1890.05.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 48

Τῆς 18 Μαΐου 1890.

(Παρασκευὴ)

Ὥρα 5 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴ κατέθεσε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργείου τῆς χρήσεως 1889 ἐκ δραχμῶν 304,830:07 καὶ περὶ ὁμοίας πιστώσεως τῆς χρήσεως 1890 ἐκ δραχ. 30,000. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 148). Οἱ ἐν ταῖς φυλακαῖς Χαλκίδος κρατούμενοι κατάδικοι παραπονοῦνται κατὰ τῆς κακῆς καταστάσεως τῶν αὐτόθι φυλακῶν. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορὰ των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Διάφοροι κάτοικοι Πύργου τῆς Ἠλείας παρακαλοῦσιν, ὅπως πληρωθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ ἀποζημίωσις διὰ τὰ ὑπὸ τοῦ σιδηροδρόμου Πατρῶν–Πύργου καταληφθέντα κτήματά των. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορὰ των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὁ ἐργατικὸς σύνδεσμος τῶν τυπογράφων εὔχεται τὴν κατάργησιν τῶν νόμων περὶ διδακτικῶν βιβλίων. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορά του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως.

§2ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Μετὰ τὴν εὐφρόσυνον τῳόντι διαβεβαίωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ ἐπαρκείας τῶν ὑδάτων, τῶν μελλόντων νὰ διοχετευθῶσιν ἀπὸ τῆς Στυμφαλίδος πρὸς ἄρδευσιν τῶν πεδιάδων Κλεωνῶν, Νεμέας, Κορίνθου, Μεγαρίδος καὶ Ἀττικῆς καὶ πρὸς πόσιν διὰ τὰς πόλεις τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς, ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τροποποιήσεις τινὰς, αἵτινες κατ’ ἐμὲ ἤθελον ψηφιζόμεναι συντελέσει εἰς τὸ νὰ ἐξασφαλίσωσι καὶ περιφρουρήσωσι τὴν ἐπιτέλεσιν ἑκατέρου τῶν μεγάλων τούτων σκοπῶν, τῶν ἐπιδιωκομένων διὰ τοῦ ὑποβεβλημένου ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς νομοσχεδίου. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅπως ἠκούσατε τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰσαγαγόντος αὐτὸ, δύο πρὸ πάντων ἐπιδιώκει λίαν εὐστόχως νὰ θεραπεύσῃ κοινωνικὰς ἀνάγκας. Πρῶτον μὲν νὰ παροχετεύσῃ ἄφθονα ὕδατα ἐν ταῖς διψαλέαις πόλεσιν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, ταῖς κατατρυχομέναις τόσῳ δεινῶς ὑπὸ τῆς λειψυδρίας, καὶ δεύτερον νὰ παροχετεύσῃ καὶ τὰ ἀναγκαῖα ὕδατα πρὸς ἄρδευσιν τῶν πολυδιψῶν πεδιάδων τῆς Κορινθίας, Μεγαρίδος καὶ Ἀττικῆς· ἀλλ’ ἡ ἀνακριβεστέρα μελέτη τοῦ νομοσχεδίου ὑποδηλοῖ, ὅτι κυριώτατος τῶν δύο σκοπῶν καὶ προὐργιαίτατος ἐπιδιώκεται παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ὁ τῆς παροχῆς ὑδάτων εἰς τὰς πόλεις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς· ἐν δευτέρᾳ δὲ μοίρᾳ τίθεται ἡ ἐπιδίωξις τοῦ ἄλλου σκοποῦ, τῆς ἀρδεύσεως δηλαδὴ τῶν εἰρημένων πεδιάδων. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὴν ἐναντίαν γνώμην, ὅτι λυσιτελέστερον καὶ ἐπὶ εὐρυτέρων βάσεων ὑπηρετοῦνται τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα, ἐὰν προηγηθῇ καὶ ἐπιδιωχθῇ ὡς πρῶτος καὶ κυριώτερος ὁ δεύτερος οὗτος σκοπὸς τῶν παροχετευθησομένων ὑδάτων, δηλονότι ἡ ἄρδευσις τῶν κατὰ τὸ μῆκος τῆς αὔλακος ἐκτεινομένων εὐφόρων πεδιάδων καὶ τῶν παρακειμένων πόλεων, καὶ ὅτι δευτέρας σημασίας ζήτημα εἶναι ἡ παροχὴ ὕδατος εἰς τὰς πόλεις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς· καὶ τοῦτο φρονῶ, διότι ἡ πόλις τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς καὶ ἔχει ὕδατα καὶ δύναται νὰ πορισθῇ καὶ ἄλλα ἐκ τῶν ὑπὸ ἔρευναν πηγῶν, καὶ μάλιστα ἐκείνων, τὰς ὁποίας ὑπέδειξεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἰσάγων τὸ νομοσχέδιον, τῶν τῆς Πάρνηθος, ἐξασφαλιζόντων παροχὴν 14 ἔτι ὀκάδων ὕδατος, διότι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐβεβαίωσε τὴν Βουλὴν, ὅτι ἀπὸ τῶν ὑδάτων τῆς Πάρνηθος δύναται νὰ πορισθῇ ἡ πόλις ὑπὲρ τὰς 10 ἢ καὶ 14 ὀκάδας, ὕδατος αἵτινες μετὰ τοῦ ὑπάρχοντος ποσοῦ θέλουσιν ἐπαρκῆ. Ἀλλὰ καὶ χωρὶς τῶν παρατηρήσεων τούτων, ἡ βεβαίωσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς ἀφθονίας τῶν ὑδάτων ἐξασφαλίζει τὴν ἐπίτευξιν ἑκατέρου τῶν ἐπιδιωκομένων σκοπῶν, καὶ τῆς ἀρδεύσεως τουτέστι τῶν πεδιάδων καὶ τῆς παροχῆς ἀφθόνου ὕδατος εἰς τὰς πόλεις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Διὰ τῶν ὑποβαλλομένων σήμερον παρ’ ἐμοῦ τροπολογιῶν ἐπιδιώκεται τοῦτο πρῶτον, νὰ ἐξασφαλίσω τὴν ἀποξήρανσιν τῆς λίμνης καὶ τὴν ἄρδευσιν τοῦ πεδίου τῆς Βόχας διὰ τοῦ ποταμοῦ Ἀσωποῦ, τὸ ὁποῖον δὲν περιλαμβάνεται ῥητῶς καὶ ὑποχρεωτικῶς ἐν τῇ συμβάσει· διότι ἡ σύμβασις λέγει, ὅτι δίδεται ἡ ἄδεια εἰς τὴν ἑταιρίαν νὰ διοχετεύσῃ πρὸς ἄρδευσιν τοῦ πεδίου Βόχας τὰ ὕδατα διὰ τοῦ Ἀσωποῦ. Ἀλλ’ ἐγὼ τὸν ὅρον τοῦτον τὸν μεταβάλλω εἰς ὑποχρεωτικὸν ὅρον· ἐπιβάλλω δηλαδὴ ἐξαναγκαστικῶς εἰς τὴν ἑταιρίαν νὰ παροχετεύσῃ διὰ τοῦ ποταμοῦ Ἀσωποῦ τὰ ὕδατα τῆς Στυμφαλίας καὶ νὰ παράσχῃ πρὸς ἄρδευσιν τῶν κτημάτων τὰ ὕδατα ταῦτα δι’ αὔλακος εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Βόχας· ὥστε νὰ ἐπιτευχθῇ ἀναγκαίως καὶ πρωτίστως ἡ ἄρδευσις τῆς πεδιάδος· δεύτερον, κανονίζω τὸ δικαίωμα τῆς προτεραιότητος, τὸ ὁποῖον ἴσως θὰ ἔλεγέ τις, ὅτι εἶναι καὶ περιττὸν νὰ κανονισθῇ· διότι, κατὰ τὰς γενικὰς ἀρχὰς τῶν Ῥωμαίων, αἱ ὁποῖαι κρατοῦσι πανταχοῦ, αἱ πεδιάδες, αἱ ἐγγύτεραι πρὸς τὰς πηγὰς τῶν ῥεόντων ὑδάτων, ἔχουσι τὸ δικαίωμα τῆς προτεραιότητος· διότι, ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ᾖναι ἐπαρκὲς τὸ ὕδωρ πρὸς ἐπίτευξιν ἑκατέρου σκοποῦ καὶ ἀντὶ νὰ παροχετευθῶσιν εἰς τὰς Ἀθήνας 400 ὀκάδες ὕδατος, παροχετευθῶσι μόνον 200, βεβαίως θὰ μείνωσιν ἄνευ ὕδατος αἱ πεδιάδες ἐκεῖναι· ἐγὼ δὲ νομίζω, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀνεπαρκείας τῶν ὑδάτων προτιμότερον καὶ ἀσυγκρίτως ὠφελιμώτερον θὰ ᾖναι νὰ θεραπευθῶσιν αἱ κοινωνικαὶ ἀνάγκαι τῶν κατὰ μῆκος τῆς αὔλακος κειμένων πόλεων καὶ νὰ ἀρδευθῶσιν αἱ πεδιάδες καὶ τὰ κτήματα αὐτῶν. Ἕνεκα τούτου ὑποβάλλω τροπολογίαν ὑπὲρ τῆς προτεραιότητος ταύτης. Ἐπειδὴ δὲ, κατὰ τὰς βεβαιώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τοιαύτη ἀνάγκη δὲν θέλει παραστῆ, νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, οὐδὲν ἔχων πρὸς τοῦτο κώλυμα, θέλει εὐαρεστηθῆ νὰ ἀποδεχθῇ ταύτας τὰς τροπολογίας μου. Ἀναλόγους μεταβολὰς φέρω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 1, ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 19 τῆς συμβάσεως, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ διατάξῃ τὴν τύπωσιν καὶ διανομὴν τῆς τροπολογίας μου.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 149).

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν ὑπέβαλον μίαν ἀναφορὰν τῶν συμπολιτῶν μου, ὄχι μόνον τῶν Καλαμίων, ἀλλὰ καὶ τῶν Λακώνων, διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτουν δυνάμει τοῦ νόμου ν’ ἀπαγορευθῇ ἡ ἁλίευσις εἰς τοὺς Ἰταλοὺς, τοὺς ἔχοντας ἀνεμότρατας, καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἀπεφάσισεν ὁ κ. Ὑπουργός.

§5ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Παρήγγειλα τὰ δέοντα εἰς τὸν Λιμενάρχην.

§6ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν κάμνω γνωστὸν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὅτι ὁ Λιμενάρχης, τῇ εἰσηγήσει, φαίνεται, τινὸς ἢ τινῶν ἰσχυόντων, ὑπέδειξεν εἰς τοὺς κυρίους αὐτοὺς Ἰταλοὺς, ὅτι πρέπει νὰ κάμουν ἀναφορὰν, νὰ θέσουν μερικὰς ὑπογραφὰς, νὰ στείλουν τὴν ἀναφορὰν ἐδῶ, καὶ οὕτω θέλει τοῖς ἐπιτραπῆ νὰ ἁλιεύωσι.

§7ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἔλαβον τοιαύτην ἀναφοράν.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ διατάξητε νὰ ἐφαρμοσθῇ ὄχι μόνον ὁ νόμος διὰ 3 μῆνας, ἀλλ’ ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος ἀφορᾷ ἐν γένει τὴν ἁλιείαν.

§9ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ ὀφείλω νὰ εἴπω δύο λέξεις, διότι ἔχω ἐπιστολὴν, ἡ ὁποία μοὶ ἀναθέτει εἰδικῶς τὴν ἐντολὴν αὐτήν. Ὑπογράφεται ὁ Χρηστέας ἐξ ὀνόματος 140 κατοίκων τῶν χωρίων τῶν δύο Μαντινειῶν τοῦ δήμου Ἀβίας, οἱ ὁποῖοι παραπονοῦνται, διότι εἰς τὰ παράλια τοῦ δήμου των γίνεται συνήθως ἡ ἁλιεία διὰ τῶν ἀνεμοτρατῶν τῶν Ἰταλῶν καὶ ἐκεῖνοι ὑφίστανται τὰς μεγαλειτέρας ζημίας. Βεβαίως γνωρίζει ὁ γράφων καὶ ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἀντιπροσωπεύει διὰ τῆς ὑπογραφῆς του, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν ἔδωκε τὰς δεούσας διαταγὰς, ἀλλ’ ἔχουσιν ἀμφιβολίαν, ἐὰν αἱ διαταγαὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐξετελέσθησαν, καὶ ἐπικαλοῦνται τὴν σύντονον πρόνοιάν του.

§10ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Θὰ ζητήσω τηλεγραφικῶς πληροφορίας.

§11ΠΙΚΟΥΛΑΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ ἔχω ἐπιστολὴν, καὶ σᾶς παρακαλῶ, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ διατάξητε τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἀπευθύνω ἐπερώτησιν περὶ τοῦ Δικαστηρίου τῶν Καλαμῶν, διότι νομίζω ὅτι τοῦτο ἔπαυσε πᾶσαν ἐργασίαν, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως δικαστῶν.

§13ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν εἶναι ἀληθές· διότι τὸ Δικαστήριον τῶν Καλαμῶν εἶναι πλῆρες, ἐλλείπει μόνον ὁ Πρόεδρος.

§14ΣΑΚΚΗΣ. Εἰς ἀπάντησιν τῶν πληροφοριῶν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι τὰ τὸ Πρωτοδικεῖον Καλαμῶν ἀποτελοῦντα πρόσωπα δύναται νὰ συμπεριλαμβάνωνται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι εὑρίσκονται ἐν τῇ θέσει των ἢ εὑρισκόμενα ἐργάζονται· δύο ἐκ τῶν δικαστῶν τούτων εἰσὶ προωρισμένοι διὰ τὴν ἀνάκρισιν, ἐν ᾗ ὑπάρχει πληθώρα ἐργασίας, λαμβάνουσι μέρος εἰς τὸ Πλημμελειοδικεῖον, ἐκτάκτως δὲ λαμβάνουσι μέρος καὶ εἰς τὸ πολιτικὸν δικαστήριον, ἕτεροι εὑρίσκονται συνήθως ἐν ἀδείᾳ ἢ εἰς ἄλλην ἐργασίαν ἀπησχολημένοι, εἷς τῶν δικαστῶν θεωρεῖ τὸν ἑαυτὸν του ἠδικημένον καὶ οὐδόλως ἐργάζεται....

§15ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος εἶναι;

§16ΣΑΚΚΗΣ. Δὲν θέλω νὰ τὸν ὀνομάσω..... Ὥστε οἱ κυρίως ἀσχολούμενοι εἰς πολιτικὰς δίκας εἶναι δύο ἢ τρεῖς. Γνωρίζω δὲ κάλλιστα, ὅτι τὸ Δικαστήριον τῶν Καλαμῶν, ἕνεκα τῆς καταστάσεως ταύτης, εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην θέσιν, ὥστε, ἵνα κατορθωθῇ νὰ ἦναι ἐνήμερον, πρέπει νὰ τοποθετηθῶσιν ἐκεῖ τοὐλάχιστον 4 ἢ 5 εἰσέτι δικασταὶ καὶ εἷς Πρόεδρος δραστηριώτατος, ὡς ἦτο ἄλλοτε ὁ κ. Καράκαλος. Καὶ πάλιν θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως μεριμνήσῃ περὶ αὐξήσεως τοῦ προσωπικοῦ, διότι φρονῶ, ὅτι μόνον οὕτω θέλει κατορθωθῆ ἡ ἐνημερότης τοῦ Δικαστηρίου· ἄλλως, ὅση καὶ ἂν ὑπάρξῃ σήμερον καλὴ θέλησις ἐκ μέρους τῶν δικαστῶν, δὲν ἐξαρκεῖ, ὡς εἶπον, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκεῖ ὑπαρχόντων 8 δικαστῶν. Ἐν τῷ Πρωτοδικείῳ Τριπόλεως ὑπάρχουσι 15 δικασταὶ, καίτοι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀποφάσεων, τῶν ἐκδιδομένων κατ’ ἔτος ὑπὸ τοῦ Δικαστηρίου τούτου, εἶναι μικρότερος τῶν ὑπὸ τοῦ Δικαστηρίου Καλαμῶν ἐκδιδομένων.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μὲ δεχθῇ ἄλλοτε εἰς ἀκρόασιν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἐπιστρέψαντα ἐκ Μεσσηνίας· τῷ ἐξέθεσα πολλὰ πράγματα περὶ τοῦ Δικαστηρίου ἐκείνου, καὶ πιστεύω, ὅτι θὰ τὰ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν. Διὰ τοῦτο δὲν ἐξέθεσα πολλὰ πράγματα ἐν τῇ Βουλῇ, ἐλπίζων ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του ὅσα τῷ ἐξέθεσα καὶ ὅτι προεκάλεσε καὶ γνώμας τῶν ἁρμοδίων ἐκεῖθεν, διὰ νὰ ἴδῃ, ἐὰν ὅσα εἶχον ἐκθέσει εἰς αὐτὸν ἦναι ἀκριβῆ· καὶ ἐλπίζω ὅτι ἡ ἀπάντησις τῶν ἁρμοδίων θὰ ἦναι σύμφωνος πρὸς ὅσα εἶπον ἐγὼ, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς θέλει σπεύσει τὸ ταχύτερον νὰ φέρῃ τὸ Δικαστήριον Καλαμῶν εἰς θέσιν, ὥστε νὰ λειτουργῇ κατὰ τρόπον, καθ’ ὃν νὰ δύναται νὰ ἀπονέμῃ τὴν δικαιοσύνην.

§18ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα κατὰ τύπους, κύριοι συνάδελφοι, πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν φρονῶ, ὅτι, προκειμένου περὶ δημοσίων ἔργων, προκειμένου περὶ ὁδοποιΐας, εἴμεθα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει. Τῷ ὄντι, κατὰ τὸ τέλος τῆς Συνόδου ταύτης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατώρθωσε νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδια σοβαρὰ, ὅπως ἀξιοῖ, διὰ τῶν ὁποίων, τίποτε ὀλιγώτερον, ἀλλάσσει ὄψιν τὸ πλεῖστον μέρος τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν τοιαύτη ἀξίωσις ὑπάρχει ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, βεβαίως ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει καὶ αὐτὴ τὰς ἰδίας ἑαυτῆς ἰδέας ὡς πρὸς τὰ ζητήματα ταῦτα, καὶ δὲν ἤθελεν ἐκπληρώσει τὸ καθῆκον αὐτῆς, ἐὰν ἁπλῶς παρίστατο εἰς τὴν ἀνάγνωσιν καὶ τὴν ψήφισιν τῶν τοιούτων νομοσχεδίων. Καὶ ναὶ μὲν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἴσως ἀξιοῖ, ὅτι παρακωλύεται ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς, διότι δὲν ἐπισπεύδεται ἡ ψήφισις τῶν ἔργων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα αὐτὸς φρονεῖ, ὅτι εἶναι ὄχι μόνον σοβαρὰ, ὄχι μόνον χρήσιμα, ἀλλὰ καὶ κατεπείγοντα, τὴν αὐτὴν ὅμως ἰδέαν καὶ τὰς αὐτὰς αἰτιάσεις κατ’ αὐτοῦ δύναται νὰ ἔχῃ καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, καὶ δικαίωμα ἑπομένως καὶ καθῆκον νὰ καταγγείλῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι παρεμποδίζει ἡ Κυβέρνησις πᾶσαν σοβαρὰν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δύναται νὰ ἔχῃ διαφόρους ἰδέας καὶ ὡς πρὸς τὴν μέθοδον ἐν γένει καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν τοιούτων ἔργων, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τὸ τίνα καὶ κατὰ τίνα τρόπον πρέπει νὰ ἐπιχειρηθῶσι κατὰ προτίμησιν, ὅταν μάλιστα παρίσταται δι’ ὅλα τὸ κατεπεῖγον καὶ ὅταν ἀφ’ ἑτέρου δὲν ὑπάρχῃ οὐδεὶς ἐχέφρων, ἔχων τὴν ἰδέαν, ὅτι ἀνεξάντλητοι πλέον εἶναι οἱ θησαυροὶ τοῦ Κράτους, ὥστε τὰ πάντα κατ’ αὐτὰς δυνάμεθα νὰ ἐπιχειρήσωμεν. Ἐὰν εἴχομεν ἀνεξαντλήτους σήμερον θησαυροὺς, ἀληθῶς ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν θὰ εἶχε κατ’ ἀρχὴν νὰ πράξῃ ἄλλο τι, εἰμὴ προσθήκας τινὰς νὰ ὑπενθυμίσῃ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, μὴ τυχὸν ἐλησμόνησεν, ὅτι ὑπολείπονται ἀκόμη τινὰ νὰ ἐπιχειρήσωμεν κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας στιγμὰς τῆς Συνόδου! Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τὸ ἐπαναλαμβάνω, δύναται νὰ λέγῃ ὅσον θέλει «μὲ ἐμποδίζετε ἀπὸ τὰς ἐργασίας», διότι ἐργασίαι Βουλῆς κατ’ αὐτὸν εἶναι τὸ νὰ ψηφίζωμεν κατεπειγόντως καὶ ἀπνευστεὶ νομοσχέδια ὅσα αὐτὸς ἐγκρίνῃ, ὁσαδήποτε ἤθελε παρουσιάσει, καθ’ οἱανδήποτε ὥραν, ἢ τὸ πολὺ νὰ συζητῶμεν ὀλίγον ἐπί τινων λεπτομερειῶν τῶν νομοσχεδίων τούτων, διότι βεβαίως οὐδεὶς εἶπε ποτὲ, οὐδὲ θὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι κατ’ ἀρχὴν ἐναντίος τινὸς μέτρου συγκοινωνίας. Ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ τοιούτου θέματος, περὶ τοῦ ζωτικωτάτου τῳόντι διὰ τὸν τόπον, ἀλλὰ περὶ ἀντικειμένου συγχρόνως, ἡ περὶ τὸ ὁποῖον οἰκτρὰ κατάχρησις κατέστρεψε τὸν τόπον καὶ θέλει φέρει τὴν πραγματικὴν ματαίωσιν πάσης ἰδέας καὶ πάσης ἐλπίδος ἐγκαίρου πραγματοποιήσεως τῆς συγκοινωνίας, προκειμένου, λέγω, περὶ τοιούτου ἀντικειμένου, ἔχει ἱερὸν καθῆκον ἡ Ἀντιπολίτευσις ν’ ἀντιτάξῃ τὰς ἑαυτῆς ἰδέας περὶ τοῦ παρουσιαζομένου ἤδη συστήματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἂν δύναται νὰ ὀνομασθῇ σύστημα ἡ ἀκατονόμαστος αὕτη πληθώρα ἀμελετήτων σχεδίων μεγάλων ἔργων. Ἀλλ’ ἡ προκαλουμένη οὕτω τοιαύτη ἀνάγκη, ὅπως συνερχόμενοι εἰς ἑαυτοὺς ἴδωμεν τί ἐπράξαμεν καὶ τί πράττομεν, δὲν ἱκανοποιεῖται εὐχερῶς ἐν τῇ συζητήσει ἑνὸς ἑκάστου τῶν μέτρων ἢ τῶν καθ’ ἕκαστα, διότι εἰς τὴν συζήτησιν ἑνὸς νομοσχεδίου περὶ ἑνὸς μέτρου συγκοινωνίας διά τινα ἐπαρχίαν δὲν εἶναι ἴσως καὶ πρέπον νὰ ἀντιτάσσῃ τις, ὅτι καὶ τὰ δεῖνα ἔργα καὶ τὰ δεῖνα εἰσέτι πρέπει νὰ ἐπιχειρηθῶσι. Τὸ τοιοῦτον, ὅταν καλούμεθα νὰ λύσωμεν διὰ μιᾶς σήμερον τόσα καὶ τόσον μεγάλα ζητήματα, κατ’ ἀνάγκην θὰ γείνῃ ἐν γενικαῖς συζητήσεσι καὶ ἴσως κατ’ ἀνάγκην πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Πρὸ τῆς ἡμερησίας λοιπὸν διατάξεως ἔχομεν ὄχι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ ἐξελέγξωμεν οἱ Βουλευταὶ τὰ τῆς ὁδοποιΐας, νὰ ἐξελέγξωμεν τὸν τρόπον, καθ’ ὃν προβαίνομεν εἰς τὸ ζωτικώτατον τοῦτο διὰ τὸν τόπον ζήτημα. Ἀναγκαζόμεθα πλέον ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ ἐπισκοπήσωμεν καὶ ἴδωμεν τί ἐπράξαμεν, ποῦ εὑρισκόμεθα, ποῦ βαίνομεν. Καὶ ἐδήλωσα μὲν καὶ χθὲς, Κύριοι, ὅτι κυρίως ἐπροτιθέμην νὰ ὑποβάλω ὡρισμένας τινὰς ἐρωτήσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἰδίᾳ πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἀλλὰ καὶ χθὲς ἀκόμη ἠναγκάσθην καὶ σήμερον εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις, διότι ἀξιῶ παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὄχι νὰ μοὶ παράσχῃ ξηράν τινα ἀπάντησιν, ὅτι τὸ δεῖνα καθ’ ὑπόθεσιν ἔργον ἔφθασε μέχρις ἐκείνου τοῦ σημείου ἐν τῇ πραγματοποιήσει, ὅτι ἐγένετο τόσον μέρος τῆς ὁδοῦ, τόσον ὑπολείπεται καὶ τὰ τοιαῦτα. Βεβαίως δὲν προκαλῶ τοιαύτας ἀπαντήσεις, διότι τοιαύτας πληροφορίας εὑρίσκω ἀφ’ ἑνὸς ἐν τοῖς πίναξι καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐν πᾶσι τοῖς λόγοις τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καὶ διὰ τῶν ἰδίων μου ἀντιλήψεων βλέπω εἰς τὸν νομὸν Αἰτωλοακαρνανίας λ. χ. πόσα τεμάχια ὁδοῦ ἔγειναν, ὡς καὶ πόσα κατεστράφησαν, καὶ μανθάνω καὶ βλέπω πολλάκις ὄχι μόνον πόσα ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν ὁδὸν, ἀλλὰ καὶ πόσα ἐκλάπησαν. Ὅλοι γνωρίζομεν ὁποία λαφυραγωγία γίνεται εἰς ἕκαστον τμῆμα ὁδοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπιχειρεῖται. Τοιουτοτρόπως ὁ λαὸς καλεῖται νὰ βαστάζῃ δυσβάστακτα βάρη, ἐνῷ διὰ τῶν ἰδίων του ὀφθαλμῶν βλέπει, ὅτι ἀτομικαὶ μεγάλαι περιουσίαι ἀποκτῶνται διὰ τῶν χρημάτων τῆς ὁδοποιΐας, μέγαρα οἰκοδομοῦνται, καὶ εὑρίσκεται ἀπέναντι τούτων ὑπόχρεως νὰ βλέπῃ ναυάγιά τινα ὁδοποιΐας καὶ ἀληθῆ ἐμπαιγμὸν πρὸς αὐτὸν, τοῦ ὁποίου ἐξηντλήθη καὶ ὁ τελευταῖος ὀβολὸς χάριν αὐτῆς τῆς ἰδέας τῆς ὁδοποιΐας! Καὶ νομίζω, ἐὰν ξένος τις ἔῤῥιπτεν ἓν βλέμμα ἁπλῶς εἰς τὰ διάφορα μέρη τοῦ Κράτους καὶ ἔβλεπε κατὰ τίνα τρόπον προβαίνομεν εἰς τὰ τῶν δημοσίων ἔργων, ἤθελεν ἀποφανθῆ, ὅτι τὸ Κράτος ἡμῶν παρεφρόνησεν. Ὁ σπάταλος τῳόντι προσομοιάζει πρὸς τὸν παράφρονα καὶ τίθεται ὑπὸ κηδεμονίαν, ἀλλ’ ἐνταῦθα ἡ λέξις τῆς σπατάλης δὲν ἐκφράζει διόλου τὸ πρᾶγμα· ἐνταῦθα πρόκειται καθαρῶς περὶ ἀφροσύνης, περὶ ἀστόργου καὶ ἀσυστόλου πλέον τρόπου, καθ’ ὃν προβαίνομεν εἰς τὰ τῶν δημοσίων ἔργων. Πάντες γνωρίζομεν, ὅτι κατακλέπτεται ὁ λαὸς διὰ τῶν δημοσίων ἔργων, ὅτι, ἐνῷ ζητοῦμεν ἀπὸ τὸν φορολογούμενον καὶ τὸν ἄρτον του ἀκόμη, ὑπὸ τὰς ὄψεις αὐτοῦ ἐγείρονται μέγαρα ἰδιωτῶν ἕνεκα τῆς ὁδοποιΐας, καὶ αὐτὴ δὲ ἡ πρόχειρος ἐξέλεγξις τῶν τελεσθέντων καὶ ἐκτελουμένων ἔργων δὲν εἶναι εἰμὴ κατάλογος λαφυραγωγίας καὶ λεηλασίας. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῆς οἰκτρᾶς καὶ ἀξιοθρηνήτου σπατάλης καὶ καταχρήσεως, μήπως καθ’ ἑαυτὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀκολουθοῦμεν, (ἂν δύναται νὰ ὀνομασθῇ σύστημα αὐτὸς ὁ κυκεὼν) δὲν μᾶς ἤγαγε καὶ δὲν θὰ μᾶς ἀγάγῃ εἰς τὸν ὄλεθρον καὶ εἰς τὴν ἀγανάκτησιν πλέον τοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον ἀξιοῦσι νὰ ἐμπαίζωσι; Καὶ δὲν διστάζω νὰ εἴπω, ὅτι ἐγὼ, ἐὰν ἐπρόκειτο ἁπλῶς περὶ αὐθαιρέτων προτιμήσεων δι’ ἐκλογικοὺς ἔστω σκοποὺς, τὸ τοιοῦτον θὰ τὸ ἐθεώρουν, ὅπως κατηντήσαμεν, ἀνεκτόν! Ἀλλ’ εἰς ἑκάστην, καὶ τὴν ἐλαχίστην πολλάκις, περίστασιν ἐκλογικοῦ τινος συμφέροντος καὶ προκειμένου ἀκόμη περὶ ἐκλογῆς Δημάρχου τινὸς, νὰ ἐπιχειρῆται κατασκευὴ ὁδοῦ καὶ νὰ μὴ κατασκευάζηται τουλάχιστον πλῆρές τι, νὰ ἐπινοῆται μᾶλλον εἷς ἐμπαιγμὸς, νὰ στέλλωνται μηχανικοὶ, νὰ ἐμπήγνυνται πάσσαλοι, νὰ ἀρχίζῃ ἡ κατασκευὴ τῆς ὁδοῦ, κατόπιν νὰ ἐγκαταλείπηται αὕτη, διότι παρῆλθεν ἡ ἀνάγκη, νὰ καταστρέφηται τὸ τυχὸν κατασκευασθὲν καὶ κατόπιν ἐξ ἀρχῆς πάλιν νέαι δαπάναι, ὅταν πάλιν παρουσιασθῇ περίστασις ἐκλογικοῦ συμφέροντος, τὰ τοιαῦτα εἶναί τι ἀληθῶς ἀκατονόμαστον! Θὰ περιμείνω λοιπὸν παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ὄχι ξηρὰς πληροφορίας, ἀλλὰ δικαιολογίας τοῦ τοιούτου συστήματος, ὄχι ἐπαγγελίας περὶ τοῦ μέλλοντος. Αὐτὸς ἀξιοῖ τῳόντι καὶ ὅτι μόνος αὐτὸς θέλει δημόσια ἔργα, καὶ αὐτοῦ ἐκλείποντος ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν, οὐδεὶς πλέον ὑπάρχει ὁ ἐνδιαφερόμενος! Ἂν τοῦτο οὕτως εἶχε, τότε μὰ τὴν ἀλήθειαν εἴμεθα ἠναγκασμένοι ἔτι μᾶλλον νὰ σπεύσωμεν σήμερον νὰ ζητήσωμεν πάντα ὅσα ἔχομεν νὰ ζητήσωμεν, διότι κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐὰν τυχὸν ἔλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν ὁ κ. Δηλιγιάννης, δὲν ἔχομεν νὰ ἐλπίσωμεν μέσα συγκοινωνίας. Ὅλοι ἴσως οἱ ἄλλοι Ἕλληνες μισοῦν τὰ δημόσια ἔργα· μόνον ὅ,τι κάμῃ θὰ κάμῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός! Καὶ προκειμένου, Κύριοι, περὶ τῶν ἐπαρχιῶν τοῦ νομοῦ, περί τινων ἰδίως ἐξ αὐτῶν τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας, βεβαίως δὲν θὰ ἀρκεσθῶσιν εἰς ἐπαγγελίας πλέον· προκειμένου δὲ περὶ στοιχειωδῶν τινων μέσων συγκοινωνίας, τῶν ὁποίων καὶ ἡ ἐλαχίστη ἀναβολὴ προξενεῖ ἀληθῶς σκάνδαλον, ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἰδίως ὀφείλει νὰ δώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶναι ἡ ἄμεσος καὶ ταχίστη ἐκτέλεσις τῶν τοιούτων ἔργων, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον ἤδη εὑρισκόμεθα ἐντὸς τοῦ θέρους, καὶ ὅταν ἐπανέλθῃ ὁ χειμὼν, βεβαίως δὲν θὰ δύνανται νὰ κατασκευασθοῦν εἴτε βαταὶ, εἴτε ἄλλαι ὁδοὶ, ἔν τισι μάλιστα ἐπαρχίαις. Ἐρχόμεθα ἤδη, Κύριοι, εἰς συγκεκριμένα τινά. Εἶναι τὰ προχειρότερα, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἀρκούντως χαρακτηριστικὰ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον προβαίνουσιν εἰς τὰ τοιαῦτα, τῆς ἀληθοῦς ἀφροσύνης καὶ ἀστοργίας πρὸς τὸ χρῆμα τοῦ λαοῦ. Εἶπον καὶ χθὲς καὶ ἐπαναλαμβάνω· ἀπὸ ἐτῶν διατελεῖ πάντοτε ἐν τῷ γίγνεσθαι ὁδὸς ἁμαξιτὴ ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ναύπακτον. Ἡ ὁδὸς ἤρχισεν ἀπὸ τοῦ 1874. Δεκαετίαν ἴσως συμπληροῖ ὁ κ. Τρικούπης ὡς Πρωθυπουργός· ὁδὸς δὲν ὑπάρχει, ἐδαπανήθησαν ὅμως 774,000 δραχ. καὶ ἐπέκεινα. Λείπουν ἴσως μικρὰ τεμάχια, ἀλλὰ τότε εἶσθε ἔτι μᾶλλον ἀξιοκατάκριτοι, ὅτι δὲν τὰ συνεπληρώσατε. Καὶ ἀξιοῦτε φαίνεται νὰ χαίρῃ ὁ λαὸς, διότι ἐδαπανήσατε τὸ χρῆμά του, διότι τὸν κατεστήσατε λιμοκτονοῦντα, χωρὶς ὅμως νὰ τῷ παραδώσητε ὁδόν. Ἔχετε μίαν ἀξίωσιν ἀληθῶς παράδοξον· κομπάζετε διὰ τὰ ἔργα τῆς συγκοινωνίας. Μάλιστα ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς χθὲς μετὰ ζωηρότητος ἔλεγε διακόπτων «ἂς ἐξετέλουν καὶ ἄλλοι, καὶ ἂς ἐδαπάνων», δηλαδὴ ἀδιάφορον τὸ κατὰ τίνα τρόπον καὶ πόσα! Θὰ ἐνόμιζέ τις, ὅτι οἱ ἀξιότιμοι σήμερον κυβερνῶντες θυσιάζονται διὰ τὰ δημόσια ἔργα, ἐξαντλοῦν τὴν περιουσίαν των! Λέγουσι τοιαῦτα ἐκεῖνοι, οἵτινες, ἐκτελοῦντές τινα ἄρυθμα καὶ ἀτελῆ καὶ συνοδευόμενα ὑπὸ φρικτῶν καταχρήσεων, ἐξήντλησαν τὸν τόπον, ὑποθηκεύσαντες οὕτως εἰπεῖν καὶ τὰς μελλούσας γενεάς. Εἴπομεν περὶ τῆς ὁδοῦ ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Ναύπακτον ὅτι ἐδαπανήθησαν ματαίως μέχρι τοῦδε δραχμαὶ 747,757. Ὑπολείπονται κατὰ τοὺς πίνακας νὰ δαπανηθῶσιν ἔτι δραχμαὶ 480,000. Ἂς ἔλθωμεν εἰς ἄλλην ὁδὸν ἐν τῷ νομῷ Αἰτωλοακαρνίας. Βλέπω ἐν τῷ πίνακι, ὃν πρὸ ὀλίγου ἔλαβον, ὁδὸν ἁμαξιτὴν ἐκ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν, δι’ ἣν ἐδαπανήθησαν 1,719,983 δρ. ἀλλ’ ὁδὸς ἀπὸ Μεσολογγίου μέχρι Βονίτσης πλήρης δὲν ὑπάρχει, ἐνῷ 10 ἔτη κυβερνᾷ ὁ κ. Τρικούπης. Ἐν τῷ πίνακι ἐπίσης βλέπω ἁμαξιτὴν ὁδὸν ἀπὸ Ἀγρινίου εἰς Ναύπακτον· ἐν τούτοις ἁμαξιτὴ ὁδὸς τοιαύτη δὲν ὑπάρχει. Δύνανται νὰ λείπωσι μικρὰ ὀλίγα τμήματα, ἀλλὰ τόσῳ χειρότερον διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ἠμπορεῖτε νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι ὑπάρχει ἁμαξιτὴ ὁδὸς, ἐνόσῳ δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ χρῆσις αὐτῆς; Πρέπει νὰ ἔχῃ τις ἀχθοφόρους διὰ νὰ μετακομίζωσι τὴν ἅμαξαν ἀπὸ διαστήματος εἰς διάστημα. Ἐὰν παρατηρήσητε τὸν πίνακα τῆς ὁδοποιΐας, θὰ ἴδητε ὡς στίγματα τὰς γραμμὰς, καὶ ἀληθῶς στίγματα εἶναι ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, στίγματα τῆς ὀλιγωρίας τῶν κυβερνώντων· ἐν τούτοις πρὸ ἐτῶν ἐδαπανήθησαν 1,557,528 δραχ. ὑπολείπονται δὲ νὰ δαπανηθῶσιν 185,000. Ἀλλ’ ὁδὸς ἀπὸ Ἀγρινίου εἰς Ναύπακτον ἀπὸ τόσων ἤδη ἐτῶν πρὸς χρῆσιν τοῦ κοινοῦ δὲν ὑπάρχει.

§19ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Λέγετε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡ ὁδὸς αὕτη. Εἰς Καρβασαρᾶν μετέβητε; ὑπάρχει ὁλόκληρος ἡ ὁδὸς ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Καρβασαρᾶν.

§20ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Οἱ πίνακες φωνάζουν, ἀλλὰ δὲν ἠθελήσατε νὰ τοὺς ἀναγνώσητε.

§21ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, μήπως ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν μετέβητε ἐφ’ ἁμάξης; Παρατηρῶ ὅτι δὲν ἀντιλαμβάνεσθε τί λέγω.

§22ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν ἠθέλατε ἀναγνώσει εἰλικρινῶς τὸ ὅλον, ἠθέλετε τὸ ἰδεῖ.

§23ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζετε ὅτι ἀμφισβητῶ ἐγὼ, ὅτι εἰς τὰ τεμάχια, τὰ ὁποῖα κατεσκευάσθησαν, δύναταί τις νὰ ἁμαξοδρομῇ, ἐὰν ἔχῃ ἅμαξαν; Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν δὲν ὑπάρχει ἁμαξιτὴ ὁδός. Δὲν εἶπον ὅτι δὲν ὑπάρχει ἁμαξιτὴ ὁδὸς ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Καρβασαρᾶν· ἀλλὰ φθάνει τις μέχρι Βονίτσης; Ἄλλη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Καρβασαρᾶν καὶ ἄλλη ἡ ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν. Εὑρίσκεσθε βλέπω εἰς σύγχυσιν ὁδῶν.

§24ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι κατασκευασμένη ὁδὸς 125 χιλιομέτρων, ὑπολείπονται 32 μόνον χιλιόμετρα, ἀλλὰ τὸν Καρβασαρᾶν τὸν συνεδέσαμεν.

§25ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι. Ἐφορολογήσατε τὸν τόπον διὰ μίαν ἁμαξιτὴν ὁδὸν ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Βόνιτσαν, ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον λέγουν οἱ κ. Ὑπουργοὶ αὐτὴν τὴν στιγμήν, τοὺς ἐπιβαρύνει ἔτι μᾶλλον. Μοὶ λέγουν ὅτι ὑπολείπονται ὀλίγα τινὰ χιλιόμετρα· ἀκριβῶς αὐτὸ λέγω, ὅτι τόσα ἔτη κυβερνῶντες δὲν συνεπληρώσατε κἀνὲν ἔργον.

§26ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ὅλα ὁμοῦ δὲν ἐκτελοῦνται.

§27ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ μία ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργὸς μοὶ δίδει. Φαίνεται ὅτι ὡς Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἀντιλαμβάνεται κάλλιον τὰς σημασίας τοὐλάχιστον τῶν λέξεων, καὶ διὰ τοῦτο, ὡς παρετήρησα πολλάκις, τῷ ὄντι εὐστοχώτεραι εἶναι αἱ ἀπαντήσεις τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργοῦ· ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας διὰ τῆς διακρινούσης αὐτὸν παιδείας καὶ ὀξυνοίας ἐνόησε τὸ ζήτημα καὶ τοὺς λόγους μου, καὶ εἶπεν ὅτι δὲν γίνονται ὅλα διὰ μιᾶς. Ἰδοὺ τῳόντι παρατήρησις καθ’ ἑαυτὴν λογικὴ καὶ καταληπτή. Ἐπὶ τούτου βεβαίως ὀφείλεται μία ἀπάντησις. Ἀλλ’ ὅταν ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἁμαξιτὴ ὁδὸς μέχρι Βονίτσης, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μοὶ λέγῃ ὅτι ἔγεινε μέχρις Ἄρτης ἢ μέχρι Καρβασαρᾶ, τότε δὲν ὑπάρχει συνεννόησις. Ἐγὼ παρετήρησα, ὅτι ἐπιβαρύνεται ἡ Κυβέρνησις ἔτι μᾶλλον, διότι ὑπολειπομένου μικροῦ τυχὸν μέρους, ὅπως χρησιμοποιῆται ἐντελῶς τὸ χρῆμα τοῦ λαοῦ, ἐδείξατε ὀλιγωρίαν διὰ τὴν συμπλήρωσιν. Διὰ τὰ κατασκευασθέντα δὲν σᾶς μέμφομαι. Ἤθελον σᾶς μεμφθῆ μόνον, ὅτι κατεσκευάσθησαν διὰ καταχρήσεων, ἀλλὰ καταγγέλλω τὸ σύστημα αὐτὸ, ὅτι ἐπιχειροῦμεν ὁδοὺς πολλὰς καὶ οὐδεμίαν σχεδὸν συμπληροῦμεν ἐγκαίρως, ὅπως ἐγκαίρως ἐπέρχεται ἡ ἀνάλογος ὠφέλεια. Διὰ τοῦτο εἶχε μὲν ἐκ πρώτης ὄψεως ὑπόστασιν ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ὅτι ὅλα ὁμοῦ δὲν γίνονται, ἀλλὰ τοῦτο ὤφειλε νὰ τὸ εἴπῃ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ὑποτιθεμένου λοιπόν, ὅτι πάντα τὰ ἐκτελούμενα τεμάχια ὁδῶν καλῶς καθ’ ἑαυτὰ ἐκτελοῦνται, δικαίως ἐπροτιμήθησαν, καὶ δὲν μεσολαβοῦσιν αἱ καταχρήσεις αἱ πασίγνωστοι εἰς τὸν τόπον, μένει κατὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἰδίως ἡ κατηγορία ἐκείνη, τὴν ὁποίαν τὴν στιγμὴν ταύτην ἀπήγγειλεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κατὰ τοῦ συστήματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ· μένει ἡ οὐχ ἧττον βαρεῖα κατηγορία, ὅτι ὅλα ὁμοῦ δὲν ἐκτελοῦνται. Τὴν κατηγορίαν ταύτην ἀκουσίως τὴν ἀπηύθυνεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας. Θελήσαντες λοιπὸν, κύριοι Ὑπουργοὶ, νὰ ἐκτελέσητε πολλὰ ὁμοῦ ἐν Ἑλλάδι, κατεστρέψατε τὸν τόπον. Καὶ δὲν ἠθελήσατε ὅλα ὁμοῦ μόνον τὰ ἔργα τῆς συγκοινωνίας, ἀλλὰ ἠθελήσατε ὅλα ὁμοῦ, τὰ πάντα. Τοιουτοτρόπως, καὶ ἂν τὰ θέλητε εἰλικρινῶς, λείπει πλέον ἡ δύναμις τῆς ἐκτελέσεως, καὶ ἕκαστον ἔργον προκηρυσσόμενον δὲν εἶναι εἰμὴ μία προκήρυξις λαφυραγωγίας. Ἂς ἔλθωμεν καὶ εἴς τινα ἄλλα. Ἡ Εὐρυτανία κατέστη ἀπὸ δεκαετηρίδων ἐπαῖτις, οὕτως εἰπεῖν, διὰ στοιχειώδη συγκοινωνίαν. Δὲν ἐζήτει ἁμαξιτὰς ὁδοὺς, δὲν ἐζήτει ἰδίως σιδηροδρόμους, δὲν ἐζήτησεν ἐγγυήσεις, διὰ νὰ δανείζωνται οἱ γεωργοί. Οἱ γεωργοὶ τῆς Εὐρυτανίας καὶ τῆς Ναυπακτίας καὶ ἄλλων μερῶν τοῦ νομοῦ θεωροῦνται φαίνεται εὔποροι. Ἔχουν ἓν τεμάχιον ἀγροῦ, μετακομίζοντες πολλάκις ἐπὶ τῶν ὤμων τὸ χῶμα καὶ ἐπὶ τρεῖς μῆνας τοῦ ἔτους ἔχουν ἀραβόσιτον, κατὰ δὲ τοὺς ἄλλους πεινῶσιν· ἀλλ’ αὐτοὶ εἶναι ἰδιοκτῆται, δὲν εἶναι οἱ καλλιεργηταὶ τῆς εὐφόρου Θεσσαλίας, οἵτινες καὶ ἐκεῖνοι βεβαίως πάσχουσιν, ἀλλ’ ὄχι ἤδη πλειότερον τῶν ἄλλων γεωργῶν. Δὲν φαντάζονται νὰ ζητήσουν δάνεια ἀπὸ τὸ Δημόσιον· τί ἐζήτουν; βατὰς ὁδοὺς, διὰ νὰ μὴ κινδυνεύῃ καὶ αὐτὴ ἡ ζωή των· διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ βαδίσητε ἄνευ κινδύνου ζωῆς εἰς πᾶν βῆμα κατὰ τὸ πλεῖστον τῆς πορείας ὑμῶν ἀπὸ Καρπενησίου εἰς Ἀγρίνιον, ὅπως καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα μέρη τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνανίας. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐξετραγῴδησεν ἄλλοτε πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἐντεῦθεν τὴν κατάστασιν τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης· εἶχεν εἰπεῖ μάλιστα, ὅτι εἰς ἓν μέρος, ὅπου ἐπρόκειτο νὰ διαβῇ ἕνα χείμαῤῥον, τινὲς συνοδοιπόροι, φοβούμενοι τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον ἠδύνατο νὰ διατρέξῃ ἡ ζωή του, καὶ μεριμνῶντες, ὅπως ἐν περιπτώσει τοιούτου τινὸς ἀπευκταίου σωθῇ τοὐλάχιστον τὸ ὡρολόγιόν του, ἐσύστησαν αὐτῷ νὰ τὸ ἀφήσῃ ἐκεῖθεν τοῦ χειμάῤῥου, καὶ μὴ τὸ ἔχῃ μεθ’ ἑαυτοῦ κατὰ τὴν ἐπικίνδυνον διάβασιν.

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ γέφυρα ἐγένετο.

§29ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος ἐγένετο μία γέφυρα ἐπὶ τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κυρίου Δηλιγιάννη, καὶ ἀπεφασίσθη ἐννοεῖται συγχρόνως νὰ γείνῃ ὁλόκληρος ἡ ὁδὸς ἀπὸ Καρπενησίου μέχρι Προυσσοῦ καὶ κατωτέρω. Κατόπιν ἐπὶ τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κ. Τρικούπη κατεσκευάσθη ἓν μόνον τεμάχιον βατῆς ὁδοῦ, τώρα δὲ μανθάνω, ὅτι διατάσσεται ἡ κατασκευὴ ἑνὸς ἄλλου τμήματος βατῆς ὁδοῦ. Ἐρωτῶ λοιπὸν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, τὸν ἐπὶ δεκαετίαν σχεδὸν κατέχοντα τὴν θέσιν, τίνα μέσα συγκοινωνίας παρέσχον αὐτοὶ εἰς τὴν Εὐρυτανίαν κατὰ σύγκρισιν πρὸς ἐποχήν, καθ’ ἣν δὲν ἐδαπανῶντο ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων; Τῇ ἀληθείᾳ, Κύριοι, οἰκτροτέρα ἀπονία πρὸς αὐτὸν τὸν λαὸν τῶν μερῶν ἐκείνων, μεγαλείτερον σκάνδαλον δὲν γίνεται, παρὰ τοῦτο. Δαπανῶμεν ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων δι’ ἄλλα πολλὰ καὶ μεγάλα ἔργα, ἐπιχειρούμενα ἀλλοῦ, καὶ πρός τινας πληθυσμοὺς μεγάλους τινῶν ἐπαρχιῶν λέγομεν: «Διὰ σᾶς δὲν χρειάζονται σιδηρόδρομοι ἢ ἁμαξιταὶ ὁδοί. Σᾶς ὑποσχόμεθα ἐνίοτε τοιαῦτα, ἀλλ’ ἐκτελοῦμεν κατόπιν τεμάχιον βατῆς ὁδοῦ». Τοιουτοτρόπως ἐπὶ δύο ὥρας ἐπὶ ἡμιόνου ὁδοιπορεῖ τις ὁπωσδήποτε ἀκινδύνως, ἀλλ’ ἀμέσως ὁ ἀγωγεὺς τὸν εἰδοποιεῖ, μεριμνῶν καὶ περὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ ἡμιόνου του, καὶ καταβαίνει, διὰ νὰ βαδίσῃ χειραγωγούμενος, ἕως νὰ φθάσῃ ἄλλο τεμάχιον βατῆς ὁδοῦ! Ὑφίσταται τοιουτοτρόπως ὁ ὁδοιπόρος εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη, ὅπως ὁδοιπορήσῃ, καὶ μεταξὺ πρωτευουσῶν ἐπαρχιῶν καρδιόκτυπον περιοδικὸν, ὡς περιοδικὸν πυρετὸν. Εἶναί τι ἀληθῶς οἰκτρὸν, προκειμένου καὶ περὶ ἁπλῶς βατῆς ὁδοῦ καὶ ἑνὸς πληθυσμοῦ ὁλοκλήρου ἐπαρχίας πρὸς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ νομοῦ, ἀντὶ νὰ συντελῆται αὐτοστιγμεὶ, οὕτως εἰπεῖν, νὰ ἐφαρμόζητε ἐκεῖ ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα τοιαύτην ἀργοπορίαν, καὶ ἐνῷ ἐξοδεύομεν ἑκατομμύρια, νὰ λέγητε εἰς τὸν κάτοικον τῶν ἐπαρχιῶν, λ. χ. εἰς τὸν Εὐρυτᾶνα, εἰς τὸν Ναυπάκτιον: «περίμενε σὺ, ὁ θέλων βατὴν ὁδὸν, ἵνα μὴ κινδυνεύῃ ἡ ζωὴ σου, διότι δὲν γίνονται ὅλα ὁμοῦ. Βατὴ ὁδὸς δὲν γίνεται διὰ μιᾶς, πρέπει κατὰ τεμάχια καὶ βαθμηδὸν νὰ συντελεσθῇ μετὰ παρέλευσιν δεκαετηρίδων!» Τοιουτοτρόπως τὰ τέκνα σας καὶ οἱ ἔγγονοὶ σας θὰ ἀπολαύσουν βατῆς ὁδοῦ. Ἀλλ’ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἥτις δὲν ἐπρόλαβε νὰ ἴδῃ τὴν ἐξουσίαν, δὲν ἠρκέσθη εἰς τὴν ἀποφασισθεῖσαν βατὴν ὁδὸν διὰ Προυσσοῦ, ἀλλὰ παρήγγειλε τοὺς μηχανικοὺς νὰ ἐξετάσωσι πόθεν δύναται νὰ γείνῃ ἁμαξιτὴ ὁδὸς ἀπὸ Καρπενησίου εἰς Ἀγρίνιον, σπεύδουσα νὰ παράσχῃ συγκοινωνίαν δι’ ἁμαξιτῶν ὁδῶν εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, μόλις ἔλαβε τὴν ἐξουσίαν. Μετέβησαν οἱ μηχανικοὶ καὶ ἐχάραξαν καὶ ἄλλην ὁδὸν, τὴν ὁδὸν ἀπὸ Καρπενησίου διὰ τῶν χωρίων Μηλιᾶς, Σελῶν καὶ Φειδακίων πρὸς τὸ Ἀγρίνιον. Ὑπάρχουν τὰ σχέδια ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Σεῖς, ὡς ἐκ τοῦ νόμου, κύριοι Ὑπουργοὶ, προκειμένου καὶ περὶ ἔργων, διὰ τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἤθελε σᾶς μεμφθῆ, διότι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἔθεσεν αὐτὰ εἰς ἐνέργειαν, κατέχοντες ἤδη τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη, δὲν τὰ ἐκτελεῖτε, ἐν τούτοις διὰ τὴν χαραχθεῖσαν στενὴν ἁμαξιτὴν ὁδὸν δὲν θὰ ἐδαπανᾶτε μέχρις Ἁγίου Βλασίου εἰμὴ 200,000 δρ. Ἀλλὰ σεῖς δὲν παρεδέχθητε φαίνεται αὐτὸ τὸ σχέδιον! ἠθέλετε ἴσως ἄλλα νὰ κατασκευάσητε μεγάλα. Πρὸ ἐτῶν τῳόντι πολλῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπηγγέλθη μίαν ὁδὸν ἁμαξιτὴν πλατεῖαν, πλάτους πέντε μέτρων, ἀπὸ Ἀγρινίου μέχρι Θεσσαλίας. Διὰ τὴν ὁδὸν ταύτην βεβαίως ἐχρειάζετο τὰ πολλὰ ἑκατομμύρια. Ἐπλημμύρησαν τότε τὴν Εὐρυτανίαν οἱ μηχανικοὶ κατ’ ἐπανάληψιν, πάσσαλοι ἐνεπήχθησαν πανταχοῦ, ἐνθυμοῦμαι δὲ καὶ μίαν σάτυραν, τῆς ὁποίας τεμάχια ἐδημοσιεύθησαν καὶ εἰς ἐφημερίδας τῶν Ἀθηνῶν. Εἶχε σταλῆ ἐξ Εὐρυτανίας, καὶ ἐλέγετο πρὸς τοὺς Εὐρυτάνας ἐν τῇ σατύρᾳ, ὅτι τοῦ λοιποῦ δὲν θὰ ἔχουν πλέον ἀνησυχίαν περὶ τοῦ ποῦ θὰ προσδένωσι τοὺς ἡμιόνους των, διότι πάσσαλοι ὑπάρχουσι παντοῦ ἐμπεπηγμένοι ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἡ προφητεία ἐκείνη τοῦ σατυρογράφου ἰδοὺ ὅτι ἐπὶ τόσα ἔτη πραγματοποιεῖται. Ἐὰν ὅμως δὲν ἐξωδεύατε 250,000 δραχ. τὰς ὁποίας ἐξωδεύσατε διὰ τὸ ἀπὸ Ἀγρινίου μέχρι τῆς θέσεως Στενὰ ἐπὶ τόσα ἔτη ἄχρηστον ὅλως τμῆμα καὶ ἐνηργεῖτε κατὰ πρακτικώτερον σχέδιον, ἠδύνασθε νὰ κατασκευάσητε ὁδὸν ἁμαξιτὴν ἀπὸ Καρπενησίου εἰς Ἀγρίνιον. Τοιαύτη ἀνάγκη ὑπῆρχε καὶ δι’ ἄλλας ἐπαρχίας τοῦ νομοῦ καὶ διὰ τὴν Ναυπακτίαν. Ἰδίως ἀπὸ Πλατάνου εἰς Ναύπακτον ἔπρεπε νὰ ἔχητε ὁδὸν κατεσκευασμένην. Ὁ Πλάτανος εἶναι μία κωμόπολις ἀξία πάσης προσοχῆς, διότι ἱκανὴν ἔχει τάσιν πρὸς πρόοδον, ἔχουσα πληθυσμὸν 2 σχεδὸν χιλιάδων ψυχῶν καὶ ἀρκούντως ἀνεπτυγμένον καὶ ἐμπορικήν τινα κίνησιν. Ἐὰν εἰς τοὺς κατοίκους τῶν μερῶν τούτων ἐγίνετο παροχὴ τῶν στοιχειωδῶν τῆς συγκοινωνίας μέσων, ἤθελον τῷ ὄντι ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις ζωογονήσει τὸν τόπον. Ἀλλ’ οὐδὲν ἐπράξατε. Κατὰ περιόδους γίνονται ἐπαγγελίαι, μεταβαίνουν οἱ μηχανικοί, κατακυροῦνται τμήματά τινα βατῶν ὁδῶν καὶ ὅταν παρέλθῃ ἡ ἐκλογικὴ ἀνάγκη, πάντα σχεδὸν ἐγκαταλείπονται. Περὶ τούτων καὶ τινων ἄλλων λεπτομερειῶν ἔχω τὴν ἐπερώτησίν μου καὶ ἔγγραφον. Δὲν θέλω ἐπὶ πολὺ νὰ σᾶς ἀπασχολῶ. Σᾶς εἶπον προχθές, καὶ κρίνω περιττὸν νὰ τὰ ἐπαναλάβω, καὶ περὶ μιᾶς γεφύρας καὶ περὶ ἄλλων δύο ὁδῶν, τὰς ὁποίας, ὅπως καὶ τὴν γέφυραν, εἶχεν ἀναλάβει τὸ αὐτὸ πρόσωπον, ὁ κ. Καλαντζόπουλος, ἐξάδελφος τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου. Ἡ γέφυρα ἐκείνη, γενομένη τὸν Σεπτέμβριον, κατέπεσε τὸν Ὀκτώβριον, διότι ἦτο κατεσκευασμένη διὰ λάσπης καὶ ἔξωθι μόνον εἶχον ἐπιχρίσει αὐτὴν μὲ ὀλίγην ἄσβεστον, καὶ εἰς τὴν πρώτην βροχὴν κατέπεσε.

§30Ι. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, προτείνω ἔνστασιν μὴ ἀπαρτίας.

§31ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, ἀποσύρατε τὴν ἔνστασιν· θὰ τελειώσω.

§32ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν ἠμπορεῖ ν’ ἀποσυρθῇ. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνοματικὸς κατάλογος τῶν κυρίων Βουλευτῶν).

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 83. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ὁ κ. Χατζόπουλος παρακαλεῖται νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§34ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπεθύμουν νὰ μοὶ γείνῃ ἡ γενομένη διακοπή, μολονότι καταφανὲς ἦτο, ὅτι ἀπαρτία δὲν ὑπῆρχεν· ἀλλὰ βεβαίως δὲν λέγω τοῦτο λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν μίαν αἰτίασιν ἕωλον καὶ ἴσως ἀηδῆ πλέον καταστᾶσαν, τὴν ὁποίαν μοὶ ὑπενθυμίζει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν τὴν στιγμὴν ταύτην, ὅτι γίνεται κωλυσιεργία. Τῷ ὄντι ὑπάρχει κωλυσιεργία κατὰ τὴν Σύνοδον ταύτην, ὑπάρχει παρακώλυσις πάσης λογικῆς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Ἐγένετο κωλυσιεργία—θὰ ἴδωμεν ὑπὸ τίνων—καὶ ἐγένετο ἐπ’ ὀλέθρῳ τοῦ τόπου. Ἀλλ’ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ νομίζουν, ὅτι μόνον ἡ ἀναχαίτισις τῆς ταχείας ψηφίσεως τῶν ἰδικῶν των σχεδίων, τοῦτο εἶναι ἡ παρακώλυσις τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, διότι εἶναι παρακώλυσις τῆς ἰδικῆς των ἀνυπομονησίας καὶ τοῦ ἰδικοῦ των συμφέροντος. Αὐτοὶ ἔχουσι συμφέρον νὰ γείνωσι ταχέως νόμοι, ψηφιζόμενοι καὶ ἄνευ παρόντων Βουλευτῶν, ὅλαι αἱ ὀρέξεις των. Καὶ δὲν ἤθελον μὲν νὰ γείνῃ ἡ παρατήρησις καθ’ ἣν στιγμὴν ἐσκόπουν νὰ περαιώσω τὴν ἀγόρευσίν μου, ἀλλὰ δὲν δύναμαι καὶ νὰ μεμφθῶ τὸν ἐνασκήσαντα καθῆκον συνάδελφον, ὅσον καὶ ἂν τοῦτο δυσαρεστῇ τοὺς κ.κ. Ὑπουργούς. Ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ἐδῶ νὰ διευκολύνωμεν τὰ συμφέροντα ἢ τὰς ὀρέξεις αὐτῶν. Κατὰ τὴν Σύνοδον ἰδίως ταύτην μᾶλλον ὑμεῖς, κύριοι Ὑπουργοί, γίνεσθε καταφανεῖς, ὅτι τελεῖτε ἀληθῆ κωλυσιεργίαν. Εἶσθε καταφανεῖς, ὅτι ἀφίνετε οἱ πλεῖστοι ὑπὸ τὰς ὄψεις ὅλου τοῦ κόσμου κενὰ τὰ ἑδώλια. Εἶσθε καταφανεῖς, ὅτι κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Συνόδου ἐπεσωρεύσατε σμήνη νομοσχεδίων μεμελετημένα μόνον ὑπὸ ἔποψιν ἐκλογικῶν σκοπῶν, νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶναι φυσικῶς ἀδύνατον νὰ ἐπιθεωρήσῃ καὶ ὁ ἐργατικώτερος τῶν Βουλευτῶν. Σεῖς βεβαίως ἐνδιαφέρεσθε νὰ φέρητε τοιαύτην τύφλωσιν καὶ ἀπομώρανσιν εἰς τὸν τόπον, ὥστε νὰ παραδεχθῇ, ὅτι πᾶς ὅστις ἀγορεύει ἐντεῦθεν, ὁστιςδήποτε καὶ ἂν ἦναι οὗτος καὶ περὶ οἱουδήποτε ἀντικειμένου καὶ ἂν ἀγορεύῃ, φέρει παρακώλυσιν· φαντάζεσθε ὅτι δύνασθε νὰ φέρητε τοιαύτην ἐξευτέλισιν ὅλων τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ τὸ τοιοῦτο δὲν θὰ σᾶς ἐπιτραπῇ. Σεῖς ἠμπορεῖτε νὰ λέγητε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἡ κοινωνία δύναται νὰ γνωρίζῃ, πῶς πολιτεύεται ἕκαστος, καὶ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐννοῇ περὶ τίνος ὁμιλεῖ καὶ ὑπὸ ποῖον πνεῦμα ὁμιλεῖ. Σεῖς λέγετε οὐδὲν ἄλλο πλέον εἰμὴ «ὀρεγόμεθα ταῦτα νὰ ἐκτελεσθοῦν, καὶ ἐπειδὴ σεῖς δὲν ὀρέγεσθε ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ὀρεγόμεθα, μᾶς παρακωλύετε». Ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς, κύριοι συνάδελφοι τῆς πλειονοψηφίας, ἢ μᾶλλον, κύριοι Ὑπουργοί, δυνάμεθα νὰ σᾶς ἀπαντήσωμεν: «Σεῖς θέλετε νὰ μᾶς φέρητε 150 νομοσχέδια κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας καὶ νὰ μένωμεν καθ’ ὁλοκλήρους νύκτας νὰ τὰ ψηφίσωμεν, ἀλλ’ ἡμεῖς σᾶς λέγομεν, ὅτι τοιουτοτρόπως ἐξευτελίζετε, γελοιοποιῆτε καὶ παρακωλύετε πλέον ἀπροκαλύπτως πᾶσαν σοβαρὰν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς.» Καὶ ἐγὼ δὲν ἐξίσταμαι, οὐδὲ σκανδαλίζομαι κυρίως διότι οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ τῆς πλειονοψηφίας ἀπουσιάζουν ἐκ τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς· δύνανται νὰ παρακάθηνται ὅσον θέλουν καὶ νὰ ἀποχωροῦν ὅταν θέλουν, δύνανται νὰ ἀγορεύουν περὶ οἱουδήποτε θέλουν καὶ νὰ πράττουν καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ὅ,τι ὀρέγονται· ἕκαστος εἶναι ἐλεύθερος νὰ πράττῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φρονεῖ, ὅτι ἔχει καθῆκον. Εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ πράττητε ὅ,τι ὀρέγεσθε. Καὶ βεβαίως περὶ ὀρέξεων πλέον πρέπει νὰ ὁμιλῶμεν, ὅταν σεῖς κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Συνόδου ὑποβάλλητε σχέδια τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα ἀλλαχοῦ ἠδύναντο νὰ ἀπασχολήσωσιν ὁλόκληρον Σύνοδον τῆς Βουλῆς. Ὅταν θέλητε νὰ δεσμεύσητε τὸ Κράτος ἐπὶ 50 ἔτη ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἀτμοπλοΐας, ὅταν φέρητε σχέδια, ὅπως οἱ γεωργοὶ τῆς Ἑλλάδος ὑποχρεωθοῦν νὰ ἐγγυηθῶσιν αὐτοὶ, ἵνα δανεισθῶσιν οἱ γεωργοὶ ἑνὸς ἄλλου διαμερίσματος, ὅταν φέρητε τοιαῦτα σχέδια κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Περιόδου τῆς Βουλῆς, δυνάμεθα πλέον ἆρά γε νὰ εἴπωμεν ἄλλο τι, εἰμὴ ὅτι πρόκειται περὶ ὀρέξεων καὶ ὀρέξεων ἀληθῶς ἀκατονομάστων; Ἀλλ’ ἂς ἐπανέλθω εἰς τὸ θέμα τοῦ λόγου, περατῶν αὐτόν. Ἔλεγέ τις, Κύριοι, χθὲς ἐκ τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων καὶ τῶν ἰδίᾳ ἀφωσιωμένων εἰς τὸν Πρωθυπουργόν: «Ἡμᾶς δύναται νὰ μᾶς ὠφελήσῃ ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Χατζοπούλου, διότι πρῶτον ἀναιρεῖ τὴν ἰδέαν, ὅτι εἰς τὴν Αἰτωλοακαρνανίαν ἰδιαζόντως ὁ Πρωθυπουργὸς κατεσκεύασεν ἔργα συγκοινωνίας, καὶ δεύτερον, διότι, ἂν ἐπιθυμῇ ὁ Πρωθυπουργὸς, ἔχει ἓν ἐπιχείρημα, ὅπως ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ συμπληρώσῃ τὰ ἔργα ἐκεῖνα». Ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα οὐδαμῶς τὰ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν. Ἂς ἐκτελέσῃ ὁ Πρωθυπουργὸς ὅ,τι ὀφείλει, καὶ ἂς ὠφεληθῇ ἐκ τούτου· τὸν προκαλῶ μάλιστα, ἀφοῦ συνέπεσε νὰ ἦναι τοπικὸς ἀντίπαλός μου, τὸν προκαλῶ, καὶ ἀφοῦ ἔχει τὴν θέλησιν καὶ τὴν δύναμιν, ὀφείλει νὰ τὰ ἐκτελέσῃ, καὶ ὄχι νὰ ἐπαγγέλληται ἁπλῶς εἰς ἑκάστην ἐκλογὴν καὶ νὰ μὴ ἐκτελῇ. Ἀληθῶς ἐδαπανήθησαν εἰς τὴν Αἰτωλοακαρνανίαν ἑκατομμύρια, ἀλλ’ ἐδαπανήθησαν χωρὶς νὰ ὠφεληθῇ ὁ νομὸς, ἐδαπανήθησαν εἰς ἐπιδεικτικὰ ἔργα εἰς Μεσολόγγιον, τὸ ὁποῖον πολλαχῶς ἠδίκησε καὶ ἀδικεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἐὰν αἱ δαπάναι ἐγίνοντο ὡς ἔπρεπεν, ἠδύναντο νὰ ὠφελήσωσι καὶ τὸ Μεσολόγγιον καὶ τὴν Τριχωνίαν καὶ ὅλας τὰς ἐπαρχίας. Προκαλῶ λοιπὸν τὸν Πρωθυπουργὸν νὰ ἐκτελέσῃ ὅ,τι ὤφειλε νὰ ἐκτελέσῃ, ἢ τοὐλάχιστον ὅσα πρὸ τόσων ἐτῶν ἐπηγγέλθη ἢ ἐπεχείρησεν ἐν τῷ νομῷ ἐκείνῳ. Ἂς εἶναι βέβαιος, ὅτι δὲν ἐπέφερεν οὐδεμίαν ὠφέλειαν πραγματικὴν εἰς τὸν τόπον, ἐπαγγελλόμενος δεξιᾷ καὶ ἀριστερᾷ μεγάλα ἔργα, ἢ ἐπιχειρῶν τινα ὅπως τὰ ἐπιχειρεῖ· τὰ ἐγνώριζον ταῦτα καὶ ἄλλοι, ἀλλ’ ἐκεῖνοι προέβαινον συντηρητικῶς. Καὶ ἂν ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι δὲν ἐπεχείρησαν διὰ μιᾶς πολλὰ καὶ μεγάλα, ἀφῆκαν ὅμως τοὐλάχιστον εἰς τὸν τόπον ζωὴν, καὶ βαθμηδὸν ὁ τόπος ἀληθῶς προήγετο, ἀφοῦ μάλιστα ἀποκατέστη ἡ δημοσία τάξις. Οἱ κάτοικοι ἀνέπτυσσον τὰ ἔργα αὑτῶν καὶ ἐδημιουργοῦντο πόλεις, καὶ θὰ καθίστατο λίαν ταχέως ἡ κοινωνία δεκτὴ νέων βαρῶν, ὅπως ἐκτελεσθοῦν βαθμηδὸν καὶ τὰ μεγάλα ἔργα πρακτικῶς καὶ συστηματικῶς διευθυνόμενα· ἀλλ’ ἐνῷ τοιαῦτα ἀθορύβως ἐγίνοντο, ὑμεῖς θὰ κατορθώσητε οὐδὲν ἄλλο ἢ ὅτι καὶ ἐκεῖναι αἱ πόλεις αἱ ἀκμαῖαι, αἱ ὁποῖαι ἐδημιουργήθησαν διὰ τῆς ἀτομικῆς ἐργασίας τῶν κατοίκων, περιέρχονται ὁλονὲν ὑπὸ τὴν διοίκησίν σας εἰς τὴν πενίαν καὶ τὴν καταστροφήν.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Λακωνίας κ. Παπαμιχαλόπουλος μοὶ ἐπέδωκεν ἀναφορὰν πρὸς τὴν Βουλὴν ἁπάντων τῶν ἐν ταῖς φυλακαῖς Παλαμηδίου καταδίκων, παραπονουμένων κατὰ τῆς ἐν γένει κακῆς καταστάσεως καὶ διευθύνσεως τῶν εἰρημένων φυλακῶν.

§36ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἀναγνωσθῇ. (Ἀναγινώσκεται ἡ ἀναφορά).

§37ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω καὶ ἐπιστολὴν, φέρουσαν ἰσαρίθμους ὑπογραφὰς, δι’ ἧς μὲ παρακαλοῦσι νὰ συστήσω τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης.

§39ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ ἡμερῶν ὁ Πρόξενος Μόσχας ὑπέβαλε παραίτησιν, ἥτις θὰ ἐγένετο ἤδη δεκτή. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ γράφουσιν ἐκεῖθεν, ὅτι ἡ εὐχὴ ὁλοκλήρου τῆς ἑλληνικῆς παροικίας εἶναι, νὰ διορισθῇ ἀντ’ αὐτοῦ εἷς ἰατρὸς διακεκριμένος, Σταῦρος Σάκκος. Ὑποβάλλω τὴν σύστασιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι ἁρμόδιος νὰ κρίνῃ, ἂν καὶ κατὰ πόσον ἦναι ἀξία προσοχῆς. Παρακαλῶ ἐπίσης νὰ διατάξῃ, ὅπως ἀποσταλῇ ἐπιδοτήριόν τι εἰς Πετρούπολιν, περὶ οὗ θὰ ὑποβάλω ἔγγραφον σημείωσιν. Ἀκόμη μίαν ὑπόμνησιν μετὰ παρακλήσεως ὑποβάλλω εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν. Διὰ Β. διατάγματος τῆς 16 Νοεμβρίου 1882 ἐνεκρίθη ἡ προέκτασις τῆς τηλεγραφικῆς γραμμῆς ἀπὸ Καλαβρύτων εἰς Σωποτὸν καὶ Μαζέϊκα, εἰς δύο δηλαδὴ κωμοπόλεις, αἵτινες θὰ ἐξυπηρετοῦν 5–6 δήμους τῆς ἐπαρχίας Καλαβρύτων. Ἐν τούτοις δὲν συνεστήθη μέχρι τοῦδε τηλεγραφεῖον οὔτε εἰς Σωποτὸν, οὔτε εἰς Μαζέϊκα. Δὲν ἠξεύρω τίνες λόγοι ἀπεκώλυσαν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τὴν σύστασιν τῶν ἐγκεκριμένων ἤδη τηλεγραφείων τούτων, ἀλλὰ παρακαλῶ νὰ προβῇ εἰς τὴν σύστασιν.

§40Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶχον παρακαλέσει τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς διανομῆς τῶν προσδιορισθέντων βοηθημάτων εἰς τοὺς ἐκ Κρήτης ἐν Ἑρμουπόλει διαμένοντας πρόσφυγας, ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐβεβεβαίωσε τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔδωκε τὰς ἀναγκαίας ὁδηγίας καὶ ὅτι ἔπεμψε τὰ ἀναγκαῖα χρήματα. Ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ἐστηρίχθη εἰς τὸν συλλογισμὸν, ὅτι, ἐπειδὴ χρήματα ἐστάλησαν, βεβαίως διανέμονται· ἔχω ὅμως ἐπιστολὴν πάλιν ἐξ ἑπτὰ προσφύγων Κρητῶν, τῶν Κωνστ. Μεϊμαράκη, Φ. Δημάκη, Γ. Ἀλεξανδρίδη, Ι. Ε. Καλαθάκη, Γ. Τράγγη, Ξ. Θρακάκη καὶ Γ. Α. Σουρμελῆ, δι’ ἧς οὗτοι μοὶ γράφουσι τάδε (ἀναγινώσκει): «Ἡμεῖς μεθ’ ὅλων τῶν ἐν Ἀθήναις διαμενόντων προσφύγων ἤλθομεν ἐνταῦθα κατὰ Αὔγουστον μῆνα, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν 200, οὓς ἔφερε τὸ «Πανελλήνιον», καὶ πρὸ αὐτῶν τῆς ἐπαναστατικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ κατόπιν τοῦ ἀρχηγοῦ Ματθαίου Μυλωγιαννάκη. Ἑπομένως πάντες οὗτοι ἐτροφοδοτήθησαν καὶ ἐστάλησαν εἰς Ἀθήνας δι’ ἐξόδων τῆς ἐνταῦθα ἐπιτροπῆς, συνεπῶς τὰ σταλέντα ὀλίγα χρήματα ἐξωδεύθησαν ἅπαντα κατὰ Αὔγουστον καὶ Σεπτέμβριον καὶ ἀρχὰς Ὀκτωβρίου, καὶ οὕτως ἡ ἐπιτροπὴ ἔπαυσε τὰ πρὸς ἡμᾶς ἐπιδόματα ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου. Κατόπιν, συνεπείᾳ τῶν ἀλλεπαλλήλων παραστάσεών μας, ἐστάλησαν 4,500 δραχμαὶ, καὶ αἱ μὲν 3,000 ἐστάλησαν κατὰ τὴν 15 Δεκεμβρίου, ἐκ τῶν ὁποίων ἀφῃρέθησαν 700 δραχμαὶ, ἃς ἡ ἐπιτροπὴ λέγει, ὅτι εἶχεν ἐξοδεύσει κατὰ τὰς ἀρχὰς Ὀκτωβρίου διὰ ναύλους, καὶ οὕτως ἐλάβομεν 15 μόνον ἡμερῶν σιτηρέσιον· τὴν τελευταίαν μάλιστα δόσιν τὴν 28 Δεκεμβρίου. Ἔκτοτε δὲ δὲν ἐστάλησαν εἰμὴ μόνον 1500 δραχμαὶ κατὰ τὴν 10 Μαρτίου, καὶ ἐλάβομεν σιτηρέσιον 18 μόνον ἡμερῶν, τὴν τελευταίαν μάλιστα δόσιν τὴν Μεγάλην Παρασκευὴν, ἤτοι ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου μέχρι σήμερον, ἐν ὅλῳ 33 ἡμερῶν σιτηρέσιον.» Παρακαλῶ τὸν Ὑπουργὸν νὰ ἀσχοληθῇ εἰς τὰς λεπτομερείας τῆς ὑποθέσεως ταύτης καὶ ἐξελέγξῃ τὴν διαχείρισιν ἢ τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ ἐπὶ τῶν προσφύγων ἐπιτροπὴ ἐν Σύρῳ.»

§41ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἔχω τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἔστειλεν ἡ ἐν Ἑρμουπόλει ἐπιτροπὴ εἰς τὴν ἐνταῦθα. Εἶδον δὲ πρὸ ὀλίγου τὸν κ. Μουλαδάκην, ὅστις αὔριον θέλει συνεργασθῆ μετ’ ἐμοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἀλλ’ ἐκ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἔχω ἐνταῦθα, φαίνεται ὅτι δὲν περιωρίσθη ἡ ἐπιτροπὴ εἰς μίαν μόνον διανομήν.

§42ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πολλάκις ἐγένετο λόγος περὶ τῶν βοηθημάτων, τὰ ὁποῖα διανέμονται πρὸς τοὺς πρόσφυγας Κρῆτας. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξετασθῇ καὶ ἄλλο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπεφύγομεν μέχρι τοῦδε νὰ θίξωμεν. Μήπως δηλ. ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι οἱ πρόσφυγες Κρῆτες δὲν ἔχουν λόγον νὰ μένουν πλέον ἐνταῦθα, εἴτε ὅλοι, εἴτε οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν; Ἂν ἡ Κυβέρνησις φρονῇ, ὅτι τὸ πλεῖστον τῶν ἐνταῦθα καὶ ἐν Σύρῳ Κρητῶν δὲν ἔχει λόγον νὰ μένῃ ἐπὶ πλέον, πρέπει νὰ τὸ εἴπῃ καθαρὰ καὶ οὐχὶ ἐμμέσως, διὰ τῆς ἀρνήσεως παροχῆς τοῦ πρὸς συντήρησιν χορηγήματος.

§43Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἐξηγήσεων. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸ 20 ἡμερῶν ἐπρότεινεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἐζήτησε πίστωσιν, καὶ τὴν πίστωσιν εἶπεν ὅτι ζητεῖ διὰ νὰ διαθέσῃ αὐτὴν εἰς βοήθειαν προσφύγων. Ἑπομένως ἐκ τούτου συνάγω, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν μετέβαλον γνώμην, ὅτι ἐξακολουθοῦσι νὰ φρονῶσιν ὅτι ὀφείλει τὸ Κράτος νὰ παρέχῃ τὰ ἀναγκαῖα μέσα τῆς συντηρήσεως εἰς τοὺς ἐν Ἑλλάδι πρόσφυγας Κρῆτας, δὲν ἔχω δὲ οὐδεμίαν ἀφορμὴν νὰ εἰκάζω, ὅτι μετέβαλον γνώμην, ἂν μετέβαλον δὲ αὐτὴν, παρακαλῶ νὰ τὸ δηλώσωσι.

§44ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δέχομαι ὡς ἀκριβὲς τὸ γεγονὸς, περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμε λόγον ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι δηλαδὴ, ἐφ’ ὅσον μένουν ἐνταῦθα οἱ Κρῆτες, ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Ἔθνος ἔχουσι καθῆκον νὰ μὴ τοὺς ἐγκαταλείψουν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δι’ ἐμὲ εἶναι ἄλλο. Ἡ Κυβέρνησις φαίνεται, ὅτι διὰ τῶν ἐπιτροπῶν ἐν Σύρῳ καὶ ἐνταῦθα δὲν δεικνύει πολλὴν προθυμίαν εἰς τὴν χορηγίαν βοηθημάτων. Δι’ αὐτὸ ἠρώτησα, μήπως ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκει, ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ παραμένωσι πλέον οἱ Κρῆτες ἐνταῦθα.

§45ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Εἶναι ὄντως οἰκτρὸν νὰ ἀκούηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παράπονον προσφύγων Κρητῶν πεινώντων, καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ αἰσθάνωμαι τὸ αἴσθημα τῆς ἐθνικῆς ἀγανακτήσεως ταύτην τὴν στιγμήν! Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφήσῃ ἡ Ἑλλὰς τὰ τέκνα της πεινῶντα ἐπὶ 33 ἡμέρας, στερούμενα τοῦ ἀναγκαίου σιτηρεσίου, ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ σιγᾷ;

§46ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἀπήντησα, κύριε Βουλευτά.

§47ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἡ ἀγάπη τῶν τέκνων Κρητῶν πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα ἐγένετο μυριάκις αἰτία νὰ ἐρημωθῶσι χωρία, νὰ καταστραφῶσι κῶμαι, νὰ φυγαδευθῶσιν οἱ πρόκριτοι πολῖται ἐκ τῆς νήσου· πρέπει νὰ ἀφίνωμεν καὶ τοὺς ἐνταῦθα προσφεύγοντας νὰ πεινῶσιν; Οὐδεμία δικαιολογία εἶναι ἱκανὴ νὰ καταστείλῃ τὴν ἀγανάκτησίν μου τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἐπὶ 33 ἡμέρας στεροῦνται σιτηρεσίου, καὶ ὁ Ὑπουργὸς λέγει, ὅτι ἔδωκεν ἀπάντησιν. Εἶναι ἀνάξιον ἡμῶν νὰ γίνηται λόγος περὶ σιτηρεσίου εἰς τοιούτους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἀφῆκαν πυρπολουμένας τὰς οἰκίας των καὶ ἔρημα τὰ χωρία των, ἡμεῖς δὲ μετὰ ἠρεμίας νὰ λέγωμεν, ὅτι θὰ λάβωμεν πληροφορίας, ἂν διενεμήθησαν σιτηρέσια! Νὰ τηλεγραφήσητε ἀμέσως, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ μάθωμεν τί γίνεται. Περιορίζομαι εἰς ταῦτα σήμερον. Ἐὰν δὲν ἔχωμεν ἀπάντησιν, θὰ ἐπανέλθω δριμύτερος.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐξωθήθησαν νὰ φύγουν ἐκ τῆς πατρίδος των· ἡ Κυβέρνησις τοὺς ἐξώθησε, διὰ νὰ κάμῃ κόμμα. Ἂς τοὺς στείλῃ τώρα ὀπίσω, διὰ νὰ μὴ ὑποβάλληται τὸ Κράτος εἰς δαπάνας. Ἂς τοῖς εἴπῃ καθαρά: «δὲν σᾶς προστατεύω εἰς τὸ μέλλον· πηγαίνετε ἐκεῖ, νὰ σφαγῆτε»· ἢ ἂς ἐξασφαλίσῃ, ἐὰν δύναται, τὴν ζωήν, τὴν περιουσίαν, τὴν τιμὴν, τὴν θρησκείαν αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τότε νὰ τοὺς διατάξῃ νὰ φύγουν. Ὤφειλε δὲ νὰ πράξῃ τοῦτο πρὸ πάντων αὐτὸς, (δεικνύει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν) ὁ ὁποῖος ἐπροκάλει ἄλλοτε τοὺς Θεσσαλοὺς καὶ τοὺς Ἠπειρώτας νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὴν δουλείαν, διότι κακῶς δῆθεν ἡ τότε Κυβέρνησις διεξήγαγε τὸ ζήτημα ἐκεῖνο· ὤφειλε, λέγω, αὐτὸς νὰ τὸ πράξῃ, ὁ ὁποῖος ἐκαυχᾶτο ἄλλοτε. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔλθῃ ὁ χρόνος μάρτυς τῆς ἱκανότητος αὐτοῦ. Ἡ πολιτικὴ καὶ διπλωματικὴ δεινότης ὀφείλει νὰ λύσῃ τὴν κατάστασιν αὐτὴν, καὶ νὰ τὴν λύσῃ ταχέως, διότι καὶ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ κόσμου οἱ ἥρωες αὐτοὶ παρεξηγοῦνται, ὡς ἄνθρωποι ἀρεσκόμενοι νὰ μένωσιν ἐδῶ χάριν ἑνὸς εὐτελοῦς σιτηρεσίου, ἐκτὸς ἐὰν ὁ Πρωθυπουργὸς φρονῇ, ὅτι δι’ αὐτῶν τῶν μέσων θὰ τοὺς παραδώσῃ εἰς τὴν φίλην του Ἀγγλίαν, ὅτε ὀφείλει νὰ τὸ εἴπῃ καθαρὰ, ὅτι θὰ διατηρῇ τὴν κατάστασιν ταύτην αὐτὸς ἐξ ἑνὸς καὶ οἱ Τοῦρκοι ἐξ ἄλλου, ἕως ὅτου καταστῇ δυνατὸν νὰ βάλῃ τὸν πόδα της ἐκεῖ ἡ Ἀγγλία· ἀλλ’ ἂς τὸ δηλώσῃ, διὰ νὰ γνωρίζουν οἱ Κρῆτες, εἰς ποῖον κύριον πρέπει νὰ προστρέξουν, ὅπως ζητήσουν τὸ ταχύτερον βελτίωσιν τῆς καταστάσεώς των, ἂν δύναται νὰ βελτιώσῃ τὴν κατάστασίν των ἡ ἀλλαγὴ κυρίου καὶ δεσπότου. Ἐγὼ δὲν δύναμαι ν’ ἀποδώσω εἰς ἄλλο τι τὴν κατάστασιν ταύτην ἢ εἰς πλήρη ἀνικανότητα τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ἢ εἰς σχέδιον μεμελετημένον πρὸς τοιαύτην λύσιν. Ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ εἴπῃ παῤῥησίᾳ τὰς ἰδέας της, διότι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ, συνειθισμένοι νὰ μὴ κύπτωσι τὸν αὐχένα, δύνανται νὰ φθάσωσιν εἰς ἀπόγνωσιν, ἀφ’ ἑνὸς μανθάνοντες ὅτι ἐν Κρήτῃ τάφοι ἀνοίγονται, ἐκκλησίαι βεβηλοῦνται καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ ζωὴ τῶν οἰκογενειῶν των εὑρίσκεται ἐν κινδύνῳ, καὶ ἀφ’ ἑτέρου στερούμενοι καὶ αὐτοῦ τοῦ εὐτελοῦς σιτηρεσίου ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως! Εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι ἀπήντησεν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ τῷ ἐπιβάλλεται νὰ μὴ ἀνασκάπτῃ ἔγγραφα, ἀλλὰ νὰ διατάξῃ τὴν ἀποστολὴν τοῦ σιτηρεσίου καὶ ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, ὅπως πεισθῇ, ἂν αἱ ἐπιτροπαὶ ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των.

§49Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οἱ φόβοι, τοὺς ὁποίους οἱ ἔντιμοι φίλοι μου ἐξήνεγκον, μοὶ φαίνονται ὑπερβολικοί· χαρακτηρίζων δὲ αὐτοὺς ὑπερβολικούς, ἀπονέμω αὐτοῖς τιμὴν, διότι ἐν τῇ ὑπερβολῇ τῶν φόβων των ἀνευρίσκω τὴν εὐγένειαν τοῦ αἰσθήματος, ἥτις ἦτο ἡ αἰτία τῆς ὑπερβολῆς ταύτης. Λέγω, ὅτι μοὶ φαίνονται ὑπερβολικοί, διότι δὲν ὑπάρχουσιν ἐνδείξεις, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐνετείλατο τὴν παῦσιν τῶν βοηθημάτων, ἢ ἔδωκεν ὁδηγίας, ὅπως παρεμβάλλωνται προσκόμματα περὶ τὴν διανομὴν αὐτῶν. Ἡ ἀπονομὴ βοηθημάτων εἶναι πρᾶξις φιλανθρωπίας πρὸς δυστυχεῖς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἠναγκάσθησαν νὰ διατρίβωσι μακρὰν τῶν ἑστιῶν των, οἱ ὁποῖοι ἐγκατέλιπον τὰς οἰκογενείας των, καὶ στεροῦνται νῦν τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Καὶ ὀφείλομεν εἰς αὐτοὺς τὴν βοήθειαν ταύτην. Ἀλλὰ τῶν βοηθημάτων τούτων ἡ ἀπονομὴ εἶναι καὶ πρᾶξις, ἐκδηλοῦσα εὐγνωμοσύνην πρὸς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἠψήφησαν πολλάκις τὴν ζωὴν τῶν τέκνων των, τὴν ὕπαρξιν τῶν οἰκογενειῶν των, τὴν περιουσίαν των, καὶ ἐθυσίασαν πάντα ταῦτα, διεκδικοῦντες τὴν ἕνωσίν των μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἐνόσῳ τὸ Κράτος ἀπονέμει βοηθήματα εἰς τούτους, δὲν ἐκδηλοῖ οὐδεμίαν πολιτικὴν, ἐκτελεῖ καθῆκον φιλανθρωπίας, ἐκδηλοῖ εὐγνωμοσύνην πρὸς ὁμοφύλους. Ἀλλ’ ὅταν παύσῃ νὰ χορηγῇ βοηθήματα, τότε ἐκδηλοῖ πολιτικήν. Ἡ παῦσις τῆς ἀπονομῆς τῶν ἀναγκαίων βοηθημάτων ἐκδηλοῖ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναγκάσῃ αὐτοὺς νὰ ἐγκαταλίπωσι τὴν Ἑλλάδα, καὶ νὰ μεταβῶσιν εἰς Κρήτην, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τοὺς νέους θεσμοὺς τῆς Κρήτης, εἰς τὸ νέον πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἡ κυρίαρχος Δύναμις ἔδωκεν εἰς τὴν νῆσον. Δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔσχε τὸ θάῤῥος, ἵνα προβῇ εἰς τοιοῦτον διάβημα. Ἡμεῖς ἐπεσκοπήσαμεν καὶ θέλομεν ἐπισκοπεῖ τὰς πράξεις αὐτῆς, ἵνα ἀναζητήσωμεν ἐνδείξεις τοιαύτης τινὸς ἀποφάσεως αὐτῆς· διότι, ἐὰν ἠθέλομεν ἀνακαλύψει τοιαύτην πολιτικὴν ἐν ταῖς πράξεσι τῆς Κυβερνήσεως, θέλομεν ἀναγκασθῆ βεβαίως οὐχὶ νὰ ἐγκαλέσωμεν αὐτὴν εἰς τὸ Βουλευτήριον, ἀφοῦ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς θὰ ἐγκρίνῃ καὶ τὴν τοιαύτην πολιτικήν της, ἀλλὰ θέλομεν προσφύγει εἰς τὰ μέσα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θέλουσι προσπορίσει ἡμῖν τὰ ἀναγκαῖα χρήματα, ὅπως ἡμεῖς, ὡς Ἕλληνες, πράξωμεν τὸ καθῆκόν μας πρὸς τοὺς ὁμοφύλους, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις, ἀστόργως πολιτευομένη, ἤθελεν ἀναγκάσει ν’ ἀπέλθωσιν εἰς τὴν Κρήτην, ὅπως ὑποβληθῶσιν εἰς τὸ ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου δοθὲν αὐτῇ νέον πολίτευμα.

§50ΜΠΑΣΙΑΣ. Παρὰ φίλου τῆς Κυβερνήσεως ἐπληροφορήθην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις συνωμολόγησε δάνειον. Εἰς τοῦτο οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω, διότι κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη καθ’ ἡμέραν ἀκούομεν περὶ δανείων. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρατηρῶ, εἶναι ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπανῆλθεν εἰς τὸν τύπον τῶν δανείων διὰ τμηματικῶν καταβολῶν, τὰς ὁποίας εἶναι ὑπόχρεοι οἱ πιστωταὶ νὰ καταβάλλωσιν· ἐπιθυμῶ δὲ νὰ μάθω, ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθές. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, τὸ δάνειον τῶν 100 ἑκατομμυρίων ἀπαιτεῖ 5½ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπιβαρύνουν τὸν τακτικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους τοῦ 1891. Ἐπιθυμῶ νὰ μάθω, πῶς θέλει ἀντικαταστήσει τὰ 5½ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα θέλομεν πληρόνει εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια;

§51ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ περὶ τοῦ νέου δανείου σύμβασις εἰσέτι δὲν ὑπεγράφη· οὐδὲν ἄρα ἔχει τὸ ἀνακοινωτέον περὶ τῶν λεπτομερειῶν. Πρόκειται περὶ δανείου ἐπιτετραμμένου ὑπὸ νόμου καὶ συνομολογηθησομένου ἐν ταῖς λεπτομερείαις κατὰ τὸν νόμον. Περὶ δὲ τοῦ τόκου 5% ἐπὶ τοῦ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου οὐδέποτε ἀπεφάνθην ἐγὼ κατὰ δανείου τύπου τοιούτου· τοὐναντίον ἐν τῇ παρούσῃ ἀναλογίᾳ τοῦ πραγματικοῦ κεφαλαίου πρὸς τὸ ὀνομαστικὸν θεωρῶ καλὸν τὸν τύπον. Ὅταν τοὺς ἄλλους ἐπιδιωκομένους ὅρους δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν ἀμειώτους ἐν συνδυασμῷ πρὸς τόκον 5%, προτιμότερος ὁ τύπος οὗτος, διὰ τὸ εὐχερέστερον τῆς ἐπὶ τῇ ὑψώσει τῆς τιμῆς τῶν χρεωγράφων τροπῆς. Οἴκοθεν νοεῖται, ὅτι ἐπὶ τῇ τιμῇ, εἰς ἣν ἔφθασαν τὰ ἐθνικὰ χρεώγραφα, εἶναι δύσκολος ἡ συνομολόγησις δανείου ἐπὶ τόκῳ ὀνομαστικῷ 5%, διότι τὸ ἄρτιον τῆς τιμῆς εἶναι ἐγγὺς, ἡ δὲ ἀνατίμησις ὑπὲρ τὸ ἄρτιον παρακωλύεται ἐκ τοῦ κινδύνου τῆς ἐπὶ τῷ ἀρτίῳ τροπῆς, ἐνῷ ἐπὶ δανείων κατωτέρου ὀνομαστικοῦ τόκου ἡ ἀπόστασις ἀπὸ τοῦ ἀρτίου ἐπιτρέπει ἐπὶ πολὺ ἔτι ἀκώλυτον τὴν ἀνατίμησιν. Περὶ δὲ τῆς αἱρέσεως παρατηρῶ, ὅτι αὕτη εἶναι ὅρος ὑπὲρ τῶν δανειστῶν, ἐπιβάρυνσις ἄρα τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐπιβάρυνσιν συνδέεται καὶ πλεονέκτημα, προκειμένου περὶ δανείου, οὗτινος ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον δὲν εἶναι ἐν τῷ παρόντι ἀναγκαῖον. Ὅπως δήποτε τὰ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ δανείου δύνανται νὰ συζητηθῶσιν ἀφοῦ ὑπογραφῇ τὸ δάνειον.

§52ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μετὰ μιᾶς ὁμάδος διαπραγματεύεσθε;

§53ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις διαπραγματεύεται μετὰ πλειόνων ὁμάδων, ἀλλὰ θὰ ὑπογράψῃ σύμβασιν μετὰ μιᾶς.

§54ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλω ἐγγράφως μίαν ἐπερώτησιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ δώσῃ ἀπάντησιν.

§55ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ νομοσχέδιον, ὅπερ πρὶν ἢ ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ζητήσῃ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησιν, ἔπρεπε νὰ συνοδεύσῃ δι’ ὅλων τῶν ἀπαιτουμένων ἐπιστημονικῶν πληροφοριῶν καὶ ἐκθέσεων, εἶναι τὸ περὶ διοχετεύσεως τῶν ὑδάτων τῆς Στυμφαλίας εἰς τὸ λεκανοπέδιον τῶν Ἀθηνῶν. Εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐζητήσαμεν τὴν ὑποβολὴν πληροφοριῶν τινων, διότι παρετηρήθη, ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἰσήχθη ἄνευ τῆς παραμικροτέρας ἐπεξηγήσεως. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου περιωρίσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὸ νὰ καταθέσῃ φάκελλον, περιέχοντα σχεδιογραφήματά τινα καὶ δυσανάγνωστόν τινα ἔκθεσιν τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς. Χθὲς ὑπεσχέθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι θέλει ὑποβάλει καὶ ἄλλας σχετικὰς πληροφορίας, ἀλλὰ μέχρι τοῦδε οὐδεμία ὑπεβλήθη. Ἐν τούτοις ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου ἤρξατο, καὶ ἴσως θέλει ἀπαιτηθῆ νὰ προχωρήσωμεν εἰς αὐτήν, καίπερ στερούμενοι ὅλων τῶν ἀναγκαίων πληροφοριῶν. Τὸ προκείμενον νομοσχέδιον δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, ἅτινα ἀφορῶσιν εἰς ἔργα ἐφήμερα καὶ προσωρινά. Ἐὰν τῷ ὄντι σπουδαίως σκέπτηται ἡ Κυβέρνησις νὰ συζητήσῃ ἐπὶ τοῦ ἔργου, καὶ νὰ πραγματοποιήσῃ αὐτὸ, βεβαίως οὐδεμία συζήτησις δύναται νὰ γένηται ἐπιστημονικὴ καὶ πραγματικὴ, ἄνευ τῆς ὑποβολῆς καὶ τῆς μελέτης τῶν ἀναγκαιοτάτων τούτων πληροφοριῶν. Ἐὰν πρόκηται περὶ ἐκλογικοῦ πραξικοπήματος, μεταβάλλει τὸ ζήτημα φάσιν. Κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, βεβαίως περὶ τοιούτου ζητήματος πρόκειται. Ἐὰν ὅμως κατὰ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως πρόκηται περὶ πραγματοποιήσεως ἔργου, ἀφορῶντος εἰς πολλοὺς αἰῶνας ἴσως ἐν τῷ μέλλοντι, βεβαίως πρωτότυπος εἶναι ὁ τρόπος τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἀφοῦ προκαλούμεθα νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ πραγμάτων, ἐφ’ ὧν οὐδὲν φῶς διαχέεται. Ἦτο ἀνάγκη, σὺν τῇ ὑποβολῇ τοῦ νομοσχεδίου, ἀμέσως νὰ ὑποβληθῶσι τὰ σχεδιογραφήματα τοῦ ὑδραγωγείου, αἱ ἐπιστημονικαὶ ἀναλύσεις μιᾶς ἑκάστης τῶν πηγῶν, αἱ λεπτομέρειαι περὶ τῶν μερῶν, ἐξ ὧν θέλει διέλθει τὸ ὑδραγωγεῖον, ὡς καὶ περὶ τῆς ἐκτάσεως αὐτοῦ, τοῦ ὕψους καὶ τοῦ πλάτους καὶ τοῦ τρόπου τῆς κατασκευῆς, καὶ τοῦ τρόπου τοῦ καθαρισμοῦ, καὶ ἄλλαι, ἃς περιττὸν ν’ ἀναπτύξω. Καὶ ταῦτα πάντα, ἐὰν πρόκηται νὰ συζητήσωμεν· ἐὰν πρόκηται ὅμως ν’ ἀφαρπάσητε τὴν γνώμην ἡμῶν, ὁ τρόπος, καθ’ ὃν εἰσάγετε τὸ νομοσχέδιον, εἶναι ὁ καταλληλότερος ἀναμφιβόλως. Τὰ δ’ ἐπ’ ἐσχάτων λαβόντα χώραν, ἐν σχέσει πρὸς τὰ ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει τοῦ νομοσχεδίου ἀναφερόμενα, μοὶ ἐμβάλλουσι καὶ τὴν ἰδέαν, ὅτι πράγματι ἀμελέτητον εἰσῆλθε τὸ ἔργον εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἡ ἔκθεσις ἡ εἰσηγητικὴ φέρει χρονολογίαν 9 Μαΐου ἐ. ἔ. Ἐν ἀρχῇ ταύτης ἐκφράζονται ἀπελπιστικαὶ ἰδέαι περὶ τοῦ δυνατοῦ διοχετεύσεως ὑδάτων ἐκ τοῦ Φαληρικοῦ πεδίου εἰς τὴν πόλιν τοῦ Πειραιῶς. Ἀναγινώσκω ὑμῖν τὸ σχετικὸν τῆς ἐκθέσεως μέρος, ἵνα ἐννοήσητε περὶ τίνος πρόκειται: «Οἱ πάντες ἀνομολογοῦσι τὴν ἀνάγκην τῆς προμηθείας ἀφθόνου ὕδατος τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν. Οἱ ἐν Πειραιεῖ προσδοκῶσιν, ὅτι θέλουσιν ἐπιτύχει ἐπαρκῆ ποσότητα ὕδατος διὰ τῶν σωληνωτῶν φρεάτων, τῶν νῦν ὀρυσσομένων ἐν τῇ πεδιάδι τοῦ Φαλήρου, καὶ δι’ ὧν θέλει ἐκμυζᾶσθαι τὸ ὑπὸ τὴν γῆν λιμνάζον ὕδωρ. Ἀλλὰ τὰ ἐν Πειραιεῖ ἔργα εἰσέτι δὲν ἐπερατώθησαν, καὶ ἐπειδὴ ἡ λειτουργία τῶν ὑπογείων λιμναζόντων ὑδάτων παρέχει βέβαια ἀποτελέσματα μόνον μετὰ παρέλευσιν πολλῶν ἐτῶν, ἡ ἐπιτυχία τοῦ ἐν Πειραιεῖ ἐπιχειρηθέντος ἔργου εἶναι ἀμφίβολος.» Ἑπομένως κατὰ τὴν ἔκθεσιν ταύτην, τὴν φέρουσαν τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἡ ἐπιτυχία τῶν δι’ ἀρτεσιανῶν φρεάτων ὑδραυλικῶν ἔργων τοῦ Πειραιῶς εἶναι ἀμφίβολος. Ἐν τούτοις τί ἐκ συμπτώσεως ἔτυχε νὰ ἀναγνώσω; Λογίδριόν τι, ὅπερ ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐξεφώνησεν ἐν Πειραιεῖ τῇ 15 Μαΐου ἐ. ἔ. δηλαδὴ μετὰ ἓξ μόλις ἡμέρας ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς παρ’ αὐτοῦ τῆς ἀνωτέρω ῥηθείσης εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως τοῦ νομοσχεδίου, ἐν τῷ λογιδρίῳ δὲ τούτῳ ἰδοὺ τί ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς περὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος λέγει: «Συγχαίρω ἀπὸ καρδίας τὸν δήμαρχον Πειραιῶς καὶ Πρόεδρον τῆς Λιμενικῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τὴν λαμπρὰν ἐπιτυχίαν τοῦ ἔργου»! Μετὰ ἓξ λοιπὸν ἡμέρας ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς ἐκθέσεως ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐκφωνεῖ λογίδριον περὶ τῆς λαμπρᾶς ἐπιτυχίας τοῦ ἔργου, καὶ πρὸ ἓξ ἡμερῶν ἀμφιβάλλει περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ αὐτοῦ ἔργου. Ἐπιθυμῶ νὰ μοὶ εἴπῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς, τί πρέπει νὰ πιστεύσω, τὴν ἔκθεσιν αὐτοῦ, τὴν πρὸ τοῦ νομοσχεδίου, ἢ τὸ λογίδριον αὐτοῦ, ὅπερ ἐξεφώνησε κατόπιν ἀναψυκτικῶν ποτῶν, ὡς γράφουσιν αἱ ἐν Πειραιεῖ ἐφημερίδες; Ἐὰν τὸ νομοσχέδιον ἐξεφύτρωσε χάριν τεχνάσματος ἐκλογικοῦ, διότι, Κύριοι, κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας διηνεκῶς παριστάμεθα πρὸ ἐκλογικῶν πυροτεχνημάτων, τὰ πράγματα βεβαίως μεταλλάσσουν ὄψιν. Ἐὰν ὅμως προκαλώμεθα εὐόρκως καὶ πεφωτισμένως νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ δῆθεν σπουδαίων ἔργων τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐπιτρέπεται ἐν μὲν τοῖς ἐπισήμοις ἐγγράφοις καὶ ταῖς ἐπισήμοις ἐκθέσεσι πρὸς τὴν Βουλὴν νὰ ἀπελπίζωμεν τοὺς συμπολίτας ἡμῶν ἐν Πειραιεῖ περὶ τοῦ δυνατοῦ τῆς διοχετεύσεως ὕδατος ἐκ τοῦ φαληρικοῦ πεδίου, ἐν δὲ ταῖς προπόσεσιν ἡμῶν, ταῖς ἐκ δημοκοπίας γιγνομέναις, νὰ συγχαίρωμεν ἀπὸ καρδίας τὸν Δήμαρχον Πειραιῶς ἐπὶ τῇ λαμπρᾷ ἐπιτυχίᾳ τοῦ ἔργου! Λέγω ταῦτα, ἵνα ἀποστομώσω ἐκείνους, οἵτινες, ἀντιπροσωπεύοντες τὰς ἰδέας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ, ἐνόμισαν ὅτι ἐδύναντο νὰ κλονίσωσι παγίας, ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ εἴπω τοῦτο, ἐπιῤῥοὰς, γράφοντες σήμερον μετὰ μεσημβρίαν, ὅτι ἡμεῖς προτείνομεν τὴν ἀναβολὴν τοῦ σωτηρίου τούτου ἔργου, δι’ οὗ ἑκατοντάδες ὀκάδων ὕδατος θέλουσι πλημμυρήσει τὰς πόλεις Πειραιῶς καὶ Ἀθηνῶν, καὶ ἀπειλοῦντες ἡμᾶς, ὅτι ὑπογραφαὶ συλλέγονται πρὸς ἀποδοκιμασίαν τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνων, οἵτινες ἤθελον τολμήσει νὰ προσβάλωσι τὸ μέγα τοῦτο ἔργον. Ἐπιθυμῶ ἐκεῖνοι, ὅσοι ὑπογράψωσι τὴν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἀναφορὰν, δι’ ἧς εὐγνωμονοῦσι πρὸς αὐτὴν διὰ τὴν δῆθεν διοχέτευσιν τῶν ὑδάτων τῆς Στυμφαλίας λίμνης εἰς τὰς Ἀθήνας, ἐπιθυμῶ ἐκεῖνοι νὰ μοὶ δώσωσι μέλαιναν ψῆφον κατὰ τὰς ἐκλογὰς, διότι ἔχω πεποίθησιν, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱανδήποτε πρᾶξιν καὶ ἂν ἐπιχειρήσῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, καὶ τὴν ἀτοπωτέραν ἀκόμη, εἰς ἡμᾶς τοὺς ἀντιπολιτευομένους Βουλευτὰς μέλαιναν πάντοτε ψῆφον ἔδωσαν καὶ θέλουσι δίδει. Οὗτοι ὅμως εἰσὶν ἡ ἐλαχίστη μειονοψηφία τῶν ὑπογραψάντων, οἱ δὲ πλειότεροι ἐκ τῶν ὑπογραψάντων ἐξηπατήθησαν καὶ ἐπλανήθησαν, πολλαὶ δὲ τῶν ὑπογραφῶν εἶναι ψευδεῖς καὶ πλασταί. Ἄλλως τε οὐδέποτε ἐγὼ ἐζήτησα λευκὰς ψήφους ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, οὐδέποτε ἐδέχθην συναλλαγὴν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐν τῇ εἰλικρινείᾳ αὐτῆς ὀφείλει νὰ ὁμολογήσῃ τοῦτο, οὐδέποτε προετείναμεν εἰς τὴν Ἀττικὴν μικτοὺς συνδυασμούς· ἐνομίσαμεν ὅτι ἡ θέσις τῶν πολιτικῶν κομμάτων ἐν Ἑλλάδι, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν συνταγματικὸν πολίτευμα, ὀφείλει νὰ ἦναι διακεκριμένη καὶ διῃρημένη, χάσμα νὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ ὑμῶν καὶ ἡμῶν. Ἀδιαφοροῦμεν λοιπὸν διὰ τὰ γραφέντα σήμερον ἐν τῷ ὑπουργικῷ τύπῳ, δι’ ὧν ἐνόμισαν, ὅτι δύνανται νὰ πτοήσωσιν ἡμᾶς διὰ τῶν φίλων αὐτῶν, διότι παρὰ τῶν φίλων αὐτῶν οὐδέποτε ἡμεῖς ἐζητήσαμεν ὑποστήριξιν, ἀλλ’ ἐνομίσαμεν, ὅτι θέλομεν παραβῆ καθῆκον ὑπέρτατον, ἐὰν δὲν ἐστηλιτεύομεν τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἥτις, οὕτω πως γιγνομένη, προδήλως μαρτυρεῖ, ὅτι πρόκειται περὶ ἐκλογικοῦ τεχνάσματος, ὡς θέλει ἀποδειχθῆ κατὰ τὰς ἐκλογὰς, ὡς θέλει ἀποδειχθῆ μετ’ ὀλίγον καιρὸν διὰ τῆς μὴ πραγματοποιήσεως τοῦ ἔργου. Εἶδον μάλιστα ἐν τῷ μεσημβρινῷ τούτῳ ὀργάνῳ νὰ λέγηται, ὅτι ἡμεῖς πρὸ πάντων οἱ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευταὶ δὲν ὀφείλομεν νὰ ὦμεν ἐναντίον τοῦ νομοσχεδίου, ἡμεῖς πρὸ πάντων δὲν ὀφείλομεν νὰ πικραίνωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις τοσοῦτον πρωΐμως ἐσκέφθη δῆθεν περὶ διοχετεύσεως τῶν ὑδάτων τούτων εἰς τὸ λεκανοπέδιον τῆς Ἀττικῆς. Τοὐναντίον ὅμως ἡμεῖς ἔχομεν καθῆκον νὰ μεμφθῶμεν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, διότι, ἐνῷ σχεδὸν κατ’ ἐξακολούθησιν ἐπὶ ὀκτὼ ἔτη διευθύνει τὰ πράγματα τοῦ Κράτους, ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν εἰς δύο ἢ τρεῖς μῆνας πρὸ τῶν ἐκλογῶν, ἵνα ἀκούσωμεν, ὅτι ἐσκέφθη δῆθεν περὶ εἰσαγωγῆς ποσίμου ὕδατος εἰς Ἀθήνας. Πότε κατὰ τὰ ὀκτὼ ταῦτα ἔτη ἐσκέφθητε ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου; Ποῖα ποσὰ ἐδαπανήσατε ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐξ ἐκείνων, ἅτινα καθ’ ἑκατοντάδας χιλιάδων ἀσκόπως δαπανᾶτε, ἵνα φέρητε ὕδωρ εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ τὸν Πειραιᾶ; Πόσα ποσὰ ἐδαπανήσατε, εἶναι γνωστὸν εἰς ἡμᾶς, διότι ἔναυλα ἠχοῦσιν εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν τὰ πρό τινων ἡμερῶν λεχθέντα, δι’ ὧν ἐπισήμως ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐπὶ ὀκτὼ ἔτη διευθύνουσα τὰ πράγματα τοῦ Κράτους, μόλις πρὸ δύο μηνῶν ἐσκέφθη νὰ δαπανήσῃ 20,000 δραχμῶν, ἵνα φέρῃ ὀλίγας σταγόνας, ὀλίγα δράμια ὕδατος ἀχρήστου πρὸς πόσιν, ῥυπαροῦ, ἀκαθάρτου, ἀπὸ τοῦ ὑδραγωγείου Τσακμάκου, πρὸς ἄρδευσιν τοῦ ἀνακτορικοῦ κήπου, καὶ ὡς ἰσχυρίζονται ψευδῶς, καὶ πρὸς καθαρισμὸν τῶν ὑπονόμων. Τὰ ὀλίγα ταῦτα δράμια τοῦ ὕδατος δὲν ἐφέρετε πρὸς καθαρισμὸν τῶν ὑπονόμων, διότι δι’ ὀλίγων δραμίων ὕδατος δὲν καθαρίζονται αἱ ὑπόνομοι, καθαρίζονται ἴσως τὰ ποτήρια τῆς τραπέζης· ἐφέρατε αὐτὰ, ἵνα γένησθε ἀρεστοὶ εἰς ὑψηλόν τι πρόσωπον, διότι ἐγένοντο ὑμῖν πικραὶ παρατηρήσεις, ὅτι κινδυνεύει νὰ ξηρανθῇ ὁ βασιλικὸς κῆπος, καὶ ἐφέρατε αὐτὸ τὸ ὕδωρ, ἵνα φανῆτε εὐπειθεῖς καὶ ὑποτελεῖς εἰς ἐκείνους, ὧν μόνον τὴν προστασίαν ἔχετε, καὶ θέλετε πεισθῆ περὶ τούτου μετ’ ὀλίγας ἡμέρας, ὅτε θέλουσιν ἐνεργηθῆ αἱ ἐκλογαί. Καὶ ἐπειδὴ δὲν ἤρκεσεν ἡ πίστωσις ἐκείνη τῶν 20,000 δραχμῶν, ἐζητήσατε καὶ ἑτέραν ἐξ 22,000, ἵνα ἀποπερατώσητε τὴν ἐργασίαν αὐτήν. Ἐπὶ ὀκτὼ λοιπὸν ἔτη κυβερνῶντες τὴν Ἑλλάδα, καὶ λέγω τοῦτο ἐπανειλημμένως, ἵνα ἀκούσωσιν αὐτὸ οἱ συμπολῖται ἡμῶν, ἐπὶ ὀκτὼ ἔτη κυβερνῶντες τὴν Ἑλλάδα, δὲν ἠθέλησαν νὰ δαπανήσωσιν εἰμὴ 42,000 δραχ. ψευδῶς μὲν πρὸς καθαρισμὸν τῶν ὑπονόμων τῆς πόλεως, πράγματι δὲ, ἵνα ἀρδεύηται ὁ βασιλικὸς κῆπος. Ποῖα ἄλλα ποσὰ ἐζητήσατε παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν δύο τούτων πόλεων, εἴτε παρὰ τῆς Βουλῆς; ποίαν εἰσήγησιν ἐποιήσατε περὶ αὐξήσεως τῶν ὑδάτων τῆς πόλεως; Δείξατε ἡμῖν, παρακαλῶ, εἴτε εἰς τοῖς πρακτικοῖς, εἴτε ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς, ὁποίαν πρόνοιαν ἐλάβετε; Μίαν μόνον πρόνοιαν ἐλάβετε, νὰ ψηφίσητε πέρυσιν ἀκατανόητόν τινα νόμον περὶ ὑδραυλικῶν ἐργασιῶν ἐν τῷ λεκανοπεδίῳ τῶν Ἀθηνῶν. Τὸν νόμον τοῦτον ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπολέμησεν, ὡς μὴ στηριζόμενον ἐπὶ δικαίων βάσεων. Καὶ ὅτι δὲν ἐστηρίζετο ἐπὶ δικαίων βάσεων, ἀπεδείχθη ἐκ τοῦ ὅτι μέχρι τοῦδε οὐδεμία ἐκτέλεσις τοῦ νόμου ἐγένετο. Πόσα ὕδατα προσεπορίσθησαν, παρακαλῶ, ἐκ τοῦ καινοφανοῦς ἐκείνου νόμου, δι’ οὗ ἀσκόπως δημεύεται ἡ ἰδιοκτησία τῶν πολιτῶν; Οὔτε ἐδοκιμάσατε νὰ προβῆτε εἰς ἐκτέλεσιν αὐτοῦ, διότι ἠθέλατε εὕρει πρὸ πάσης ἐκτελέσεως ἀγρίως τοὺς πολίτας καὶ δικαίως ἀμυνομένους ἀπέναντι τοιούτου παρανόμου νόμου. Τί θέλω νὰ ἀποδείξω διὰ τούτων; Ὅτι πᾶν τὸ γραφόμενον κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, μελλούσης, ὡς Βουλευτής τις εἶπε, νὰ πλημμυρίσῃ δῆθεν τὸ λεκανοπέδιον τῶν Ἀθηνῶν διὰ ποσίμου ὕδατος, εἶναι ψεῦδος καὶ τέχνασμα ἁπλῶς ἐκλογικὸν εὐτελέστατον. Ἦτο ἀνάγκη νὰ λεχθῶσι ταῦτα, ἵνα ἀνοίξωσιν οἱ συμπολῖται ἡμῶν τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν καὶ μὴ πλανηθῶσιν, ὡς ἄλλοτε ἐξ ἄλλων ἐπαγγελιῶν αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ εἶναι ἆρά γε, Κύριοι, ἀληθὲς τὸ ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει λεγόμενον, ὅτι δῆθεν ἡ διοχέτευσις τῶν ὑδάτων τοῦ Φαλήρου εἰς τὴν πόλιν τοῦ Πειραιῶς θέλει ἀπαιτήσει τὴν παρέλευσιν πολλῶν ἐτῶν; Παντάπασι. Πρῶτον μὲν διότι ἔχομεν ἤδη τὰ ὕδατα, διοχετευθέντα εἰς τὸν Πειραιᾶ, ἔπειτα δὲ, διότι, κατὰ τὴν γνώμην ἐπισημοτάτου ὑδραυλικοῦ, ἀκριβῶς τὸ ἐναντίον ἀποδεικνύεται, ὅτι δηλαδὴ δὲν εἶναι βέβαιον, ὅτι θέλει ἀπαιτηθῆ παρέλευσις πολλῶν ἐτῶν, ἵνα διοχετευθῶσι καὶ ἄλλα ἀκόμη ὕδατα ἐκ τοῦ λεκανοπεδίου τοῦ Φαλήρου εἰς τὴν πόλιν τοῦ Πειραιῶς. Ἀναγινώσκω ὑμῖν, Κύριοι, δύο σειρὰς ἐκ σπουδαιοτάτου συγγράμματος τοῦ κ. Κορδέλλα, «αἱ Ἀθῆναι ἐξεταζόμεναι ὑπὸ ὑδραυλικὴν ἔποψιν», ὅστις ἐν σελ. 149–150 λέγει περὶ τούτου ἀκριβῶς τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «ἀρτεσιανὰ φρέατα, ὀρυττόμενα ἐν θέσει καταλλήλῳ καὶ βάθει ἀναλόγῳ τοῦ λεκανοπεδίου, δύναται ἀναντιῤῥήτως νὰ διατρήσωσι καὶ εὕρωσι πηγὰς, ἀφικνουμένας μέχρι τῆς ἐπιφανείας, ἢ καὶ ἀναπιδυτικὰς πηγάς. Ἡ διάτρησις καὶ ἡ ἐγκατάστασις τοιούτων δὲν ἀπαιτεῖ σήμερον μεγάλας δαπάνας, ἀλλ’ οὐδὲ χρόνον πολὺν, διότι τὰ καθέκαστα τῆς ἐργασίας ταύτης τοσοῦτον ἐτελειοποιήθησαν, ὥστε ἀρκεῖ μόνον νὰ ὑποδείξῃ τις τὸ εἶδος τοῦ πετρώματος, ἵνα ἀμέσως αἱ ἐπὶ τούτῳ ἑταιρίαι ὁρίσωσι καὶ τὴν δαπάνην καὶ τὸν χρόνον τῆς ἐκτελέσεως». Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην εἰδικοῦ ὑδραυλικοῦ ἐπιστήμονος δὲν εἶναι ἀκριβὲς ἐκεῖνο, ὅπερ ἀναφέρεται ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἀλλ’ ἡ ἔκθεσις ἔχει καὶ ἄλλα. Ἐπεθύμουν νὰ μάθω τὸ ἑξῆς, περὶ οὗ ζητῶ ἀπὸ τοῦδε πληροφορίας, ὥστε αὗται νὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Ἡ ἔκθεσις λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν ὅμως αἱ ἐν Ἀθήναις ὑδροδόχοι δεξαμεναὶ περιέχωσιν ὕδωρ ἄφθονον, δύναται ἐκ τούτων νὰ παρασχεθῇ τῷ Πειραιεῖ ὕδωρ ἀντὶ τιμῆς ὀνησίμου τοῖς ἰδιώταις καὶ μὴ κατὰ πολὺ ἀνωτέρας τῆς δαπάνης, δι’ ἧς ὁ δῆμος θέλει θέσει εἰς ἐνέργειαν καὶ ἀνθ’ ἧς θέλει διατηρεῖ τὰς μηχανὰς τῆς ἀντλήσεως καὶ τῆς ὠθήσεως τῶν ὑπογείων ὑδάτων». Ἐπιθυμῶ νὰ μάθω, γνωρίζει ὁ κ. Ὑπουργὸς ὁποία εἶναι ἡ ἀπαιτηθησομένη αὕτη δαπάνη;

§56ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Περὶ ὅλων τούτων εὑρίσκετε πληροφορίας ἐντὸς τοῦ φακέλλου, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλον. Δὲν πρόκειται δὲ μόνον περὶ τῆς διοχετεύσεως τοῦ ὕδατος τῶν ἀρτεσιανῶν φρεάτων, διότι τοῦτο ἴσως δὲν εἶναι καὶ ἐπαρκὲς, ἀλλὰ κατὰ τὰ ἐν τῷ φακέλλῳ ἐκείνῳ πρόκειται καὶ περὶ καθαρισμοῦ τοῦ ὑδραγωγείου Πειραιῶς, τὸ ὁποῖον εἶναι ἄγνωστον μέχρι ποίου σημείου ἀνέρχεται. Ὑποτίθεται ὅτι ἀνέρχεται μέχρι Πάρνηθος. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, τὸ ὑδραγωγεῖον ἐκεῖνο θέλει ἀποδώσει ποσὸν ὕδατος, οὗτινος γίνεται μνεία ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Κελλενὲκ, ἤτοι 40 λιτρῶν κατὰ δευτερόλεπτον· ἀλλ’ ὁ καθαρισμὸς τοῦ ὑδραγωγείου ἐκείνου ἀπαιτεῖ δαπάνην λίαν σπουδαίαν. Ἂν μὴ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ ἔργον τοῦτο, ἀλλὰ μόνον τὰ ἀρτεσιανὰ φρέατα, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἄλλα ζητήματα, ἅτινα ἀναπτύσσονται ἐν τῷ ὑπομνήματι, ἤτοι κατὰ πόσον τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ἐν τῷ παρόντι δι’ αὐτῶν ἀποκτώμενα, δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐπαρκῆ· ἀναπτύσσει δ’ ἐν τῇ ἐκθέσει αὑτοῦ ὁ Κελλενὲκ τὰ τῆς ἐνδεχομένης ἐλαττώσεως τῆς ποσότητος τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ἐπηρεασμοῦ τῆς ποιότητος αὐτοῦ καὶ ἄλλα παρομαρτοῦντα εἰς τοιούτου εἴδους ἐπιχειρήσεις, ἐπικαλούμενος καὶ τὰς δεδημοσιευμένας γνώμας λίαν διακεκριμένων μηχανικῶν ἐπὶ τοῦ θέματος. Ἐν γένει λέγω, ὅτι περὶ ὧν ἐρωτᾶτε εὕρηνται πληροφορίαι ἐν τοῖς ἐγγράφοις, ἅτινα κατετέθησαν. Ἔχω δὲ ἀντιγεγραμμένα ἐνταῦθα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὰ ὕδατα τοῦ Πειραιῶς.

§57ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι τυπωμένα;

§58ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τυποῦνται ὁλονέν.

§59ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι ἐγὼ εἶχον δίκαιον, ἰσχυριζόμενος ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς μου, ὅτι, προκειμένου περὶ τοσοῦτον σπουδαίου ἔργου, ἂν πρόκηται νὰ γείνῃ, διότι ἐγὼ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν θέλει γείνει, ἂν λοιπὸν πρόκηται νὰ γείνῃ τοσοῦτο σπουδαῖον ἔργον, ἰδοὺ ὅτι εἶχον δίκαιον, ὅταν ἔλεγον, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ὅλων αὐτῶν τῶν λεπτομερειῶν, πρὶν ἢ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες πιστεύουσιν, ὅτι πάντα ταῦτα δύνανται νὰ ἔλθωσι κατὰ τὴν τρίτην συζήτησιν. Ἐγὼ κατὰ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος νομίζω, ὅτι εὐθὺς κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν τὰ εἰσαγόμενα νομοσχέδια πρέπει νὰ συνοδεύωνται ὑφ’ ὅλων ἐκείνων τῶν λεπτομερειῶν καὶ πληροφοριῶν, αἵτινές εἰσιν ἀναγκαῖαι πρὸς διαφώτισιν τοῦ Κοινοβουλίου, ἄλλως δὲν γίνεται ὁ ἔλεγχος τῶν νομοσχεδίων κατὰ τριπλῆν συζήτησιν, ὡς τὸ Σύνταγμα διακελεύει. Ὥστε ἔχομεν τὸν Πρωθυπουργὸν βεβαιοῦντα, ὅτι κατετέθησαν ἐπὶ σιγαροχάρτου πληροφορίαι τινὲς, ἔχομεν ὅμως αὐτὸν τοῦτον βεβαιοῦντα, ὅτι εἶναι καὶ ἄλλαι πληροφορίαι, αἵτινες οὔτε κατετέθησαν εἰσέτι, οὔτε εἶναι βέβαιον, ὅτι θέλουσιν εἰσαχθῆ ἐμπροθέσμως.

§60ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βεβαιῶ ὅτι τὰ κατατεθέντα εἶναι ἐπαρκῆ.

§61ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἄλλη ἀπορία γεννᾶται εἰς ἐμὲ, ἀναγινώσκοντα τὴν ἔκθεσιν τὴν εἰσηγητικὴν τοῦ νομοσχεδίου. «Ἐπειδὴ δὲ ἑτέρωθεν, λέγει αὕτη, τὸ εἰς τὰς Ἀθήνας διοχετευθησόμενον ὕδωρ ἔσται ποιότητος καθ’ ὅλα ἀνωτέρας, ἔσται τῷ Πειραιεῖ προτιμότερον τοῦ ἐκ τοῦ Φαλήρου ὕδατος». Λοιπὸν βεβαιοῖ ἡ ἔκθεσις, ὅτι τὸ διοχετευθησόμενον ἐκ τῆς Στυμφαλίας ὕδωρ ἔσται ποιότητος καθ’ ὅλα ἀνωτέρας τοῦ ὕδατος τοῦ διοχετευομένου εἰς Πειραιᾶ ἐκ τῶν ἀρτεσιανῶν φρεάτων Φαλήρου.

§62ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀναλύσεων τῶν ὑδάτων.

§63ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Δημάρχου Πειραιῶς, εἰς ἣν ἀπαντᾷ ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀναγινώσκω δὲ ἐν τῷ τύπῳ, τῷ ἀντιπροσωπεύοντι ἐν Πειραιεῖ τὰς ἰδέας τοῦ ἐκεῖ Δημάρχου, ὅτι ἐκ Φαλήρου «ὁ Πειραιεὺς θέλει ἐξασφαλίσει τὸ ποσὸν 20 ὁλοκλήρων ὀκάδων ὕδατος θαυμασίου, διαυγεστάτου καὶ ὑγιεινοτάτου». Καὶ ἀπαντῶν εἰς τὰς ἰδέας ταύτας ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἰς τὰς ἰδέας τῶν περὶ τὸν Δήμαρχον Πειραιῶς, ἔλεγεν ὅτι συγχαίρει καὶ τὸν Δήμαρχον καὶ τὸν Πειραιᾶ διὰ τὴν λαμπρὰν ἐπιτυχίαν τοῦ ἔργου, καὶ συνομολογεῖ, ὅτι τὸ ὕδωρ τοῦ Φαλήρου εἶναι θαυμάσιον, διαυγέστατον καὶ ὑγιεινότατον. Πῶς τώρα ἐν τῇ ἐκθέσει ἀναγινώσκομεν, ὅτι τὸ ὕδωρ τὸ ἐκ τῆς Στυμφαλίας ἔσται ἀνωτέρας ποιότητος τοῦ ὕδατος τῶν ἀρτεσιανῶν φρεάτων; Παρακαλῶ λοιπὸν τοὺς Ὑπουργοὺς, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, νὰ καταθέσωσι τὴν ἀνάλυσιν τῆς ποιότητος τῶν ὑδάτων Στυμφαλίας, ὡς καὶ τῶν ἐκ τῶν ἀρτεσιανῶν φρεάτων εἰσερχομένων εἰς Πειραιᾶ. Καὶ ἰδοὺ τίνα λόγον ἔχει ἡ ἀγόρευσίς μου αὕτη: ἔχει τὸν λόγον, ὅτι ζητῶ νὰ καθορισθῶσιν ὅλα ταῦτα τὰ ζητήματα, νὰ φωτισθῇ ἡ Βουλὴ περὶ ὅλων τούτων, πρὶν ἢ ἐξενέγκῃ τὴν γνώμην αὑτῆς. Καὶ νομίζω, ὅτι οἱ συμπολῖται ἡμῶν, τόσον τῶν Ἀθηνῶν, ὅσον καὶ τοῦ Πειραιῶς, βεβαίως ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ ἀγανακτήσωσι, δὲν θέλουσιν ἀγανακτήσει καθ’ ἡμῶν, οἵτινες ζητοῦμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν ὑγείαν αὐτῶν τε καὶ τῶν τέκνων αὐτῶν, ἀλλὰ θέλουσιν ἀγανακτήσει κατ’ ἐκείνων, οἵτινες, ψεύδη ἀναγράφοντες εἰς τὰς ἐκθέσεις καὶ ἐντελῶς ἀμελέτητοι παριστάμενοι, ζητοῦσι, χάριν δημοκοπίας καθαρῶς ἐκλογικῆς, νὰ ἐξαπατήσωσι τοὺς λαοὺς τῶν δύο τούτων πόλεων, καὶ νὰ πείσωσιν αὐτοὺς, ὅτι δῆθεν φροντίζουσι πλειότερον ἡμῶν περὶ τῆς ὑγείας αὐτῶν, περὶ τῆς εἰσαγωγῆς ὑδάτων εἰς τὰς δύο ταύτας πόλεις, ὡσανεὶ ἡμεῖς ἐπὶ ὀκτὼ ἔτη διωκήσαμεν τὰς τύχας τῶν πόλεων τούτων, εἴτε τῆς Ἑλλάδος ὅλης, ὥστε νὰ ἀξιῶσιν οἱ συμπολῖται ἡμῶν ἡμεῖς νὰ φροντίσωμεν διὰ τὰ ἀναγκαῖα ὕδατα, οὐχὶ δ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπὶ ὀκτὼ ἔτη ἐκυβέρνησαν καὶ κυβερνῶσι τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐκτὸς τούτων ἔχω καὶ ἄλλην τινὰ ἀπορίαν, ἣν ὑποβάλλω εἰς τοὺς κ.κ. Ὑπουργοὺς, ἐπιθυμῶ δὲ καὶ ἐπὶ ταύτης νὰ μοὶ δοθῇ ἀπάντησις πρὸ τῆς εἰσόδου ἡμῶν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἐν λόγῳ νομοσχεδίου. Τὸ ἄρθρον 8 τοῦ νομοσχεδίου λέγει: «ἅπαντα τὰ ὕδατα, εἴτε πηγαῖα, εἴτε δι’ ὑδραυλικῶν ἔργων διοχετευόμενα, ἀνήκοντα νῦν κατὰ κυριότητα εἰς τοὺς δήμους Ἀθηναίων καὶ Πειραιῶς, ἅπαντα τὰ δι’ αὐτὰ ὑφιστάμενα ὑδραυλικὰ ἔργα καὶ τὰ παντὸς εἴδους ἐξαρτήματα αὐτῶν, ὡς καὶ τὰ γήπεδα, τὰ προωρισμένα ἀποκλειστικῶς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ὑδάτων τούτων, παραχωροῦνται ὑπὸ τῶν εἰρημένων δήμων ἄνευ τινὸς ἀποζημιώσεως εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἥτις ὑποκαθίσταται εἰς ὅλα τὰ ἐπ’ αὐτῶν δικαιώματα τῶν δήμων». Ἐδῶ παρατηρεῖτε, ὅτι ἄνευ τινὸς ἀποζημιώσεως ἡ ἑταιρία αὕτη, οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦναι, γίνεται κυρία ὅλων τῶν ὑδραυλικῶν μηχανημάτων, ὅλων τῶν ἀποθηκῶν ὕδατος, ὅλων τῶν γηπέδων κλπ. καὶ τέλος πάντων ὑποκαθίσταται εἰς τὰ δικαιώματα ἀμφοτέρων τῶν δήμων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ἵνα τις προβῇ εἰς γνώμην καὶ ἀπόφασιν περὶ τῶν ὅρων, ὑφ’ οὓς ἡ ἑταιρία αὕτη θέλει ἀναλάβει τὴν διοχέτευσιν τῶν ὑδάτων τούτων, ἵνα εὕρῃ, ἂν οἱ ἐπιβαλλόμενοι πρόσθετοι καὶ βαρύτατοι φόροι ἐπὶ τῶν κατοίκων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς λόγῳ τῶν ἔργων τούτων, ἵνα εὕρῃ, ἐὰν πάντα ταῦτα ἦναι ἐν μέτρῳ καὶ δίκαια, δὲν ὀφείλει ἆρά γε προχείρως τοὐλάχιστον καὶ γενικῶς νὰ γινώσκῃ ὁποία τις εἶναι ἡ ἀξία ὅλων αὐτῶν τῶν παραχωρουμένων εἰς τὴν ἑταιρίαν ἔργων; Θέλετε, Κύριοι, ἀπορήσει, ἐὰν μάθητε, ὅτι, κατ’ ἀκριβεστάτους ὑπολογισμούς, μόνον ὁ κεντρικὸς ὀχετὸς τοῦ Ἀδριανείου ὑδραγωγείου, δηλ. τὸ ὑδραγωγεῖον τὸ κεντρικὸν, τὸ φέρον τὸ ὕδωρ ἀπὸ τῶν πηγῶν τοῦ Πάρνηθος εἰς Ἀθήνας, καθ’ ὑπολογισμούς, γενομένους κατὰ τὸ 1879 ἔτος, ἐκτιμᾶται εἰς ποσὸν ἀνώτερον τῶν 7 ἑκατομμυρίων δραχμῶν! Καὶ ἀναγινώσκω περὶ τούτου τί γράφει πάλιν ὁ κ. Κορδέλλας: «ἰδοὺ τῳόντι πολύτιμος ἀνακάλυψις, προικοδοτοῦσα τὴν πόλιν ἔργῳ, δι’ οὗ τὴν κατασκευὴν ἤθελεν αὕτη χρειασθῆ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν καὶ δαπανήσει ἄνω τῶν 7,000,000 δραχμῶν» (σελ. 85–86 τοῦ συγγράμματος «αἱ Ἀθῆναι ἐξεταζόμεναι ὑπὸ ὑδραυλικὴν ἔποψιν»). Μόνον λοιπὸν διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ κεντρικοῦ Ἀδριανείου ὑδραγωγείου ἀπὸ τῶν κορυφῶν τοῦ Πάρνηθος μέχρις Ἀθηνῶν ἤθελεν ἀπαιτηθῆ δαπάνη ἀνωτέρα τῶν 7 ἑκατομμυρίων δραχμῶν. Φαντάσθητε ὁποίαν ἀξίαν ἔχει τὸ ὅλον ὑδραυλικὸν σύμπλεγμα τῆς πόλεως Ἀθηνῶν, ἂν δηλ. εἰς τὸν κεντρικὸν ὀχετὸν προσθέσητε καὶ τὴν ἀξίαν ὅλων τῶν ἐγκαρσίων ὑδραγωγείων· ἄνω βεβαίως τῶν 20 ἑκατομμυρίων δραχμῶν. Διότι σημειώσατε, ὅτι ἡ ἀξία ὑπολογίζεται παρὰ τοῦ κ. Κορδέλλα κατὰ τὸ 1879 ἔτος· ἀλλ’ ἐπὶ δέκα ἔτη ἔκτοτε ἀνεκαλύφθησαν πλεῖστα ἄλλα ἐγκάρσια καὶ μὴ ὑδραγωγεῖα. Φαντάσθητε εἰς ὁπόσα ἑκατομμύρια ἀνέρχεται τὸ ποσὸν τοῦτο, ὅταν προστεθῶσιν αἱ δαπάναι, αἵτινες ἐγένοντο διὰ τὴν κεντρικὴν δεξαμενὴν, τὴν ὑπὸ τὸν Λυκαβητὸν, καὶ διὰ τὴν ἑτέραν, τὴν ἐγγὺς ταύτῃ κειμένην. Φαντάσθητε εἰς πόσον ὑπέρογκον ποσὸν θέλει ἀναβῆ ἡ ἀξία τοῦ ἔργου, ἐὰν προσθέσητε τὴν ἀξίαν ὅλων τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων τοῦ δήμου Πειραιῶς καὶ ὅλων τῶν ὑδάτων. Φαντάσθητε εἰς πόσον ποσὸν θέλει φθάσει ἡ ἀξία ὅλου τούτου τοῦ ἔργου, ἂν προστεθῇ ἡ ἀξία ὅλων τῶν γηπέδων, τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰ ὑδραγωγεῖα ταῦτα. Εἶναι δυνατὸν, Κύριοι, στερούμενοι τοιούτων πληροφοριῶν, ἃς προχείρως τις ἐξετάζων τὸ νομοσχέδιον καὶ μὴ ὑδραυλικὸς καὶ εἰδικὸς τυγχάνων, εὑρίσκει ἐλλειπούσας, νὰ προβῶμεν εἰς πεφωτισμένην καὶ εὔορκον συζήτησιν καὶ ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, ἐν τῇ σελίδι 9 τῆς ἐκθέσεως ἀναγινώσκομεν τὰ ἑξῆς: «Εἰς ἀντάλλαγμα τούτου ἡ ἑταιρία ὑποχρεοῦται νὰ ἐκτελέσῃ ἐντὸς ἔτους τὴν διοχέτευσιν τῶν ἐν Πάρνηθι πηγῶν». Ἐδῶ, Κύριοι, προσβάλλονται ἀναμφισβήτητα δικαιώματα. Ὁποίαν πρόνοιαν λαμβάνουσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ περὶ τῆς κωμοπόλεως Μενιδίου; Ἡ κωμόπολις Μενιδίου ἔχει δικαιώματα προαιώνια καὶ ἀναμφισβήτητα ἐπὶ μέρους τῶν ὑδάτων τοῦ Πάρνηθος. Ἡ κωμόπολις Μενιδίου ἀνθεῖ σήμερον καὶ ἀκμάζει καὶ ἔχει τὸν ὡραιότατον ἐκεῖνον ἐλαιῶνα καὶ τὰς θαλλούσας ἐκείνας ἀμπέλους, κυρίως διότι ἔχει τὸ δικαίωμα πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων ἐπὶ μέρους τῶν ὑδάτων τοῦ Πάρνηθος. Ποίαν πρόνοιαν ἐλάβετε πρὸς προστασίαν αὐτῶν τῶν δικαιωμάτων τῶν Ἀχαρνῶν; Γινώσκομεν ὁπόσον κήδεται ἡ Κυβέρνησις τῆς κωμοπόλεως τοῦ Μενιδίου· γινώσκομεν ὅτι πρό τινος ἠθέλησε νὰ θέση χεῖρα ἐπὶ ἀναμφισβητήτων ἰδιοκτησιῶν αὐτῆς, δι’ ὅπερ ὁλόκληρος ἡ κοινότης ἐξηγέρθη κατὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, καὶ πικρῶς μάλιστα ἡ κοινότης μετενόησε διότι κατὰ τὰς παρελθούσας βουλευτικὰς ἐκλογὰς προθύμως ὑπεστήριξε τὸν ὑπουργικὸν συνδυασμόν. Οἱ Ἀχαρνεῖς μοὶ λέγουσιν, ὅτι οἱ ὑποψήφιοι τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἠθέλησεν αὕτη νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τοῦ Μενιδίου τὴν λεγομένην Κορομηλλὰν καὶ τὸ βουνὸν, δυσκόλως θέλουσιν εὕρει καὶ σφαιριδιοδότας ἀκόμη, ἵνα θέσωσι κατὰ τὰς προσεχεῖς βουλευτικὰς ἐκλογὰς ἐπὶ τῶν καλπῶν αὐτῶν. Περὶ τούτου θέλετε πεισθῆ ἐντὸς ὀλιγίστου χρόνου. Καὶ ἰδοὺ ἐπιφέρετε δεύτερον τραῦμα κατὰ τῶν Μενιδιατῶν. Ποῖον εἶναι τὸ τραῦμα τοῦτο; Ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου οὐδεμία προστασία λαμβάνεται ὑπὲρ τῆς θαλλούσης ἐκείνης κωμοπόλεως, ἀλλ’ ἔρχονται, καὶ καταπατοῦντες κεκτημένα δικαιώματα, θέτουσι χεῖρα ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ἐξ ὧν ἐπὶ ἀμνημονεύτους χρόνους ὑδρεύεται καὶ ποτίζεται ἡ κωμόπολις ἐκείνη. Ἔρχομαι, Κύριοι, εἰς ἄλλο ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου.

§64ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὡς φαίνεται, εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἀρχόμενοι τῆς συζητήσεως ἀπὸ τοῦ νομοσχεδίου τούτου.

§65ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ ἔλθωσιν αἱ πληροφορίαι αὗται πρὸ τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου, διότι, μὴ ὄντες οὔτε οἱ συνάδελφοί μου οὔτε ἐγὼ ὑδραυλικοί, ἔχομεν ἀνάγκην ἐπισταμένως νὰ μελετήσωμεν τὰς πληροφορίας αὐτὰς, νὰ καταφύγωμεν ἴσως καὶ εἰς τὰ φῶτα ἄλλων ἀνδρῶν, πολὺ ὑπερτέρων καὶ ἡμῶν καὶ τῶν Ὑπουργῶν, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς ταῦτα. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ μάθω, ὁποῖον εἶναι τὸ πλάτος τοῦ ὑδραγωγείου, διότι περὶ πάντων τούτων σιωπᾷ ἡ ἔκθεσις ἡ εἰσηγητικὴ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὕψος αὐτοῦ....

§66ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅλα ταῦτα εἶναι κατατεθειμένα.

§67ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὁποῖον σύστημα ὑπόσχονται περὶ τοῦ καθαρισμοῦ τοῦ ὑδραγωγείου....

§68ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ σχέδιον εἶναι πλῆρες, περὶ οὐδενὸς σιωπᾷ ἡ ἔκθεσις. Ἔχετε τὸ σχέδιον τοῦ ὑδραγωγείου, τὸ ὁποῖον δίδει τομὰς ἑκάστης κατηγορίας ἔργων τοῦ ὑδραγωγείου· ἔχετε τὸ πλάτος, τὸ ὕψος, τὸ ὑλικὸν, ἐκ τοῦ ὁποίου κατασκευάζεται, καὶ τὴν ἐκτίμησιν.

§69Ι. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Πλὴν ὄχι περὶ τοῦ Πάρνηθος.

§70ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐκτὸς τούτου ἐπιθυμῶ νὰ μάθω καὶ τὸ ἑξῆς. Ἡ δευτέρα παράγραφος τοῦ 1 ἄρθρου τοῦ νομοσχεδίου λέγει: «Τὸ διοχετευθησόμενον ὕδωρ χρησιμεύσει κατὰ πρῶτον μὲν λόγον εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν πόλεων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, εἶτα δὲ εἰς ἐκείνας τῶν πόλεων καὶ χωρίων, τῶν κατὰ τὴν δίοδον τοῦ ὑδραγωγείου κειμένων, ὡς καὶ εἰς τὴν ἄρδευσιν τῶν αὐτόθι γαιῶν». Κατὰ ποίαν τινὰ ἀναλογίαν; Φαντάζομαι ἔπειτα τὸν ὄγκον τοῦ ὕδατος, κατερχόμενον ἀπὸ τῆς λίμνης καὶ φθάνοντα μέχρις Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς. Ὁποῖον σύστημα θέλει τεθῆ εἰς ἐνέργειαν διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ τῆς ὕδατος εἰς ὅλα ἐκεῖνα τὰ μέρη, ἐξ ὧν θέλει διέρχεσθαι τὸ ὑδραγωγεῖον; Ἐκτὸς τούτου, ἐν τῷ ἄρθρῳ 6 ἀναγράφεται διάταξις, καθ’ ἣν ἕκαστος ὑποχρεοῦται δι’ ἰδίας δαπάνης νὰ ἔχῃ τὸ ὕδωρ ἐκ τοῦ δημοσίου ὑδραγωγοῦ, διότι τὸ νομοσχέδιον λέγει: «....τοῦ ἰδιώτου ὀφείλοντος ἰδίᾳ δαπάνῃ νὰ τοποθετήσῃ τοὺς ἀναγκαίους σωλῆνας διὰ τὴν εἰς αὐτὸ διοχέτευσιν τοῦ ὕδατος ἀπὸ τοῦ δημοσίου ὑδραγωγοῦ». Σημειώσατε δὲ, ὅτι ἡ παροχὴ τοῦ ὕδατος κατὰ τὸ νομοσχέδιον, εἶναι ἀναγκαστικὴ διὰ πάντα. Ἂν λοιπὸν ὁ δημόσιος ὑδραγωγὸς σωλὴν δὲν εὑρίσκηται πλησίον τῆς πτωχικῆς οἰκίας πτωχοῦ τινος τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, κατὰ τὸ νομοσχέδιον ὁ πτωχὸς οὗτος πολίτης θέλει ἀναγκασθῆ ἰδίαις δαπάναις νὰ ἔχῃ τὸ ὕδωρ ἐκ τοῦ κεντρικοῦ ὀχετοῦ εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, καὶ θέλει ἀναγκασθῆ νὰ πράξῃ τοῦτο, διότι ἄλλως εἶναι ἠναγκασμένος νὰ πληρώσῃ τὸ τίμημα τῶν δραμίων τοῦ ὕδατος, ἅτινα αὐτὸς ἀναγκαστικῶς θέλει λαμβάνει. Ὑπάρχει πρόνοιά τις, ὅπως οἱ δημόσιοι οὗτοι ὑδραγωγοὶ σωλῆνες ἔχωσι μεγάλας διακλαδώσεις, ὅπως φθάνωσι καὶ μέχρι τῆς ἀπωτάτης γωνίας τῶν δύο τούτων πόλεων; Καὶ ἐπὶ τῆς ἀπορίας ταύτης ἐπιθυμῶ νὰ ἔχω πληροφορίας, πρὶν ἢ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου.

§71ΑΡ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κατά τινα τῶν παρελθουσῶν συνεδριάσεων, γενομένης συζητήσεως ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐγγυήσεως τοῦ Κράτους πρὸς παροχὴν δανείων εἰς γεωργοκτηματίας, παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπως προσαγάγῃ τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφορῶντα τὰ δικαιώματα τοῦ Ὀθωμανοῦ Ἀρναούτογλου, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐπὶ τῆς κτηματικῆς περιφερείας τοῦ χωρίου Θάνα τῆς Τριπόλεως. Ταῦτα μοὶ εἶναι πολὺ ἀναγκαῖα, διὰ τοὺς λόγους, οὓς ἐξέθηκα τότε, καθόσον ἐπεθύμουν νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ, ἂν καὶ ἐψηφίσθη δὶς τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος νομοσχέδιον, εἶναι ἐγγεγραμμένον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ὑπ’ ἀριθ. 5 καὶ πρόκειται νὰ ἐπιψηφισθῇ καὶ τὸ τρίτον, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ προσαγάγῃ τὰ ἔγγραφα ταῦτα, καθόσον ἐξ αὐτῶν θέλομεν γνωρίσει τίνα δικαιώματα ἔχει ὁ Ὀθωμανὸς ἐπὶ τοῦ χωρίου ἐκείνου, καὶ ἀφοῦ γνωρίσωμεν ταῦτα, νὰ συζητήσωμεν εὐρέως καὶ προτείνωμεν θεραπείαν τινὰ διὰ τὸ χωρίον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον καὶ μόνον ἐν Πελοποννήσῳ εἶναι εἰσέτι ὑπὸ τὸν ὀθωμανικὸν ζυγόν.

§72ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ ἔγγραφα θέλω καταθέσει, ἀλλὰ νομίζω ὀρθὸν νὰ μὴ ληφθῇ νομοθετική τις πρόνοια περὶ τῶν τοῦ χωρίου, διότι αὕτη θέλει δυσχεράνει τὴν συνεννόησιν πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας. Πρέπει ν’ ἀφεθῶσι τὰ πράγματα ὡς ἔχουσιν, ἵνα γενῇ ἡ συνεννόησις πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας ἐπὶ τῇ βάσει τῆς παρούσης καταστάσεως, κατόπιν δὲ τῆς συνεννοήσεως, ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη νομοθετικῆς προνοίας, λαμβάνεται αὕτη.

§73ΑΡ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τίνα δικαιώματα ἔχουν οἱ ἰδιοκτῆται;

§74ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι παραχώρησις γενομένη ἐπὶ τῆς παρελθούσης δυναστείας, λόγῳ χαριστικῷ πρὸς ὀθωμανικὴν οἰκογένειαν. Ἡ οἰκογένεια αὕτη ἦτο ἐκ τῶν μᾶλλον σημαινουσῶν, καὶ ἐθεωρήθη ὅτι ἔπρεπε νὰ γένηται εἰς αὐτὴν παραχώρησις ὑπὸ τύπον εὐεργετήματος, ἐγένετο δὲ ἡ παραχώρησις ὑπὸ ὅρους, ὧν οἱ κυριώτεροι προκύπτουσιν ἐκ τῶν ἐγγράφων τῆς παραχωρήσεως, αὐτὰ ὅμως τὰ ἔγγραφα, τὰ κανονίζοντα τὰ δικαιώματα τῆς ἰδιοκτησίας, δὲν εὑρέθησαν ἐν τοῖς ἀρχείοις.

§75ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ σιδηροδρομικὴ γραμμὴ Μύλων– Τριπόλεως διέρχεται ἐκ τῆς ἐπαρχίας Κυνουρίας διὰ τῶν καλλιτέρων κτημάτων τῶν δημοτῶν Τανίας. Ἡ γραμμὴ αὕτη, πλὴν τοῦ ὅτι καταλαμβάνει μέρος τῶν κτημάτων, προξενεῖ καὶ ζημίας ἄλλας, διότι τέμνει τὴν ὁδὸν, δι’ ἧς οἱ κτηματίαι τοῦ δήμου ἐκείνου μεταβαίνουσιν εἰς τὰ κτήματά των, δὲν ὑπάρχει δ’ ἕτερον μέρος, ἵνα κατασκευασθῇ ὁδὸς, τέμνει δὲ τὴν γραμμὴν εἰς βάθος τεσσάρων μέτρων. Ἡ ἑταιρία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ κατασκευάσῃ γέφυραν ἄνωθεν τῆς γραμμῆς, ἵνα διέρχωνται οἱ κάτοικοι, διότι δὲν δύνανται ν’ ἀφήσωσι τὰ κτήματά των ἀκαλλιέργητα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ ζημία αὕτη, ὑπάρχει καὶ ἑτέρα· ὅλα τὰ χώματα τὰ ἐκ τῶν ἐκχωματώσεων τὰ ῥίπτουσιν ἀδιακρίτως εἰς τὰ κτήματα τῶν κατοίκων· καὶ δὲν εἶναι μόνον χώματα, ἀλλὰ καὶ ὀγκόλιθοι μεγάλοι. Ποῖος εἶναι ὑπόχρεος νὰ ἄρῃ τὰ χώματα ἐκεῖνα καὶ ἐπαναφέρῃ τὰ κτήματα εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν;

§76ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.). Περὶ τούτων ὅλων προὐνόησαν αἱ συμβάσεις· καὶ ὅταν τέμνωνται ὁδοὶ, καὶ ὅταν ἐπέρχωνται ζημίαι εἰς τὰ κτήματα, δίδονται ἀποζημιώσεις· οὐχ ἧττον περὶ τούτων θέλω ἐξετάσει καὶ ζητήσει ταχεῖαν ἐπανόρθωσιν.

§77ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ δεχθῇ τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ὅπως τεθῇ ὡς πρῶτον ἀντικείμενον τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκτελέσεως ὑδραυλικῶν ἔργων ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ Νέδοντος, καὶ δεύτερον τὸ περὶ συστάσεως Γυμνασίου ἐν Μεσσήνῃ. Ἐπὶ τούτων δὲν θὰ γείνῃ οὐδεμία συζήτησις. Λέγω δὲ τοῦτο, διότι φοβοῦμαι ἡ μὴ ἐπιμονὴ τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἄλλα νομοσχέδια προκαλέσῃ συζητήσεις, λήξωσι δ’ αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἄνευ τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν εἰρημένων δύο νομοσχεδίων.

§78ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἵνα μὴ ἐνοχλήσω τὴν πλειονοψηφίαν, δὲν ἔκαμα λόγον μέχρι τοῦδε περὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἀφορῶντος τὸν ποταμὸν Νέδοντα. Ἀλλ’ εἶμαι ἠναγκασμένος σήμερον νὰ παραστήσω, ὅτι, κατὰ τὰς πληροφορίας, ἃς ἔλαβον ἐκ Καλαμῶν, οἱ κάτοικοι τῆς μεγάλης ἐκείνης ἐμπορικῆς πόλεως διατελοῦσιν εἰς πολλὴν ἀνησυχίαν, φοβούμενοι μὴ τυχὸν δὲν συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ὁ Νέδων δὲν εἶναι ποταμὸς, εἶναι χείμαῤῥος, ὅστις καταστρέφει τὰ κτήματα καὶ ἀπειλεῖ μέγα μέρος τῆς πόλεως. Οἱ κάτοικοι ἤλπιζον, ὅτι ἐκ τῶν πολλῶν ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα δαπανῶνται ἀπὸ τὸ Κράτος, ἤθελε σταθῆ δυνατὸν νὰ διατεθῶσιν ὀλίγα χρήματα πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου, ἀλλ’ ἀπελπισθέντες, ἀπεφάσισαν νὰ φορολογηθῶσιν οἱ ἴδιοι, ἵνα τὸ ἐκτελέσωσι. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ συναινέσῃ, ὅπως τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ προταχθῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καθόσον δὲν θὰ ὑπάρξῃ καὶ ἀντίῤῥησις.

§79ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχουσι πολλὰ νομοσχέδια, ἅτινα πρέπει ἀφεύκτως νὰ συζητηθῶσιν ἐν τῇ Συνόδῳ ταύτῃ· ἐκ τούτων ἔσται καὶ τὸ τοῦ Νέδοντος· μνημονεύω καὶ ἄλλων, εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἀνάγκης· τὸ περὶ ὁρίου ἡλικίας τῶν μαθητῶν τῆς σχολῆς τῶν Εὐελπίδων, ἂν μὴ ψηφισθῇ ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν, καθίσταται ἄχρηστον· τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀσφαλιστικῶν ἑταιριῶν, πρέπει νὰ ψηφισθῇ, διότι εἴμεθα φόρου ὑποτελεῖς εἰς τοὺς ξένους, ἐπετεύχθη δὲ ὁ καταρτισμὸς ὁμοταγοῦς πρὸς τὰς ξένας ἐγχωρίου ἑταιρίας· τὸ νομοσχέδιον τὸ καταργοῦν τὸ ἄρθρον 5 τοῦ νόμου περὶ φάρων, ἀπαλλάσσει τῶν φαρικῶν τελῶν τὰ πρὸς ἀνθράκευσιν προσεγγίζοντα εἰς ἑλληνικοὺς λιμένας πλοῖα· τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀτελείας τῶν προωρισμένων εἰς τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ οἴνου βαρελίων συμπληροῖ τὰ πρὸς ἐμψύχωσιν τῆς ἐξαγωγῆς τοῦ οἴνου τέως ψηφισθέντα· τὸ νομοσχέδιον περὶ Γυμνασίου Μεσσήνης, περὶ τῶν ὑδραυλικῶν ἔργων Βονίτσης καὶ Ζαβέρδας...

§80ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ θὰ συζητηθῇ διὰ μακρῶν.

§81ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἰς τὸν ἀντιλέγοντα κ. Σακελλαρόπουλον, προτείναντα τὸ μέτρον, ὅτε ἦτο Δήμαρχος, καὶ πολλὰ δυνάμενον νὰ εἴπῃ ὑπὲρ τοῦ μέτρου, ἔστω καὶ ὑπὸ ἄλλων ἐκτελουμένου, δὲν προσήκει ἡ διὰ μακρῶν συζήτησις κατὰ τοῦ μέτρου. Προσθέτω τὸ νομοσχέδιον περὶ Γυμνασίου Ἀγρινίου....

§82ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἀφήσατε τὰ Γυμνάσια· νὰ μὴ προτάξητε κἀνὲν ἐξ αὐτῶν.

§83ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. .. τὸ νομοσχέδιον περὶ ὑδραυλικῶν ἔργων Λαρίσσης, οὐδαμῶς ἐπιβαρύνον τὸ Δημόσιον. Ὅλα ταῦτα νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προταχθῶσι τῶν προκαλούντων μακρὰν συζήτησιν.

§84ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν γνωρίζω τί θέλει συμβῆ περὶ τῶν λοιπῶν νομοσχεδίων καὶ ἂν θὰ ὑπάρξῃ συζήτησις ἢ μή. Θεωρῶ ὅμως ἀπαραίτητον, ἵνα καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ ἐπισπεύσωσι τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ὑδραυλικῶν ἔργων τοῦ Νέδοντος, διότι, ἂν ἐπέλθῃ ὁ χειμὼν καὶ τὸ νομοσχέδιον δὲν ἦναι ἐψηφισμένον, δὲν θ’ ἀρχίσωσιν ἐργασίαι, θὰ πάθῃ δὲ καὶ ὁ σιδηρόδρομος καὶ τὰ κτήματα καὶ ἡ πόλις τῶν Καλαμῶν. Εἶναι νομοσχέδιον, περὶ τοῦ ὁποίου κἀμμία συζήτησις δὲν θὰ ὑπάρξῃ Πιστεύσατε ὅτι δὲν κάμνω τοιαύτην πρότασιν ἐκ λόγων ἐκλογικῶν, ἀλλὰ διότι ὑπολογίζω τὰς ζημίας, αἱ ὁποῖαι θὰ προκύψωσιν, ἐὰν ἐπέλθῃ δριμὺς χειμών. Δὲν πρόκειται περὶ ἰδιωτικῶν συμφερόντων, ἀλλὰ περὶ σωτηρίας ὁλοκλήρου πόλεως καὶ τοῦ λιμένος αὐτῆς. Δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω, διατὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ προτάσσει.

§85ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἶναι πρότασις τοῦ κ. Τζάνε, ὥστε δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε τοῦτο.

§86ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀδιαφορῶ τίνος εἶναι· ἂς ἔχῃ ὁ προτείνας ὅλην τὴν δόξαν, εἴτε ὁ κ. Τζάνες εἶναι οὗτος, εἴτε ὁ κ. Μποῦτος, εἴτε ὁ κ. Παπαλέξης, εἴτε ὁ κ. Καράπαυλος. Μήπως ἐγὼ διαφιλονεικῶ τὴν πρωτοβουλίαν;

§87ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν μὲ ἐνοήσατε.

§88ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐλπίζω ἐκ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου μεταβολὴν τῆς γνώμης τῶν συμπολιτῶν μου, ἀλλ’ ἐπιμένω νὰ προταχθῇ, διότι ὑπολογίζω τὰς ζημίας, αἱ ὁποῖαι θὰ συμβῶσιν εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον, ἐὰν δὲν ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον.

§89ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μεταξὺ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐθεώρησε κατεπείγοντα καὶ δεκτικὰ ἐπιψηφίσεως ἄνευ συζητήσεως, εἶναι καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀσφαλιστικῶν ἑταιριῶν. Ἐγὼ, Κύριοι, ἔχω γνώμην ἀντίθετον τῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι οὐ μόνον τοῦτο δὲν εἶναι κατεπεῖγον, ἀλλὰ τοὐναντίον εἶναι καλὸν νὰ ἀναβληθῇ διὰ τὴν ἐρχομένην Σύνοδον, ὅπως μελετηθῇ ἀκριβῶς, διότι τὸ μέτρον, ὅπερ λαμβάνει, τῆς ἐπιβολῆς μεγάλης ἐγγυήσεως εἰς τὰς ἀσφαλιστικὰς ἑταιρίας, τάς τε ἀλλοδαπὰς καὶ τὰς ἡμεδαπὰς, θέλει ἔχει ὡς συνέπειαν, ὅτι θέλουσι παύσει λειτουργοῦσαι καὶ αἱ μὲν καὶ αἱ δὲ, πρὸς βλάβην τῆς κοινωνίας. Ἕνεκα τούτου θεωρῶ ἀναγκαίαν καὶ προτείνω τὴν ἀναβολὴν τοῦ νομοσχεδίου.

§90Ι. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ἐν σχέσει πρὸς τὸ νομοσχέδιον περὶ ἑλληνικῆς ἀτμοπλοίας πρέπει νὰ προταχθῇ καὶ τὸ περὶ ὑποθήκης πλοίων.

§91ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὰ δύο ταῦτα νομοσχέδια πρέπει νὰ ψηφισθῶσιν ὁμοῦ.

§92ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ διατὶ, ὁσάκις γίνεται λόγος περὶ ὑποθήκης πλοίων, προβάλλεται τὸ συμφέρον τῆς Ἀτμοπλοϊκῆς Ἑταιρίας, ἐνῷ τὸ νομοσχέδιον ἀφορᾷ εἰς τὰ συμφέροντα ἁπάσης τῆς ἐμπορικῆς ἡμῶν ναυτιλίας.

§93ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ὑποβάλῃ πληροφορίας τινὰς, διότι εἶναι παράδοξον, ὅτι, ἐνῷ ὑπεβλήθη ὀγκώδης φάκελλος, ἀφορῶν εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν ὑδάτων τῆς Στυμφαλίας, δὲν ὑπέβαλε πλήρεις πληροφορίας, ὅπως σχηματίσωμεν γνώμην. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ μᾶς δώσῃ ἐγγράφους, εἰ δυνατὸν, πληροφορίας, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ κατανοήσωμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ μεταβάλῃ τὸ λεκανοπέδιον τῆς Ἀττικῆς εἰς κῆπον τῆς Ἐδέμ.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου.

§95ΡΑΛΛΗΣ. Ποίαν χρονολογίαν φέρει τὸ νομοσχέδιον;

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. 19 Μαρτίου.

§97ΡΑΛΛΗΣ. Τότε θὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἄλλα δικαιολογητικά.

§98ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω δικαιολογητικὰ πολλὰ, ἀλλὰ τὰ πλεῖστα δὲν ἔχουσι χαρακτῆρα ἐπίσημον, καὶ ἐξ αὐτῶν δὲ τῶν κατατεθέντων τινὰ δὲν ἔπρεπεν ἴσως ν’ ἀνακοινωθῶσιν, ὡς ἔχοντα κατὰ πολὺ τὸν χαρακτῆρα ἰδιωτικοῦ ἐγγράφου. Ἔχω μακρὰν ἀλληλογραφίαν, ἣν ἰδιαιτέρως εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν δύναμαι ν’ ἀνακοινώσω. Ἔχομεν καὶ ἄλλα ἐπίσημα ἔγγραφα, ὧν τινα δὲν ἔχω τώρα ἐνταῦθα, δύναμαι ὅμως νὰ τὰ λάβω διαρκούσης τῆς συνεδριάσεως· ἀλλὰ τὰ σπουδαιότερα εἶναι ἰδιωτικαὶ ἐπιστολαί.

§99ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα ὄχι ἰδιωτικὰς ἐπιστολὰς, ἀλλὰ δημόσια ἔγγραφα. Πῶς ἀποστέλλονται αἱ ἰδιωτικαὶ ἐπιστολαὶ, γνωρίζω· ἔχω δὲ ὑπ’ ὄψιν μου ἀκριβεῖς ἐπιστολὰς, τὰς ὁποίας εὐηρεστήθη νὰ μοὶ παραδώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ τὰς ὁποίας νομίζω, ὅτι ὀφείλω νὰ ἀναγνώσω πρὸς τὴν Βουλήν.

§100ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐχὶ, παρακαλῶ.

§101ΡΑΛΛΗΣ. Ὅταν δίδητε ἐπιστολὰς ἐπὶ νομοσχεδίου...

§102ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Καλῶς· ἀναγνώσατέ τας.

§103ΡΑΛΛΗΣ. .. ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Βουλευτὴς νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτῶν, διὰ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν εἴμεθα βάρβαροι, ἀλλ’ ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὰς λαμβάνουσιν, εἶναι ἀγύρται. Τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα παρεδώσατε, δεικνύουσιν ἀληθῶς, ὅτι πρόκειται περὶ ἑνὸς νέου, ὁ ὁποῖος ἐσπούδασε καλῶς, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ χειρισθῇ τὰ ἐργαλεῖα τῆς ἀστρονομίας, ἀλλὰ δὲν βλέπω τὸν φωστῆρα ἐκεῖνον, χάριν τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ προσβληθῇ ἡ μνήμη πάντων τῶν μέχρι τοῦδε διδαξάντων καθηγητῶν, καὶ τῶν ἤδη διδασκόντων, χάριν τοῦ ὁποίου νομοθετεῖται μισθὸς 600 δραχμῶν καὶ ἐπιμίσθιον 300. Βλέπω ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ 1886 κατώρθωσε διὰ παραγκωνίσεως ὅλων τῶν κανονισμῶν νὰ σταλῇ ὑπότροφος, ἀλλὰ τὸν μέγα φωστῆρα δὲν βλέπω. Βλέπω ἄνθρωπον, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἀναγράφονται εἰς τὰ annuales, εἰς τὰ bulletins, διάφοροι συστάσεις ἀλλὰ δὲν βλέπω τὸν μέγαν ἐπιστήμονα. Θέλετε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ μόνον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον εἶναι ἄξιον προσοχῆς; Εἶναι τὸ ἔγγραφον τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου τῶν Παρισίων, τοῦ Mouchet. (Ἀναγινώσκει).... Πρόκειται δηλ. περὶ ἑνὸς νέου, ὁ ὁποῖος ἐσπούδασε καλῶς, κατώρθωσε νὰ ἐπισύρῃ τὴν συμπάθειαν τῶν καθηγητῶν, καὶ ν’ ἀποσπάσῃ πιστοποιητικὰ, τὰ ὁποῖα ἔστειλε μετὰ τῶν προπόσεων τῶν κατὰ τὸν πότον καὶ τὴν εὐωχίαν. Χάριν λοιπὸν αὐτοῦ πρόκειται νὰ παροραθῇ ἡ μνήμη ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐδίδαξαν τὴν Ἑλληνικὴν νεότητα ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Πανεπιστημίου μέχρι σήμερον, καὶ νὰ προσβληθῶσι πάντες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι διδάσκουσι σήμερον. Ἀληθῶς ὁ Φλαμμαριὼν τὸν ἀποκαλεῖ σοφὸν, ἀλλ’ ὁ Φλαμμαριὼν τὸν ὀνομάζει οὕτω, διότι ἐπλανήθη, νομίζω, διότι παρέστησεν ὁ κ. Αἰγινήτης, ἐὰν δὲν παρέστησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς ἔχει ἐν τῷ νῷ τὴν οἰκοδομὴν νέου Ἀστεροσκοπείου καὶ τὴν ἀναμόρφωσιν αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἠρώτησα, ἐὰν ὑπάρχῃ ἄλλο νομοσχέδιον.

§104ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὶν ἑτοιμάσωμεν τὰ νομοσχέδιον, ἐπεφορτίσαμεν πρόσωπα ἁρμόδια, νὰ πληροφορηθῶσιν ἐν πάσῃ λεπτομεμερείᾳ περὶ τῆς ὑποθέσεως, εἴχομεν δὲ λάβει γνῶσιν τῆς ἐν εἰδικοῖς περιοδικοῖς συγγράμμασιν ἐξόχως εὐφήμου μνείας τοῦ κ. Αἰγινήτου, καὶ ἰδίως τῶν μελετῶν αὐτοῦ, τῶν περὶ τῆς μετατοπίσεως τοῦ ἡλίου ἐν τῷ στερεώματι, περὶ ὧν ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς χθές.

§105ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν εἶχεν ἀναγνώσει τίποτε, εἶχε λάβει συστατικὴν ἐπιστολήν.

§106ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἄρθρον ἐπὶ κεφαλῆς περιοδικοῦ ἐκ τῶν ἀρίστων καὶ τῶν εἰδικωτάτων ἰδίως εἶχεν ἐφελκύσει τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἰς τὰς μελέτας ταύτας τοῦ κ. Αἰγινήτου. Κατόπιν τούτου καὶ ἄλλων πρὸς τὴν Κυβέρνησιν πληροφοριῶν καὶ παραστάσεων ἀνεθέσαμεν καὶ εἰς ἄλλους καὶ ἰδίᾳ εἰς τὸν ταγματάρχην κ. Λυκούδην, διατελοῦντα τότε ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, καὶ οὗτινος οὐδεὶς βεβαίως ἀμφισβητεῖ τὸ ἐπιστημονικῶς ἐντριβὲς καὶ τὸ εὐσυνείδητον, τὴν ἐπισταμένην τῶν παραστηθέντων ἐξέτασιν, αἱ δὲ ἐκθέσεις τοῦ κ. Λυκούδη, φέρουσαι πᾶσαι χρονολογίαν προγενεστέραν τῆς τοῦ νομοσχεδίου, κυροῦσι καθ’ ὅλα ὅ,τι περὶ τοῦ κ. Αἰγινήτου εἶπον ἐπαινετικόν.

§107ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀστρονόμος ὁ κ. Λυκούδης;

§108ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Γινώσκετε πάντες, ὅτι εἶναι ἐπιστήμων.

§109ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἐπιστήμων, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ εἰς τὸν κλάδον του.

§110ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι ἐπιστήμων ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν ἀρίστων ὁ κ. Λυκούδης, δὲν εἶναι δὲ ἐκ τῶν ἀναμιγνυομένων εἰς ξένα τῶν γνώσεών του, οὐδ’ ἐκ τῶν διεξαγόντων ἐπιπολαίως τὰς ἀνατιθεμένας εἰς αὐτὸν ἐντολάς. Ἡ ἀνάγνωσις τῶν ἐπιστολῶν τοῦ κ. Λυκούδη πείθει περὶ τῆς εἰδικότητος τοῦ κ. Αἰγινήτου· ἔχω δὲ ταύτας καὶ ἄλλας ἐδῶ. Ἠρώτησεν ὁ κ. Βουλευτής, ἐὰν ὑπάρχῃ καὶ ἄλλο νομοσχέδιον, ἀφορῶν εἰς τὰ τῆς βελτιώσεως τοῦ Ἀστεροσκοπείου, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἐργασθῇ ἐκεῖ χρησιμώτερον ὁ νέος Διευθυντής. Εἶχον εἰπεῖ κατὰ προηγουμένην συνεδρίασιν, ὅτι ἐλπίζομεν, ὅτι θέλομεν δυνηθῆ τὰ τῆς βελτιώσεως τοῦ Ἀστεροσκοπείου νὰ πραγματοποιήσωμεν ἄνευ συμπράξεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, τουτέστιν οὐχὶ διὰ δημοσίου χρήματος, ἀλλὰ διὰ χρήματος προσφερομένου παρὰ ἰδιωτῶν. Ἔχομεν λόγους νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι θέλουσι προσενεχθῆ ἀποχρῶντα, ὅπως ὁ ἐπιστήμων οὗτος καταστῇ χρήσιμος, διότι, ὡς ἔχουσι τὰ τοῦ Ἀστεροσκοπείου, ἡ χρησιμότης αὐτοῦ δὲν δύναται νὰ ἦναι, ὁποίαν προσδοκῶμεν παρὰ τοιούτου ἀνδρός.

§111ΡΑΛΛΗΣ. Λοιπὸν ὑποθέτω, ὅτι ἡ δωρεὰ θὰ προέρχηται ἐξ αὐτοῦ τοῦ πρώην ὑποτρόφου.

§112ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ προέρχηται ἐκ κεφαλαίων δυναμένων νὰ διατεθῶσι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον.

§113ΡΑΛΛΗΣ. Πιστεύω, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ κερδοσκοπίας ἐν τῷ Ἀστεροσκοπείῳ.

§114ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν ἄλλοις ὑπάρχει καὶ κληροδότημα, καταλειφθὲν εἰς τὴν διάθεσιν ἐμοῦ προσωπικῶς· τοῦτο, ἐκκαθαριζόμενον ἤδη, ὑπόσχεται ἀπόδοσιν 70,000 δραχμῶν, διατεθησομένων ὑπὲρ τοῦ Ἀστεροσκοπείου· ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα κληροδοτήματα, ἀνηγγέλθησαν δὲ καὶ προθέσεις δωρεῶν, ὧν ἡ διάθεσις ὑπὲρ τοῦ Ἀστεροσκοπείου θέλει ἐπιτρέψει, ὅπως λάβῃ τοῦτο διαστάσεις, καὶ ἀποκτήσῃ ὄργανα, πρὸς συστηματικὴν ἐργασίαν ἐπιστήμονος.

§115ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§116ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ὁ κ. Βουλευτὴς εἶπεν, ὅτι καὶ προσωπικοὶ λόγοι ἐπέδρασαν εἰς τὰ τῆς ὑποβολῆς καὶ προτάξεως τοῦ νομοσχεδίου, ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι οὔτε τὸν κ. Αἰγινήτην γνωρίζω προσωπικῶς, οὔτε τὴν οἰκογένειάν του. Συστάσεις ἐκ τῶν κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν προσωπικῶν μοὶ ἐγένοντο ἀκριβῶς παρὰ τῶν δυναμένων νὰ θεωρῶσιν ἑαυτοὺς ἀδικουμένους ἐκ τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Χατζηδάκης καὶ ὁ κ. Κυπάρισσος Στέφανος, αὐτοὶ οὗτοι μοὶ εἶπον, ὅτι πρόκειται περὶ ἀνδρὸς, περιποιοῦντος τιμὴν εἰς τὴν ἑλληνικὴν ἐπιστήμην, καὶ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιτρέψῃ, ὅπως ὁ ἐπιστήμων οὗτος μὴ ἐργασθῇ ἐνταῦθα, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ παράσχῃ πάντα τὰ ἀναγκαῖα, ὅπως οὗτος δυνηθῇ ν’ ἀφοσιωθῇ εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ καὶ μὴ ἀναγκάζηται νὰ συμπληροῖ τὰ τοῦ μισθοῦ του, κατατρίβων ἀγόνως πρὸς τὴν ὑψηλοτέραν ἐπιστήμην τὸν χρόνον χάριν ἐπιμισθίων. Οἱ εἰδικώτερον ἄρα ἐνταῦθα συστήσαντες τὸν διορισμὸν τοῦ κ. Αἰγινήτου εἶναι ἀκριβῶς οἱ δύο ἐπιστήμονες, οὓς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐθεώρησεν ἀδικουμένους ἐκ τοῦ διορισμοῦ.

§117ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ εἶπον μόνον, ὅτι κατὰ τὰς συστατικὰς ἐπιστολὰς, τὰς ὁποίας ἔχετε, ὁ κ. Αἰγινήτης δύναται νὰ καθέξῃ ἀξιοπρεπῆ θέσιν παρ’ αὐτοῖς τοῖς προσώποις, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἐδώσατε οὔτε μισθὸν 600 δραχμῶν, οὔτε ἐπιμίσθια.

§118ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, διότι εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ ἦμαι ἐγὼ ὁ εἰσηγητὴς τῆς προτάξεως αὐτοῦ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει. Φέρω δὲ ἀγογγύστως πλήρη τὴν εὐθύνην ταύτης μου τῆς προτάσεως. Ἐπεζήτησα νὰ βραβευθῇ ἡ ἱκανότης νεαροῦ ἐπιστήμονος, τόσον εὐδοκίμως διανύσαντος τὸ μαθητικόν του στάδιον ἐνταῦθα. Ὅσα δὲ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἀνέγνωσε πρὸς τὴν Βουλὴν ἀποδεικνύουσι σαφῶς τοῦτο ὡς ἀκριβές. Ὁ κ. Ράλλης διὰ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἀνέγνωσεν, ἐπίστωσεν, ὅτι ὁ νέος οὗτος, ὑποστὰς τὰς διδακτορικάς του ἐξετάσεις ἐνώπιον τοῦ φυσικομαθηματικοῦ τμήματος τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ ἀριστεύσας, ἐφείλκυσε τοὺς ἐπαίνους τῆς Σχολῆς. Πάντες οἱ καθηγηταὶ συνέστησαν ὁμογνωμόνως εἰς τὴν Σύγκλητον ν’ ἀποσταλῇ δαπάναις τοῦ Πανεπιστημίου εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ὅπως τελειοποιηθῇ καὶ χρησιμοποιηθῇ πρὸς πλήρωσιν κενῆς θέσεως ἐν Ἑλλάδι, τῆς τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι αἱ ὑποτροφίαι ἐν Ἑλλάδι συχνότατα παρέχονται χάριν λόγων προσωπικῶν, καὶ πολλάκις ἐγενόμεθα μάρτυρες ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν, ὅτι οὐκ ὀλίγοι νέοι, ἀποσταλέντες καὶ δαπανήσαντες χρήματα ἱερὰ, οὐδόλως ἀνταπεκρίθησαν πρὸς τοὺς σκοποὺς τοῦ Κράτους καὶ τῶν ἀποστειλάντων, οὐδὲ τῆς διαθρεψάσης αὐτοὺς πατρίδος, ἀλλὰ εἶναι τοῦτο λόγος, ὅπως ἐφαρμόζωμεν τὴν δυσπιστίαν ταύτην καὶ πρὸς ἐκείνους τοὺς νέους, οἵτινες διέπρεψαν εἰς τὰς σπουδάς των καὶ ὧν ἐστεφανώθησαν πανηγυρικώτατα αἱ ἐξετάσεις; Ἐμοῦ πρὸ πάντων ἐκίνησε τὸν θαυμασμὸν ἡ ἐπίδοσις τοῦ Αἰγινήτου εἰς τὰς ἀστρονομικὰς παρατηρήσεις, ἃς ἐν τῷ Ἀστεροσκοπείῳ τῶν Παρισίων ἐπὶ δύο ἔτη ἐνήργησε τόσον ἐπιτυχῶς καὶ δι’ ὧν ἐγένετο γνωστὸς εἰς τὸν ἐπιστημονικὸν κόσμον μετὰ τόσων ἐπαίνων· διότι ὁ κ. Αἰγινήτης ἀπέδειξε διὰ θεωριῶν νεωτέρων, ὅτι τῶν πλανητῶν αὐξομειοῦται κατὰ τὴν περὶ τὸν Ἥλιον περιστροφήν των ἡ ἀπ’ αὐτοῦ ἀπόστασις· καὶ οἱ περὶ τούτου ὑπολογισμοί του ἐκυρώθησαν ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης· τοῦτο δὲ συνεζητήθη, καὶ παρ’ οὐδενὸς ἀνῃρέθη, εἶναι πρᾶγμα ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως. Πιθανὸν ἐξ ἀγάπης πρὸς τὸν νέον, τυχόντα τοιαύτης ἐξαιρέτου παιδεύσεως, νὰ ἐξέφυγέ τις ὑπερβολικὴ φράσις ὑπὲρ αὐτοῦ· πιθανὸν ἐκ στοργῆς πρὸς τὴν ἐπιστήμην, τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ εἶμαι θιασώτης, νὰ προέβην εἰς ἐπαίνους ὀλίγον θερμούς· καὶ ἂν ἐπρόκειτο περὶ μιᾶς Σπαρτιατικῆς Βουλῆς, ἐν ᾗ τόσον ἐσταθμίζοντο αἱ ἐκφράσεις, ἴσως ἐκρινόμην ὑπερβολικός. Ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν, παρ’ οἷς οἱ ἔπαινοι χύνονται τόσον ἀφθόνως, δὲν δύναταί τις νὰ μὲ ψέξῃ, ὅτι, προκειμένου περὶ νέου, ὁ ὁποῖος ηὐτύχησε ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν Γαλλίαν κατὰ τὸ Συνέδριον τὸ διεθνὲς τῶν ἀστρολόγων τοῦ 1889, ὅπερ βεβαίως εἶναι τιμὴ μεγάλη, ἡ ὁποία διέθρυψε τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν μου, δὲν δύναται, λέγω, νὰ μὲ ψέξῃ τις, ἂν περὶ τοιούτου νεαροῦ ἐπιστήμονος ἐξεφράσθην εὐμενέστατα. Οὗτοί εἰσιν ἐν βραχεῖ οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν ὅσα ἐπρότεινα ὑπὲρ τοῦ νέου Αἰγινήτου. Πρὸς δὲ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν συνέστησαν τὸν νέον τοῦτον καὶ οἱ κύριοι Χατζηδάκης καὶ Κυπάρισσος Στέφανος, οἱ ὁποῖοι, ὡς γνωστὸν, διακρίνονται μεταξὺ τῶν ἐπιστημόνων μαθηματικῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τιμῶνται πρὸ πάντων ἐν Γαλλίᾳ. Βεβαίως δὲν εἶναι μικρὸν πρᾶγμα δι’ ἕνα νέον εἰκοσιπενταετῆ, ὅταν λέγῃ εἷς καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τῶν Παρισίων, ὅτι εὐπρεπῶς δύναται νὰ παρακαθήσῃ παρὰ τῷ Χατζηδάκῃ καὶ τῷ Κυπαρίσσῳ. Ἢ νομίζετε, ὅτι οἱ καθηγηταὶ οὗτοι εἶναι τυχαῖοι ἐπιστήμονες; Διεκρίθησαν ἐν τῇ ἐπιστήμῃ καὶ ἐδοκιμάσθησαν, καὶ διὰ τοῦτο περὶ αὐτῶν οἱ ξένοι ἐπιστήμονες εὐλαβῶς πάντοτε ὁμιλοῦσιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτων σήμερον· πρόκειται νὰ τοποθετήσωμεν εἰς τὴν κενὴν ἕδραν τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου ἄνδρα, ὁ ὁποῖος δὲν πρόκειται μόνον νὰ ἐξετάζῃ τοὺς ἀστέρας, ὅπως τοὺς ἐξήταζον οἱ Χαλδαῖοι. Σήμερον ἡ ἀστρονομία ἔχει ἄμεσον σχέσιν πρὸς τὸν βίον, πρὸς τὴν γεωργίαν καὶ πρὸς τὴν ναυτιλίαν· σήμερον ἡ ἀστρονομία, δύναμαι νὰ εἴπω, χωρὶς νὰ φοβηθῶ νὰ μὲ διαψεύσῃ τις, ἐξυπηρετεῖ τὴν ἀξίνην τοῦ γεωργοῦ καὶ τὴν παραγωγήν, ὅσον ὀλίγαι ἄλλαι ἐπιστῆμαι ἐφῃρμοσμέναι. Σήμερον τὰ Ἀστεροσκοπεῖα ἔχουσι σκοπὸν καθαρῶς ναυτιλιακὸν καὶ γεωργικόν· ποσάκις δὲν ἀναγινώσκομεν εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὅτι ἀπὸ τοῦ Ἀστεροσκοπείου τῆς Βραζιλίας λ. χ. ἀναγγέλλεται, ὅτι κατὰ τὸν δεῖνα μῆνα πρόκειται νὰ γείνῃ σφοδρὰ τρικυμία, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ πᾶσα πρόνοια παρὰ τῶν ναυτιλλομένων, ἵνα μὴ καὶ ἐμπορεύματα καταστραφῶσι καὶ ἄνθρωποι ἀπολεσθῶσι; Βλέπετε τὴν σημασίαν τὴν πρακτικὴν, τὴν ὁποίαν ἔχουσι σήμερον τὰ Ἀστεροσκοπεῖα, τὰ ὁποῖα χρησιμεύουσιν ὡς κέντρον τῶν κλιματολογικῶν παρατηρήσεων τῶν διαφόρων σταθμῶν ἐν τοῖς διαφόροις διαμερίσμασι τῶν ἐπικρατειῶν, ὡς τὸ κέντρον, ἐν ᾧ συνενοῦνται ὅλαι αὐταὶ αἱ παρατηρήσεις, ἐκκαθαρίζονται, συγκεφαλαιοῦνται καὶ ἐξ αὐτῶν ἐξέρχονται πορίσματα, τὰ ὁποῖα καθοδηγοῦσι καὶ τοὺς γεωργοὺς καὶ τοὺς ποιμένας καὶ τοὺς κηπουροὺς εἰς τὴν καθ’ ἕκαστα ἐξάσκησιν τῶν ἐπαγγελμάτων αὐτῶν. Δὲν πρόκειται, Κύριοι, περὶ ἀστρονομίας ἀσχολουμένης μόνον εἰς τὰ ζῴδια ἢ εἰς τὴν ἐκλειπτικὴν ἢ εἰς τὰς φάσεις τῆς Ἀφροδίτης, περὶ θεωρητικῶν τινων ζητημάτων δηλ. ἀσχέτων πρὸς τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων, ἤτοι περὶ Χαλδαϊκῆς τινος ἀστρονομίας, ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἀστρονομίας ὑπηρετούσης τὴν προαγωγὴν τῶν κοινωνικῶν συμφερόντων καθ’ ὅλας τὰς ὄψεις αὐτῶν. Ἑπομένως ἐρωτῶ, ἡ Ἑλλὰς ἔχει τινὰ ἀστρονόμον, δυνάμενον νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τοιαύτας ἐπαγγελίας, εἰς τοιαύτας ἐθνικὰς ἀνάγκας τῆς ἐπιστήμης ἐφῃρμοσμένης; Ὁ κ. Κοκκίδης ἐνδεχόμενον νὰ ἦναι εἷς καλὸς καθηγητὴς τῆς ἀστρονομίας, βεβαίως δύναται νὰ δίδῃ μαθήματα, εἶναι χρησιμώτατος ἀνὴρ, ἐπιστήμων ἄριστος, ἀλλ’ οὔτε εἰδικότητα, φρονῶ, ἔχει τὴν προσήκουσαν, οὔτε τὸν χρόνον τὸν ἁρμόδιον, ἵνα ἀσχολῆται περὶ τὸν κύκλον τῶν καθηκόντων τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου, τὸν ὁποῖον διὰ γενικῶν γραμμῶν ἀνεκοίνωσα εἰς τὴν Βουλήν. Ἑπομένως ἔχει ἀνάγκην τὸ Κράτος νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοποθετήσεως ἐν τῷ Ἀστεροσκοπείῳ ἑνὸς ἀνδρὸς εἰδικῶς ἀσχολουμένου περὶ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐμνημόνευσα· τοιοῦτος ἐγεννήθη εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ Αἰγινήτης, ἡ Σχολὴ τῶν Μαθηματικῶν τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστημίου τὸν ἐστεφάνωσε διὰ τοῦ διπλώματος τῆς ἀριστίας, δι’ ἰδίων του δαπανῶν τὸ Πανεπιστήμιον τὸν ἐξέθρεψεν ἐν Εὐρώπῃ, παρουσιάζεται δὲ σήμερον ὁ Αἰγινήτης στεφανούμενος ὑπὸ τῶν διασημοτέρων ἐπιστημόνων τῶν Παρισίων. Τοῦτο ἔχει ἐνώπιόν της ἡ Βουλή. Ὑπῆρχεν ἐῤῥιμμένον ἓν νομοσχέδιον περὶ τούτου· ἐγώ, νομίζων ὅτι ἐκπληρῶ τὸ καθῆκόν μου, ἐπρότεινα νὰ προταχθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Νομίζω ὅτι, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας, εἶμαι ἀπηλλαγμένος πάσης εὐθύνης διὰ τὴν πρότασίν μου, καὶ φρονῶ ὅτι ἡ Βουλὴ καλῶς θὰ ἔπραττε καὶ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου θὰ ἦτο νὰ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τις τὸν λόγον;

§120ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἐπιμένω εἰς τὴν ἀναβολὴν τοῦ νομοσχεδίου.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν.

§122ΡΑΛΛΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ βουλευτοῦ κ. Παπαγιαννακοπούλου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 74 κατὰ 5 ἐπὶ ψηφοφορησάντων ἐν ὅλῳ 79. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον περὶ Διευθυντοῦ τοῦ Ἀστεροσκοπείου ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως. Ἀκολούθως ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς γʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὰ ἑξῆς νομοσχέδια: 1) Περὶ κυρώσεως συμβάσεως περὶ κατασκευῆς καὶ ἐκμεταλλεύσεως σιδηροδρόμου ἰαματικῶν ὑδάτων Κυλλήνης. 2) Περὶ κυρώσεως συμβάσεως περὶ παραχωρήσεως τῶν ἰαματικῶν ὑδάτων Κυλλήνης. 2) Περὶ χορηγήσεως ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργείου τῆς χρήσεως 1890 ἐκ δραχ. 450,000 πρὸς κατασκευὴν καταστημάτων λουτρῶν ἐν Μεθάνοις καὶ Ὑπάτῃ καὶ περὶ δανείου πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν).

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐγγυήσεως τοῦ Κράτους εἰς ἐνυπόθηκα δάνεια γεωργοκτηματιῶν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1ον. Ἐπ’ αὐτοῦ ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Καραπάνου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: Μετὰ τὰς λέξεις «μέχρις ὁλοκλήρου τῆς ἀξίας» νὰ προστεθῶσι καὶ αἱ λέξεις «ἢ τοῦ ὀφειλομένου ποσοῦ πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας». Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1 ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὸ ἄρθρον 2).

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 3ον. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Καραπάνου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Μετὰ τὰς λέξεις «καὶ εἷς δημόσιος ὑπάλληλος, ὁριζόμενος ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν», νὰ προστεθῶσι καὶ αἱ λέξεις «καὶ εἷς ἐκτιμητής, διοριζόμενος ὑπὸ τῶν αἰτούντων τὸ δάνειον». Ἐν τέλει δὲ τοῦ ἄρθρου νὰ προστεθῇ τὸ ἑξῆς ἐδάφιον: «Τῶν πρὸ τῆς ἰσχύος τοῦ παρόντος νόμου ἀγορασθέντων χωρίων ἀξία χρησιμεύουσα εἰς τὸν προσδιορισμὸν τοῦ χορηγηθησομένου δανείου ὁρίζεται τὸ παρὰ τῶν γεωργοκτημόνων ἐκ τῆς ἀγορᾶς τούτων ὀφειλόμενον εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας χρηματικὸν ποσὸν, ὅταν ἡ καθαρὰ πρόσοδος, ἡ ὁριζομένη κατὰ τὸ τελευταῖον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 5, ἀνέρχηται τοὐλάχιστον εἰς τὸ δέκατον ἕκτον τοῦ χορηγουμένου δανείου». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν, ὡς ἔχει, τὸ ἄρθρον 3. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα 4–7).

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 8ον (ἀναγινώσκεται).

§129ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μολονότι τὴν γνώμην μου ἐν γένει περὶ τοῦ νομοσχεδίου τὴν ἐξέφρασα ὅτε ὑπέβαλον τὰς τροπολογίας, ἃς δὲν ἐδέχθη ἡ Βουλή, οὐχ ἧττον καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 8ου θὰ φέρω τροπολογίας τινὰς, αἵτινες δύνανται νὰ εὐκολύνωσι τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἂν πράγματι ἐννοῇ νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ ἡ Κυβέρνησις. Εἰς τὸ ἄρθρον 8 πρόκειται περὶ τῆς διανομῆς τοῦ ἀγοραζομένου κτήματος. Κατὰ τὴν βʹ συζήτησιν παρέστησα τὰς δυσκολίας, τὰς ὁποίας θ’ ἀπαντήσῃ ἡ ἐφαρμογή, ἂν τὸ ἄρθρον αὐτὸ μείνῃ ὡς ἔχει. Ὅπως παρασχεθῇ εὐκολία τις εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς διανομῆς ταύτης, δὲν πρέπει νὰ γείνωσιν αὗται ἀποκλειστικῶς διὰ συμβολαίων. Τὸ συμβόλαιον ἐννοεῖ τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ συμφώνως μὲ τὰς διατάξεις τῆς ἰσχυούσης νομοθεσίας· τοῦτο θὰ παρουσιάσῃ πολλὰς δυσκολίας, καὶ διὰ τοῦτο μετὰ τὴν λέξιν «συμβολαίου» προτείνω νὰ προστεθῇ ἡ λέξις «ἢ ἄλλου ἐγγράφου». Δεύτερον προτείνω, ἵνα ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ προστεθῇ, ὅτι «ἐπιτρέπεται νὰ γείνῃ ἡ διανομὴ καὶ μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ παρόντος νόμου καὶ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου». Τὸ νὰ γίνηται ἡ διανομὴ μόνον μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ παρόντος νόμου, δὲν ἀρκεῖ, πρέπει νὰ γίνηται αὕτη καὶ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου, εἰς τρόπον ὥστε νὰ δύνανται οἱ χωρικοὶ νὰ συνομολογήσουν πρῶτον τὸ δάνειον καὶ νὰ πραγματοποιήσουν ἀκολούθως τὴν διανομήν. Προτείνω δὲ προσέτι ὡς ἄρθρον 9ον νὰ προστεθῇ τὸ ἑξῆς: «Τὰ συμβόλαια τῶν δανείων ἀπαλλάσσονται τῶν τελῶν τοῦ χαρτοσήμου, συντάσσονται δὲ ἐπὶ χαρτοσήμου 5 δραχμῶν. Τὰ συμβόλαια καὶ πᾶσαι αἱ πράξεις, αἱ σχετιζόμεναι πρὸς τὴν διανομήν, ἀπαλλάσσονται παντὸς τέλους χαρτοσήμου». Τὴν πρότασιν ταύτην ποιοῦμαι, διότι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου δὲν πρόκειται βεβαίως νὰ γεννήσῃ νέον πόρον ἐσόδων διὰ τὸ Δημόσιον, ἀλλὰ νὰ εὐκολύνῃ τὴν γεωργικὴν τάξιν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρεδέχθη ἤδη, ἵνα τὸ συμβόλαιον μόνον τῆς διανομῆς γίνηται ἐφ’ ἁπλοῦ χάρτου, ἀλλὰ καὶ τὰ δανειστικὰ συμβόλαια καὶ ἄλλαι πράξεις τῆς διανομῆς πρέπει νὰ γίνωνται ἐφ’ ἁπλοῦ χάρτου καὶ ὄχι ἐπὶ χαρτοσήμου, διὰ νὰ χορηγηθῇ εὐκολία τις εἰς τὴν συνομολόγησιν τῶν δανείων.

§130ΦΩΤΗΛΑΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐφάνη λίαν εὐεργετικός, ὁρίσας ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ἵνα ἡ πρᾶξις τῆς διανομῆς γίνηται ἐπὶ χαρτοσήμου 5 δραχμῶν. Τώρα προτείνετε ν’ ἀπαλλαγῶσι καὶ τοῦ τέλους τοῦ δανείου· ἀλλὰ διατί; Πρόκειται νὰ κάμωμεν ἐδῶ δωρεάς; νὰ καθιερώσωμεν ἀσυδοσίαν;

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 8ου, ὡς ἠκούσατε, ὑποβάλλεται τροπολογία ὑπὸ τοῦ κ. Καραπάνου, ὅπως μετὰ τὰς λέξεις «συμβολαίου κατανομῆς» προστεθῶσιν αἱ λέξεις: «ἢ παντὸς ἄλλου ἐγγράφου». Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου ὑποβάλλεται ἑτέρα τροπολογία.

§132ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπιμένω ὅπως ἡ διανομὴ ἐπιτρέπηται καὶ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου.

§133ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι σύμφωνος πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ, νομίζω ὅμως, ὅτι δὲν εἶναι ἀναγκαία ἡ ἐγγραφὴ διατάξεως ἐν τῷ νόμῳ, διότι, ἀφοῦ κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἐπιτρέπεται ἡ διανομὴ μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου, δὲν γίνεται δὲ διάκρισις, ἂν θέλῃ γενῆ αὕτη πρὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ συμβολαίου τοῦ δανειστικοῦ ἢ μετ’ αὐτήν, ἐννοεῖται ὅτι δύναται νὰ γενῇ καθ’ ἑκατέραν τῶν ἐποχῶν. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἐγγραφῇ τοῦτο ἐν τῷ ἄρθρῳ, ἀρκεῖ ἡ καταχώρισις τῶν ἐξηγήσεων τούτων ἐν τοῖς πρακτικοῖς.

§134ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐν τῷ νόμῳ τιθέμενον, ἐξηγεῖ καθαρῶς τὴν ἰδέαν. Τὸ «μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου» δύναται νὰ ἐννοῇ, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ἡ διανομὴ πρὸ τῆς συνομολογήσεως, καὶ ἑπομένως, διὰ νὰ συνομολογηθῇ τὸ δάνειον κεχωρισμένως, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ διανομή. Καθαρώτερον λοιπὸν εἶναι νὰ τεθῇ ἐν τῷ νόμῳ «μετὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου».

§135ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἂς τεθῇ, ὅτι τοιαύτη κατανομὴ ἐπιτρέπεται καὶ μετὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου.

§136ΜΟΥΣΟΥΡΗΣ. Δὲν δύναται νὰ τεθῇ τοῦτο εἰς τὸν νόμον, διότι μεταβάλλει τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ ὑποθηκῶν. Κατὰ τὸν νόμον τοῦτον, εἶναι ἐξ ἀδιαιρέτου ὑπέγγυον τὸ κτῆμα εἰς τὸ ἐνυπόθηκον χρέος. Συνομολογεῖται ἓν δάνειον καὶ ὑποβάλλεται κτῆμα ὁλόκληρον εἰς ὑποθήκην· πῶς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι θὰ διανεμηθῇ τὸ χρέος;

§137ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅταν πρόκηται ὁ δανείζων νὰ συγκατατεθῇ εἰς τὴν διανομὴν τοῦ ἐνυποθήκου δανείου, δυνάμεθα νὰ τὸ εἴπωμεν.

§138ΜΠΑΣΙΑΣ. Δὲν εἶναι ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν κκ. Βουλευτῶν).

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ· παρόντες 76.

§140ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ, ἂν παραδέχηται τὴν ἐν τῷ ἄρθρῳ 8 παρ’ ἐμοῦ προταθεῖσαν προσθήκην.

§141ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν τοῖς πρακτικοῖς θὰ τεθῇ ἡ ἐξήγησις, οὐχὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 8 ὡς ἔχει).

§142ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νὰ ψηφισθῇ ἡ ἑτέρα πρότασίς μου, ἂν γίνεται δεκτή, ἵνα τεθῇ ὡς ἄρθρον 9ον.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἄρθρον 9ον. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει ἡ ἑξῆς τροπολογία τοῦ κ. Καραπάνου (ἀναγινώσκει): Διὰ Βασ. διατάγματος, ἐκδοθησομένου τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁρισθήσονται τὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ νόμου». Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 9 ὡς ἔχει· μεθ’ ὃ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου).

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς δευτέρας συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἑλληνικῆς ἀτμοπλοΐας.

§145ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν περαιτέρω.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 10 μ. μ.