μέση ἐκπαίδευσις, ἡ προπαρασκευαστικὴ διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ ἐπιστημονικὴν παίδευσιν, τὴν προωρισμένην διὰ τὰ τέκνα τῶν εὐπορωτέρων τάξεων, καὶ ὡς ἐκ τούτου ὑπαγομένη εἰς τὰ βαρέα ἐκπαιδευτικὰ τέλη. Ἀλλὰ μὴ νομίσητε, ὅτι ἀποκλείονται οὕτω ἐκ τῆς τοιαύτης παιδεύσεως καὶ αἱ ἧττον εὔποροι καὶ αἱ ἄποροι τάξεις. Τοῦ γενικοῦ κανόνος ὑπάρχουσιν ἐξαιρέσεις, καθ’ ἃς καὶ ἐκ τῶν τελευταίων τούτων τάξεων, ὅταν ἀναφαίνηται ἰδιοφυΐα τις, ἐπιτηδεία εἰς τὴν κλασικὴν καὶ ἐπιστημονικὴν παίδευσιν, δὲν κλείεται εἰς αὐτὴν τὸ τοιοῦτον στάδιον· διότι ἐκεῖ δὲν ἀπαιτοῦνται παρ’ ὅλων ἀδιακρίτως τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ὡς ζητεῖ νὰ καθιερώσῃ τοῦτο παρ’ ἡμῖν, κατὰ τρόπον ὄντως πρωτοφανῆ καὶ ἀνήκουστον, ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀλλ’ ὅταν νέος τις, διακρινόμενος ἐπὶ φιλομαθείᾳ καὶ χρηστότητι ἤθους, δύναται ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι ἀνήκει εἰς οἰκογένειαν ἄπορον, ἀπαλλάσσεται τῶν τελῶν, καὶ πολλάκις τυγχάνει καὶ ὑποτροφίας. Πῶς εἶναι δυνατὸν ὅμως νὰ ἐπιβληθῶσι καὶ εἰσπραχθῶσι καὶ παρ’ ἡμῖν τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, καὶ μάλιστα ἄνευ ἐξαιρέσεως, ὡς καθιεροῖ τοῦτο τὸ προκείμενον νομοσχέδιον; Ζητεῖτε, κύριε Πρωθυπουργέ, νὰ δημιουργήσητε προνομιοῦχον ἐν Ἑλλάδι τάξιν διὰ τὰ γράμματα, τάξιν πλουτοκρατικήν, καὶ τοῦτο, ἐπὶ ἀνατροπῇ τοῦ κοινωνικοῦ ἡμῶν καθεστῶτος, ἐπὶ ζημίᾳ ἀνυπολογίστῳ αὐτῶν τῶν γραμμάτων. Ἀλλ’ αἱ κοινωνικαὶ τάξεις δὲν δημιουργοῦνται, δὲν ἐπιβάλλονται διὰ νόμων ἐκεῖ, ἔνθα δὲν ἔχει προηγηθῆ ἀναζύμωσις αἰώνων ὁλοκλήρων, ἐκεῖ, ἔνθα ἐπικρατεῖ ἀνέκαθεν κοινωνικὴ ἰσοπέδωσις, ἐγκειμένη εἰς τὸν χαρακτῆρα, εἰς τὰς παραδόσεις, εἰς τὴν ὅλην ἱστορίαν ἑνὸς λαοῦ, ὡς συμβαίνει τοῦτο παρ’ ἡμῖν. Τοιαύτη, ἄνωθεν ἐπιβεβλημένη καὶ ξένη ὅλως εἰς τὴν ἰδιοσυγκρασίαν ἑνὸς λαοῦ, κοινωνικὴ διάκρισις δὲν δύναται ἢ νὰ προκαλέσῃ κατ’ ἀνάγκην ἀντίδρασιν, περὶ ἧς ἀδύνατον νὰ προΐδῃ τις ἐκ τοῦ προτέρου, ὁποίας διαστάσεις δύναται νὰ λάβῃ. Ἡ ἀντίδρασις αὕτη θὰ ἐπέλθῃ τόσῳ μᾶλλον παρ’ ἡμῖν, ὅσῳ διὰ τὰς ἧττον εὐπόρους καὶ ἀπόρους τάξεις, τὰς οὑτωσεὶ ἀποκληρουμένας τῶν γραμμάτων, εἶναι ἀτελής, ἀτελεστάτη, ἡ δημοτική ἡμῶν παίδευσις, οὐδ’ ὑπολείπεται ἄλλη τις πρακτικωτέρα παίδευσις, ὡς ἀλλαχοῦ, ἀφοῦ ἐν Ἑλλάδι μίαν καὶ μόνην παίδευσιν ἔχομεν, τὴν κλασικήν, τὴν προπαρασκευαστικὴν καὶ διὰ τὴν ἐπιστημονικήν, στρατιωτικὴν καὶ ἀνωτέραν βιομηχανικὴν παίδευσιν. Καὶ νομίζετε, Κύριοι, ὅτι θὰ ἀνεχθῇ τόσον εὐκόλως τὴν τοιαύτην κοινωνικὴν διάκρισιν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, καθ’ ἣν τὰ ὀκτὼ δέκατα τοὐλάχιστον τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν ἀποκλείονται πάσης περαιτέρω παιδεύσεως, μεταβαλλόμενοι οὕτως εἰς ἀληθεῖς παρίας; Εἶναι αὐτὴ ἡ ἐντολή, ἣν ἐλάβετε παρ’ αὐτοῦ τὴν 3 Μαΐου; Καὶ συγχωρεῖ εἰς ὑμᾶς αὐτὴ ἡ συνείδησίς σας νὰ ψηφίσητε νομοσχέδιον, δι’ οὗ θὰ ἀπηρνεῖσθε τὴν ἰδίαν καταγωγήν, καὶ θὰ κατεδικάζετε τὸ ἴδιον ὑμῶν παρελθόν, νομοσχέδιον, ὅπερ, ἐὰν εἶχε πρὸ πολλοῦ γείνῃ νόμος τοῦ Κράτους, θὰ καθίστα εἰς πολλοὺς ἐξ ὑμῶν ἀδύνατον τὴν περαιτέρω παίδευσιν, θὰ ἐξηνάγκαζε δὲ ἴσως αὐτούς, ἀντὶ νὰ παρακάθηνται τὴν σήμερον ἐνταῦθα καὶ νὰ βουλεύωνται περὶ τῶν κοινῶν, νὰ μετέρχωνται τώρα, τίς οἶδεν, ὁποῖα κατώτερα ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἐπαγγέλματα; Καὶ νομίζετε, ὅτι θὰ προήγοντο κἂν τὰ γράμματα ἐν Ἑλλάδι, ἐπιψηφιζομένου τοῦ παρόντος νομοσχεδίου; Καὶ εἶναι ἆρά γε μόνα τὰ τέκνα τῶν πλουσίων ἐπιτήδεια εἰς ἀνωτέραν παίδευσιν, καὶ δύνανται αὐτὰ καὶ μόνα νὰ διακριθῶσιν ὡς ἐπιστήμονες, πολιτικοὶ, στρατιωτικοὶ καὶ μηχανικοί; Δυστυχῶς ἡ μέχρι τοῦδε πεῖρα τοὐναντίον μαρτυρεῖ, καὶ φόβος δὲ εἶναι, μήπως διὰ τοῦ σήμερον καθιερουμένου πλουτοκρατικοῦ συστήματος ἐν τῇ παιδείᾳ ἀποκλείσωμεν ἐξ αὐτῆς πᾶσαν ἀληθῆ ἱκανότητα, δυναμένην νὰ ἐπιδώσῃ ἐν αὐτῇ. Καὶ δὲν θὰ ἦτο τοῦτο πρὸς ζημίαν ἀνυπολόγιστον αὐτῶν τῶν γραμμάτων; Ἐκπαιδευτικὰ τέλη εἰσπράττονται, Κύριοι, καὶ ἀλλαχοῦ, ἀλλὰ ποία τις ἡ ἐκεῖ παρεχομένη παιδεία; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνέφερεν εἰς ἡμᾶς ἰδίᾳ τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλίας, εἰπὼν ὅτι ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ ηὔξησαν ἀπό τινων ἐτῶν τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη. Ἀλλὰ διατὶ ἐλησμόνησε νὰ μᾶς ἀναφέρῃ ἐν ταὐτῷ καὶ ὁπόσας προόδους ἔκαμεν ἔκτοτε ἡ παιδεία παρὰ Γάλλοις, καὶ ὁπόσον ηὔξησαν αἱ δαπάναι τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ αὐτῆς; Καὶ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐν ἄλλαις χώραις, ὧν τὸ παράδειγμα ἐπικαλεῖται ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει τοῦ νομοσχεδίου του, ἥ τε μέση καὶ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἔχουσι προαχθῆ ἤδη εἰς βαθμὸν τελειότητος, οὗτινος ἡμεῖς ἐνταῦθα δὲν ἔχομεν κἂν ἔννοιαν· διότι ἐκεῖ αἱ Κυβερνήσεις ὑπολαμβάνουσι τὴν παιδείαν ἓν τῶν πρώτων καὶ κυρίων μελημάτων αὐτῶν, πᾶσαν προσπάθειαν καταβάλλουσαι πρὸς βελτίωσιν καὶ προαγωγήν της. Ἐκεῖ ἡ μέση ἐκπαίδευσις δὲν ἀρκεῖται εἰς ἁπλῆν μετάδοσιν ξηρῶν τινων γνώσεων. Ἐκεῖ οἱ τοῦ Γυμνασίου μαθηταὶ καταρτίζονται εἰς τὴν μητρικήν των γλῶσσαν καὶ φιλολογίαν, καὶ διδάσκονται τὰς δύο κλασικὰς γλώσσας, ἐξ ὧν ἐν τῇ Λατινικῇ ἐκθέτουσι καὶ τὰς ἰδέας των πολλάκις, πρὸς δὲ δύο νεωτέρας γλώσσας, οὕτως ὥστε νὰ ἐννοῶσι πάντα σχεδὸν συγγραφέα ἐν αὐταῖς. Ὅταν δὲ διδάσκωνται συγγραφέα τινὰ, δὲν περιορίζονται εἰς μόνους τοὺς γραμματικοὺς καὶ συντακτικοὺς αὐτοῦ τύπους, εἰς μόνας τὰς γλωσσικὰς περὶ αὐτοῦ παρατηρήσεις, ἀλλὰ καὶ εἰσάγονται εἰς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ ἐξεγείρεται οὕτω ὁ ζῆλος καὶ ἐνθουσιασμὸς τῶν μαθητευομένων ὑπὲρ παντὸς καλοῦ καὶ ὑψηλοῦ ἐν τῇ φιλολογίᾳ, διαπλάττοντος τὸν νοῦν καὶ ἐξευγενίζοντος τὴν καρδίαν αὐτῶν. Ἐκεῖ οἱ μαθηταὶ, καὶ ἐκ τοῦ Γυμνασίου ἀποφοιτῶντες, δὲν παραδίδουσιν εἰς λήθην οὓς ἅπαξ ἐδιδάχθησαν συγγραφεῖς, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλον τὸν μετὰ ταῦτα βίον των θεωροῦσιν αὐτοὺς ἀναπόσπαστον ἐφόδιον, ἀληθὲς ἐντρύφημα κατὰ τὰς ὥρας τῆς σχολῆς. Οὕτω καθίσταται ἡ μέση ἐκπαίδευσις ἐν ταῖς χώραις ἐκείναις ὄντως κλασικὴ καὶ ἀνθρωπιστική. Πλὴν καὶ τὰ λεγόμενα ἐγκύκλια μαθήματα, καὶ ἡ ἱστορία, καὶ ἡ γεωγραφία, καὶ ἡ στοιχειώδης φιλοσοφία, καὶ τὰ μαθηματικὰ, καὶ τὰ θρησκευτικὰ, καὶ αἱ στοιχειώδεις φυσικαὶ ἐπιστῆμαι διδάσκονται μετὰ πάσης τῆς δυνατῆς ἀκριβείας καὶ τελειότητος, οὕτως ὥστε οἱ μαθηταὶ ν’ ἀποφοιτῶσι κατηρτισμένοι ἐν πᾶσι τούτοις, καὶ νὰ διασώζωσι τὰς γνώσεις αὐτῶν καὶ καθ’ ὅλον τὸν μετὰ ταῦτα βίον. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διακρίνει ἀλλαχοῦ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, εἶναι, ὅτι αὐτὴ ἐξεγείρει πᾶν γενναῖον φρόνημα καὶ ἀναῤῥιπίζει πᾶν εὐγενὲς αἴσθημα ἐν ταῖς καρδίαις τῆς μαθητιώσης νεολαίας, ἥτις οὕτω μανθάνει, ὅτι δὲν ἐπλάσθη μόνον διὰ τὴν ὕλην, ἀλλ’ ὅτι ἔχει καὶ ὑψηλότερον προορισμὸν νὰ ἐπιτελέσῃ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, προορισμὸν, συμφυᾶ πρὸς ἰδεώδη τοῦ ἀνθρώπου χαρακτῆρα. Τῆς μέσης δὲν ὑστερεῖ καὶ ἡ ἀνωτέρα παίδευσις ἐν ταῖς περὶ ὧν ὁ λόγος χώραις. Ἐκεῖ ἕκαστος καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου ἀσχολεῖται ἀποκλειστικῶς καὶ ἀνενδότως εἰς τὴν καλλιέργειαν καὶ προαγωγὴν τοῦ ἰδίου κλάδου, ἐξ οὗ καὶ αἱ καταπληκτικαὶ πρόοδοι τῶν ἐπιστημῶν ἐν ταῖς χώραις ἐκείναις. Ἐκεῖ ὁ καθηγητὴς ἔχει τὴν διδασκαλίαν κύριον ἔργον, ἀφιερῶν εἰς αὐτὴν μίαν καὶ πολλάκις δύο ὥρας, οὐχὶ καθ’ ἑβδομάδα, ἀλλὰ καθ’ ἡμέραν. Ἐκεῖ αἱ ἐπιστῆμαι δὲν διδάσκονται μηχανικῶς πως καὶ ἀπὸ τετραδίων εὐρωτιώντων. Ἐκεῖ ὅ,τι διδάσκει ὁ καθηγητής, τὸ διακατέχει αὐτὸς πρῶτον καλῶς, καὶ οὕτως εἶναι εἰς θέσιν νὰ τὸ μεταδώσῃ εἶτα σαφῶς καὶ καταληπτῶς καὶ εἰς τοὺς ἀκροατάς του. Ἐκεῖ ἡ διδασκαλία δὲν εἶναι μόνον θεωρητική, ἀλλὰ καὶ πρακτικὴ ἐν ταὐτῷ, χειραγωγοῦσα καὶ τοὺς φοιτητὰς εἰς ἰδίας ἐπιστημονικὰς ἐρεύνας καὶ εἰς τὴν ἔμπρακτον ἐφαρμογὴν τῶν διδασκομένων. Ἐν κεφαλαίῳ, ἐκεῖ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις καταρτίζει ἀληθεῖς ἐπιστήμονας, δυναμένους καὶ ὑπὸ ἔποψιν θεωρητικὴν νὰ ἐργασθῶσι περαιτέρω αὐτοτελῶς, καὶ ὑπὸ ἔποψιν πρακτικὴν νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἐπιστημονικὰς τῆς κοινωνίας ἀνάγκας. Διὰ τοιαύτην μέσην καὶ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν ἔχουσι βεβαίως ἐκεῖ λόγον τινὰ τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη. Ἀλλὰ τίνα λόγον δύνανται νὰ ἔχωσιν αὐτὰ παρ’ ἡμῖν; Παρ’ ἡμῖν ἡ ἐκπαίδευσις ἀπὸ τῆς ἀνωτάτης μέχρι τῆς κατωτάτης αὐτῆς βαθμίδος εὕρηται εἰς κατάστασιν ἀληθῶς οἰκτρὰν, ἣν οὐδεὶς ἀρνεῖται τὴν σήμερον. Παρ’ ἡμῖν διδάσκεται ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα ἀπὸ τῆς πρώτης τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου μέχρι τῆς τετάρτης τοῦ Γυμνασίου, ἤτοι ἐπὶ ἑπτὰ ὅλα ἔτη· καὶ ὅμως πόσοι ἀπόφοιτοι τῶν Γυμνασίων ἡμῶν δύνανται νὰ ἑρμηνεύσωσιν ἀπροσκόπτως, οὐχὶ δύσκολόν τινα ποιητήν, ἀλλὰ τὸν πρῶτον τυχόντα πεζὸν Ἕλληνα συγγραφέα; Παρ’ ἡμῖν διδάσκονται ἡ Λατινικὴ καὶ ἡ Γαλλικὴ γλῶσσα ἀπὸ τῆς δευτέρας ἢ τρίτης τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου μέχρι τῆς τετάρτης τοῦ Γυμνασίου, ἤτοι ἐπὶ 5 ἢ 6 ὅλα ἔτη· πόσοι ὅμως ἀπόφοιτοι τοῦ Γυμνασίου εἶναι εἰς θέσιν, οὐχὶ νὰ ἐννοῶσιν, ἀλλὰ νὰ ἀναγινώσκωσι κἂν ἀπροσκόπτως λατινιστὶ καὶ γαλλιστί; Ἵνα ὅμως παρίδωμεν τὰς ξένας γλώσσας, καὶ ἐπ’ αὐτῆς τῆς Ἑλληνικῆς τί ἄλλο διδάσκονται, πλὴν τῶν ξηρῶν γραμματικῶν καὶ συντακτικῶν τύπων καὶ τῆς ἔτι ξηροτέρας ἑρμηνείας τῶν ἀρχαίων κειμένων; Πότε εἰσήχθησαν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς ἀθανάτου ἡμῶν γλώσσης, πότε ἐμυήθησαν τὸ κάλλος καὶ τὸ ὕψος τῶν αἰωνίων μνημείων τῆς φιλολογίας, ἅτινα ἐγκατέλιπον εἰς ἡμᾶς οἱ μεγάλοι ποιηταὶ καὶ πεζογράφοι τῆς ἀρχαιότητος; Τίς ἐξ αὐτῶν, ἀποφοιτῶν ἐκ τοῦ Γυμνασίου, δὲν πέμπει ἐς κόρακας καὶ Ὅμηρον, καὶ Σοφοκλέα, καὶ Πλάτωνα, καὶ πάντα ἄλλον Ἕλληνα κλασικόν, τὸν ὁποῖον οἱ ἀπόφοιτοι τῶν Γυμνασίων τῆς Ἑσπερίας, καίτοι ἀλλόγλωσσοι αὐτοὶ, θεωροῦσιν ἀναπόσπαστον ἐφόδιον τοῦ βίου των; Πλὴν μήπως διδάσκωνται κάλλιον τὰ λοιπὰ ἐγκύκλια μαθήματα; Οἱ πλεῖστοι τῶν ἀποφοίτων τῶν Γυμνασίων μας μόλις καὶ μετὰ βίας εἶναι εἰς θέσιν νὰ σᾶς λύσωσι τὸ ἁπλούστατον τῶν ἀριθμητικῶν προβλημάτων, τῆς Ἀλγέβρας καὶ Γεωμετρίας οὐδ’ ἔννοιάν τινα διασώζοντες μετά τινα χρόνον. Οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν ἀγνοοῦσιν οὐ μόνον τὴν παγκόσμιον ἱστορίαν καὶ γεωγραφίαν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν τῆς πατρίδος ἡμῶν. Διδάσκονται θρησκευτικὰ μαθήματα, καὶ εἰς τὸ τέλος ἀγνοοῦσι, πόσα εἶναι καὶ αὐτὰ τὰ μυστήρια τῆς Πίστεως ἡμῶν! Δὲν εἶναι δὲ μεγαλειτέρα ἡ προκοπὴ καὶ ἐπίδοσις αὐτῶν καὶ εἰς τὰ λοιπὰ μαθήματα. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ πάντων ὑποπίπτει εἰς τὴν παρατήρησιν ἑνὸς ἑκάστου, εἶναι, ὅτι μετὰ ἑνδεκαετῆ διδασκαλίαν, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, δὲν εἶναι εἰς θέσιν πολλάκις οἱ ἀπόφοιτοι τῶν Γυμνασίων ἡμῶν νὰ συντάξωσι μίαν ἔκθεσιν γραπτήν, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον νὰ ἐκθέσωσι τὰς ἰδέας των προφορικῶς μὲ ὀρθοέπειαν καὶ μὲ λογικόν τινα συνειρμόν. Εἰς πίστωσιν δὲ τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου τούτου θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν πρόχειρον παράδειγμα. Ὁ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς δὲν ἠρνήθη τὴν τοιαύτην κατάστασιν τῆς μέσης παρ’ ἡμῖν ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ δικαιολογήσῃ αὐτήν, ἐπιῤῥίπτων πᾶσαν τὴν εὐθύνην εἰς τοὺς Βουλευτάς, τοὺς πιέζοντας δῆθεν τοὺς καθηγητάς, ὅπως προβιβάζωσι παρ’ ἀξίαν τοὺς μαθητάς. Ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι τοῦτο ἡ κυρία πηγὴ τοῦ κακοῦ, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἄλλα κύρια αἴτια, ἐν οἷς τὴν πρώτην θέσιν κατέχει ἐνίοτε αὐτὴ ἡ ἀνικανότης πολλῶν διδασκάλων καὶ καθηγητῶν. Τρανὸν τεκμήριον τούτου παρέχουσιν ἡμῖν αὐταὶ αἱ συντομώταται περὶ τῶν δύο ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων ἐκθέσεις τοῦ εἰσηγητοῦ, ὅστις ἐκαυχήθη, ὅτι ὑπῆρξεν ἤδη ἐπὶ δεκαετίαν καθηγητής. Ῥίψατε ἓν βλέμμα εἰς αὐτάς, καὶ θὰ ἴδητε, ὁποία ἀσυναρτησία καὶ σύγχυσις τὰς διακρίνει, ὁπόσους γραμματικοὺς καὶ συντακτικοὺς μαργαρίτας περικλείουσιν, ἐξ ὧν θὰ μοὶ συγχωρήσητε νὰ ἁλιεύσω τινὰς μόνον νῦν. Οὕτω γράφει: «Οὐ τοῦ παρόντος νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον αἱ προταθεῖσαι μεταβολαὶ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ἡμῶν συστήματος θὰ ἤγαγον εἰς τὸ παρὰ πάντων ποθούμενον τέλος», ἀντὶ νὰ γράψῃ «θὰ ἦγον» ἢ «ἤθελον ἀγάγει». Γράφει ὅτι «τὸ πρῶτον καὶ κύριον μέλημα δέον νὰ ᾖ», ὅπερ εἶναι σόλοικον καὶ ἀπροσδιόνυσον ὅλως, ἀντὶ νὰ γράψῃ ὀφείλει ἢ πρέπει, ἤ, ἐπὶ τὸ διδασκαλικώτερον, χρὴ, δεῖ, προσήκει εἶναι, ἤ, κατὰ τὴν κοινὴν εἰς πάντας γλῶσσαν, νὰ ἦναι.

§150ΣΤΑΗΣ. Σᾶς συγχαίρω διὰ τὰς γνώσεις.

§151ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐγὼ συλλυποῦμαι τὴν μέσην παρ’ ἡμῖν ἐκπαίδευσιν, διότι ἐν τῷ προσώπῳ ὑμῶν ἀπώλεσεν ἕνα τόσον λαμπρὸν καθηγητήν! Ὁμιλεῖ περὶ δυσπραγίας τοῦ δημοσίου ταμείου, καὶ ἀγνοεῖ ὁ ἐλλογιμώτατος πρώην καθηγητής, ὅτι ἡ λέξις αὕτη σημαίνει ἀτυχίαν, δυστυχίαν, οὐχὶ δὲ καὶ τὴν ἔνδειαν, ἀπορίαν, ἢ ἀνέχειαν τοῦ ταμείου, ἣν αὐτὸς ἤθελε πάντως νὰ δηλώσῃ. Νομίζει, ὅτι «ἡ ἀνάγκη τῆς αὐξήσεως τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ἔχει καὶ ἑτέραν ἐπίσης σπουδαίαν ἀρχήν, διότι τὸ πλῆθος» κλπ. ἐνῷ ἤθελε νὰ εἴπῃ αἰτίαν, ἢ λόγον. Τέλος γράφει, ὅτι «εὑρίσκει εὔλογον καὶ δίκαιον καὶ ἀπαραίτητον τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου», καὶ ὑποπίπτει οὕτως εἰς σφάλμα ἀσυγχώρητον καὶ εἰς μαθητὴν Ἑλληνικοῦ σχολείου.

§152ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν.). Καὶ ποῦ ἔγκειται τὸ σφάλμα;

§153ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ μαθητὴς τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου θὰ ἔγραφε δικαίαν καὶ οὐχὶ δίκαιον ἐπιψήφισιν.

§154ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἴσως διὰ τὸ εὔφωνον ἔγραψεν οὕτως.

§155ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὡραῖον τῇ ἀληθείᾳ εὔφωνον, τὸ ὁποῖον μοὶ ὑπενθυμίζει τὸ ἀνέκδοτον ἑνὸς ἄλλου καθηγητοῦ, ὅστις, διδάσκων ποτὲ περὶ Πινδάρου, ἔλεγεν: «Ὁ μέγας ποιητὴς τῆς Βοιωτίας ἔγραφε τὰ ποιήματά του, ᾀδόντων τῶν Μουσῶν καὶ χορευόντων τῶν Χαρίτων». Ὅτε δ’ ἐξεῤῥάγη ἄπλετος ὁ γέλως τῶν ἀκροατῶν του, καὶ εἷς τούτων ἀνεφώνησεν: «ᾀδουσῶν καὶ χορευουσῶν», τότε καὶ ὁ ἀγαθὸς ἐκεῖνος καθηγητὴς παρετήρησεν: «Καὶ ἐγὼ τὸ ἠξεύρω αὐτό, ἀλλ’ εἶπον οὕτω διὰ τὸ εὔφωνον». (Γέλως). Μήπως δὲ, Κύριοι, ἦναι καλλιτέρα ἡ κατάστασις τῆς ἀνωτέρας παρ’ ἡμῖν ἐκπαιδεύσεως; Ἄλλαι Σχολαὶ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ ἡμῶν εἶναι ὑπερπεπληρωμέναι μὲ καθηγητὰς, καὶ ἄλλαι στεροῦνται τοιούτων καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων μαθημάτων. Οἱ καθηγηταὶ, ἐκτὸς ὀλίγων ἐξαιρέσεων, ὑπὸ ἔποψιν ἐπιστημονικὴν, εὑρίσκονται στάσιμοι εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν διορισθέντες τὸ πρῶτον ἐπρομηθεύθησαν ἓν ἢ δύο σχετικὰ ἐγχειρίδια ἐν ξένῃ γλώσσῃ, καὶ κατήρτισαν ἐξ αὐτῶν, καλῶς ἢ κακῶς, τὰ τετράδιά των, χωρὶς ἔκτοτε νὰ ἐρωτήσωσιν, ἐὰν ἐγένοντο κἂν νεώτεραι ἐκδόσεις τῶν ἐγχειριδίων των. Οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν δὲν θεωροῦσι κἂν τὴν διδασκαλίαν ὡς κύριον ἔργον, ἀλλ’ ὡς πάρεργον, εἰς ὃ καταναλίσκουσι μόλις δύο ὥρας καθ’ ἑβδομάδα, ἐνῷ οἱ ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ συνάδελφοί των διδάσκουσι δύο ὥρας καθ’ ἡμέραν. Οὐδὲν θαῦμα, ἐὰν ἐλάχιστος ἀριθμὸς τῶν καθηγητῶν φιλοτιμῆται νὰ ἔχῃ καὶ φροντιστήριον, χειραγωγῶν ἐν αὐτῷ τοὺς φοιτητὰς εἰς αὐτοτελεῖς ἐπιστημονικὰς μελέτας, καὶ ἀσκῶν αὐτοὺς ἐμπράκτως εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν θεωριῶν, ἃς ἐδιδάχθησαν. Οὐδὲν θαῦμα, ἐὰν πολλοὶ τῶν καθηγητῶν δὲν κατορθοῦσι κἂν ἐπὶ μίαν ὅλην τετραετίαν νὰ διδάξωσι τὸ μάθημά των. Οὐδὲν θαῦμα, ἐὰν οὕτως οἱ ἐπιστήμονες ἡμῶν καταρτίζωνται ἀτελῶς, ἀτελέστατα καὶ ὑπὸ θεωρητικὴν καὶ ὑπὸ πρακτικὴν ἔποψιν. Καὶ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ἑσπέραν ταύτην οὐδὲν ἐνόμισε πρέπον νὰ εἴπῃ περὶ τῆς τοιαύτης καταστάσεως τοῦ Πανεπιστημίου, ἠρκέσθη δὲ μόνον εἰς τὸ νὰ κατακρίνῃ καὶ στιγματίσῃ τοὺς φοιτητὰς, οἵτινες, ὑπὸ τοῦ παραδείγματος τῶν καθηγητῶν των παρασυρόμενοι, θεωροῦσι καὶ αὐτοὶ πολλάκις τὴν φοίτησίν των εἰς τὸ Πανεπιστήμιον καὶ τὴν σπουδὴν καθόλου ὥς τι πάρεργον. Εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν οὐδεμίαν, ὡς φαίνεται, ἐμποιεῖ αἴσθησιν ἡ τοιαύτη κατάπτωσις τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως. Αὐτὸς εἰς οὐδὲν λογίζεται, ὅτι ἐκείνη δὲν φέρει οὔτε κλασικὸν οὔτε ἀνθρωπιστικὸν κἂν χαρακτῆρα, ὅτι, ἀντὶ ζήλου καὶ ἐνθουσιασμοῦ ὑπὲρ τῆς ἀθανάτου ἡμῶν γλώσσης καὶ τῶν ἀπαραμίλλων αὐτῆς μνημείων, ἀπογοήτευσιν καὶ ἀποστροφὴν ἐμπνέει εἰς τὴν μαθητιῶσαν ἡμῶν νεολαίαν, ὅτι, ἀντὶ νὰ ἐξεγείρῃ γενναῖα ἐν αὐτῇ φρονήματα καὶ νὰ ἐξευγενίζῃ τὸ αἴσθημα, κατορθοῖ νὰ παρεκτρέπῃ τὸν νοῦν της εἰς ταπεινὰ καὶ χαμαίζηλα, καὶ νὰ ἐκριζόνῃ ἐκ τῆς καρδίας της πᾶν σχεδὸν ἀγαθὸν αἴσθημα. Καὶ τὸ ἔργον τῆς μέσης συμπληροῖ, ὡς μὴ ὤφελεν, ἐν πολλοῖς ἡ ἀνωτέρα ἡμῶν ἐκπαίδευσις, καθ’ ἣν πολλοὶ τῶν καθηγητῶν προθυμοποιοῦνται, τίς νὰ ἐπιδείξῃ μείζονα ἀδιαφορίαν πρὸς τὴν πίστιν τῶν πατέρων των, καὶ νὰ πρωτοδιαδώσῃ τὰς ἀρχὰς τῆς ὑλοδοξίας. Καὶ τὸ κακὸν, Κύριοι, δὲν περιορίζεται εἰς μόνην τὴν μαθητιῶσαν νεολαίαν. Δι’ αὐτῆς ἐπεκτείνεται καὶ εἰς ὅλον τὸ ἔθνος ἡμῶν, τὸ ὁποῖον, ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ἀφιστάμενον τῆς πάλαι πίστεώς του, τῶν πάλαι ἠθῶν του, προσκολλᾶται εἰς τὴν ὕλην καὶ κινδυνεύει ν’ ἀποβάλῃ πᾶν ἰδεῶδες, πάντα πόθον ὑψηλότερον, ὑπὲρ οὗ ἔπαλλον αἱ καρδίαι τῶν πατέρων ἡμῶν. Δὲν ἐλησμονήθη ὑπὸ τοιαύτην κατάστασιν καὶ αὐτὴ ἡ Μεγάλη ἰδέα, ἥτις πρὶν συνεκίνει ἅπαν τὸ Ἑλληνικόν; Καὶ δι’ ἐκπαίδευσιν, τοιούτους ἀποφέρουσαν καρποὺς, δὲν εἴχετε νὰ πράξητε ἄλλο τι, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἢ νὰ ἐπιβάλητε μόνον τὰ ἐκπαιδευτικά σας τέλη; Ναὶ, εἰσπράττονται, Κύριοι, καὶ ἐν ἄλλαις χώραις ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἀλλ’ ὑπὸ τίνας οἰκονομικοὺς ὅρους διατελοῦσιν ἐκεῖναι, ὑπὸ τίνας δὲ ἡ Ἑλλάς; Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, καθ’ ὃ ἰδιοκτήτης κατὰ τὸ πλεῖστον, εὐημερεῖ καὶ κέκτηται φορολογικὴν ἀντοχὴν μείζονα καὶ αὐτοῦ τοῦ Γαλλικοῦ· καὶ ὅμως εἶπεν, ὅτι φορολογεῖται ἐλαφρότερον τούτου, καὶ ὅτι κατ’ ἀκολουθίαν πρέπει νὰ ὑποβληθῶμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, τὰ καθιερωμένα ἤδη ἐν Γαλλίᾳ. Ὁ Γαλλικὸς λαὸς θεωρεῖται τὴν σήμερον ὡς ὁ τὰ μάλιστα φορολογούμενος, ἀλλὰ καὶ ὡς ὁ σχετικῶς εὐπορώτατος λαὸς τῆς ὑφηλίου. Καὶ αὐτὸν ἐλάβατε, κύριε Πρωθυπουργέ, ὡς ὅρον συγκρίσεως διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν! Ἀλλ’ ἐγὼ δέχομαι καὶ τὸν τοιοῦτον ὅρον τῆς συγκρίσεως καὶ ἐρωτῶ: φορολογοῦνται τῷ ὄντι οἱ Γάλλοι βαρύτερον ἡμῶν; Βεβαίως, Κύριοι, ἂν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ἔνθεν μὲν τὰ δημόσια ἔσοδα ἔνθεν δὲ τὸν πληθυσμὸν ἑκατέρας τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος χωρῶν, θὰ ἴδωμεν, ὅτι ἔχει δίκαιον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐν Γαλλίᾳ, ἀνερχόμενα τὰ δημόσια ἔσοδα εἰς 3 περίπου χιλιάδας ἑκατομμυρίων, ἐν οἷς μέγα ποσὸν προέρχεται ἐκ δημοσίων κτημάτων καὶ νομημάτων, ἐπὶ 38 ἑκατομμυρίων κατοίκων ἀναλογοῦσι πρὸς 80 φρ. κατὰ κεφαλήν, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν τὰ ἐξ 90 ἑκατομμυρίων ὡς ἔγγιστα δημόσια ἔσοδα ἐπὶ 2 περίπου ἑκατομμυρίων κατοίκων ἀναλογοῦσι πρὸς 45 δραχ. κατὰ κεφαλήν. Ἡ ἀναλογία ὅμως αὕτη εἶναι ἐκ βάσεως ἐσφαλμένη. Τοιαύτην ἀναλογίαν ἠδύνατό τις ν’ ἀποδεχθῇ, ἐὰν εὑρίσκετο εἰς παρῳχημένους αἰῶνας, καθ’ οὓς ἴσχυεν ἔτι ὁ κεφαλικὸς φόρος· ἀλλὰ νῦν, ὅτε ἡ φορολογία πλήττει κυρίως τὸ εἰσόδημα, ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν πρὸ παντὸς τὴν ἐθνικὴν πρόσοδον μιᾶς χώρας, ὅπως ἀνεύρωμεν τὸν φορολογικὸν ὅρον τῆς συγκρίσεως πρὸς ἄλλην χώραν. Ἐπὶ τῇ βάσει δὲ ταύτῃ δυνάμεθα νὰ συναγάγωμεν καὶ τὰ μόνα ἀσφαλῆ συμπεράσματα περὶ τοῦ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀπόρου λαοῦ. Τί δὲ ἀποδεικνύεται οὕτω; Ἡ ἐτησία ἐθνικὴ πρόσοδος τῆς Γαλλίας, ἀνερχομένη κατὰ τοὺς μετριωτάτους ὑπολογισμοὺς εἰς 30 χιλιάδας ἑκατομμυρίων, ἀναλογεῖ, ἐπὶ 38 ἑκατομμυρίων κατοίκων, πρὸς 820 φράγκα κατὰ κεφαλήν· ἐνῷ τοὐναντίον ἡ ἐτησία ἐθνικὴ τῆς Ἑλλάδος πρόσοδος, ὑπολογιζομένη κατ’ ἀνώτατον ὅρον εἰς 600 ἑκατομμύρια, ἐπὶ 2 ἑκατομμυρίων κατοίκων ἀναλογεῖ πρὸς 300 δραχμὰς κατὰ κεφαλήν. Τίς εἶναι τώρα σχετικῶς εὐπορώτερος, κύριε Πρωθυπουργέ, ὁ Ἕλλην ἢ ὁ Γάλλος, ὁ ἔχων τριπλάσιον σχεδὸν εἰσόδημα ἐκείνου; Θέλετε δὲ νὰ ἴδητε πόσον ἐπιβαρύνεται ὁ εἷς καὶ πόσον ὁ ἄλλος λαὸς ὑπὸ τοῦ Δημοσίου; Ἐν Γαλλίᾳ τὰ ἐκ 3 χιλιάδων ἑκατομμυρίων δημόσια ἔσοδα τῆς ἐθνικῆς προσόδου ἐκ 30 χιλιάδων ἑκατομμυρίων ἀναλογοῦσι πρὸς 10%, ἐν Ἑλλάδι δὲ τὰ ἐξ 90 περίπου ἑκατομμυρίων δημόσια ἔσοδα τῆς ἐθνικῆς προσόδου 600 ἑκατομμυρίων ἀναλογοῦσι πρὸς 15%. Ἐν ἄλλαις λέξεσιν, ἐνῷ ὁ Γάλλος, ἔχων ἐτήσιον εἰσόδημα κατ’ ἄτομον ἐξ 820 φράγκων, ὑποβάλλεται εἰς φορολογικὸν βάρος, συμπεριλαμβανομένων εἰς αὐτὸ καὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, πρὸς 10%, ὁ Ἕλλην, ἔχων ἐτήσιον εἰσόδημα κατ’ ἄτομον ἐκ 300 δραχ., ὑποβάλλεται, ἄνευ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, εἰς φορολογικὸν βάρος πρὸς 15%, ἤτοι ὁ ἀπορώτερος Ἕλλην φορολογεῖται κατὰ 50% περισσότερον τοῦ εὐπορωτέρου Γάλλου Τέλος ὁ Ἕλλην ἔχει καὶ ἑτέραν φορολογίαν, ἄγνωστον ἐν Γαλλίᾳ, τὴν φορολογίαν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καθ’ ἣν τὰ πλεῖστα τῶν εἰδῶν τῆς καταναλώσεώς του, ὡς μέγα μέρος τῆς τροφῆς του, ὁ φωτισμὸς καὶ ὁ ἱματισμός του, ἐπιβαρύνονται ἐπὶ πλέον μὲ 40%, τὴν διαφορὰν τοῦ συναλλάγματος καὶ τοῦ χρυσοῦ... Καὶ ἔχετε τὴν ἀφέλειαν μεθ’ ὅλα ταῦτα, κύριε Πρωθυπουργέ, νὰ συγκρίνητε τὸν Ἕλληνα πρὸς τὸν Γάλλον, καὶ νὰ εὑρίσκητε ἐκεῖνον εὐπορώτερον, καὶ ἐλαφρότερον φορολογούμενον τούτου! Καὶ ἔχετε τὸ θάῤῥος, μεθ’ ὅλα ταῦτα, νὰ ἐπιβάλλητε εἰς τὸν Ἕλληνα καὶ τὸν ἀδικώτατον καὶ ἐπαχθέστατον πάντων τῶν φόρων δι’ αὐτόν, τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη! Καὶ νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποβληθῇ αὐτὸς καὶ εἰς ταῦτα; Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θεωρεῖ τὸν φόρον τοῦτον ἀνάξιον λόγου, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του ἀνέφερεν, ὅτι εἷς μαθητὴς ἑλληνικοῦ σχολείου ἔχει νὰ πληρώσῃ 2 δραχμὰς καὶ 30/00 κατὰ μῆνα ἐκπαιδευτικὰ τέλη, καὶ εἶναι ταῦτα πολλά; Ἀλλ’ ἐὰν ὁ μαθητὴς τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου εἶχεν ἰδίαν περιουσίαν καὶ ἴδιον εἰσόδημα ἐξ αὐτῆς καὶ κατέβαλλε τῷ ὄντι κατὰ μῆνα τὰς 2 καὶ 30, δὲν θὰ ἦσαν αὗται πολλαί. Τὰ τέλη ὅμως δὲν καταβάλλει ὁ μαθητής, ἀλλ’ ὁ πατήρ του, καὶ δὴ οὐχὶ κατὰ μῆνα, ἀλλὰ καθ’ ἑξάμηνον. Ἕκαστος δὲ πατὴρ δὲν ἔχει ἓν μόνον τέκνον, ἀλλὰ πλείονα, καὶ τρία καὶ πέντε καὶ ἑπτά, ἅτινα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μαθητεύωσι πάντα εἰς τὸ ἑλληνικὸν σχολεῖον. Τὸ πιθανώτερον εἶναι νὰ ἔχῃ αὐτὸς κατὰ μέσον ὅρον 3–4 τέκνα, θέλων δὲ νὰ ἐκπαιδεύσῃ αὐτὰ ὅλα, ὀφείλει νὰ πληρώσῃ δι’ ἓν ἕκαστον αὐτῶν ἐκπαιδευτικὰ τέλη: 5 δραχμὰς δι’ ἀπολυτήριον δημοτικοῦ σχολείου, 105 δι’ ἐγγραφὰς, καὶ 25 δι’ ἐνδεικτικὰ προαγωγῆς καὶ ἀπολυτήριον ἑλληνικοῦ σχολείου, 260 δραχμὰς δι’ ἐγγραφὴν καὶ 55 δι’ ἐνδεικτικὰ προαγωγῆς καὶ ἀπολυτήριον Γυμνασίου, καὶ τέλος 1200 δραχμὰς περίπου διὰ τὸ Πανεπιστήμιον, ἕως οὗ τύχῃ πτυχίου, ἤτοι τὸ ὅλον 1750 δραχμάς· καὶ ἐπὶ τῶν τεσσάρων τέκνων θὰ καταβάλῃ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐκπαιδευτικὰ τέλη ἀνερχόμενα εἰς 7,000 δραχμάς. Πόσοι ὅμως ἐν Ἑλλάδι εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὑποστῶσι τοιαύτην φορολογίαν; Πόσοι δύνανται νὰ ἐκπαιδεύσωσι καὶ δύο μόνον τέκνα, καταβάλλοντες τέλη ἐκπαιδευτικὰ ἐκ 2500 δραχμῶν; Πόσοι δύνανται καὶ κατ’ ἔτος νὰ τελῶσιν εἰς τὸ Δημόσιον 500–600 δραχμάς, ὅταν ἔχωσι καὶ δύο μόνον υἱοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου; Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, εἶπεν, ὅτι τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη εἶναι κυρίως ἀπαγορευτικὰ διὰ τοὺς πένητας καὶ ἐργάτας μόνον. Ἐγὼ ὅμως προσθέτω, ὅτι οὔτε οἱ γεωργοί, οὔτε οἱ ποιμένες, οὔτε οἱ μικροὶ ἰδιοκτῆται, οὔτε οἱ ὑπάλληλοι, οὔτε οἱ ἀξιωματικοί, οὔτε οἱ μικρέμποροι, οὔτε ἡ μεσαία τῶν ἀστῶν τάξις θὰ ἀντεῖχεν εἰς τοιαύτην φορολογίαν. Διότι τίς οἰκογενειάρχης, ἔχων 3 καὶ 4 χιλιάδων δραχμῶν εἰσόδημα, θὰ ἠδύνατο, ἐν τῷ μέσῳ τῆς νῦν ὑπερτιμήσεως πάντων τῶν πρὸς τὸ ζῆν ἀναγκαίων, ἥτις ὀφείλεται εἰς τὸ ὑπέρογκον τῶν φόρων καὶ τῶν δασμῶν καὶ εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν συντήρησιν τῆς οἰκογενείας του καὶ νὰ πληρόνῃ ὡς ἐκ περισσοῦ 500–600 δραχμὰς κατ’ ἔτος εἰς ἐκπαιδευτικὰ τέλη; Δὲν εἶναι λοιπὸν καὶ δι’ αὐτοὺς ὅλους ἀπαγορευτικὰ τὰ τέλη ταῦτα; Καὶ ἠξεύρετε εἰς πόσους ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν ἀνέρχονται αὐτοί; Ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου τὰ ἀποτελέσματα τῆς προτελευταίας ἀπογραφῆς ἐν Ἑλλάδι· κατ’ αὐτὰ δέ, θὰ ἐδυσκολεύοντο νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὰ ῥηθέντα ἐκπαιδευτικὰ τέλη αἱ ἑξῆς κατηγορίαι, καὶ ὧν τὸ εἰσόδημα θὰ ὑπερέβαινε τὰς 3–4 χιλιάδας δραχμῶν:

Θὰ ὑπελείπονται αἱ ἑξῆς εὐπορώτεραι κατηγορίαι, ὧν τὸ ἐτήσιον εἰσόδημα θὰ ὑπερέβαινε τὰς 4.000 δραχμῶν:

Μόλις ἄρα τὰ δεκαπέντε ἑκατοστὰ τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν θὰ ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν ἐπαχθῆ φορολογίαν τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Ἀλλὰ καὶ πόσοι ἐξ αὐτῶν δὲν θὰ προετίμων ν’ ἀποστείλωσι τὰ τέκνα των εἰς ἰδιωτικὰ ἐκπαιδευτήρια, ἢ καὶ εἰς τὴν Ἑσπερίαν Εὐρώπην, πρὸς ἐκπαίδευσίν των; Πόσοι δὲν πράττουσι τοῦτο καὶ νῦν; Παρὰ τίνων δὲ τότε θὰ εἰσεπράττετε, κύριε Πρωθυπουργέ, τὰς 1,600,000 δραχ., ὧν τόσον ἀπόλυτον ἀνάγκην ἔχετε, ἵνα καλύψητε τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους; Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴς ὑπελόγισε τὴν ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν πρόσοδον εἰς 800 περίπου χιλιάδας δραχμῶν. Ἐγὼ καὶ τοῦτο τὸ ποσὸν εὑρίσκω ὑπερβολικόν. Ἀλλὰ δεδόσθω πρὸς στιγμήν, ὅτι κατορθοῦται τῷ ὄντι ἡ εἴσπραξις αὐτοῦ· ἐρωτῶ δὲ, τὸ ἐντεῦθεν κέρδος θ’ ἀντεσήκονε τὰς ζημίας, αἵτινες θὰ ἐπήρχοντο οὕτως ἄλλοθεν; Ἐν πρώτοις, Κύριοι, φόβος εἶναι, μὴ ἐπέλθῃ καταπληκτικὴ μείωσις εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ μαθητῶν τῶν Γυμνασίων καὶ Ἑλληνικῶν σχολείων, οἵτινες εἰσάγουσι νῦν ἱκανὰ ποσὰ εἰς χρυσόν. Ἐὰν κατὰ 500 μειωθῇ ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν, ὑπολογίσωμεν δὲ τὴν μηνιαίαν αὐτῶν δαπάνην ἐν Ἑλλάδι πρὸς 200 χρυσᾶ φράγκα...

§156ΛΑΜΠΡΟΣ. Πρὸς 200 χρυσᾶ φράγκα τὸν μῆνα;

§157ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τοὺς εὐπορωτέρους ἐξ αὐτῶν, οἵτινες διὰ τοῦτο ἴσως θὰ προτιμήσωσι ν’ ἀπέλθωσιν εἰς ἄλλα Πανεπιστήμια καὶ ἐκπαιδευτήρια τῆς Ἑσπερίας, ἔνθα ταχύτερον καὶ τελειότερον θὰ καταρτίζωνται ἢ ἐν Ἑλλάδι... Ἐὰν, λέγω, τὴν μηνιαίαν αὐτῶν δαπάνην ὑπολογίσωμεν πρὸς 200 χρυσᾶ φράγκα, ἔχομεν διὰ τοὺς 10 μῆνας τοῦ ἔτους, καθ’ οὓς αὐτοὶ διατρίβουσι συνήθως ἐνταῦθα, 1,000,000 χρυσῶν φράγκων, τὰ ὁποῖα θ’ ἀπολέσῃ ὁ τόπος, ἀπέναντι τῶν 800,000 δραχ. εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰς ὁποίας δυνατὸν νὰ εἰσπράξῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, καθ’ ὃν χρόνον ἔχομεν τόσην ἀνάγκην χρυσοῦ. Ἀλλὰ πλὴν τῆς ζημίας ταύτης ἔχομεν νὰ ὑποστῶμεν καὶ ἄλλην τινὰ, πολὺ χειροτέραν. Ἐγὼ, Κύριοι, ὁμολογῶ ἀπροκαλύπτως, ὅτι, προκειμένου νὰ μείνῃ τὸ Πανεπιστήμιον ὡς ἔχει, θὰ προετίμων τὴν κατάργησιν αὐτοῦ ἐπί τινα ἔτη. Τὸ Πανεπιστήμιον προτίθεται κυρίως δύο τινὰς σκοπούς· ἔνθεν μὲν τὴν προαγωγὴν τῆς ἐπιστήμης, ἔνθεν δὲ τὴν μόρφωσιν ἐπιστημόνων δυναμένων νὰ πληρώσωσι τὰς ἐπιστημονικὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας. Ὑπὸ τὴν πρώτην ἔποψιν, τὸ ἡμέτερον Πανεπιστήμιον δυστυχῶς οὐ μόνον δὲν συντελεῖ τὸ παράπαν εἰς τὴν προαγωγὴν τῆς ἐπιστήμης, ἀλλὰ καὶ ἀδυνατεῖ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ νὰ παρακολουθήσῃ τὰς ἀλλαχοῦ γιγνομένας προόδους ἐν αὐτῇ. Ὑπὸ τὴν δευτέραν ἔποψιν ἔχει μορφώσει ἤδη αὐτὸ ἱκανὸν ἀριθμὸν ἐπιστημόνων, δυναμένων ἐπὶ πολλὰ ἔτη νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰς ἐπιστημονικὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας, οἷον καθηγητῶν, ἰατρῶν, δικηγόρων κλπ. Καὶ ἐὰν δὲ παρίστατο ἐν τῷ μέλλοντι ἀνάγκη τις ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην, τὴν ἀνάγκην ταύτην δύνανται νὰ πληρώσωσι κάλλιστα νέοι, διακρινόμενοι κατὰ τὰς γυμνασιακὰς σπουδάς των καὶ ἀποστελλόμενοι εἶτα ὡς ὑπότροφοι εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ἢ καὶ ἄλλοι δι’ ἰδίων ἐξόδων σπουδάζοντες ἐν τοῖς Πανεπιστημίοις τῆς Γερμανίας καὶ Γαλλίας. Μήπως καὶ σήμερον δὲν σπουδάζωσιν ἐν αὐτοῖς ἑκατοντάδες Ἑλλήνων φοιτητῶν; Εἷς μόνος λόγος ἠδύνατο νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ Πανεπιστημίου ἡμῶν, μεθ’ ὅλας τὰς ἐλλείψεις καὶ ἀτελείας του. Ὁ λόγος οὗτος εἶναι, ὅτι εἰς τοῦτο φοιτῶσι νέοι Ἕλληνες ἐκ τῶν δούλων ἐπαρχιῶν, οἵτινες, ἀναστρεφόμενοι ἐπὶ ἔτη ἐν ἡμῖν καὶ ἀναῤῥιπίζοντες ὁπωσδήποτε τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα, ἐπανακάμπτουσιν εἰς τὰ ἴδια, ὡς σκαπανεῖς τοῦ Ἑλληνισμοῦ, διαδίδοντες καὶ ἐξαπλοῦντες αὐτὸν μέχρι τῶν ἐσχατιῶν τῆς Ἀνατολῆς. Εἶναι αὕτη, ὡς παρατηρεῖτε, ἡ μόνη ἐναπολειπομένη πνευματικὴ ἐπικοινωνία μεταξὺ τῆς ἐλευθέρας καὶ δούλης Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἀφοῦ κατωρθώθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας, κύριε Πρωθυπουργέ, νὰ διακοπῇ πᾶσα ἄλλη ἐπικοινωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν δούλων ἀδελφῶν, ἡ διὰ τοῦ ταχυδρομείου καὶ ἡ διὰ τῶν ἑλληνικῶν ἐφημερίδων, ἐξ ὧν οὐδεμία πλέον εἰσάγεται εἰς τὴν γειτονικὴν χώραν, θέλετε τώρα νὰ διακόψητε καὶ τὴν μόνην ταύτην ἐναπολειπομένην πνευματικὴν ἐπικοινωνίαν μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἀδελφῶν μας, ἐξαναγκάζοντες τὰ τέκνα αὐτῶν διὰ τῶν βαρέων ἐκπαιδευτικῶν τελῶν σας νὰ μὴ φοιτῶσι πλέον εἰς τὸ Πανεπιστήμιον καὶ τὰ σχολεῖα τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος; Πλὴν καίριον τραῦμα θὰ ὑποστῇ οὕτως ἡ πρωτεύουσα ἡμῶν, αἱ Ἀθῆναι. Δυνατὸν, Κύριοι, οἱ πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν νὰ μὴ ἤμεθα κάτοικοι ἐνταῦθα· ἀλλὰ πρὸς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ Κράτους, ἥτις εἶναι ἡ κεφαλή, οὕτως εἰπεῖν, τῆς Ἑλλάδος ὁλοκλήρου, ὀφείλομεν πάντες νὰ ἐπιδεικνύωμεν ἰδιαιτέραν στοργὴν, καὶ νὰ συντελῶμεν εἰς τὴν προκοπὴν καὶ πρόοδον αὐτῆς. Καὶ ὅμως διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου μέλλει νὰ στερηθῇ αὕτη ποσοῦ ἀνερχομένου ἐτησίως εἰς ἑκατομμύρια. Δὲν εἶναι μόνον τὸ 1,000,000 χρυσῶν φράγκων τῶν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς φοιτητῶν καὶ μαθητῶν, οὗ αὐτὴ κατὰ πρῶτον καὶ κύριον λόγον θὰ ἐστερεῖτο· ἔχει νὰ ὑποστῇ καὶ ἄλλας ἀπωλείας ἐκ τῆς καθυστερήσεως πλείστων ὅσων φοιτητῶν καὶ μαθητῶν ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους. Εἰς 4,000 περίπου ἀνήρχοντο αὐτοὶ μέχρι τοῦδε. Μετὰ τὴν ἐπικειμένην ὅμως κατάργησιν τοῦ Διδασκαλείου τῶν Ἀθηνῶν καὶ μετὰ τὴν ἐπιβολὴν τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν εἰς 2,000 περίπου. Ἐκ τῶν ὑπολοίπων 2,000, ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἕκαστος τῶν φοιτητῶν τούτων ἐδαπάνα κατὰ μέσον ὅρον 100 δραχμὰς κατὰ μῆνα, θὰ ὑφίστατο ζημίαν ἡ πόλις τῶν Ἀθηνῶν τουλάχιστον 2 ἑκατομμυρίων δραχμῶν ἐτησίως. Καὶ τί κακὸν σᾶς ἔκαμε, κ. Πρωθυπουργέ, ἡ πόλις αὕτη, ὥστε νὰ ζητῆτε νὰ τιμωρήσητε νῦν αὐτὴν οὕτως ἀπηνῶς; Δὲν ἔδειξεν αὐτὴ τόσον ἐνθουσιασμὸν ὑπὲρ ὑμῶν κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς; δὲν ἀπέστειλεν εἰς τὴν Βουλὴν ἀντιπροσώπους της πάντας σχεδὸν τοὺς ὀπαδούς σας; Τί κακὸν σᾶς ἔκαμε καὶ ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ὃν θέλετε νὰ ὑποβάλητε νῦν εἰς τὴν ἀδικωτάτην καὶ ἐπαχθεστάτην τῶν φορολογιῶν, καθ’ ἣν θ’ ἀναγκασθῇ αὐτὸς, ἢ νὰ στερηθῇ τοῦ ἐπιουσίου τοῦ ἄρτου, ἢ ν’ ἀφήσῃ τὰ τέκνα του ἀμαθῆ καὶ ἀπαίδευτα; Εἶναι αὐτὴ καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν ὀφειλομένη ἀμοιβὴ διὰ τὴν ἀφοσίωσιν, ἣν ἐπέδειξε πρὸς ὑμᾶς τὴν 3 Μαΐου, ἐξαποστείλας ὑμᾶς ἐνταῦθα μὲ τόσῳ καταπληκτικὴν πλειονοψηφίαν; Πολλὰ ἀπετολμήσατε μέχρι τοῦδε κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ πολλὰ σᾶς συνεχώρησεν οὗτος. Τώρα θέτετε αὐτὸν πρὸ τοῦ διλήμματος, ἢ νὰ λιμοκτονήσῃ, ἢ νὰ ἴδῃ τὰ τέκνα του καταδικαζόμενα εἰς ἀποκτήνωσιν. Ἀλλὰ τοῦτο βεβαίως οὐδέποτε θὰ σᾶς συγχωρήσῃ! (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὰ ἀκροατήρια). Κύριοι, θέατρον δὲν θὰ τὸ κάμωμεν ἐδῶ!... Κύριοι Βουλευταὶ, δυνάμει τοῦ Κανονισμοῦ, ζητῶ τὴν ἄδειαν νὰ κενώσω τὰ ἀκροατήρια.

§159ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Μάλιστα, μάλιστα. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ θόρυβος παρατεταμένος).

§160ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε...

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ... Ζητῶ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, δυνάμει τοῦ Κανονισμοῦ, νὰ κενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν προτείνω, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Θόρυβος).

§162ΕΥΤΑΞΙΑΣ....

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὸν φρούραρχον τῆς Βουλῆς). Νὰ βγάλετε ὅλους ἔξω ἀπὸ τὰ θεωρεῖα! (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§164ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Θόρυβος).

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, μὴ ἐπιθυμεῖτε νὰ ἐπαναληφθῶσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐλάμβανον ἄλλοτε χώραν. Ἡ Βουλὴ δὲν ἠμπορεῖ νὰ μετατραπῇ εἰς θέατρον, διὰ νὰ χειροκροτῶσιν αὐτοὶ οἱ κύριοι (δεικνύει τὰ ἀκροατήρια). Ἂν τὸ πρῶτον αὐτὸ ἀτάκτημα δὲν τιμωρηθῇ, θέλει ἐπαναληφθῆ αὔριον καὶ μεθαύριον, καὶ ἡ Βουλὴ θέλει μεταβληθῆ εἰς θέατρον.

§166ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ....

§167ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐπιμείνητε εἰς τὴν ἰδέαν σας.

§168ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Ἡ Βουλὴ δὲν θὰ γείνῃ θέατρον.

§169ΣΤΑΗΣ. Νὰ μὴ κενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια. (Θόρυβος καὶ φωναί).

§170ΡΟΥΚΗΣ (πρὸς τὸν Στάην). Ἔξω καὶ σύ! ἔξω!

§171ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς παρακαλοῦμεν νὰ κενώσητε τὰ ἀκροατήρια, διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἡσυχία. Δὲν δύναται ἡ Βουλὴ νὰ μεταβληθῇ εἰς θέατρον. Πρέπει νὰ παύσωσιν αἱ σκηναὶ αὐταὶ τοῦ παρελθόντος. (Θόρυβος καὶ φωναὶ πανταχόθεν).

§172ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, περιττὸν, ὅταν ἔχωμεν τὴν ἐξουσίαν, νὰ ἐπιδεικνύωμεν τοιοῦτον πόθον πρὸς τὴν τάξιν. Ἀλλὰ, κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ ἔλαβον σημείωσιν δι’ αὐτὴν τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἐκάμετε, ὅτι δὲν θέλετε ἐπιτρέψει πλέον οὔτε ἐπιδοκιμασίας οὔτε ἀποδοκιμασίας, ἔλαβον σημείωσιν, ὅτι, ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐτελείωσε τὸν λόγον του, ἐξεῤῥάγη ἡ Βουλὴ καὶ τὰ ἀκροατήρια εἰς χειροκροτήματα, καὶ δὲν ἐξετελέσατε τότε τὰς διαταγὰς, τὰς ὁποίας σήμερον θέλετε νὰ ἐκτελέσητε. Ἔπρεπε λοιπὸν τότε νὰ ἐπιτιμήσητε τὴν Βουλὴν, νὰ ἐπιτιμήσητε τὰ ἀκροατήρια, διὰ νὰ ἔχητε σήμερον τὸ δικαίωμα, ἔπειτα ἀπὸ μίαν συζήτησιν τόσῳ δριμεῖαν, νὰ κενώσητε τὰ ἀκροατήρια· διότι εὑρέθησαν δέκα νέοι ἔχοντες τὸ παράπονον αὐτό. (Κενοῦνται ἐν τῷ μεταξὺ τὰ ἀκροατήρια).

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτὰ, σᾶς ἀπαντῶ, διότι εἶναι προσωπικὸν τὸ ζήτημα. Τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, κύριε Μεσσηνέζη, δὲν τὸν ἐχειροκρότησαν τὰ ἀκροατήρια, τὸν ἐχειροκρότησεν ἡ Βουλὴ ὁλόκληρος, καὶ ἐγὼ δὲν ἠδυνάμην νὰ βγάλω τοὺς Βουλευτὰς ἔξω.

§174ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ τὰ ἀκροατήρια καὶ ἡ Βουλή. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἐπιτρέπεται νὰ κάμνῃ ἐπιδείξεις. (Γέλωτες ἐκ τῆς δεξιᾶς). Βέβαια! Μάθετε τὸν Κανονισμὸν οὔτε οἱ Βουλευταὶ δὲν δύνανται νὰ κάμνουν αὐτά.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ Βουλευταὶ ἁπανταχοῦ χαίρουν τὸ δικαίωμα.

§176ΛΑΜΠΡΟΣ. Εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ ἴδιον ἐκάματε καὶ ὑμεῖς, κύριε Μεσσηνέζη. Ἤμουν παιδὶ καὶ τὸ ἐνθυμοῦμαι.

§177ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὅ,τι ἔκαμα ἦτο δίκαιον.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἐγὼ εἶχον τὴν εὐχαρίστησιν νὰ δεχθῶ συγχαρητήρια ἀπὸ διαπρεπὲς μέλος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διὰ τὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν τηρῶ. Κατὰ συνέπειαν δὲν ἐννοῶ νὰ ἐπιτρέψω νὰ ἐπαναληφθῶσιν αἱ σκηναὶ τοῦ παρελθόντος. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου.

§179Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρὶν ἢ ἀπαντήσω εἰς τινα μέρη τοῦ λόγου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὀφείλω νὰ ἀπευθύνω παρατήρησιν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς καὶ εἰς τινας τῶν κυρίων Βουλευτῶν τῆς δεξιᾶς πτέρυγος. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν, ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα, ζητουμένη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, νὰ στέργῃ, ἵνα ὁ κ. Πρόεδρος διατάσσῃ νὰ κενοῦνται τὰ ἀκροατήρια. Περὶ τούτου οὐδεμία ὑπάρχει ἀντίῤῥησις· νομίζω δ’ ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκλήθη καὶ ἀπεφήνατο δι’ ἀναστάσεως, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος ἐξετέλεσε τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος, δικαιολογῶν πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν πρότασίν του, δὲν περιωρίσθη νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὴν συναίνεσιν αὐτῆς, ὅπως ἐνασκήσῃ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ὁ Κανονισμὸς ἀνέθηκεν εἰς αὐτὸν, ἀλλὰ ἐποιήσατο χρῆσιν καὶ φράσεων, αἱ ὁποῖαι ἀπετέλουν μομφὴν κατὰ παρελθουσῶν Βουλῶν καὶ κατὰ παρελθουσῶν πλειοψηφιῶν. Τοῦτο δὲ ἐπανέλαβον καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν κυρίων Βουλευτῶν τῆς πλειοψηφίας. Ἀπευθύνω δὲ τὴν παρατήρησιν εἰς τὴν πλειοψηφίαν διὰ τὴν παροῦσαν πλειοψηφίαν καὶ διὰ πάσας τὰς πλειοψηφίας. Ἡ πλειοψηφία ἔχει δικαίωμα νὰ κανονίζῃ τὰ κατὰ τὸ παρὸν, δὲν ἔχει ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ παρελθόντος, καὶ νὰ μέμφηται αὐτοῦ. Ἡ πλειοψηφία ἔχει δικαίωμα καὶ ἐξουσίαν, ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ χορηγουμένην αὐτῇ, νὰ κανονίζῃ τὰ τῆς τάξεως τῆς συνεδριάσεως, καὶ νὰ ἐκφέρῃ οἱασδήποτε ἐγκρίνῃ ἀποφάσεις ἐπὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα προβάλλονται εἰς αὐτήν. Ἐνδέχεται νὰ μὴ ἔχωμεν ἡμεῖς τοιαύτην γνώμην, οἵαν ἡ πλειοψηφία ἔχει, πολλάκις οὐδὲ ἀντιτάσσομεν εἰς τὴν πλειοψηφίαν τὴν γνώμην ἡμῶν, γνωρίζοντες ὅτι αὕτη δὲν θέλει εἰσακουσθῆ· ἀλλ’ ἡ πλειοψηφία δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπικρίνῃ, καὶ μάλιστα νὰ μέμφηται ἐκείνων, οἵτινες, ἀποτελοῦντες ἄλλοτε τὴν πλειοψηφίαν, ἔκριναν ἄλλως, καὶ οὐχὶ ὡς κρίνει ἡ νῦν πλειοψηφία. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὸ νομοσχέδιον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἀνέγνω, φαίνεται, τὴν νομοθεσίαν, ἡ ὁποία ἐκανόνιζε τὰ τῆς διαλύσεως τῶν Μονῶν. Ἐὰν ἀνεγίνωσκε ταύτην, δὲν ἤθελε περιπέσει εἰς τὴν πλάνην, εἰς ἣν περιέπεσεν, ἰσχυρισθεὶς πρὸ μικροῦ, ὅτι τὸ Κράτος δὲν ἐχρεώστει, εἰμὴ νὰ δαπανήσῃ διὰ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὴν ἐκπαίδευσιν ὅσα ἔλαβεν ἐκ τῆς περιουσίας τῶν διαλυθεισῶν 412 Μονῶν, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐδαπάνησε διὰ τὴν παιδείαν οὐ μόνον ὅσα ἔλαβεν, ἀλλὰ καὶ πλείω αὐτῶν, ὡς ἂν ἔχῃ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσῃ ταῦτα, τὰ περιπλέον δαπανηθέντα. Ἐν τοῖς Κράτεσιν αἱ Κυβερνήσεις εἰσπράττουσι τοὺς φόρους, διὰ νὰ ἐκπληρῶσι τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν· ἑπομένως νὰ δαπανῶσιν ἐξ αὐτῶν διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους, διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικόν, καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην, ἀλλ’ ὀφείλουσι νὰ δαπανῶσιν ἐξ αὐτῶν καὶ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν πολιτῶν. Ἑπομένως ἡ περιουσία, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἐκ τῆς διαλύσεως τῶν Μονῶν, ἦτο τυχηρὸν ἀπόκτημα, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, ὡς ἐπικουρίαν διὰ τὰς ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς παιδείας δαπάνας. Διὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἐδαπάνησεν ἐκ τῶν γενικῶν φόρων ὀλιγώτερα ὅσων ἤθελε δαπανήσει ἐὰν αἱ Μοναὶ δὲν ἤθελον διαλυθῆ καὶ ἡ περιουσία αὐτῶν δὲν ἤθελε περιέλθει εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Καὶ δὲν ἐδόθη ἡ περιουσία τῶν διαλυθεισῶν Μονῶν διὰ τὰς ἀνάγκας μόνον τῆς Ἐκκλησίας, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀλλ’ ἐδόθη καὶ διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι αἱ δαπάναι καὶ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐπεβάρυνον τὰς Μονὰς πρὸ τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ βασιλείου, τῶν ὁποίων ἡ περιουσία ἀπετελεῖτο ἐξ ἀφιερωμάτων τῶν εὐσεβῶν, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον προσενεχθέντων. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐσχηματίσθη βασίλειον, τὰ βάρη ταῦτα ὤφειλε νὰ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις, προσηνέχθη δ’ εἰς αὐτὴν ἡ περιουσία τῶν διαλυθεισῶν Μονῶν, ἵνα διαθέσῃ αὐτὴν ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι ὑπὲρ αὐτῶν εἶχε προορισθῆ ὑπὸ τῶν ἀφιερωσάντων αὐτὴν εἰς τὰς Μονάς. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐπήρκεσεν εἰς τὰ καθήκοντα αὑτῆς διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν; Ὅσα περὶ τούτου εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἔδειξαν, ὅτι αὐτὸς σκέπτεται μᾶλλον ὡς τραπεζίτης, καὶ οὐχὶ ὡς Πρωθυπουργός. Ἠρεύνησε, πόσα ἡ Κυβέρνησις εἰσέπραξεν ἐκ τῆς περιουσίας τῶν Μονῶν, πόσα ἐδαπάνησε διὰ τὴν Ἐκκλησίαν, διότι ἠγνόει, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ καθῆκον νὰ δαπανήσῃ ἐκ τῆς περιουσίας ταύτης, καὶ εὗρεν, ὅτι ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν Ἐκκλησίαν περισσότερα τῶν διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν εἰσπραχθέντων ἀπὸ τὴν περιουσίαν τῶν Μονῶν, παρεστάθη δὲ καὶ ὡς ἀπαιτητὴς τοῦ ποσοῦ τούτου, τοῦ περὶ πλέον δαπανηθέντος. Ὡσαύτως ὑπελόγισε, πόσα θέλει εἰσπράξει ἐκ τῶν τελῶν τοῦ χαρτοσήμου, τὰ ὁποῖα ζητεῖ διὰ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου νὰ ἐπιβληθῶσι, καὶ εὗρεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξ αὐτῶν θέλει εἰσπράξει ἓν ἑκατομμύριον καὶ 600 χιλιάδας δραχμῶν· ὑπελόγισε πόσα τὸ δημόσιον ταμεῖον δαπανᾷ διὰ τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, τήν τε ἀνωτάτην καὶ τὴν μέσην, καὶ εὗρεν ὅτι δαπανᾷ περισσότερα ὅσων θέλει εἰσπράξει ἐκ τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος τελῶν, καὶ παρέστη ὡς ζημιούμενος, διότι θέλει δαπανήσει πλειότερα τῶν εἰσπραχθησομένων. Ἀλλ’ οὕτω σκέπτονται οἱ διοικοῦντες καταστήματα παντοπωλείων ἢ ἐμπορίου εἰδῶν βιομηχανίας, ἢ τραπεζικὰ, οὐχὶ δὲ αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες ὀφείλουσι νὰ δαπανῶσι, διὰ νὰ ἐκπληρώσωσιν ὅσα ὡς Κυβερνήσεις ἔχουσι καθήκοντα, καὶ διὰ νὰ δαπανῶσι κατὰ τὰς ἀνάγκας ταύτας, εἰσπράττουσιν ὅσους οἱ νόμοι ἐπέβαλον φόρους. Ἂν τὰ ἐκ τῶν φόρων εἰσπραχθέντα δὲν ἐπήρκεσαν εἰς τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας ὀφείλουσι νὰ πραγματοποιῶσιν αἱ Κυβερνήσεις πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων των, πταίουσιν αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες κακῶς ὑπελόγισαν εἴτε τὰ ἔσοδα εἴτε τὰ ἔξοδα, οὗ ἕνεκα εὑρέθησαν ἐν ἐλλείμματι. Ποῖαι δ’ εἰσὶν αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες παρ’ ἡμῖν ἔπταισαν; Θέλει τοῦτο ἀποδειχθῆ προσεχῶς, ὅτε θέλει δηλωθῆ, ὅτι μία πρὸ πάντων Κυβέρνησις εἶναι ἡ κυρίως δημιουργήσασα τὰ ἐλλείμματα, περὶ ὧν ἐλάλησεν ὁ Πρωθυπουργὸς, ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ὀκτὼ ἔτη ἐκυβέρνησε τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἥτις ἕνεκα τούτου κατέστησεν ἑαυτὴν ἀνίκανον νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ὑποχρεώσεις αὑτῆς. Καὶ ὡμίλει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τοῦ ποσοῦ τῶν 8 ἑκατομμυρίων, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνέρχονται τὰ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου προκαταβληθέντα, ὅπως τὸ Κράτος προσέλθῃ ἐπίκουρον εἰς τοὺς δήμους, τοὺς ὁποίους βαρύνουσιν αἱ δαπάναι τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ζωηρῶς παρίστα τὴν ζημίαν, ἣν τὸ δημόσιον ταμεῖον ὑπέχει, μὴ ἔχον ἐλπίδας νὰ ἀποζημιωθῇ διὰ τὸ ποσὸν τοῦτο ἀπὸ τοὺς δήμους. Ἡ Κυβέρνησις κατέβαλεν ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου τὰ 8 ἑκατομμύρια, διότι τὰ ἔσοδα τῶν δήμων δὲν ἐπήρκουν εἰς τὰς δαπάνας τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ δὲν ἐπήρκουν τὰ ἔσοδα τῶν δήμων, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι οἱ δῆμοι παρ’ ἡμῖν εἰσι τὸ πλεῖστον ἄποροι. Καὶ αἱ προκαταβολαὶ τῶν 8 ἑκατομμυρίων κατεβλήθησαν ἀπὸ τοῦ 1856 ἕως τὸ 1890, ἤτοι κατὰ τὴν διάρκειαν τριάκοντα τεσσάρων ἐτῶν. Μέχρι τοῦ 1856 οἱ δημοδιδάσκαλοι δὲν ἐπληρόνοντο τακτικῶς τοὺς μισθοὺς αὑτῶν, διότι οἱ δῆμοι δὲν εἶχον χρήματα, ἵνα πληρόνωσιν αὐτούς· κατὰ τὸ 1856 ὅμως, ὁ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἐπρότεινε τὸν νόμον, δι’ οὗ ἐπεβλήθη ἡ ὑποχρέωσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ προκαταβάλῃ τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων, ἐπὶ ἀποδόσει τῶν προκαταβληθέντων ἐκ τῶν δημοτικῶν ἐσόδων· ἀλλὰ τῶν δήμων τὰ ἔσοδα ἀπὸ τοῦ 1856 μέχρι τοῦ 1890 δὲν ἐπήρκουν καὶ εἰς τὰ ἄλλα ἔξοδα τῆς διοικήσεως αὑτῶν καὶ εἰς τὴν ἀπόδοσιν τῶν προκαταβληθέντων ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, ἀνῆλθον δ’ οὕτω τὰ κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν εἰρημένων ἐτῶν καθυστερήσαντα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον εἰς 8 ἑκατομμύρια. Ἀλλ’ ἂν διαιρεθῇ τὸ ποσὸν τοῦτο διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐτῶν, συνάγεται, ὅτι ἡ ἐτησία δαπάνη τοῦ Δημοσίου διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καθ’ ἕκαστον τῶν 34 ἐτῶν ἀνέρχεται εἰς 235,893, ὅσα ἔμειναν κατ’ ἔτος ὀφειλόμενα ὑπὸ τῶν δήμων. Καὶ ὄντως, κατὰ τοὺς δημοσιευθέντας ὑπολογισμοὺς, ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν κατὰ τὸ 1882 δραχ. 371,347.72, κατὰ δὲ τὸ 1884 ἐδαπανήθησαν δραχμαὶ 616,894.31, διότι τὸ Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προΐστατο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, συνέστησε κατὰ τὸ 1883 54 νέα δημοτικὰ σχολεῖα ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τοῦ Κράτους, πλὴν 15 νέων ὡσαύτως δημοτικῶν σχολείων, τὰ ὁποῖα συνέστησεν ἐν ταῖς Θεσσαλικαῖς ἐπαρχίαις· προέβη δὲ καὶ εἰς τὰς συστάσεις πολλῶν πλήρων δημοτικῶν σχολείων, ὑπολαμβάνων ἴσως, ὅτι ὑπῆρχον τόσοι δημοδιδάσκαλοι, ὅσοι ἀπῃτοῦντο διὰ τὴν σύστασιν αὐτῶν, ἢ πιθανώτερον πλανῶν τοὺς πολίτας τῶν μερῶν ἐκείνων, διότι ἐγνώριζεν, ὅτι δὲν ὑπῆρχον διδάσκαλοι, ἵνα συστήσῃ πράγματι τὰ διὰ τῶν ὑπουργικῶν διαταγῶν συνιστάμενα πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα ἐξ ἑπτὰ τάξεων. Καὶ οὕτως ἀνεβίβασε τὸν προϋπολογισμὸν τῆς διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν δαπάνης τοῦ Δημοσίου κατὰ τὸ 1884 εἰς δραχμὰς 795,936, ἐξ ὧν ἐδαπανήθησαν ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου δραχμαὶ 616,894.31, ἤτοι ἐδαπάνησε κατὰ τὸ 1884 δραχμὰς 215,536.59 πλέον ὅσων εἶχον δαπανηθῆ ὑπ’ αὐτοῦ τούτου κατὰ τὸ 1882. Ἀφοῦ δὲ, διαχειριζόμενος τὴν δημοσίαν διοίκησιν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, διῴκησε τὰ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, οὐχὶ βελτιώσας τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ πλανήσας τὴν χώραν, ὡς πλανῶσι τὰ νήπια δι’ ἀθυρμάτων, καὶ αὐξήσας ἐν ἑνὶ μόνῳ ἔτει τὰς διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν ταύτην δαπάνας τοῦ Δημοσίου κατὰ δύω καὶ ἡμίσειαν ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν, παρεπονεῖτο πρὸ μικροῦ, ὅτι οἱ δῆμοι δὲν δύνανται νὰ ἀποδώσωσιν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον τὰ ὑπ’ αὐτοῦ προκαταβληθέντα 8 ἑκατομμύρια, ὡς ἂν ἠρώτησαν τοὺς δήμους, ὅτε συνίστων τὰ σχολεῖα, ἂν ὑπῆρχον ἐν τοῖς δημοτικοῖς ταμείοις ἀρκοῦντα ποσὰ, ἵνα καταβάλλωσι τὰ ἔξοδα. Αἱ Κυβερνήσεις εἶχον καθῆκον νὰ ὀργανώσωσι πλήρη δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ὤφειλον νὰ μὴ φεισθῶσι χρημάτων, καὶ ἂν ὑπέθετον ὅτι οἱ δῆμοι δὲν ἤθελον δυνηθῆ νὰ ἀποδώσωσι τὰ προκαταβαλλόμενα, διότι ὤφειλον νὰ προνοήσωσι περὶ τῆς ἠθικῆς καὶ πνευματικῆς ἀναπτύξεως τοῦ λαοῦ, ἀφοῦ πρὸ ἡμίσεως αἰῶνος λειτουργεῖ παρ’ ἡμῖν ἡ καθολικὴ ψηφοφορία, πρὸ δεκαετίας δὲ σχεδὸν ἐγένετο ἀποδεκτὴ καὶ ἡ γενικὴ στρατολογία. Πῶς προσδοκᾶτε νὰ ἔχητε στρατὸν ἄρτιον, ὅταν δὲν ἔχητε δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν; Πῶς ἐπιθυμεῖτε νὰ ἔχητε ἐκλογεῖς εὐσυνειδήτους, ὅταν οὗτοι δὲν ἔμαθον, ποῖα ἔχουσι καθήκοντα πρὸς τὴν Πολιτείαν; Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ φείδωνται χρημάτων αἱ Κυβερνήσεις, διὰ νὰ ὀργανώσωσιν ἀρτίαν καὶ ἐγκαταστήσωσι πανταχοῦ δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, παρ’ ἡμῖν δὲ δὲν ἐφείδοντο χρημάτων αἱ Κυβερνήσεις τῶν τελευταίων ἐτῶν, διὰ νὰ πλανῶσι τοὺς πολίτας, ὅτι τάχα συνιστῶσι χάριν τῆς ἐκπαιδεύσεως αὐτῶν δημοτικὰ σχολεῖα. Τὸ δημόσιον ταμεῖον πληρόνει καὶ χρεωστεῖ νὰ πληρώνῃ περισσότερα ὅσων ὑπολογίζει ὅτι θέλει εἰσπράξει ἐκ τῶν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιβαλλομένων τελῶν, καὶ διὰ τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα καὶ διὰ τὰ Γυμνάσια καὶ διὰ τὸ Πανεπιστήμιον. Κατὰ τὸ τελευταῖον ἔτος ἐπηνέγκαμεν ἡμεῖς κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892 πολλὰς ἐλαττώσεις ἐξόδων. Ἐπηνέγκαμεν ἐλάττωσιν εἰς τὰς δαπάνας τοῦ Πανεπιστημίου κατὰ 48,000 δραχμῶν, διότι ἀπὸ 403,232, εἰς ὅσας προσδιώρισεν αὐτὰς ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1890, περιωρίσαμεν αὐτὰς κατὰ τὸ 1892 εἰς 355,230, ἀλλ’ ἐπετύχομεν τούτου, διότι οἱ διαχειριζόμενοι τὴν πανεπιστημιακὴν περιουσίαν, ἐπὶ ταῖς παραστάσεσιν ἡμῶν, ἔστερξαν νὰ ἀναλάβωσί τινας τῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου κατέβαλλε τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ὡσαύτως καὶ τὴν διὰ τὰ Γυμνάσια δαπάνην ἠλαττώσαμεν κατὰ δρ. 6,160, περιορίσαντες τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ποσὰ, καὶ τὰς διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις δαπάνας ἠλαττώσαμεν κατὰ 128,900 δραχμὰς, παραιτηθέντες τῆς πολιτικῆς κερδοσκοπίας, ἣν οἱ προκάτοχοι ἡμῶν μετήρχοντο ἐν τῷ διορισμῷ τῶν βοηθῶν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, καὶ λαβόντες τελεσφόρα μέτρα, δι’ ὧν ὁ διορισμὸς τῶν βοηθῶν θέλει καταστῆ χρήσιμος οὐχὶ εἰς τὸ κόμμα, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Περὶ τῆς δημοτικῆς ὅμως ἐκπαιδεύσεως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει γνώμην, βεβαίως διάφορον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἔχω ἐγώ, ἀλλὰ καὶ βεβαίως ἰδιόῤῥυθμον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅταν ἀνεκοίνου εἰς τὴν Βουλὴν τὰς μελέτας αὑτοῦ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην Διδασκαλείων, ἀλλὰ Ὑποδιδασκαλείων, διότι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην δημοδιδασκάλων ἀλλὰ γραμματοδιδασκάλων. Τὴν γνώμην ταύτην οὐ μόνον ἀποκρούω, ἀλλὰ καὶ ἀποδοκιμάζω πάσῃ δυνάμει, διότι ἀποκρούω τὸ σύστημα τῶν γραμματοδιδασκαλείων, οἷον εἶχεν ἐγκαταστήσει αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸ τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1890. Διὰ τῶν γραμματοδιδασκάλων ἐκείνων ἐδιδάσκετο εἰς τὸν λαὸν ἡ τέχνη τοῦ γράφειν καὶ τοῦ ἀναγινώσκειν, τὸ πολὺ δὲ καὶ αἱ τέσσαρες πράξεις τῆς ἀριθμητικῆς, ἀλλ’ ἐδιδάσκοντο ταῦτα διὰ χυδαίου ἐμπειρισμοῦ, ἱκανοῦ νὰ στρεβλώσῃ τὴν ἀρτιωτέραν διάνοιαν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς ἀνήγγειλε μάλιστα, ὅτι θέλει καταργήσει καὶ τὰ Διδασκαλεῖα, ὡς ἂν μὴ εἴχομεν πλέον ἀνάγκην νὰ διαμορφώσωμεν δημοδιδασκάλους, καὶ ὅτι θέλει συστήσῃ ἓν μόνον τοιοῦτον ἐν Κορίνθῳ. Ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ μέτρου τούτου παραλύει τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀφοῦ, κατὰ τὰς σοφὰς ἐν Εὐρώπῃ γνώμας, κατὰ 250 ἢ 300 χιλιάδας κατοίκων πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἓν Διδασκαλεῖον. Ἀφοῦ ὁ πληθυσμὸς τοῦ Κράτους ὑπερβαίνει τὰ 2 ἑκατομμύρια ψυχῶν, ἔπρεπεν ἑπτὰ νὰ συστήσωμεν Διδασκαλεῖα ἐν Ἑλλάδι, καὶ οὐχὶ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων τεσσάρων νὰ καταργήσωμεν τὰ τρία. Ἐν τῇ Πρωσσίᾳ ὑπάρχουσιν 115 Διδασκαλεῖα, διότι ὑπελόγισαν ἀνὰ ἓν κατὰ 224 χιλιάδας ψυχῶν. Ἐν Βαυαρίᾳ ἐσύστησαν 15 Διδασκαλεῖα, διότι ὑπελόγισαν ἀνὰ ἓν κατὰ 336 χιλιάδας ψυχῶν. Ἐν Σαξωνίᾳ ὑπάρχουσι 16 Διδασκαλεῖα, ἤτοι ἀνὰ ἓν κατὰ 172 μόνον χιλιάδας ψυχῶν. Ἐν Βυρτεμβέργῃ 6 Διδασκαλεῖα, ἀνὰ ἓν κατὰ 313 χιλιάδας ψυχῶν. Ἐν Βάδῃ 5, ἤτοι ἀνὰ ἓν κατὰ 301 χιλιάδας. Ἐν Μεκλεμβούργῳ δύο Διδασκαλεῖα, ἤτοι κατὰ 276 χιλιάδας ἑκάτερον. Ἐν Ὀλδεμβούργῳ δύο ὡσαύτως Διδασκαλεῖα, ἤτοι κατὰ 159 χιλιάδας ψυχῶν ἑκάτερον. Ἐν Ἀνχάλτῃ δύο, κατὰ 106 χιλιάδας ψυχῶν ἕν. Ἐν Θουριγγίᾳ 8, ἤτοι κατὰ 148.000 ψυχῶν ἕν. Ἐν Βρουνσβίκῃ δύο, ἤτοι κατὰ 186 χιλιάδας ψυχῶν ἑκάτερον. Ἐν Αὐστρίᾳ 68 Διδασκαλεῖα, ἤτοι κατὰ 570 χιλιάδας ψυχῶν ἕν. Καὶ ἐν Ἑλλάδι εἴχομεν 4 Διδασκαλεῖα, κατὰ 525 χιλιάδας ψυχῶν ἕκαστον, καὶ νῦν περιορίζομεν αὐτὰ εἰς ἕν, μοναδικὸν ἕν, κατὰ 2,100,000 ψυχῶν. Καὶ αἱ περὶ δημοδιδασκαλίας γνῶμαι, αἵτινες προέκυψαν καὶ ἐκράτησαν ἐν Εὐρώπῃ ἀπὸ τοῦ Γαλλογερμανικοῦ πολέμου, πάντα ταῦτα ἐῤῥίφθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς τὴν θάλασσαν, χάρις εἰς τὴν οἰκονομικὴν καὶ δανειστικὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, ἥτις καὶ ἡμᾶς ἴσως θέλει ῥίψει εἰς τὴν θάλασσαν! Τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα δὲν ἀνήκουσιν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, διότι ὁ νομοθέτης, ὅστις συνέταξε τὸν περὶ ἑλληνικῶν σχολείων καὶ Γυμνασίων νόμον, ὡδηγήθη ἀπὸ τὰς ξένας νομοθεσίας, αἵτινες ἐστηρίζοντο ἐπὶ τῶν περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως πρὸ τοῦ 1890 ἐπικρατουσῶν ἀρχῶν. Ἀλλ’ ἔκτοτε αἱ περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως γνῶμαι ῥιζηδὸν μετεβλήθησαν πανταχοῦ, ἐν μεγάλῳ δὲ Κράτει ἠδυνήθησαν νὰ καταπολεμήσωσι καὶ νὰ κατασυντρίψωσι προλήψεις κοινωνικὰς καὶ θρησκευτικάς, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον, καὶ νὰ καταστήσωσιν ἀπὸ τῆς 16 Ἰουνίου 1881 πλῆρες σύστημα δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐπὶ τῶν τελειοτέρων βάσεων καθιδρυθέν, καὶ νὰ ἀνακηρύξωσι τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ λαοῦ δωρεάν, καθορίσαντες πλήρη gratuité, ἐνῷ ἡμεῖς εἴχομεν αὐτὴν ἀπὸ τοῦ 1885 ἀπηλλαγμένην πάσης εἰσφορᾶς καὶ παντὸς τέλους, προσπαθοῦμεν δὲ κατὰ τὸ 1892 νὰ νομοθετήσωμεν βάρη ἐπ’ αὐτῆς. Τί ἄλλο πράττομεν, ἐπιβάλλοντες τέλη χαρτοσήμου ἐπὶ τῶν ἀπολυτηρίων τῶν δημοτικῶν σχολείων, δι’ ὧν γίγνονται δεκτοὶ ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς οἱ ἀπὸ τῶν δημοτικῶν ἀπολυόμενοι, ἐνῷ ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς δὲν διδάσκονται, εἰμὴ γνώσεις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὗρε τρόπον νὰ ἐξευτελίσῃ τὰ ἐπιβαλλόμενα τέλη. Ἐπὶ τῶν ἐγγραφῶν ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις διὰ τοῦ νομοσχεδίου προσδιορίζονται ταῦτα εἰς 40 δραχμάς. Τὰς 40 δραχμὰς ὑπελόγισε κατὰ μῆνα εἰς δραχμὰς 3 καὶ 30 λεπτά, καὶ ἠρώτα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸ μικροῦ: «τί σημαίνουσι τρεῖς δραχμαὶ καὶ τριάκοντα λεπτὰ κατὰ μῆνα;» Ἡ μέθοδος δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ εὐρύτερον. Δύναται νὰ εὕρῃ, ὅτι αἱ 3 δραχμαὶ καὶ 30 λεπτὰ κατὰ μῆνα ἀναλογοῦσιν εἰς ἕνδεκα λεπτὰ καθ’ ἡμέραν, καὶ δύναται νὰ μᾶς ἐπιτιμήσῃ, διότι ἰσχυριζόμεθα, ὅτι καταθλίβει τοὺς ἐκπαιδευομένους, ἐνῷ μόνον ἕνδεκα λεπτὰ τὴν ἡμέραν ὑποχρεοῦνται νὰ πληρώνωσιν ὅσοι ἐγγράφονται ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις! Τὴν δωρεὰν ἐκπαίδευσιν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, ἣν πλήρη κατέστησεν ἐν Γαλλίᾳ ἡ Δημοκρατία διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1881, συνεβούλευεν ὁ Ταλλεϋρὰνδ, ἀπὸ τῶν χρόνων ἐκείνων, ὁ τοσοῦτον γνωσθεὶς διὰ τὰ φρονήματα καὶ τὸν πολιτικὸν χαρακτῆρά του. Ἀπὸ τοῦ Ταλλεϋράνδου δὲ μέχρι τῆς Δημοκρατίας πάντες ἀνεκήρυσσον τὴν gratuité. Καὶ ἡμεῖς ἐν κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι ζητοῦμεν νὰ μειώσωμεν τὴν νενομοθετημένην ἤδη καὶ παρ’ ἡμῖν gratuité, περιορίζοντες τὸν ἐπιούσιον ἄρτον, τὸν ὁποῖον οἱ πολῖται ἔχουσι δικαίωμα νὰ λαμβάνωσιν, ἐὰν ἦναι πολῖται ἐλευθέρου Κράτους. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐπισκοπῶν τὰ ἐλλείμματα τοῦ παρελθόντος, καὶ κατορθώνων νὰ λησμονῇ ἑαυτὸν ἐν πάσαις ταῖς ἐπιδείξεσιν, ἐζήτησε πρὸ μικροῦ νὰ σατυρίσῃ τὴν Ἀντιπολίτευσιν τοῦ παρελθόντος, καὶ τὰς λαθροχειρίας κατὰ τὴν σύνταξιν τῶν προϋπολογισμῶν του νὰ παραστήσῃ ὡς ἀρετὰς τῆς διαχειρίσεως αὑτοῦ. Ἐπανειλημμένως εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐμέμφθη αὐτοῦ, διότι ἄφινε δι’ οἰκονομιῶν πιστώσεις ἀδιαθέτους, καὶ ἐπανειλημμένως διεψεύσαμεν τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτοῦ τοῦτον ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ἀποδείξαντες, ὅτι ἐμέμφθημεν οὐχὶ οἰκονομιῶν αὐτοῦ, ὁποίας οὐδέποτε διέπραξεν, ἀλλὰ λαθροχειριῶν αὐτοῦ, δι’ ὧν προσεπάθει νὰ πλανήσῃ τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει ἀκατάβλητον θάῤῥος, καὶ ἀφοῦ πολλάκις διεψεύσθησαν οἱ ἰσχυρισμοὶ αὐτοῦ, καὶ σήμερον ἐπανέλαβεν αὖθις αὐτούς. Κατὰ τὸ θάῤῥος τοῦτο διαφέρει ἀπὸ πάντας τοὺς προκατόχους του, ἐλπίζω δὲ νὰ μὴ ὁμοιάσῃ κατὰ τοῦτο πρὸς αὐτὸν καὶ οὐδεὶς τῶν διαδόχων του. Μὲ τοὺς πίνακας ἀνὰ χεῖρας, μὲ τὰς καταστάσεις τοῦ Λογιστηρίου ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν διεχειρίσθη τὸ δάνειον συμφώνως πρὸς τοὺς ὅρους τοῦ νόμου, δι’ οὗ ἐπετράπη ἡ συνομολόγησις αὐτοῦ. Μὲ τοὺς πίνακας ἀνὰ χεῖρας καὶ μὲ τὰς ἐπισήμους καταστάσεις ἀποδεικνύεται, ὅτι οἱ διάδοχοι αὐτοῦ δὲν παρέλαβον παρ’ αὐτοῦ τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα αὐτὸς ἀναφέρει, ὅτι παρέδωκεν εἰς αὐτούς. Αὐτὸς μετά τινας μῆνας ἐπαναλαμβάνει ταῦτα, τὰ ὁποῖα ὑμεῖς ἀνῃρέσατε. Καὶ ἀναιρεῖτε αὖθις αὐτὰ, ἀλλ’ αὐτὸς μετὰ ἓν ἔτος ἐπαναλαμβάνει τὰ αὐτά. Προχθὲς ἀνεγίνωσκον ἔν τινι ἐφημερίδι, ὅτι κατά τινα προηγηθεῖσαν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς ἔλεγε πρὸς τὸν κ. Καραπάνον, ὡς Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν τῆς 14 Ὀκτωβρίου 1890, ὅτι εἶχεν ἀφήσει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἡμῶν ὁ κ. Τρικούπης 50 ἑκατομμύρια χρυσοῦ, καὶ ἀγνοῶ πόσα ἀργύρου...

§180ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ ἔχει γραμμένον εἰς τὸν προϋπολογισμόν.

§181ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εὐτυχῶς θέλει γείνῃ προσεχῶς ἡ γενικὴ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ θέλει τότε μάθει ἡ Βουλὴ, πόσα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχεν ἀφήσει κατὰ τὴν 14 Ὀκτωβρίου τοῦ 1890 χρήματα εἰς ἡμᾶς τοὺς διαδόχους του, καὶ θέλει προσέτι οὐ μόνον τοῦτο μάθει, ἀλλὰ καὶ πόσας ὑποχρεώσεις, ληγούσας κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, ἀφῆκεν εἰς τοὺς διαδόχους αὐτοῦ νὰ ἐκτελέσωσιν, ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἂν ἐκεῖνοι δὲν ἐξετέλουν, ἤθελε προσαφθῆ ὄνειδος εἰς τὴν χώραν, καὶ ἤθελον ζημιωθῆ τὰ συμφέροντα αὐτῆς. Ἡμεῖς, ὡς Ἀντιπολίτευσις, δὲν ἠλέγχομεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη διὰ τὰς ἀδιαθέτους πιστώσεις, τὰς ὁποίας ἄφινεν. Ὅταν μένωσιν ὑπόλοιπα τῶν πιστώσεων μετὰ τὴν θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν, δι’ ἃς αἱ πιστώσεις ἐχορηγήθησαν, τοῦτο ἀποδεικνύει οἰκονομίαν τοῦ διαχειρισαμένου αὐτάς. Ἡ Βουλὴ ἐχορήγησε πίστωσιν 10,000 δραχμῶν διὰ τὴν πλήρωσιν ἀνάγκης τινὸς, καὶ κατωρθώθη νὰ πληρωθῇ ἡ ἀνάγκη διὰ δαπάνης μόνον 8,000 δραχμῶν, καὶ νὰ μείνῃ ὑπόλοιπον τῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 2,000. Ὁ διαχειρισθεὶς τὴν πίστωσιν ταύτην βεβαίως προσήνεγκεν ὑπηρεσίας εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, διότι καὶ τὴν ἀνάγκην τοῦ Κράτους ἐθεράπευσε, καὶ δισχιλίας δραχμὰς ᾠκονόμησεν ἐκ τοῦ ποσοῦ, ὅπερ εἶχεν ἐπιτραπῆ αὐτῷ νὰ δαπανήσῃ. Ἀλλὰ τοιοῦτόν τι ἠλέγξαμεν ἡμεῖς, ὡς Ἀντιπολίτευσις; Παντάπασιν. Ἠλέγξαμεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅστις ἐζήτει παρὰ τῆς Βουλῆς πίστωσιν 800,000 δραχμῶν, διὰ νὰ συγκαλέσῃ τὴν ἐφεδρείαν εἰς ἀσκήσεις, ἀλλὰ δὲν συνεκάλει τὴν ἐφεδρείαν, καὶ δὲν ἐδαπάνα οὐδὲ δραχμὴν, προσήρχετο δ’ ἔπειτα εἰς τὴν Βουλὴν, κομπάζων ὅτι κατώρθωσε νὰ οἰκονομήσῃ 800,000 δραχμῶν. Οὕτως ἄφινε πολλῶν ἑκατομμυρίων πιστώσεις ἀδιαθέτους, καὶ μᾶς παρίστα ἔπειτα, ὅτι δι’ οἰκονομιῶν ἠλάττωσε τὰ ἔξοδα κατὰ πολλὰ ἑκατομμύρια! Διὰ νὰ καλύψῃ ὀγκώδη ἐλλείμματα, τὰ ὁποῖα ἡ διοίκησις αὐτοῦ ἐδημιούργει, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀφήσῃ ὑπόλοιπα πιστώσεων, ἀλλὰ κατελίμπανεν ἀνάγκας τινὰς ἀθεραπεύτους, παρίστα δὲ τὰς πιστώσεις, τὰς ὁποίας εἶχε ζητήσει δι’ αὐτὰς, ὡς ὑπόλοιπα δι’ οἰκονομιῶν ἐπιτευχθέντα. Τοῦτο δὲν ἦτο οἰκονομία, καὶ διὰ τοῦτο ἐγέλασεν ὁ κ. Μεσσηνέζης. Ὁ κ. Μεσσηνέζης εἶναι λογικὸς ἄνθρωπος, οὐδ’ ἠδύνατο νὰ πλανηθῇ δι’ ὧν ὑμεῖς ἐλέγετε.

§182ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ ἐγέλασα, διότι κατὰ κόρον ἐπανέλαβεν ὁ Πρωθυπουργὸς, ὀνομάζων ὑμᾶς ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ζητήσας διὰ τοῦ μέσου τούτου νὰ μᾶς κεραυνοβολήσῃ, καὶ νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσωμεν τὴν γνώμην μας.

§183ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τοὺς ἡγέτας τῶν πλειονοψηφιῶν καὶ τοὺς ἡγέτας τῶν μειονοψηφιῶν δὲν διορίζει τις, οὐδ’ ἀρκεῖ ἡ ἐπιθυμία τινὸς νὰ ἀναβιβάσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν θέσιν ταύτην, οὐδ’ ὑπάρχει θέλησις ἱκανὴ νὰ δημιουργήσῃ. Δημιουργεῖ ἡ ἐκδήλωσις τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτο οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες πρέπει διὰ κυβερνήσεως σώφρονος, ὅταν ἦναι ἐν τῇ Κυβερνήσει, δι’ ἀντιπολιτεύσεως ἀγρύπνου καὶ συνετῆς, ὅταν ἦναι ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, πάντοτε δὲ ἁμιλλώμενοι νὰ ἀνευρίσκωσι καὶ συμβουλεύωσι τὰ λυσιτελῆ, νὰ προσπαθῶσι νὰ ἐμπνεύσωσιν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, τοῦ ὁποίου ἡ γνώμη καὶ ἡ θέλησις ἀναδεικνύει καὶ τῶν πλειοψηφιῶν καὶ τῶν μειοψηφιῶν τοὺς ἡγέτας. Πλανῶνται δ’ ὅσοι νομίζουσιν, εἴτε ὅτι ἐκληρονόμησαν ἐκ τῶν πατέρων αὐτῶν τὴν ἐμπιστοσύνην ταύτην τοῦ λαοῦ, ἢ ὅτι δύνανται αὐτοὶ νὰ ἀπονείμωσι ταύτην εἴτε εἰς ἑαυτοὺς, εἴτε εἰς ἄλλους. Τὴν πλάνην ταύτην αὐτῶν ἀποκαλύπτει πάντοτε εἰς αὐτοὺς ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἀλλ’ ὅ,τι ἰδίως μὲ ἐξέπληξεν ἦτο εὐστροφία τῆς διανοίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τῷ ὄντι ἀξία ἐκπλήξεως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὑρίσκει, ὅτι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ προεδρεύει ἡ ἰδέα τῆς βελτιώσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως· καὶ ἠναγκάσθη μὲν ἐπὶ τέλους νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι, τό γε νῦν ἔχον, ὁ σκοπὸς ὁ πρωτεύων εἶναι ἡ αὔξησις τῶν ἐσόδων, ὅπως καλυφθῶσι τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐπέμεινεν ὅμως λέγων, ὅτι τὴν ἐπιβολὴν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ἐπὶ τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως θεωρεῖ ὡς μέσον πρὸς συμπλήρωσιν καὶ βελτίωσιν τοῦ τρόπου τῆς διδασκαλίας. Καὶ ἄλλοτε, ὅτε ἀπετύγχανε τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη κατὰ τὸ 1884, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ ἐπιτυχία ὑπῆρχεν ἐν τῇ ἀποτυχίᾳ, καὶ ὅτε κατηγγέλλοντο στενοχωρίαι ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς, ἢ παραλυσία ἐν τῇ διοικήσει, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἄλλην ἐξύφαινε ῥῆσιν, τὴν ὁποίαν ἐθαύμαζον οἱ θαυμασταὶ αὐτοῦ, καὶ ἐπεκρότουν οἱ δημοσιογράφοι αὐτοῦ. Δὲν ἐνθυμεῖσθε τὴν ῥῆσιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ ζήσῃ, διότι πρέπει ἢ θέλει νὰ ζήσῃ; Φράσεις κεναὶ ἐννοίας καὶ ἄξιαι σατύρας, καὶ οὐχὶ θαυμασμοῦ. Ἐγὼ ἐρευνῶ, ποία εἶναι ἡ πραγματικὴ βελτίωσις, ἡ ὁποία ἐπέρχεται ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει διὰ τῆς ἐπιβολῆς τῶν τελῶν. Εἶναι ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν, βεβαίως· διότι ἡ ἀπορία τῶν γονέων θὰ παρακωλύσῃ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτῶν νὰ ἐκπαιδεύσωσι τὰ τέκνα των. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς χωρίζει τοὺς υἱοὺς ἀπὸ τὰς οἰκογενείας, ἵνα, ἐλέγχων τὰς παρεκτροπὰς τῶν νέων, περικαλύψῃ τὸ ἀλγεινὸν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν μέτρου αὐτοῦ. Ἀλλ’ οἱ υἱοὶ δὲν ἔχουσιν ἰδίαν περιουσίαν, ἐὰν δ’ ὑπάρχωσι μεταξὺ αὐτῶν παρεκτρεπόμενοι, καὶ διὰ τοῦτο ἐκτιθέμενοι εἰς δαπάνας ματαίας, οὗτοί εἰσιν ὀλίγοι. Πάντες ἐνθυμεῖσθε τὰς παρεκτροπὰς τοῦ νεανικοῦ βίου, ἀλλ’ αὗται δὲν δύνανται νὰ δικαιολογήσωσι τὴν διὰ τῆς ἐπιβολῆς ἐκπαιδευτικῶν τελῶν κατάθλιψιν τῶν γονέων, οἵτινές εἰσιν οἱ πληρόνοντες διὰ νὰ ἐκπαιδεύσωσι τὰ τέκνα αὐτῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίζετο, ὅτι, ἐὰν ἐπιβάλλῃ τέλη εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀποκαθιστᾷ διὰ τῆς ἐπιβολῆς αὐτῶν τὴν ἰσότητα, διότι δὲν ἐπέβαλεν αὐτὰ εἰς τὰς πολυπληθεῖς τάξεις τοῦ λαοῦ, αἵτινες θέλουσιν ἀπολαμβάνει τῶν ἀγαθῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ τοῦτο ἀποτελεῖ ἐγκατάστασιν ἰσότητος; Τὴν ἰσότητα ταύτην μοὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ κατανοήσω, διότι ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀνευρίσκω ἐγκατάστασιν ἀνισότητος, καθιστώσης τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἧττον προσιτὴν εἴς τινας, προσιτὴν δὲ μόνον εἰς τοὺς εὐπόρους. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπανῆλθεν εἰς τὰς χρυσᾶς ἐκείνας ἡμέρας, κατὰ τὰς ὁποίας ἔβλεπεν ἑαυτὸν περικυκλούμενον ἀπὸ ἑκατομμύρια καὶ ἀπὸ περισσεύματα τῶν προϋπολογισμῶν, τοὺς ὁποίους συνέτασσε. Τότε συνήθως ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι θέλει ἔχει ὄχι μόνον ἰσοζύγιον, ἀλλὰ καὶ περίσσευμα. Καὶ παρήρχοντο τὰ ἔτη, καὶ προέκυπτον τὰ ἐλλείμματα, ἀντὶ τῶν περισσευμάτων, καὶ ἐχρησίμευον τὰ δάνεια διὰ νὰ ἐξοφλῶσι τὰ ἐλλείμματα, καὶ ἐπολλαπλασιάζοντο τὰ δάνεια, καὶ ἑπομένως τὰ ἐλλείμματα. Καὶ σήμερον ἐνεθυμήθη τὰ περισσεύματα, καὶ μᾶς ἔδωκε τὴν ἐλπίδα, ὅτι, ὅταν καὶ ἡμεῖς, ὡς ἐν Ἀγγλίᾳ, κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν περισσεύματα, θέλομεν τότε καὶ ἡμεῖς ἐξοφλήσει τὰ ἐλλείμματα σειρᾶς ἐτῶν, ὡς ἐξοφλοῦσιν αὐτὰ ἐν Ἀγγλίᾳ, καὶ τότε βεβαίως καὶ τὰ τέλη, τὰ ὁποῖα σήμερον ἐπιβάλλομεν, θέλουσι διατεθῆ πρὸς βελτίωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἡ ἡμέρα αὕτη θέλῃ εἶσθαι προσεχὴς, ἀλλ’ εὔχομαι, ὡς πολίτης Ἕλλην, νὰ ἦναι προσεχὴς, αἱ εὐχαί μου ὅμως εἰσὶν ἀσθενέστεραι τῶν δυσχερειῶν καὶ τῆς ἀμηχανίας, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε τὸ Κράτος· ἀλλὰ μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος δὲν γνωρίζω πότε θέλει ἔλθει, θέλομεν ὑφίστασθαι τὸ βάρος, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ τεθῇ σήμερον ἐπὶ τῆς ῥάχεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν υἱοὺς, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐπιθυμοῦσι νὰ ἐκπαιδεύσωσιν αὐτούς. Ἔχει ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν παραμυθίαν, ὅτι ἐν Ἑλλάδι ὁ λαὸς εἶναι ἰδιοκτήτης, ὅτι δὲν εἶναι ἀκτήμων καὶ ἄστεγος, ὡς πολλοὶ λαοὶ ἐν ἄλλαις χώραις, ἑπομένως ὁ λαὸς ὁ ἰδιοκτήτης, ὁ πολίτης ὁ ἰδιοκτήτης, δὲν ἔχει μόνον εὐκολίαν, ἵνα προσπορίζηται χρήματα, ὁσάκις ἔχῃ ἀνάγκην αὐτῶν, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὸ ἠθικὸν παράστημα. Ἀληθῶς τὸ ἠθικὸν παράστημα τὸ εἶχεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός· τὸ εἶχεν ὄχι μόνον διότι ἦτο ἰδιοκτήτης καὶ δὲν ἦτο παρίας, ἄστεγος καὶ ἀκτήμων, ἀλλὰ καὶ διότι εἶχεν ἱστορίαν, τὴν ἱστορίαν τῶν πατέρων αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι εἶχον μεταδώσει διὰ τοῦ βίου των τὸ παράστημα τοῦτο. Ἀλλ’ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐφαρμόζουσιν ἀπὸ δεκαετίας, ἐξησθένησε τὸ παράστημα τοῦτο, ἕκαστος δὲ νόμος ἐξ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ψηφίζομεν, καὶ ἐὰν δὲν προτείνηται καὶ ἐὰν δὲν ψηφίζηται μετὰ τοῦ σκοποῦ, ἐπιφέρει ὅμως ὡς βέβαιον ἀποτέλεσμα τὴν μείωσιν καὶ τὴν κατάπτωσιν τοῦ τοιούτου παραστήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Θέλουσι δὲ καταβάλει τὸ παράστημα τοῦτο καὶ ταπεινώσει τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ ὁ νόμος περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, καὶ οἱ ἄλλοι νόμοι, τοὺς ὁποίους κατὰ δεκάδας ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ τοῦ ἐνιαυτοῦ προβάλλετε εἰς τὴν Βουλὴν, ἐπιθυμήσαντες τώρα νὰ διαῤῥυθμίσητε τοὺς δεκάκις ἤδη διαῤῥυθμισθέντας παρ’ ὑμῶν αὐτῶν διαφόρους κλάδους τῆς δημοσίας διοικήσεως, θέλει δ’ ἀναντιῤῥήτως συντελέσει νὰ καταῤῥίψῃ τὸ παράστημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ αὐτὸς ὁ νόμος περὶ ἐπιβολῆς ἐκπαιδευτικῶν τελῶν.

§184ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀναβάλλομεν διὰ τὴν αὔριον, κύριε Πρόεδρε; Ἡ ὥρα παρῆλθε.

§185ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι! ὄχι!

§186Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχω ἀνάγκην, κύριοι Βουλευταὶ, νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ ὀλίγας λέξεις, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν ἔδωκα, καὶ τὴν ὁποίαν καλοῦμαι νὰ δώσω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Εὑρισκόμεθα, ὡς βλέπετε, ἀπέναντι γενικῆς κατακρίσεως ὅλων τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησε πρόσφορα πρὸς βελτίωσιν οὐ μόνον τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἀλλὰ καὶ τῶν διαφόρων τῆς διοικήσεως κλάδων, πρὸς τοὺς ὁποίους τὰ μέτρα ταῦτα ἀφορῶσιν· ἐν τῇ ἐξάψει δὲ τοῦ κομματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ, οἱ ῥήτορες τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν περιωρίσθησαν μόνον εἰς τὴν κατάκρισιν τῶν μέτρων αὐτῶν, ἀλλ’ οὐδ’ ἡμῶν ἐφείσθησαν, τῶν μελῶν τῆς πλειονοψηφίας, ὑπαινισσόμενοι μὲν ἐδῶ, διὰ τῶν φύλλων δὲ τῶν ἀντιπροσωπευόντων τὰς ἰδέας των, δημοσιεύοντες, ὅτι ἡμεῖς ἀπηρνήθημεν ἑαυτοὺς, ὅτι δὲν ἔχομεν ἰδίαν γνώμην, ἀλλ’ ὅτι ἑπόμεθα εἰς τὰς θελήσεις τῆς ἐκ τῆς πλειονοψηφίας προελθούσης Κυβερνήσεως. Εἶναι ἄπορον, ποίαν ἔννοιαν ἀποδίδουσιν εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν Βουλευτῶν, καὶ ποῖον ἐννοοῦσιν ἐστερημένον αὐτῆς· ἐκεῖνον, ὅστις μετὰ λόγου καὶ κρίσεως ἀποδέχεται πᾶν ὀρθὸν καὶ ὠφέλιμον, ἢ ἐκεῖνον, ὅστις ἄνευ λόγου καὶ ἄνευ κρίσεως, ἀλλ’ ἁπλῶς, λόγῳ κατακρίσεως, ἀποκρούει καὶ καταπολεμεῖ πᾶν μέτρον, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν εἶναι ὠφέλιμον, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν εἶναι συντελεστικὸν εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν κοινῶν; Ἂς μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ τοῖς παρατηρήσω, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη τῆς γενικῆς ἐναντιότητος δὲν ὁδηγεῖ ἀσφαλῶς πρὸς τὸν σκοπόν· ἀσφαλέστερον πρὸς τὸν σκοπὸν ἄγει ἡ πολιτικὴ τῶν πραγμάτων. Ποῖα δὲ εἶναι τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἔφερον καὶ ἔθεντο ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς, ὅπως δι’ αὐτῶν ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὰς παρούσας δυσχερείας; Ἀποδέχονται πάντες, ὅτι εἶναι ἀνάγκη οἰκονομιῶν καὶ θυσιῶν, καὶ ἐνῷ δὲν εὑρίσκουσιν εὔλογον νὰ ἀποκρούσωσιν ἐκ τοῦ φανεροῦ τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἀποκρούουσι παραδόξως ὅλα τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ ἱκανοποιηθῇ ἡ ἀνάγκη αὕτη. Τί ἐπιζητοῦσι λοιπόν; Τὸ χάος! Καὶ μέμφονται ἡμῶν, διότι δὲν ἔχομεν τὴν ἀγαθότητα νὰ τοὺς ἀκολουθήσωμεν εἰς τὴν ἐπιζήτησιν τοῦ χάους τούτου! Ἐγώ, Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὸν λόγον τῆς τοιαύτης πολιτικῆς, ἐκτὸς ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν διάπλασιν ἐκλογικῆς γνώμης. Εἶναι ἐλεύθεροι νὰ κρατῶσιν οἱανδήποτε θέλωσιν ἐκλογικὴν ὑστερινὴν, ἀλλὰ δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ κατακρίνωσιν ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἐννοοῦμεν νὰ ἐκπληρώσωμεν τὸ καθῆκόν μας. Εἶναι, κύριοι Βουλευταί, τῷ ὄντι ὀδυνηρὸν τὸ ἔργον ἡμῶν, ὀδυνηρὸν διότι εὑρέθημεν ἀπέναντι διλήμματος, τὸ ὁποῖον παρεσκεύασεν ἡ ἀπρονοησία τοῦ παρελθόντος· εὑρέθημεν ἀπέναντι χάσματος, τὸ ὁποῖον χαίνει, ἵνα περιλάβῃ τὸ πᾶν, εὑρέθημεν ἀπέναντι ἐλλείμματος τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον, διὰ νὰ συγκρατήσωμεν τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν ὑπερηφάνειαν, τὴν ἐθνικήν μας φιλοτιμίαν, τὴν ἐθνικήν μας ὕπαρξιν, πρέπει νὰ σπεύσωμεν τὸ ταχύτερον νὰ πληρώσωμεν. Τί ἐννοοῦσι νὰ πράξωμεν, οἱ κύριοι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Εἶναι, Κύριοι, παράδοξος ἡ πολιτικὴ αὐτῶν· διότι, ἀντὶ νὰ συνδράμωσι διὰ τῆς πείρας καὶ διὰ τῶν φώτων αὐτῶν εἰς τὴν ἐξεύρεσιν τῶν μέσων, ὅπως ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὰς δυσχερεῖς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς περικυκλοῦσιν, ἀντὶ νὰ συνδράμωσιν, ὅπως ἀποφύγωμεν τὸν κίνδυνον, ὅστις μᾶς ἀπειλεῖ, τοὐναντίον φαίνονται ὡς νὰ προσδοκῶσι κἄτι τι ἀπὸ τὸν κίνδυνον τοῦτον, καὶ ἀποκρούουσι πᾶσαν προσπάθειαν ἡμῶν, τείνουσαν εἰς τὴν ἀποσόβησιν τοῦ κινδύνου. Δὲν εἰσέρχομαι, Κύριοι, ποσῶς εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, διότι πολλὰ ἐλέχθησαν περὶ τούτου, πολλὰ ἐλέχθησαν περὶ αὐτῆς τῆς ἀντισυνταγματικότητος αὐτοῦ, διότι εἶχον τὴν ἀτυχίαν ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὑποβληθέντα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ θεωρηθῶσιν ὡς καταπατοῦντα τὸ Σύνταγμα, ὡς καταπατοῦντα καὶ καταστρέφοντα τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας καὶ τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ. Καὶ δὲν εὑρέθη ἓν ἐκ τῶν μέτρων τούτων νὰ μὴ ἦναι ἀντισυνταγματικόν! Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὴν θεωρίαν, κύριοι Βουλευταί, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον ἀνατρέπει ἄρδην, καθ’ ἃ εἶπον, τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ Συντάγματος. Τί λέγει τὸ ἄρθρον 16 τοῦ Συντάγματος, Κύριοι; Λέγει ὅτι ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Δὲν μᾶς λέγουσι, πῶς ἐννοοῦσι τὴν δαπάνην ταύτην τοῦ Κράτους ὑπὲρ τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως;

§187ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ πληρώσῃ ὁ κ. Τρικούπης.

§188ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πόθεν θὰ πορισθῇ τὸ Κράτος, Κύριοι, τὰ ἀναγκαῖα χρήματα διὰ τὴν δαπάνην ταύτην; Τὸ λέγει τὸ ἄρθρον 5 τοῦ Συντάγματος.

§189ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διατὶ πληρόνει τοὺς ἄλλους φόρος ὁ λαός;

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Εὐταξία, σεῖς ὡμιλήσατε ἐπὶ τόσην ὥραν καὶ δὲν σᾶς διέκοψε κανείς.

§191ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σεῖς ἔχετε ἴδιον τρόπον συλλογισμοῦ, καὶ ὁμιλεῖτε περὶ τῆς χρησιμότητος ἢ μὴ τοῦ νομοσχεδίου χωρὶς νὰ ὁμιλῆτε ποσῶς περὶ τῆς ἀνάγκης, ἡ ὁποία προεκάλεσεν τὸ νομοσχέδιον, καὶ δὲν σκέπτεσθε ποσῶς περὶ τῆς ἀναποδράστου, περὶ τῆς σιδηρᾶς ταύτης ἀνάγκης.

§192ΡΑΛΛΗΣ. Καθ’ ὑμᾶς, ὄχι καθ’ ἡμᾶς.

§193ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δι’ ὅλους.

§194ΡΑΛΛΗΣ. Καθ’ ἡμᾶς ὄχι.

§195ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ λέγει, Κύριοι, ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ Συντάγματος, ὅτι πάντες οἱ Ἕλληνες ἀδιακρίτως συνεισφέρουσιν εἰς τὰ βάρη τοῦ Κράτους.

§196ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναλόγως τῆς περιουσίας των.

§197ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἰς ὅλους τοὺς φόρους πρέπει νὰ τηρῆται ἡ ἀναλογία. Καὶ ἀπορῶ, Κύριοι, πῶς μόνον εἰς τὸν φόρον τοῦτον εὗρον τὴν ἔλλειψιν τῆς ἀναλογίας ταύτης, καὶ δὲν εὗρον αὐτὴν εἰς ὅλους τοὺς φόρους καὶ εἰς ὅλους τοὺς δασμοὺς καὶ εἰς ὅλα τὰ τέλη ἡμῶν; Ἡ ἀναλογία τῶν φόρων ἀποτελεῖ τὸ μέγα πρόβλημα τῆς δημοσιονομίας, τὸ ὁποῖον ἀκόμη δὲν ἐλύθη, καὶ ἴσως ἡ ἔλλειψις τῆς ἀναλογίας ταύτης εἶναι ἡ κυριωτέρα αἰτία, ἡ ὁποία καθιστᾷ τοὺς φόρους ἡμῶν δυσβαστάκτους. Θέλετε τὸ πρόβλημα αὐτὸ τῆς δημοσιονομίας νὰ τὸ λύσωμεν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ, προκειμένου περὶ τελῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως; Ἀκούονται κραυγαὶ συχνὰ ἐντεῦθεν, ὅταν πρόκηται περὶ τῆς δυσαναλογίας ταύτης τῶν φόρων, οἱ ὁποῖοι θίγουσι τοὺς κατοίκους τῶν πόλεων· δὲν ἤκουσα ὅμως ποτὲ κραυγὴν ἐντεῦθεν περὶ τῶν ἐπιβαλλομένων φόρων ἢ περὶ τῆς δυσαναλογίας, τῆς κακῆς ποιότητος τῶν φόρων, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλονται εἰς τοὺς χωρικούς· οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλονται εἰς τοὺς γεωργούς.

§198ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κατὰ τὸν κ. Τρικούπην, πρέπει νὰ πληρώνωσι, διότι εἶναι πλούσιοι.

§199ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σεῖς παίζετε, κύριε Εὐταξία, καὶ ἐγὼ ἐννοῶ νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου μὴ παίζων, καὶ ἐκθέτων τοὺς λόγους, οἵτινες καθιστῶσι τὴν ἀνάγκην ἀναπόδραστον, καὶ δι’ οὓς ὀφείλω νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου, σπουδάζων καὶ μὴ παίζων.

§200ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι οἱ χωρικοὶ εἶναι νοικοκυραῖοι· δὲν εἶπεν ὅτι εἶναι τραπεζῖται.

§201ΕΥΤΑΞΙΑΣ...

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Εὐταξία, πρέπει νὰ σᾶς ὀνομάσωμεν Ἀταξίαν! Αἰωνίως διακόπτετε!

§203ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἤκουσα, Κύριοι, νὰ φωνάζωσι καὶ διὰ τοὺς φόρους τῶν πτωχῶν γεωργῶν, τῶν πτωχῶν ποιμένων, τῶν πτωχῶν κτηματιῶν, τῶν πτωχῶν ἐργατικῶν, οἱ ὁποῖοι ὅλην τὴν ἡμέραν ἐργάζονται, διὰ νὰ κερδήσωσι καὶ τὸν ἄρτον αὐτῶν· καὶ τοὺς φόρους, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλονται ἐπ’ αὐτῶν. Θὰ ἔλθῃ ἡμέρα, καθ’ ἣν θὰ ἀκουσθῇ καὶ ὑπὲρ αὐτῶν φωνή, προερχομένη ἐξ ἐκείνων, οἵτινες εἰλικρινῶς πονοῦσι διὰ τὴν δυστυχίαν των.

§204Κ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Τοὺς κατεστρέψατε διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων καὶ ἐπὶ τοῦ σίτου.

§205ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. Τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων τὸν ἐβάλετε σεῖς.

§206ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πότε;

§207ΒΑΛΛΗΝΔΑΣ. Πρὸ πέντε μηνῶν. Τὸ ἐλησμονήσατε;

§208ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οὐδέποτε ἐπεβλήθη ὑφ’ ἡμῶν τοιοῦτος φόρος. Σᾶς διαψεύδουσι τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς.

§209ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρὸς ποῖον ἀποτείνεσθε, κύριε Εὐταξία;

§210ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος μὲ διέκοψεν.

§211ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ. Ἂν θέλητε νὰ συνομιλῆτε, τότε νὰ μὴ παραπονῆσθε, ὅταν ὁμιλῆτε σεῖς, καὶ σᾶς διακόπτουν. Κύριοι, ἡ περὶ ἀντισυνταγματικότητος τοῦ νομοσχεδίου θεωρία δὲν ἔχει κἀμμίαν ἀξίαν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχει ἀξίαν, εἶναι τὸ βάρος τὸ ἐπιτιθέμενον εἰς τοὺς σπουδαστάς, διότι πιθανὸν νὰ εὑρεθῶσί τινες ἐξ αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι νὰ μὴ δύνανται νὰ τὸ φέρωσιν. Ἀλλὰ, σᾶς παρακαλῶ, τίς πταίει, Κύριοι, ἂν τὸ Κράτος ἦναι ὑποχρεωμένον νὰ ἐπιβάλῃ θυσίας, ὡς αὗται, καὶ ὡς αἱ ἄλλαι, αἱ ὁποῖαι ὑπόκεινται εἰς τὴν ψῆφον ὑμῶν, καὶ τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν, ἐχαρακτήρισεν ὡς λίαν ἐπιβαρυντικάς; Τίς πταίει, ἂν τὸ Κράτος ἦναι ὑποχρεωμένον νὰ ἐπιζητήσῃ οἰκονομίας ἐν πολλοῖς σημείοις, ὡς τὸ τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας, ὡς τὸ τῶν ἐνόρκων, ὡς τόσα ἄλλα, τὰ ὁποῖα θίγουσι τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ;

§212ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καὶ τῶν ὁδοστατῶν.

§213Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πταίουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς πολιτικῆς αὑτῶν μᾶς ἐξώθησαν εἰς τὰς παρούσας δυσχερείας. Θὰ ἦτο καλὸν, Κύριοι, νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὸ μέσον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν. Ἐπρότειναν ἄλλο τοιοῦτον, ἧττον καταθλιπτικὸν διὰ τοὺς σπουδαστάς, ἀφίνοντες κατὰ μέρος τοὺς διθυράμβους ὑπὲρ τῆς παιδείας; Ἀλλὰ τί μᾶς συνεβούλευσεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής; Νὰ ἐκδιώξωμεν τοὺς ἀνικάνους ἐκ τῶν διδασκάλων, τοὺς ὁποίους μάλιστα, κατὰ συνυπολογισμὸν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Στάη, ἀνεβίβασεν εἰς τὰ ⅔ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ.

§214ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἄνευ συνυπολογισμοῦ. Κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τοῦ κ. Στάη.

§215Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔστω. Τί ὅμως μᾶς συνεβουλεύσατε; Νὰ ἐκδιώξωμεν τοὺς ἀνικάνους ἐκ τῶν διδασκάλων. Τί ἐννοεῖ ὅμως διὰ τούτου; ἐρωτῶ τὸν κ. Βουλευτήν. Ἐννοεῖ νὰ μὴ ἀντικατασταθῶσιν οὗτοι ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ποσῶς; Βεβαίως τοῦτο ἐννοεῖ· διότι ἄλλως, ποῦ ἔγκειται ἡ ἀνακούφισις τοῦ Δημοσίου ἐκ τῶν δαπανῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ τοὺς νέους διδασκάλους, τοὺς ἱκανοὺς, διὰ τῶν ὁποίων θ’ ἀντικαταστηθῶσιν οἱ ἀνίκανοι, εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ τοὺς πληρόνῃ; Ἀλλ’ οὕτω πως, Κύριοι, δὲν συμβουλεύουσιν ἄλλο ἢ νὰ κλεισθῶσι τὰ σχολεῖα. Καὶ τῷ ὄντι, ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἀρνεῖται νὰ χορηγήσῃ τὰ μέσα πρὸς συντήρησιν τῶν σχολείων, ψηφίζει ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς παιδείας, ὅπως καὶ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἀρνεῖται νὰ χορηγήσῃ τὰ μέσα τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἀποσόβησιν τοῦ οἰκονομικοῦ κινδύνου, τοῦ ἐπαπειλοῦντος ἡμᾶς, ψηφίζει ὑπὲρ τῆς καταστροφῆς πάσης ἐθνικῆς ἐλπίδος. Δὲν ἐπιτρέπεται ὅμως, Κύριοι, εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τοῦ ἔθνους, ὁ ὁποῖος ἐννοεῖ τὸ ὕψος τῶν καθηκόντων αὑτοῦ, νὰ δειλιᾷ ἀπέναντι τῆς ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων του τούτων, φοβούμενος μὴ προσκρούσῃ εἰς τὰς ἀδυναμίας τῶν ἐκλογέων. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ ἀντικρούσωμεν τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς περιστοιχίζουσι, καὶ διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς, Κύριοι, καὶ ἐψήφισα καὶ θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καθὼς καὶ ὑπὲρ ὅλων τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, ἐξ ὅσων προσδοκᾶται ἡ βελτίωσις τῶν κοινῶν, ἡ ἀνόρθωσις τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους καὶ ἡ ἀπαλλαγὴ αὐτοῦ ἀπὸ τὰς παρούσας δεινὰς δυσχερείας.

§216ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδόλως συμμερίζομαι, κύριοι Βουλευταί, τὰς ἰδέας καὶ γνώμας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἃς ἐπανέλαβε καὶ ὁ ἄρτι τοῦ βήματος κατελθὼν, περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ὀφείλουσι νὰ ἐκπληρῶσι τὰ βουλευτικὰ αὑτῶν καθήκοντα οἱ Βουλευταὶ, οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Δὲν φρονῶ ἐγὼ, ὅτι καθῆκον τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν εἶναι νὰ ἀνεύρωσιν ἐκεῖνοι καὶ νὰ ὑποδείξωσι τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἡ κρίσιμος κατάστασις, ἐν ᾗ διατελοῦμεν, δύναται νὰ θεραπευθῇ. Τὸ καθῆκον τοῦτο ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς μόνην τὴν Κυβέρνησιν. Αὐτὴ μόνη εἶναι εἰς θέσιν, ἐν ἐπιγνώσει τοῦ συνόλου τῆς καταστάσεως, ἐν τῇ συγκεντρώσει τῶν πληροφοριῶν, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἦναι χρήσιμοι, ἐν τῇ συνδρομῇ τῶν ἁρμοδίων προσώπων, τὰ ὁποῖα ἔχει ὑπὸ τὴν διάθεσιν αὐτῆς, αὐτή, λέγω, καὶ μόνη εἶναι ἡ ἔχουσα τὸ καθῆκον νὰ ὑποδείξῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων νομίζει, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν τῆς θέσεως, ἐν ᾗ διατελοῦμεν. Καθῆκον τῶν Βουλευτῶν οὐ μόνον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ πάντων τῶν Βουλευτῶν, εἶναι νὰ συζητῶσιν ἓν ἕκαστον τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ὑποβάλλει, ἂν ἦναι σύμφωνα πρὸς τοὺς θεσμούς, ἂν ἦναι ὠφέλιμα εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ εἰς τὸ ἔθνος, καὶ τότε καὶ μόνον νὰ ψηφίζωσιν αὐτά. Καὶ ὅμως, Κύριοι, δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι δὲν ὑπεδείξαμεν ἡμεῖς τοιαῦτα μέτρα. Ἐγὼ αὐτὸς, προκληθεὶς ἐπὶ τοῦ ἰδίου ἀντικειμένου πρό τινων ἡμερῶν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὑπέδειξα μέσα τινὰ, ἅτινα ἠδύναντο πολὺ ἐπιτυχέστερον ἢ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλε, νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ. Ἔλεγον πρὸς αὐτόν: ἐπαύξησον τὸν φόρον ἐπὶ τῶν οἰνοπνευμάτων, ἐπίβαλε φόρον ἐπὶ τῶν μεγάλων ἰδιοκτητῶν, βελτίωσον τοὺς νόμους περὶ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ. Καὶ ἐκ τῶν ἰδεῶν τούτων, εὐχαρίστως εἶδον μάλιστα, ὅτι ἀμέσως ἔσπευσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν μίαν. Εἶχεν ὑποβάλει νομοσχέδιον περὶ καπνοῦ, ἀλλὰ περιωρίσθη νὰ μεριμνήσῃ ἐν αὐτῷ μόνον περὶ κοπῆς τοῦ καπνοῦ, ἐλησμόνησε δὲ νὰ περιλάβῃ ἐν αὐτῷ πλείστας ἄλλας διατάξεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ συντελέσωσι πράγματι εἰς τὴν βελτίωσιν τοῦ φόρου ἐκείνου, τὰς εἰσήγαγε δὲ προχθὲς διὰ νέου νομοσχεδίου. Φρονῶ, ὅτι ἤθελε πράξει καλῶς, ἂν καὶ τὰς ἄλλας δύο ἰδέας ἤθελε λάβει ὑπ’ ὄψιν. Ἔργον λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, τῶν Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι νὰ ἀποφαίνωνται ἐπὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ὑποβαλλομένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως νομοσχεδίων. Καὶ δὲν εἶναι ποσῶς ἀληθὲς ὅ,τι εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅ,τι ἐπανέλαβεν ὁ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴς, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις πάντοτε τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἀπεδοκίμασε καὶ κατεψήφισε. Τὸ σπουδαιότερον τῶν μέτρων ἐκείνων εἶναι ἡ κατάργησις τῆς γενικῆς στρατολογίας, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας 3,000,000 οἰκονομία ἐπέρχεται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ ἅπαντες, μετὰ θλίψεως ἀληθῶς, ἀλλ’ ἐνδίδοντες εἰς τὴν ἀνάγκην, ἅπαντες ἐπεψήφισαν τὸ μέτρον ἐκεῖνο. Ἀλλ’ ἠθέλομεν διαπράξει ἀσύγγνωστον παράλειψιν τοῦ καθήκοντος ἡμῶν, ἂν ἀνεξετάστως, ἐκ σεβασμοῦ, ὡς λέγουσι, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀπεδεχόμεθα πᾶν ὅ,τι ἐκείνη ἤθελε προτείνει. Ἰδοὺ διατί θεωροῦμεν καθῆκον νὰ ἀποκρούσωμεν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Τὸ ἀποκρούομεν, διότι θεωροῦμεν αὐτὸ ἀντισυνταγματικόν. Καὶ ὅτε ἐχαρακτήριζον αὐτὸ ὡς τοιοῦτον, ἐγνώριζον, ὅτι ἕτεροι διακεκριμένοι νομοδιδάσκαλοι καὶ πολιτευταὶ ὑποστηρίζουσι τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, καὶ ὁμολογῶ μάλιστα, ὅτι ἡ γνώμη αὐτῶν μὲ ἐκράτει ἐπί τινα χρόνον εἰς ἀμφιβολίαν, καὶ τὴν ἀμφιβολίαν μάλιστα ταύτην τὴν ἐξεδήλωσα καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν φοιτητῶν, ἡ ὁποία εὐηρεστήθη νὰ προσέλθῃ ἐνώπιόν μου. Ἀλλὰ μετὰ μελέτην τοῦ ζητήματος ἐπισταμένην, μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν σχετικῶν συζητήσεων τῶν Ἐθνικῶν Συνελεύσεων, ἀδιστάκτως ἐπείσθην, ὅτι τὸ Σύντταγμα δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἄλλην ἔννοιαν ἢ ταύτην, ὅτι εἰς βάρος τοῦ Κράτους, καὶ οὐχὶ τῆς νεολαίας, πρέπει νὰ ἐπιβάλληται ἡ ὑπὲρ τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως δαπάνη. Ὅλαι, Κύριοι, αἱ ὑποχρεώσεις τῆς Πολιτείας ἐκτελοῦνται δαπάναις τοῦ Κράτους, καὶ ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης, καὶ ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις καὶ ἡ ναυτικὴ, καὶ ἡ βεβαίωσις καὶ εἴσπραξις τῶν ἐπιβαλλομένων φόρων, πᾶσαι ἐπιβάλλονται εἰς τὸ Κράτος. Ἀνεγράφη ἐν τῷ Συντάγματι, ὅτι αἱ ὑποχρεώσεις αὗται ἐνεργοῦνται δαπάνῃ τοῦ Κράτους; ἀνεγράφη ἐν τῷ Συντάγματι, ὅτι ἡ δικαιοσύνη ἀπονέμεται δαπάνῃ τοῦ Κράτους; Περὶ οὐδεμιᾶς ὑποχρεώσεως ὑπάρχει τοιαύτη διάταξις. Διατὶ ἐξαιρετικῶς περιλήφθη ἡ διάταξις αὕτη ὡς πρὸς τὴν παιδείαν;

§217ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Διὰ τὴν ἀντιδιαστολήν.

§218ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἡ Συνέλευσις ἠθέλησε νὰ μὴ ὑποβάλληται ὁ σπουδάζων νέος εἰς κἀμμίαν δαπάνην, νὰ δύναται ἐλευθέρως νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰς σπουδάς του, ἂν ἔχῃ τοιαύτην διάθεσιν.

§219ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς προσθέσω κάτι τι;... Ὁ κ. Καλλιγᾶς εἶχε ζητήσει τὴν διαγραφὴν τῆς ῥήσεως ταύτης, διὰ νὰ μένῃ εἰς βάρος τῆς νεολαίας, καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἐγερθεῖσα ὁλόκληρος, εἶπεν: Ὄχι! νὰ μένῃ ὅπως ἔχει.

§220ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀξιότιμε συνάδελφε, δὲν ἐπανέλαβον τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, διότι ἤδη ἄλλοι τὸ ἀνέπτυξαν· εἶπον μόνον, ὅτι ἐκ τῶν συζητήσεων ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ἐπείσθην ἀδιστάκτως, ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ Συντάγματος. Δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ ἀναγραφῇ τοιαύτη διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι, ἂν δὲν ἐνόει νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν δωρεὰν παροχὴν τῆς παιδείας εἰς τοὺς νέους. Καὶ διὰ νὰ ἀντικρούσωσι τὴν ἰδέαν μου, Κύριοι, ἐπεκαλέσθησαν τὸ Σύνταγμα τοῦ Βελγίου, ἰσχυριζόμενοι, ὅτι ἐκεῖθεν ἀντεγράφη ἡ διάταξις αὕτη. Καὶ ὅτε τὸ πρῶτον ἤκουσα τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον, ἠπόρησα ἀληθῶς, ἀλλ’ ὑπέλαβον, ὅτι ἐκ παραδρομῆς ὑπεβλήθη οὗτος. Ὅταν ὅμως, μεθ’ ἃς ἔδωκα ἐξηγήσεις, ἤκουσα καὶ σήμερον αὐτοῦ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἐπιμένοντος εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος ἐλήφθη ἐκ τοῦ Συντάγματος τοῦ Βελγίου, ἡ ἀπορία μου μετεβλήθη εἰς ἔκπληξιν, ἀδυνατῶ δὲ νὰ ἐξηγήσω τὴν ἐπιμονήν του. Περὶ τίνος ἐπρόκειτο ἐν τῇ Συνελεύσει τοῦ Βελγίου; Ἐπρόκειτο περὶ τοῦ ζητήματος, ἂν ἡ διδασκαλία ἔπρεπε νὰ ἀφεθῇ ἐντελῶς ἐλευθέρα, ἢ ἂν ἔπρεπε νὰ ὑποβληθῇ εἰς περιορισμοὺς, καὶ ἡ Συνέλευσις ἐκείνη τὸ ζήτημα τοῦτο ἔλυσεν ὑπὲρ τῆς ἀπολύτου ἐλευθερίας τῆς διδασκαλίας. Ἐγένετο μάλιστα πρότασις νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις, καθ’ ἣν ἠδύνατο νὰ κανονισθῇ διὰ νόμου ἐποπτεία τῆς διδασκαλίας, ἀλλ’ ἡ πρότασις ἐκείνη ἀπεῤῥίφθη, διότι δὲν ἐθεωρήθη πρέπον νὰ χορηγηθῇ τοιοῦτον δικαίωμα· ἀρκεῖ, εἶπον, νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις, καθ’ ἣν διὰ νόμου κανονίζεται ἡ τιμωρία τῶν παραβαινόντων τοὺς περὶ διδασκαλίας νόμους. Καὶ οὕτω συνετάχθη τὸ ἐδάφιον αʹ τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος (ἀναγινώσκει): «Ἡ διδασκαλία εἶναι ἐλευθέρα, πᾶν μέτρον προληπτικὸν ἀπαγορεύεται, ἡ καταδίωξις τῶν ἀδικημάτων κανονίζεται ὑπὸ τοῦ νόμου». Ὅταν ὅμως διάταξις τοιαύτη ἐτέθη ἐν τῷ Συντάγματι, ἐγεννήθη ἕτερον ζήτημα, ἂν δὲν ἔπρεπε νὰ δοθῇ καὶ εἰς τὸ Κράτος τὸ δικαίωμα νὰ συστήσῃ δαπάναις αὐτοῦ σχολεῖα. Ἰδοὺ περὶ τούτου τί λέγει ὁ συγγραφεὺς, ὃν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ ἂν ἐξ ἑνὸς μέρους ἡ ἰδιωτικὴ διδασκαλία ἔδει νὰ ἀπαλλαχθῇ παντὸς εἴδους προσκομμάτων, δὲν ἔπρεπεν ἐξ ἄλλου νὰ τεθῇ τὸ Κράτος ἐκτὸς τοῦ κοινοῦ δικαίου, ἀπαγορευομένης αὐτῷ τῆς ἐξουσίας τοῦ συνιστᾷν ἰδίαις δαπάναις ἐκπαιδευτήρια.» Πρὸς τοῦτο λοιπὸν, ἤγουν ἵνα μὴ ἀπαγορευθῇ εἰς τὸ Κράτος τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ δαπάναις αὐτοῦ ἐκπαιδευτήρια, περιελήφθη ἐν τῷ ἄρθρῳ 17 τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος δεύτερον ἐδάφιον, ὅπερ τί λέγει; (ἀναγινώσκει): «Ἐπίσης ὑπὸ τοῦ νόμου κανονίζεται ἡ παιδεία, ἡ διδομένη δαπάναις τοῦ Κράτους» («L’ instruction publique donnée aux frais de l’ État est également réglée par la loi»). Ὅταν τὸ Σύνταγμα ἀναθέτῃ τὸν Κανονισμὸν τῆς ὑπὸ τοῦ Κράτους παρεχομένης παιδείας εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, πῶς ἔρχεσθε ὕστερον καὶ ἐπικαλεῖσθε τὰ ἐν Βελγίῳ ἐπιβαλλόμενα ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἵνα ἀποδείξητε, ὅτι ὅμοια ἔπρεπε νὰ ἐπιβληθῶσι κατὰ τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα; Ἀλλὰ τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα δὲν λέγει, ὅτι διὰ νόμου θὰ κανονισθῇ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις, ἀλλὰ λέγει ῥητῶς, ὅτι ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους. Καὶ διὰ τῆς διατάξεως ταύτης ἐξεδήλωσαν αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις τὸ αἴσθημα ὅλον τοῦ ἔθνους πρὸς διάδοσιν τῆς παιδείας, ὡς καὶ τὸ αἴσθημα τῆς δημοκρατικῆς ἰσότητος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου πάντες οἱ Ἕλληνες ἐπιθυμοῦσι νὰ ἦναι εἰς πάντας προσιτὴ ἡ πρὸς τὴν παιδείαν ἄγουσα ὁδός. Καὶ ἂν λοιπὸν ἤθελέ τις λάβει ὑπ’ ὄψιν τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ἡμετέρα Συνέλευσις ὑπ’ ὄψιν εἶχε τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα, ὅτε συνέταττε τὸ ἄρθρον 16 τοῦ Συντάγματος, τί πρέπει νὰ συμπεράνῃ; Ὅτι δὲν ἐπέτρεψεν ἡ ἡμετέρα Συνέλευσις νὰ κανονίζηται διὰ νόμου ἡ ὑπὸ τοῦ Κράτους παρεχομένη παιδεία, οὐδ’ ἐπέτρεψε τὴν ὑπὸ ἰδιωτῶν ἐλευθέραν παροχὴν αὐτῆς, ὡς ἔπραξαν ἐν Βελγίῳ, ἀλλὰ ταύτην μὲν ὑπέβαλεν εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ἀπῄτησε δὲ νὰ ἐνεργῆται δαπάναις τοῦ Κράτους ἡ ὑπὸ τοῦ Κράτους παρεχομένη. Ἀλλὰ δὲν κατεκρίναμεν, Κύριοι, μόνον ὡς ἀντισυνταγματικὸν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον· ἡμεῖς ἰσχυρίσθημεν,— ἀντικρούοντες τὴν ἰδέαν, ὅτι πρόκειται περὶ πόρου δημοσίου,—ὅτι οὐδὲν θέλετε δυνηθῆ νὰ εἰσπράξητε ἐκ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, εἰμὴ ἀσήμαντα ποσὰ, καὶ δὲν ἔπρεπε διὰ τοιαῦτα ποσὰ νὰ καταδικάσητε τὸ ἥμισυ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἰς τὴν ἀπαιδευσίαν καὶ τὴν ἀμάθειαν. Ἀντετάξατε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι εἰς θέσιν νὰ πληρώσῃ καὶ ταῦτα καὶ διπλάσια ἀκόμη! Δὲν ἤρκει ὁ διπλασιασμὸς τῶν φόρων, δὲν ἤρκουν οἱ τελευταῖοι φόροι, τῶν ὁποίων ζητεῖτε τὴν ἐπιβολὴν, δὲν ἤρκει ἡ κακοδαιμονία, εἰς ἣν εὑρίσκεται αὐτὸς ὁ λαὸς, ἀλλὰ τῷ παρεμβάλλετε ἤδη καὶ ἀνυπέρβλητον πρόσκομμα εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων του. Δὲν μεταβαίνετε εἰς οἱονδήποτε σχολεῖον, διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι οἱ πολλοὶ τῶν μαθητῶν εἶναι γυμνοὶ καὶ ἀνυπόδητοι, καὶ ὅτι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν δὲν ἔχουσι τὰ μέσα νὰ ἀγοράσωσι τὰ ἐκπαιδευτικὰ βιβλία; Δὲν ἐρωτᾶτε τοὺς ἐρχομένους ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν συναδέλφους ὑμῶν, διὰ νὰ μάθητε, ὅτι οἱ τοιοῦτοι φόροι θέλουσιν ἀποκλείσει ἐκ τοῦ σχολείου μέγα μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Διατὶ τοὐλάχιστον δὲν ἐξαιρεῖτε ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι δυνατὸν, ἐξ ἀνεχείας, νὰ πληρόνωσι τὰ τέλη αὐτά; Εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου ὑπάρχουν τοιαῦται ἐξαιρέσεις. Ὅταν ὑπάλληλος, στρατιωτικὸς ἢ πολιτικὸς, δὲν ἔχῃ, εἰμὴ 200 δραχμὰς κατὰ μῆνα, διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς ὅλα τὰ βάρη τῆς οἰκογενείας του, πῶς θέλει πορισθῆ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ζητεῖτε, ἵνα ἐκπαιδεύσῃ τὰ τέκνα του εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔστω σχολεῖον; Τί ἀντιτάσσετε εἰς ταῦτα; Οὐδέν. Ἂν τοὐλάχιστον κατωρθοῦτε νὰ ἐπιφέρητε βελτίωσίν τινα εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἐλέγετε εἰς τὸ λαόν: «Ἰδοὺ ποίαν βελτίωσιν τῆς πνευματικῆς τροφῆς κατώρθωσα νὰ παρέχω ὑμῖν· πληρώσατε κἄτι τι περιπλέον», ἠδύνατο ἴσως νὰ γείνῃ κἄποια σκέψις περὶ τούτου. Ἀλλὰ σεῖς ὁμολογεῖτε, ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις περιῆλθεν εἰς τὸ ἔσχατον σημεῖον τῆς ἀθλιότητος, καὶ ἐν τούτοις ἀπαιτεῖτε νὰ πληρώσῃ ὁ λαὸς πλέον τοῦ διπλασίου πρὸς ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων του! Λοιπὸν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν εἶναι ἀτυχὲς τὸ νομοσχέδιον· δὲν θὰ ἐπιτύχῃ οὔτε τὸν σκοπὸν τὸν ταμιευτικὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει. Διατὶ λοιπὸν ταράσσετε τὴν κοινωνίαν διὰ τοιούτων νομοσχεδίων; Δὲν δίδετε, λέγετε, προσοχὴν εἰς τὰς φωνὰς τῶν νέων, ἐφ’ ὅσον αἱ οἰκογένειαι δὲν δηλώσωσι τὴν γνώμην αὑτῶν. Ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τοῦτο εὑρίσκεσθε εἰς πλάνην. Αἱ φωναὶ τῶν μαθητῶν εἶναι πιστὴ ἠχὼ τῶν φωνῶν τῶν οἰκογενειῶν των, καὶ αἱ φωναὶ αὗται προμηνύουν καταιγίδα. Προσέχετε δὲ, διότι δὲν γνωρίζω ποίας διαστάσεις δύναται νὰ λάβῃ ἡ καταιγίς.

§221ΣΤΑΗΣ. Δὲν ἀνέρχομαι, Κύριοι, ἐπὶ τὸ ἱερὸν τοῦτο βῆμα, ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὰς κατ’ ἐμοῦ ἐκτοξευθείσας ὕβρεις ὑπὸ τοῦ γνωστοῦ ζεύγους, τῶν Βουλευτῶν Ἀττικῆς καὶ Λοκρίδος. Δὲν ἀνέρχομαι ἐπὶ τὸ ἱερὸν τοῦτο βῆμα, ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὰς κατ’ ἐμοῦ ἐξενεχθείσας ὕβρεις ὑπὸ τῆς δυάδος τῶν Διοσκούρων Κάστορος καὶ Πολυδεύκους, δὲν ἀνέρχομαι, ἵνα ἀπαντήσω εἰς τὰς κατ’ ἐμοῦ ἐξενεχθείσας βαρείας ὕβρεις ὑπὸ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ πράκτορος τῆς Αὐστριακῆς προπαγάνδας...

§222ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Νὰ τὸν ἀνακαλέσητε, κύριε Πρόεδρε!...

§223ΡΑΛΛΗΣ (χειρονομεῖ). (Θόρυβος).

§224ΣΤΑΗΣ. Σᾶς παραπέμπω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἡγέτην τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Σᾶς παραπέμπω εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδρίας τοῦ 1885. Σᾶς παραπέμπω εἰς τοὺς ἀξιοτίμους ἐκείνους ἀντιπροσώπους, τοὺς παρευρεθέντας ἐνταῦθα τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Σᾶς παραπέμπω εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος... Καὶ ἐὰν μὲν ἐγὼ δὲν ἦμαι ἐντριβὴς περὶ τὴν Ἀττικὴν διάλεκτον, τὸ ζεῦγος ὅμως λησμονεῖ, ὅτι ἀγνοεῖ τὰς τέσσαρας στοιχειώδεις τῆς ἀριθμητικῆς πράξεις, ὡς ἐγένετο κατάδηλον κατὰ τὴν συνεδρίαν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἐξελέγησαν αἱ ἐπιτροπαί. Δὲν εἶμαι ἐκ τῶν δοξαζόντων, ὅτι πρέπει ἡ λαλουμένη ἡμῶν διάλεκτος νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸ Δημοσθένειον ὕφος· τοὐναντίον δοξάζω, ὅτι πρέπει καὶ νὰ διαλεγώμεθα καὶ νὰ γράφωμεν οὕτως, ὥστε νὰ γινώμεθα τοῖς πᾶσι καταληπτοί. Θὰ ἀπασχολήσω ἐπ’ ὀλίγον τὴν Βουλὴν, ἀπαντῶν εἰς τὰς ἐπὶ τῆς ἐμῆς ἀγορεύσεως εὐγενῶς ἐκφρασθείσας παρατηρήσεις τῶν ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ἀγορευσάντων. Μέγας συγγραφεὺς Γάλλος, οἰκονομολόγος, λέγει, ὅτι ἐν παντὶ ζητήματι δύο τινὰ μέρη διακριτέα, τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ μὴ ὁρώμενον. Καὶ ἐν τῷ προκειμένῳ ζητήματι ὑπάρχει, Κύριοι, τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ μὴ ὁρώμενον. Καὶ τὸ μὲν ὁρώμενον ἐν τῷ προκειμένῳ νομοσχεδίῳ εἶναι ἡ εἴσπραξις τοῦ 1,600,000, τὸ δὲ μὴ ὁρώμενον διὰ τοὺς πολλοὺς εἶναι ἡ ἄμεσος βελτίωσις, τὴν ὁποίαν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, νόμος τοῦ Κράτους γινόμενον, θὰ ἐπιφέρῃ ἐπὶ τῆς δημοσίας ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως. Τὴν βελτίωσιν ταύτην, τὸ μὴ ὁρώμενον, οὐδεὶς τῶν ἀγορευσάντων ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (τῆς ἀριστερᾶς) ἠδυνήθη νὰ ἴδῃ, καὶ ἀπορῶ, πῶς ἐγὼ, ὁ ἄπειρος, ἔρχομαι νὰ διαφωτίσω τοὺς γηράσαντας ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ βίῳ καὶ τοὺς διακρινομένους ἐν πᾶσι τοῖς ζητήμασιν. Ἠκούσατε παρὰ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μαντινείας καὶ παρὰ τῶν ἀξιοτίμων ἐξ Ἄνδρου καὶ Μεσσήνης Βουλευτῶν, ὅτι οὐδεμία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ τῆς βελτιώσεως τῆς παιδείας. Ἐν τοῖς σχολείοις ἡμῶν, Κύριοι, συμβαίνει τὸ παράδοξον ἀληθῶς τοῦτο φαινόμενον· μαθηταὶ ὅλως ἀνίκανοι πρὸς οἱανδήποτε μάθησιν καὶ ἐστερημένοι παρὰ τῆς φύσεως καὶ τοῦ κοινοῦ νοῦ, ἀποῤῥιπτόμενοι, νὰ παραμένωσιν ἐν τῇ αὐτῇ τάξει τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων καὶ τῶν Γυμνασίων ἐπὶ δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα ἐνίοτε ἔτη. Ἐγὼ γνωρίζω μαθητὴν ἐν Ἀθήναις, ὁ ὁποῖος καὶ τὸ τέταρτον ἔτος προσῆλθεν εἰς ἐγγραφὴν ἐν τῇ ἰδίᾳ τάξει, καὶ ἤκουσα παραπονούμενον τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ λέγοντα τῷ κ. Γυμνασιάρχῃ, ἀρνουμένῳ τὴν ἐγγραφήν: «Καὶ τί θὰ σᾶς φάγῃ; τὸ ψωμί σας;» Καὶ ἐννοεῖται, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐνεγράφη καὶ πάλιν, παρὰ τὰς ῥητὰς διατάξεις τῶν Κανονισμῶν· οὐδεὶς ὅμως τῶν γονέων θὰ ἦναι τόσον μωρὸς σήμερον, ὥστε νὰ ἐπιμένῃ, μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, νὰ καταβάλλῃ τέλη διὰ τέκνον ἀνεπίδεκτον μαθήσεως. Καὶ θὰ ἐπέλθῃ ἐντεῦθεν ἐλάττωσις τῶν μαθητῶν, καὶ ἐλάττωσις συνεπῶς τοῦ 1,600,000, ἀλλ’ ἡ ἐλάττωσις αὕτη τῶν μαθητῶν θὰ ἐπιφέρῃ μεγίστην βελτίωσιν τῆς παιδείας, διότι αὐτοὶ οἱ ἀνίκανοι μαθηταὶ παρεμποδίζουσι τὴν πρόοδον τῶν ἱκανῶν, αὐτοὶ εἶναι τὸ μόλυσμα τῆς ὅλης τάξεως, καὶ ἂν ἐκ τῆς ἀπομακρύνσεως αὐτῶν δὲν ἐπέλθῃ ἄλλο τι, θὰ ἐπέλθῃ τοὐλάχιστον ἡ ἐλάττωσις τῆς βουλευτικῆς πιέσεως, ἣν πολλάκις προκαλοῦσιν οὗτοι. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον τὸ μὴ ὁρώμενον, εἶναι καὶ ἡ σοβαρὰ ὑποχρέωσις, ἣν ἀναλαμβάνει ἡ Κυβέρνησις, καὶ τὸ ἄμεσον συμφέρον αὐτῆς ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς παιδείας, παρ’ ἧς τοιοῦτον προσδοκᾷ κέρδος. Σήμερον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὁ γονεὺς, ὁ μὴ πληρόνων διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων αὐτοῦ, οὐδόλως μεριμνᾷ ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλ’ ἡ καταβολὴ τῶν διδάκτρων θὰ διεγείρῃ τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ. Οὕτως ὁ ἐξ Ἀττικῆς γνωστὸς Βουλευτὴς, ἂν ἐπρόκειτο νὰ πληρώσῃ 140 δραχμὰς, θὰ μετέβαινε πολλάκις νὰ ἐξετάσῃ καὶ τὰ τοῦ Σχολείου καὶ τὰ τῆς προόδου τῶν τέκνων αὐτοῦ. Καὶ ἑπομένως ἡ ἐπὶ τοῦ σχολείου ἐπίβλεψις θὰ ἐγίνετο διττῶς, καὶ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὑπὸ τῶν γονέων, καὶ ἐντεῦθεν νέα βελτίωσις τῆς παιδείας. Ὡς πρὸς τὸ συνταγματικὸν ἢ ἀντισυνταγματικὸν, βεβαίως ἐγὼ δὲν εἶμαι ἁρμόδιος νὰ ἐκφέρω γνώμην, ἀλλὰ θὰ παραπέμψω τὸν ἐκ Λοκρίδος Βουλευτὴν εἴς τινα γνωμάτευσιν τοῦ ἀδελφοῦ του, καθηγητοῦ, δημοσιευθεῖσαν ἐν τῇ «Ἀκροπόλει», νομίζω, δι’ ἧς ἐγνωμάτευσεν ὁ κ. καθηγητὴς, ὅτι οὐδόλως εἶναι ἀντισυνταγματικὴ ἡ καταβολὴ τῶν διδάκτρων.

§225ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ ἀδελφός μου δὲν...

§226ΣΤΑΗΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπω νὰ μὲ διακόπτητε!

§227ΕΥΤΑΞΙΑΣ. .. (θόρυβος).

§228ΣΤΑΗΣ. Οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, Κύριοι, (δεικνύει τὸν κ. Εὐταξίαν) ὀχυρούμενοι ὄπισθεν τοῦ 208 ἄρθρου τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, ἔγειναν ἀνυπόφοροι, καὶ σχεδὸν εἰπεῖν ἀκαταλόγιστοι! (θόρυβος). Ἀκριβῶς, Κύριοι, ὁ ἄμεσος σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου εἶναι ἡ βελτίωσις τῆς παιδείας, καὶ ἡ βελτίωσις θὰ ἐπέλθῃ τόσον ταχέως, ὥστε ἡμεῖς αὐτοὶ, οἱ παρακαθήμενοι ἐν τοῖς ἐδωλίοις, θέλομεν ἴδει τὴν βελτίωσιν ταύτην. Ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ἄλλα τινὰ τῶν μελῶν αὐτῆς ἐγνωμάτευσαν ὡς ἀπὸ τρίποδος, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον, εἶναι δημοτικὸν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μὲ τὸ Γυμνάσιον καὶ τὸ Πανεπιστήμιον. Ἀλλ’ ὁ σεβαστός μοι Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέπτυξε σαφέστατα τὸ ζήτημα, καὶ κατέδειξεν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον κυρίως σκοπὸν ἔχει τὴν προπαρασκευὴν τοῦ νέου διὰ τὴν γυμνασιακὴν παίδευσιν, ὡς ἐκ περισσοῦ δὲ ἀναγινώσκω καὶ τὸ διάταγμα τοῦ 1836 (ἀναγινώσκει): «Ἄρθρον 2. Πρώτιστος σκοπὸς τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων εἶναι νὰ προετοιμάζουν διὰ τὰ Γυμνάσια, καὶ κατ’ αὐτὸν συμμορφοῦται τὸ ἀντικείμενον, ἡ ἔκτασις καὶ ὁ τρόπος τῆς διδασκαλίας...».» Ἑπομένως ὁ νομοθέτης κύριον σκοπὸν εἶχε νὰ θέσῃ τὰς πρώτας βάσεις τῆς παιδείας τῆς πανεπιστημιακῆς διὰ τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, καὶ ἂν θελήσητε νὰ προχωρήσητε ὀλίγον κατωτέρω, θὰ ἴδητε τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἰδέας ταύτης ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ προγράμματι τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, ἐν ᾧ νῦν διδάσκεται ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ ἡ Λατινικὴ καὶ ἡ Γαλλική. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν εἶναι δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, εἶναι ἐν σμικρῷ γυμνασιακή. Ἐξετάσατε ἀφ’ ἑτέρου τὸ πρόγραμμα τοῦ δημοτικοῦ σχολείου. Παρασάγγας ὅλας ἀπέχει τοῦτο ἐκείνου. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου ἡ Ἀντιπολίτευσις ὤφειλε νὰ ζητήσῃ τὴν βελτίωσιν, εἶναι τὸ δημοτικὸν σχολεῖον· διότι δὲν δύνασθε νὰ εὕρητε ἐν τῷ Ἑλληνικῷ σχολείῳ τὴν ἐκπαίδευσιν, τῆς ὁποίας ἔχει ἀνάγκην σήμερον ὁ λαός. Καὶ πρὸ πάντων δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἔχομεν ἀνάγκην, καὶ πρέπει ταχέως νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῆς τοῦ λαοῦ ἀληθοῦς ἀναπτύξεως, ἡ ὁποία θὰ ἐπιτευχθῇ μόνον διὰ τῶν δημοτικῶν σχολείων, ὅπως ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἄλλοτε Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ὑπέδειξε, καὶ ἠθέλησε νὰ ἀποσπάσῃ τὰς δύο τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου καὶ νὰ τὰς μεταθέσῃ εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ἵνα καταστήσῃ τέλειον καὶ πλῆρες τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἀκραδάντως πιστεύω εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς παιδείας διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου· ἔχω τοιαύτην πεποίθησιν, ὥστε νομίζω, ὅτι εὐθὺς ἀπὸ τοῦ προσεχοῦς Σεπτεμβρίου θὰ ἴδωμεν πάντες τὴν ἐπὶ τὰ βελτίω διαφοράν. Πόσοι δὲ ἐκ τῶν μαθητῶν τῶν σχολείων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, τῶν προετοιμαζομένων δι’ ἐπιστήμας, ἐγγράφονται κατ’ ἔτος εἰς τὸ Πανεπιστήμιον; Ἐκ τῶν ἑκατὸν τοιούτων μόνον οἱ δώδεκα ἐξέρχονται ἐπιστήμονες. Τί δὲ γίνονται οἱ λοιποὶ 88; Αὐτοὶ, Κύριοι, οἱ 88 ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν εἶναι οἱ ἐπιδρομεῖς τῶν ταμείων, εἶναι οἱ θαμῶνες τῶν καφενείων, οἱ τὸν ἐκ Λοκρίδος χειροκροτοῦντες. Εἶναι αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ καταστρέψωσι τὸ Κράτος ἡμῶν, εἶναι αἱ πολύτιμοι πολλάκις χεῖρες, ἃς ἡ θεσιθηρία ἀποσπᾷ ἀπὸ τοῦ ἐμπορίου, τῆς γεωργίας καὶ τῆς βιομηχανίας δι’ ὃ πρέπει νὰ ἀναπτυχθῇ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις τοῦ Κράτους, καὶ νὰ ὑψωθῇ ὁ φωτοβόλος πυρσὸς τοῦ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, τὸ Πανεπιστήμιον, ἵνα μὴ τὰ διπλώματα τῆς Νομικῆς καὶ τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς κατέρχωνται καὶ κυλίωνται εἰς τὸν βόρβορον τῶν διανομέων τοῦ ταχυδρομείου, τῶν ὑπαποθηκαρίων καὶ τῶν τελωνοσταθμαρχῶν.

§229ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι διόλου παράδοξον, ἂν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴς θαυμάζῃ, διότι ἐπικρίνομεν καὶ καταψηφίζομεν πάντα τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως, διότι, φαίνεται, δὲν γνωρίζει, ὅτι ἐπὶ ὀκτὼ ὅλα ἔτη ἀγὼν κρατερὸς συνάπτεται κατὰ τοῦ συστήματος τῆς Κυβερνήσεως ἐκ μέρους πάντων ἡμῶν, διότι ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι αἱ συμφοραὶ πᾶσαι τῆς Ἑλλάδος ὀφείλονται εἰς τὸ σύστημα, ὅπερ ἐπὶ ὀκταετίαν ἐφήρμοσεν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, οὐδὲ θέλομεν ἐντεῦθεν παύσει πολεμοῦντες αὐτό. Ἀλλ’ ἐὰν οὐδόλως ἐξεπλάγην δι’ ὅσα ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτῆς ἐκ Καλαβρύτων, ἐξεπλάγην ὅμως διὰ τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι αὐτὸς γνωρίζει, ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ γνώμης μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Γορτυνίας καὶ ἡμῶν, καὶ τὴν τοιαύτην δὲ διαφορὰν τῆς γνώμης ὑποθέτω, ὅτι γνωρίζουσι πάντες, διότι οὐδέποτε ἀπέκρυψα αὐτήν. Ἐντεῦθεν ἐννοεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ὤφειλε νὰ μοὶ ἀντιτάξῃ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, σχολιάζων ἐν τῇ συλλογῇ του τῆς Ἑλληνικῆς Νομοθεσίας τὸ ἄρθρον 24 τοῦ Ὀργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, ἀποφαίνεται ἀληθῶς περὶ τῶν διδάκτρων, ὅτι κατ’ ἀρχὴν οὐδὲ παρ’ ἡμῖν ἠμφισβητήθη τὸ δίκαιον τοῦ νὰ καταβάλλωσιν οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου ποσόν τι, ἀνθ’ ἧς καρποῦνται ἐκ τῆς διδασκαλίας ὠφελείας, οὐδὲ δέχεται, ὅτι ἡ ἐπιβολὴ τοιούτων θὰ εἶχέ τι τὸ ἀντισυνταγματικόν. Ἡ διαφορὰ τῆς γνώμης εἶναι προφανής, ἀπορῶ δέ, διατὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀντέταξεν ἡμῖν καὶ τὴν ἐπὶ τῆς οὐσίας γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, ὅστις συγγράφων ἐφαίνετο οὕτω πρεσβεύων, ὅτι δικαιολογεῖται ἡ ἐπιβολὴ διδάκτρων εἰς τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, ἀνθ’ ἧς καρποῦνται οὗτοι ἐκ τῆς διδασκαλίας ὠφελείας. Ἴσως ὅμως δὲν ἔπραξε τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι διάφορον γνώμην ἐξήνεγκε σήμερον ὡς πρὸς τὸ κατ’ οὐσίαν δικαίωμα τῆς ἐπιβολῆς διδάκτρων εἰς τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου ὁ κ. Δηλιγιάννης. Σήμερον τῷ ὄντι ἠκούσατε μετὰ πόσης εὐγλωττίας κατεπολέμησε τὴν βάσιν τοῦ νομοσχεδίου, ἥτις εἶναι ἡ ἐκ τῆς διδασκαλίας ὠφέλεια τῆς νεολαίας. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς μετὰ πάσης τῆς δυνατῆς σαφηνείας ἀπέδειξε σήμερον, ὅτι, ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἠθέλετε ἐπιβάλει εἴτε εἰς τοὺς μαθητὰς εἴτε εἰς τοὺς φοιτητὰς δίδακτρα, δὲν ἠθέλετε φορολογήσει τὴν ὠφέλειαν, ἥτις φορολογεῖται διὰ τοῦ ἐπὶ τοῦ ἐπιτηδεύματος φόρου, ἀλλὰ τὴν προπαρασκευήν. Ἐὰν δὲ ἡ τότε γνώμη τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, ὡς πρὸς τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Πολιτεία, νὰ φορολογήσῃ τὴν ἀποτελοῦσαν τὴν προπαρασκευὴν σπουδήν, ἀποδεικνύηται, ἐξ ὅσων σήμερον ἐξέθηκεν ἡμῖν, μὴ ἀκριβής, δὲν δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν ὡς αὐθεντίαν τὴν γνώμην του καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀντισυνταγματικότητος τῶν διδάκτρων. Ὅτε συνέγραφεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν του νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπεβάλλοντο δίδακτρα, θεωρήσας δὲ τοῦτο συμφέρον διὰ τὴν πολιτείαν του, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ ἄρθρον 16 τοῦ Συντάγματος, καὶ προσεπάθησε ν’ ἀποδείξῃ ὅτι δὲν ἔχει τι τὸ ἀντισυνταγματικὸν ἡ ἐπιβολὴ διδάκτρων. Ἐντεῦθεν τίθημι κατὰ μέρος τὴν τοιαύτην γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Περὶ τῆς γνώμης τοῦ ἑτέρου δημοσιολόγου οὐδὲν λέγω, διότι οὗτος εἶναι ὁ ἐφευρέτης καὶ τῆς περὶ ἀπαρτίας θεωρίας. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ χθὲς καὶ σήμερον, πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης του, ἐπεκαλέσθη τὸ Σύνταγμα τὸ Βελγικόν· σήμερον μάλιστα προσέθηκεν, ὅτι ἡ σχετικὴ διάταξις τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος ἐλήφθη ἐκ τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Βελγικοῦ. Οὐδέποτε οἱ συντάκται τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844 ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὸ Σύνταγμα τὸ Βελγικόν· ἐκεῖνοι εἶχον ὑπ’ ὄψιν τὸ Σύνταγμα τὸ Γαλλικόν, καὶ ἐκ τῆς ὅλης πλοκῆς τῶν διατάξεων προκύπτει τοῦτο. Τὴν δὲ διάταξιν τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844 ὑπηγόρευσεν εἰδικὸς λόγος, ὃν καθιστῶσι κατάδηλον τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1844. Ἡ διάταξις τοῦ 17 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τοῦ Βελγικοῦ εἶχε διάφορον λόγον, ἐκεῖνον, ὃν ἐξέθηκεν ἡμῖν πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Βουλευτὴς Μαντινείας· ἐκεῖ ἐπρόκειτο νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἐλευθερίας τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ δ’ ἀνεκηρύχθη ἡ τοιαύτη ἀρχὴ, ἀφέθη εἰς τὸν νόμον νὰ κανονίσῃ τὴν παρὰ τοῦ Κράτους χορηγουμένην ἐκπαίδευσιν. Τὸν δὲ λόγον τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844 ἐξέθηκεν ὁ τότε εἰσηγητὴς τοῦ πολιτεύματος. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 εἶναι ἐπανάληψις τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844, καὶ προέκυψεν οὐχ ἧττον ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις ἐν τῇ Συνελεύσει τοῦ 1864. Ὑπῆρξάν τινες, οἵτινες εἶχον τὴν γνώμην, ἥτις φαίνεται σήμερον κρατοῦσα παρὰ τῇ πλειονοψηφίᾳ, ὅτι ἡ ἐπιβολὴ διδάκτρων δύναται νὰ ὠφελήσῃ, ἀλλ’ ἡ γνώμη αὐτῶν ἀπεκρούσθη διαῤῥήδην. Σᾶς ἀνέγνωσα προχθὲς μέρος τι σχετικὸν ἐκ τῶν συζητήσεων ἐκείνων, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864 ἀγορεύσεις καὶ ἄλλων πληρεξουσίων, ἐξ ὧν οὐδεμία δύναται νὰ μείνῃ ἀμφιβολία περὶ τοῦ τίς ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου 16. Ἐν σελίδι 232 τοῦ πέμπτου τόμου τῆς ἐπισήμου ἐφημερίδος τῆς Συνελεύσεως θέλετε εὕρει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει). «ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Εἰς ὅλα τὰ Πανεπιστήμια τῆς Εὐρώπης, κατὰ τὸν ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον ἔχουν, θέλετε εὕρει, ὅτι, παρὰ τὴν ἀμφισβήτησιν τὴν ὁποίαν ὑπόσχεται τὸ Κράτος, ἔρχεται καὶ ἡ ἀμοιβὴ, τὴν ὁποίαν προσφέρει ὁ διδασκόμενος, ἥτις χρησιμεύει πολλαπλῶς, διότι καὶ αὐτὸς ὁ διδασκόμενος, ὅταν καταβάλλῃ χρήματα, ἀποδίδει πλείονα ἀξίαν. «ΧΑΝΤΖΕΡΗΣ. Ἐγὼ θέλω καὶ ὁ τεχνίτης νὰ μανθάνῃ γράμματα. (Ἐπιδοκιμασίαι). «ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Λέγω, ἡ δαπάνη, ἥτις ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὸν τὸ ἴδιον, χρησιμεύει εἰς αὐτὸν τὸν ἴδιον, ἵνα ἐκτιμᾷ τὰς παραδόσεις.» «ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν εἶναι τῆς παρούσης στιγμῆς.» Ἐπιμένει οὐχ ἧττον ὁ κ. Καλλιγᾶς, καὶ ἐπέρχεται ἡ ἀποδοκιμασία τῶν λόγων του παρ’ ὅλης τῆς Συνελεύσεως. Ἐν σελίδι δὲ 238 θέλετε εὕρει ἀκριβῶς τὰς αὐτὰς γνώμας, πρὸ πάντων δὲ, ὅτι προσκληθέντες οἱ πληρεξούσιοι νὰ ψηφίσωσι τὸ ἄρθρον 16, ἠγέρθησαν σχεδὸν πάντες. Νομίζω ἀληθῶς, ὅτι ἠδίκησεν ἑαυτὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μὴ ἀντιμετωπίσας γενναίως καὶ εἰλικρινῶς τὸ ζήτημα τῆς ἀντισυνταγματικότητος. Ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ὡς καὶ περὶ τῆς δημοτικῆς ἀστυνομίας, ὅτι ἐκεῖ, ὅπου κατήντησε τὸ Σύνταγμα, δυνάμεθα, ἀποβλέποντες δῆθεν εἰς τὸ συμφέρον, νὰ θέσωμεν κατὰ μέρος τὰς διατάξεις του. Θὰ ἦτο εἰλικρινεστέρα ἡ τοιαύτη τακτικὴ, θὰ ἦτο δὲ καὶ ἐντιμοτέρα· διότι εὑρίσκω ἐντιμότερον, μία Κυβέρνησις νὰ ἀντιμετωπίζῃ μίαν διάταξιν συνταγματικὴν, καὶ κρίνουσα αὐτὴν κατὰ τὴν γνώμην της μὴ συμφέρουσαν, νὰ τὴν ῥίπτῃ κατὰ μέρος, παρὰ νὰ προσφεύγῃ εἰς παραλλαγὰς κειμένων, ὁποῖαι ἐκεῖναι ἃς ἡ Βουλὴ ἤκουσε μετ’ ἀηδίας, ἧς βεβαίως μετέσχε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις εὑρέθη ἠναγκασμένος νὰ κατέλθῃ μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου. Ἡ ἀνησυχία, ἡ νευρικὴ ταραχὴ, ἥτις κατέλαβε τὴν πλειονοψηφίαν, ὅλαι αἱ ἀγορεύσεις τῶν μελῶν αὐτῆς, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι εὑρίσκεσθε ἐν τῷ ἀδίκῳ. Ἡμεῖς δὲν ἐδημιουργήσαμεν τὴν θεωρίαν τῆς ἀντισυνταγματικότητος. Τὸ ζήτημα τῆς ἀντισυνταγματικότητος τῶν διδάκτρων εἶναι παλαιὸν, ἐγεννήθη ἀφ’ ἧς ἐψηφίσθη τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 καὶ τὸ τοῦ 1864, διότι παρά τισιν ἐπεκράτησαν ἀντίθετοι ἰδέαι τῶν τῶν Συνελεύσεων. Ἡμεῖς διεφωτίσαμεν ἁπλῶς τὸ ζήτημα καλλίτερον. Πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀντισυνταγματικότητος τῶν διδάκτρων, ἤρκει ἵνα ἐπικαλεσθῶμεν ἁπλῶς τὴν μακρὰν πρᾶξιν 48 ὅλων ἐτῶν ἐν τῇ ἡμετέρᾳ Πολιτείᾳ, καθ’ ἃ δύο ἢ τρεῖς ἀντέταξαν διάφορον γνώμην, ἤρκει νὰ ἐπικαλεσθῶμεν αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἔπραξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἀναθεωρήσει τοῦ νόμου περὶ χαρτοσήμου τὸ 1887. Εὗρε τότε διάταξιν, ἡ ὁποία ἐπέβαλλεν ἓν εὐτελὲς τέλος εἰς τοὺς φοιτητὰς καὶ τὴν διάταξιν ἐκείνην τὴν διέγραψε, διότι ἦτο ἀντισυνταγματική. Μὴ παραπονῆσθε λοιπὸν, Κύριοι, διότι ἡμεῖς συντελοῦμεν εἰς τὸ νὰ καταστῇ ἐναργεστέρα ἡ ἀντισυνταγματικότης τοῦ νομοσχεδίου· ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχὴν τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τὸ ὅριον, τὸ ὁποῖον ἔθηκεν εἰς αὐτὴν τὸ Σύνταγμα.

§230ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατὰ τὴν κρίσιν σας.

§231ΡΑΛΛΗΣ. Κατὰ τὴν κρίσιν μου, ὄχι βεβαίως κατὰ τὴν ἰδικήν σας... Τὸ ζήτημα τῆς ἀντισυνταγματικότητος τοῦ νομοσχεδίου οὐδ’ ἀμφισβητήσεως εἶναι δεκτικόν· καὶ ἐνταῦθα ἠθέλετε σταματήσει, ἐὰν εἴχετε ἀπέναντι ὑμῶν Ἀντιπολίτευσιν, οἵα ἡ τοῦ 1887· δὲν ἠθέλετε προχωρήσει οὐδὲ ἓν περιπλέον βῆμα. Ἀλλ’ ἔχετε ἀπέναντι ὑμῶν ὀλιγάριθμον Ἀντιπολίτευσιν, μὴ δυναμένην νὰ ἀντιστῇ εἰς τὴν βίαν...

§232ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποίαν βίαν;

§233ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν βίαν τῆς πλειονοψηφίας. Ὅταν παραβαίνητε ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, μετέρχεσθε βίαν. Ἡ παραβίασις δὲ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων ἔχει πάντοτε μίαν καὶ τὴν αὐτὴν δικαιολογίαν, τὴν θεραπείαν τῶν ἀναποδράστων ἀναγκῶν τοῦ Δημοσίου· τὴν δικαιολογίαν αὐτὴν δὲν πρέπει νὰ πιστεύσητε πλέον, ἐπὶ ὀκτὼ ὅλα ἔτη προτεινομένην... Ἀλλὰ καὶ τὴν ἀναπόδραστον δῆθεν ἀνάγκην ἠδύνατο κάλλιστα νὰ ἱκανοποιήσῃ, ἐμμένουσα ἡ Κυβέρνησις ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ πολιτεύματος. Ὑπεδείχθη ἤδη παρὰ πλείστων συναδέλφων τὸ τί ὤφειλε νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ ζητήματος· εἰς τὰς γνώμας δ’ ἐκείνας, τὰς ὁποίας μετὰ τοσαύτης σαφηνείας ἐξέθηκαν οἱ συνάδελφοι, οὐδὲν ἀντετάχθη. Ἂν σᾶς ἐπεβάλλετο ν’ ἀποφύγητε τὴν δαπάνην τῆς πανεπιστημιακῆς ἐκπαιδεύσεως, διατὶ δὲν ἐπεῤῥίπτετε αὐτὴν εἰς βάρος τοῦ Πανεπιστημίου; Λέγετε, ὅτι ἀναπόδραστος ἀνάγκη σᾶς ἐπιβάλλει τοιαύτην ἔκθεσμον καὶ ἀπηνῆ φορολογίαν, καὶ ἐν τούτοις ηὐξήσατε κατὰ 200,000 δραχμὰς τὴν δαπάνην τοῦ προσωπικοῦ τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων καὶ τῶν Γυμνασίων. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ προϋπολογισμός σας (ἀναγινώσκει): «Προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. «Ἀνωτέρα καὶ μέση ἐκπαίδευσις. «Προσωπικὸν Γυμνασίων δρ. 588,280. Ἀπέναντι τῶν δρ. 559,280, ἃς ἐζήτησε διὰ τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Διαφορὰ ἐπὶ πλέον δρ. 30,000. «Προσωπικὸν Ἑλληνικῶν σχολείων. Πιστώσεις ζητούμεναι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ σας δρ. 1,046,872. Πιστώσεις ζητούμεναι παρὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως δραχμαὶ 875,972. Διαφορὰ ἐπὶ πλέον δρ. 170,900». Ἑπομένως εὑρίσκω διαφορὰν ἐπὶ πλέον δρ. 300,000· ὅπερ δηλοῖ, ὅτι πρόκειται νὰ αὐξήσητε τὴν δαπάνην τοῦ προσωπικοῦ τῶν Γυμνασίων καὶ Ἑλληνικῶν σχολείων κατὰ 200,000 δραχμὰς χάριν θεραπείας προσωπικῶν ἀπαιτήσεων...

§234Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρόκειται νὰ τὸ ἐλαττώσωμεν. Ἡ αὔξησις ἐπῆλθεν ἕνεκα τοῦ πλεονάζοντος προσωπικοῦ.

§235ΡΑΛΛΗΣ. Γνωρίζομεν πῶς θὰ τὸ ἐλαττώσητε· ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα τῆς ἐκκαθαρίσεως τῆς Κυβερνήσεώς σας, θὰ ἴδωμεν τὰς ἐλαττώσεις σας... Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχεν ἕτερος τρόπος διαῤῥυθμίσεως τῶν τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας παιδείας, ὥστε νὰ μὴ ὑποβληθῶσιν οἱ μαθηταὶ εἰς καταβολὴν διδάκτρων ἐκθέσμων; Δὲν γνωρίζετε, ὅτι ὑπάρχουν Ἑλληνικὰ σχολεῖα καὶ Γυμνάσια, τῶν ὁποίων ἡ ὕπαρξις εἰς οὐδὲν ἕτερον ἀποβλέπει ἢ εἰς τὴν ἱκανοποίησιν καὶ τὴν θεραπείαν φατριαστικῶν ἀναγκῶν; Αὔριον θ’ ἀρχίσωσιν οἱ διορισμοὶ τῶν βοηθῶν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, καὶ ὅταν θὰ ἔλθῃ ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1892, τότε θέλετε ἴδει κατὰ πόσον ἀποβλέπουσιν εἰς οἰκονομίας, καὶ κατὰ πόσον ἀνάγκη ἀναπόδραστος ἐπέβαλε τὴν ἔκθεσμον ταύτην φορολογίαν. Λοιπὸν ἡμεῖς δὲν παρελείψαμεν κανὲν ἐκ τῶν καθηκόντων, ἅτινα ἐπέβαλον ἡμῖν οἱ ἐντολεῖς μας. Σᾶς κατεδείξαμεν τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῶν διδάκτρων, σᾶς κατεδείξαμεν τὸν τρόπον, καθ’ ὃν δύνασθε νὰ θεραπεύσητε τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας λέγετε, ὅτι ἄλλοι ἐδημιούργησαν, καὶ τὰς ὁποίας, εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι σεῖς ἐδημιουργήσατε. Θαυμάζω ὅμως, ὅτι οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ ἐξ Ἄρτης καὶ Γόρτυνος ἐχαρακτήρισαν τὸ νομοσχέδιον ὡς ταμιευτικόν. Ὄχι! δὲν πρόκειται περὶ τέλους ταμιευτικοῦ, πρόκειται περὶ τέλους ἀπαγορευτικοῦ. Τὴν θεωρίαν, ἣν ἐξέθηκεν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων, — ἐμάθομεν ἤδη καὶ ἀπὸ ποῦ εἶναι, — ἔρχεται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐφαρμόσῃ· πρόκειται ν’ ἀπαγορεύσῃ ἀκριβῶς τὴν παιδείαν, καὶ ἐπιβάλλει εἰς αὐτὴν τὴν φορολογίαν ἐκείνην, ἣν πᾶς νομοθέτης ἐπιβάλλει εἰς ἐπιβλαβῆ ἀντικείμενα. Ἀποδεικνύονται δὲ ἀπαγορευτικὰ τὰ ἐπιβαλλόμενα τέλη, ἂν ὑπολογίσῃ τις τὸ πρόσθετον βάρος, τὸ ὁποῖον προστίθεται εἰς τὰς οἰκογενείας, τὰς ἐχούσας τέκνα σπουδάζοντα. Εἶναι εὔκολος ὁ ὑπολογισμός· ἔχομεν προϋπολογισμὸν ἐσόδων 97,000,000, καὶ ἐπὶ πληθυσμοῦ 2,200,000 ἀναλογοῦσιν εἰς ἕκαστον ἄτομον 44 δραχμαί. Ἐπὶ μαθητῶν 30,000 ἐπιβάλλεται φορολογία 1,600,000· διαιρέσατε τὸ ποσὸν τοῦτο διὰ τῶν 90,000 μαθητῶν, καὶ θέλετε εὕρει, ὅτι ἡ πρόσθετος τῶν μαθητῶν φορολογία εἶναι ὑπερτέρα ἐκείνης, ἥτις νῦν βαρύνει πᾶν ἄτομον. Δὲν θέλω νὰ κάμω μνείαν τῶν ἀηδῶν ἐκείνων ὑπολογισμῶν, περὶ τῆς κατὰ μῆνα ἀναλογίας τῶν τελῶν, διότι ταῦτα θὰ καταβληθῶσιν εἰς ὡρισμένα χρονικὰ διαστήματα, θὰ καταβληθῶσι τὰ τῆς ἐγγραφῆς τὴν 1 Σεπτεμβρίου, καὶ τὴν 1 Μαρτίου, θὰ καταπονήσῃ δὲ τὰς οἰκογενείας ἡ ὑπέρμετρος αὕτη καταβολή, καὶ θ’ ἀποτρέψῃ αὐτὰς τοῦ νὰ στέλλωσι τὰ τέκνα των εἰς τὰ σχολεῖα, διὰ τοῦτο δὲ εἶπον, ὅτι ἡ διάταξις εἶναι ἀπαγορευτική. Σᾶς ἔλεγεν ἐν τούτοις ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: «μὴ φοβεῖσθε, ὅτι θὰ ἐλαττωθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν, διότι πᾶσαι αἱ οἰκογένειαι, αἱ ἔχουσαι τέκνα, τὰ ὁποῖα ἐκπαιδεύουσι, θὰ ἐξακολουθήσωσιν ἐκπαιδεύουσαι αὐτὰ, οὐδὲ θὰ ἀποτραπῶσιν ἐκ τοῦ ὅτι αἱ ἔχουσαι τέκνα εἰς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον θὰ καταβάλλωσι μηνιαίως δι’ ἕκαστον αὐτῶν δραχμὰς 3, καὶ αἱ ἔχουσαι τέκνα σπουδάζοντα εἰς τὸ Γυμνάσιον θὰ καταβάλλωσι μηνιαίως δραχμὰς 5. Ἀλλὰ δὲν θέλει ὑπολογίσει ὁ οἰκογενειάρχης τὰς τρεῖς ἢ τὰς πέντε δραχμὰς κατὰ μῆνα· θέλει ὑπολογίσει, τί θὰ δαπανήσῃ διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ ἐπιστημονικὴν μόρφωσιν τοῦ τέκνου του. Ὅταν δὲ θὰ εὑρεθῇ πρὸ τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ τῶν 1445 δραχμῶν, τῶν τελῶν, τῶν δραχμῶν 1005, τοῦ μέσου ὅρου τῆς ἀναγκαίας καταβολῆς παντὸς φοιτητοῦ, τῶν δραχ. 310 τῶν τελῶν τῶν Γυμνασίων, τῶν δραχ. 130 διὰ τέλη Ἑλληνικοῦ σχολείου, θέλει ὀπισθοδρομήσει. Τοσοῦτον δὲ εἶναι ἀπαγορευτικὴ ἡ φορολογία αὕτη, ὥστε ἐκ τοῦ μέσου τῶν τάξεων τῆς Συμπολιτεύσεως ἠγέρθησαν φωναὶ κατ’ αὐτῆς. Καὶ οἱ Βουλευταὶ δὲ τῆς πλειονοψηφίας, οἵτινες ἐλάλησαν περὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἐπέστησαν τὴν προσοχὴν τῶν συναδέλφων των καὶ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τὴν ἀγανάκτησιν, ἥτις ἐξηγέρθη ἐκ τῆς ὑποβολῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καὶ ἐζήτησαν τὴν ἀπαλλαγὴν παντὸς τέλους τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Ἀλλ’ εἰς τὰς διαμαρτυρίας ἐκείνας, τὰς εἰλικρινεῖς, μελῶν τῆς πλειονοψηφίας πῶς ἀπήντησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ἀπήντησεν ἀποκηρύττων τοὺς Βουλευτὰς ἐκείνους, ἀπήντησε περιπλέον, ὅτι, ἂν ζητῇ τὴν ἐπιβολὴν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν καὶ ἐπὶ τοὺς σπουδάζοντας εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, ζητεῖ αὐτὴν διότι τὸ πλῆθος τῶν ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις φοιτώντων εἶναι πολὺ μεγαλείτερον. Εὑρίσκει τὸν ἀριθμὸν ἐκεῖ μέγαν καὶ τὸν φορολογεῖ. Διὰ νὰ δικαιολογήσῃ δὲ τὴν οὕτως ἐπιβαλλομένην φορολογίαν, προσέφυγεν εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ 1836, καὶ ἐχαρακτήρισε τὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν χορηγουμένην εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, ὡς ἀποτελοῦσαν προπαρασκευὴν διὰ τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν. Τῷ ἀντέταξα, ὅτι ὅλως διόλου διάφορον γνώμην εἶχε τελευταῖον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτε ἦτο Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, καὶ μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι ὁ κ. Θεοτόκης δὲν ἦτο γεννημένος κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην (γέλωτες)... Γελᾶτε δικαίως, Κύριοι, καὶ θὰ γελάσητε ἀκόμη περισσότερον μετ’ ὀλίγον. Ὁ κ. Θεοτόκης ἦτο γεννημένος κατὰ τὴν ἐποχὴν, περὶ τῆς ὁποίας ἐλάλουν· ἦτο γεννημένος κατὰ τὸ 1889, κατὰ τὸ ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ὑπέβαλε τὰ νομοσχέδιά του, καὶ ἦτο μάλιστα Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας. Καὶ ἀκριβῶς τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεώς του ἐκείνης τῆς ἐποχῆς ὤφειλον νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, διότι δὲν πρόκειται νὰ κρίνωμεν περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἣν λαμβάνουσιν οἱ νέοι ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις, πῶς ἐξετιμᾶτο αὕτη κατὰ τὸ 1836, ἀλλὰ πρόκειται νὰ ἐκτιμήσωμεν αὐτὴν ὅπως σήμερον δύναται νὰ ἐκτιμηθῇ, διὰ ν’ ἀποφανθῶμεν, ἂν πρέπῃ νὰ τὴν ὑποβάλωμεν εἰς τέλος. Σήμερον δύναται νὰ θεωρηθῇ ἡ ἐκπαίδευσις, ἧς τυγχάνουσιν οἱ νέοι ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις, ὡς προπαρασκευὴ πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴν μόρφωσιν, πρὸ τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν; Ἐδῶ εἶναι τὸ ζήτημα. Τί ἐφρόνουν κατὰ τὸ 1836, εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορον. Τί φρονοῦμεν σήμερον· διότι σήμερον πρόκειται νὰ ἐπιβάλωμεν φορολογίαν εἰς αὐτήν. Καὶ καθ’ ὅσον μὲν πρόκειται νὰ ἐπιβάλωμεν φορολογίαν, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἀπαγορεύσωμεν τὴν ἐπιστημονικὴν μόρφωσιν, νὰ ἐπιβάλωμεν ἀπαγορευτικὰ τέλη ἐπὶ τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἐπὶ τὴν προπαρασκευὴν πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν, ὀφείλουσι νὰ τὸ πράξωσιν οἱ δεχόμενοι τὰς γνώμας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ φίλου του Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων. Ἀλλὰ καθ’ ὅσον πρόκειται νὰ ἐπιβάλωμεν τέλη εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ἐκείνην, ἥτις σήμερον δὲν θεωρεῖται ὡς προπαρασκευὴ εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ ἥτις ἀποτελεῖ τὴν στοιχειώδη, τὴν λαϊκὴν ἐκπαίδευσιν, δὲν τὸ ἐννοῶ οὐδὲ μὲ τὰς γνώμας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Βουλευτοῦ Κυθήρων. Τὸ ζήτημα τίθεται ὡς ἑξῆς: Σήμερον ἡ ἐκπαίδευσις, ἡ χορηγουμένη ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς σχολείοις, δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐκπαίδευσις πρὸς προπαρασκευὴν εἰς ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν; Ἂν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς τοιαύτη, τότε βεβαίως πρέπει νὰ ἐπιβάλητε τὰ τέλη εἰς αὐτοὺς, εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων, ἀφοῦ θέλετε νὰ παρακωλύσητε τὴν ἐπιστημονικὴν μόρφωσιν· ἂν ὅμως δὲν πρέπῃ νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς τοιαύτη, τότε πρέπει νὰ γείνῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ διαμαρτυρηθεὶς Βουλευτὴς ἐκ τῆς πλειονοψηφίας. Τί θὰ πράξωμεν ἡμεῖς, εἶναι γνωστόν. Ἀλλ’ ἡ πλειονοψηφία ὀφείλει νὰ πράξῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔλεγε χθὲς ὁ Βουλευτὴς Ἄνδρου. Ἰδοὺ πῶς ἐχαρακτήριζεν εἰς τὰ 1889 ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, τότε Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, τὴν ἐν τοῖς ἑλληνικοῖς σχολείοις ἐκπαίδευσιν. Ἔχω ἐνταῦθα τὰ νομοσχέδιά του, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν ἀπὸ τοῦ 1889, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐψηφίσθησαν, καὶ τῶν ὁποίων παραδόξως δὲν ἐζητήθη ἡ ἀναγραφὴ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διὰ νὰ βελτιωθῇ ἡ ἐκπαίδευσις.

§236ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μαζῆ μὲ τὰ διαπύλια.

§237ΡΑΛΛΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ κατάργησις τῶν ἑλληνικῶν σχολείων καὶ ἡ μετάβασις τῶν μὲν δύο ὑποδεεστέρων τάξεων αὐτῶν εἰς τὸ δημοτικόν, τῆς δὲ τρίτης καὶ τελευταίας τάξεως εἰς τὸ Γυμνάσιον, εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, ἀπαραίτητος ὅρος τῶν ζητουμένων μεταῤῥυθμίσεων»...

§238ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Εἶναι ἄλλο αὐτό.

§239ΡΑΛΛΗΣ. Διόλου ἄλλο· ἂν ἠκολουθεῖτε τὸν συλλογισμόν μου ἠθέλετε ἐννοήσει, ὅτι εἶναι ἀκριβῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζω. Σεῖς εἴπετε, ὅτι σήμερον ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἥτις δίδεται εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν ἀναγκαίαν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Δὲν εἴπετε αὐτό;

§240ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μάλιστα.

§241ΡΑΛΛΗΣ. Ὅτι ἐντεῦθεν ἀναγκαίως πρέπει ν’ ἀποσπασθῶσι δύο τάξεις τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου καὶ νὰ προστεθῶσιν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, διὰ νὰ ἔχωμεν πλήρη τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν.

§242ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ζητῶ τὴν κατάργησιν.

§243ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως τοῦτο λέγετε. Ἀλλὰ δὲν ζητεῖτε τὴν κατάργησιν· ἰδοὺ τὶ ζητεῖτε.

§244ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὴν κατάργησιν.

§245ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι, δὲν τὴν ζητεῖτε.

§246ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μὰ πῶς;

§247ΡΑΛΛΗΣ. Ἰδοὺ πῶς. Ἐγὼ ἐλεπτολόγησα περισσότερον εἰς τὰ νομοσχέδιά σας ἀπὸ ὑμᾶς...

§248ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι.

§249ΡΑΛΛΗΣ. .. διότι σεῖς εἶσθε μόνον ὑπεύθυνος συντάκτης αὐτῶν.

§250ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἤμην ὑπεύθυνος συντάκτης ποτέ.

§251ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπρόκειτο κατὰ τὸ νομοσχέδιόν σας ν’ ἀποσπασθῶσι δύο τάξεις τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, καὶ νὰ προστεθῶσιν εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Δὲν κατηργοῦντο τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, ἐξηρθροῦντο...

§252ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές.

§253ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε... Ὅ,τι ἐξ αὐτῶν ἀνῆκεν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ἀπεδίδετο εἰς αὐτήν, ὅ,τι δὲ ἀνῆκεν εἰς τὴν προπαρασκευὴν τῆς ἐπιστημονικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀπεδίδετο εἰς τὰ Γυμνάσια, τὰ ὁποῖα συνεπληροῦντο μὲ μίαν τάξιν περιπλέον. Ἀλλ’ ἀνεγνωρίζετε κατὰ τὸ 1889,—διὰ νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸν συλλογισμόν μου,— ὅτι αἱ δύο τάξεις τῶν ἑλληνικῶν σχολείων ἀνήκουσιν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἐν τούτοις φορολογεῖτε ἤδη τὴν στοιχειώδη ταύτην ἐκπαίδευσιν.

§254ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε τώρα τὴν διακοπὴν, ὅτε ἐτελειώσατε τὸν συλλογισμόν σας; Κατὰ τὸ 1889, ὅτε ὑπεβλήθησαν τὰ νομοσχέδια αὐτὰ, ἡ ἰδέα ἦτο ὅλως διάφορος ἐκείνης, τὴν ὁποίαν σεῖς ἀναπτύσσετε. Σεῖς εἴπετε, ὅτι ἠκολουθήσατε τὰς συζητήσεις, καὶ πράγματι τὰς ἠκολουθήσατε, ἀλλὰ τὰς ἐλησμονήσατε, ἢ θέλετε νὰ τὰς λησμονήσητε, διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς συζητήσεως.

§255ΡΑΛΛΗΣ. Ἀποδείξατέ μοί το.

§256ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐπρόκειτο τότε νὰ καταργήσωμεν τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, νὰ συμπληρώσωμεν δὲ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν ὁποίαν ἐθεωροῦμεν μὴ ἀνταποκρινομένην πρὸς τὰς ἀνάγκας τὰς σημερινὰς, ἐλέγομεν δὲ, ὅτι τὸ διάμεσον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατὰ παλαιοτέραν ἐποχὴν εἶχε συστηθῆ, δὲν ἀνταπεκρίνετο πρὸς τὰς ὑφισταμένας ἀνάγκας, ὅτι σήμερον ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν νὰ χωρίσωμεν ἐντελῶς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ καταργήσωμεν τὸ διάμεσον αὐτὸ, νὰ συμπληρώσωμεν ἀφ’ ἑνὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, νὰ ἔχωμεν δὲ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν καλλιτέραν, καταργοῦντες τὸ διάμεσον ἐκεῖνο. Τῷ ὄντι, καταργουμένων τῶν τριῶν τάξεων τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, ἐπεβάλλετο ἡ ἀνάγκη συμπληρώσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως,...

§257ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι, δὲν ἐλέγετε τοιοῦτόν τι.

§258ΘΕΟΤΟΚΗΣ. .. ὁριζομένων τῶν τάξεων τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ἀντὶ 4 τάξεων, εἰς ἕξ.

§259ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι.

§260ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀκριβὲς, ὅτι ἐκ τῶν ἑλληνικῶν σχολείων δύο τάξεις προσετίθεντο εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ μία εἰς τὰ Γυμνάσια· διότι καὶ τὸ πρόγραμμα τῶν δύο ἀνωτέρων τάξεων τοῦ δημοτικοῦ σχολείου εἶναι ἐντελῶς διάφορον τοῦ προγράμματος τῶν δύο κατωτέρων τάξεων τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, καὶ τὸ πρόγραμμα τῆς προστιθεμένης κατωτέρας τάξεως ἐν τοῖς Γυμνασίοις ἦτο πολὺ διάφορον τοῦ προγράμματος τῆς ἀνωτέρας τάξεως τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου. Δὲν ἔχετε ἄρα τὸ δικαίωμα νὰ λέγητε, ὅτι μεταφέρονται δύο τάξεις εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ μία εἰς τὰ Γυμνάσια, οὔτε τὰ προγράμματα αὐτῶν. Ἐκ τούτων ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐλησμονήσατε ἐντελῶς τὰς συζητήσεις τοῦ 1889, εἰς τὰς ὁποίας ὁμολογῶ, ὅτι ἐλάβετε μέρος, ἀλλ’ εἰς τὰς ὁποίας βεβαίως ἀπέδειξα, συζητῶν ἐναντίον ὑμῶν, ὅτι δὲν ἤμην ἁπλοῦς ὑπεύθυνος συντάκτης τῶν συζητουμένων νομοσχεδίων.

§261ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ λυποῦμαι, ὅτι ἐλησμονήσατε τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ὑπεγράψατε· καὶ ἀκούσατέ την (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάργησις...»

§262ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἡ κατάργησις...

§263ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι σὰν τὴν ἀδυνατότητα.

§264ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι τὸ λεξικόν σας εἶναι μᾶλλον περιωρισμένον ἀπὸ τὸ ἰδικόν μου. Ἑπομένως ὡς πρὸς τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν ἔχετε μέγα δικαίωμα νὰ μοὶ κάμητε παρατηρήσεις. Ἂν δὲ μοὶ ἐπιτρέψητε εἰς τὴν κυριολεξίαν νὰ προσέχω, ὅταν ἀγορεύητε, βεβαίως θὰ σᾶς διακόπτω συχνά· ἀλλὰ δὲν συνειθίζω νὰ διακόπτω· ἀσχολοῦμαι εἰς σπουδαιότερα.

§265ΡΑΛΛΗΣ. Ἀκούσατε ἐν τούτοις (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάργησις τῶν ἑλληνικῶν σχολείων καὶ ἡ μετάβασις τῶν μὲν δύο ὑποδεεστέρων τάξεων αὐτῶν εἰς τὸ δημοτικὸν, τῆς δὲ τρίτης καὶ τελευταίας εἰς τὸ Γυμνάσιον, εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, ἀπαραίτητος ὅρος τῶν ἐπιζητουμένων μεταῤῥυθμίσεων»...

§266ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀλλ’ ἐξετάσατε, παρακαλῶ, τὰ προγράμματα.

§267ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως μεταῤῥυθμίζετε ἐν μέρει τὰ προγράμματα, ἀναμφισβητήτως. Ἀλλὰ βλέπετε, ὅτι σεῖς ἐλησμονήσατε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπεγράψατε, καὶ ὄχι ἐγὼ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συνεζήτησα. Ἂν αὐτὴν ὀνομάζητε σεῖς— πῶς τὴν λέγετε—κατάργησιν, ἐγὼ τὴν ὀνομάζω ἐξάρθρωσιν, διότι λαμβάνετε, κατὰ τὴν ῥῆσίν σας, δύο τάξεις ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, καὶ τὰς προσθέτετε εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ μίαν τάξιν πάλιν ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, τὴν ἀνωτέραν, καὶ τὴν προσθέτετε εἰς τὴν προπαρασκευαστικὴν ἐπιστημονικὴν ἐκπαίδευσιν.

§268ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§269ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι,—σᾶς παρακαλῶ,—διότι τὸ ζήτημα διεσαφηνίσθη.

§270ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν διεσαφηνίσθη. Βάσις τοῦ τότε προτεινομένου συστήματος εἶναι νὰ μὴ ἐπιτρέψωμεν τὴν διδασκαλίαν τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἐνῷ ἀκριβῶς ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν παραδίδουσιν εἰς τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα· βλέπετε, ὁποία διαφορὰ μεταξὺ τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ ὑπάρχει.

§271ΡΑΛΛΗΣ. Δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι ἐσκοπεῖτε νὰ μεταβάλητε τὸ πρόγραμμα, νὰ προσθέσητε, ν’ ἀφαιρέσητε μαθήματα. Ὅλα ὅμως αὐτὰ ἀποδεικνύουσιν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἰσχυρίσθην, ὅτι δύο τάξεις τῶν ἑλληνικῶν σχολείων, μὲ τὰς ἀνάγκας τὰς σημερινὰς τοὐλάχιστον, ἂν οὐχὶ μὲ τὰς τοῦ 1836, (ἂν καὶ ἔκτοτε αἱ δύο αὗται τάξεις ἐχαρακτηρίζοντο κατὰ τὸ διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσε πρὸ ὀλίγου ὁ φίλος σας Βουλευτὴς Κυθήρων, ὡς ἀνήκουσαι εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν....

§272ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι.

§273ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως.

§274ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὄχι.

§275ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως... (ὡς συμπληροῦσαι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν), ἔπρεπε νὰ προστεθῶσιν εἰς αὐτήν. Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον ἀπέδειξα, νομίζω, σήμερον, ἀνεξαρτήτως τοῦ διατάγματος τοῦ 1836, εἶναι, ὅτι σεῖς ἀποσπᾶτε διὰ τοῦ νομοσχεδίου σας τὰς δύο τάξεις τοῦ ἑλληνικοῦ σχολείου, ὡς ἀνηκούσας αὐτοδικαίως εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἀλλ’ ἐντεῦθεν ἕπεται, ὅτι δὲν δικαιοῦσθε νὰ τὰς φορολογήσητε. Ἀλλ’ ἂν φορολογήσητε καὶ αὐτὰς, εἶσθε ἐντελῶς συνεπεῖς, καὶ μὴ ἀνησυχεῖτε. Ἀποδεικνύεσθε συνεπεῖς ἐξ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον παρετήρησε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Γορτυνίας, διότι φορολογεῖτε πράγματι καὶ τὴν σήμερον χαρακτηριζομένην ὡς δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, διὰ τοῦ νομοσχεδίου σας, διότι ἐπιβάλλετε τέλη δραχμῶν πέντε εἰς τὰ ἀπολυτήρια τῶν δημοτικῶν σχολείων. Φορολογεῖτε λοιπὸν τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἀλλὰ πράττετε καί τι πλέον, καὶ τὸ γνωρίζετε κάλλιστα. Ἐννοεῖτε νὰ κολοβώσητε καὶ στρεβλώσητε ἐντελῶς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν· διότι, ἐνῷ λέγετε, ὅτι καὶ μετὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὅπερ σεῖς ἐδημιουργήσατε καὶ σεῖς κατηργήσατε, μένουσιν ὀφειλέται οἱ δῆμοι δραχμῶν 8 ἑκατομμυρίων πρὸς τὸ Δημόσιον...

§276ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἦσαν ὀφειλέται τοῦ ποσοῦ τούτου πρὸ τῆς συστάσεως τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§277ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶπον ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ ὀφείλονται 8,000,000 ἐκ μέρους τῶν δήμων πρὸς τὸ Δημόσιον, ἡ δὲ λειτουργία τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ἠλάττωσε τὴν ὀφειλὴν ταύτην τῶν δήμων πρὸς τὸ δημόσιον ταμεῖον· ηὔξησεν αὐτήν. Ἐν τούτοις τί πράττετε; Θαυμάζω δὲ, ὅτι ἀποδεικνύεσθε τόσον εὐαίσθητος εἰς τὰ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ἐνῷ δὲν εὑρίσκεσθε ἐν αὐτῷ...

§278ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἀπαντῶ εἰς ὑμᾶς, διότι περὶ ἐμοῦ ἀσχολεῖσθε.

§279ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ τῶν σχεδίων τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης τοῦ 1887, οὐδ’ ἐσκόπουν νὰ σᾶς εἴπω τι προσωπικόν. Ἀλλ’ ἰδοὺ τί πράττετε. Ἀπὸ τὴν στήλην τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀφαιρεῖτε, (ἀφοῦ προσεθέσατε 200,000 δραχμὰς εἰς τὰ ἔξοδα τῆς μέσης παιδείας) ἀφαιρεῖτε 250,000 δραχμῶν (ἀναγινώσκει): «Πιστώσεις ζητούμεναι διὰ τὸ 1892. Προσωπικὸν δημοτικῶν σχολείων δραχ. 254,800. Πιστώσεις ζητηθεῖσαι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ κ. Δηλιγιάννη δραχ. 504,800. Διαφορὰ ἐπὶ ἔλαττον δραχ. 250,000». Καὶ εἶναι τοῦτο περίεργον, διότι ἕως τώρα τοὐλάχιστον ἠκούσαμεν πάντοτε, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι ἐκείνη, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, διὰ τὰς πράξεις τῆς ὁποίας γνωρίζετε ὅτι δὲν ἐνέχομαι ποσῶς, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι ἐκείνη, εἰς ἣν διετήρει ὑπεραρίθμους, οὓς ἀνεβίβαζεν, νομίζω, εἰς χιλίους. Παραδόξως ὅμως, ἐνῷ ἐλαττόνετε τὴν πίστωσιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατὰ 250,000, αὐξάνετε τὴν πίστωσιν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως κατὰ 200,000. Αὐτὴ εἶναι ἡ λογική, Κύριοι, ἥτις προκύπτει ἐκ τῶν ἀριθμῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἂν ἡ λογικὴ αὕτη ἀντικρούῃ ἕνα πρὸς ἕνα τοὺς ἰσχυρισμούς σας, τὸ σφάλμα εἶναι ἰδικόν σας, διότι ἀνεγράψατε τοὺς ἀριθμοὺς τούτους εἰς τὸν προϋπολογισμόν σας...

§280Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡμεῖς τοὺς ἀνεγράψαμεν διὰ τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν.

§281ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως, εἰς τὸν ἐτήσιον προϋπολογισμὸν δὲν τοὺς ἀνεγράψατε μόνον διὰ τὴν αʹ ἑξαμηνίαν, οὐδὲ σημειοῦτε τοιοῦτόν τι εἰς τὰς λεπτομερείας. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπράξατε, παριστᾷ τὰς βλέψεις τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰ τῆς παιδείας... Μᾶς εἶπον, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡ παιδεία θὰ βελτιωθῇ. Βεβαίως, ἀπὸ τοῦ 1889 δὲν μετεβλήθησαν αἱ γνῶμαι τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὡς πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀνωτέραν. Ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποβλέψῃ ἀμέσως, εἶναι ἡ βελτίωσις τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Καὶ δυνάμεθα νὰ διαφωνῶμεν ὡς πρὸς τὴν ἀξίαν τῶν νομοσχεδίων τοῦ κατὰ τὸ 1889 Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ἀλλὰ δι’ αὐτῶν ἀπέδειξεν, ὅτι μίαν ἔχει μεθ’ ἡμῶν γνώμην, ὅτι ἀποβαίνει ἀναγκαία ἡ βελτίωσις τοῦ προσωπικοῦ τοῦ διδακτικοῦ. Τὸ πρῶτον πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ὤφειλε νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις σήμερον, ἦτο νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ἐπὶ νομοσχεδίων τοιούτων, ἐπὶ νομοσχεδίων βελτιούντων τὸ προσωπικὸν τὸ διδακτικόν. Τί ἔπραξεν ἀντὶ τούτου; Μᾶς ἔφερε τὴν φορολογίαν τοῦ 1,600,000, καὶ περιπλέον μᾶς ἔφερε καὶ τὰς θεωρίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κυθήρων, διὰ τῶν ὁποίων ἐλπίζει, φαίνεται, ἡ Κυβέρνησις, ὅτι θὰ βελτιωθῇ ἡ ἐκπαίδευσις. Τὸ νομοσχέδιον δὲν συνεζητήθη ἀκόμη παρὰ τῶν οἰκογενειῶν, μήτε ἦτο δυνατὸν νὰ συζητηθῇ μέχρι σήμερον. Δὲν ἠκούσατε ἀληθῶς, παρὰ τὰ παράπονα τῶν μαθητῶν, ἀλλὰ δικαίως εἷς ἐκ τῶν προαγορευσάντων ἐχαρακτήρισε τὰ παράπονα αὐτῶν ὡς ἠχὼ τῶν παραπόνων τῶν οἰκογενειῶν. Παρὰ τῶν οἰκογενειῶν δὲν θ’ ἀκούσητε παράπονα, θ’ ἀκούσητε ἀράς, αἱ ὁποῖαι θὰ σᾶς συνοδεύσωσι μέχρι πέρατος τοῦ βίου σας τοῦ πολιτικοῦ, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο θὰ θάψῃ πάντας ἐκείνους, οἵτινες θὰ τὸ ψηφίσωσι.

§282ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἆ! ἆ! ἆ!

§283ΡΑΛΛΗΣ. Καλά!

§284ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μεσσηνέζης ἔχει τὸν λόγον.

§285ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐζήτησα καὶ λαμβάνω τὸν λόγον, ὅπως ὑπερασπίσω τὴν γνώμην μου, ὅτι τὸ προκείμενον νομοσχέδιον φέρει τὸ στίγμα τῆς ἀντισυνταγματικότητος. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐπεχείρησε ν’ ἀντικρούσῃ τοὺς λαλήσαντας κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀντιπολιτευομένους, καὶ θέλων ν’ ἀναιρέσῃ τοὺς ἰσχυρισθέντας, ὡς ἐγὼ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἀντισυνταγματικόν, δὲν προέβη εἰς τὴν ἀνάπτυξιν λόγων, ἐπὶ τῶν ὁποίων νὰ στηρίξῃ τὴν γνώμην του, ἀλλ’ ὠφελούμενος ἐκ τοῦ ὅτι ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἔχει ἐκφράσει ἄλλοτε τὴν γνώμην, ὅτι δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα τὸ νὰ ἐπιβληθῶσι δίδακτρα, καὶ ὅτι λαβὼν τὸν λόγον ἐπέμεινεν εἰς τὴν γνώμην του ταύτην, ἐπετέθη λαῦρος καθ’ ἡμῶν, καὶ ἀντιτάσσων ἡμῖν μετὰ στόμφου πολλοῦ τὴν γνώμην τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, τὸν ὁποῖον μέχρι κόρου ὑπεδείκνυεν ὡς ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπεζήτησε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς ἡμᾶς σιγὴν, καὶ νὰ μᾶς ἐπιτιμήσῃ, διότι ἐτολμήσαμεν, ἐναντίον τῆς γνώμης τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, νὰ ὑποστηρίξωμεν ἰδίαν γνώμην. Σέβομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅπως σέβομαι καὶ τὴν γνώμην τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν ὑποβάλλω τὴν γνώμην μου οὔτε εἰς τὴν γνώμην τοῦ ἑνὸς, οὔτε εἰς τὴν τοῦ ἄλλου. Δὲν ὑπέβαλον ποτὲ οὔτε εἰς ἐστεμμένας κεφαλὰς τὴν γνώμην μου, τὴν ἀρύομαι ἐκ τῆς συνειδήσεώς μου, καὶ μοὶ τὴν ὑπαγορεύουσι τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος μου.

§286ΡΟΥΚΗΣ. Εὖγε!

§287ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διὰ τοῦτο καὶ κατὰ τὴν προκειμένην περίπτωσιν, καίτοι συνηντήθησαν αἱ γνῶμαι τῶν δύο ἀρχηγῶν τῶν προσωπικῶν κομμάτων, καίτοι μεγάλη ἦτο ἡ χαρὰ, ἔξαλλος ἦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι ἡ γνώμη τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ εὑρέθη οὖσα σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην του, οὐχ ἧττον ἐγὼ ἐπιμένω εἰς τὴν γνώμην μου, καὶ ἔρχομαι νὰ τὴν ὑποστηρίξω διὰ πραγμάτων, διὰ τῶν ῥημάτων τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔπλασαν τὴν Ἑλλάδα, καὶ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔθεσαν τὰς βάσεις τῆς Πολιτείας, τῆς ἰσχυούσης εὐτυχῶς μέχρι τῆς σήμερον. Ἀλλ’ ἕως πότε θέλει ἰσχύσει, ἐὰν ἐξακολουθῶμεν βαδίζοντες κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, δὲν γνωρίζω. Κατὰ τὸ 1844, ὡς ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἀποδεικνύεται, οἱ γέροντες ἐκεῖνοι, λαβόντες ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, ἠθέλησαν ὥστε ἡ παιδεία, ἡ μέση καὶ ἡ ἀνωτέρα, νὰ γίνηται δαπάνῃ τοῦ Δημοσίου. Δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἠρύσθησαν τὰς διατάξεις ἐκείνας ἐκ τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, ὅπως πολὺ ὀρθῶς ἀπέδειξεν ὁ ἐκ Μαντινείας κ. Βουλευτής. Ναὶ, βεβαίως συνεβουλεύθησαν τὰ διάφορα Συντάγματα, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει παντάπασιν ἀντιγραφὴ τῆς μιᾶς διατάξεως ἀπὸ τὴν ἄλλην. Καὶ διότι ὑπάρχει τοιαύτη διάταξις εἰς τὸ Βελγικὸν, δὲν ἕπεται ὅτι καὶ ἡ διάταξις ἡ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1844 ὑπηγορεύθη ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ πνεύματος. Ἄλλο πνεῦμα ὑπηγόρευσεν ἐκείνην, ἄλλο πνεῦμα ὑπηγόρευσε τὴν διάταξιν τὴν ἐν τῷ ἡμετέρῳ πολιτεύματι τοῦ 1844· καὶ ὅτι εἶναι ἄλλο πνεῦμα, ἀποδεικνύεται οὐχὶ μόνον ἐκ τῶν ζητημάτων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν περιστάσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας διετέλει τότε ἡ πατρίς. Ἔρχομαι εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844. Καὶ πῶς οἱ Κύριοι, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται καὶ τολμῶσι νὰ ὑποστηρίζωσι τὴν γνώμην των, καὶ τὴν ὑποστηρίζουσιν οὕτω πως, ὥστε νὰ θεωρῶσιν, ὅτι πράττουσιν ἔγκλημα καὶ πράττουσι παραλογισμὸν οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἐναντίαν γνώμην; πῶς δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὰ χθεσινὰ πρακτικὰ — διότι δὲν ἀπέχομεν πολὺ ἀπὸ τοῦ 1864,— διὰ νὰ ἴδωσι τὴν ἱστορίαν τῆς διατάξεως αὐτῆς; Ὅτε ἀνεγνώσθη τὸ 16 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, κύριε Πρόεδρε, ἐγένετο παρατήρησις, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιον νὰ μὴ ἐπιβάλλωνται τὰ δίδακτρα ἐπὶ τῶν ἐκπαιδευομένων. Κατεξανέστη ἡ Συνέλευσις, λαμβάνει τὸν λόγον ὁ κ. Καλλιγᾶς καὶ ὑποστηρίζει τὴν γνώμην του. Ἀπαντῶσιν ἄλλοι, οἱ πολλοί: «Βέβαια, σεῖς εἶσθε εἰς κατάστασιν νὰ πληρώσητε διὰ τὰ παιδιά σας· ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν· ἐπιμένομεν, ὅπως ἡ δαπάνη γίγνηται ἐκ μέρους τοῦ Δημοσίου διὰ τὴν μέσην καὶ τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν». Ζητεῖ ὁ κ. Καλλιγᾶς τὴν διαγραφὴν τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία λέγει, ὅτι ἡ μέση καὶ ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις γίνεται δαπάνῃ τοῦ Δημοσίου, καὶ συζητεῖται, καὶ ἐπιμένει ὁ κ. Καλλιγᾶς, καὶ ἀποκρούεται μετ’ ἀγανακτήσεως, καὶ ἐπὶ τέλους, ὅταν φθάνωμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, θέτω ἐγὼ τὸ ζήτημα: «Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον, ὅπως ἔχει εἰς τὸ Σύνταγμα, αὐτοὶ παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...» Καὶ ἐγείρεται ὁλόκληρος σχεδὸν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ δὲ γνώμη τοῦ κ. Καλλιγᾶ ἔμεινε μὲ μόνην τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Καλλιγᾶ. Ἀφοῦ λοιπὸν ἔχομεν τοιαύτας ἐνδείξεις, ἔχομεν τοιαύτας ἀποδείξεις, ὅτι ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐψηφίσθη τὸ 16 ἄρθρον τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, ἀπορῶ, Κύριοι, πῶς μετὰ τοιούτου στόμφου καὶ μετὰ τοιαύτης ἐπιβλητικότητος, ἵνα μὴ μεταχειρισθῶ ἄλλο ἐπίθετον, ὑποστηρίζουσιν, ὅτι τὸ προκείμενον νομοσχέδιον δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ ὄχι μόνον αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ ὅτι εἶναι ἄξιον ἀπορίας καὶ ἐκπλήξεως, πῶς εὑρίσκονται ἄνθρωποι, ὑποστηρίζοντες τὴν ἐναντίαν γνώμην, ἀφοῦ μάλιστα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς συνηντήθησαν καὶ ἐξέφρασαν ἀντίθετον γνώμην. Κύριοι, εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἡ ἐν λόγῳ διάταξις ἀποβαίνει ἄδικος πρὸς τὴν Πολιτείαν, τοῦ τόπου ἀναπτυχθέντος ὑλικῶς ὁπωσδήποτε, καὶ, ὅπως ἐξεφράσθην κατὰ τὴν πρώτην μου ἀγόρευσιν, βεβαίως εὐχῆς ἔργον ἦτο νὰ ἐπετρέπετο καὶ σήμερον, ἡ Πολιτεία νὰ προβάλλῃ οὐχὶ τοιαῦτα τέλη, ἀλλὰ ἀνάλογα πρὸς τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου. Ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα ἀντίκειται, καὶ, καθὼς προεῖπον, εἷς ἐκ τῶν λόγων, διὰ τοὺς ὁποίους πολλάκις ἐξέφρασα τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐπέστη πλέον ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος, εἶναι καὶ ὅπως τὸ ζήτημα αὐτὸ κανονισθῇ ὅπως ὅλα τὰ ἄλλα ζητήματα, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξαρτᾶται ἡ παγίωσις μιᾶς εὐνόμου τάξεως, μιᾶς πράγματι συνταγματικῆς Πολιτείας, καὶ ὄχι Πολιτείας, ὁποία εἶναι ἡ σήμερον, ἡ ὁποία εἶναι πᾶν ἄλλο ἢ συνταγματικὴ, εἶναι μία ἔκτροπος, μία νόθος, δικτατορικὴ ἐξουσία, αὐθαίρετος καὶ ἀλόγιστος...

§288ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. ... (ἐγείρεται, ὅπως λάβῃ τὸν λόγον, ὑπολαβὼν, ὅτι ἐπεράτωσε τὴν ἀγόρευσίν του ὁ κ. Μεσσηνέζης, ἐφ’ ᾧ προκαλεῖται ἄπλετος γέλως καὶ θόρυβος).

§289ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, Κύριοι. Ἠμπορεῖτε νὰ φύγητε. Ἐγὼ ἀποτείνω τὸν λόγον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον (γέλωτες). Ἐπειδὴ μὲ ἀπεδοκιμάσατε ἅπαξ διὰ τοῦ εὐγενοῦς τρόπου τῆς ἀποχωρήσεως, δὲν ἀνέρχομαι πλέον εἰς τὸ βῆμα, καὶ ἂν δὲν θέλητε νὰ ὁμιλῶ καὶ ἀπὸ τῆς θέσεώς μου, διότι σᾶς ταράττει ἡ φωνή μου, παύω ὁμιλῶν. Εἰς τὸ βῆμα πλέον δὲν ἀνέρχομαι.

§290ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι μία παρεξήγησις, κύριε Μεσσηνέζη.

§291ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἄ! καλά Κατακρίνομεν, εἶπεν ὁ ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴς, ἄνευ λόγου τὰ μέτρα, ὅσα ἡ Κυβέρνησις προτείνει, ὅπως ἐπανορθώσωμεν τὴν οἰκονομικὴν ἡμῶν κατάστασιν καὶ σώσωμεν τὸν τόπον ἐκ τοῦ μεγάλου κινδύνου, τὸν ὁποῖον βεβαίως δὲν ἐπλάσαμεν ἡμεῖς τὴν σήμερον, ἀλλ’ ἄλλοι ἔπλασαν, τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ προγραφῶμεν ἀπὸ τὸν χρηματολογικὸν κόσμον τῆς Εὐρώπης. Δὲν κατακρίνομεν, κύριε Πρόεδρε, ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν. Ὅ,τι κατακρίνομεν, τὸ κατακρίνομεν μὲ λύπην τῆς ψυχῆς μας, καὶ τὸ κατακρίνομεν, διότι, ὡς ἀπεδείξαμεν, δὲν εἶναι λελογισμένον, καὶ διότι προδίδει μίαν πρόθεσιν τοῦ νὰ ἐκτροχιασθῶσιν οἱ θεσμοὶ, τοῦ νὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι δὲν ὑπάρχει πλέον τίποτε, τὸ ὁποῖον νὰ κωλύῃ τὴν θέλησιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶναι εὐνοούμενοι, καὶ οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν μέσων τῶν γνωστῶν κατώρθωσαν νὰ ἔχωσι μίαν πλειονοψηφίαν, ἡ ὁποία τοὺς παρακολουθεῖ καὶ παραλογιζομένους. Διότι λοιπὸν βλέπομεν τοιοῦτο πνεῦμα ἰσχῦον, διὰ τοῦτο ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προτείνονται, τὰ ἐξετάζομεν καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν, ἂν δὲν κρύπτωσι καὶ μίαν καταδολίευσιν τῶν θεσμῶν. Ὅταν βλέπωμεν, ὅτι τοιαύτη καταδολίευσις ἐκδηλοῦται ἐκ τῶν μέτρων ἐκείνων, κατεξανιστάμεθα διὰ τοῦτο, καὶ ἀντιτασσόμεθα ὅλαις δυνάμεσι κατὰ τῶν μέτρων αὐτῶν. Καὶ δὲν ἀρκεῖ μόνον αὐτὸ, ἀλλὰ παρατηροῦμεν, ὅτι τὰ μέτρα αὐτὰ δὲν ἔχουσι μόνον αὐτὴν τὴν τάσιν τῆς καταδολιεύσεως τῶν θεσμῶν, ἀλλὰ στεροῦνται καὶ τῆς ἀρετῆς τῆς διασώσεως τοῦ τόπου ἐκ τῶν ὁποίων διατρέχει κινδύνων. Ἐπολεμήσαμεν, ποῖα μέτρα, κύριε Πρόεδρε; Τὸ μέτρον τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, τὸ ὁποῖον στηρίζεται εἰς τὴν καταδολίευσιν τῶν δημοτικῶν ἐλευθεριῶν καὶ εἰς τὴν δήμευσιν τῆς δημοτικῆς περιουσίας, καὶ συνεπάγεται τὴν παράλυσιν τῆς διοικήσεως τοῦ τόπου. Πῶς νὰ μὴ ἀντιταχθῶμεν; Διότι, Κύριοι, σεῖς ἀκολουθεῖτε τὴν Κυβέρνησιν αὐτὴν, διότι εἶσθε συντεταγμένοι μετ’ αὐτῆς καὶ δὲν ἐξετάζετε, δὲν ὑποβάλλετε εἰς τὴν κρίσιν σας, εἰς τὴν βάσανον, τὰς προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἔπρεπε διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς νὰ σιγήσωμεν; Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σιγήσῃ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος αἰσθάνεται, τί ὑπαγορεύει τὸ καθῆκον εἰς αὐτὸν, ὅταν τοιαῦτα προτείνωνται μέτρα. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σιγήσῃ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος αἰσθάνεται, τί ὑπαγορεύει τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον εἰς αὐτὸν, νὰ σιγήσῃ, ὅταν τοιαῦτα κατὰ τοῦ τόπου κατεργάζωνται. Διεμαρτυρήθημεν καὶ ἐλυπήθημεν, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένει, καὶ ἐλυπήθημεν καὶ λυπούμεθα, διότι τόσον μεγάλη πλειονοψηφία κομπάζουσα ἐπεψήφισε τοιοῦτο μέτρον. Διεμαρτυρήθημεν κατὰ τοῦ προτεινομένου μέτρου· διατί; Διότι ἀποδεικνύομεν, ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ διότι τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦναι νὰ βλάψῃ σπουδαίως τὴν νεολαίαν καὶ νὰ μὴ προέλθῃ ἐκ τούτου πρόσοδος τοιαύτη, ὥστε νὰ βοηθηθῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῆς ὁποίας φαίνεται ὅτι ἔχει διαθέσεως νὰ ἀνορθώσῃ τὰ οἰκονομικά. Ἀντιτασσόμεθα κατὰ τοῦ μέτρου τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ὁρκωτικοῦ συστήματος, καὶ ἀντιτασσόμεθα εὐλόγως, διότι τὸ σύστημα τοῦτο στηρίζεται ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον παραβιάζεται διὰ τοῦ προτεινομένου μέτρου, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν περιφέρειαν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐνόρκων, καὶ διότι τὸ ὑπάρχον σύστημα ἐλειτούργησεν ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν, καὶ προσέφερεν εἰς τὸν τόπον μεγάλας ὑπηρεσίας, καὶ ἔσωσεν αὐτὸν εἰς κρισίμους ἐποχάς· ἔσωσεν αὐτὸν εἰς πολιτικὰς περιστάσεις, καθ’ ἃς ἡ μία στάσις διεδέχετο τὴν ἄλλην, ἔσωσεν αὐτὸν κατὰ τοὺς χρόνους, καθ’ οὓς ἐδέσποζεν ἡ ληστεία. Θέλετε νὰ μὴ ἀντεπεξερχώμεθα καθ’ ὑμῶν, ὅταν εὑρισκώμεθα ἐνώπιον τοιαύτης καταστάσεως, ὅταν διελύθη μία Βουλὴ δίκην συλλόγου ἐξ ὑπηρετῶν, ὅταν αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν δι’ ἐπεμβάσεων, καὶ τοιουτοτρόπως ἱδρύθη μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, ἐπιβεβλημένη, καὶ ἡ Κυβέρνησις αὕτη προβαίνῃ εἰς τοιαῦτα μέτρα; Θὰ ἐγείρωμεν φωνὴν στεντορείαν· ἐὰν δ’ ἤμεθα ὀλίγοι ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, θὰ εὑρεθῶμεν πολλοὶ ἔξω. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐξακολουθήσητε αὐτὴν τὴν πορείαν, δὲν ἐπιθυμῶ νὰ περιέλθωσι τὰ πράγματα εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, φύσει συντηρητικὸς ὤν, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι βεβαίως ἀτιμωρητὶ δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ τσαλαπατήσητε ὅλας τὰς ἐλευθερίας τοῦ τόπου, καὶ νὰ μᾶς καταστήσητε ὑποχειρίους, ὡς τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι σᾶς ὑποστηρίζουν, καὶ οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι θὰ δυνηθῶσι νὰ ἀπογυμνώσωσι τὸν τόπον καὶ τοῦ τελευταίου ὀβολοῦ. Αὐτὸ δὲν θὰ σᾶς τὸ ἐπιτρέψωμεν!

§292ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶχε δίκαιον, παραπονούμενος, ὅτι ἀντιδρῶμεν κατὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ζητεῖ νὰ ἐφαρμόσῃ, ὀλιγώτερον δὲ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Καλαβρύτων. Ἀπ’ ἐναντίας, ἡμεῖς εἴμεθα συνεπέστεροι πρὸς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐπιδιώκει ὁ κ. Πρωθυπουργός, τῆς θεραπείας τῶν οἰκονομικῶν ἀναγκῶν, πλειότερον αἰσθανόμεθα ἡμεῖς τὴν ἀνάγκην τῆς θεραπείας ταύτης, καὶ αἰσθανόμενοι τὴν ἀνάγκην αὐτήν, ἀντιδρῶμεν ἀκριβῶς εἰς τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀντιστρατεύονται κατὰ τῆς ἰδέας αὐτῆς. Ἐὰν ἀντεδράσαμεν κατὰ νομοσχεδίων, ὡς τὸ περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, ὡς τὸ περὶ ὁδοστατῶν, ἀντεδράσαμεν διότι διὰ τῶν νομοσχεδίων τούτων αὐξάνονται αἱ δαπάναι τοῦ Κράτους. Ἐὰν ἀντιδρῶμεν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἀντιδρῶμεν, διότι θεωροῦμεν ἀνεκτέλεστον καὶ αὐτὸν τὸν ταμιευτικὸν αὐτοῦ σκοπόν. Δὲν νομίζομεν, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἔσεται ποτὲ δυνατὸν νὰ εἰσπράξῃ τὸ Κράτος ποσόν τι ἀνώτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ οἰκονομήσῃ ἐν τῷ κλάδῳ τῆς παιδείας. Δὲν θέλω νὰ ἐπεκτείνω τὸν λόγον, ὅπως εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας, διὰ νὰ πείσω πάντα θέλοντα νὰ πεισθῇ. Αἱ ἰδέαι τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ τοῦ ὑπάρχοντος πλούτου ἐν τῇ γεωργικῇ τάξει, περὶ τῆς ἀναπτύξεως, τὴν ὁποίαν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο θὰ φέρῃ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἄλλαι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν βάσιν. Εὐκολωτάτη ἡ περὶ τούτων ἀπόδειξις, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι διατεθειμένη κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν νὰ συζητήσῃ, καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν, ὅτι δὲν ἔχομεν διάθεσιν νὰ ἐπεκτείνωμεν περὶ αὐτῶν τὸν λόγον, διότι γνωρίζομεν ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι οὐδὲν θέλομεν κατορθώσει.

§293ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἐνόμισα πρέπον, ἂν καὶ δὲν ἤμην διατεθειμένος νὰ ὁμιλήσω, νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅπως μὴ ἀφήσω ἄνευ ἀπαντήσεως τὴν πρὸς ἡμᾶς γενομένην πρόκλησιν. Ἐγένετο πρὸς ἡμᾶς ἡ πρόκλησις, ὅτι ὑπὸ τὰς ἀρὰς τῶν γονέων, ἂν ὄχι ὑπὸ τὰς μεμψιμοιρίας τῆς μαθητιώσης νεολαίας, θέλει ταφῆ ἡ ἐκλογικὴ ἡμῶν δύναμις εἰς μελλούσας ἐκλογάς.

§294ΛΑΜΠΡΟΣ. Αὐτὸ οὔτε οἱ ἴδιοι δὲν τὸ πιστεύουσι.

§295ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Πρὸς μὲν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διαφωνῶ κατὰ τοῦτο, ὅτι τὸ διὰ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου λαμβανόμενον μέτρον δὲν θεωρῶ μόνον ταμιευτικόν, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαῖον οὐχὶ πρὸς καταστολήν, ἀλλὰ πρὸς βελτίωσιν τῆς παιδείας. Πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν διαφωνῶ κατὰ τοῦτο, ὅτι δὲν εἶχε τὴν τόλμην νὰ εἴπῃ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἀγομένη ὑπὸ πολιτικῶν σκοπῶν καὶ δημοκοπικῶν ἰδεῶν, ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ τὸ νομοθέτημα τοῦτο, τὸ μὲν ὡς ἀντισυνταγματικὸν, τὸ δὲ ὡς ἐναντίον τῆς παιδείας. Λέγω ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν εἶπε τὴν ἀλήθειαν, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι πάντες οἱ ἄνδρες, οἱ ἀνήκοντες εἰς αὐτὴν, εἰσὶ πεπεισμένοι, ὅτι σήμερον ἐν Ἑλλάδι δὲν ἔχομεν παιδείαν, ἀκριβῶς δὲ φρονῶ, ὅτι, ἐπιβάλλοντες τὸν φόρον τοῦτον ἐν τῇ μέσῃ καὶ ἀνωτάτῃ ἐκπαιδεύσει εἰς ἐκείνους ἐκ τῶν γονέων, τῶν ὁποίων τὰ τέκνα θέλουσι φοιτᾷ εἰς τὰ ἐκπαιδευτήρια, ἀκριβῶς φρονῶ, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου τούτου θέλομεν παράσχει τὰ μέσα τῆς βελτιώσεως τῆς παιδείας· διότι, καταβάλλοντες οὗτοι πρὸς συντήρησιν τῆς παιδείας πρόσθετον τέλος, θὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀπαιτῶσι παρ’ ἡμῶν, τῶν βουλευομένων, τὴν βελτίωσιν αὐτῆς. Εἰς μίαν καὶ μόνην παρατήρησιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δύναται ἡ πλειονοψηφία νὰ δώσῃ προσοχὴν, ἡ παρατήρησις δ’ αὕτη συνίσταται εἰς τὴν ἐκφρασθεῖσαν ὑπόνοιαν, ὅτι διὰ τῆς ἐπιβολῆς τῶν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιβαλλομένων τελῶν κινδυνεύομεν νὰ καταστήσωμεν δύσκολον τὴν προσέλευσιν φοιτητῶν ἐκ τῆς δούλης Ἑλλάδος. Εἰς τοῦτο θὰ ἀπαντήσω δι’ ὀλίγων λέξεων. Ἐὰν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐκ τῆς δούλης χώρας μέλλουσι νὰ προσέλθωσιν ἐνταῦθα, οὐ μόνον ὅπως πλουτισθῶσι διὰ γνώσεων, ἀλλὰ συγχρόνως ὅπως τὸ ἐθνικὸν αὐτῶν φρόνημα ἐπιῤῥώσωσιν, ἐὰν ἐκεῖνοι πρόκηται, ἕνεκα τῶν 100 δραχμῶν, αἱ ὁποῖαι προστίθενται κατ’ ἔτος εἰς τὰ ὑπάρχοντα τέλη, ν’ ἀποκωλυθῶσι, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιον νὰ σκεπτώμεθα περὶ αὐτῶν.

§296ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος.

§297ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκεῖ· πέρασε ἡ ὥρα.

§298ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Προκειμένου, κύριε Πρόεδρε, περὶ προσωπικοῦ ζητήματος, οὐδεὶς δύναται νὰ μ’ ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ ὁμιλήσω.

§299ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν σᾶς ἠμπόδισα, κύριε Βουλευτά.

§300ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σεῖς ὄχι, ἀλλ’ οἱ κύριοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θορυβοῦν καὶ φωνάζουν, ὅτι παρῆλθεν ἡ ὥρα. Ἐξηνέχθη πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τόσον αἰσχρὰ ὕβρις (θόρυβος), τόσον κατάπτυστος συκοφαντία (θόρυβος), ὥστε δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω αὐτὴν ἄνευ ἀπαντήσεως. Ἐὰν προήρχετο αὕτη ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν ἀπὸ ἕνα δραπέτην τοῦ Φρενοκομείου, (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι τῶν Βουλευτῶν) βεβαίως δὲν ἤθελον ἀπαντήσει...

§301ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὰ δὲν ἐπιτρέπονται, κύριε Βουλευτά.

§302ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὸ ὀλίγου ἐπετρέψατε νὰ ὑβρισθῶ ἐγώ. Ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος.

§303ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ μεταχειρίζησθε τοιαύτην γλῶσσαν.

§304ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν πρέπει, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐπιτρέψητε τὰς ὕβρεις.

§305ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ποιεῖται κατάχρησιν τῆς δυνάμεώς της. Ὀφείλει αὕτη, ὁσάκις μάλιστα Βουλευτής τις γεννᾷ προσωπικὸν ζήτημα, νὰ δείξῃ ὅλην ἐκείνην τὴν ἀμεροληψίαν καὶ τὴν ἀνεκτικότητα, ἡ ὁποία προσήκει εἰς ἄνδρας γενναίους. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τὴν ἑσπέραν ταύτην κατ’ ἐπανάληψιν ἡ πλειονοψηφία ἐπανέλαβε, καὶ κατὰ κόρον μάλιστα, εἶναι ἀξιοκατάκριτον, καὶ δι’ αὐτὸ ἔλαβον τὸν λόγον, ὅπως στιγματίσω τὴν διαγωγὴν αὐτήν. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον, προκειμένου περὶ μιᾶς τόσον ἀχρείας μομφῆς, τὴν ὁποίαν ὁ ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς ἐξετόξευσε κατ’ αὐτοῦ, νὰ λάβῃ τὸν λόγον καὶ ἀπαντήσῃ. Λοιπὸν, ἀφήσατέ τον ν’ ἀπολογηθῇ ἐπὶ τῆς δεινῆς κατηγορίας.

§306ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ὅπως ἀπαντήσω εἰς τὴν αἰσχρὰν καὶ ἐπονείδιστον ὕβριν καὶ συκοφαντίαν, εἶμαι δυστυχῶς ἠναγκασμένος νὰ περιαυτολογήσω. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι περιστάσεις, καθ’ ἃς ἡ περιαυτολογία ἐπιβάλλεται ὡς καθῆκον, τοιαύτη δὲ εἶναι ἡ προκειμένη. Μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν σπουδῶν μου ἐν Γερμανίᾳ, δὲν ἠθέλησα νὰ ἐπανέλθω εἰς Ἑλλάδα καὶ ἐπιζητήσω ἐν αὐτῇ θέσιν δημοσίαν. Ἀπῆλθον εἰς Μακεδονίαν, εἰς τὴν χώραν ἐκείνην, ἔνθα ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπὸ ἐτῶν ἤδη διεξάγει τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα πρὸς διαφόρους προπαγάνδας, πρὸς διαφόρους λαοὺς ἐπήλυδας, διεκδικοῦντας τὴν πατρῴαν ἡμῶν κληρονομίαν. Ἐκεῖ, ἐν Μακεδονίᾳ...

§307ΙΩΑΝ. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Βιογραφίαν θ’ ἀκούσωμεν, κύριε Πρόεδρε;

§308ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοιαῦτα ἀναίσθητα ὄντα δὲν ἐννοοῦσι βεβαίως... (θόρυβος).

§309ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν ἐξηνέγκατε.

§310ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε... (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§311ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ν’ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν, διότι ἄλλως σᾶς ἀφαιρῶ τὸν λόγον. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ ὑβρίζηται ἑκατὸν ἀνθρώπους, παρακαθημένους εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα.

§312ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἔπρεπε νὰ ἀνακαλέσῃ καὶ αὐτὸς, κύριε Πρόεδρε, τὴν ὕβριν, τὴν ὁποίαν ἐξετόξευσε κατ’ ἐμοῦ.

§313ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, δὲν σᾶς ἐπιτρέπω νὰ προχωρήσατε, ἐὰν δὲν ἀνακαλέσητε τὴν ὕβριν.

§314Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δύνασθε, ἐὰν θέλητε, νὰ λύσητε ἀλλαχοῦ τὴν διαφοράν σας· δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ μεταχειρίζησθε ἐνταῦθα τοιαύτας λέξεις.

§315ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Πρέπει νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν ὕβριν! (θόρυβος).

§316ΡΑΛΛΗΣ. Τί νὰ ἀνακαλέσῃ, κύριε Πρόεδρε;

§317ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶπε, πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἀπευθυνόμενος, τὴν φράσιν «ἀναίσχυντα ὄντα».

§318ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ, εὑρισκόμενος πλησιέστερον τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λοκρίδος, ἐπὶ λόγῳ τιμῆς σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι τὴν λέξιν «ἀναίσχυντα» δὲν ἤκουσα.

§319ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν ἐπροσέξατε, κύριε Ράλλη.

§320ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐπιτρέπω εἰς οὐδένα νὰ ἀμφισβητῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπὶ λόγῳ τιμῆς εἶπον ὅτι ἤκουσα, καὶ θέλω νὰ ἴδω, τίς θὰ διαμφισβητήσῃ τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου.

§321ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἦτο «ἀναίσχυντα ὄντα».

§322ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε, σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι εἶπον μόνον τὴν λέξιν «τοιοῦτον ὄν» περὶ αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος μὲ διέκοψε.

§323ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει ν’ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν, κύριε Βουλευτά.

§324ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὅταν λέγω, ὅτι δὲν εἶπον τὴν φράσιν αὐτὴν, νομίζω ὅτι ἀρκεῖ ἡ δήλωσίς μου αὕτη.

§325ΛΑΜΠΡΟΣ. Τοῦτο εἶναι ὡς νὰ ἀνεκάλεσεν ὅ,τι εἶπε.

§326ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ δηλοῖ, ὅτι δὲν τὸ εἶπεν, ἐτελείωσε.

§327ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐδήλωσα μόνον, τί εἶπον, ἡ δὲ δήλωσίς μου αὕτη ἀρκεῖ, νομίζω, διὰ τὴν ἐξεγερθεῖσαν συνείδησιν τῆς πλειονοψηφίας. Ἐν Μακεδονίᾳ λοιπὸν, Κύριοι, ἐξεμίσθωσά τινα μεγάλα κτήματα (τσιφλίκια), οἰκούμενα ὑπὸ βουλγαροφώνων, οἵτινες μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀνῆκον εἰς τὸ σχίσμα. Τὸ πρῶτόν μου ἔργον ἦτο νὰ ἐκδιώξω ἐξ αὐτῶν τοὺς Βουλγάρους ἱερεῖς καὶ διδασκάλους, καὶ νὰ ἐγκαθιδρύσω τοιούτους Ἕλληνας. Ἡ τοιαύτη ἐνέργειά μου, ὡς καὶ αἱ προσπάθειαί μου, ὅπως ἐνισχύσω παντοῦ, ὅπου ἠδυνάμην, τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν ἀγῶνα ἐν Μακεδονίᾳ, μὲ εἶχον καταστήσει κάρφος εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς Βουλγαρικῆς καὶ ἰδίως τῆς Αὐστριακῆς προπαγάνδας. Ἀρχομένου τοῦ ἔτους 1881, μετεκλήθην ἐνταῦθα παρὰ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου, ὅστις μοὶ ἀνέθεσε τὴν ἐντολήν, ὅπως ἀπέλθω εἰς τὴν Ἄνω Ἀλβανίαν καὶ ἔλθω εἰς συνεννόησιν πρὸς τὸν Ἀλβανικὸν Σύνδεσμον περὶ κοινῆς συμπράξεως ἐν περιπτώσει πολέμου τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Τουρκίαν. Τὴν ἐντολὴν ἐκείνην ἀνέλαβον προθύμως, καὶ ἐξετέλεσα ὄχι μὲ δαπάνας τοῦ Δημοσίου, ὡς ἄλλοι, ἀλλὰ μὲ ἰδικά μου ἔξοδα καὶ μὲ κίνδυνον προφανῆ τῆς ζωῆς μου. Δυστυχῶς ὁ Κουμουνδοῦρος δὲν ζῇ πλέον, ἀλλ’ ἐν ἀνάγκῃ θὰ ἐπεκαλούμην τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ τοῦ Βασιλέως, ὅστις ἦτο μεμυημένος τὰ τῆς ἀποστολῆς μου ἐκείνης, καὶ παρ’ οὗ ἔλαβον ἰδιαιτέρας ὁδηγίας, ὅτε ἔμελλον νὰ ἀπέλθω εἰς τὴν Ἄνω Ἀλβανίαν...

§328ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τί εἶναι αὐτὰ, κύριε Πρόεδρε! Ἐδῶ ἀποκαλύπτονται δημοσίᾳ ἀπόῤῥητα τῆς ἐξωτερικῆς μας πολιτικῆς. Αὐτὸ, νομίζω, δύναται νὰ μᾶς βλάψῃ.

§329ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐκώφευσα μέχρι τοῦδε πρὸς πᾶσαν ὕβριν καὶ συκοφαντίαν. Ἀλλ’ ὅταν τοιαῦται βδελυγμίαι ἐκστομίζωνται ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὀφείλω ἅπαξ νὰ λύσω τὴν σιωπήν. Ἡ ἀποστολή μου εἰς Ἄνω Ἀλβανίαν, προδοθεῖσα εἰς τοὺς Αὐστριακοὺς, ἔδωκεν εἰς αὐτοὺς ἀφορμὴν, ὅπως μὲ διαβάλωσιν εἰς τοὺς Τούρκους, ὅτι ὑπενόμευον τὸ Κράτος των, ὑποθάλπων Ἕλληνας ἐπαναστάτας εἰς τὰ κτήματα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐκμισθώσει. Ἡ διαβολὴ αὕτη ἤρκεσεν, ἵνα πείσῃ τοὺς Τούρκους, ὅτι ἤμην πράγματι ἐπικίνδυνος εἰς τὸ Κράτος των, καὶ κατὰ τὴν ἀπουσίαν μου ἐξαπέστειλαν ἕνα ὁλόκληρον λόχον καθ’ ἑνὸς τῶν κτημάτων, τὸ ὁποῖον διηύθυνεν ὁ νεώτερος ἀδελφός μου. Ἐκεῖ ἐπῆλθε σύγκρουσις μεταξὺ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ἀδελφοῦ μου, ὑπεραμυνομένου τοῦ ἀσύλου του, ὡς ξένου ὑπηκόου, τὸ ὁποῖον, κατὰ διεθνῆ σύμβασιν, ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ προξένου του, ἢ ἀντιπροσώπου τούτου, δὲν ἠδύναντο νὰ καταπατήσωσιν οἱ Τοῦρκοι. Κατὰ τὴν σύγκρουσιν ἐφονεύθησαν τρεῖς, συλληφθεὶς δὲ ὁ ἀδελφός μου ἐῤῥίφθη εἰς τὰς φυλακὰς Θεσσαλονίκης, ὁπόθεν κατώρθωσα ν’ ἀπαλλάξω αὐτὸν, μετὰ μακροὺς δικαστικοὺς ἀγῶνας. Ἀλλ’ ἔκτοτε ὑποβλεπόμενος ὑπὸ τῶν Τούρκων, ἀπειλούντων νὰ ἐκδικηθῶσιν ἐν τῷ προσώπῳ μου τὸν εἰς Ἀθήνας ἐπανακάμψαντα ἀδελφόν μου, ἠναγκάσθην καὶ ἐγὼ, κατὰ προτροπὴν τοῦ τότε γενικοῦ ἡμῶν προξένου ἐν Θεσσαλονίκῃ μακαρίτου Λογοθέτου, νὰ διαλύσω τὴν μίσθωσιν τῶν κτημάτων καὶ νὰ ἐπανέλθω ἐνταῦθα. Οὐδέποτε ἐν Ἑλλάδι ἠθέλησα νὰ κομποῤῥημονήσω διὰ τοὺς ἐν Μακεδονίᾳ ἀγῶνας καὶ διὰ τὰς θυσίας, ἃς ὑπέστην ἐκεῖ χάριν τῆς ἐθνικῆς ἰδέας. Καὶ ἐν Ἀθήναις ἐξηκολούθησα ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τῆς Μακεδονίας διὰ τοῦ τύπου, ὡς μαρτυροῦσι σειραὶ ἄρθρων μου, δημοσιευθέντων ἐν τῷ «Αἰῶνι» καὶ τῇ «Ἐφημερίδι», ὑπέδειξα δὲ ἀείποτε τοὺς κινδύνους, οὓς διατρέχει τὴν σήμερον ὁ Ἑλληνισμὸς ἐν τῇ περιμαχήτῳ ἐκείνῃ χώρᾳ, ἣν ἠγάπησα ὡς ἰδιαιτέραν πατρίδα μου. Ἰδίᾳ ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τῶν ὁμογενῶν εἰς τὰ καταχθόνισα σχέδια τῆς Αὐστριακῆς προπαγάνδας ἐν Μακεδονίᾳ. Καὶ ὅμως τίς θὰ τὸ πιστεύσῃ; Εὑρέθη ἓν βδελυρὸν ὂν, τὸ ὁποῖον ἠλέησα πολλάκις ἐν Θεσσαλονίκῃ, μὴ ἔχον ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι ἐκεῖ, καὶ τὸ ὁποῖον, ἐπειδὴ δὲν ἠλέησα καὶ ἐνταῦθα, ἠθέλησε νὰ ἐκβιάσῃ τὴν ἐλεημοσύνην μου καὶ ἐν Ἀθήναις. Καὶ ἐπειδὴ ἀπέτυχε τοῦ σκοποῦ του συνεταιρισθεὶς ἕνα πολιτικὸν κερδοσκόπον ἐκ τῆς ἐπαρχίας μου, συνέταξε μετ’ αὐτοῦ ἕνα λίβελλον ἐναντίον μου, καὶ τὸν ἐδημοσίευσεν ἐν τῇ «Ἐφημερίδι», ὑβρίζων καὶ συκοφαντῶν με ὡς προδότην Αὐστριακόν. Εἰς τὸ τοιοῦτον λιβελλογράφημα ἀπηξίωσα ἐγὼ νὰ ἀπαντήσω, ὡς καὶ εἰς ἄλλα παρόμοια λιβελλογραφήματα ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπονειδίστου πηγῆς. Ἀντ’ ἐμοῦ ὅμως ἔσπευσαν ν’ ἀπαντήσωσι περὶ τοὺς 50 ὁμογενεῖς ἐκ τῶν τὰ πρῶτα φερόντων ἐν Θεσσαλονίκῃ Ἑλλήνων μεγαλοκτηματιῶν, ἰατρῶν, δικηγόρων καὶ ἐμπόρων, δημοσιεύσαντες ἀναίρεσιν τῆς ὕβρεως καὶ συκοφαντίας ἐν τῇ αὐτῇ «Ἐφημερίδι». (Ἀναγινώσκει τὴν ἀπάντησιν καὶ τὰς ὑπογραφὰς τῶν Θεσσαλονικέων ἐκ τῆς «Ἐφημερίδος»). Ἐπέπρωτο ὅμως αἱ ὕβρεις καὶ συκοφαντίαι ἐκεῖναι νὰ ἀκουσθῶσι μετὰ ἔτη πολλὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Τοῦτο μὲ ἠνάγκασε νὰ ἐκθέσω κατὰ πρῶτον τὰ κατὰ τὴν ἐν Μακεδονίᾳ διαμονήν μου, καὶ νὰ κηρύξω αἰσχρὸν καὶ ἄτιμον συκοφάντην πάντα ἐπαναλαμβάνοντα τὰς κατ’ ἐμοῦ ἀγενεῖς καὶ ἐπονειδίστους ὕβρεις καὶ συκοφαντίας. Ἐν τούτῳ ἐλπίζω νὰ μὲ δικαιώσῃ καὶ πᾶς συνάδελφος ἐκ τῆς πλειονοψηφίας, ἔχων τιμὴν καὶ συνείδησιν.

§330ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἔχει δίκαιον.

§331ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ δηλώσῃ ὁ κ. Εὐταξίας, τίς εἶναι ὁ συντάκτης τοῦ λιβέλλου κατ’ αὐτοῦ.

§332ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Βεβαίως δὲν εἶσθε σεῖς.

§333ΣΤΑΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον... (Θόρυβος).

§334ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, προσωπικὰ δὲν ἐπιτρέπω.

§335ΣΤΑΗΣ. Δύο μόνον λέξεις, ἵνα δηλώσω, ὅτι... (Θόρυβος).

§336ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται περαιωμένη ἡ συζήτησις. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...

§337ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§338ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι. Τὸ σύνολον δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§339ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν ἀρχὴν, κύριε Πρόεδρε.

§340ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶσθε 15.

§341ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας.

§342ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§343ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν ἀποσύρει τὴν ἔνστασιν.

§344ΣΑΚΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετρήσατε, ἵνα βεβαιωθῆτε, ὅτι εἴμεθα 17 παρόντες.

§345ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ ζητοῦντες ὀνομαστικὴν κλῆσιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται 16). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν κ. κ. Ν. Καλογεροπούλου καὶ Π. Σάκκη, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον).

§346ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 161. Ἐκ τούτων 142 εἶπον Ναὶ, καὶ 19 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἐγένετο δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου διὰ ψήφων 142 κατὰ 19. (Ὡσαύτως γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς γʹ συζήτησιν).

§347ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς κατ’ ἄρθρον τρίτης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ Δικαστηρίου Κακουργιοδικῶν. Ἄρθρον 14 (ἀναγινώσκεται).

§348ΡΑΛΛΗΣ. Ὅταν, Κύριοι, τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἐθέσπιζεν, ὅτι διατηρεῖται τὸ ὁρκωτικὸν σύστημα, ἀπέβλεπε κυρίως εἰς τὸ νὰ ἀποξενώσῃ τὰ τακτικὰ δικαστήρια, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἠδύναντο νὰ ἐπιδρᾷ ἡ ἐξουσία, ὡς πρὸς τὴν κρίσιν τῶν ἐγκλημάτων καὶ τῶν πολιτικῶν ἀδικημάτων. Ὁ συντάκτης τοῦ Συντάγματος ἐθέσπιζε συγχρόνως καὶ τὴν ἰσοβιότητα τῶν δικαστῶν; καίτοι δὲ οὕτω καθίστα τοὺς τακτικοὺς δικαστὰς ἐντελῶς ἀνεξαρτήτους, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὴν θέσιν ἀπέναντι τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, οὐχ ἧττον δὲν ἠθέλησε νὰ ἐμπιστευθῇ εἰς αὐτοὺς τὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀπόφασιν ἐπὶ τοιούτων ἀδικημάτων. Σήμερον θεσπίζοντες τὸ ἄρθρον 14, ὅπως διατυποῦται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, εὑρισκόμεθα εἰς πλήρη ἀντίφασιν πρὸς τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ὑπηγόρευσαν τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος περὶ διατηρήσεως τοῦ ὁρκωτικοῦ συστήματος. Περιλαμβάνομεν ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ τοῦ ἄρθρου 14 σειρὰν ὁλόκληρον δημοσίων ὑπαλλήλων, ἐξαρτωμένων ἐκ τῆς ἐξουσίας. Ἔχομεν τῷ ὄντι ἐν ἐδαφ. βʹ τοῦ ἄρθρου τοὺς καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, τῆς Σχολῆς τῶν Τεχνῶν καὶ τῶν Γυμνασίων καὶ τοὺς διδασκάλους τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Ἔχομεν περιπλέον ἐν ἐδαφίῳ δʹ τοὺς συμβολαιογράφους. Οἱ συμβολαιογράφοι μάλιστα εὑρίσκονται εἰς ἀκόμη μεγαλειτέραν ἐξάρτησιν, προκειμένου περὶ ἐκδικάσεως ἐγκλημάτων, διότι οἱ συμβολαιογράφοι ὑπόκεινται εἰς τοὺς Εἰσαγγελεῖς. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρήσωμεν, ὅτι, οὕτω πως καταρτιζόμενον τὸ ὁρκωτὸν δικαστήριον, ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπεδίωξεν ὁ συντάκτης τοῦ Συντάγματος; Ἡ ἐξάρτησις εἶναι πλήρης· ἔχομεν μόνον, ἀντὶ τακτικῶν δικαστῶν, περιβεβλημένων διὰ τῆς ἰσοβιότητος, καὶ ἐχόντων οὕτω σκιάν τινα ἀνεξαρτησίας, ὑπαλλήλους μὴ ἰσοβίους, δυναμένους ἑπομένως νὰ πιεσθῶσιν παρὰ τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, ἔχομεν δὲ καὶ συμβολαιογράφους, οἱ ὁποῖοι ὑπόκεινται εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν Εἰσαγγελέων. Διὰ τοῦτο καὶ χθὲς ἀντετάχθην κατὰ τοῦ ἄρθρου, ὅπως ἔχει, καὶ σήμερον ἀντιτάσσομαι, καὶ ζητῶ, ὅπως ψηφισθῇ χωριστὰ ἑκάστη τῶν διατάξεων αὐτῶν, διότι τὸ ζήτημα εἶναι σύνθετον, καὶ πρέπει νὰ διαιρεθῇ.

§349ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Καὶ χθὲς παρετήρησα εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ὅτι, ὅ,τι ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον, εἶναι τὸ καθεστὼς, εἶναι τὸ ὑπάρχον σύστημα, καὶ δὲν ἐγεννήθη παράπονον. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὴν χωριστὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ ἑκάστου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἐδάφια αʹ—ηʹ τοῦ ἄρθρου 14, δι’ εἰδικῆς ἐπὶ ἑκάστου ψηφοφορίας δι’ ἀναστάσεως).

§350ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐδάφιον θʹ (ἀναγινώσκεται).

§351ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἰς τὸ τέλος τοῦ ἐδαφίου νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «ἢ ἔχοντες ἀκίνητον περιουσίαν ἀξίας 15,000 δραχμῶν, ἢ ἐτησίαν πρόσοδον 3,000 δραχμῶν».

§352ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν τελευταίαν ταύτην παράγραφον ἀφορᾷ τὸ τελευταῖον μέρος τῆς τροπολογίας μου, δι’ ἧς προτείνω τὴν προσθήκην τῶν λέξεων «ἀποδεικνυομένην ἐγγράφως».

§353ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καταργηθείσης τῆς ἀποζημιώσεως, τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον εἶχον πρότερον οἱ ἐπιζητοῦντες τὴν θέσιν τοῦ ἐνόρκου, ἐκλείπει, κατὰ συνέπειαν ἡ πρόνοια, τὴν ὁποίαν συνιστᾷ ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅπως ἐγγράφως ἀποδεικνύηται ἡ καταβαλλομένη φορολογία, εἶναι ἄσκοπος.

§354ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑποπτεύεται ὁ κ. Βουλευτὴς, μήπως θελήσωσι νὰ εἰσέλθωσιν οἱ οἱονεὶ ἐξ ἐπαγγέλματος ἔνορκοι δι’ ἄλλους λόγους;

§355ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ ὁριζόμενα προσόντα παρέχουσιν ἐγγύησίν τινα περὶ τούτου. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἐδάφιον θʹ, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἀποῤῥιφθείσης τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Ρουσοπούλου).

§356ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐδάφιον ιʹ.

§357ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ ἐδαφίου θʹ, ὡς ἐτροποποιήθη, εἶναι περιττὸν τὸ ἐδάφιον ιʹ. Ἀντ’ αὐτοῦ δὲ προτείνω νὰ προστεθῇ ἕτερον ἐδάφιον ὡς ἑξῆς: «καὶ ιʹ) οἱ δικηγόροι». (Γίνεται δεκτὸν τὸ προστεθὲν ἐδάφιον ιʹ, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ ἄρθρου, ὡς ἐτροποποιήθη)

§358ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 15 (ἀναγινώσκεται).

§359ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἐκ τοῦ τρίτου ἐδαφίου νὰ διαγραφῶσιν αἱ ἐν ἀρχῇ αὐτοῦ λέξεις «οἱ ἔπαρχοι». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 15 μετὰ τῆς τροποποιήσεως ταύτης. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν, ὡς ἔχει, τὸ ἄρθρον 16).

§360ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 17 ἀναγινώσκεται).

§361ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἐν τῷ τρίτῳ ἐδαφίῳ αἱ λέξεις «ἐκ τῶν ἐν τῷ προηγουμένῳ βʹ ἐδαφίῳ ἀναγραφομένων» κλπ. ν’ ἀντικατασταθῶσι διὰ τῶν λέξεων «ἐκ τῶν ἐν τῷ ἄρθρῳ 22 τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, ἢ ἐκ τῶν ἐν τῷ ἐδαφίῳ βʹ τοῦ ἄρθρου 16 ἀναγραφομένων» κλπ. Εἶναι ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Ράλλη.