1890.03.15

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 17

τῆς 15 Μαρτίου 1890.

(Πέμπτη)

Ὥρᾳ 6 μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ καπνοπῶλαι Αἰγίου ἀναφέρουσι τηλεγραφικῶς, ὅτι μεγάλως ζημιοῦνται ἐκ τοῦ αὐτόθι ἐνεργουμένου λαθρεμπορίου καπνοῦ. Παραπέμπεται τὸ τηλεγράφημά των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Οἱ ἐν Καλάμαις βαρελοποιοὶ ζητοῦσι νὰ ἐπιβληθῇ δασμὸς εἰς τὰ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ εἰς τὰς ἐλαιοφόρους ἐπαρχίας πρὸς μεταφορὰν τοῦ ἐλαίου εἰσαγόμενα βαρέλια. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορά των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ Ἰωάννης Πρίμας ἐκ Μιτυλήνης ζητεῖ, ὅπως ἀπαγορευθῇ ἡ ἐκ Μιτυλήνης εἰς τὴν Ἑλλάδα εἰσαγωγὴ ἐλαιοπυρήνων, ἵνα μὴ οὕτω μεταδοθῇ ἡ φυλλοξήρα ἐν Ἑλλάδι.

§2ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἂς ἀναγνωσθῇ, κύριε Πρόεδρε, ἡ ἀναφορὰ, διότι πραγματεύεται περὶ σπουδαίου ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει ὅλους ἡμᾶς. (Ἀναγινώσκεται ἡ ἀναφορά).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετρίδης ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§4ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί. Ἐὰν λαμβάνω τὸν λόγον, ἵνα ἐπικαλεσθῶ τὴν ὑμετέραν προσοχὴν ἐπὶ βραχὺ εἰς τ’ ἀφορῶντα τὴν ἐθνικὴν ἐκπαίδευσιν, εἰς τοῦτο μὲ ἀναγκάζει ἡ μήπω ἐκτελεσθεῖσα ὑπόσχεσις, ἣν ἔδωκεν ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς κατά τινα τῶν ἀρτίως παρῳχημένων συνεδριάσεων τῆς τακτικῆς Συνόδου τῆς Βουλῆς. Συζητουμένου τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, ἐπὶ τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω διὰ βραχέων πρὸς τὴν Βουλὴν γνώμας μού τινας, αἵτινες ἀπέβλεπον εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς οἰκτρᾶς καταστάσεως τῆς καθ’ ἡμᾶς ἐκπαιδεύσεως καὶ αἵτινες συνεσχετίζοντο ἀμέσως πρὸς τὸν συζητούμενον Προϋπολογισμόν, ἀνέβαλον δὲ τότε ν’ ἀναπτύξω διὰ πλειόνων τὰς ἰδέας μου, ἐπιφυλαχθεὶς νὰ πράξω τοῦτο κατὰ τὴν προσεχῆ συζήτησιν, ἥτις ἔμελλε νὰ προκληθῇ εὐρυτάτη ἐκ τῆς ἐρεύνης τῶν ὑποβληθέντων εἰς τὴν Βουλὴν ἐκπαιδευτικῶν νομοσχεδίων. Περιωρίσθην τότε ἐπὶ τρία μόνον σημεῖα νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Ἐπὶ τῆς ἀδίκου καὶ ἀνίσου διανομῆς τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου κατὰ τοὺς τρεῖς βαθμοὺς τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως καὶ ἐπὶ τῆς παντελοῦς ὀλιγωρίας, τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε ἔδειξεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ θεμελιωδέστατον ζήτημα, τὸ ἀφορῶν καὶ στοχαζόμενον κυριώτατα εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως. Εἶναι δὲ τοῦτο, κατὰ τὴν κοινὴν ὁμολογίαν πάντων, ἡ μέριμνα ἡ προσήκουσα πρὸς ἀπόκτησιν βελτίονος διδακτικοῦ προσωπικοῦ κατὰ πάντας, ἤτοι καὶ κατὰ τοὺς τρεῖς βαθμοὺς τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως. Τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια παρὰ τοῦ ἐντίμου ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργοῦ καὶ ἡ ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ συζήτησις αὐτῶν κατέδειξαν καὶ διεπίστωσαν καὶ εἰς τοὺς ἔχοντας ὅλως διόλου ἐναντίας γνώμας, ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ ζήτημα ἐκπαιδευτικὸν ἐν Ἑλλάδι, ἀφορῶν εἰς τὴν βελτίωσιν καὶ προαγωγὴν τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν τῇ χώρᾳ, τοῦτο δὲν στρέφεται περὶ ἄλλο τι, εἰμὴ περὶ τὴν πεφωτισμένην καὶ εὔστοχον μέριμναν, ἵνα ἀποκτήσωμεν διδακτικὸν προσωπικὸν ἱκανότητος καὶ παιδαγωγικὰς δυνάμεις ἐπαρκεῖς. Οἱ πολλοὶ νόμοι οἱ ἐκπαιδευτικοὶ ἥκιστα συντελοῦσιν, ὅπως βελτιώσωμεν τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν ἔν τε τῷ Πανεπιστημίῳ, τῇ μέσῃ ἐκπαιδεύσει καὶ τῇ κατωτέρᾳ. Ἐδηλώθη ἐκ τῶν συζητήσεων καὶ τῶν ζητηθεισῶν γνωμῶν σοφῶν συμβούλων ἐκπαιδευτικῶν καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Διδασκαλικοῦ Συλλόγου καὶ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς Ἑταιρίας, ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ πρόσκομμα, καθ’ οὗ προσκρούει ἡ ἐθνικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις, τοῦτο εἶναι ἡ ἔλλειψις, ἐν μὲν τῇ μέσῃ καὶ κατωτέρᾳ ἐκπαιδεύσει εὐμεθόδων διδασκάλων, ἐν δὲ τῇ ἀνωτάτῃ ἐκπαιδεύσει ἐπιμελείας καὶ φώτων ἐπιστημονικῶν εὐρυτέρων τῶν μελλόντων νὰ καταλάβωσι τὰς Πανεπιστημιακὰς ἕδρας. Δυστυχῶς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις οὐ μόνον οὐδὲν περὶ τούτου προὐνόησεν, ἀλλὰ συνετέλεσεν, ἐπὶ δεκαετίαν κυβερνῶσα, εἰς τὴν καὶ ἄλλως κακῶς ἔχουσαν κατάστασιν τῆς ἐθνικῆς ἐκπαιδεύσεως, παντελῆ ἔκλυσιν καὶ κατάπτωσιν αὐτῆς, διότι παρέσχεν, ὡς τὸ πρῶτον παρατυχὸν ὁλοκαύτωμα εἰς τὴν φατρίαν, τὰ σχολεῖα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτῆς. Προσήνεγκεν ἀσυνειδήτως εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς κομματικῆς ἐπικρατήσεως καὶ χάριν αὐτῆς ἀντήλλαξεν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ὡς χρηματικὰ κέρματα τὰς θέσεις τῶν καθηγητῶν καὶ διδασκάλων. Καὶ ταῦτα διέπραξε Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν διὰ τοῦτο καὶ ἐλέγχω δριμύτερον, διότι εἶναι αὐτοκήρυκτος διώκτης τῆς συναλλαγῆς. Διότι μόνη προὐκήρυξεν, ὅτι ἔρχεται νὰ ἐκδιώξῃ διὰ τοῦ μαστιγίου ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης τὴν συναλλαγήν. Καὶ ὅμως συνετέλεσεν εἰς τὴν οἰκτρὰν κατάστασιν αὐτῆς διὰ τῆς οὕτως ἀλογίστου καὶ ἀστόργου παροχῆς τῶν λειτουργῶν αὐτῆς καὶ τῶν σχολείων εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ κόμματος, ἀλλὰ καὶ διότι ἠμέλησε τέλεον περὶ τὸ θεμελιωδέστατον καὶ ζωτικώτατον τοῦτο ζήτημα, ὅπως δηλονότι μεριμνήσῃ περὶ βελτιώσεως τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ ἐν τοῖς τρισὶ βαθμοῖς αὐτῆς. Ὁμολογῶ ὅτι θὰ ἤμην ἐπιεικέστερος κριτὴς τῆς καὶ ἐν τῇ ἱερᾷ ἐκπαιδεύσει συναλλαγῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν κατά τι ἔβλεπον, ὅτι ἐξ εἰλικρινοῦς ἀγάπης πρὸς τὴν χώραν ἐμερίμνα τοὐλάχιστον περὶ βελτιώσεως τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ δι’ ἀποστολῆς ὑποτρόφων πρὸς μόρφωσιν καθηγητῶν καὶ διδασκάλων. Ὡς γινώσκετε, κύριοι Βουλευταὶ, τοῦ μὲν Πανεπιστημίου φυτώριον, ἐξ οὗ ἀρυόμεθα τὰς ἐπιστημονικὰς ἱκανότητας, αἵτινες μέλλουσι νὰ καταλάβωσι τὰς κενουμένας καθηγετικὰς ἕδρας, εἶναι ἡ χορεία τῶν ὑφηγητῶν· ὅθεν βάσις τῆς προαγωγῆς τῆς ἐπιστημονικῆς ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἡ βελτίωσις καὶ ζωπύρωσις τοῦ θεσμοῦ τῆς ὑφηγεσίας. Παρατηρεῖται εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ὅτι ἀπὸ ἔτος εἰς ἔτος κενοῦνται ἕδραι, κατεχόμεναι ὑπὸ ἀνδρῶν περιφανῶν ἐν τῇ ἐπιστήμῃ καὶ ἐξόχους παρασχόντων ὑπηρεσίας εἰς τὴν χώραν· ἕνα τοιοῦτον καὶ σήμερον ἔτι πενθοῦμεν, θανόντα, τὸν ἀοίδιμον καὶ γεραρὸν καθηγητὴν Ἰωάννην Σοῦτσον, καὶ δὲν ἠξεύρω ἐὰν θὰ εὑρεθῇ τις, ὅστις μέλλει νὰ ἀναπληρώσῃ ἐπαξίως τὸν σοφὸν καὶ διάσημον καθηγητὴν, τὸν εἰς Κύριον ἀποδημήσαντα σήμερον. Τοιοῦτοι ἄνδρες, τοιοῦτοι λαμπτῆρες ἐπιστημονικοί, καταυγάζοντες τὸ Πανεπιστήμιον καὶ τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, οἵτινες ὑπέκυψαν εἰς τὸ βάρος τοῦ χρόνου τῆς ἐπιστημονικῆς ἐργασίας, δυστυχῶς ὅμως ἐπὶ βλάβῃ τῆς χώρας καὶ τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῶν φώτων, δὲν ἀνεπληρώθησαν, ἀλλ’ οὐδ’ ὑπάρχει ἐλπὶς ν’ ἀναπληρωθῶσιν ἐπαξίως. Εἰς τί τάχα ὀφείλεται ἡ ἐπιστημονικὴ αὕτη στείρωσις ἐν χώρᾳ, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ τὸ πνεῦμα εἶναι εὔστροφον καὶ αἱ χορηγίαι τῆς φύσεως τοιαῦται, ὥστε ἀπ’ ἀρχῆς τῆς ὑπάρξεώς της ἡ χώρα αὕτη ἐλαμπρύνθη δι’ ἐπιστημόνων ἐξόχων, ἀπὸ τῆς ἀρχαιότητος μέχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς χρόνων; τί τάχα ἔπαθεν ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ καὶ ἐστειρώθη ὡς πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴν παραγωγὴν τοσοῦτον; Ἁπλούστατον μοὶ φαίνεται τὸ ἐρώτημα. Οὐδεμία μέριμνα ἐλήφθη περὶ τὴν καλλιέργειαν τοῦ δένδρου τῆς ἐπιστήμης παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι ἐπιτετραμμένη τὴν καλλιέργειαν ταύτην· οὐδὲν σωστικὸν μέτρον ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν. Ἐξ ἐναντίας καὶ εἰς τὸ Πανεπιστήμιον δύναταί τις νὰ ἀνεύρῃ πολλαχοῦ τὴν προσωποληψίαν καὶ τὴν κομματικὴν κερδοσκοπίαν, ἢ τὸν πολιτικὸν νεπωτισμὸν πρυτανεύοντα κατὰ τὸν διορισμὸν καθηγητῶν, καὶ τὰς καθηγητικὰς ἕδρας κατεχομένας παρ’ ἀνδρῶν ἥκιστα παρασχόντων πρὸς τοῦτο ἐξαίρετόν τι δεῖγμα ἢ καὶ τεκμήρια ἐκτιμήσεως ἐπιστημονικῆς· ἑπομένως ἡ φθίσις τοῦ Πανεπιστημίου, ἡ ὁποία ὁμολογεῖται, προέρχεται διότι ἐξέλιπεν ἐξ αὐτοῦ ἡ ζωή, ἡ ἐν τῷ ἐλευθέρῳ συναγωνισμῷ καὶ τῇ εὐγενεῖ ἁμίλλῃ ἐκφαινομένη καὶ ζωπυρουμένη. Καὶ τοῦτο, ὡς ἐκ τοῦ μαρασμοῦ, τοῦ καταλαβόντος τὴν χορείαν τῶν ὑφηγητῶν, ἀφ’ ὧν ἔμελλον νὰ ἀναδειχθῶσι καὶ ληφθῶσιν, ὡς ἦτο ἑπόμενον, ἱκανοὶ καθηγηταί. Ἐν Πανεπιστημίῳ, οἷον τὸ ἡμέτερον, τὸ ὁποῖον στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς διδασκαλίας καὶ ἔχει βάσιν τὰς ἰδέας, τὰς ἀρχὰς, ἐφ’ ὧν στηρίζονται τὰ Πανεπιστήμια τῆς Γερμανίας, μόνος ὁ συναγωνισμὸς δύναται νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς τὴν ἐπιστήμην καὶ ν’ ἀναδείξῃ τὰς ἱκανότητας. Ἀλλ’ ὑπάρχει συναγωνισμός; δύνανται νὰ συναγωνισθῶσιν οἱ ὑφηγηταί, δεσμευόμενοι καὶ ὑπὸ ἔποψιν ὑλικὴν καὶ ἠθικήν, καὶ ἐστερημένοι παντὸς δικαιώματος, πάσης παροχῆς πρὸς τοῦτο; οἱ πλεῖστοι τῶν ὑφηγητῶν εἶναι νέοι εὐφυεῖς καὶ φιλότιμοι, κάλλιστα σπουδάσαντες, κάλλιστα καταρτισθέντες καὶ μετὰ ζήλου ἀναλαβόντες τὴν ὑφηγεσίαν, ἵνα καλλιεργήσωσι τὴν ἐπιστήμην· ἀλλὰ σὺν τῷ χρόνῳ παρερχομένῳ ἐμαράνθησαν, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως ὑλικῆς καὶ ἠθικῆς ὑποστηρίξεως καὶ πάσης ἐλπίδος προαγωγῆς διὰ τῆς ἰδίας αὑτῶν ἐργασίας καὶ τοῦ ἐλευθέρου συναγωνισμοῦ. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ πλεῖστοι μένουσι καὶ λέγονται ὑφηγηταὶ ψιλῷ ὀνόματι, οὐδόλως ἐξ ἀπαγοητεύσεως διδάσκοντες. Ἐδόθη ποτὲ προσοχή, παρεσχέθη κἀμμία χορηγία εἰς αὐτοὺς, εἴτε ὑλικὴ, εἴτε ἠθική; Οὐδεμία! Οἱ ὑφηγηταὶ εἶναι ἀπόκληροι πάσης τιμῆς, πάσης ὑλικῆς χορηγίας. Βεβαίως θὰ ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς φυτώριον καλῶν καθηγητῶν, ἐὰν παρείχετο αὐτοῖς τὸ δικαίωμα νὰ διδάσκωσι, φερ’ εἰπεῖν ἐπὶ διδάκτροις, ἑκουσίως καὶ ἀνεξαναγκάστως τελουμένοις, ἐὰν ἐδίδετο προσοχὴ εἰς τὰς ἑκάστοτε ἐξενεχθείσας παρὰ τῶν Πρυτάνεων γνώμας περὶ βελτιώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς ὑφηγεσίας. Διατὶ, φερ’ εἰπεῖν, νὰ μὴ ἔχωσι κῦρος αἱ ἀποδείξεις ἀκροάσεως μαθήματος διδασκομένου ἐπιμελῶς ὑπὸ ὑφηγητοῦ; Κατήντησε, λοιπὸν τὸ Πανεπιστήμιον, ὡς ἐκ τῶν ἐκλιπόντων καὶ γηρασάντων ἱκανῶν καθηγητῶν καὶ μὴ ἀναπληρουμένων, νὰ περιέλθῃ ἐν τοιαύτῃ καταστάσει, ὥστε δύναται νὰ θεωρηθῇ σήμερον, ὅτι εἶναι μόνη ἁπλῆ πτυχιοποιὸς μηχανή, ὁποῖα ἦσαν κατὰ παρῳχημένην τινὰ περίοδον τὰ ἐν Σκωτίᾳ καί τινα τῶν ἐν Ἰταλίᾳ Πανεπιστημίων. Ἐπλημμύρησε δὲ καὶ πλημμυρεῖ ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία διδακτόρων, καὶ κινδυνεύομεν νὰ πάθωμεν ὅ,τι εἶχε πάθει ποτὲ ἄλλο τμῆμα χώρας Ἑλληνικῆς, ἤδη ἀποτελοῦν μέρος τῆς ὅλης Ἑλλάδος, ἐν ᾧ οἱ ντετόροι εἶχον πλημμυρήσει. Πόσα μαθήματα διδάσκουσι κατ’ ἔτος οἱ πλεῖστοι τῶν κκ. καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου; εἶναι γελοῖον καὶ νὰ ῥηθῇ. Μετὰ τὸ Πανεπιστήμιον εὐλόγως δύναταί τις νὰ στρέψῃ τὴν προσοχήν του ἐπὶ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν. Ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις, παρὰ τὸ ὀρθὸν καὶ πρὸς καθαρὰν πολιτικὴν κερδοσκοπίαν, συνέστησε πλεῖστα Γυμνάσια ἐν ἐπαρχίαις, ἐν αἷς ἡ κλασικὴ ἐκπαίδευσις δὲν ἐνεδείκνυτο ὅτι ἦτο ἐπείγουσα εἰς τὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας, βλέπετε ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ὅτι εἶναι τεθειμένη νὰ ψηφισθῇ ἀκόμη ἡ σύστασις 4 ἢ 5 Γυμνασίων. Τοῦτο μαρτυρεῖ, ὅτι ἐργαζόμεθα εἰς καταστροφὴν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Ἐνῷ τοσοῦτον κατὰ πλάτος ἐξέτεινε τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, τὴν κλασικὴν, καὶ ἀντηχεῖ ἡ διδασκαλία τῶν ᾠδῶν τοῦ Ὁρατίου καὶ τῆς μετρικῆς καὶ τῶν σπονδείων κατὰ τὰς ὀρεινὰς κωμοπόλεις τῆς Πελοπονήσου καὶ τῆς Στερεᾶς, οὐδεμία μέριμνα ἐλήφθη, ἵνα οἱ διδάσκοντες ἐν τοῖς τοιούτοις Γυμνασίοις παρασκευάζωνται μορφούμενοι παιδαγωγικῶς καὶ πρακτικῶς ἐν τῇ Σχολῇ τῇ Φιλοσοφικῇ. Ἡ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ χρησιμεύει ὡς διδασκαλεῖον, εἰς ὃ παρασκευάζονται οἱ καθηγηταὶ καὶ οἱ διδάσκαλοι τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως· καὶ ἐνῷ ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ παρασκευάζονται ἴσως ὑπὸ τὴν θεωρητικὴν ἔποψιν οἱ μέλλοντες καθηγηταὶ ἐπαρκῶς, ὑπὸ ἔποψιν πρακτικὴν, στερούμενοι παντελῶς πρακτικῆς διδασκαλίας καὶ ἀσκήσεως σκοπίμου, μένουσιν ἀτελέστατοι. Ὡς ἐκ τούτου δαπανῶμεν οὐκ ὀλίγα εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἄνευ ἀναλόγου ὠφελείας κοινωνικῆς. Τὸ χείριστον δὲ, προκαλοῦμεν, συνιστῶντες πανταχοῦ φιλολογικὰ Γυμνάσια περιττὰ, τὴν δαπάνην τόσων οἰκογενειῶν, ὅσαι ἀποστέλλουσι τὰ τέκνα των, ἀποπλανώμεναι οὕτω ὑπὸ τῆς Πολιτείας, εἰς τὰ Γυμνάσια ταῦτα. Οἱ καρποὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως διὰ τοῦτο οὐ μόνον δὲν κρίνονται ἱκανοὶ νὰ θεραπεύσωσι τὰς κοινωνικὰς ἀνάγκας, ἀλλὰ διὰ τὴν ἡμιμάθειαν τὴν ἐξαπλουμένην, καὶ διὰ τὴν ἀπασχόλησιν τόσων νέων, μενόντων ἄνευ ἐπαγγέλματος προσοδοφόρου, μάταιοι καὶ ὀλέθριοι. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὴν κατωτάτην ἐκπαίδευσιν. Ἡ κατωτάτη ἐκπαίδευσις, ἡ ὁποία ἀφορᾷ τὰς πολυπληθεστέρας καὶ ἀπορωτέρας τάξεις τοῦ λαοῦ, ἵνα ᾖ λυσιτελὴς, χρῄζει λειτουργῶν μεμορφωμένων καὶ ἐκπαιδευομένων ἐν εἰδικοῖς σχολείοις, ταῦτα δὲ εἶναι τὰ Διδασκαλεῖα. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις οὐ μόνον δὲν ἐπηύξησε τὰ ὑπάρχοντα καὶ κάλλιστα ὠργανισμένα καὶ ἐπιτυχῶς λειτουργοῦντα Διδασκαλεῖα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἓν ἐκ τῶν τεσσάρων λειτουργούντων τὸ κατήργησε. Κατήργησε δὲ τοῦτο, ἂν ἐνθυμῶμαι καλῶς, δι’ ἔλλειψιν προσωπικοῦ. Ἀλλὰ, καίτοι κυβερνῶντες τὴν χώραν δέκα ἔτη, καὶ εὑρόντες λειτουργοῦν σύστημα διδακτικὸν τῆς κατωτέρας ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ἐνεδείκνυεν εἰς αὐτοὺς, ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη παιδαγωγικῶν δυνάμεων, δὲν ἐφρόντισαν οὐδόλως περὶ ἀποκτήσεως τοιούτου προσωπικοῦ. Ἐὰν ἀπὸ τοῦ 1882, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς παρῆλθον 8 ἔτη, ἐξέπεμπεν ἡ Κυβέρνησις 8 νέους κατ’ ἔτος ἢ 10, ἵνα σπουδάσωσι τὴν παιδαγωγικὴν καὶ τὰς συναφεῖς ἐπιστήμας πρὸς αὐτὴν, θὰ εἴχομεν σήμερον 80 ἢ 100 εὐπαιδεύτους λειτουργοὺς τῆς κατωτέρας ἐκπαιδεύσεως· καὶ ἔχοντες τὴν δαπάνην, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ συστήσωμεν 4 ἢ 5 Διδασκαλεῖα, ἵνα κάλλιστα ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς σχολικὰς ἀνάγκας, αἵτινες πανταχόθεν καθ’ ἡμέραν καταδείκνυνται ἐπείγουσαι. Πόσα παράπονα καθ’ ἑκάστην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν ὑποβάλλονται δι’ ἔλλειψιν διδασκάλων, καὶ πόσαι ἑκατοστύες σχολείων ἀργοῦσι διὰ τοῦτο ἐπ’ ὀλέθρῳ κοινωνικῷ! Τί λέγει εἰς ταῦτα ὁ κ. Ὑπουργός; Καὶ μήπως, Κύριοι, δαπανῶμεν ὀλίγα διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν, εἰς ἣν κατάστασιν σήμερον εὑρίσκεται; δαπανῶμεν περὶ τὰ 6 ἑκατομμύρια, ἂν ἐνθυμῶμαι καλῶς· 3 μόλις ἑκατομμύρια ἐπαρκοῦσιν εἰς συντήρησιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, 2½ ἑκατομμύρια χρειάζονται διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, παραλείπω δὲ τὴν ἀνωτέραν. 6 ἑκατομμύρια δαπανῶμεν κατ’ ἔτος καὶ τὰ σπείρομεν εἰς τὸν ἀέρα, διότι δὲν ἐλήφθη πρόνοια, ἵνα βελτιώσωμεν τὸ διδακτικὸν προσωπικόν. Ἄνευ παρασκευῆς ἱκανῶν διδασκάλων παντὸς βαθμοῦ πᾶσα σκέψις περὶ βελτιώσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐλέγχεται ἄστοχος ματαιοσχολία, ἵνα μὴ εἴπω κωμικὴ ψευδεπίδειξις. Ζήτημα λοιπὸν λελυμένον, ἀνεπίδεκτον συζητήσεως, πόρισμα ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως εἶναι, ὅτι ἐν Ἑλλάδι ἡ βελτίωσις τῆς ἐκπαιδεύσεως κατὰ τοὺς τρεῖς αὐτῆς βαθμοὺς δὲν συνίσταται εἰς ἄλλο τι, παρὰ εἰς τὴν βελτίωσιν τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ. Ἐν τούτοις μετὰ λύπης παρατηρεῖ τις, ὅτι οὐδεμία μέριμνα ἐλήφθη ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ἀπὸ δεκαετίας τόσῳ ὑπερηφάνως αὐτοκαλουμένην ἀναμορφωτικὴν, πρὸς βελτίωσιν τῆς ἐπειγούσης ταύτης κοινωνικῆς ἀνάγκης. Διότι, ἂν ὑπάρχῃ ἐπείγουσα κοινωνικὴ ἀνάγκη ἐν Ἑλλάδι, χώρᾳ ἀρτίως ἐξελθούσῃ ἀπὸ τοῦ ζυγοῦ μακραίωνος δουλείας, αὕτη εἶναι ἡ μόρφωσις τῶν πολυπληθεστέρων τοῦ λαοῦ τάξεων. Πανταχόθεν ἔδει νὰ κηρυχθῇ ἀμείλικτος ὁ πόλεμος κατὰ τῆς ἀμαθείας. Πολεμήσατε τὴν ἀμάθειαν, καὶ θὰ ἴδητε πάραυτα, ὅτι καὶ ἡ γεωργία καὶ ἡ κτηνοτροφία καὶ τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ βιομηχανία θέλουσι προαχθῆ, καὶ οἱ νόμοι θέλουσι λειτουργεῖ ἀπροσκόπτως, καὶ ἡ δημοσία ἀσφάλεια θέλει παγιωθῆ, καὶ ἡ κοινωνία ἐξημερωθεῖσα θέλει εὐδαιμονήσει καὶ πολιτικῶς διαῤῥυθμισθῆ. Τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν δύναται κἂν νὰ συζητηθῇ. Καὶ ὅμως μετ’ ἀπορίας μου παρατηρῶ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κωφεύει εἰς τὴν φωνὴν, ἡ ὁποία πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ κατὰ τὰς τέσσαρας ταύτας Συνόδους καὶ πρὸ τούτων παρ’ ἄλλων ἀξιοτίμων συναδέλφων ὑψώθη. Ἀποφεύγει νὰ ῥίψῃ βλέμμα καὶ πλείονα προσοχὴν καὶ ἐπιμέλειαν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῆς χώρας. Ἀναζητοῦμεν, ὡς ἄνθρωποι μὴ ἀναγνόντες ἱστορίαν, ἀλλοῦ τὰ αἴτια τῶν κοινωνικῶν ἀνωμαλιῶν, ἀλλοῦ τὰ αἴτια τῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν, ἐνῷ προχείρως ἠδυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ὡς ῥίζαν τῶν πλείστων, ἂν ὄχι πάντων, τῶν κακῶν τὴν ἔλλειψιν ἀπὸ τῆς κοινωνικῆς συνειδήσεως ἐπαρκοῦς φωτὸς πνευματικοῦ. Θὰ ἦτο ὁμολογουμένως παράδοξον, ἂν εἰς τὰ πρόθυρα τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνος ἠδύνατο νὰ συζητηθῇ τὸ θέμα τοῦτο, ὅτι δηλαδὴ δύναται νὰ εὐημερήσῃ λαὸς ἄμοιρος πάσης μορφώσεως, εἴτε κοινωνικῶς εἴτε πολιτικῶς, καὶ μάλιστα διεπόμενος ὑπὸ πολιτεύματος ἐρειδομένου εἰς τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν. Τέλος πάντων, διατὶ δὲν ἅπτετε φῶς; διατὶ δὲν ἐπιμελεῖσθε τῶν σχολικῶν αὐτῶν λαμπτήρων, οἱ ὁποῖοι πανταχοῦ φωτίζουσι τὴν κοινωνίαν; μὴ σᾶς ἐλλείπουσι τὰ μέσα; ἀλλ’ ἡμεῖς σᾶς τὰ παρέχομεν ἄφθονα; διατὶ ἀρνεῖσθε νὰ κινηθῆτε: Ἤκουσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ προχθὲς λέγοντος, προκειμένου περὶ πλάνης ἄλλου συναδέλφου, τὴν ὁποίαν ἐφρόνει ὅτι κατέδειξε: «humanum errare»· ἀλλὰ τὸ τελευταῖον ἂς προσέξῃ μὴ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὸν ἑαυτόν του, τὸ τελευταῖον τοῦ σοφοῦ τούτου ῥήματος, ὅτι τὸ ἐμμένειν ἐν τῇ πλάνῃ δὲν εἶναι ἀνθρώπινον. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον σχέδιον νόμου, καὶ παρεκάλεσα τότε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν—καὶ ἀποτείνομαι πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὡς τὸν κλειδοκράτορα τοῦ δημοσίου θησαυροῦ, ὡς τὸν κλειδοκράτορα τῆς θελήσεως τῶν συναδέλφων του, ὡς τὸν μέγαν κλειδοκράτορα τῶν δύο μεγάλων τοῦ Κράτους ἐξουσιῶν, αἵτινες ψηφίζουσι καὶ κυροῦσι τοὺς νόμους,—νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ προτάξῃ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἂν ἐψηφίζετο, ἠθέλομεν ἔχει ἤδη 18 ὑποτρόφους διὰ διαγωνισμοῦ εἰς τὴν δυσμικὴν Εὐρώπην, ἵνα, σπουδάζοντες τὰ παιδαγωγικὰ ἐπὶ ἓν ἢ δύο ἔτη, μᾶς δώσωσι τὴν εὐκαιρίαν νὰ συστήσωμεν ὀλίγα Διδασκαλεῖα πρὸς ἐπέκτασιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Καὶ ἐνῷ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δεικνύει τοσαύτην στοργὴν πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καὶ μᾶς προβάλλει πρότασιν νόμου, τὴν ὁποίαν ἐψηφίσατε χθὲς εἰς αʹ ἀνάγνωσιν, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖ τὴν ἄδειαν νὰ δανεισθῇ 10 ἑκατομμύρια, ἵνα κατασκευάσῃ τὰ διδακτήρια, φαίνεται περισσοτέραν στοργὴν ἔχων πρὸς τὰ κτίρια, παρὰ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς μέλλοντας ἐν αὐτοῖς νὰ διδάξωσιν. Ἐνῷ ἡ πίστωσις, τὴν ὁποίαν ἐζήτουν τότε, δὲν ὑπερβαίνει τὰς 50 χιλιάδας δραχμῶν, ὁ τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔλεγεν, ὅτι οἱ πόροι τοῦ Κράτους δὲν ἐπιτρέπουσι τὴν μικρὰν ταύτην δαπάνην. Ἀλλ’ ἠξεύρετε πόσα δαπανῶμεν διὰ τὴν συντήρησιν τῶν δενδροστοιχιῶν τῆς πόλεως; περὶ τὰς 100 χιλιάδας δραχμῶν! Θὰ κατελογιζόμεθα ὡς ἀληθεῖς Ἀβδηρῖται, ἐὰν ἀπεστεροῦμεν τὴν λαϊκὴν ἐκπαίδευσιν τῶν μέσων τῆς βελτιώσεως αὐτῆς, φειδόμενοι 50 χιλιάδων δραχμῶν, ἀφοῦ τόσον ἀφειδῶς δαπανῶμεν 100 χιλιάδας εἰς συντήρησιν ὀλίγων δενδρυλλίων. Τὰς παρατηρήσεις ταύτας ἐπανέλαβον διὰ πλειόνων κατὰ τὴν συζήτησιν, τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως κατὰ τὸ τέλος τῆς παρελθούσης Συνόδου. Ὁμολογῶ, ὅτι ὁ ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔντιμος Ὑπουργὸς δὲν εὗρεν οὐδεμίαν δυσκολίαν νὰ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασίν μου τῆς ἀναγραφῆς τῆς πιστώσεως 50 ἢ 60 χιλιάδων δραχμῶν, ὅπως ἀποσταλῶσι διὰ διαγωνισμοῦ νέοι εἰς τὴν Εὐρώπην, μέλλοντες νὰ σπουδάσωσι τὴν παιδαγωγικὴν καὶ τὰς συναφεῖς αὐτῇ ἐπιστήμας, ἵνα χρησιμεύσωσι τὸ μὲν ὡς καθηγηταὶ Διδασκαλείων τὸ δὲ ὡς ἐπιθεωρηταὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· ἀλλ’ ἐπροφασίσθη τότε ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι, «μὴ ὑπάρχοντος νόμου, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ κάμωμεν κατάχρησιν τῆς πιστώσεως, νὰ μὴ μεταχειρισθῶμεν προσηκόντως ταύτην, καὶ ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν, ἔλεγεν ὁ Ὑπουργὸς, νὰ μὴ μᾶς ἔχητε δεσμίους, ἐννοοῦμεν νὰ ἔχωμεν νόμον πρῶτον, καὶ ὕστερον νὰ λάβωμεν τὴν πίστωσιν.» Ἀλλ’ ὑπεσχέθη τότε ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι εὐθὺς ὡς ἔλθῃ ἡ ἔκτακτος Σύνοδος, ἔμελλε νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον, καθ’ ὃ θὰ κανονίζηται ὁ διαγωνισμὸς καὶ οἱ ἄλλοι ὅροι καὶ αἱ συνθῆκαι, ἐφ’ οἷς θὰ ἀποστέλλωνται νέοι εἰς τὴν Εὐρώπην πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Καὶ ὅμως οὐδὲν μέχρι τοῦδε ἔπραξεν, ἐπιλαθόμενος τὰς ὑποσχέσεις αὑτοῦ. Διὰ τοῦτο λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἐγὼ τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ νόμου πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ νὰ παρακαλέσω τὸν Πρωθυπουργὸν καὶ τὴν Βουλὴν, ἵνα ἐπιτρέψῃ νὰ προταχθῇ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ὅπως συζητηθεῖσα καταστῇ νόμος τοῦ Κράτους, καὶ χορηγηθῇ καὶ ἡ πίστωσις πρὸς τοῦτο, ἵνα κατὰ τὸ τρέχον ἔτος μὴ ὀκνήσωμεν νὰ ἐπιτελέσωμεν ὅ,τι ἀπὸ δεκαετίας ὀφείλοντες παρελείψαμεν ἐνόχως. Οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ, τῶν ὁποίων θαυμάζω, ὁμολογῶ, τὴν ἠρεμίαν τῆς συνειδήσεως, ἀπορῶ πῶς, ἐνῷ ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη παρέλειψαν σοβαρώτατον καθῆκον αὐτῶν πρὸς τὴν χώραν, καὶ ἐνῷ βαρύτατα ἡ χώρα φέρει τὴν παράλειψιν ταύτην, πῶς, λέγω, ἐμμένους καὶ εὑρίσκουσιν ἐν ἑαυτοῖς λόγους ἀποχρῶντας καὶ σιωπῶσιν ἐπὶ τόσον χρόνον. Οἱονδήποτε σύστημα ἐκπαιδευτικὸν καὶ ἂν ἔχητε, ἀφορῶν ἤδη τὴν μέσην ἢ τὴν κατωτέραν ἐκπαίδευσιν, ὀφείλετε νὰ ἀρχίσητε ἀπὸ τοῦ μέτρου τούτου· εἴτε συστήσητε πρακτικὰ λύκεια, εἴτε συστήσητε δημοτικὰ σχολεῖα κατωτέρου ἢ ἀνωτέρου βαθμοῦ, ἔχετε ἀνάγκην 3,000 διδασκάλων. Σήμερον ἔχετε πλείονας τῶν 900 ἀγραμμάτων καὶ ἀξέστων ἀνθρώπων, οἵτινες καταδαπανῶσι τὸν ἱδρῶτα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλ’ οἵτινες πρὸ πάντων καταστρέφουσι θησαυρὸν ἑλληνικοῦ πνεύματος, ἀπολλυμένου ἐν τῇ σκοτίᾳ, καὶ δὲν σᾶς τύπτει ἡ συνείδησις; Νομίζετε τάχα, ὅτι δύναταί τις νὰ ἀδικήσῃ πλειότερον τὴν πατρίδα του, παρὰ ἀφίνων αὐτὴν δέκα ἔτη εἰς τὸ σκότος; Δὲν βλέπετε τί πράττομεν ἐν τῷ σκότει; Καὶ αὐτὸς ὁ κυβερνητικὸς φατριασμὸς, ὁ ὁποῖος μᾶς κατατρύχει, νομίζετε, ὅτι ἔχει ἀλλοῦ τὴν ῥίζαν του, παρὰ εἰς τὸ ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἀπέναντι οὐδενὸς ὑπεύθυνοι δι’ ὅσα λέγομεν καὶ πράττομεν ἐνταῦθα; Καὶ φατριαζόμεν ὅλοι εἰς βάρος λαοῦ ἀμαθοῦς, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ μᾶς κρίνῃ καὶ νὰ μᾶς ἐλέγξῃ! Ἐὰν ὑπῆρχον ἐκλογικοὶ σύλλογοι καὶ κοινωνικὴ συνείδησις ἀνεπτυγμένη, ἠθέλομεν τρέμει, διότι θὰ ἐμέλλομεν νὰ παρασταθῶμεν προσεχῶς ἐνώπιον αὐτῶν· ἀλλὰ σήμερον δὲν σκεπτόμεθα τὸν λαὸν, διότι δὲν δύναται νὰ σκεφθῇ καὶ μᾶς κρίνῃ. Ἀλλὰ, ὅπως μάθῃ νὰ σκέπτηται ὁ ἄνθρωπος, ἀνάγκη νὰ ἀσκηθῇ ἀπὸ τῆς μικρᾶς του ἡλικίας ἐν τῷ σχολείῳ. Σήμερον ἀπατῶμεν τὸν λαὸν, λέγοντες αὐτῷ, ὅτι στέλλομεν πρὸς αὐτὸν διδασκάλους, ἵνα τυφλοὶ τυφλοὺς ὁδηγήσωσι· καὶ καιρὸς εἶναι νὰ παύσωμεν ἀπατῶντες αὐτὸν, διότι πλανῶντες καὶ πλανώμενοι ὀλισθαίνομεν εἰς τὴν καταστροφήν. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅπως ἐγκρίνῃ, καθ’ ἣν ἔδωσεν ὑπόσχεσιν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαδεύσεως, νὰ ἐγγραφῇ ἐν τοῖς πρώτοις τὸ ὑποβαλλόμενον ὑπ’ ἐμοῦ νομοσχέδιον περὶ κανονισμοῦ τοῦ διαγωνισμοῦ τῶν μελλόντων ἀποσταλῆναι εἰς τὴν Ἑσπερίαν πρὸς σπουδὴν τῶν παιδαγωγικῶν. Ἂν ὁ Ὑπουργὸς ὁ ἁρμόδιος ἢ ἡ ὑπηρεσία αὐτοῦ ἔχῃ γνώμας βελτίονας, δύναται νὰ τὸ τροποποιήσῃ, ἢ νὰ φέρῃ ἕτερον· ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν φέρει, πρέπει νὰ συζητηθῇ ἡ ἰδική μου πρότασις.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας ὑποβληθεῖσα πρότασις νόμου θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 32).

§6ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Πραγματικῶς κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἀνέφερεν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐγγραφῇ πίστωσις πρὸς ἀποστολὴν ὑποτρόφων εἰς τὴν ἀλλοδαπήν, ὅπως μορφώσωμεν προσωπικὸν πρὸς σύστασιν καὶ ἑτέρων Διδασκαλείων. Εἶπον τότε, ὅτι τοῦτο ἦτο ἄτοπον, καθόσον δὲν ὑπῆρχε νόμος, ἐφ’ οὗ νὰ στηρίζηται ἡ δαπάνη, καὶ προσέθηκα, ὅτι κατὰ τὴν ἔκτακτον Σύνοδον ἤθελον ὑποβάλει νομοσχέδιον, κανονίζον τοὺς ὅρους τῆς ἀποστολῆς τῶν ὑποτρόφων. Καὶ πράγματι τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἠσχολήθη πρὸς καταρτισμὸν τοιούτου νομοσχεδίου· ἂν δὲ δὲν ὑπεβλήθη τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Βουλή. Πρὸ εἴκοσιν ἡμερῶν συνεδριάζομεν καὶ δὲν βλέπω νὰ ἐψηφίσθησαν πολλὰ νομοσχέδια, ὥστε νὰ ἐνθαῤῥυνθῶ πρὸς ὑποβολὴν τοῦ περὶ οὗ πρόκειται νομοσχεδίου. Καὶ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον ἔχω νὰ ὑποβάλω καὶ ἄλλα ἀναγκαῖα νομοσχέδια πρέπει νὰ ὑποβληθῶσι, δὲν πιστεύω ὅμως, ὅτι δύναται ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ αἰτιᾶται ἐμοῦ, ὅτι δὲν ὑπέβαλον ταῦτα, ὅταν οὐδεμία ἀπολύτως ἐργασία γίνεται ἐν τῇ ἐκτάκτῳ ταύτῃ Συνόδῳ τῆς Βουλῆς. Ὅταν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ ἐκδηλώσῃ τὴν ἐπιθυμίαν της ἡ Βουλή, ἵνα προβῇ εἰς τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων, τότε βεβαίως θὰ θεωρήσω καθῆκόν μου, ἵνα ἐκτελέσω τὴν ὑπόσχεσίν μου. Ἠκούσαμεν καὶ πάλιν αἰτιάσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διότι κατὰ τὸ διάστημα, καθ’ ὃ προΐσταται τῶν κοινῶν, δὲν ἐξεδήλωσε τὴν μέριμναν αὐτῆς περὶ τῆς παιδείας. Νομίζω, ὅτι αἱ αἰτιάσεις αὗται εἶναι καθ’ ὁλοκληρίαν ἄδικοι. Ἡ Κυβέρνησις ἀπεναντίας ἠσχολήθη καὶ σπουδαίως πρὸς τακτοποίησιν κυρίως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν εἶναι δὲ ὀρθὸν τὸ λεχθὲν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ὅτι ὁ λόγος, δι’ ὃν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις παρ’ ἡμῖν ἔχει κακῶς, εἶναι ἡ ἔλλειψις διδασκάλων. Βεβαίως τοῦτο ἀποτελεῖ ἕνα τῶν κυρίων λόγων τῆς κακῆς καταστάσεως, ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ πλεῖστοι ἄλλοι λόγοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠδύναντο νὰ θεραπευθῶσιν, ἐνόσῳ ὁ νόμος, ὁ ἀποδίδων εἰς τοὺς δήμους τὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὑφίστατο· ἦτο ἀδύνατον, ἐνόσῳ δὲν συνεκεντροῦντο οἱ πόροι τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, νὰ ἔχητε ἐλπίδα βελτιώσεως τῆς καταστάσεως αὐτῆς. Ἐνόσῳ εἰς τοὺς δήμους ἀνετίθετο ἡ ἵδρυσις καὶ συντήρησις σχολείων, πῶς ἠδύνατό τις νὰ ἀπαιτῇ καλὴν κατάστασιν, ὅταν τὰ οἰκονομικὰ τῶν πλείστων δήμων δὲν ἐπέτρεπον εἰς αὐτοὺς νὰ ἔχωσι σχολεῖα καὶ σκεύη διδακτικά, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσῃ βελτίωσιν τῆς καταστάσεως αὐτῆς, ἔστω καὶ διὰ τῆς βελτιώσεως τῶν διδασκάλων; Ὥστε τὸ κακὸν ἐνέκειτο ἐν τῇ νομοθεσίᾳ, τῇ κανονιζούσῃ τὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἡ Κυβέρνησις προέβη εἰς μέτρον, ὅπως τὸ κακὸν τοῦτο ἐκλείψῃ, καὶ τῇ προτάσει αὐτῆς ἐνομοθετήθη ὁ νόμος περὶ ταμείου δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Πολλαὶ κατὰ τοῦ νόμου ἐκείνου ἐγένοντο κατακρίσεις. Βεβαίως κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, ὡς κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογὴν παντὸς νόμου, παρουσιάσθησαν πολλὰ ἄτοπα, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς ἀποτελεῖ ἀφετηρίαν, ἐκ τῆς ὁποίας θὰ ἐπέλθῃ βεβαίως βελτίωσις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι κατωρθώθη νὰ προικισθῇ τὸ ταμεῖον τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πόρων, ἀρκούντων ἵνα ληφθῶσι γενικὰ μέτρα, ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Τὰ γενικὰ δὲ μέτρα ἦτο ἀδύνατον νὰ ληφθῶσιν, ἐνόσῳ δὲν ἐπήρχετο συγκέντρωσις τῶν πόρων. Κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀπεκαλύφθησαν ἐντελῶς τὰ ἐλαττώματα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύναντο νὰ φανῶσι πρότερον. Διότι, Κύριοι, ὅταν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἐξηρτᾶτο ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς, δὲν εἴχετε οὔτε τὰς ἀπαιτήσεις, τὰς ὁποίας ἔχετε σήμερον πρὸς σύστασιν δημοτικῶν σχολείων, οὔτε τὰ ποικίλα παράπονα περὶ ἐλλείψεως σχολείων καὶ περὶ τῆς ἀθλιότητος τῶν διδακτηρίων, διότι συμφέρον εἶχον αἱ δημοτικαὶ ἀρχαὶ νὰ καλύπτωσι τὰς ἐλλείψεις ταύτας. Μετὰ τὴν σύστασιν ὅμως τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἠγέρθη ἡ ἐπιθυμία συστάσεως σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων. Ἄλλοτε τοῦτο ἦτο ἀδύνατον, διότι ἡ δημοτικὴ ἀρχή, βλέπουσα ὅτι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ της δὲν ἔχει τὰ μέσα πρὸς σύστασιν σχολείων, δὲν ἀπεφάσιζε νὰ συστήσῃ τοιαῦτα. Ἡ Κυβέρνησις ἤρχετο ἀρωγὸς εἰς τοὺς δήμους μόνον διὰ τῆς πληρωμῆς τοῦ μισθοῦ τῶν δημοδισκάλων, δὲν ἤρχετο ὅμως διόλου ἀρωγὸς πρὸς σύστασιν διδακτηρίων καὶ πρὸς ἀγορὰν σκευῶν διδακτικῶν· ἐν ἐλλείψει δὲ τοιούτων, βελτίωσις δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν δύναται νὰ γίνῃ. Ἀλλὰ μήπως περιωρίσθη ἐκεῖ ἡ μέριμνα τῆς Κυβερνήσεως; Ποσῶς. Ὑπέβαλε νομοσχέδια, κανονίζοντα τὰ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως· τὰ νομοσχέδια ταῦτα παρεμπέμφθησαν εἰς Ἐπιτροπήν, εἰδικῶς ὁρισθεῖσαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἡ δὲ Ἐπιτροπὴ εἰργάσθη ἐπὶ πολύ· ἐν αὐτῇ τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως προὐκάλεσαν μακρὰς συζητήσεις. Αἱ συζητήσεις αὗται ἀπέδειξαν, ὅτι ἐν τοῖς καθ’ ἕκαστον πρέπει νὰ ἐπέλθωσι τροποποιήσεις εἰς τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια, ἀλλ’ οὐδεὶς τῶν ἀποτελούντων τὴν Ἐπιτροπὴν δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι αἱ ἀρχαί, αἱ ἀποτελοῦσαι τὴν βάσιν τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων, ἀπεδείχθησαν κατὰ τὰς συζητήσεις τῆς Ἐπιτροπῆς ὀρθαί. Βεβαίως τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἦλθεν εἰς πέρας, ὀλίγαι συνεδριάσεις ἀπαιτοῦνται εἰσέτι καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ θέλει ἀπολήξει εἰς συμπέρασμα. Ἀλλ’ ὑπάρχει πιθανότης, Κύριοι, ὅτι ἐν τῇ Συνόδῳ ταύτῃ θὰ συζητηθῶσι τὰ νομοθετήματα ταῦτα; Οὐδεμία! Δὲν δύνανται δὲ νὰ συζητηθῶσιν ἐκ προσκομμάτων, παρεμβαλλομένων ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστεράν). Δύνασθε λοιπὸν νὰ αἰτιᾶσθε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἔλαβε πρόνοιαν περὶ βελτιώσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; Οὐδείς, γινώσκων τὰ τῆς Βουλῆς, δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι προσκόμματα πρὸς ψήφισιν νομοσχεδίων προέρχονται ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης. Βλέπομεν σήμερον, πῶς διεξάγονται αἱ συζητήσεις. Ὑπεβλήθη σπουδαιότατον νομοσχέδιον, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο συνεζητήθη διὰ μακρῶν, ἀνεβλήθη δὲ ἡ δευτέρα ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου ἐπ’ ἐλπίδι, ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελε προβῆ εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἑτέρων νομοσχεδίων, τῶν ἐχόντων σπουδαιότητα σχετικῶς μικροτέραν ἐκείνης, ἣν ἔχει τὸ νομοσχέδιον περὶ διαπυλίων, ἀλλὰ καθ’ ἑκάστην βλέπομεν, ὅτι οὐδεμία ὑπάρχει διάθεσις, ἵνα εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι, τῶν πραγμάτων οὕτως ἐχόντων, αἱ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως αἰτιάσεις δὲν εἶναι δικαιολογημέναι, καὶ ὅτι ὅσα ἐλέχθησαν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου του δὲν στηρίζονται εἰς τὴν ἀλήθειαν.

§7ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς, θέλων νὰ ἐκκρούσῃ βαρύνουσαν τὴν Κυβέρνησιν εὐθύνην ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἐφρόντισεν ὁμολογουμένως διὰ τρόπου οὐχὶ πολὺ ἐπιτηδείου νὰ ἐπιῤῥίψῃ τὴν εὐθύνην τῆς δεκαετοῦς ὀλιγωρίας περὶ τὴν ἀποστολὴν ὑποτρόφων τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ἐπιθυμοῦσαν νῦν νὰ συζητήσῃ εὐρέως τὰ νομοσχέδια αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ὡς ἀναξίου, δὲν ἀπαντῶ· βραχέα θὰ εἴπω, ἵνα ἐπανορθώσω ἀνακριβείας τινὰς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἡ Κυβέρνησις, εἶπεν, οὐδόλως ἐνέχεται διὰ τὴν κακὴν κατάστασιν τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ τοῦτο διότι οἱ δῆμοι ἀπερισκέπτως συνίστων πολλὰ σχολεῖα, χωρὶς νὰ δύνανται νὰ τὰ συντηρῶσι, καὶ διότι δὲν ἐπεμελοῦντο νὰ ἔχωσι διδακτήρια καὶ ὄργανα διδακτικὰ, πρὸς δὲ, ὅτι οἱ δῆμοι εὐθύνονται διότι δὲν ἐπετηροῦντο οἱ διδάσκαλοι. Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς, ἐν τῇ σπουδῇ νὰ ἀποκρούσῃ τὴν εὐθύνην, ἥτις βαρύνει τὴν Κυβέρνησιν, ἐπετηδεύθη σύγχυσιν καθηκόντων, ἢ φαίνεται μὴ διακρίνων μεταξὺ τῶν καθηκόντων τῶν δήμων πρὸς τὸ σχολεῖον καὶ τῶν καθηκόντων τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸ σχολεῖον. Τὸ δημοτικὸν σχολεῖον εἶναι παραγόμενον δύο ἐπιμελητῶν, τοῦ δήμου, ἢ τῆς κοινότητος, καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ μὲν κοινότης ἔχει τὸ καθῆκον καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ἀναπτύσσῃ πνευματικῶς καὶ ἠθικῶς τὰ τέκνα τῶν ἀποτελούντων αὐτὴν μελῶν, τοὺς μέλλοντας δημότας, ὑποχρεοῦται νὰ συνεισφέρῃ τὰ πρὸς συντήρησιν τοῦ σχολείου, ἤτοι τὸν μισθὸν τοῦ διδασκάλου καὶ τὸ διδακτήριον· ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἔχουσα καὶ αὕτη τὸ καθῆκον νὰ μορφόνῃ τὸ μέλος τῆς ὅλης Πολιτείας, τὸν πολίτην, ὀφείλει νὰ συνεισφέρῃ καὶ αὕτη τὰ πρὸς μόρφωσιν τοῦ διδασκάλου ἐν τοῖς Διδασκαλείοις, καὶ νὰ ἐπιθεωρῇ αὐτὸν ἐν τῇ ἐξασκήσει τοῦ ἔργου του, ἂν ἐκπληροῖ τὰ προγράμματα καὶ τοὺς κανονισμοὺς, τοὺς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ συντασσομένους, ἵνα κρατῇ πανταχοῦ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σύστημα ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει τοῦ Κράτους· ὁ δῆμος συντηρεῖ τὸ σχολεῖον, τὸ Κράτος μορφόνει τὸν διδάσκαλον καὶ ἐπιθεωρεῖ τὸ σχολεῖον. Αὕτη κρατεῖ πανταχοῦ ἡ κατανομὴ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους καὶ τοῦ δήμου πρὸς τὸ σχολεῖον. Ἤδη τί συγχύζετε τὸ ἂν ὁ δῆμος ἐπετέλεσεν ἢ ὄχι τὸ καθῆκόν του; Ὁ δῆμος εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ παρέχῃ τὰ μέσα πρὸς συντήρησιν τῶν σχολείων, καὶ τὰ παρεῖχε.

§8ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν τὰ παρεῖχε.

§9ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κατὰ τοὺς ὑποβληθέντας πίνακας τοῦ 1887, ἀπὸ τοῦ 1856, ὅτε ἀνέλαβε τὸ Κράτος νὰ προκαταβάλλῃ τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων, ἐδαπανήθησαν 22 ἑκατομμύρια· ἀπέναντι τούτων 15 ἑκατομμύρια ἀπέτισαν οἱ δῆμοι, καὶ ἀπέμειναν ὀφειλέται 7 ἑκατομμυρίων, ἤτοι 3½ ἑκατομ. ἀπὸ τοῦ 1856 μέχρι τοῦ 1881 καὶ 3½ ἑκατομμυρίων ἀπὸ τοῦ 1881 μέχρι τοῦ 1887. Ἑπτὰ ἑκατομμύρια λοιπὸν καθυστεροῦσιν οἱ δῆμοι, πάντα τὰ λοιπὰ ἑκατομμύρια τὰ παρέσχον, καὶ ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των πρὸς τὸ σχολεῖον μετὰ πλείονος προσοχῆς καὶ ἀκριβείας παρ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις, ἥτις εἶχε καὶ φῶτα περισσότερα καὶ καθήκοντα βαρύτερα. Εἰσηγάγετε δὲ καὶ νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου καὶ αὐτὰ τὰ 7 ἑκατομμύρια τοὺς τὰ ἀφῃρέσατε, διότι ἐνθυμεῖσθε τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ὑπεβάλατε, περὶ ἐπιστροφῆς τῶν χρημάτων, τῶν καταβληθέντων διὰ τοὺς δημοδιδασκάλους· ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἐψηφίσθη νόμος, ὅπως κρατῶνται 10% ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τῶν δήμων, μέχρις οὗ συμπληρωθῶσι τὰ προκαταβληθέντα 7 ἑκατομμύρια. Ἤδη ἐρωτῶ ὑμᾶς, ἀφοῦ κατέβαλον οἱ δῆμοι τὸ ὅλον τῶν 22 ἑκατομμυρίων, κατὰ τί καθυστέρησαν ἐκ τῶν πρὸς τὸ σχολεῖον ὑποχρεώσεων αὑτῶν; Ἀλλ’ ἐνῷ οἱ δῆμοι ἐδαπάνων, ἐνῷ οἱ δῆμοι κατέβαλλον τὰ πρὸς συντήρησιν τῶν σχολείων, τί ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις; ἔστελλε τυφλοὺς δημοδιδασκάλους. Δὲν ὠφείλατε λοιπὸν νὰ προετοιμάσητε διδασκάλους, καὶ ἀντὶ νὰ καταργήσητε τὸ Διδασκαλεῖον Λαρίσσης, κάκιστα πράξαντες, δὲν ἔπρεπε πρὸς τοῦτο νὰ συστήσητε καὶ τέσσαρα ἄλλα Διδασκαλεῖα; Ἂν οὕτως ἐπράττετε, δὲν ἠθέλατε καὶ τὴν ὑποχρέωσίν σας ἐκπληρώσει καὶ τὴν ἐκπαίδευσιν βελτιώσει; Ἀλλὰ τί ἐκάματε; Περιμένω ἀπάντησιν. Δὲν ἀρνοῦμαι τὰς δυσκολίας, τὰς ὁποίας παρέχει δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πτωχοῦ λαοῦ καὶ σποράδην κατοικοῦντος τὴν χώραν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι σεῖς δὲν κατεβάλατε τὴν ἐλαχίστην προσπάθειαν, ἵνα ἄρητε τὸ ἐλάχιστον τούτων τῶν κωλυμάτων. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἀρνηθῆτε, ὅτι καθ’ ἑκατοστύας καὶ χιλιάδας δημοσιεύονται αἱ παύσεις ὄχι πλέον τῶν δημοδιδασκάλων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνωτέρων τῆς Παιδείας λειτουργῶν. Ἂν δὲν ὁμολογήσωμεν τὸ κακὸν, δὲν θὰ κάμωμεν τὸ πρῶτον πρὸς τὴν διόρθωσιν βῆμα. Καὶ δὲν εἶναι κακὸν μικρόν· ἀφορᾷ τὸ σύνολον τῶν συμφερόντων τῶν κοινωνικῶν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, ἡ ὁποία πρέπει νὰ παρασκευασθῇ προσηκόντως ἐν παντὶ, ἵνα σταδιοδρομήσῃ, ἵνα βαδίσῃ τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ἐχάραξαν τὰ αἵματα καὶ οἱ ἀγῶνες τῶν πατέρων ἡμῶν. Ἐπεκαλέσθη ὁ Ὑπουργὸς τὴν σύστασιν τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· καὶ κατὰ τί τάχα ὠφέλησε τὸ ταμεῖον τοῦτο τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν; μήπως δὲν ἀπέτιον οἱ δῆμοι τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων; Ταμιευτικὸς σκοπὸς σᾶς ὑπηγόρευσε τὴν σύστασιν τοῦ ταμείου τούτου· ἐφοβήθητε μήπως αὐξήσουν τὰ χρέη τῶν δήμων, ἐφοβήθητε μήπως πληρώσῃ τὸ Κράτος κερμάτιά τινα ὑπὲρ τῶν δήμων καὶ δὲν τὰ λάβῃ πάλιν, καὶ ἐθέσατε φραγμὸν, ὅπως μὴ συνιστῶνται εἰς τὸ ἑξῆς δημοτικὰ σχολεῖα· καὶ διὰ νὰ λάβητε τὸ χρῆμα τῶν πτωχῶν κοινοτήτων, ἐσυστήσατε τὸ ταμεῖον. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἀναγράφετε εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν 1,200,000 χορήγημα ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ταμείου, διατὶ δὲν τὸ χορηγεῖτε; Διατὶ δὲν χορηγεῖτε 50,000 κατ’ ἔτος δι’ ὑποτροφίας, διὰ νὰ ἔχωμεν τὰ μέσα νὰ συστήσωμεν Διδασκαλεῖα καὶ ἐνεργῶμεν τὴν ἐπιθεώρησιν; Τίνα γνῶσιν ἔχετε περὶ τῶν λειτουργούντων δημοτικῶν σχολείων; Λειτουργοῦν χίλια σχολεῖα· τίς τὰ ἐπιβλέπει; ἡ κοινότης; εἶναι ἀνίκανος. Ἂν ἡ κοινότης ἦτο πεφωτισμένη, δὲν θὰ εἶχεν ἀνάγκην τῆς κυβερνητικῆς συνδρομῆς, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει ἡ Πολιτεία διὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἔλθῃ εἰς ἀρωγήν. Τίς ἐπιθεωρεῖ τὰ σχολεῖα τοῦ Κράτους; Οὐδείς. Διατί δὲν διορίζετε ἐπιθεωρητάς; Διότι δὲν ἐφροντίσατε νὰ ἔχητε μεμορφωμένους τοιούτους· καὶ οὐδέποτε θὰ ἔχητε, ἐνόσῳ ἐπιμένετε νὰ φρονῆτε, ὅτι διὰ τῶν τριῶν Διδασκαλείων θὰ ἔχητε τοὺς ἀπαιτουμένους διδασκάλους, καὶ θὰ ἔχητε ἱκανοὺς καὶ πεφωτισμένους ἐπιθεωρητάς. Καὶ ὅμως ἐπὶ τοσοῦτον θὰ διαχέητε τὸ σκότος εἰς τὴν Ἑλλάδα. Καταλαμβάνετε, κύριοι Βουλευταί, τίνα πρότασιν ἐπισπεύδει νὰ ψηφισθῇ ὁ κ. Ὑπουργός; Ἐκείνην, καθ’ ἣν ὁ Διευθυντὴς τοῦ Διδασκαλείου Ἀθηνῶν, αὐτὸς, ὁ ὁποῖος δὲν ἐπαρκεῖ νὰ διδάσκῃ τοὺς διδασκομένους ἐνταῦθα, αὐτὸς νὰ ὑποχρεοῦται νὰ ἀσκῇ καὶ τοὺς ἐκ δευτέρου Διδασκαλείου προσερχομένους εἰς αὐτὸ τὸ Διδασκαλεῖον μαθητάς. Καὶ λυπεῖται διότι δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν τοιαῦτα μυθώδους ἀπειρίας ἔργα! Ἀλλὰ τίνα σχέσιν ἔχει ἡ ἐδική μου πρότασις πρὸς τὰ νομοσχέδια ταῦτα; Ἡ ἐμὴ πρότασις ἀφορᾷ εἰς τὴν διὰ διαγωνισμοῦ ἀποστολὴν νέων εἰς τὴν Εὐρώπην πρὸς ἐκμάθησιν τῶν παιδαγωγικῶν. Ἡ Κυβέρνησις Κουμουνδούρου πρώτην φορὰν ἐσύστησε διαγωνισμὸν πρὸς ἀποστολὴν εἰς τὴν Εὐρώπην νέων πρὸς τοιοῦτον σκοπόν. Διωρίσθη τότε ἐπιτροπὴ λογίων ἀγωνοδικῶν, προεδρευομένη ἀπὸ ἔντιμον καθηγητὴν τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ ἀποτελουμένη ἀπὸ πρόσωπα παρέχοντα πᾶσαν ἐγγύησιν, ἐγένετο ἐνώπιον αὐτῆς διαγωνισμὸς καὶ ἐνεκρίθησαν νὰ ἀποσταλῶσιν οἱ νέοι. Ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ἔπεσεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἠκυρώθη ὁ διαγωνισμὸς ὑπὸ τῆς διαδόχου. Διατί; ἀγνοῶ. Ἀλλὰ διατὶ δὲν ἐστείλατε ἀπὸ τοῦ 1882 δέκα νέους κατ’ ἔτος, ὥστε νὰ ἔχωμεν νῦν πλείονας τῶν ἑξήκοντα παιδαγωγικῶν ἀνδρῶν ἑτοίμων, οἱ ὁποῖοι ν’ ἀπαρτίζωσι τὴν ἐπιστημονικὴν δύναμιν, ἐξ ἧς ἡ βελτίωσις τῶν σχολείων; Οἱ δῆμοι πταίουσιν, ἢ τὸ Κράτος, ἡ ψευδαναμορφωτικὴ Κυβέρνησις, ἥτις οὐδόλως ἐφρόντισε περὶ τούτου; Καὶ ἡ εὐθύνη αὐτῆς ἐπὶ τῇ παραλείψει ταύτῃ εἶναι βαρυτάτη, βαρύνουσα ἰδίως τὸν κ. Πρωθυπουργόν.

§10ΤΖΑΝΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ ἥμισυν καὶ πλέον αἰῶνα ἐδίδαξεν ἐν τῷ Ἐθν. Πανεπιστημίῳ ὡς καθηγητὴς τῆς Πλουτολογίας καὶ Πολιτικῆς Οἰκονομίας ὁ πολὺς καὶ ἤδη πλέον ἀείμνηστος Ἰωάννης Σοῦτσος, ὅστις, ὡς ἐγνώσθη ἀνὰ τὴν πόλιν, πρὸ μικροῦ ἐξεμέτρησε τὸ ζῆν. Πολλοὶ ἐξ ἡμῶν ὑπήρξαμεν μαθηταὶ τοῦ ἀνδρὸς, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ μὴ ἀνομολογήσῃ τὰς ὑπηρεσίας αὐτοῦ πρὸς τὸν τόπον καὶ ὅλον τὸν Ἑλληνισμόν. Φρονῶ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ Βουλὴ, ἀποκαλυπτομένη, θέλει ἀκούσει μετὰ σεβασμοῦ τὴν θλιβερὰν ταύτην ἀνακοίνωσιν καὶ θέλει δεχθῆ τὴν ἑξῆς παράκλησίν μου: Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ν’ ἀποδεχθῇ ἡ Βουλὴ νὰ κατατεθῇ στέφανος ἐπὶ τῆς σοροῦ τοῦ σεβαστοῦ καθηγητοῦ, νὰ ἐκφράσῃ δὲ τὴν βαθεῖαν θλίψιν αὐτῆς εἰς τὴν σεπτὴν αὐτοῦ οἰκογένειαν ἐπὶ τῇ στερήσει του.

§11Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ ἄκουσμα περιῆλθε καὶ εἰς γνῶσιν ἡμῶν· ἐπειδὴ ὅμως ὡς Ἀντιπολίτευσις ἐσμὲν μειονοψηφία, ἐνομίσαμεν, ὅτι δὲν προσήκει εἰς ἡμᾶς νὰ ὑποβάλωμεν πρότασιν. Ὁ ἀποθανὼν σεβαστὸς καθηγητὴς ἐδίδαξεν ὅλας τὰς γενεὰς, αἵτινες ἀπὸ τοῦ 1836 μέχρι τοῦδε ἐπεφάνησαν· καὶ πάντες οἱ λαβόντες οἱανδήποτε εἴδησιν τῆς ἐπιστήμης τῶν νόμων ὑπῆρξαν μαθηταὶ τοῦ σεβαστοῦ καθηγητοῦ. Ἡμεῖς ἐσμὲν πρόθυμοι νὰ συμπράξωμεν εἰς πᾶσαν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἤθελε προταθῆ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἥτις σκοπὸν θὰ εἶχε τὴν ἔκφρασιν τῆς πρὸς τὸν τεθνεῶτα τιμῆς καὶ τὴν ἐκδήλωσιν πένθους ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ σεβαστοῦ ἀνδρός.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἀναμφιβόλως συμμερίζεται τὴν λύπην καὶ ἀποδέχεται τὴν γνώμην τοῦ κ. Τζάνε.

§13ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§14ΡΑΛΛΗΣ. Ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ καὶ ἡ περίστασις αὕτη, ὅπως καὶ πρὸ τοῦ τάφου τοιούτου ἀνδρὸς ἀποδειχθῇ ὁ ἔσχατος φατριασμὸς τῆς Κυβερνήσεως. Ὤφειλε κατὰ τὴν πρώτην στιγμὴν τῆς ἀναγγελίας τοῦ θανάτου τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς πρῶτος νὰ ἐγερθῇ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ νὰ ἐκδηλώσῃ τὸ πένθος, τὸ ὁποῖον κατέχει σύμπασαν τὴν Ἑλλάδα, διότι μέγας ἐπιστήμων, ἀρχαιότατος καθηγητὴς, ὁ πρῶτος ἀνελθὼν τὴν ἕδραν τοῦ Πανεπιστημίου ἡμῶν ἀπεβίωσε, καὶ ἐν τούτοις εἴδομεν, ὅτι ἀφῆκεν εἰς Βουλευτὴν τὴν φροντίδα νὰ γίνῃ ὁ διερμηνεὺς τῶν αἰσθημάτων, ἅτινα κατέχουσιν ὁλόκληρον τὴν Βουλήν. Ἔπρεπε καὶ πρὸ τοῦ τάφου τοιούτου ἀνδρὸς ν’ ἀποδείξῃ ἡ Κυβέρνησις τὸν ἔσχατον φατριασμόν. Δὲν δύναμαι νὰ θεωρηθῶ ὡς μὴ εὐλαβούμενος τὴν μνήμην ἄρτι ἀποβιώσαντος συναδέλφου, ἐὰν πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φατριασμοῦ τῆς Κυβερνήσεως ὑπομνήσω τί ἔπραξε κατὰ τὴν λυπηρὰν ἐκείνην περίστασιν, τί δὲ πράττει σήμερον, κατ’ ἀντίθεσιν, ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ ἐθνικοῦ ἀληθῶς ἀνδρός.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ βεβαίως οὐδεὶς ἕτερος ἐν τῇ Βουλῇ συμμερίζεται. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐνώπιον τοῦ τάφου τοιούτου ἀνδρὸς οὐδεὶς ἄλλος Βουλευτὴς νὰ ἐγκρίνῃ λόγους, οἵτινες ἀποδεικνύουσι διάθεσιν πρὸς ἐκμετάλλευσιν ἐθνικοῦ δυστυχήματος, διότι ἐθνικὸν δυστύχημα εἶναι ὁ θάνατος τοιούτου ἐπιστήμονος, εἰς τὸν ὁποῖον καὶ τὸ Ἔθνος πολλὰ ὀφείλει καὶ ἀτομικῶς εἷς ἕκαστος τῶν ἐν τῇ Βουλῇ ὀφείλει, ὅσοι ηὐτύχησαν νὰ καθήσωσιν εἰς τὰς ἕδρας τοῦ Πανεπιστημίου. Μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν τῶν σημερινῶν καὶ ἄλλοι καὶ ἐγὼ ὑπήρξαμεν μαθηταὶ τοῦ ἄρτι ἀποβιώσαντος ἐπιφανοῦς ἀνδρός· ἠξεύρομεν, τί ὀφείλομεν εἰς αὐτὸν ἀτομικῶς, ἠξεύρομεν ὅμως καὶ τί ὀφείλει τὸ Ἔθνος εἰς αὐτὸν, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν, ὅ,τι καὶ ἂν εἴπῃ ὁ Βουλευτὴς, τὴν μνήμην τοῦ ἀνδρὸς ν’ ἀμαυρώσῃ, παριστῶν τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον ὡς ἀνήκοντα εἰς φατρίαν. Τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον ἠδύναντο ἐξ ὑποθέσεων ἀνακριβῶν, στηριζομένων ἐπὶ αἰτιῶν οἰκογενειακῶν ἢ ἄλλων, νὰ τάσσωσί τινες εἰς ταύτην ἢ εἰς ἐκείνην τὴν μερίδα· ἀλλὰ δύναμαι ἐγὼ νὰ βεβαιώσω, ὅτι ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος παρεῖχε τὴν φιλοπάτριδα ὑπηρεσίαν του εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν, μὴ ἐξετάζων εἰς ποῖον κόμμα ἀνῆκεν. Ἐγὼ αὐτὸς πολλάκις προσέτρεξα εἰς τὰ φῶτά του προσωπικῶς, καὶ πάντοτε μοὶ τὰ παρέσχε προθύμως, ἐγὼ αὐτὸς γινώσκω, ποίαν ἐκεῖνος πάντοτε περὶ τῆς Κυβερνήσεως μοὶ ἐξέφραζε γνώμην καὶ δημοσίᾳ καὶ ἰδιαιτέρως. Ἡ ἔκφρασις τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς ἄριστα ἐγένετο ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ· ἠδύνατο νὰ γίνῃ καὶ παρὰ Βουλευτοῦ, ἀποτελοῦντος μέρος τῆς Κυβερνήσεως· προέλαβεν ὁ κ. Βουλευτής· ἐὰν δὲν προελάμβανεν ἐκεῖνος, πιθανὸν νὰ προέτεινε ταὐτὰ ἓν τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἴσως δὲ τὸ μέλος τοῦτο τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἤμην ἐγώ, ἀλλὰ δὲν θὰ ὡμίλουν ἐγὼ ὡς Κυβέρνησις, διότι ὡς Κυβέρνησις θέλω πράξει πᾶν, ὅ,τι ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν· θὰ ὡμίλουν ὡς Βουλευτὴς, διότι καὶ ἡμεῖς ἐν τούτῳ ἐργαζόμεθα ὡς Βουλή. Τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἀπεδέχθημεν πάντες μετὰ τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν μνήμην τοῦ ἀνδρὸς, ὃν πάντες προθύμως ἐξεδηλώσαμεν· τὸ ἐμφοροῦν τὴν Βουλὴν αἴσθημα καὶ ἐκεῖθεν ἐξεδηλώθη καὶ ἐντεῦθεν, καὶ οὐδεὶς Βουλευτὴς εὑρέθη, ἵνα ἀντείπῃ· μόνος εἷς Βουλευτὴς εὑρέθη, μὴ ἀποσχὼν καὶ πρὸ τοῦ τάφου νὰ ἐκδηλώσῃ τὰ ταπεινά του πάθη.

§16ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ μέγα σφάλμα τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς ὑπῆρξεν ἀκριβῶς, ὅτι δὲν ἀνῆκεν εἰς φατρίαν, ἐὰν δὲ ἐσιγήσατε, ἐσιγήσατε, ὅπως ἀποδείξητε, ὅτι πᾶς, ὅστις δὲν ἀνήκει εἰς τὴν φατρίαν ὑμῶν, πᾶς, ὅστις δὲν ἀκολουθεῖ τὸ ἅρμα σας, δὲν εἶναι ἄξιος καὶ πρὸ τοῦ τάφου ἀκόμη νὰ τύχῃ τῶν τιμῶν, ἃς ἀναγνωρίζει ὡς ὀφειλομένας αὐτῷ ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ διαγωγή σας πάντοτε. Τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ἐγνώσθη ἡ ἐπελθοῦσα συμφορὰ,— καὶ ἐγνώσθη πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως τῆς Βουλῆς,—εἴχετε καθῆκον οὐχὶ ὡς Βουλευτὴς, ἀλλ’ ὡς ἐκπροσωπῶν τὴν ἐπίσημον Ἑλλάδα, ὡς Πρωθυπουργὸς, ὡς ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, ν’ ἀνέλθητε τὸ βῆμα καὶ νὰ προκαλέσητε τὴν ἔκφρασιν τῆς θλίψεως τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ συνεπεῖς, πρὸς τὰς κομματικάς, πρὸς τὰς φατριαστικάς σας ἰδέας, καὶ ἀναχωροῦντες ἐκ τῆς σκέψεως, ὅτι ὁ ἀείμνηστος ἀνὴρ, ὁ τοιαύτην κατασχὼν θέσιν καὶ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ, δὲν ἠξίωσε νὰ προσκυνήσῃ ὑμᾶς, ἠθελήσατε, ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθητε νὰ τὸν ἐκδικηθῆτε ζῶντα, νὰ πράξητε τοῦτο εἰς τὴν μνήμην του. Καὶ οὐδὲ εἷς Βουλευτὴς ἐξετίμησεν ἄλλως τὴν συμπεριφοράν σας.

§17ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, φοβοῦμαι ὅτι ἡ σκιὰ τοῦ σεβαστοῦ καὶ γαληνιαίου ἐκείνου ἀνδρὸς ἤθελε ταραχθῆ ἐπὶ τῇ γιγνομένῃ τὴν στιγμὴν ταύτην συζητήσει· ἀλλὰ βεβαίως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς ἀπαντήσεώς του αὐτὸς προεκάλεσε τὴν ἀγανάκτησιν, τὴν ὁποίαν ἀξιότιμος συνάδελφος ᾐσθάνθη ἐπὶ τῇ διαγωγῇ τῆς Κυβερνήσεως. Ὁπωσδήποτε, διὰ νὰ μὴ τραχύνηται τόσον ἄτοπος συζήτησις, ἡ μόνη ἐξήγησις θὰ ἦτο, ὅτι ὑπῆρξε μόνον μία οἰκτρὰ καὶ ἀξιοδάκρυτος παράλειψις, ἀλλὰ μόνον παράλειψις, εἰς ἣν ὑπέπεσεν ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ τὴν ὁποίαν κατέδειξαν αὐτοὶ οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους κατόπιν ἠναγκάσθη νὰ ἐκφέρῃ. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ λεχθῇ ἐνταῦθα, πρὸς τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἦτο, ὅτι μόνον ἀπροσεξία, εἰ καὶ οἰκτρὰ πάντοτε, ὑπῆρξε, καὶ οὐχὶ πρόθεσις· οὐδὲ χρειάζεται νὰ ἔχῃ τις πολλὴν πεῖραν τῶν παρ’ ἡμῖν ἰδίως γιγνομένων, διὰ νὰ οἰκτείρῃ τὴν σιωπήν, τῆς ὁποίας πρὸ ὀλίγου ἐγενόμεθα μάρτυρες. Ὅταν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λέγῃ, ὅτι πρόκειται περὶ ἐθνικοῦ δυστυχήματος, δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ κἀνεὶς, ὁ ὁποῖος νὰ ἐθεώρησεν, ὅτι ἦτο ἐπαρκὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπε πρότερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις. Τὸ τοιοῦτον παρ’ ἡμῖν ἰδίως, παρὰ τοῖς ὁποίοις ἐπικρατεῖ τοσαύτη ἐπιείκεια καὶ προκειμένου περὶ ἀσήμων ἀνθρώπων, δύναται νὰ λεχθῇ ἐξ ἁβροφροσύνης προκειμένου περὶ τοῦ τυχόντος πολιτευτοῦ ἢ ἄλλου ὁπωσοῦν γνωστοῦ. Ἀλλ’ ἂς ὁμολογήσωμεν, ὅτι ὑπῆρξεν ἁπλῆ παράλειψις, καὶ ὁμοθύμως ἡ Βουλὴ ἂς ἀφήσῃ εἰς λήθην τὴν γενομένην παράλειψιν καὶ ἂς ἐκδηλώσῃ ὅ,τι ὀφείλει νὰ ἐκδηλώσῃ, διερμηνεύουσα τὴν πάνδημον λύπην, ἥτις καὶ αὐτὴν καὶ τὴν κοινωνίαν κατέχει ἐκ τοῦ θανάτου τοῦ πολυτίμου ἀνδρός.

§18ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατόπιν τῆς γενικῶς ἐκφρασθείσης ἰδέας καὶ τῆς παρὰ πάντων ὁμολογουμένης ἀξίας τοῦ ἀποβιώσαντος ἀνδρὸς, ὅστις ἦτο ὁ ἀρχαιότερος τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ εἰς τὸν ὁποῖον πλεῖστα μέλη τῆς Βουλῆς ὀφείλουσιν ὡσαύτως τὰς πρώτας αὑτῶν οἰκονομικὰς γνώσεις, νομίζω, ὅτι ἡ κατάθεσις μόνον στεφάνου ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς δὲν εἶναι ἀρκετὴ ἔνδειξις τῆς ἐκτιμήσεως καὶ τῆς λύπης αὐτῆς. Προτείνω δὲ, ἵνα ἐπισήμως ἡ Βουλὴ ἀντιπροσωπευθῇ εἰς τὴν κηδείαν αὐτοῦ, τοὐλάχιστον παρὰ τοῦ Προεδρείου ὁλοκλήρου, ἐν ὀνόματι τῆς Βουλῆς. Τοῦτο δὲ προτείνω εἰς συμπλήρωσιν τῆς προτάσεως τοῦ ἐκ Μεσσηνίας κ. Βουλευτοῦ.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι σύμφωνος ἡ Βουλή;

§20ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπὴ ὑπέβαλε τὰς ἐκθέσεις αὐτῆς ἐπὶ τῶν ἑξῆς νομοσχεδίων: Περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῆς πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργείου τῆς χρήσεως 1890 ἐκ δραχμῶν 19,320. Περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως 1890 ἐκ δραχμῶν 354,000. Περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς χρήσεως 1889 ἐκ δραχμῶν 562,699. Θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 33–35).

§22Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Λευκάδος κ. Τσαρλαμπᾶς, ὁ ὁποῖος ἦτο πρὸ μικροῦ ἐνταῦθα, ἠναγκάσθη ν’ ἀπέλθῃ τῆς αἰθούσης, μ’ ἐπεφόρτισε δὲ νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν δύο ἐπερωτήσεις αὐτοῦ, προγενεστέρας. Ἡ μία ἀφώρα τὴν ἐκλογὴν Προέδρου τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου τοῦ δήμου Σφακιωτῶν, καὶ ἡ ἄλλη τὴν ἐκλογὴν μελῶν τοῦ ἀδελφάτου τοῦ Νοσοκομείου Λευκάδος. Τὰ ἔγγραφα ἀμφοτέρων τῶν ὑποθέσεων τούτων ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶχεν ὑποσχεθῆ ὅτι ἤθελε καταθέσει εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Τσαρλαμπᾶς μὲ παρεκάλεσε νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην.

§23ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.). Εἶχον καταθέσει ἔγγραφα, καὶ ἐζητήθησαν συμπληρωματικαὶ πληροφορίαι. Μία μάλιστα ἐπρόκειτο νὰ ληφθῇ ἐπὶ τῇ βάσει ἀντιγράφου ἐσφαλμένου, τὸ ὁποῖον εἶχε κατατεθῆ ἐνταῦθα· ἀλλ’ ἦτο ἀδύνατον οὕτω ταχέως νὰ φθάσῃ εἰς Κέρκυραν, ν’ ἀντιπαραβληθῇ πρὸς τὸ πρωτότυπον ἐν Λευκάδι καὶ νὰ ἐπανέλθῃ ἐνταῦθα. Ἡ ἄλλη ἀφώρα εἰς κατάθεσιν ἐγγράφου ἐκ Κερκύρας, τοῦ ὁποίου ἡ προσαγωγὴ ἀπαιτεῖ καὶ αὕτη τὸν προσήκοντα χρόνον.

§24ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἄξιος ἐπαίνου εἶναι ὁ κ. Ῥάλλης διότι κατώρθωσε νὰ ἐκβιάσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐκφράσῃ ὅ,τι τὸ Ἔθνος ἀναγνωρίζει διὰ τὸν ἀείμνηστον Σοῦτσον.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτελείωσε τὸ ζήτημα αὐτό.

§26ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐτελείωσε δι’ ἐμέ.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν.

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι πρσσωπικὸν τὸ ζήτημα. Δὲν εἶχεν ἀνάγκην ὁ νεκρὸς λόγων τιμητικῶν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ κ. Τρικούπη, διότι πρὸ τοῦ ὕψους, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνεβιβάσθη μόνος αὐτὸς διὰ τῆς ἱκανότητός του, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν ἔλεγεν ὁ Χαρίλαος Τρικούπης, εἴτε ὑπὲρ εἴτε κατὰ, δὲν θὰ εἶχε σημασίαν· καὶ μὰ τὴν ἀλήθειαν θὰ ἦτο ὕβρις διὰ τὸν τόπον καὶ περιφρόνησις διὰ τὸν νεκρὸν, ἐὰν ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐξεβιάζετο ὁ κ. Τρικούπης νὰ ὁμιλήσῃ· ἀλλ’ ὁ κ. Ῥάλλης ἠνάγκασε τὸν κ. Τρικούπην νὰ ὁμιλήσῃ ὡς Πρωθυπουργὸς, προκαλῶν οὕτω τὴν ἐπίσημον γλῶσσαν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις σκοπίμως ἐσιώπησεν, ὅπως μὴ δοθῇ ἡ ἀφορμὴ ν’ ἀποτίσῃ τὸν ὀφειλόμενον φόρον εὐγνωμοσύνης τὸ Ἔθνος διὰ τῶν ἀντιπροσώπων του πρὸς τὸν νεκρὸν τοιούτου ἀνδρός. Δὲν ἐπέτυχεν ὅμως τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι τὸν προέλαβε λίαν ἐπαινετῶς ὁ κ. Τζάνες, καὶ διὰ τοῦτο εἶχε δίκαιον ὁ κ. Ῥάλλης ν’ ἀγανακτήσῃ καὶ ἐξεγερθῇ κατὰ τῆς τοιαύτης ἀσεβείας. Τὴν ἀγανάκτησίν του δὲ ταύτην συμμερίζομαι καὶ ἐγὼ καὶ πάντες, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω, οἱ συνάδελφοι.

§29Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ ἐν ὀνόματι ὅλων τῶν Βουλευτῶν, ἔχει δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ μόνον ἐν ὀνόματι τῶν κυρίων Βουλευτῶν, οἵτινες ἀποτελοῦσι τὴν πλειοψηφίαν, ἥτις ὑποστηρίζει αὐτὸν, ἀπορῶ δὲ, πῶς ἐξέδραμεν ἐπὶ Βουλευτὰς, οἵτινες δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν πλειοψηφίαν, καὶ οἵτινες οὐδέποτε ἐπεφόρτισαν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ὁμιλήσῃ ἐν ὀνόματι αὐτῶν.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρῆλθε τὸ προσωπικὸν, κύριε Πρόεδρε, καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ θέμα μου. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν εἶχεν ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ στηριχθῇ, διὰ νὰ ἀνασκευάσῃ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἐντίμου φίλου μου κ. Πετρίδου κατὰ τῆς ἀμελείας τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰ ἐκπαιδευτικὰ, καὶ ἔφερε τὸν λόγον εἰς ποταπὸν ἔδαφος, εἰς ἀντεγκλήσεις, καὶ ἠκούσατε τὸ τετριμμένον ἐκεῖνο, ὅτι κωλυσιεργοῦμεν. Ἀλλ’ 670 νομοσχέδια σᾶς ἀνέφερα ἄλλοτε, ὅτι ἐψήφισεν ἡ Βουλὴ, τὰ ὁποῖα ἐπροτείνατε σεῖς, καὶ δὲν σᾶς εἶναι ἀρκετά; 200 εἰς ἑκάστην Σύνοδον! Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, καὶ σήμερον νομίζετε, ὅτι αὐτὸν τὸν προορισμὸν ἔχομεν, νὰ μᾶς ὑποβάλλητε νομοσχέδια καὶ νὰ τὰ ψηφίζωμεν ἀσυζητητεί; Πρέπει νὰ σᾶς ὑποσχεθῶμεν πρῶτον καὶ νὰ κάμωμεν συμβόλαιον περὶ τούτου μὲ ὑμᾶς, ἐὰν θὰ σᾶς ψηφίσωμεν νομοσχέδια, διὰ νὰ μᾶς ὑποβάλλητε νομοσχέδιον, οἷον ἐζήτησεν ὁ κ. Πετρίδης; Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ συζητῶμεν καὶ νὰ σᾶς ψηφίζωμεν νομοσχέδια, ὅταν τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς ἀναφέρω, πράττητε, ὡς ἀνώτερος τῆς παιδείας λειτουργὸς, κατὰ τῶν ἀτυχῶν διδασκάλων; Εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι χάριν τῆς παιδείας συνετάξατε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἐπαρουσιάσετε καὶ τὰ ὁποῖα ὅλος ὁ κόσμος ἀπεκήρυξε καὶ περὶ τῶν ὁποίων ἔχω ἀναφορὰν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν; Τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια προσέκρουσαν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, κύριε Ὑπουργὲ, καὶ ἀπεδείχθησαν, ὅτι δὲν ἔχουσι κἀμμίαν βάσιν, διότι ἐν αὐτοῖς βασιλεύει ἀνωμαλία καὶ κυκεὼν, τὰ ὁποῖα ὅμως ἔχουν ἕνα λόγον, νὰ καταργήσουν πολλὰ σχολεῖα, διὰ νὰ δυνηθῆτε νὰ ἔχητε περισσότερα χρήματα εἰς χεῖράς σας, ὅπως τὰ μεταχειρισθῆτε πρὸς πληρωμὴν τοκομεριδίων. Βεβαίως τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα θ’ ἀκούσητε ἐκτιθέμενα παρ’ ἐμοῦ, ἀπέναντι ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὁ ἔντιμος φίλος μου κ. Ἐπαμ. Σακελλαρόπουλος ἀνέφερεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι μηδαμινὰ, καὶ δὲν θὰ κάμουν ἐντύπωσιν· ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐν τῇ σμικρότητί των χαρακτηρίζουσι τὴν πολιτικὴν ἀτασθαλίαν. Μετὰ τὰ ὄργια, τὰ ὁποῖα, ὡς ἠκούσατε, στρατιωτικὴ δύναμις διεπράξατο κατὰ τὴν ἐπαρχίαν Βονίτσης καὶ ἐν γένει κατὰ τὸν νομὸν τοῦ κ. Σακελλαροπούλου καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἀναγράφονται εἰς τὰς ἐφημερίδας ὡς διαπραττόμενα οὔτε ἐκ μέρους τῶν Τούρκων εἰς Κρήτην καὶ ἀλλαχοῦ, ἀπέναντι τόσων ἄλλων ἐγκλημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερε καὶ διὰ τὰ ὁποῖα ἐφρίξαμεν, ἄπορον, πῶς ὁ λαὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος βεβαίως δὲν εἶναι Ἑλληνικὸς λαὸς, δὲν ἔδραξε τὰ ὅπλα, ἵνα ἀντεπεξέλθῃ σφάζων καθ’ ὅλης αὐτῆς τῆς σπείρας καὶ νὰ φθάσῃ μέχρις αὐτοῦ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, διὰ νὰ τὸν διδάξῃ νὰ σέβηται τὸν νόμον. Δὲν πιστεύω νὰ τολμήσῃ οὐδεὶς ἐν Μεσσηνίᾳ ἢ ἐν Λακωνίᾳ νὰ πράξῃ τοιοῦτόν τι· ἀλλὰ, ἐὰν τολμήσῃ, βεβαίως θὰ ἦναι ἀνάξιος ἀνθρωπισμοῦ ὁ λαὸς ἐκεῖνος, ἐὰν δὲν φθάσῃ μέχρις αὐτοῦ τοῦ Πρωθυπουργοῦ· διότι τί ἄλλο μένει εἰς τὸν ἄνδρα ἱερώτερον, παρὰ ἡ τιμή του καὶ ἡ τιμὴ τῆς συζύγου του; Λοιπὸν, Κύριοι, λέγω, ὅτι ὠχριῶσι τὰ ἰδικά μου παράπονα ἀπέναντι ἐκείνων, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερεν ὁ ἔντιμος φίλος μου κ. Σακελλαρόπουλος, διότι ἀφορῶσιν εἰς μεροληπτικὴν παῦσιν ἑνὸς βοηθοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου. Ὑπῆρχεν εἰς τὸ στράτευμα ἐπὶ ἀρκετὰ ἔτη ὁπλίτης καὶ ὑπαξιωματικὸς, ὁ Δημήτριος Βασιλόπουλος, ὁ ὁποῖος, ἀπολυθεὶς, παρουσιάσθη εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας καὶ ἐζήτησε νὰ διορισθῇ καὶ διωρίσθη βοηθὸς Ἑλληνικοῦ Σχολείου, καὶ μετέβη εἰς τὴν θέσιν του, καὶ ἤρχισε τὰς παραδόσεις του· ἦτο δὲ Μεσσήνιος, ἐκ τοῦ δήμου Ἀνδανίας. Ἀλλ’ ἀνεκαλύφθη, ὅτι αὐτὸς δὲν ἀνήκει εἰς τὴν ἀπόχρωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἦτο ἀνάγκη νὰ παυθῇ· ἐπαύθη, καὶ διωρίσθη ἄλλος, ὁ ὁποῖος, κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔχω ὑπ’ ὄψει μου, δὲν παρουσιάσθη διόλου σχεδὸν εἰς τὸ σχολεῖον, καὶ ἕνεκα τούτου δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προβῇ καὶ δὲν προέβη εἰς τὰς ἐξετάσεις. Περὶ τοῦ βοηθοῦ ὅμως Βασιλοπούλου 200 πολῖται ἐκ τῶν ἐγκριτωτέρων ὑπέβαλον ἀναφορὰν πρὸς κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας καὶ ἐζήτησαν τὴν μὴ κοινοποίησιν τῆς παύσεώς του. Ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὁ ὁποῖος, ἐκτιμήσας τὴν ἀξίαν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν διώρισεν ἀπ’ εὐθείας, ἐνόμισε συνεπὲς εἰς ἑαυτὸν νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ κόμματος, ἵνα τὸν παύσῃ, καὶ τὸν ἔπαυσεν, ἀφοῦ ἐχρεώθη ὁ ἀτυχὴς, διὰ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν θέσιν του, καὶ ἠχμαλωτίσθη ἐκεῖ, μὴ ἔχων τὰ ἔξοδα νὰ ἐπιστρέψῃ. Διατί; διότι εἶναι Μεσσήνιος καὶ διότι δὲν ἀνήκει εἰς τὴν ὑπουργικὴν ἀπόχρωσιν· ἦτο ἀνάγκη νὰ παυθῇ, διὰ νὰ μεταβάλῃ φρόνημα, ἐπικειμένων τῶν ἐκλογῶν, προσπέσῃ οὕτω εἰς τὸ κόμμα καὶ ἐπανέλθῃ. Καὶ παραπονεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς, διατὶ δὲν ψηφίζομεν τὰ νομοσχέδιά του! Εἰς τί νὰ χρησιμεύσουν τὰ νομοσχέδιά σας, ὅταν παύητε τὸν διδάσκαλον τοῦ χωρίου Καρτερολίου τοῦ δήμου Εὔας, παραβαίνοντες τὸν νόμον, συνεπείᾳ ψευδῶν καταγγελιῶν, αἱ ὁποῖαι ἀπεδείχθησαν ἐντεῦθεν ὡς τοιαῦται; ὅταν μεταθέτητε τὸν ἄλλον ἀπὸ τοῦ ἑνὸς σημείου εἰς τὸ ἄλλο τῆς Ἑλλάδος; ὅταν, μόλις διορίζετε ἕνα διδάσκαλον, τὸν παύητε, διότι δὲν ἀνήκει εἰς τὴν ἀπόχρωσίν σας; Τί σᾶς χρησιμεύουν οἱ νόμοι, τοὺς ὁποίους ζητεῖτε νὰ ψηφίσωμεν, ἀφοῦ οὕτω διαχειρίζεσθε τοὺς νόμους καὶ παρανομεῖτε, πρὸς πολιτικὴν ἐπιβίωσιν, εἰς τὸ μέσον τοῦ ἔτους μεταθέτοντες καὶ παύοντες διδασκάλους; Καὶ ἔχετε τὸ θάῤῥος νὰ παραπονῆσθε κατὰ τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ἥτις δὲν ψηφίζει ἀσυζητητεὶ τὰ νομοσχέδιά σας! Ἀλλὰ μᾶς ἀφίνουν τὰ ἐγκλήματά σας ἡσύχους, διὰ νὰ συζητῶμεν καὶ ψηφίζωμεν τὰ νομοθετήματά σας, τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα πράττετε ἀπὸ πρωΐας μέχρις ἑσπέρας κατὰ τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν ἀπόχρωσίν σας; Κατηνάλωσε χθὲς ὁ κ. Σακελλαρόπουλος, καὶ κατηνάλωσα καὶ ἐγὼ ἄλλοτε καὶ ἄλλοι ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης ὁλοκλήρους συνεδριάσεις, παραπονούμενοι καὶ καταγγέλλοντες τὰ ἐγκλήματα, τὰ ὁποῖα ἐπράξατε. Πταίομεν ἡμεῖς, ὅταν τοιουτοτρόπως, συμπεριφέρεσθε πρὸς τοὺς πολίτας, ὅταν τοιαύτην χρῆσιν κάμνετε τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐνεπιστεύθη ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία; Πρέπει νὰ σᾶς ἀφήσωμεν λοιπὸν νὰ ὀργιάζητε, διὰ ν’ ἀφήσωμεν ἐλεύθερον τὸ στάδιον τῶν παθῶν σας τῶν κομματικῶν, τῶν ποταπῶν; Παραπονοῦνται, ὅτι δὲν ψηφίζομεν τὰ νομοσχέδια· ἀλλ’ ἔχω ἀναφορὰν ἐκ τοῦ δήμου Οἰχαλίας, τεσσάρων χωρίων, παραπονουμένων, ὅτι διὰ τῶν νέων νομοσχεδίων τῶν ἐκπαιδευτικῶν καταργεῖται τὸ σχολεῖον εἰς τὸ χωρίον Ἀλῆ Τσελεπῆ, ἔνθα φοιτῶσι τεσσάρων χωρίων Ἑλληνόπαιδες, καὶ ζητοῦσι τῆς Βουλῆς τὴν προστασίαν, ὅπως μὴ ἐπιτρέψῃ καὶ στερηθῶσι τὰ τέκνα των τῆς διανοητικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ πρὸς τοῦτο ἁδροὺς καταβάλουσι φόρους, διότι τὸν χειμῶνα, ὡς ἐκ τῶν κατακλυζόντων τὰ χωρία αὐτὰ ποταμῶν, εἶναι ἀδύνατον νὰ μεταβῶσι τὰ τέκνα των εἰς ἕτερον χωρίον. Τοιαύτην διοίκησιν ἔχετε, οὕτω διαχειρίζεσθε τὴν δοθεῖσαν ὑμῖν ἐντολήν, καὶ ὅμως παραπονεῖσθε, ὅτι σᾶς παρακωλύομεν καὶ δὲν ψηφίζομεν νόμους, τοὺς ὁποίους δὲν θὰ σεβασθῆτε, χάριν τοῦ κόμματος. Ἀλλ’ ἐὰν θέλετε νὰ ψηφίζωμεν ἄνευ συζητήσεως, τί μᾶς καλεῖτε ἐδῶ; Ζητεῖτε νὰ προεξοφλήσωμεν καὶ ἡμεῖς τὴν ψῆφόν μας, ὅπως προεξόφλησαν αὐτὴν οἱ φίλοι ὑμῶν, οἱ ἔχοντες τυφλὴν ἐμπιστοσύνην καὶ πεποίθησιν εἰς τὰς ἰδέας ὑμῶν; Ἀλλὰ τότε δὲν θὰ ἤμεθα Ἀντιπολίτευσις, θὰ ἐφρονοῦμεν ὅ,τι φρονεῖτε σεῖς, καὶ συνεπῶς ἡ πρόσκλησίς σας θὰ ἦτο περιττή, καὶ τὸ Κοινοβούλιον δὲν θὰ εἶχε λόγον, ζημιοῦν ἑκατοστύας χιλιάδας δραχμῶν τὸ Δημόσιον διὰ τῆς παρουσίας του. Ὅταν ὑπεβάλατε νομοσχέδια κοινωφελῆ, δυνάμενα νὰ ἐφαρμοσθῶσι, δὲν σᾶς ἐβοηθήσαμεν; Ἄς λείψῃ πλέον αὐτὴ ἡ τακτική, καὶ μὴ σπεύδετε νὰ σβύσητε τὰ ὀνόματα τῶν προκατόχων σας ἀπὸ τῆς νομοθεσίας τοῦ Κράτους διὰ νόμων μὴ ἐφαρμοστέων, προερχομένων ἐκ κακῶν κεφαλῶν. Ἐκαλέσατε ἔκτακτον Σύνοδον, ἐδαπανήσατε ἀρκετὰς ἑκατοστύας χιλιάδας δραχμῶν, διὰ ν’ ἀκούσωμεν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα εἴπατε πρὸ ὀλίγου, καὶ διὰ νὰ ἴδωμεν προτάσεις τιμῶν καὶ συντάξεων, αἵτινες καὶ αὐτοὺς τοὺς τάφους τῶν νεκρῶν, πρὸς οὓς ἀπενέμοντο, ἐτάραξαν, διὰ τὸ παράλογον αὐτῶν! Ζητεῖτε νὰ ἐφαρμόζητε τὸ σύστημα τὸ μεσαιωνικὸν, ἀλλ’ ὄχι καθ’ ὅλην αὐτοῦ τὴν ἔκτασιν· διότι, ἐὰν ἠδύνασθε νὰ ἐπιτύχητε τὴν πλήρη αὐτοῦ ἐφαρμογὴν, ἠθέλομεν τότε λύει τὰς διαφορὰς οὐχὶ διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 80, ἀλλὰ μὲ τὰ ξίφη μας. Ταῦτα εἶπον, διότι ὤφειλον νὰ ἐκφράσω τὸ παράπονον διὰ τὸν κ. Βασιλόπουλον, καὶ εἶχον τὸ καθῆκον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀναφορὰν τῶν συμπολιτῶν μου, καὶ νὰ παρακαλέσω αὐτὴν, ἵνα δεχθῇ νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ, ὅπως λάβωσι γνῶσιν αὐτῆς πάντες οἱ Βουλευταὶ καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν. Κύριοι, ἔρχομαι εἰς ἄλλο θέμα. Παρεπονέθην ἄλλοτε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὴν Ὑπομοιραρχίαν Μεσσήνης δὲν θεωρεῖ ἱκανὴν νὰ διοικῆται ἀπὸ ἀξιωματικὸν, διότι οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν ἐξυπηρετοῦσι, φαίνεται, τὸ συμφέρον τῶν φίλων του, καὶ διὰ τοῦτο καθημερινῶς βλέπομεν μεταθέσεις ἐκεῖθεν. Ἀφοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μετέθεσεν ἐκ Μεσσήνης δύο ἢ τρεῖς Ὑπομοιράρχους, προχθὲς μετέθεσε καὶ τὸν Ἀνθυπομοίραρχον, τὸν τελευταῖον τοποθετηθέντα ἐκεῖ, καὶ ἀπέστειλεν αὐτὸν εἰς Ἄρταν. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι τὸν Ἀνθυπομοίραρχον τοῦτον, ὀνόματι Πανταζόπουλον, τὸν μετέθεσε, διότι δὲν καθίστατο ὄργανον τῶν ἐκεῖ ἀντιπροσώπων τῆς Κυβερνήσεως πολιτικῶν ἀνδρῶν· καὶ διὰ νὰ ἀποδείξω αὐτὸ, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους τῆς μεταθέσεως ταύτης καὶ ν’ ἀνακοινώσῃ, τί ὁ Ἀνθυπομοίραρχος οὗτος ἔπραξεν ἐναντίον τῶν νόμων καὶ τοῦ κανονισμοῦ παραπλήσιον πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατήγγειλεν ὁ Βουλευτὴς ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας, διὰ νὰ κρίνῃ ἡ Βουλὴ, ἐὰν εἶχε δίκαιον ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ μεταθέσῃ τὸν ἀξιωματικὸν αὐτὸν, πρὸς δὲ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν, ἐν ᾗ νὰ ἐμφαίνηται πόσους φυγοδίκους καὶ φυγοποίνους συνέλαβεν ὁ ἀξιωματικὸς αὐτὸς κατὰ τὸ μικρὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον διῴκησε τὴν Ὑπομοιραρχίαν Μεσσήνης. Τὸν Ἀνθυπομοίραρχον, περὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλῶ, γνωρίζω ἀφ’ ἧς ἦτο ὑπαξιωματικός· δὲν ἔχω σχέσεις πρὸς τὸν ἄνδρα, οὔτε χαιρετισμὸν ἀντήλλαξα, ὅτε ἤμην ἐν Μεσσήνῃ, ἀλλὰ δὲν δύναμαι, εἰμὴ νὰ βεβαιώσω ἐκ πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἔχω ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν μου, ὅτι πλείστους φυγοδίκους καὶ φυγοποίνους, ἄνευ πατάγου καὶ θορύβου, ἄνευ βιαιοπραγιῶν καὶ διακρίσεως κομματικῆς, συνέλαβε καὶ παρέδωκεν εἰς τὴν δικαιοσύνην. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι θὰ μᾶς παρουσιάσητε ἔγγραφόν τι, ὡς ἐθίζετε, καθ’ ὃ ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος δι’ ἀναφορᾶς του ἐζήτησε τὴν ἐκεῖθεν μετατόπισίν του· ἀλλ’ ὁ ἀξιωματικὸς δὲν εἶναι πολιτικὸς ὑπάλληλος, εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ μεταβῇ ὅπου τὸν καλεῖ ἡ ὑπηρεσία, οὐδὲ τῷ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ζητήσῃ ν’ ἀποσταλῇ ὅπου αὐτὸς θέλει. Εἶναι παραμοναὶ ἐκλογῶν, κύριοι Βουλευταὶ, καὶ εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ληφθῶσιν ὅλα τὰ μέτρα· ἀλλ’ ὁποιαδήποτε μέτρα καὶ ἂν ληφθῶσιν, ἐγὼ θὰ παρευρίσκωμαι, διὰ νὰ σὲ παραλύω, καὶ εἰς τὰς παννυχίδας, διὰ νὰ μὴ ψηφίζῃς νομοσχέδια, μὲ τὰ ὁποῖα ζητεῖς νὰ ἐξυπηρετῇς τὰς κομματικὰς ἀνάγκας σου, κύριε Πρωθυπουργέ.

§31Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Οἱ ἐν ταῖς ἐξεταστικαῖς φυλακαῖς Σπάρτης κατάδικοι καὶ ὑπόδικοι, ἀνερχόμενοι εἰς τριακοσίους τὸν ἀριθμὸν, παραπονοῦνται δι’ ἀναφορᾶς των, ὅτι δὲν ἔλαβον ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Νοεμβρίου τὸ δεκάλεπτον, τὸ ὁποῖον δίδεται καθ’ ἡμέραν εἰς αὐτοὺς καὶ διὰ τοῦ ὁποίου μόνου πάντες σχεδὸν οὗτοι πρέπει νὰ ἐξοικονομήσωσιν ὅλας τὰς ἀνάγκας των, νὰ πληρώσωσι τὰ ταχυδρομικά των, νὰ πλύνωσι τὰ ἐνδύματά των κλπ. Παρακαλῶ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, εἰς τὸν ὁποῖον παραδίδω τὴν ἀναφορὰν ταύτην, νὰ μοὶ εἴπῃ, διατὶ οἱ πτωχοὶ αὐτοὶ ἄνθρωποι δὲν λαμβάνουσιν αὐτὸ τὸ μικρὸν ποσόν. Ἐὰν ἰσχυρισθῇ, ὅτι δὲν ἔχει πίστωσιν, ὅπως εἶπεν ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀχαΐας, θὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι τοῦτο δὲν τὸν δικαιολογεῖ, διότι ἔπρεπε νὰ φροντίσῃ νὰ ἔχῃ.

§32ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, παρακαλῶ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν αἴτησιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωσα, τῶν καταδίκων Πύργου, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπληρώθησαν τὸν Φεβρουάριον καὶ οἱ ὁποῖοι στεροῦνται καὶ ἰατρῶν καὶ φαρμάκων.

§33ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ ἀναφορὰ, τὴν ὁποίαν ἐδώσατε, ἦτο τοῦ τέλους Ἰανουαρίου· ὁ Ἰανουάριος ἐπληρώθη, δὲν εἶναι δὲ ἀμφιβολία, ὅτι καὶ ὁ Φεβρουάριος θὰ ἐπληρώθη.

§34ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, διατὶ δὲν προσάγει τοὺς ζητηθέντας παρ’ ἐμοῦ πίνακας, τοὺς τόσον ἀναγκαίους εἰς τὴν μελέτην τοῦ νομοσχεδίου περὶ καταργήσεως τῶν διαπυλίων τελῶν, ἀφοῦ ὑπεσχέθη τοῦτο ἐξ ὑπαρχῆς καὶ ἐδήλωσεν, ὅτι εἶναι ἕτοιμος νὰ τὸ πράξῃ. Ὡσαύτως ἀναγκάζομαι νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπερώτησίν τινα, ἀναγομένην εἰς μεμακρυσμένην ἐποχὴν, ὡς πρὸς τὴν ὁποίαν μὲ εἶχε προκαλέσει εἰς τὴν ὑποβολὴν ἀναφορᾶς.

§35ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐὰν πρόκηται περὶ τοῦ ἀγγλικοῦ πλοίου, σήμερον μοὶ ἐδόθη ἡ ἀπάντησις, ἡ ὁποία ἔφθασε πρὸ δύο ἡμερῶν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἤμην ἕτοιμος ν’ ἀνακοινώσω ταύτην εἰς τὴν Βουλήν.

§36ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἔχω καὶ ἑτέραν ὑπενθύμισιν νὰ κάμω, καὶ εἶτα ἀπαντᾶτε. Ἤθελον σᾶς παρακαλέσει, ἐὰν ἔχητε ἑτοίμους τὰς πληροφορίας, τὰς ἀφορώσας εἰς τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, νὰ καταθέσητε καὶ ταύτας, διότι πρόκειται περὶ ζητήματος, ἀφορῶντος τοὺς φορολογουμένους δήμους καὶ τὴν παραβίασιν τοῦ περὶ τούτου νόμου.

§37ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.). Ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης ἐπερωτήσεως τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Κεφαλληνίας, λέγω ὅτι ἔλαβον παρὰ τοῦ Δημάρχου Ἀστακοῦ τὴν ἀναφορὰν ὑπ’ ἀριθ. 111 τῆς 7 Μαρτίου 1890, ἡ ὁποία λέγει τὰ ἑπόμενα. (Ἀναγινώσκει τὴν ἀναφοράν). Δυνάμει νὰ προσθέσω καὶ ταῦτα, τὰ ὁποῖα φαίνονται ἀκριβῆ, διότι ἔλαβον καὶ ἄλλοθεν πληροφορίας, ὅτι ἡ ἐξακρίβωσις ἐγένετο τῇ πρωτοβουλίᾳ αὐτῶν τῶν πλοιάρχων τῶν ἀγγλικῶν πλοίων, διότι, δοθείσης εἰς τοῦτο ἀφορμῆς, αὐτὴ ἡ Ἀγγλικὴ Πρεσβεία, πρὶν ἢ ὁμιλήσῃ τις εἰς αὐτήν, ἐφρόντισε καὶ ἐνήργησε τὴν ἐξέτασιν, ἐξ ἧς ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, ὅτι ἐξηκριβώθη μὲν, ὅτι ἡ ζημία ἦτο ἐντελῶς ἀναξία λόγου, ἐφ’ ὅσον δὲ δύναται νὰ διατιμηθῇ εἰς χρήματα, θέλει ἀνορθωθῆ ἀμέσως δι’ ἀποζημιώσεως ὑπὸ τῶν οὕτω προθύμων δειχθεισῶν ἀγγλικῶν ἀρχῶν. Ὡς πρὸς τὴν ἑτέραν ἐπερώτησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἀναδιφήσας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, εὗρον ὅτι πρὸς τὸν Νομάρχην μία πρᾶξις ἀπεστάλη, ἡ ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει αὐτήν).

§38ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἔχω ἀνὰ χεῖρας τὴν γενομένην ἢ μᾶλλον τὴν ἐπαναληφθεῖσαν ὑπ’ ἐμοῦ ἐπερώτησιν, ἐν τῇ ὁποία ζητῶ νὰ μὲ πληροφορήσητε, ἐπὶ τίνος νόμου στηριχθεὶς ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς, διέταξε τὸν Νομάρχην δι’ ἐγκυκλίου ὡρισμένης χρονολογίας καὶ ὑπ’ ὡρισμένον ἀριθμόν.

§39ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Σᾶς ἀπαντῶ, ὅτι δὲν διέταξα δι’ ἐγκυκλίου, ὅτι δὲν ἐξέδωκε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἐγκύκλιον ὑπ’ αὐτὸν τὸν ἀριθμὸν, ὅτι ἡ μόνη πρᾶξις, ἣν ἐξέδωκεν, εἶναι αὐτὴ, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέγνωσα, καὶ ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὴν ἀξίαν ἐγκυκλίου.

§40ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐγὼ, στηριζόμενος εἰς τὸν νόμον, κατὰ τὸν ὁποῖον τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως διοικεῖται ὑπὸ ἐπιτροπῆς, διευθυνομένης ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ἀπετάθην πρὸς αὐτόν. Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἐσιώπα ἐπί τινα καιρὸν, καὶ ὑπεχρεώθην νὰ ὑπενθυμίσω τὴν ἐπερώτησίν μου, οὗτος δὲ μίαν τῶν ἡμερῶν μοὶ εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ὁ ἁρμόδιος. Ἠρώτησα αὐτὸν, ποῖος εἶναι ὁ ἁρμόδιος, ἀλλὰ μὴ γνωρίζων ἴσως, μὲ παρέπεμψε νὰ εὕρω ἐγὼ τὸν ἁρμόδιον· ἀπετάθην τότε πρὸς ὅλους τοὺς Ὑπουργοὺς, ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς ἀνέλαβε τὴν πρωτοβουλίαν καὶ ἐδήλωσεν, ὅτι προὐτίθετο νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ. Ἀνέμενον ὅθεν ἀπάντησιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀλλὰ καὶ οὗτος μὲ παρέπεμψεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν.

§41ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδὲν τοιοῦτον εἶπον. Εἶπον ὅτι ἁρμόδιον εἶναι τὸ Γενικὸν Λογιστήριον.

§42ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἤδη λέγει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ ἁρμόδιος.

§43ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι τοιοῦτον ἔγγραφον δὲν ὑπέγραψα ὑπὸ τοιοῦτον ἀριθμόν.

§44ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Καὶ ἐγὼ σᾶς εἶπον, νὰ ζητήσητε πληροφορίας ἀπὸ τὸν Νομάρχην καὶ νὰ μᾶς πληροφορήσητε, δυνάμει τίνος ὑπουργικῆς διαταγῆς ἐνήργησε καὶ ἐξέδωκε τὴν διαταγὴν, ἣν σᾶς ἔφερα καὶ σᾶς ἀνέγνωσα.

§45ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διαταγὴν Ὑπουργοῦ δὲν προσεκομίσατε, προσεκομίσατε ἔγγραφον τοῦ Νομάρχου, ἀναφερόμενον εἰς διαταγὴν ἁρμοδίου Ὑπουργείου, μὴ προσκομισθεῖσαν καὶ μὴ ὑπάρχουσαν.

§46ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Θὰ φέρω τὸ ἔγγραφον καὶ πάλιν, διὰ νὰ βεβαιωθῆτε περὶ τῆς ἐνεργείας σας, ἀφοῦ οὐδεὶς θέλει νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην, ἀλλὰ προσπαθεῖτε νὰ ἐπιῤῥίψητε ταύτην εἰς τὸν Νομάρχην ἢ εἰς τὸ Λογιστήριον, ἀντὶ νὰ προβῆτε ἀμέσως εἰς τὴν ἀνόρθωσιν προφανοῦς καὶ σκανδαλώδους παρανομίας.

§47ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τί εἶπεν ὁ Νομάρχης, τοῦτο εἶναι ζήτημα, περὶ οὗ θὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Νομάρχην, καὶ ὅταν λάβωμεν ἀπάντησιν, θὰ δυνηθῶμεν νὰ διασαφηνίσωμεν τὴν ἔννοιαν τῶν παρ’ αὐτοῦ ῥηθέντων περὶ ὑπουργικῆς διαταγῆς, ἧς ἡμεῖς δὲν ἔχομεν γνῶσιν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν οὐδεμίαν ἐξέδωκε περὶ τούτων διαταγὴν, οὐδὲ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, οὐδὲ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπερ ὅμως γινώσκει, ὅτι τὸ Γενικὸν Λογιστήριον ἔγραψε περὶ τοῦ θέματος πρὸς τὸν Νομάρχην. Οὕτως ἔχουσι τὰ τῶν Ὑπουργείων· πῶς δὲ ταῦτα συνδυάζονται πρὸς τὸ ἔγγραφον, ὅπερ ἔχετε ὑπ’ ὄψει, ἡμεῖς ἀγνοοῦμεν...

§48ΜΙΛΗΣΗΣ. Διατὶ δὲν ἀπηυθύνθητε πρὸς τὸν Νομάρχην;

§49ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ ἐπερώτησις δὲν ἐγένετο κανονικῶς. Ὁ κ. Βουλευτὴς ὡμίλησεν, ὡσανεὶ εἶχε τοιοῦτον ἔγγραφον ὑπουργικὸν ἐνώπιόν του, ἐνῷ δὲν εἶχε τοιοῦτον ἔγγραφον, ἀλλ’ εἶχεν ἔγγραφον τοῦ Νομάρχου, ἐν ᾧ ἐγίνετο μνεία διαταγῆς· ἐρωτᾷ δὲ ἤδη, ποῖος ἐξέδωκε τὴν διαταγήν. Ὅπως προβῶμεν εἰς τὴν περὶ τούτου ἔρευναν, πρέπει τοὐλάχιστον νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει τὸ ἔγγραφον τοῦ Νομάρχου. Ἠρώτησεν ἐπίσης ὁ κ. Βουλευτὴς καὶ περὶ τῶν πινάκων, εἰπὼν, ὅτι ἠρνήθημεν νὰ προσαγάγωμεν αὐτούς. Οὐδαμῶς ἠρνήθημεν τὴν προσαγωγὴν τῶν πινάκων, ὑπεσχέθημεν μάλιστα τὸν καταρτισμὸν αὐτῶν, καὶ ἀνηγγείλαμεν, ὅτι εἷς τούτων ἦτο προηγουμένως τετυπωμένος· τούτου ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἓν μόνον εὕρομεν ἀντίτυπον, διότι, ἀντικαταστηθέντος τοῦ ἀρχικοῦ νομοσχεδίου ὑπὸ τοῦ νεωτέρου, παρημελήθησαν τὰ τῶν πινάκων ἐκείνου. Ἐπὶ τοῦ εὑρεθέντος ἀντιτύπου ἐγένετο συμπληρωματικὴ ἐργασία, ἀναγκαία εἰς συσχέτισιν αὐτοῦ πρὸς τοὺς πίνακας τοῦ νεωτέρου νομοσχεδίου, τοὺς ἐπὶ τῇ βάσει προσθέτου ὑπὲρ τῶν δήμων δασμολογήσεως τριῶν δεκατημορίων ἀντὶ τῶν δύο· ἡ ἐργασία ὁλόκληρος πέμπεται εἰς τὸ τυπογραφεῖον, καὶ ἐλπίζω ὅτι μέχρις αὔριον θὰ ἦναι ἑτοίμη εἰς διανομήν.

§50ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐθεώρησα ὡς ἄρνησιν τὴν μὴ προσαγωγὴν τῶν πινάκων, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχεν εἰπεῖ, ὅτι ἦσαν ἕτοιμοι, ἑπομένως δὲν ἀπητεῖτο ἢ ἡ προσαγωγή των, καὶ ἐπειδὴ δὲν προσήγοντο, ἐθεώρησα τὴν ἔλλειψιν ὡς ἄρνησιν. Ὡς πρὸς τὸ ἕτερον ζήτημα, δὲν ἀδικῶ τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς, ἂν ἐλησμόνησαν ὑπόθεσιν, ἀναπτυχθεῖσαν παρ’ ἐμοῦ ἐκτενῶς, διότι παρῆλθε πολὺς χρόνος. Εἶχον εἰπεῖ τότε, καὶ ἰδίᾳ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ὅτι, ἐνῷ οἱ προϋπολογισμοὶ τοῦ 1888 ἐψηφίσθησαν ὑπὸ τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, ἐπεκυρώθησαν ὑπὸ τῶν Νομαρχῶν, καὶ ἐστάλησαν αἱ σχετικαὶ διαταγαὶ, κατὰ τὸν νόμον περὶ ταμείου δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, πρὸς τοὺς ταμίας, ὅπως οὗτοι κρατήσωσι τὰς ἐγκριθείσας εἰσφοράς, καὶ ἐνῷ οἱ προϋπολογισμοὶ ἐχρησίμευσαν καθ’ ὅλον τὸ 1889 πρὸς κανονισμὸν τῆς δαπάνης τῶν δήμων, τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1889, ἤτοι κατὰ τὸν 10ον μῆνα ὁ κ. Νομάρχης στέλλει διαταγὴν νέαν πρὸς τὸν ταμίαν, ὅπως κρατήσῃ οὐχὶ πλέον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἶχε ψηφισθῆ ὑπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου καὶ ἐγκριθῆ ὑπὸ τοῦ Νομάρχου καὶ διετάχθη ὁ ταμίας νὰ κρατήσῃ, ἀλλὰ ποσὸν πολὺ ἀνώτερον καὶ τὸ ὁποῖον ἀπεῤῥόφα τὰ ⅖ ἢ τὰ ⅗ τῶν εἰσοδημάτων τῶν δήμων, καὶ καθίστα ἀδύνατον τὴν διοίκησιν αὐτῶν. Κατόπιν τῆς γενομένης παρ’ ἐμοῦ ἐπερωτήσεως, φαίνεται ὅτι ἐδόθη ὁδηγία εἰς τὸν ταμίαν, ν’ ἀπόσχῃ τῆς ἐκτελέσεως τοιαύτης διαταγῆς, καὶ πράγματι ὁ ταμίας δὲν ἐκράτησε τὸ διαταχθὲν δυνάμει τῆς δευτέρας διαταγῆς ποσόν. Κατὰ τὸν Φεβρουάριον ὅμως, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ δώσῃ τὴν ἀναλογίαν τῶν ἐσόδων, εἰδοποίησε τοὺς Δημάρχους, ὅτι θὰ κρατήσῃ τὸ ποσὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διετάχθη νὰ κρατήσῃ κατὰ τὸν Σεπτέμβριον. Τοῦτο μὲ ἠνάγκασε νὰ ἐπαναφέρω τὴν ἐπερώτησίν μου, ἥτις ἐγένετο ἐγγράφως καὶ κατεχωρίσθη εἰς τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι, ἐπειδὴ δὲν ἐγένετο τακτικὴ ἡ ἐπερώτησίς μου, δὲν εὑρέθη εἰς θέσιν ν’ ἀπαντήσῃ, εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβής. Διὰ τῆς ἐπερωτήσεώς μου ἐκείνης ἠρώτων τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ἐπὶ τίνος νόμου ἐστηρίχθη καὶ ἔδωκε τοιαύτην διαταγὴν πρὸς τὸν Νομάρχην Κεφαλληνίας, καὶ δεύτερον παρεκάλουν αὐτὸν νὰ προσαγάγῃ πίνακας, διότι ἤθελον νὰ ἐξακριβώσω, ἐὰν τὸ μέτρον ἦτο γενικὸν δι’ ὅλον τὸ Κράτος, καὶ ἂν δὲν ἀφώρα μόνον τὴν Κεφαλληνίαν, ἢ ὡρισμένους δήμους τοῦ Κράτους. Μὴ νομίσητε, ὅτι τὸ ζήτημα στερεῖται σπουδαιότητος· ἐκ τούτου δύνασθε νὰ ὁδηγηθῆτε εἰς τὰς κρίσεις σας ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ διαπυλίων καὶ ἐπὶ παντὸς νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον σχετίζεται μὲ τὴν διαχείρισιν τῶν δημοτικῶν χρημάτων. Ὡς σᾶς εἶπον, τὸ ἔσοδον ἑνὸς δήμου εἶναι 3525 δραχμαί, ἡ ἐγκριθεῖσα εἰσφορὰ συνίστατο εἰς 700 δραχμὰς, ἡ δὲ διαταχθεῖσα ὑπὸ τοῦ Νομάρχου, ἡ στηριζομένη ἐπὶ τῆς ὑπ’ ἀριθ. 7912 διαταγῆς, ἀνέρχεται εἰς 2930· ὥστε δὲν μένει διὰ τὴν ὑπηρεσίαν ἢ τὸ ποσὸν 595 δραχμῶν. Τὸ ζήτημα λοιπὸν δεῖται προσοχῆς· διότι, ἂν τοιαῦτα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διαπράττωνται, νομίζω ὅτι οὐδόλως δύνανται νὰ ἐξαλείψωσι τὰς ἐντυπώσεις αἱ ἑκάστοτε ἐπ’ αὐτῶν ἀπαντήσεις τῶν κκ. Ὑπουργῶν, διότι ἡ διαταγὴ τοῦ Νομάρχου, καὶ ἂν ἐκ τούτου προέρχηται, δὲν ἀπαλλάσσει τὸν Ὑπουργὸν τῆς εὐθύνης του, ἐὰν περιορίζηται νὰ λέγῃ, ὅτι «ἐγὼ τοιαύτην διαταγὴν δὲν ἐξέδωκα»· διότι τότε δικαιοῦμαι νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἔλαβε χώραν πλαστογραφία. Ἀλλὰ ποῖον συμφέρον εἶχεν ὁ κ. Νομάρχης νὰ πράξῃ τοιοῦτόν τι εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην; Τὸ μόνον συμφέρον, ὅπερ ὑφίσταται, εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος, ἀναγκαζόμενος νὰ συνεισφέρῃ εἰς τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὑποχρεοῦται δυνάμει τοῦ νόμου, καὶ θέλων ν’ ἀποφύγῃ τὴν συνεισφορὰν τοῦ τοιούτου ποσοῦ ὑπὸ τοῦ Δημοσίου, χάριν τοῦ περιλαλήτου ἰσοζυγίου, ἀφοῦ εἶδεν, ὅτι αἱ γενόμεναι ἀναλογίαι δὲν ἀρκοῦσιν εἰς τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας ηὔξησεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς ἱδρύσεως νέων σχολείων χάριν τῶν φίλων, κατέφυγεν εἰς τὰ ταμεῖα τῶν δήμων. Ἐζήτησα τοὺς πίνακας, διότι δυστυχῶς, ἢ κατὰ σύμπτωσιν, τυγχάνουσιν οἱ πληροφορήσαντές με Δήμαρχοι νὰ ἦναι ἀντιπολιτευόμενοι, ἐγὼ δὲ, μὴ θέλων ν’ ἀποδώσω τὸ πρᾶγμα εἰς ἄλλους σκοποὺς, ἠθέλησα ἐκ τῶν πινάκων νὰ ἴδω, ἂν τὸ μέτρον ἦναι γενικὸν, καὶ ἑπομένως ἐὰν ἀποδοτέον εἰς κακὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ἢ εἰς ἐσφαλμένας ὁδηγίας· ὅταν ὅμως ἔβλεπον, ὅτι οἱ πίνακες δὲν προσήγοντο, εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ κάμω οἱανδήποτε ὑπόθεσιν ἐπὶ τῆς τοιαύτης πορείας τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατὰ τὴν § βʹ τοῦ ἄρθρου 2 εἰσφορὰ προσδιορίζεται ἐντὸς τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου ἑκάστου ἔτους ἐν τῇ ἐγκρινούσῃ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δήμων ἀποφάσει τοῦ ἁρμοδίου Νομάρχου». Ταῦτα ὁρίζει ὁ νόμος, μὴ ἐπιδεχόμενος διάφορον ἑρμηνείαν ὡς πρὸς τὸν χρόνον καὶ τὸν ὁρισμὸν τῆς ὀφειλομένης παρ’ ἑκάστου δήμου εἰσφορᾶς. Λοιπὸν πότε προσδιωρίσθη ἡ εἰσφορά, καὶ παρὰ τίνων; Κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1889 ὅλοι οἱ προϋπολογισμοὶ ἦσαν ἐγκεκριμένοι, ὁ Νομάρχης προσδιώρισε τὰς εἰσφορὰς διὰ τῆς ἐγκρίσεώς του, καὶ ἡ ἔγκρισίς του ἐκείνη εἶναι ὁριστικὴ καὶ τελεσίδικος, ἐὰν τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον δὲν ἐφεσιβάλῃ τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν, καὶ ταύτην δυνάμει τοῦ νόμου θ’ ἀπευθύνῃ ἐνώπιον τοῦ Νομαρχιακοῦ Συμβουλίου, καὶ αὐτὸ καὶ μόνον δικαιοῦται νὰ μεταβάλῃ τὰς ἀποφάσεις τοῦ Νομάρχου, μόνον δὲ αἱ ἀφορῶσαι δαπάνην δι’ ἀγροτικὴν ἀστυνομίαν ἢ δι’ ἀγαθοεργὰ καταστήματα ἐφεσιβάλλονται καὶ ὑπόκεινται εἰς ἀναθεώρησιν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Πῶς λοιπὸν, ἐνῷ ὅλα ταῦτα διαγράφονται ὑπὸ τοῦ νόμου, ὁ Νομάρχης ἐπεμβαίνει καὶ μεταῤῥυθμίζει τὴν ἀπόφασίν του, καὶ μεταῤῥυθμίζει τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ψηφισθέντα ὑπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου κατὰ τὸ τέλος τοῦ ἔτους; Ὁ πληθυσμὸς τοῦ δήμου εἶναι 3441....

§51ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅλοι οἱ ὑπολογισμοί σας εἶναι ἐσφαλμένοι.

§52ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἔσοδον τῶν δήμων εἶναι 3525, εἰσφορά εἶναι 700, ἥτις ηὐξήθη εἰς 2930· τί μένει;

§53ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁμιλεῖτε περὶ τοῦ δήμου Ἄνω Λειβαθοῦς;

§54ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὄχι. Ἐγὼ ὑπέβαλον ἔγγραφον τὴν ἐπερώτησίν μου, καὶ εὑρίσκεται εἰς τὰ ἐπίσημα πρακτικά· ἐν τούτοις δὲν ἐφέρατε οὐδεμίαν πληροφορίαν καὶ δὲν ἐδώσατε οὐδεμίαν ἀπάντησιν.

§55ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐνόμιζον, ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ δήμου Ἄνω Λειβαθοῦς, ἀλλ’ ἤδη ἀκούω, ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ δήμου Ἄσσου· ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τοῦτον καὶ ὡς πρὸς ἐκεῖνον τὰ πράγματα ἔχουσι καλῶς· ὁ κ. Βουλευτὴς ὑπέβαλεν ἐπερώτησιν περὶ Ἄνω Λειβαθοῦς καὶ περὶ Ἄσσου, οὐδὲν καθορίσας, ἐκ τούτου δ’ ἡ σύγχυσις· εἶπεν, ὅτι ἐξεδόθη διαταγὴ παρὰ τοῦ Ὑπουργείου, ἥτις μετεῤῥύθμιζε τ’ ἀποφασισθέντα ὑπὸ τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων. Ἐξητάσαμεν ἐν τοῖς ἀρχείοις τῶν τριῶν Ὑπουργείων καὶ εὕρομεν, ὅτι οὐδεμία παρ’ αὐτῶν διαταγὴ ἐξεδόθη, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, εἰς ὃ ὑπάγεται τὸ Γενικὸν Λογιστήριον, εὗρεν ὅτι τοῦτο ἐπὶ τῶν λογαριασμῶν τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐπήνεγκε παρατηρήσεις, ἃς ἀνεκοίνωσε πρὸς τὸν Νομάρχην, ὑποδεικνύον, ὅτι κακῶς ἐξετίμησεν οὗτος τὰ ὀφειλόμενα ὑπὸ τοῦ δήμου.

§56ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Κατὰ ποίαν ἐποχήν;

§57ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἔχω σημείωσιν ἐνταῦθα περὶ τοῦ χρόνου. Πιθανὸν ἄρα τὸ Γενικὸν Λογιστήριον νὰ ἐξέδωκε τὸ ἔγγραφον τῆς 5ης Σεπτεμβρίου, τὸ χαρακτηρισθὲν ὡς ὑπουργικὴ διαταγή. Θέλομεν δ’ ἐρευνήσει, ἂν εἰς τοῦτο ἀνεφέρετο ὁ Νομάρχης. Ἐπειδὴ τὸ Γενικὸν Λογιστήριον εἶχεν ἀποστείλει ὅλα τὰ περὶ τούτων ἔγγραφα εἰς τὸν Νομάρχην, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ τὰ προσκομίσωμεν. Ἐπελήφθη ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς καὶ τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος, εἰπὼν, ὅτι οὐχὶ ὀρθῶς ἔχουσιν αἱ παρὰ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου ἐκδοθεῖσαι ὁδηγίαι· βεβαίως ὅμως δὲν ἔχουσι κακῶς, ἂν ἀκριβῶς ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξετέθησαν τὰ περὶ αὐτῶν. Κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν, εἶχεν ὁρισθῆ τοῦ δήμου ἡ εἰσφορὰ εἰς δραχ. 700, τὸ δὲ Γενικὸν Λογιστήριον παρετήρησεν, ὅτι ἔδει αὕτη ν’ αὐξηθῇ εἰς 2900 δραχμάς. Τίς τῶν δύο ὑπολογισμῶν εἶναι ἀκριβής; Ὁ δῆμος ἔχει πληθυσμὸν 3441, ὁ ἀριθμὸς δὲ οὗτος εἰς δραχμὰς εἶναι ὁ ὅρος τῆς εἰσφορᾶς, περιορισθησόμενος ἐφ’ ὅσον θίγονται ὑπ’ αὐτοῦ τὰ 50% τῶν ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων προσόδων, ἢ δισχίλιαι δραχμαὶ ἐπὶ τῶν ἐν γένει ἐσόδων τοῦ δήμου· ἐξεταστέον ἄρα τὰς προσόδους τοῦ δήμου ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων καὶ τὰ ἐν γένει ἔσοδα τοῦ δήμου, εἰς ἐξακρίβωσιν, ἂν αἱ 3441 δραχμαὶ ἦναι περιοριστέαι εἰς 700 δραχμὰς ἢ εἰς 2900 δραχμάς. Ἔχομεν ἐνταῦθα πρόχειρον τὸν συνημμένον εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ δημοτικῶν προσόδων, δανείων καὶ βαρῶν πίνακα, ἐν ᾧ ἀναγινώσκομεν, ὅτι ἐκ μόνων διαπυλίων εἰσέπραττεν ὁ δῆμος Ἄσσου δραχμὰς 4027, ἐπιπροστιθεμένων δὲ εἰς ταύτας τῶν ἐξ ἀμέσων φόρων προσόδων τοῦ δήμου, ἔχομεν ἄθροισμα προσόδων ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων, ὧν τὰ 50% βεβαίως κατὰ πολὺ ὑπερβαίνουσι τὰς δραχμὰς 700. Ὁ γενόμενος ὑπὸ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου περιορισμὸς εἰς 2900 ὑποθέτει προσθήκην εἰς τὴν ἐκ διαπυλίων πρόσοδον δραχ. 1773, ἥτις φαίνεται ἀνταποκρινομένη πρὸς τὰς ἐξ ἀμέσων φόρων προσόδους τοῦ μικροῦ μὲν, ἀλλ’ ἀγροτικοῦ ἐκείνου δήμου· ἡ δὲ ὑποχρέωσις, ὅπως μένωσιν ἄθικτοι δισχίλιαι δραχμαὶ, ἂν τοιαύτη ἦναι ἡ ἐξ ἀμέσων φόρων πρόσοδος τοῦ δήμου, πληροῦται μετὰ ὑπερβάσεως, ἀφοῦ ἐκ μόνων τῶν προσόδων ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων ὑπολείπεται μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς εἰσφορᾶς ποσὸν ἴσον πρὸς ταύτην, ἤτοι δραχμαὶ 2900. Ὥστε οἱ πίνακες, οὓς ἔχομεν ἀνὰ χεῖρας τυχαίως χάριν ἄλλου νομοσχεδίου, ἀρκοῦσιν εἰς ἀπόδειξιν, ὅτι τὸ ποσὸν, τὸ ὁρισθὲν ὑπὸ τοῦ Λογιστηρίου, ὡς ἄριστα ὡρίσθη, καὶ ὅτι ἡ ἐνέργεια τοῦ Λογιστηρίου κατ’ οὐσίαν ἦτο ὀρθή. Κατὰ τύπους δὲ τὸ Λογιστήριον, ἐξακριβῶσαν ὅτι κακῶς ἐγένετο ὁ ὑπολογισμὸς, ἄρα ὤφειλε νὰ ἀνακοινώσῃ τὰ τῆς γενομένης ὑπ’ αὐτοῦ ἐξακριβώσεως εἰς τὸν Νομάρχην; Βεβαίως ὤφειλεν· ὁ δὲ Νομάρχης, λαβὼν τοιαύτην παρὰ τοῦ Λογιστηρίου πληροφορίαν, ἆρα ὤφειλε ν’ ἀναθεωρήσῃ τὴν ἀπόφασιν; ἀναντιῤῥήτως ναί. Τί ὑπολείπεται; ὅτι ὁ Νομάρχης ἐμνήσθη ἐν τῷ ἐγγράφῳ του διαταγῆς τῆς προϊσταμένης ἀρχῆς, τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Ἂν ταῦτα περιλαμβάνωνται ἐν τῇ ἐγγράφῳ τοῦ Νομάρχου, ἀνακριβῶς οὗτος ἐξεφράσθη, διότι ὁ Νομάρχης μόνον παρὰ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου ἔλαβεν ὁδηγίας, αὗται δὲ ἦσαν καθ’ ὅλα σύμφωνοι πρὸς τὸν νόμον.

§58ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἂν ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς προέβαινε κανονικῶς, ἂν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ ἐξεπλήρουν τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον τοῖς ἐπιβάλλει καὶ ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς καὶ τὸ πολίτευμα, βεβαίως αἱ τοιαῦται συζητήσεις δὲν θὰ ἐλάμβανον τοιαύτην διάστασιν, οὐδὲ ἡ συζήτησις θὰ περιεστρέφετο ἐπὶ ὑποθέσεων· ἂν αἱ ζητηθεῖσαι πληροφορίαι ἤθελον κομισθῆ παρὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ σήμερον, βεβαίως δὲν θὰ ἦτο εἰς θέσιν, στηριζόμενος ἐπὶ ὑποθέσεων, νὰ ἐξαγάγῃ τοιαῦτα συμπεράσματα.

§59ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπὶ οὐδεμιᾶς ὑποθέσεως στηρίζομαι.

§60ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Οὐδεμίαν πίστιν δίδω εἰς τοὺς ἀριθμούς σας, διότι πολλάκις οἱ ἀριθμοί σας ἐφάνησαν ἀνακριβεῖς. Ἐγὼ ἔχω σημειώσεις τοῦ εἰδικοῦ προσώπου, τοῦ δυναμένου νὰ πιστοποιήσῃ εἰς πόσον ποσὸν ἀναβιβάζεται τὸ ἔσοδον τοῦ δήμου, οὗτος δὲ πιστοποιεῖ, ὅτι συνίσταται ἐκ 3525. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ πιστεύσω εἰς τὴν πληροφορίαν, τὴν διδομένην ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου Δημάρχου, καὶ τότε μόνον δύναμαι νὰ μεταβάλω γνώμην, ὅταν σεῖς ἐπισήμως φέρητε εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίαν ἀντίθετον. Κομίσατε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ δήμου, ἵνα μοὶ καταδείξητε, ὅτι πραγματικῶς ἡ πληροφορία μου εἶναι ἐσφαλμένη. Τηλεγραφικῶς νὰ διατάξητε τὸν Νομάρχην Κεφαλληνίας νὰ σᾶς ἀποστείλῃ τὸν προϋπολογισμόν.

§61Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θὰ ὑπάρχῃ ἀντίγραφον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ.

§62ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐντὸς τῆς αὔριον λοιπὸν θὰ ἔχωμεν τὸν προϋπολογισμόν. Ἀλλὰ μεταβαίνω εἰς τὸ νομικὸν ζήτημα, τὸ καὶ σπουδαιότερον. Ὁ Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι τὸ Λογιστήριον ἐπεθεώρησε τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δήμων, καὶ ἐπιθεωροῦν τούτους εὗρεν, ὅτι οἱ Νομάρχαι κακῶς ὑπελόγισαν τὴν εἰσφοράν. Ἂν τοῦτο τὸ Λογιστήριον ἤθελε τὸ πράξει πρὶν ἢ ὁ Νομάρχης ἐγκρίνῃ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δήμων, βεβαίως ἠδύνατο καὶ ἐδικαιοῦτο νὰ ὑποβάλῃ τὴν παρατήρησίν του πρὸς τοὺς Νομάρχας, ἵνα τροποποιήσωσι τοὺς προϋπολογισμούς των οἱ δῆμοι κατὰ τὰς παρατηρήσεις τοῦ Λογιστηρίου, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐζήτησα νὰ ὁρισθῇ ἡ ἐποχή, καθ’ ἣν ἐγένετο ἡ ἐργασία αὕτη.

§63ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ἐποχήν· ἀλλ’ εἴτε Σεπτέμβριος εἶναι, εἴτε Ὀκτώβριος, ἐπίσης ὅσα λέγετε εἶναι ἀνακριβῆ.

§64ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δύνασθε ἐπανειλημμένως νὰ λέγητε, ὅτι λέγω ἀνακριβείας, ὅταν δὲν μοὶ δίδετε τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ζητῶ, διότι πρὸ τεσσάρων μηνῶν σᾶς ζητῶ νὰ μοῦ δώσητε τὰς πληροφορίας ταύτας καὶ ἀποφεύγετε νὰ τὰς προσκομίσητε, διότι θὰ συλληφθῆτε ἐπ’ αὐτοφώρῳ ψευδόμενοι καὶ παραβιάζοντες τοὺς νόμους. Ποίαν δὲ δικαιοδοσίαν ἔχει τὸ Λογιστήριον; καὶ δυνάμει τίνος νόμου ἐνεργεῖ τὸ Λογιστήριον; ἢ ποίας διαταγὰς διαβιβάζει τὸ Λογιστήριον; Ποίαν σχέσιν ἔχει ὁ δῆμος μὲ τὸ Λογιστήριον; Μετὰ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Νομάρχου, κατὰ τὸν νόμον, οὐδεμία ἔφεσις ἐπιτρέπεται· ἐπιτρέπεται μόνον εἰς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἀλλ’ ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας. Πῶς σεῖς ἀφαιρεῖτε ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον τὸ δικαίωμα τῆς ἐφέσεως, καὶ τὸ ἀφαιρεῖτε μὲ τὴν ἀναθεώρησιν τὴν ἐνεργηθεῖσαν κατὰ τὸν Σεπτέμβριον, μετὰ τὴν παρέλευσιν δηλαδὴ τῆς πρὸς ἔφεσιν προθεσμίας.

§65ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι λογιστικὸν λάθος.

§66ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τὶ θὰ εἰπῇ λογιστικὸν λάθος; Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον ὁρίζει τὴν εἰσφοράν, ὁ Νομάρχης δικαιοῦται νὰ μεταβάλῃ αὐτήν, ὁ προϋπολογισμὸς ἐγένετο ὁριστικός, καὶ παρεπέμφθη εἰς τὸν ταμίαν. Δὲν εἶναι ὡρισμένον τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται ὡς εἰσφορά· ὁ νόμος ὁρίζει, ὅτι δὲν δύναται αὕτη νὰ ᾖναι ἐλάσσων τῶν 15, οὔτε ἀνωτέρα τῶν 50 ἑκατοστῶν· μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν ἀριθμῶν δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Νομάρχης νὰ ὁρίσῃ τὴν εἰσφοράν;

§67ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι· ὁ νόμος καθορίζει τὴν εἰσφοράν.

§68ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὁ Νομάρχης δὲν ἔχει δικαίωμα; Ἰδοὺ τί λέγει ὁ νόμος (ἀναγινώσκει): «Ἡ εἰσφορά αὕτη οὐδέποτε ἐπιβάλλεται ἀνωτέρα τῶν 50 οὔτε κατωτέρα τῶν 15)00.»

§69Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ φαίνεται, κύριε Βουλευτὰ, ὅτι δὲν εἶναι ὁ καιρὸς, καθ’ ὃν θέλομεν ἐρευνήσει, τί διατάσσει ὁ νόμος. Πρέπει, πρὶν ἢ προσφύγωμεν εἰς τὸν νόμον, διὰ νὰ μάθωμεν τί διατάσσει, πρέπει νὰ ἐξακριβώσωμεν τὰ πραγματικὰ περιστατικά. Ταῦτα διὰ νὰ ἐξακριβωθῶσι, δὲν ἀρκοῦσιν οὔτε αἱ παραστάσεις ὑμῶν αἱ προφορικαὶ, οὔτε αἱ τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Πρόκειται περὶ προϋπολογισμοῦ δήμου, ὁ δὲ προϋπολογισμὸς εἶναι ἐπίσημον ἔγγραφον, τοῦ ὁποίου ἀντίγραφον ὑπάρχει καὶ ἐν τῇ Νομαρχίᾳ καὶ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἡ μεταβολὴ, ἡ ὁποία ἐπῆλθεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, ἐγένετο δι’ ἐπισήμου ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν τῷ ἀρχείῳ τοῦ Ὑπουργείου. Λοιπὸν πρέπει νὰ προσαχθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ δήμου, τὸ ἔγγραφον τὸ διατάσσον τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ, καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ σχετικὰ, τὰ ὁποῖα πραγματεύονται περὶ τῶν μεταβολῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ἀφοῦ ἐξακριβώσωμεν ταῦτα, θὰ ἴδωμεν τί ἐγένετο, καὶ πῶς ἐπ’ αὐτοῦ ἐφηρμόσθη ὁ νόμος.

§70ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὅ,τι παρετήρησεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ὀρθὸν, καὶ τοῦτο εἶπον καὶ ἐγὼ κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ὁμιλίας μου· ἀλλ’ ὑπεχρεώθην νὰ ἀπαντήσω προκειμένου περὶ τοῦ νομικοῦ ζητήματος. Βεβαίως τὰ ἔγγραφα θὰ διασαφηνίσουν καὶ τὸ νομικὸν ζήτημα, καὶ προτιμότερον νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, μέχρις οὗ ὑποβληθῶσιν αἱ ζητηθεῖσαι πληροφορίαι, ἀλλ’ αὗται πρέπει νὰ ἦναι σύμφωνοι μὲ τὴν γενομένην ὑπ’ ἐμοῦ ἐπερώτησιν καὶ μὲ τὴν προσθήκην, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.

§71ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἔν τινι τῶν προηγουμένων συνεδριάσεων, τῇ προτάσει τοῦ ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βουλευτοῦ κ. Γεροκωστοπούλου, ἐγένετο δεκτὸν παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως ἄρθρων τινῶν τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου προταχθῇ ὡς πρῶτον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, καθόσον, ἂν δὲν φθάσωμεν νὰ ψηφίσωμεν αὐτὸ πρὸ τῆς πρώτης Ἀπριλίου, δὲν θέλει καταστῆ δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ εὐεργετικαὶ διατάξεις αὐτοῦ εἰς τοὺς φοιτητὰς καὶ ὅσους ἄλλους ἀφορᾷ, διότι ἐπέρχεται ἡ κλήρωσις κατὰ τὸ ἄρθρον 45 τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου, μεθ’ ἣν δὲν δύνανται νὰ ἐνασκηθῶσι τὰ εὐεργετήματα τοῦ νόμου. Νομίζω, ὅτι ἡ θέλησις τῆς Βουλῆς εἶναι, νὰ κατασταθῇ δυνατὸν, αἱ εὐεργετικαὶ διατάξεις τοῦ νόμου τούτου νὰ χρησιμεύσωσιν ὑπὲρ τῶν φοιτητῶν καὶ τῶν ἄλλων ἐνδιαφερομένων προσώπων πρὸ βεβαίως τῆς πρώτης Ἀπριλίου. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, ὡς ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ, πρέπει νὰ ψηφισθῇ τὸ πρῶτον ἐν τῇ Βουλῇ.

§72ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Τρίτον εἶναι ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, καὶ θὰ ψηφισθῇ.

§73ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὑπάρχει πρὸ τούτου τὸ περὶ κυρώσεως συμβάσεως μετὰ τῆς Γαλλίας περὶ παρατάσεως τῆς Γαλλικῆς ναυτικῆς ἀποστολῆς, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ γίνωσι συζητήσεις. Εἶναι ἄδικον, καὶ μάταιον ἴσως, νὰ τεθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, δι’ ὅπερ ἐνδιαφέρονται τόσα πρόσωπα, τρίτον, καὶ νὰ ταχθῇ πρὸ τούτου τὸ περὶ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς. Διὰ τοῦτο προτείνω, ὅπως πρῶτον νομοσχέδιον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀναγραφῇ τὸ περὶ στρατολογίας.

§74ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ πρότασις αὕτη ἀποδεικνύει πρόθεσιν, ὅπως μὴ ψηφισθῶσι τὰ πρῶτα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχέδια· διότι, ἐὰν ὑπῆρχε διάθεσις, ἵνα ψηφισθῶσιν, ἦτο περιττὸν νὰ γίνεται λόγος περὶ τῶν προτιμητέων. Ἂν δὲν ψηφισθῇ τὸ πρῶτον, τὸ περὶ τῆς διώρυγος τῆς Κορίνθου, ἐννοεῖται, ὅτι αἱ συμφωνίαι, ἐξ ὧν ἤρτηται ἡ περαίωσις μεγάλου ἐθνικοῦ ἔργου, ναυαγοῦσι. Τὸ δεύτερον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχέδιον ἀφορᾷ εἰς συμφωνίαν πρὸς ξένον Κράτος, καὶ ὡς πρὸς τοῦτο, ἂν ἡ Βουλὴ μὴ θελήσῃ νὰ ἀποδεχθῇ τὸ μέτρον, πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ ἀποφανθῇ, ἀφοῦ μάλιστα πρόκειται περὶ συμφωνίας διεθνοῦς. Τὰ δύο ταῦτα νομοσχέδια, προτεταγμένα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τοῦ περὶ οὗ γίνεται ἡ περὶ προτιμήσεως πρότασις, τὰ δύο ταῦτα ἀνυπερθέτως πρέπει νὰ συζητηθῶσιν, ἵνα ἐξενέγκῃ ἡ Βουλὴ περὶ αὐτῶν οἱανδήποτε κρίνῃ γνώμην, ἀλλ’ ἀφοῦ πάντως θὰ συζητηθῶσι, κατ’ οὐδὲν παραβλάπτει ἡ πρόταξις αὐτῶν τὸ περὶ οὗ ἡ πρότασις τρίτον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχέδιον, ὡς ψηφισθησομένων καὶ ἐκείνων καὶ τούτου ἐντὸς τῆς διορίας, ἧς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐμνήσθη.

§75ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰ δύο ἄλλα νομοσχέδια δὲν παρουσιάζεται τὸ κατεπεῖγον, τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται εἰς τὸ τρίτον. Διὰ τὸν κ. Λεζὲν ὅ,τι ἐγένετο μέχρι τοῦδε δύναται νὰ γίνῃ καὶ τώρα.

§76ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν συνᾴδει τοῦτο πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰς ξένην Δύναμιν ἁβρότητα· ἡ σύμβασις δὲν συνωμολογήθη πρὸς τὸν ναύαρχον Λεζὲν, ἀλλὰ πρὸς τὴν Γαλλίαν.

§77ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι καλὸν εἶναι νὰ προταχθῇ τὸ νομοσχέδιον καὶ νὰ συζητηθῇ ἀπόψε εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.

§78ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, προτείνομεν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Ἐγείρονται δέκα Βουλευταὶ ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως καὶ εἶτα ἡ διαλογή).

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 9 καὶ 30′ μ. μ.