1886.05.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 18

Τῆς 30 Μαΐου 1886

(Παρασκευή)

Ὥρα 5 μ. μ.

(Εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐπεκυρώθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸς τὴν Βουλὴν ἀπηυθύνθη μία μήνυσις ἑνὸς Ζαβιτσάνου κατὰ τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κυρίου Δημητρίου Βάλβη ἐπὶ προδοσίᾳ. Προτάσει δὲ μάρτυρας τὸν τέως Πρωθυπουργὸν Δηλιγιάννην καὶ τοὺς ἄλλους Ὑπουργούς.

§2ΤΙΝΕΣ. Νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης καὶ κατόπιν εἰς τὸν εἰσαγγελέα.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον;

§4ΑΡ. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ θέλω νὰ ζητήσω μικράν τινα πληροφορίαν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πληροφορία, ἧς ἔχω ἀνάγκην, εἶνε ἡ ἑξῆς. Μανθάνω ὅτι εἴς τινας μεγαλοπόλεις τῆς Γαλλίας καὶ ἰδίως ἐν Παρισίοις ἤρξατο πάλιν ἀνακινούμενον τὸ ζήτημα τῆς ἐπιβολῆς φόρου δημοτικοῦ ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου σταφιδοκαρποῦ. Ὑμεῖς, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, γνωρίζετε, δὲν ἀμφιβάλλω, κάλλιστα τὰ μέχρι τοῦ νῦν διατρέξαντα ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς. Εὐνόητον ὅτι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς καταναλώσεως τοῦ προϊόντος τούτου, θέλομεν πεινάσει ἀφεύκτως, διότι δυστυχῶς ἀπὸ τετραετίας, ὡς γνωρίζω κάλλιστα, ἡ σταφὶς ἤρχισε νὰ ἐλαττοῦται τὴν κατανάλωσιν ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐφέτος δὲ ἐλπὶς εἶναι ὅτι ὁ σταφιδόκαρπος θέλει ἀποβῆ ὠφελιμότερος εἰς τὴν Ἑλλάδα λόγῳ χρηματικῆς ἀμοιβῆς, ἐὰν δὲν ἐμποδισθῇ ἐν Γαλλίᾳ καὶ μάλιστα εἰς Παρισίους ἔνθα ἡ κατανάλωσις εἶναι σπουδαία, διότι καθ’ ἡμέραν ἐξοδεύωνται 90 χιλιάδες οἴνου ὑπὸ μόνων τῶν κατοίκων αὐτῆς τῆς μεγαλοπόλεως. Ἐκτὸς τούτου, σπουδαία παρατήρησις εἶνε ὅτι ἐφέτος ἐπεξετάθη εἰς πολλοὺς νομοὺς τῆς Γαλλίας ἡ φυλλοξήρα, ὥστε ἡ κατανάλωσις τῆς σταφίδος θὰ εἶνε μεγαλειτέρα, καθ’ ὅσον, ὡς θὰ γνωρίζῃ βεβαίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ Παρισινὸς λαὸς παρὰ διακεκριμένων χημικῶν κατασκευαζόντων οἴνους φωτισθεὶς δύναται νὰ κατασκευάζῃ οἶνον ἐξαίρετον ἐκ τοῦ σταφιδοκάρπου καὶ νὰ οἰκονομῆται οὕτω χωρὶς νὰ πληρώνῃ μεγάλα ποσά. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ μᾶς ἀναγγείλῃ τὶ γινώσκει, τὶ πράττει ἐπὶ τοῦ προκειμένου διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐμποδίσωμεν διὰ συμβάσεως τὴν ἐπαύξησιν τοῦ φόρου, ὅστις θὰ εἶνε τόσον ἐπιζήμιος διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἐὰν ἀποφασισθῇ ἐν Γαλλίᾳ.

§5ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν τῷ ἀρχείῳ τοῦ Ὑπουργείου εὕρομεν ἀλληλογραφίαν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἐν Παρισίοις Πρεσβευτοῦ, ἐκ τῆς ὁποίας ἐξάγεται ὅτι ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν Γαλλικὴν νομοσχέδιον ἐπιτρέπον, ὅπως ἐν ταῖς μεγαλοπόλεσι ἐπιβάλλεται φορολογία εἰς τὴν σταφίδα ἀνάλογος πρὸς τὸν ἐπιβαλλόμενον φόρον κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ οἴνου. Ἐπειδὴ θεωρεῖται ὅτι τριπλάσιος οἶνος παράγεται ἐκ τῆς σταφίδος, ἐπὶ τῆς σταφίδος ἐπιτρέπεται κατὰ τὸ νομοσχέδιον φορολογία κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν εἰς τὰς πόλεις τριπλασία τῆς φορολογίας ἐπὶ τοῦ οἴνου. Ὁ Πρεσβευτὴς ὁ ἐν Παρισίοις ἔγραψε πρὸς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ὅτι εἰργάσθη, ὅπως προληφθῇ ἡ εἰσαγωγὴ καὶ ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἀλλὰ δὲν εἶχεν ἐλπίδα ἐπιτυχίας, διότι αἱ ἀπαντήσεις, αἵτινες ἐδόθησαν εἰς αὐτὸν ἐν τοῖς Ὑπουργείοις, ἰδίως τοῦ ἐμπορίου καὶ τῶν οἰκονομικῶν, ὑπῆρξαν ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο εἶναι δίκαιον, ὅτι προσέτι τὸ μέτρον τοῦτο δὲν βλάπτει τὴν Ἑλληνικὴν σταφίδα, ἀλλὰ τὴν Τουρκικήν· διότι, ὡς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν σταφίδα, αὕτη κυρίως μετατρέπεται εἰς οἶνον οὐχὶ ἐντὸς τῶν πόλεων, ὥστε νὰ ἐπιβάλληται εἰς αὐτὴν φορολογία, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, εἰσαγομένην εἰς τὰς πόλεις, ἀλλὰ μετατρέπεται εἰς οἶνον ἐντὸς καταστημάτων ἱδρυμένων ἐκτὸς τῶν πόλεων, τὸ δὲ προϊόν τῶν καταστημάτων τούτων ὑποβάλλεται εἰς τὴν δημοτικὴν φορολογίαν, ὅτε εἰσάγεται ὑπὸ μορφὴν σταφιδίτου οἴνου ἐν ταῖς πόλεσι. Μάλιστα ἐγένετο παρατήρησις, ὅτι θέλει ὠφεληθῆ ἡ σταφὶς ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, διότι, ἀφοῦ ἡ σταφὶς ἡ Ἑλληνικὴ μετατρέπεται εἰς οἶνον ἐκτὸς τῶν πόλεων, ἑπομένως ὑπάγεται ὁ ἐξ αὐτῆς οἶνος εἰς φορολογίαν δημοτικὴν εἰσαγόμενος εἰς τὰς πόλεις, ἡ δὲ Τουρκικὴ σταφὶς μετατρέπεται εἰς οἶνον ἐντὸς τῶν πόλεων, διότι ὡς ἐκ τῆς ποιότητος αὐτῆς δὲν ἔχει αὕτη ἀνάγκην καταστημάτων βιομηχανικῆς μετατροπῆς, ἵνα χρησιμοποιηθῇ πρὸς οἰνοποιΐαν, σήμερον ἡ Τουρκικὴ σταφὶς διατελεῖ ἐν κρείσσονι μοίρᾳ τῆς σταφίδος τῆς Ἑλληνικῆς, ἐνῷ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ὑποβληθέντος νομοσχεδίου καὶ ἡ σταφὶς ἡ Τουρκικὴ θέλει πληρόνει κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τὸν αὐτὸν κατ’ ἀναλογίαν φόρον, ὃν πληρώνει καὶ ὁ οἶνος ὁ παραγόμενος ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς σταφίδος ἐν τοῖς καταστήμασι τοῖς ἐκτὸς τῶν πόλεων ἔνθα καταναλίσκεται. Ταῦτα ὅμως δὲν εἶναι ἐπαρκῆ, ὅπως ἀπόσχωμεν τῶν ἐνεργειῶν, ὅπως εἰ δυνατὸν προλάβωμεν τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, ἢ ψηφισθέντος τοῦ νομοσχεδίου, ἐπιτύχωμεν τὴν ἐπανόρθωσιν ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν σταφίδα. Ἀλλ’ ὅπως δήποτε τὸ συμπέρασμα τῆς ἀλληλογραφίας, ἣν εὕρομεν ἐν τοῖς ἀρχείοις τῶν Ὑπουργείων, μικρὰν παρέχει ἐλπίδα ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἡ Γαλλικὴ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἢ θελήσῃ νὰ καταργήσῃ τὸν νόμον ψηφισθέντα. Κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ὅτε ἔτι διετελοῦμεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, εἶχε παρουσιασθῆ ὅμοιον ζήτημα. Τότε εἶχον ἀνοίξει διαπραγματεύσεις πρὸς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν περὶ ἐμπορικῆς συνθήκης· ἕνεκα τῆς διαπραγματεύσεως ἐκείνης τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχεν εἰσαχθῆ εἰς τὴν τότε σύνοδον τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου ὑπελόγιζε τὸ Δημόσιον ἔσοδον ἑνὸς ἑκατομμυρίου, διότι ἐπρόκειτο περὶ φορολογίας ὑπὲρ τοῦ Κράτους καὶ ὄχι περὶ φορολογίας δημοτικῆς, τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐτέθη κατὰ μέρος. Ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις εἶχε παραδεχθῆ τότε ἀπέναντι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἐπιμένῃ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, ἐφ’ ὅσον αἱ διαπραγματεύσεις περὶ ἐμπορικῆς καὶ δασμολογικῆς συνθήκης ἦσαν ἐκκρεμεῖς. Ἔκτοτε ὑπεβλήθη τὸ νομοσχέδιον, περὶ οὗ ἡ ἐπερώτησις, καὶ, ὡς εἶπον, μικρὰς ἔχει ἡ Πρεσβεία ἐλπίδας, ὅτι αἱ ἐνέργειαι αὐτῆς θέλουσιν ἀποβῆ τελεσφόροι.

§6Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα.)

§7ΤΟΜΑΝ. Ἐπειδὴ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέχθη παρὰ τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης, ὅτι προσπάθειαι καταβάλλονται κατ’ αὐτὰς εἴτε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως εἴτε παρὰ τῶν φίλων αὐτῆς, ὅπως προκληθῶσιν ἀναφοραὶ συνηγοροῦσαι ὑπὲρ τῆς ἐπιψηφίσεως τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων, ἐλέχθη δὲ παρ’ αὐτοῦ τούτου ὅτι καὶ ἡ παρὰ τῶν Ἑρμουπολιτῶν ἐκφρασθεῖσα τοιαύτη εὐχὴ φέρει ὑπογραφὰς μὴ γνησίας, φρονῶ ὅτι ἔχω καθῆκον προτείνων ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρέπει νὰ λέγηται πάντοτε ἡ ἀλήθεια ἄνευ φατριασμοῦ, ἄνευ πάθους, νὰ διαβεβαιώσω τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου ὅτι αἱ πληροφορίαι του δὲν εἶναι ἀληθεῖς, νὰ διαβεβαιώσω δὲ αὐτὸν ὅτι οἱ Ἑρμουπολῖται αὐθορμήτως ὅλως, ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑποκινήσεως καὶ ἐν ἀγνοίᾳ καὶ ἡμῶν τῶν ἀντιπροσώπων ἐξ ἰδίας των πεποιθήσεως, προέβησαν εἰς τὴν ἔγγραφον διατύπωσιν τῆς πεποιθήσεώς των, αἱ ἐν τῷ ἐγγράφῳ δὲ αὐτῷ διατυπούμεναι αὗται ὑπογραφαί των εἶναι γνησιώταται· εἶναι ὑπογραφαὶ ἐμπόρων, βιομηχάνων καὶ ἐργοστασιαρχῶν, δηλαδὴ τῶν πολιτῶν ἐκείνων οἵτινες ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου συνεισφέρουσιν ἁδρῶς πρὸς αὔξησιν τοῦ δημοσίου θησαυροῦ χωρὶς νὰ ἔχωσι ἀναλόγως τῶν παροχῶν αὐτῶν ἀξιώσεις ἐπὶ τοῦ δημοσίου ταμείου.

§8ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΣ. Τὴν στιγμὴν ταύτην ἤκουσα τὸν κ. Κουμουνδοῦρον νὰ λέγῃ ὅτι ἐγὼ ἔγραψα ἐν τῇ ἐφημερίδι καὶ ἐν τούτοις κατεψήφισα.

§9ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἀναγινώσκω τοιαῦτα πράγματα, οἱ φίλοι σας μοῦ τὸ εἶπον.

§10ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω φίλους προσωπικούς, οὔτε ἄλλους. Εἰς ὅσα ἔγραψα ἐξέθηκα τὰ ἑξῆς: ὅτι δὲν παραδέχομαι τὰ τῆς περιφερείας ὅπως ἐπεκταθῇ αὕτη· ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τὴν μείωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ῥητῶς ἐδήλωσα ὅτι τὴν παραδέχομαι· ὥστε ἐὰν ἀναγνώσητε, θὰ ἴδητε ὅτι αὐτὸ ἔγραψα.

§11ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐπειδὴ ἐγένετο λόγος περὶ ὑπογραφῶν εἰς ἀναφορὰς ὑπὲρ νομοσχεδίων ἐν Πειραιεῖ καὶ ἐν Ἀθήναις, καὶ ἐπειδὴ ἠθέλησαν νὰ κατακρίνωσι τὸ μέτρον τοῦτο ὡς μέτρον μὴ καλὸν, ἐγὼ ἀναγκάζομαι νὰ διαφωνήσω πρὸς τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου, ὅστις κατέκρινε τὸ μέτρον τοῦτο.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν τὸ κατέκρινα, τὸ ἀνέφερον.

§13ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐγὼ, κύριοι συνάδελφοι, φρονῶ ὅτι, ὅταν σπουδαῖα νομοσχέδια ὑποβάλλωνται εἰς τὴν Βουλὴν καὶ μάλιστα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα κατ’ ἐμὴν γνώμην ἅπτονται Συνταγματικῶν διατάξεων, βεβαίως πρέπει ὁ λαὸς νὰ γνωμοδοτῇ ἐπ’ αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ ἡ Βουλὴ ἡ παροῦσα ἐξελέγη πᾶν ἄλλο ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἢ τοιαύτας μεταβολὰς τοῦ Συντάγματος, ἐὰν τῷ ὄντι ἡ Κυβέρνησις ἀπετάθη πρὸς τὸν λαὸν τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς καὶ ἐζήτησε δι’ ἐπισήμων πρακτόρων νὰ λάβῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ, θὰ τὴν συγχαρῶ. Φοβοῦμαι ὅμως ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν τὸ ἔπραξεν ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα. Ἐὰν πρόσωπά τινα, ἔχοντα ἐπιθυμίαν νὰ παράσχωσιν ὑπηρεσίαν εἴς τινα ὑπουργὸν ἢ εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἀποκτήσωσί τι καὶ ἐπιδεικνύονται δῆθεν ὡς κομματάρχαι καὶ συλλέγουσιν ἀριθμόν τινα ὑπογραφῶν πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν, τότε εἶχε δίκαιον ὁ κύριος Κουμουδοῦρος νὰ εἴπῃ ὅσα εἶπε... Ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις, περιφρονοῦσα τοιαύτην ὑπηρεσίαν καὶ ἡ Βουλὴ, οὐδεμίαν θὰ δώσωσι προσοχὴν εἰς συλλογὴν ὑπογραφῶν ἀνθρώπων, οἵτινες οὐδεμίαν γνῶσιν ἔχουσι τοῦ περιεχομένου τῶν ἀναφορῶν. Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω τοῦτο θὰ σᾶς ὑπομνήσω τὰς ὑπογραφὰς καὶ τὴν ἀναφορὰν, περὶ ἧς ἔκαμε λόγον ὁ κύριος Κουμουδοῦρος, εἰς τὴν ὁποίαν εἶχον ὑπογράψει ἔμποροι καὶ μεγαλέμποροι. Οἱ ἔμποροι καὶ μεγαλέμποροι τοῦ Πειραιῶς ἄλλοτε ἐγνωμοδότησαν ὅτι ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας καὶ τὸ δάνειον τῶν 170,000,000 ἤθελε φέρει τὸν χρυσοῦν αἰῶνα· ὑπέγραψαν ἀναφορὰν εἰς τὴν Βουλὴν, δι’ ἧς ἐξητοῦντο νὰ ψηφισθῇ τὸ δάνειον τῶν 170,000,000. Τότε μάλιστα συμπολῖταί μου ἦλθον καὶ εἰς τὸν οἶκόν μου καὶ δι’ ἐπιτροπῆς μὲ παρεκάλεσαν νὰ ἐπιμείνω καὶ ἐγὼ ὅπως ψηφισθῇ τὸ δάνειον τῶν 170,000,000, ἢ τοὐλάχιστον νὰ μὴ τὸ πολεμήσω. Τότε εἶπον ὅτι ἐγὼ ὡς ἀντιπρόσωπος αὐτῶν ἔχω τὴν ἐντολὴν νὰ ὑποστηρίζω τὰ συμφέροντα καὶ τοῦ ἐμπορίου καὶ τῆς βιομηχανίας, καὶ ἐν γένει πάντα τὰ συμφέροντα τῶν πολιτῶν, καὶ ὄχι μόνον δὲν θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ καὶ θὰ τὸ πολεμήσω, διότι τὸ θεωρῶ καταστρεπτικὸν διὰ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ τόπου. Καὶ πράγματι τὸ ἐπολέμησα μείνας μέχρι τοῦ μεσονυκτίου ἐδῶ μὲ τὸν κύριον Ἀργυρόπουλον καί τινας ἄλλους· δὲν ἠδυνάμην νὰ πράξω πλέον τι καὶ ἐψηφίσθη τὸ δάνειον τὴν νύκτα ἐκείνην καὶ ἐπῆλθεν ἡ τρομερὰ οἰκονομικὴ καταστροφὴ τῆς Ἑλλάδος. Μετ’ ὀλίγον χρόνον ἀπὸ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ἀπαισίου ἐκείνου δανείου οἱ πλεῖστοι τῶν ἐμπόρων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ἦλθον καὶ μοὶ ἐξέφρασαν τὴν εὐγνωμοσύνην των, διότι δὲν ἤκουσα τὴν γνώμην των καὶ ἔπραξα ὅ,τι ἐφρόνουν ὀρθὸν καὶ συμφέρον τῷ τόπῳ· ἤδη ἐννοοῦσι, μοὶ εἶπον, ὁποίας ζημίας ὑφίστανται καὶ θὰ ὑποστῶσιν ἔτι. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ νὰ ἔχῃ τὴν γνώμην τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἅπτονται τοῦ Συντάγματος, θὰ ἐδέχετο τὴν πρότασιν καὶ ἐμοῦ καὶ ἄλλων συναδέλφων περὶ παραπομπῆς τῶν νομοσχεδίων εἰς τὰς ἐπιτροπὰς, ὅπως ἐξετασθῶσιν ἐπὶ 2, 3 καὶ 4 μῆνας, καὶ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως αὐτῶν καὶ ἡ δημοσιογραφία καὶ τότε θὰ ἔχωμεν καὶ τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον καὶ ἡμεῖς καὶ ὁ λαὸς νὰ ἀποφανθῇ περὶ αὐτῶν ἐὰν πρόκειται περὶ τοῦ Συντάγματος ἢ περὶ βελτιώσεως ἁπλῆς. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ τοῦτο, δύναται νὰ γίνῃ, ὥστε νὰ δυνηθῇ καὶ ὁ λαὸς νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν γνώμην του. Μάλιστα ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὅστις εἶναι Ἀγγλομαθημένος, γνωρίζει τί γίνεται εἰς τὴν Ἀγγλίαν, πῶς συνέρχονται οἱ πολῖται εἰς συλλαλητήρια καὶ ἀποφαίνονται περὶ τῶν διαφόρων νομοσχεδίων. Ἐὰν θέλετε, συστήσατε εἰς τὸ Στέμμα νὰ ἐρωτήσῃ τὸ Ἔθνος εἰδικῶς ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος. Ἐὰν γίνῃ τοῦτο, τότε θὰ ἴδωμεν ἐὰν ἡ γνώμη τῆς Ἑλλάδος εἶναι πράγματι ὑπὲρ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν. Ἐὰν δὲ ἡ γνώμη τῆς Ἑλλάδος εἶναι ὑπὲρ αὐτῶν, δὲν ἔχομεν ἀντίῤῥησιν νὰ ψηφισθῶσι. Βεβαίως ἡμεῖς δὲν πρόκειται νὰ πεισθῶμεν οὔτε ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὰς ὑπογραφὰς καὶ τὰς ἀναφορὰς, αἵτινες φέρονται παρ’ ἑκάστου ἐνδιαφερομένου ὅπως τύχῃ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀμοιβῶν τινων ἢ παροχῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν νομίζει ὅτι παρέχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Λομβάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§15Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὅσοι ἄχρι τοῦδε ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων, ἀνεγνώρισαν ὅτι σοβαρώτερον καὶ σπουδαιότερον ζήτημα δὲν ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τοῦ 1862 καὶ ἐντεῦθεν. Ἐμέμφθησαν τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν συνώδευσε τὰ νομοσχέδια μετὰ αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως. Ἡ Κυβέρνησις, ὅπως εἶπα καὶ ἄλλοτε, ἐθεώρησε καὶ αὐτὴ τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ μὲν τὸ σοβαρώτερον καὶ σπουδαιότερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τοῦ 1862 καὶ ἐντεῦθεν, ἀλλὰ δὲν εἰσήγετο πρώτην φοράν, εἰσήχθη καὶ ἄλλοτε, ἐσυζητήθη καὶ πρὸ πολλῶν ἐτῶν, εἶνε λυμένον ἐν τῇ συνειδήσει ἑκάστου, ἀδιάφορον πῶς εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἑνὸς καὶ πῶς εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἄλλου. Ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ τις, ὅστις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι δὲν εἰξεύρει ἐὰν εἶνε καλὸν ἢ κακὸν ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ἐὰν εἶνε καλὸν ἢ κακὸν ἡ ἐπέκτασις τῆς ἐπαρχιακῆς περιφερείας εἰς τὴν νομαρχιακήν· ἀδιάφορον, ἐπαναλαμβάνω, πῶς εἶνε λελυμένον εἰς τὴν συνείδησιν ἑκάστου, ἀλλὰ εἶναι λελυμένον καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἀκόμη δὲ περισσότερον παρὰ τῇ κοινῇ γνώμῃ. Εἶναι καὶ ἄλλος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν συνωδεύθη τὸ νομοσχέδιον μὲ αἰτιολογικὴν ἔκθεσιν. Τὰ αἴτια, τὰ προκαλέσαντα τὰ νομοσχέδια ταῦτα, ἡ ratio legis, ὅπως λέγει ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος, εἶναι τοιαῦτα, ὥστε ἐὰν ἤθελον ἀναγραφῆ εἰς ἐκθέσεις, ἤθελον φανῆ ὑποκινοῦντα ζητήματα κομματικὰ καὶ προσωπικά. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε καὶ ἔχει τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ νομοσχέδια ταῦτα πρέπει νὰ τεθῶσιν ὑπεράνω τῶν κομματικῶν ἰδεῶν, ὑπεράνω, συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν τῶν κομματικῶν παθῶν, καὶ νὰ συζητηθῶσι μὲ τὴν ἠρεμίαν ἐκείνην ἥτις ἀπαιτεῖται ἐπὶ ἀντικειμένου σοβαρωτάτου καὶ σπουδαιοτάτου, ὁποῖον δὲν ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ 1862 καὶ ἐντεῦθεν. Ἡ γενομένη ἄχρι τοῦδε συζήτησις ἀποδεικνύει, ὅτι οἱ φόβοι, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις εἶχε, ἐβεβαιώθησαν· ἡ γενομένη συζήτησις ἀποδεικνύει ὅτι τὸ ζήτημα δυστυχῶς δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν, ὑπὸ τῶν πλείστων τοὐλάχιστον τῶν ἄχρι τοῦδε ἀγορευσάντων, μὲ ἐκείνην τὴν ἀπάθειαν καὶ τὴν ἠρεμίαν, τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖ τὸ ζήτημα τοῦτο. Μεταξὺ τῶν προαγορευσάντων, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος κατ’ ἐμὲ περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλον κατεβίβασε τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ πεδίου τοῦ χαμηλοῦ, τοῦ κομματισμοῦ, ἦτον ὁ ἀξιότιμος χθὲς ἀγορεύσας, καθ’ ὅλην τὴν διάρκεια τῆς συνεδριάσεως βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος. Δὲν εὐχαριστήθη νὰ καταβιβάσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐκεῖ ὅπου τὸ κατεβίβασεν, ἠθέλησε νὰ ἀναμίξῃ καὶ ἄλλα ζητήματα ἐπίσης σπουδαῖα καὶ σοβαρά, τὰ ὁποῖα ἐπίσης ἠθέλησε νὰ καταβιβάσῃ ἐπὶ τοῦ χαμηλοῦ πεδίου τοῦ κομματισμοῦ. Ποία ἡ σχέσις τοῦ θέματος τῶν ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίων πρὸς τὰ συμβάντα τῆς Βουλγαρίας; Ποία ἡ σχέσις τοῦ ζητήματος, τοῦ θιγομένου ἀπὸ τὰ νομοσχέδια ταῦτα, μὲ τὴν γενομένην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς δήλωσιν ὅτι ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς ἀποσύρει τὸν χαρακτηρισμόν, τὸν ὁποῖον δημοσίως εἶχε δώσει ἐπὶ τοῦ κινήματος τοῦ Βουλγαρικοῦ ὡς παρωδίας παιδαριώδους νεήλυδος Ὑπουργοῦ καὶ ὅτι τώρα ἀναγνωρίζει τὴν μεγαλοφυΐαν τοῦ ἡγεμόνος Ἀλεξάνδρου; Ποία ἡ σχέσις τῶν νομοσχεδίων τούτων μὲ τὸ ζήτημα τῶν τελευταίων ἐθνικῶν συμφορῶν — δανείζομαι τὴν ἔκφρασίν του, καὶ, θίγων τὸ ζήτημα τοῦτο, προσπαθῶ καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ ἦμαι ὅσον τὸ δυνατὸν ἀπαθής—. Ηὐθαδίασε καὶ ὁ Roué μετὰ τὰς συμφορὰς τῆς Γαλλίας νὰ ἀναβῇ ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ νὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῶν συμφορῶν ἐκείνων, ἐπὶ τῶν ὁποίων τοὐλάχιστον αὐτὸς δὲν ἦτο ὁ πρωτουργὸς, οὔτε ὁ μόνος αἴτιος, ἀλλὰ μόνον συνεργός. Τοὐλάχιστον ἐκεῖνος ἄφησε νὰ παρέλθῃ ὀλίγος καιρὸς, ἐκρύβη ἕως οὗ κατηυνάσθη ὁ πόνος τῆς Γαλλίας. Ἀλλὰ ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος, ὅστις ἔχει τόσην λεπτὴν τὴν ἀκοὴν, ὥστε νὰ ἀκούῃ ξένας φωνὰς πολὺ μακρόθεν, πῶς χθὲς, ὅταν ἠγόρευε, δὲν ἤκουε τὴν φωνὴν τῆς λιποθύμου Ἑλλάδος, ἥτις τῷ ἔλεγε, μὴ θίγεις μὲ τὸ χέρι σου τὰς πληγάς μου, ἀχνίζει ἀκόμη ἐπ’ αὐτῶν τὸ αἷμα, μὴ θίγεις τὰς πληγάς μου, διότι αἱ ὠδῖνες των γίνονται σπαρακτικώτεραι. Ποῦ εὗρεν ὁ κ. βουλευτὴς Γόρτυνος, ὅτι σκοπὸν ἔχουσι τὰ νομοσχέδια νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ βουλευταὶ διὰ τὴν διαγωγὴν των κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος; Εἴτε ἐκ 250 εἴτε ἐκ 2050 εἴτε ἐκ 50 μόνον σύγκειται ἡ Βουλὴ, προκειμένου περὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος, ἡ γνώμη της θὰ ἦναι ἡ αὐτή. Ποῖος θὰ κρίνῃ τὰς πράξεις τῆς Βουλῆς καθ’ ὅσον ἀποβλέπει τὸ ἐθνικὸν ζήτημα; Τὸ Κοινοβούλιον παρεχώρησεν ὅ,τι τῷ ἐζητήθη πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος, εἰς αὐτὸ δὲ ἀνήκει τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, καὶ θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα καθ’ ἣν θὰ ἐπιληφθῇ αὐτοῦ τοῦ ἐλέγχου, καὶ τότε θὰ ἴδωμεν ἐὰν τὸ ἄρθρον 123 τοῦ ποινικοῦ Νόμου δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐπὶ τοῦ προκειμένου καὶ ἐπὶ ποίου ἢ ποῖον ἄλλο ἄρθρον. Δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἐξετασθῇ τοῦτο τώρα. Πρὸς τί λοιπὸν ἀναμιγνύονται τὰ ζητήματα ταῦτα μὲ τὰ νομοσχέδια; Δὲν θέλω νὰ προβῶ περισσότερον· ἀρκοῦμαι εἰς αὐτὰ διὰ νὰ καταδείξω ἕως ποῦ παρεξετράπη, ἂς μὴ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν, καὶ ὅτι δὲν διεξάγεται μὲ τὸν τρόπον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἡ σπουδαιότης αὐτῶν ἀπαιτεῖ. Θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ συζήτησις εἰς τὴν θέσιν της; Ἡ Κυβέρνησις ἀπ’ ἀρχῆς τὸ ἐπεθύμησε. Ἐῤῥέθη, οὐχὶ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ ὑπὸ φίλων τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἔχομεν ὅλα τὰ κακὰ, ὅσα εἶναι συμφυῆ μὲ τὸ Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα. Ἐῤῥέθη καὶ εἶναι ἀληθὲς καὶ εἶναι γνωστότατον καὶ παρ’ ἡμῖν, ὅτι ὁ βουλευτὴς εἶναι ὁ ὑπηρέτης τοῦ τελευταίου ἐκλογέως, ἔστω καὶ ἂν ἦναι ζωοκλέπτης—ἡ λέξις δὲν εἶναι ἰδική μου—καὶ τοῦτο διότι ὁ ζωοκλέπτης οὗτος δύναται νὰ διαθέτῃ 50 ψήφους. Ἐῤῥέθη προσέτι, ὅτι εἰς τοῦτο δὲν πταίουσιν οἱ βουλευταὶ, ὅτι τοῦτο δὲν παρατηρεῖται μόνον ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα μέρη, καὶ ἔφεραν εἰς ὑποστήριξιν τὴν αὐθεντίαν τοῦ Μιγκέτη πρὸς ἀπόδειξιν, ὅτι καὶ εἰς Ἰταλίαν τὰ αὐτὰ, ὅσα καὶ παρ’ ἡμῖν, συμβαίνουσι. Βέβαια καὶ ἐν Ἰταλίᾳ ὑπάρχει τὸ αὐτὸ εἶδος τῶν κακῶν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος. Καὶ ἐκεῖ παρατηρεῖται ὅ,τι παρατηρεῖται καὶ ἐν ἡμῖν, δὲν εἶναι ὅμως τὸ αὐτὸ κατὰ ποσὸν, οὔτε ἡ ἐπίδρασις τοῦ κομματαρχίσκου ζωοκλέπτου ἐπὶ τὸν βουλευτὴν, οὔτε τοῦ βουλευτοῦ ἐπὶ τὸν Ὑπουργόν. Τὰ τοιαῦτα δὲν ἐνασκοῦνται ἐκεῖ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον ἐνασκοῦνται παρ’ ἡμῖν. Ἡ ἐπίδρασις ἐκεῖ εἶναι μικροτέρα. Θὰ παρετηρήσατε, ὅτι ὁ Μιγκέτης περιγράφει ὡς μέγα κακὸν ὅτι εἰς εἰδικήν τινα περίστασιν μετετέθη Νομάρχης τῇ ἀπαιτήσει βουλευτῶν. Δὲν πιστεύω ὅτι τοιοῦτόν τι θὰ θεωρηθῇ κἄτι τι σπάνιον παρ’ ἡμῖν, ἐνῷ ἐν Ἰταλίᾳ τὸ θεωροῦν ὡς παράδειγμα μοναδικὸν καὶ φοβερόν. Τὴν κατάστασιν ταύτην τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς ἄλλης Εὐρώπης ὡς πρὸς τὸ Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα ἐξετάζων ὁ Μιγκέτης, λέγει ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ αὐτὴ ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἐὰν δὲν ἐπέλθῃ ταχεῖα θεραπεία, θὰ συμβῇ κατὰ τὰ τέλη τῆς παρούσης ἑκατονταετηρίδος ὅ,τι συνέβη κατὰ τὰ τέλη τῆς παρελθούσης. Καθὼς τότε ἐξηγέρθησαν οἱ λαοὶ κατὰ τῶν ἀπολύτων Κυβερνήσεων, θὰ ἐξεγερθῶσι τώρα ἐναντίον τῶν λεγομένων ἐλευθεριῶν ὑπὲρ τῆς ἀπολύτου Μοναρχίας. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀληθὲς διὰ τὴν Ἰταλίαν, καὶ εἶναι, πολὺ περισσότερον εἶναι ἀληθὲς δι’ ἡμᾶς. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔλθω εἰς παραδείγματα μέχρι ποῦ φθάνει ἡ πίεσις τῶν κομματαρχίσκων, ὥστε ὁ βουλευτὴς ἀναγκάζεται νὰ ὑποκύψῃ καὶ εἰς τὸν ζωοκλόπον, διότι, ὡς εἶναι τὰ πράγματα σήμερον, αἱ 40 ψῆφοι τὰς ὁποίας διαθέτει ὁ ζωοκλόπος, ἐκεῖναι ἀρκοῦν νὰ ἀποφασίσουν τὴν τύχην τῆς ἐκλογῆς; Πταίει ὁ Βουλευτὴς διότι ὑποκύπτει εἰς τὸν ζωοκλόπον; ὄχι· πταίει τὸ σύστημα, διότι ἀναγκάζεται ὁ βουλευτὴς νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις ἐκείνων, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ ἦναι βουλευτὴς (Θόρυβος). Μὴ θορυβεῖτε· μόνον ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν θέλει νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα, ἐκεῖνος ἠμπορεῖ νὰ ἀρνηθῇ τὸ τοιοῦτον. Ἀλλὰ μὴ τὸ ἀρνούμεθα, εἶναι πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον γνωρίζει ὅλος ὁ κόσμος, ὅτι ὁ ὑποψήφιος ἢ ὁ βουλευτὴς ὑποχρεοῦται νὰ ὑποκύπτῃ εἰς ἀπαιτήσεις, τὰς ὁποίας ἡ συνείδησίς του ἀποκρούει.

§16ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἂς παραιτηθῇ ὁ ὑπουργός.

§17ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁμιλούσατε κατὰ συνέχειαν τόσας ἡμέρας, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν τῶν ὑπουργῶν σᾶς διέκοψε, νομίζω ὅτι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσωμεν νὰ μὴ μᾶς διακόπτετε· ἐὰν ὅμως θέλετε νὰ παραβιάζητε τὸν Κανονισμὸν διακόπτοντες, κάμετέ το· μάθετε ὅμως ὅτι οὐδεμίαν ἀπάντησιν θὰ δώσω εἰς οἱονδήποτε. — Καὶ ὁ ὑπουργὸς, ὁ ὁποῖος ὑποκύπτει εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῶν βουλευτῶν, ἐὰν ὑποκύπτῃ, πταίει αὐτός; ὄχι· πταίει τὸ σύστημα.

§18ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἂς παραιτηθῇ.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§20ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πταίει τὸ σύστημα. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς καθέκαστα, ὁμιλῶ γενικῶς. Κατεστράφη ἡ διοίκησις· κατεστράφη ἡ διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν. Δὲν ἠξεύρετε ὅτι ἄνθρωποι ἐπανειλημμένως ἀποδειχθέντες καταχρασταὶ τοῦ δημοσίου πλούτου, εἴτε διετηρήθησαν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, εἴτε ἐπανέρχονται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἕνεκα τῆς πιέσεως ἐπὶ τῶν βουλευτῶν καὶ τῶν βουλευτῶν ἐπὶ τῶν ὑπουργῶν; Διετηρήθη τοὐλάχιστον τὸ σέβας εἰς τὴν δικαιοσύνην; Δὲν θέλω, ἐπαναλέγω, νὰ ἔλθω εἰς καθέκαστα, ἀλλὰ ὁ ταλαίπωρος εἰρηνοδίκης ἢ πρωτοδίκης, ὁ ὁποῖος δὲν ὑποκύπτει εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῶν ἰσχυόντων κομματαρχῶν, εἶναι ἀσφαλὴς νὰ μένῃ εἰς τὴν θέσιν του; Τὸ θέλουν οἱ βουλευταὶ αὐτό; ὄχι. Τὸ θέλουν οἱ ὑπουργοί; ὄχι. Ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἀναγκάζει καὶ τὸν βουλευτὴν νὰ ὑποκύψῃ καὶ τὸν ὑπουργὸν νὰ ὑποκύψῃ. Ποία ἡ θεραπεία; Ἐὰν τὸ κακὸν ἔγκειται εἰς τὰς ὀλίγας ψήφους, τὰς ὁποίας ἠμποροῦν νὰ διαθέτωσιν ἐν τῷ ὑπάρχοντι συστήματι οἱ κακοὶ κομματάρχαι, ἔπεται, ὅτι ἡ αὔξησις τῶν ψήφων θὰ ἐλαττώσῃ τὸ κακόν. Ἐὰν ἐντὸς τοῦ κύκλου 2,000 ψήφων ἠμποροῦν νὰ ἐπηρεάσουν τὴν ἐκλογὴν κακοὶ κομματάρχαι, οἱ ὁποῖοι διαθέτουν τὰς 100 ἢ 200 ψήφους, εἰς μεγαλειτέραν περιφέρειαν 4,000 ψήφων αὐταὶ μηδενίζονται. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἀπεφάνθησαν ὁμοφώνως ὅσοι καταγίνονται ἐπὶ τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ συστήματος, καὶ καλλίτερον παρὰ ἐμὲ τὰ γνωρίζουσιν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν γινώσκουσι μόνον τὴν aqua distillata, ἀλλὰ καὶ τὴν aqua torbida. Εἶναι τόσον κοινὰ τὰ τοιαῦτα, ὥστε δὲν χρειάζεται οὔτε aqua distillata, διὰ νὰ τὰ ἐννοήσῃ τις. Ἡ στενὴ περιφέρεια δίδει τὴν ὑπερίσχυσιν εἰς τὸν κακὸν κομματαρχίσκον. Πῶς θὰ αὐξήσῃ ὁ ἀριθμὸς τῶν ψήφων; ἢ ἐλαττόνοντες τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν τῶν ἐκλεγομένων ἀπὸ ἐκλογικήν τινα περιφέρειαν, ἢ αὐξάνοντες τὰς ψήφους τῆς περιφερείας. Ἡ μὲν ἐλάττωσις τῶν βουλευτῶν, ἂν μὴ συνδέηται μετὰ τῆς ἐπεκτάσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἐθεωρήθη παρά τινος τῶν προαγορευσάντων ὄχι μόνον ὡς ἀνεπαρκής, ἀλλὰ καὶ βλαβερά. Ὅτι εἶναι ἀνεπαρκὴς μόνη ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν τὸ παραδέχομαι, ἀλλ’ ὅτι εἶναι βλαβερά, ὄχι. Δὲν ἠμπορῶ δὲ νὰ ἐννοήσω πῶς εἰς μίαν ἐπαρχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐκλέγονται τρεῖς βουλευταί, ἐὰν εἰς τὸ ἑξῆς ἐκλεχθῶσι δύο, πῶς δὲν ἐλαττοῦται κατὰ τὸ ἓν τρίτον ἡ δύναμις τοῦ ζωοκλόπου ψηφοφόρου.

§21ΒΛΑΣΗΣ ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε; Ὑποθέσατε, ὅτι εἶνε ἐστρωμένη μία τράπεζα μὲ φαγητὰ ὡρισμένου ἀριθμοῦ. Νομίζω, ἐὰν παρακαθήσουν τρεῖς, ἕκαστος αὐτῶν θὰ φάγῃ ὀλιγώτερον, καὶ ἐὰν καθήσουν δύο, θὰ φάγουν περισσότερον.

§22ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὲ συγχωρῆτε, ἐὰν δὲν σᾶς ἀπαντήσω, διότι τότε θὰ ὑποχρεωθῶ νὰ ἀπαντῶ καὶ εἰς ἄλλους.— Ἐπίσης νομίζω ὅτι, ἐὰν ἐπεκτείνωμεν τὴν περιφέρειαν ἄνευ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, καὶ πάλιν τὸ ἀποτέλεσμα ἢ δὲν θὰ ἦνε σπουδαῖον ἢ θὰ ἦνε μηδὲν. Ἐὰν ἀπὸ ἕνα μόνον Νομὸν ἐκλέγονται 15 π. χ. βουλευταὶ τμηματικῶς κατ’ ἐπαρχίας, τί θὰ κερδήσωμεν, ἂν ὁ αὐτὸς ἀριθμὸς ἐκλογέων μείνῃ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ ἐκλεξίμων; Ἂν θέλωμεν νὰ ἐπιφέρωμεν διόρθωσιν, ἀνάγκη νὰ παραδεχθῇ καὶ ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλεξίμων καὶ ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια.

§23ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ πῶς, αὐξανομένου τοῦ κινδύνου τοῦ ἐκτιθεμένου ὑποψηφίου, ἐλαττοῦται ἡ δύναμις τοῦ κομματάρχου.

§24ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σᾶς εἶπον προτήτερα, αἱ 50 ψῆφοι τοῦ ζωοκλέπτου κομματάρχου ἐπὶ τῶν 3000 ψήφων διῃρημένων εἰς τρεῖς, ἰσχύουν πολὺ περισσότερον παρὰ ἐπὶ τῶν 3000 διῃρημένων εἰς δύο. Ἀμφότερα τὰ νομοσχέδια προσεβλήθησαν ὡς ἀντισυνταγματικά. Δὲν εἶμαι βεβαίως ἐγὼ ὁ κατάλληλος νὰ λύσω συνταγματικὰ ζητήματα, ἀλλὰ τὰ ζητήματα, τὰ θιγόμενα ἀπὸ τὰ νομοσχέδια ταῦτα, εἶναι τόσον ἁπλᾶ, τόσον καταφανῆ, ὥστε ἀρκεῖ μόνη ἡ κοινὴ λογικὴ τῆς aqua distillata. Ἀντισυνταγματικὸν τὸ νομοσχέδιον τῆς ἐλαττώσεως τῶν βουλευτῶν, διότι ἀφαιρεῖ τὰ προνόμια τῶν ναυτικῶν νήσων! Καὶ ἠκούσαμεν τραγικὴν ἀγόρευσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ἠκούσαμεν ὅσα ἠκούσαμεν, ὅτι ἀφαιροῦνται τὰ προνόμια τῶν ναυτικῶν νήσων, τὰ ὁποῖα ἐξησφάλισε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843, τὰ ὁποῖα ἐπανέλαβεν ὁ νῦν ἰσχύων ἐκλογικὸς νόμος. Δὲν θίγω τὸ ζήτημα, ὅτι τὸ ψήφισμα τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τοῦ 1843 δὲν ἐπανελήφθη ἀπὸ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1862, ἐγὼ λέγω, ὅτι ὑφίσταται, καὶ λέγω ὅτι τὸ Ψήφισμα ἐκεῖνο τὸ ἐσεβάσθημεν. Προνομιοῦχοι αἱ νῆσοι Ὕδρα, Σπέτσαι καὶ ὁ συνοικισμὸς τῶν Ψαρῶν ἀνεγνωρίσθησαν κατὰ τὸ 1843, προνομιούχους τὰς ἀναγνωρίζομεν καὶ ἡμεῖς.

§25ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Ποῖον εἶναι τὸ προνόμιον;

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε· ἡ Βουλὴ σᾶς ἤκουσε 4 ὥρας· ἔχετε καὶ σεῖς ὑπομονήν.

§27ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀριθμὸς βουλευτῶν ἀνώτερος τοῦ ὅσου ἤθελεν ἀνήκει εἰς τὴν Ὕδραν, Σπέτσας, Ψαρὰ, δυνάμει τοῦ νομοσχεδίου, ἂν ψηφισθῇ, διατηρεῖται. Αἱ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι τῶν νήσων Ὕδρας καὶ Σπετσῶν καὶ τοῦ συνοικισμοῦ τῶν Ψαρῶν διατηροῦνται. Ἀλλὰ ἠλαττώθη κατὰ ἕνα ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν, διότι ὁ ὅλος ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν τοῦ Κράτους ἐλαττοῦται ἐξ ἴσου.

§28ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Αὐτὸ ἦτο τὸ προνόμιον, νὰ ἔχῃ τρεῖς ἡ Ὕδρα (Θόρυβος).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε· δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὁμιλήσῃ ὅπως θέλετε σεῖς.

§30ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ προνόμιον τῶν νήσων συνίστατο εἰς τὸ νὰ ἔχουν ἀριθμὸν βουλευτῶν ἀνώτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ὁ ἀριθμὸς τῶν κατοίκων ἐπέτρεπε δυνάμει τοῦ Βουλευτικοῦ νόμου. Καὶ διὰ τοῦ εἰσαγομένου νομοσχεδίου, ἐὰν γίνῃ νόμος, θὰ ἔχουν ἐπίσης ἀριθμὸν ἀνώτερον. Ποῦ λοιπὸν προσεβλήθη τὸ προνόμιον τῶν νήσων;

§31ΚΡΙΕΖΗΣ. Εἰς τὸν ἀριθμόν.

§32ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλὰ ἐλαττοῦται ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν εἰς 150. Δὲν τὸ προσβάλλουσι τοῦτο ὡς ἀντισυνταγματικὸν, ἀλλὰ λέγουσι διατί περιστέλλεται εἰς τὸ κατώτατον ὅριον; Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1862 προσδιώρισε τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, κάτω τοῦ ὁποίου δὲν ἤθελεν ἐπιτρέπεσθαι νὰ ἐλαττωθῇ ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν, καθότι πολὺ καλὰ ἐνθυμοῦνται ὅσοι ὑπῆρξαν μέλη τῆς τότε Συνελεύσεως, ὅτι καὶ τότε ἐκυκλοφόρει ἡ σημερινὴ κυκλοφοροῦσα ἰδέα διὰ τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας τοῦ Τόπου, ὅτι καὶ τότε ἤθελον νὰ προσπαθήσουν νὰ κάμουν τὴν Βουλὴν Συμβούλιον Ἐπικρατείας. Ὡρίσθη λοιπὸν ὁ ἐλάχιστος ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν. Ἀλλὰ ὅσοι ἦσθε μέλη τῆς τότε Συνελεύσεως, ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλὰ, ὅτι τότε ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸ ἄλλο ζήτημα, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν 150 βουλευτῶν εἶναι ἀρκετὸς διὰ νὰ συγκροτηθῇ ἡ Ἀντιπροσωπεία τῆς Ἑλλάδος συμφώνως μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Τόπου.

§33ΛΕΒΙΔΗΣ. Τὸ λέγει καὶ ὁ Στῆλμαν (θόρυβος).

§34ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κάτω τοῦ ἀριθμοῦ λοιπὸν τῶν 150 δὲν δύναται νὰ προταθῇ, ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς οὗτος εἶναι ὁ θεωρηθεὶς ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἀρκετός. Ἔρχεται ἄλλο ἀντισυνταγματικόν· τὸ Σύνταγμα λέγει κατοίκους καὶ σεῖς λέγετε ἐκλογεῖς. Παραδέχομαι, ὅτι τὸ Σύνταγμα λέγει κατοίκους· ἀλλὰ διὰ νὰ ἴδωμεν πόσοι εἶναι, πρέπει νὰ τοὺς μετρήσωμεν. Πῶς θὰ τοὺς μετρήσωμεν;

§35ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Διὰ τῆς ἀπογραφῆς.

§36ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διὰ τῆς ἀπογραφῆς, λέγει ὁ κ. Σιβιτανίδης, καὶ ἐπειδὴ αὐτὸ τοῦτο ἤθελον εἴπει καὶ ἐγὼ, ἐὰν δὲν μὲ διέκοπτε, διὰ τοῦτο ἐξακολουθῶ. Διὰ τῆς ἀπογραφῆς. Ποία εἶναι ἡ ἀπογραφὴ τῆς Ἑλλάδος; Εἰς αὐτὰ τὰ καλλίτερον συγκεκροτημένα ἔθνη εἶναι ἡ ἀπογραφή τι, τὸ ὁποῖον νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀλάνθαστον; Εἰς δὲ τὴν Ἑλλάδα ποῖος ἠμπορεῖ νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ἡ ἀπογραφὴ ἡ τελευταία δὲν γέμει λαθῶν; Καὶ θέλετε νὰ ἀποφασισθῇ τὸ ζήτημα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν διὰ τῆς ἀπογραφῆς, δηλαδὴ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, κλεισμένος εἰς τὸ γραφεῖον του μαζῆ μὲ τὸν τμηματάρχην, νὰ προσδιορίσῃ ὅτι ἡ ἐπαρχία Α ἔχει τόσους κατοίκους, καὶ ἑπομένως θὰ ἔχῃ τόσους βουλευτὰς, καὶ ἡ ἐπαρχία Β τόσους, χωρὶς ἔλεγχον, χωρὶς ἐπιτήρησιν; Οἱ ἐκλογικοὶ δὲ κατάλογοι τί εἶναι; κατὰ τὴν σύνταξιν ἐπιτηροῦνται ἀπὸ ὅλας τὰς ἐνδιαφερομένας πολιτικὰς τοῦ τόπου μερίδας· ἑκάστη μερὶς ἐπιτηρεῖ τὴν ἄλλην, ἵνα μὴ τυχὸν ἐγγράψῃ εἰς τὸν κατάλογον ψευδῆ ὀνόματα· πάντες ὅσοι τὰς ἐπαρχίας γνωρίζετε γινώσκετε ὅτι φροντίζουσι νὰ μὴ λείψῃ ἐκ τοῦ καταλόγου κανεὶς ἐκ τῶν φίλων. Δύναταί τις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ὑπάρχει εἰς τὰς ἐπαρχίας πολίτης ἔχων δικαίωμα ψήφου μὴ ἐγγεγραμμένος;

§37ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὑπάρχουν πολλοί.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὸν διακόπτοντα ἐνθυμίζω ἓν ἀνέκδοτον στρατηγοῦ τοῦ ἀγῶνος, ὅστις εἰς τὰ γηρατεῖά του ἠθέλησε νὰ ἐκλεχθῇ βουλευτὴς, ὅταν δὲ τοῦ εἶπον πῶς τοῦ ἦλθεν αὐτὴ ἡ σκέψις εἰς τὰ γηρατεῖα, ἀπεκρίθη· «βρὲ παιδιὰ, δὲν τὸ ἐννοεῖτε ὅτι πᾶς μὴ βουλευτὴς εἶναι ζῶον μὲ τέσσερα ποδάρια;» Πᾶς μὴ ψηφοφόρος δὲν εἶναι κἄτι τί κατώτερος καὶ τοῦ τετραπόδου; Ποσάκις δὲν εἴδατε νὰ παρουσιάζωνται εἰς σᾶς ψηφοφόροι καὶ νὰ σᾶς λέγουν, κ. βουλευτὰ, θὰ μὲ κάμῃς τὴν δεῖνα χάριν, ἔχω τόσας ψήφους. Εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσητε, ὅτι ὑπάρχουν πολῖται, ἤγουν κάτοικοι, μὴ ἐγγεγραμμένοι εἰς τὸν ἐκλογικὸν κατάλογον; Ἐκτὸς τούτου, οἱ κατάλογοι οὗτοι παρέχουν καὶ ἄλλην μεγάλην ἐγγύησιν· ἐξελέγχονται ὑπὸ τοῦ δικαστηρίου, ἐνῷ οὐδεμίαν τοιαύτην ἐγγύησιν παρέχει ἡ στατιστική, τὴν ὁποίαν θὰ συντάξω ἐγὼ ἢ ἄλλος Ὑπουργὸς, καὶ ἡ ὁποία ἅμα συνταχθῇ δὲν δύναται πλέον νὰ προσβληθῇ ἐπὶ μίαν δεκαετίαν. Ποῖον λοιπὸν τηρεῖ τό τε γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, τὸ ἓν σύστημα ἢ τὸ ἕτερον; Πᾶσα λοιπὸν αἰτίασις περὶ ἀντισυνταγματικότητος ἐκλείπει ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐλαττώσεως ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ἔρχομαι εἰς τὸ νομαρχιακὸν νομοσχέδιον. Τὸ Σύνταγμα λέγει ἐπαρχίαν «οἱ βουλευταὶ ἐκλέγονται κατ’ ἐπαρχίαν»· μένω εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα προσδιώρισε τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, ἢ τὴν ἔκτασιν, ἢ τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων ἑκάστης; Ἐμποδίζει τὴν Κυβέρνησιν νὰ συγχωνεύσῃ, ἂν θέλῃ, δύο ἢ πλείονας ἐπαρχίας εἰς μίαν; ὄχι. Τρία μόνον διετήρησεν ἀμετάβλητα ὡς πρὸς τὴν συγκρότησιν τοῦ Σώματος τῆς Βουλῆς· τὸν ἀριθμὸν 150, τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, διὰ μυστικῆς καὶ διὰ σφαιριδίων. Ὅλα τὰ λοιπὰ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου εἶναι μεταβλητά. Τίς μᾶς ἐμποδίζει νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν; Ἀλλ’ εἰς τοῦτο νομίζω δὲν διαφωνοῦμεν οὔτε μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος, ὁ ὁποῖος, ὡς σήμερον εἶδον, ὀνομάζεται ἀρχηγὸς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν Ἐφημερίδα, ἡ ὁποία τοῦ ἀνήκει, καὶ ὑποθέτω ὅτι ἡ πτέρυξ αὕτη ὡς πρὸς τοῦτο τὸν ἀκολουθεῖ.

§39ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Τινὲς τὸν ἀκολουθοῦν, δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ ἑρμηνεύητε τὰ τοιαῦτα.

§40ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θέλετε ἴσως νὰ εἴπητε ὅτι ἐμιμήθην καὶ ἐγὼ ἄλλους, τοὺς ὁποίους δὲν ἔπρεπε νὰ μιμηθῶ. Ἐδῶ κατ’ ἐπανάληψιν ἐγένετο λόγος περὶ ἐφημερίδων α καὶ β, περὶ «Ὥρας» π. χ. ὅτι ἀντιπροσωπεύει τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι ὁ κ. Πρόεδρος τὸ ἀποκρούει. Σήμερον εἶδον εἰς τὴν «Πρωΐαν», ἥτις βεβαίως ἀντιπροσωπεύει τὸν κ. Δηλιγιάννην, σημειούμενον: ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κ. Δηλιγιάννης εἶπε τοῦτο καὶ τοῦτο.

§41ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Εἶναι ἀρχηγὸς, ἀφοῦ ἡγεῖται 100 ἢ 80 Βουλευτῶν.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ παραδέχομαι.

§43ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Τὸ παραδέχεσθε, ἀλλὰ ἰουδαϊκῶς.

§44ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἰουδαϊκῶς κατὰ γράμμα, καθὼς καὶ σεῖς ἰουδαϊκῶς ἐξηγεῖτε τὴν λέξιν Ἐπαρχίαν τοῦ Συντάγματος. Λοιπὸν ὁ κ. βουλευτὴς Γόρτυνος μᾶς ἔλεγε χθὲς, δὲν εἶναι καιρὸς νὰ εἰσαγάγητε τοιαῦτα νομοσχέδια, διορθώσατε πρῶτον τὸν Δῆμον, φροντίσατε νὰ γνωρισθῶσιν οἱ ἄνθρωποι τῶν Ἐπαρχιῶν, συστήσατε περισσοτέραν συγκοινωνίαν, καὶ τότε ὑπεισέρχεται ὁ Νομὸς εἰς τὴν Ἐπαρχίαν. Λοιπόν; πρόκειται μόνον περὶ τρόπου ἐκτελέσεως οὐχὶ περὶ ἀντισυνταγματικότητος. Δὲν διαφωνοῦμεν λοιπὸν μὲ τὸν βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, παρὰ μόνον ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐκτελέσεως. Ἐκεῖνος θέλει νὰ προταχθῇ διοικητικὴ μεταῤῥύθμισις, ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ πολιτική. Ὥστε δὲν πρόκειται περὶ ἀντισυνταγματικότητος. Ἀλλὰ βλέποντες ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀντισυνταγματικότητος δὲν ἠδυνήθησαν νὰ σταθῶσιν εἰς τοὺς πόδας των, ἔφερον ἄλλους ἰσχυρισμοὺς, τὰς ἐθνικὰς παραδόσεις. Πῶς λησμονεῖτε, μᾶς εἶπαν, ὅτι ἐπὶ Τουρκοκρατίας ἡ Ἐπαρχία διετήρησε τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἔθνους; Ἀλλ’ ἐρωτῶ πότε ὑπῆρξεν ἐπὶ Τουρκοκρατίας Ἐπαρχία, ὡς τὴν ἐννοεῖτε σεῖς; Ἐπὶ Τουρκοκρατίας ὑπῆρχον χωρία τινὰ συνηνωμένα εἰς δήμους μετὰ μικρῶν ἐλευθεριῶν. Αἱ σημεριναὶ Ἐπαρχίαι ἦσαν διῃρημέναι εἰς τέσσαρα ἢ πέντε τμήματα. Ἡ σημερινὴ Ἐπαρχία π. χ. Μεσολογγίου διῃρεῖτο εἰς τέσσαρας ἐπαρχίας, ἑκάστη τῶν ὁποίων κατὰ τὸν ἀγῶνα ἐξέλεγεν ἕνα ἴδιον βουλευτήν. Μετὰ τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν τὸ ἔθνος ἐσχημάτισεν ἐπαρχίας, ἀλλοίμονον δὲ, κύριοι, ἐὰν θέλωμεν νὰ δείξωμεν ὅτι ὑπῆρξεν εὐεργέτημα τι εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διατηρήσωμεν, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν ἐπὶ Τουρκοκρατίας, καθ’ ὅσον ἀποβλέπει τὰ διοικητικὰ ἢ τὰ ἐκλογικά. Ἀλλὰ μήπως τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843 καθιέρωσεν ἢ ἐπανέφερε τὰς ἐπαρχίας τὰς ἐπὶ Τουρκοκρατίας; βεβαίως ὄχι. Ἀλλ’ ἔρχονται εἰς ἕτερον ἰσχυρισμόν. Εἶνε ἀδύνατον, μᾶς λέγουν, νὰ ἠμπορέσητε νὰ ἐφαρμόσητε τὸ Νομαρχιακὸν σύστημα, διότι ποῦ εἶναι οἱ ἐκλογικοὶ σύλλογοι; Ποῦ ὁ τύπος; Καὶ δὲν ἔχετε σήμερον ἐκλογικοὺς συλλόγους, εἰς τὰς σημερινὰς ἐκλογικὰς περιφερείας, τοὺς συλλόγους, τοὺς ὁποίους μόνους ἀνέχεται τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον; Ἔχετε τοὺς συλλόγους, οἱ ὁποῖοι ὁδηγοῦνται ἀπὸ τοὺς κομματαρχίσκους, οἱ ὁποῖοι παρουσιάζονται εἰς τὸν ὑποψήφιον, λέγοντες «ἐδῶ εἴμεθα 50, 100 ψῆφοι, ἂν γείνῃς βουλευτὴς θὰ κάμῃς τοῦτο καὶ ἐκεῖνο». Ἔχετε τύπον ὡς τὸν ἐπιτρέπει τὸ σημερινὸν σύστημα, ἔχετε τοὺς περιερχομένους μὲ τὰ πακέτα τοῦ καπνοῦ ἢ τοῦ ἅλατος, μὲ τηλεγραφήματα πλαστά, ὅτι θὰ ἐπιβληθῶσι φόροι εἰς τοὺς γάμους, εἰς τὰς βαπτίσεις κτλ. Ἐνῷ δὲ ἔχετε τοιοῦτο σύστημα, συζητεῖτε νὰ γίνωσι πρῶτον πραγματικοὶ ἐκλογικοὶ σύλλογοι καὶ ἔπειτα νὰ προβῆτε εἰς μεταῤῥυθμίσεις· ἀλλ’ εἶναι τὸ ἴδιον μὲ τὸν σχολαστικὸν, ὁ ὁποῖος δὲν ἤθελε νὰ ἔμβῃ εἰς τὴν θάλασσαν, πρὶν μάθῃ νὰ κολυμβᾷ. Ἀλλ’ ἀκολουθεῖ ἄλλο τι ἰσχυρότερον, ἡ ἐπέμβασις τῶν ξένων καὶ ὁ κίνδυνος τῶν ἐλευθεριῶν. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, λέγω καὶ σήμερον, ὅτι τὸ ζήτημα περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἐλύθη καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ παρὰ τῶν ξένων ἐθνῶν, ἀνέφερα τὴν Γαλλίαν καὶ τὴν Ἀγγλίαν, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ὑποβάλλω κἄτι τι περισσότερον· ἡ Ἀγγλία ἔχει 658 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 35,246,562, ἡ Βελγικὴ 132 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 5,284,778, ἡ Γαλλία 534 βουλευτὰς, μὲ κατοίκους 37,672,048, ἡ Δανία 102 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 1,969,454, ἡ Βάδη 63 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 1,570,254, ἡ Βυρτεμβέργη 96 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 1,971,255, ἡ Ἰταλία 508 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 26,801,154, ἡ Ὁλλανδία 86 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 4,114,077, ἡ Πρωσσία 433 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 27,279,111, ἡ Οὐγγαρία 453 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 15,610,729, ἡ Σαξωνία 80 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 2,972,805, ἡ Σουηδία 212 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 4,565,668, ἡ Ἑλλὰς 245 βουλευτὰς μὲ κατοίκους 2,067,000, ἡ Αὐστρία 353 βουλευτὰς μὲ 22,130,684 κατοίκους. Πόσαι χιλιάδες κατοίκων ἀντιστοιχοῦν πρὸς ἕνα βουλευτήν; εἰς τὴν Γαλλίαν εἷς Βουλευτὴς ἀνὰ 70 χιλιάδες, εἰς τὴν Πρωσσίαν ἀνὰ 63 χιλιάδας, εἰς τὴν Αὐστρίαν ἀνὰ 62 χιλιάδας, εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἀνὰ 53,566, εἰς τὴν Ἰταλίαν ἀνὰ 52,758, εἰς τὴν Ὁλλανδίαν ἀνὰ 47,838, εἰς τὴν Βελγικὴν ἀνὰ 40,036, εἰς τὴν Σαξωνίαν ἀνὰ 37,160, εἰς τὴν Οὐγγαρίαν ἀνὰ 34,461, εἰς τὴν Βάδην ἀνὰ 24,925, εἰς τὴν Σουηδίαν ἀνὰ 21,536, εἰς τὴν Βυρτεμβέργην ἀνὰ 20,534, εἰς τὴν Ἑλβετίαν ἀνὰ 20,000, εἰς τὴν Δανίαν ἀνὰ 19,308. Εἰς τὴν Ἑλλάδα ποία εἶνε ἀναλογία, κατὰ τὸ ὑπάρχον σύστημα; εἷς βουλευτὴς ἀνὰ 8 χιλ. κατοίκων, ἐὰν δὲ γείνῃ δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον, εἷς ἀνὰ 13 χιλ. Ἑπομένως καὶ μετὰ τὴν ἐλάττωσιν, τὴν ὁποίαν προτείνομεν, ἀπομένει ἀναλογία πολὺ ἐλάσσων πάσης ἄλλης Εὐρωπαϊκῆς ἐπαρχίας. Ἀλλ’ εἶνε ἀνελεύθερα Κράτη τὸ Βέλγιον, ἡ Ἑλβετία, ἡ Σαξωνία, τὰ ὁποῖα ἔχουν τοιοῦτον ἀριθμόν; καὶ ὅμως φωνάζουν μὴ ψηφίζετε, διότι θὰ καταστραφῶσιν αἱ ἐλευθερίαι. Τί πιστεύει καὶ ὁ κ. Χοϊδᾶς;

§45ΧΟΪΔΑΣ. Ἐγὼ θέλω πεντακοσίους.

§46ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ὁ Περικλῆς ἠθέλησε νὰ ἔχῃ μέγαν ἀριθμὸν βουλευτῶν, ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ εἰργάσθη μὲ τοῦτο ὑπὲρ τῆς μονιμότητος τῆς Πολιτείας τῶν Ἀθηναίων. Ἐπιβουλή, καὶ ἑπομένως ἀπειλαὶ καὶ κατ’ αὐτῆς τῆς Βασιλείας. Μὴ τολμήσῃς νὰ κυρώσῃς τὸν νόμον, φωνάζουν οἱ ὑπερασπισταὶ τοῦ Συντάγματος, διότι καὶ ὁ τελευταῖος δεσμὸς διαλύεται· αὐτὰ λέγουν οἱ ὑπέρμαχοι τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν. Ἠκούατε πρὸ μικροῦ φωνὰς, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀπειλητικαὶ, ἀλλ’ ἐλέγετε ὅτι ὑπέσχοντο τὴν ἐκπλήρωσιν ἐθνικῶν πόθων, καὶ ἐκηρύξατε εἰς τὰς ἐπαρχίας παντοῦ, ὅτι ἤγγισεν ἡ εὐλογημένη ὥρα· τοῦτο ἦτο μία κακὴ ἀντίληψις, δὲν θέλω νὰ εἴπω λέξιν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἰδική μου, ὅτι δηλαδὴ ἦτο πλαστογραφία· ἀλλὰ τότε ὑπῆρχε μία φωνὴ, πλαστογραφημένη, ἀλλ’ ὑπῆρχε. Τώρα ὅμως βλέπετε φαντάσματα καὶ ἐπὶ τούτων οἰκοδομεῖτε. Ἀλλοίμονον, κύριοι εἰς τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα θέλουσι νὰ διορθώσωσι τὰ κακῶς παρ’ αὐτοῖς κείμενα, ἀκολουθοῦντα φαντάσματα. Θέλετε νὰ καταστρέψητε τὴν συναλλαγήν; διαλύσατε πᾶσαν Βουλὴν, ἡ ὁποία ἤθελεν ὑποκύψει εἰς τὴν συναλλαγήν. Αὐτὰ εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, προσθέτων ὅτι ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ προσκαλέσῃ τὴν μειονοψηφίαν, ὅπως αὕτη διαλύσῃ τὴν Βουλήν. Λοιπόν: ὁ ἀγὼν, ὁ ὁποῖος διεξήχθη ἐπὶ 8 ἔτη, ὅπως ἀνυψωθῇ ἡ Βουλὴ καὶ ἀναγνωρισθῶσι τὰ δικαιώματά της, καὶ τὸν ὁποῖον ἀνέλαβον ὅλα τὰ κόμματα—τότε ὁ κ. Δηληγιάνης κόμμα δὲν ἦτο, δὲν εἶχε παρὰ τὴν ἀτομικήν του γνώμην—ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος θέλετε νὰ ἐπανέλθῃ; Ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος μᾶς ὑπεχρέωσε ἐπὶ 8 ἔτη νὰ μὴ ἐργασθῶμεν οὔτε δι’ ἐσωτερικὰς μεταῤῥυθμίσεις, οὔτε περὶ στρατιωτικῆς προπαρασκευῆς τοῦ Ἔθνους, ὁ ὁποῖος διήρκεσεν ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ 1885, ὅτε μᾶς εὗρεν ἡ ἐπανάστασις τῆς Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης καὶ ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος καὶ δὲν ἠδυνήθημεν νὰ κινηθῶμεν! Μὴ ψηφίσητε τὸ νομοσχέδιον, διότι θὰ καταστραφῶσιν αἱ ἐλευθερίαι, μᾶς λέγουν. Κίνδυνος τῶν ἐλευθεριῶν ποῦ ὑπάρχει σᾶς εἶπεν ὁ Μιγγέτης, τὸν ὁποῖον ἐπεκαλέσθητε. Τὸν κίνδυνον τοῦτον ἐνισχύει ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἀναγνωρίζει αὐτὸν, ἀλλὰ προσβάλλει τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ τὸν ἀποτρέψωσι, καὶ ζητεῖ νὰ σᾶς φέρῃ ὀπίσω εἰς νέον πολυετῆ ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν ἀγῶνα. Τὸ προσφιλὲς εἰς τὸν βουλευτὴν Γόρτυνος παλαιὸν σύστημα δὲν ἐπανέρχεται πλέον. Ὁ βασιλεὺς ἔδωκε πρὸς τοῦτο τὸν λόγον του, τὸν ἐτήρησε καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ τὸν τηρῇ. Ἐκεῖνος ἐργάζεται ὑπὲρ τῆς ἀπωλείας τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, ὁ ὁποῖος βλέπει τὸν ἀληθῆ κίνδυνον, τὸν ἀναγνωρίζει, καὶ ὅμως παλαίει κατὰ φαντασμάτων. Ἐκεῖνος σᾶς ὑβρίζει, ὁ ὁποῖος ἐρχόμενος ἐνώπιόν σας εἰς στιγμὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκεται ἡ ἀνύψωσις τῆς Βουλῆς σας, λέγει: «σταματήσατε, μείνατε ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, ἐπὶ τοῦ ὁποίου εὑρίσκεσθε», καὶ τοῦτο διὰ λόγους ποταποῦ, κακῶς ἐννοουμένου προσωπικοῦ συμφέροντος. Ἀλλ’ ἡ ψῆφός σας μετ’ ὀλίγον θέλει τῷ δείξει, ὅτι ἀπατᾶται καὶ ὅτι κακῶς σᾶς ἐξετίμησε.

§47Δ. ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ δείξωμεν ἄγνοιαν τοῦ ἑαυτοῦ μας, τῆς ἱστορίας μας, τῶν πράξεών μας, καὶ διὰ τοῦτο βιάζομαι νὰ λάβω τὸν λόγον χωρὶς νὰ ἔχω σκοπόν. Τὸ σύστημα, κύριοι, τὸ ἐπαρχιακὸν, τὸ ὁποῖον διὰ τῶν προτεινομένων νομοσχεδίων ζητοῦσι τινὲς νὰ καταῤῥίψωσιν, εἶνε θεσμὸς ἐθνικὸς, ὁ ὁποῖος ὑπηρέτησε μεγάλως τὸ Ἔθνος καὶ ὁ ὁποῖος ἀνύψωσεν αὐτὸ εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐκίνησε τὸν θαυμασμὸν ὅλων τῶν μετὰ ταῦτα ἄλλων ἐθνῶν· διότι, ὅταν ὁ αὐτοφυὴς οὗτος θεσμὸς, ὁ αὐτόφυτος, ὁ μὴ εἰσαχθεὶς κατὰ μίμησιν τῶν ξένων, ἐν Ἑλλάδι ἐσχηματίζετο, τὰ σήμερον φαινόμενα ὡς μεγάλα ἔθνη ἦσαν ὑπὸ τὸ σκότος καὶ ἐστέναζον ὑπὸ τὴν τελειοτάτην ἀμάθειαν καὶ τὸν βαρβαρισμόν. Τὸ ἐπαρχιακὸν σύστημα τῆς Ἑλλάδος εἶνε τὸ πρῶτον σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁ νοῦς ὁ φυσικὸς ἐφεῦρεν. Ἀπὸ τῆς ἀγριότητος οἱ ἄνθρωποι μεταβαίνοντες εἰς ἡμερότητα, κατ’ ἀνάγκην κατέφυγαν τότε εἰς τὸν σχηματισμόν τινων συνοικισμῶν, μετὰ ταῦτα δὲ οἱ συνοικισμοὶ ἰδόντες, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη συμπράξεως, ἠνώθησαν εἰς κέντρα, τὰ ὁποῖα οἱ πρόγονοι ἡμῶν ὠνόμασαν Μητροπόλεις· αὐτὰ δὲ τὰ κέντρα μετὰ τῶν πρώτων μικρῶν συνοικισμῶν ἀπετέλεσαν τὴν περιφέρειαν, ἡ ὁποία ὠνομάσθη ἐπαρχία, ἀποτελοῦσα Πολιτείαν αὐτόνομον, ἀνεξάρτητον, αὐτοδιοίκητον. Ὅταν δὲ ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο τὸ ἐπαρχιακὸν ἡ Ἑλλὰς ἔφθασεν εἰς τὸ ὕψιστον σημεῖον τῆς ἀναπτύξεως καὶ τοῦ πολιτισμοῦ αὐτῆς ἐντὸς τῆς ἀγριότητος καὶ τῆς παχυλῆς ἀμαθείας, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ὅλος ὁ πέριξ κόσμος, ἐνόμισε φιλάνθρωπον νὰ μεταδώσῃ τὰ φῶτα καὶ τὸν πολιτισμὸν καὶ εἰς τὸν βάρβαρον τοῦτον κόσμον καὶ εἰς τοῦτο προέβη διὰ τῶν μεγάλων ἀποικιῶν, τὰς ὁποίας ἤρχισε ν’ ἀποστέλλῃ δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ κατά τε τὴν Ἀνατολὴν καὶ τὴν Δύσιν, καὶ αἱ ὁποῖαι ἐδίδαξαν καὶ ἐφώτισαν τήν τε Ἀσίαν καὶ τὴν Εὐρώπην· διὰ τοῦτο δὲ ἡ μὲν Ἰταλία ἐκαλεῖτο τότε ἕνεκα τῶν ἀποικιῶν τούτων Μεγάλη Ἑλλὰς, ἡ δὲ Μικρὰ Ἀσία ἅπασα ἐξελληνίσθη. Ταύτην δὲ θέλουσα νὰ προφυλάξῃ, ἀπέστειλεν ἡ Ἐπαρχία τῶν Ἀθηνῶν τὸν στρατὸν καὶ στόλον της, ἵνα τὴν ὑπερασπίσῃ κατὰ τῶν ἐπιδρομῶν τῆς μεγάλης, ἀλλὰ βαρβάρου Ἀσιατικῆς Αὐτοκρατορίας. Κατώρθωσε δὲ ἡ μία αὐτὴ Ἐπαρχία νὰ προβῇ μέχρι τῶν ἐνδοτέρων τῆς Ἀσίας καὶ νὰ καταστρέψῃ τὰ Σοῦσα, ἐαρινὴν πρωτεύουσαν τοῦ Ξέρξου, τοῦ Μεγάλου λεγομένου τῆς Ἀσίας Βασιλέως. Τοιαύτη μεγαλουργὸς ἦτο ἡ Ἐπαρχία εἰς τὴν ἀρχαιότητα! καὶ ὅμως τολμῶσι σήμερον τινὲς ἀγνώμονες τῆς ἐθνικῆς τιμῆς, ἐπιλήσμονες τῆς ἐθνικῆς δόξης καὶ κακῆς πίστεως πολιτικοὶ νὰ καταδικάζωσιν αὐτήν! Διὰ τῆς Ἐπαρχίας ἡ Ἑλλὰς κατώρθωσε πάσας ἐκείνας τὰς κατακτήσεις, ὄχι κατακτήσεις διὰ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου, ἀλλὰ διὰ τῶν φώτων καὶ τῶν ἐπιστημῶν, δι’ ὧν ἐπολίτισε καὶ τὴν Εὐρώπην καὶ τὴν Ἀσίαν καὶ ἐφιλονείκησε περὶ τοῦ ὅλου, ὅταν ἐν Σαλαμῖνι αὐτὴ ἡ ἐπαρχιακὴ δύναμις, αὐτῆς μόνον τῆς πόλεως, ἐν τῇ ὁποίᾳ εὑρισκόμεθα, ἐπαρουσίασε 200 πολεμικὰς τριήρεις. Καὶ γνωστὸν εἶνε, κύριοι, ὁ ἐπαρχιακὸς ἐκεῖνος νοῦς τοῦ Θεμιστοκλέους ποίαν μεγαλόνοιαν ἐπέδειξε καὶ πῶς ἐνόει νὰ καταδαμάσῃ μίαν δύναμιν ναυτικὴν ἐκ τοσούτων μυριάδων στρατοῦ καὶ ἐκ πλέον τῶν 1200 πλοίων συγκειμένην. Ἀλλὰ καὶ ὅταν διὰ τῆς παρελεύσεως τῶν χρόνων ἐπῆλθον αἱ δυσμενεῖς ἐκεῖναι περιπέτειαι τῶν ἐθνῶν, ὅτε ἐκ τῆς Ἀσίας ἐκχειλίσασα μία βάρβαρος δύναμις κατέκλυσε μέγα μέρος τῆς Εὐρώπης, ἐνῷ ἔκειτο καὶ ἡ Ἑλλὰς, καὶ πάλιν ὑπὸ τὸν κατακλυσμὸν τοῦτον, τὸ ἐπαρχιακὸν σύστημα διετήρησε τὴν αὐτοδιοίκησίν του καὶ παρεσκεύαζε τὴν παλιγγενεσίαν τοῦ Ἔθνους. Ὅταν δὲ ἐσήμανεν ἡ ὥρα τῆς παλιγγενεσίας τῆς Ἑλλάδος, τὸ ἐπαρχιακὸν σύστημα καὶ πάλιν ἀνεδέχθη τὸν ἀγῶνα, διότι ἡ Φιλικὴ Ἑταιρία παρεσκεύαζε τὸ κίνημα ἐν ταῖς Παραδουναβίοις χώραις ὅπου ἦτο τότε ἡ συγκέντρωσις τοῦ μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ τοῦ Χριστιανισμοῦ, ὑπὸ τὴν αἴγλην τοῦ ὁποίου εἶχον ἀδελφοποιηθῆ λαοί, φυλαὶ καὶ ἔθνη, ἕνα κοινὸν ἔχοντες σκοπὸν, τὴν ἀπελευθέρωσίν των ἀπὸ τοῦ βαρβάρου καὶ ἀλλοθρήσκου ζυγοῦ. Ἐκεῖ παρ’ Ἑλληνικῆς χειρὸς ἀνυψώθη τὸ πρῶτον τὸ λάβαρον τῆς ἀνεξαρτησίας διὰ τῆς χειρὸς τοῦ Ὑψηλάντου. Ἀλλ’ ὁ μέγας τῆς δουλείας κατακλυσμὸς, ὁ καταπνίξας μέχρι τῆς ἐποχῆς ταύτης πᾶσαν ἀπόπειραν ἀπελευθερώσεως, ἔφερε καὶ ἐκεῖ τὸ ναυάγιον. Τὸ λάβαρον ὅμως διεσώθη, ὡς δὲ ἡ Κιβωτὸς τοῦ Νῶε μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ἐζήτει τὰς κορυφὰς τοῦ ὄρους Ἀραρὰτ ἵνα σταθῇ, οὕτω καὶ τὸ ἱερὸν τῆς Ἀνεξαρτησίας τῆς Ἑλλάδος λάβαρον τοῦτο, ζητοῦν τὴν κορυφὴν τῆς σωτηρίας του, εὕρηκεν αὐτὴν εἰς τοὺς ἰσχυροὺς βραχίονας τῶν ἐπαρχιακῶν περιφερειῶν τῶν Ἑλληνικῶν πολιτειῶν, ὅπου καὶ σωθὲν ἐστηρίχθη. Καὶ ἤρξατο ἡ μεγάλη πάλη ἑνὸς λαοῦ, οὔτε τὸ ἓν ἑκατομμύριον μετροῦντος, κατὰ Δυνάμεως, ὑπὲρ τὰ τριάκοντα ἑκατομμύρια μετρούσης. Καὶ ὄχι μόνον κατὰ τῆς κραταιᾶς ταύτης Δυνάμεως ἡ Ἑλλὰς διὰ τῆς ἐπαρχιακῆς διοικήσεως ἠγωνίσθη, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς θελήσεως τῶν μεγάλων Δυνάμεων τῆς ἱερᾶς συμμαχίας ἀντεστρατεύθη καὶ δὲν ὀπισθοχώρησεν ἀπέναντι τῆς δυσμενείας, ἣν ἡ ἱερὰ συμμαχία τῆς Εὐρώπης ἐπεδείξατο πρὸς τὴν Ἑλλάδα, μὴ δεχθεῖσα εἰς ἀκρόασιν τὴν ἐπιτροπὴν αὐτῆς ἀποτελουμένην ἐκ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Πατρῶν Γερμανοῦ, τοῦ Μπέη Μαυρομιχάλη καὶ τοῦ κόμητος Μεταξᾶ, οὐδὲ λαβοῦσα ὑπ’ ὄψει τὴν ἱκετήριον πρὸς τὰς Δυνάμεις ἀναφορὰν, ἣν αὕτη ἐκόμιζεν. Τοιαύτη ἀποδοκιμασία ἤθελε φέρει βεβαίως τὴν ἀποθάῤῥυνσιν. Εὐτυχῶς ὅμως ὁ Ἑλληνισμὸς ἦτο ἀκόμη ἀμιγὴς, τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα ἀκμαῖον καὶ εἰς οὐδὲν ἐνόμισε τὴν παρ’ ἐκείνων γενομένην ἀποδοκιμασίαν· ἐπροχώρησεν εἰς τὸν ἀγῶνα βοηθούμενος ἀπὸ τὸ πνεῦμα τὸ ἰθαγενὲς, τὸ τοπικὸν, τὸ ἐπαρχιακὸν, καὶ ὁ πόλεμος ἐκεῖνος ὑποστηριζόμενος ἀπὸ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα παρεῖχον τότε αἱ Ἐπαρχίαι, ἠνάγκασε καὶ τοὺς Εὐρωπαίους νὰ ζητήσωσι τὸ τέλος τοῦ πολέμου, ἵνα σώσωσι τὸ ἐμπόριον τῆς Εὐρώπης. Τὸ ἐπαρχιακὸν λοιπὸν σύστημα, κύριοι, ἔχει ἱστορίαν μεγάλην, ἔχει ἔργα ἔνδοξα, καὶ βέβηλος εἶνε ἡ χεὶρ ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἐπιβληθῇ κατ’ αὐτοῦ. Μὴ νομίζετε, ὅτι ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ καθιδρύσητε, αὐτὸ τὸ ψευδὲς σύστημα, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ εἰσαγάγητε ἀποῤῥίπτοντες τὴν Ἐπαρχίαν, μὴ νομίζετε, ὅτι δύναται νὰ παράσχῃ εἰς ἡμᾶς αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἀπὸ τὴν Ἐπαρχίαν. Ὁ ἐκλογικὸς νόμος, κύριοι, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς αὐτὴν τὴν τελειότητα, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον, ἐδέησε νὰ ἀνατραπῶσιν Ὑπουργεῖα, νὰ ἐξωσθῇ εἷς τριακονταετὴς Βασιλεὺς, ἤδη δὲ μετὰ τόσους κινδύνους, μετὰ τόσα παθήματα ῥίπτετε αὐτὸν εἰς τὴν τύχην. Ἡ ἐκλογὴ διὰ νὰ εἶνε γνησία, διὰ νὰ ἔχῃ κῦρος, πρέπει τοὐλάχιστον νὰ ἔχῃ ὁ ἐκλογεὺς μετρίαν γνῶσιν τῶν ψηφοφορουμένων· διότι, ἐὰν δὲν ἔχῃ γνῶσιν αὐτῶν, δὲν θὰ ψηφίσῃ, ἀλλὰ θὰ παρασυρθῇ ἀπὸ τὸν ἀγοράζοντα, ἀπὸ τὸν παραβιάζοντα. Τὸ κατ’ ἐπαρχίας σύστημα δίδει τὴν γνῶσιν, διότι ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἐν αὐτῇ τῇ μικρᾷ περιφερείᾳ, δύνανται ἐξ ὅλων τῶν περιστάσεων νὰ γνωρίζωσι τοὺς ψηφοφορουμένους οἱ μὲν καθ’ ὁλοκληρίαν, οἱ δὲ ἐν μέρει· ὅταν ὅμως τοὺς ῥίπτετε εἰς τὴν ἄγνοιαν, τοὺς ῥίπτετε εἰς τὸ ἀχανὲς ἐκεῖνο ἔδαφος τῶν Νομῶν, δὲν εἶνε δυνατὸν οὐδὲ τὰ πρόσωπα νὰ γνωρίζωσιν, οὐδὲ τὰς ἰδέας τῶν ν’ ἀντιληφθῶσι. Σᾶς ἐρωτοῦν οἱ χωρικοὶ τῆς Λεβαδείας, τῶν Θηβῶν, τῆς Μεγαρίδος, ποίαν γνῶσιν θὰ ἔχωσι περὶ τῶν ἀνθρώπων τῶν Ἀθηνῶν, ἢ οἱ χωρικοὶ τῶν Ἀθηνῶν ποίαν γνῶσιν θὰ ἔχωσι περὶ τῶν ἀνδρῶν τῆς Λεβαδείας; Θὰ ἰσχύῃ λοιπὸν εἰς τὰς ἐκλογὰς ἢ τὸ ἐπονείδιστον μέσον τῆς ἀγορᾶς ἢ ἡ ὑπόδειξις τῆς Ἐξουσίας, ἡ ὁποία ἔχει τοὺς διαφόρους ὑπαλλήλους, τοὺς εἰσπράκτορας, καὶ ὅλα αὐτῶν τὰ καταπιεστικὰ μέσα, τοὺς χωροφύλακας καὶ τοὺς ἀγροφύλακας ἀκόμη (εὖγε, εὖγε ἐξ ἀριστερῶν). Αὐτὰ εἶνε, κύριοι Ὑπουργοὶ, τὰ πραγματικὰ ἀποτελέσματα τῶν νομοσχεδίων σας καὶ ἐκεῖ τείνετε· (χειροκροτήματα ἐξ ἀριστερῶν καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τηλεγράφημα ἐκ Πατρῶν, δι’ οὗ ὁ Γεώργιος Ῥοῦφος ἐν ὀνόματι πολυπληθῶν συμπολιτῶν αὐτοῦ συγχαίρει τὴν Βουλὴν διὰ τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων μεταῤῥυθμιστικῶν, καὶ τοὺς ἀντιφρονοῦντας παραπέμπει εἰς τὴν γνώμην τὴν ἄλλοτε ἐκφρασθεῖσαν τοῦ κ. Σωτηροπούλου.

§49ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀποστέλλονται εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν ἀναγινώσκονται· πρέπει νὰ παραγγέλλετε εἰς τὸ Γραφεῖον νὰ σᾶς σημειόνουν περίληψιν μόνον.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ τηλεγραφήματα εἶναι ἁπλῆ περίληψις.

§51Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐπόθουν, κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, νὰ ἀπεδείκνυτο εὐτυχέστερος ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐν τῇ ἀποπείρᾳ αὐτοῦ πρὸς ἀνύψωσιν τῶν Κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν καὶ τοῦ Κοινοβουλίου παρ’ ὅσον ἐπέτυχεν ἡ τόσῳ ἀφελὴς ἀγόρευσις αὐτοῦ πρὸς ἀνύψωσιν τοῦ προκειμένου ζητήματος, τοῦ μεγάλου, τοῦ ὑψηλοῦ, ὅπως ἀπεκλήθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς παρελθούσης Τρίτης. Δὲν ἠξεύρω ἂν οἱ κ. κ. Ὑπουργοὶ ἀνέγνωσαν τὸ περὶ ὕψους σύγγραμμα τοῦ Λογγίνου, ἑκάστοτε ἐν ταῖς ὁμιλίαις των ἐπαναλαμβάνοντες, ὅτι τὰ εἰσαχθέντα νομοσχέδια ἔχουσιν ὕψος. Ἀνομολογῶ, ὅτι μεθ’ ὅλην τὴν εἰλικρινῆ προσπάθειαν, ἣν κατέβαλον, οὐδένα χαρακτῆρα ἠδυνήθην νὰ ἀνεύρω ἐν αὐτοῖς, δικαιολογοῦντα τὴν μετριόφρονα ταύτην ἀξίωσιν, ὑπὲρ τεχνάσματος συντελέσαντος εἰς πᾶν ἄλλο, ἢ πρὸς ἀνύψωσιν τοῦ Κοινοβουλίου. Οἱ τεχνογράφοι ἰσχυρίζονται, ὅτι ὑψηλὰ λέγονται τὰ νοήματα, ὅταν μετέχοντα τῆς ἰδέας τοῦ ἀπείρου καταπλήττωσι. Κατὰ ταῦτα, ἂν ἐπειρώμην νὰ ἐφαρμόσω τὴν περὶ ὕψους ἰδέαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νομοσχεδίων του, βεβαίως δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀνεύρω ἄλλον χαρακτῆρα, παρ’ ὅτι μὲ κατέπληξεν ἡ ἀφέλεια τοῦ ἀνδρὸς, ἡ τόλμη του πρὸς τὸ ἐγχείρημα, καὶ μάλιστα ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀσυνειδήτως καὶ ἄνευ σοβαρότητος ἐπελήφθη τῆς συζητήσεως τοιούτων νομοσχεδίων. Ἀλλὰ περὶ τίνος, κύριοι, καλοῦσιν ὑμᾶς, νὰ διασκεφθῆτε καὶ φέρετε ψῆφον; Πρόκειται σήμερον περὶ τῶν καταστροφῶν, τὰς ὁποίας ἐπήνεγκεν ἡ ἀπροσδόκητος ὁμολογουμένως ὁμοφωνία πέντε μεγάλων καὶ ἰσχυρῶν τοῦ κόσμου Δυνάμεων εἰς διάπραξιν ἀκατονομάστου ἔργου, νὰ μᾶς περιδέσουν τὰς χεῖρας καὶ νὰ μᾶς κρατήσουν δούλους στενάζοντας ὑπὸ τὸν βαρὺν κλοιὸν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας; Ἦτο προσῆκον, ἦτο πολιτικὸν, ἦτο συνετὸν, κύριοι, νὰ διασκεπτώμεθα σήμερον, ἐν τοιαύτῃ ἀγωνίᾳ καὶ ἐθνικῇ ἀγανακτήσει διατελοῦντες μετὰ τὴν ἀτυχῆ ἔκβασιν τοῦ ἀγῶνος, περὶ καλπῶν καὶ ἀντιπροσώπων καὶ σφαιριοδοτῶν; Ἦτο ὁ καιρὸς τάχα κατάλληλος, καθ’ ἣν στιγμὴν καὶ ὁ ἔσω καὶ ὁ ἔξω Ἑλληνισμὸς ἵσταται ἐκπεπληγμένος πρὸ τῆς φοβερᾶς ταύτης ἀδικίας, ἡ ὁποία θὰ καταλίπῃ, δὲν ἀμφιβάλλω, κηλῖδα εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν ἐθνῶν ἐκείνων, νὰ ἐπισπάσωμεν τὴν προσοχὴν τοῦ λαοῦ ἐπὶ ἐκλογικῶν σκευωρημάτων καὶ μηχανοῤῥαφιῶν τοῦ κομματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ; Ἐπὶ τοιαύτης φύσεως νομοθετημάτων δὲν θὰ ἦτο τῷ ὄντι τολμηρὸν νὰ ἐπισπῶμεν τὴν προσοχὴν τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ Κοινοβουλίου καθ’ ἣν στιγμὴν ἀδυνατοῦμεν ἄνευ δανείου νὰ ἀποτίσωμεν τοὺς τόκους τῶν δημοσίων χρεῶν, ὧν τὰ πλεῖστα ὀφείλονται εἰς τὴν ἀβουλίαν τῶν νῦν κυβερνώντων; Βεβαίως καταπλήσσομαι, καὶ εὐλόγως ἤθελέ τις ἐρωτήσει, τίνες ἄρα λόγοι ὤθησαν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τοῦτο; Τίνα σχέσιν ἔχουσι τὰ προκείμενα νομοσχέδια πρὸς τὸ ἐθνικὸν ζήτημα καὶ τὴν ἀποτυχίαν ἡμῶν πρὸς τὴν ἐθνικὴν συμφοράν; Καὶ ἐπανέλαβον, τὴν λέξιν συμφοράν, παρ’ ἄλλου ῥηθεῖσαν, χωρὶς νὰ συμμερίζωμαι τὴν περὶ τούτου γνώμην αὐτοῦ· διότι δὲν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ἁρμόζει εἰς τὸν ἐθνικὸν ἡμῶν ἀγῶνα ἡ λέξις αὕτη. Τὰ ἔθνη, ὅταν καλῶνται νὰ ἐκπληρώσωσι τὰς ἐντολὰς τῆς ἱστορίας αὐτῶν, τὰ ἔθνη, ὅταν συναισθάνωνται μεγαλοφρόνως τὴν ἀποστολήν των, καὶ ὅταν κέκτηνται τὸ σθένος τῆς ψυχῆς νὰ ἀντιμετωπίσωσιν εὐθαρσῶς τοὺς κινδύνους καὶ νὰ ἀναλαμβάνωσιν αὐτοὺς ἀγογγύστως, ὡς τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν πρὸ μικροῦ, ὅπως ὁ ἔσω καὶ ἔξω Ἑλληνισμὸς, ὡς εἷς ἄνθρωπος ἐξεγερθεὶς, ἀνέῤῥιψε τὸ κύβον, τὰ ἔθνη ταῦτα εἶναι ἀνάξια νὰ οἰκτείρωνται παρ’ οὐδενὸς, οὐδ’ ἁρμόζουσιν αὐτοῖς ἐπίθετα ταπεινωτικά. Καὶ λυποῦμαι ἀπὸ καρδίας, ὅτι ἔγκριτοι βουλευταὶ δὲν εἰξεύρω ἀπὸ τίνα λόγον κινούμενοι ἠξίωσαν νὰ θρηνῶσιν ἐπὶ τούτοις. Διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἐκφράσεως. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ τὸ οἰκτείρῃ οὐδεὶς, ὅταν ἐκπληροῖ πάντοτε, ὅπως ἐξεπλήρωσε νῦν τὸ καθῆκόν του. Ἂν δὲ πέντε, αἱ μέγισται Δυνάμεις τοῦ κόσμου, διὰ στόλου μυριοναύτου περιέδεσαν τὰς χεῖρας αὐτοῦ, ἀθετήσασαι πᾶν δίκαιον καὶ ὅσιον ἐν βαρβάρῳ ὁμοφωνίᾳ, ἂν σκευωρία πολιτικὴ ἐπιτηδείως ἐξυφανθεῖσα παρὰ τῶν ἐποφθαλμιώντων τὴν Θεσσαλονίκην καὶ σκοπὸν ἔχουσα νὰ ἀποσβέσῃ καὶ τοὺς πόθους αὐτοῦ καὶ νὰ ἀποκόψῃ τὰς ἐλπίδας αὐτοῦ, τὸ ἔφερε παρ’ ὀλίγον ὑπὸ τὴν δολοφόνον μάχαιραν τοῦ ἐχθροῦ, τὸ ἔθνος τοῦτο δὲν εἶναι ἄξιον οἰκτιρμοῦ, ἀφοῦ ἀπέκρουσεν ὑπερηφάνως διὰ τοῦ ἀνδρείου στρατοῦ του τὴν ἀγενῆ ἐνέδραν, καὶ ἀφοῦ τόσῳ ἐπιδεξίως παρέκαμψε καὶ τῆς Διπλωματίας τὰς μηχανοῤῥαφίας. Ἂν ἀναβῆτε τὴν κλίμακα τῆς ἱστορίας, ἠθέλατε συναντήσει τὸ ἔθνος τοῦτο εἰς πολὺ μείζονας κινδύνους πολλάκις περιπεσὸν, καὶ πολλάκις ἐμπλακὲν πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς διεκδικοῦν τὰ δικαιώματά του. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται τὴν ἐπίθεσιν τὴν ἀγρίαν τῆς Δύσεως κατὰ τοῦ Ὄθωνος, ἐξεγείραντος τότε παρόμοιον ἀγῶνα καὶ τὴν ξένην κατοχήν; Ὁ αὐτὸς ἀγὼν σήμερον, ὁ αὐτὸς ἀγὼν ἀναμένει ἡμᾶς αὔριον. Καὶ ἐνόμισαν οἱ κυβερνῶντες ἐπίκαιρον τὴν στιγμήν, ἀφοῦ, ὡς οἱ ἴδιοι βεβαιοῦσι, δὲν δύνανται νὰ ὁρίσωσι τὰς ἡμέρας, αἵτινες μᾶς ἀποχωρίζουν ἀπὸ τὸν μεγάλον τοῦτον ἀγῶνα, ἐνόμισαν, λέγω, ἐπίκαιρον νὰ φέρωσι τὰ προκείμενα νομοσχέδια, ὅπως ἐγείρωσι σφοδρὸν καὶ ἄγριον τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν! Λυποῦμαι ἀπὸ καρδίας, διότι τιμῶ πρὸ πάντων τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, καὶ λυποῦμαι διότι προέβη ἐν ὥρᾳ κινδυνώδει ἄνευ τῆς προσηκούσης περισκέψεως καὶ σοβαρότητος εἰς τὴν εἰσήγησιν τοιούτων νομοσχεδίων, ἅτινα ἀδύνατον νὰ μὴ ἐγείρωσιν ἐσωτερικὴν θύελλαν. Ἀλλὰ περὶ τίνος πρόκειται, κύριοι; Ἀκούω ὅτι τὸ ζήτημα εἶνε σοβαρὸν καὶ οὐδέποτε ἄλλοτε εἰσήχθη τοιοῦτον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην ταύτην. Τὸ προβαλλόμενον ζήτημα οὔτε τὸ πρῶτον συζητεῖται νῦν, οὔτε εἶνε τόσῳ ἁπλοῦν, ὅσῳ σᾶς ὑποδεικνύουν. Ἀλλ’ εἶνε τὸ μέγιστον πρόβλημα, ὅπερ ἀγωνίζεται ἀπ’ ἀρχῆς νὰ ἐπιλύσῃ τὸ ἔθνος. Οὐδὲ λύεται διὰ νομοθετημάτων τοῦ κ. Λομβάρδου. Ἡ Ἑλλὰς, ἀπελευθερωθεῖσα μετὰ μακραίωνα δουλείαν καὶ καθιερώσασα διὰ τῶν πρώτων αὐτῆς Συνελεύσεων τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, ἐκαλεῖτο νὰ λύσῃ βεβαίως μέγιστον πρόβλημα, νὰ συμβιβάσῃ τὴν καθολικὴν ψῆφον λαοῦ, μήπω κεκτημένου πολιτικὰ ἤθη καὶ ἀνάλογον μόρφωσιν, πρὸς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὴν ἀγαθὴν καὶ πεφροντισμένην διοίκησιν, δι’ ἣν τόσῳ πικρῶς θρηνεῖ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργός. Πάντες οἱ δημοσιολόγοι καὶ πάντες οἱ περὶ τὰ πολιτικὰ πράγματα φιλοσοφοῦντες ἰσχυρίζονται ὅτι τὸ φῶς τῆς ἐλευθερίας εἶνε δυσαντίβλεπτον εἰς λαοὺς μὴ παρασκευασθέντας προσηκόντως εἰς τοῦτο. Ἡ ἐλευθερία εἶνε προὶξ τοῦ λογικοῦ, εἶνε τὸ οὐράνιον δῶρον, δι’ οὗ ἐπροίκισε τὸν λογικὸν ἄνθρωπον ἡ δημιουργία, ἀλλ’ ἡ ἱστορία μαρτυρεῖ, ὅτι ἡ δόσις τῆς ἐλευθερίας πρέπει νὰ εἶνε ἀνάλογος τοῦ ὁρίζοντος τοῦ διανοητικοῦ, ἀνάλογος τῆς ἠθικῆς καὶ τῆς πολιτειακῆς μορφώσεως ἑνὸς λαοῦ. Ἡμεῖς εὑρέθημεν, χάρις εἰς τὰ αἵματα καὶ τοὺς ἀγῶνας τῶν πατέρων μας, ἀνέτοιμοι ὅλως πρὸς ταύτην. Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐξεγερθέντες ἤγειρον τὸν γιγάντειον αὑτῶν βραχίονα καὶ ἠλευθέρωσαν τὴν πατρίδα, καθιέρωσαν τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, ἐθέσπισαν νὰ ἄρχωσιν οἱ πλείονες, ἤτοι τὴν ἀρχὴν τὴν ὄντως ὑψηλὴν, ἐφ’ ἧς στηρίζεται ὁ πολιτικὸς μηχανισμὸς τῶν νεωτέρων κοινωνιῶν, καὶ δι’ ἧς ἐκινήθη τὸ ἅρμα τοῦ πολιτισμοῦ καὶ ἔφθασεν ἐκεῖ ὅπου ἔφθασεν. Ἀλλ’ ἵνα ἔχητε ἀσφαλῆ τὰ ἀγαθὰ τῆς ἀρχῆς ταύτης, δέον νὰ παρασκευάσητε κατὰ μικρὸν διὰ προσηκούσης ἀναπτύξεως καὶ πολιτικῆς μορφώσεως τὸν λαόν. Ἀδύνατον δὲ καθολικὴ ψηφοφορία ἄνευ τοιούτου δεδομένου νὰ μὴ συνεπάγηται ἄτοπά τινα ὀλίγα ἢ πλείονα καί ποτε καὶ κινδύνους φοβερούς. Τί ἐγένετο παρὰ τοῖς λαοῖς τῆς Βορείου καὶ Δυσμικῆς Εὐρώπης; Καὶ ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τοιούτους ὅρους νὰ μὴ προσκόψῃ παντελῶς κατὰ τὰ πρῶτα αὑτῆς βήματα; Εὐτυχῶς ἔσωσαν καὶ ἠσφάλισαν αὐτὴν ἡ ἔμφυτος νοημοσύνη καὶ αἱ λοιπαὶ τοῦ λαοῦ φυσικαὶ ἀρεταί. Τὸ ζήτημα λοιπὸν τῆς συναρμολογήσεως Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῆς ἀγαθῆς διοικήσεως εἶνε οὐχὶ προτοφανὲς παρ’ ἡμῖν· ἐξ ἐναντίας, πολλαὶ ἐγένοντο ἀπόπειραι, καὶ πολλαὶ παρουσιάσθησαν κηδεμόνες αὐτόκλητοι τοῦ λαοῦ, ἄλλοι μετὰ στοργῆς καὶ ἄλλοι ἀστόργως. Τὸ ζήτημα λοιπὸν τοῦτο εἶνε οὐχὶ νέον, οὐχὶ ἁπλοῦν, σχετίζεται καὶ εἶνε συμφυὲς πρὸς τὴν ἐξέλιξιν τοῦ νέου πολιτικοῦ βίου πρὸς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τοῦ Τόπου· ἐπέλυσε δὲ τοῦτο ἀμετακλήτως αὐτὸς ὁ λαός. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται τῆς πρώτης Βασιλείας τὰς ἐπιμόνους ἀποπείρας; Ὁ Ὄθων, ὁ ὁποῖος ἐκοσμεῖτο μὲ πολλὰς βασιλικὰς ἀρετάς, τὸν ὁποῖον ἐχαρακτήριζε καὶ παιδεία εὐρεῖα καὶ φιλελληνισμὸς ἀκραιφνής, ἐνόμισεν ὅτι εἶχε καθῆκον τὸν ἀρτιγενῆ τοῦτον λαὸν νὰ χειραγωγήσῃ εἰς τὰ πρῶτα βήματα τοῦ πολιτικοῦ βίου, εἰσελθόντα ἀνέτοιμον μετὰ μακραίωνα δουλείαν. Ἐνόμισεν ὁ ἀοίδιμος ἐκεῖνος Βασιλεύς, ὅτι ἐπετέλει ὕψιστον καθῆκον πρὸς τὴν Χώραν, μὲ τὴν ὁποίαν εἶχε συνταυτίσει τὸν βίον του, ἐνόμισεν ὅτι εἶχε καθῆκον νὰ τὸν κηδεμονεύσῃ. Καὶ διὰ τοῦτο ἐκ συστήματος ἀφῄρεσεν ἀπ’ αὐτοῦ ἢ περιώρισε τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν τοὺς ἀντιπροσώπους του. Διώριζε δὲ τοὺς Ὑπουργούς του ἄνευ τῆς συνδρομῆς τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλ’ ὅταν ἤρχισε διὰ τοῦτο νὰ ἐξεγείρηται ἀντίδρασις τῆς Χώρας, μὴ δεχομένης τὴν κηδεμονίαν, καὶ ὅταν ἤρχισαν πολιτικοὶ ἄνδρες ἐπιφανεῖς καὶ παρίστανον πρὸς τὸν Βασιλέα τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ μεταβάλῃ κἄπως τὰς περὶ κηδεμονίας τοῦ Ἔθνους ἰδέας αὐτοῦ, ὁ Ὄθων ἐπέμενε καὶ ἰσχυρίζετο, ὅτι ἐπιτελεῖ καθῆκον καὶ πρὸς τὸν ἑαυτόν του καὶ πρὸς τὴν Πολιτείαν, ἐὰν παρεμπόδιζε τὴν ἐκλογικὴν ἰδίως ἐλευθερίαν· ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ὁ λαὸς σὺν τῷ χρόνῳ, μᾶλλον ζηλότυπος τῶν ἐλευθεριῶν του καταστὰς, καὶ τὴν κηδεμονίαν τοῦ Βασιλέως παραγνωρίσας καὶ παρερμηνεύσας μεθ’ ὅλην τὴν εὐγνωμοσύνην, ἣν ὤφειλε πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκεῖνον διὰ τοὺς κόπους, οὓς κατέβαλεν εἰς τὴν θεμελίωσιν τοῦ Κράτους τούτου, ἐπανεστάτησε καὶ τοῦ εἶπε: δὲν θέλω τὴ κηδεμονίαν σου (εὖγε, εὖγε)· ἐγὼ ἔζησα τέσσαρας αἰῶνας δοῦλος, καὶ ἐν τούτοις καὶ ἐν τῇ δουλείᾳ περιέσωσα ἴχνη τινὰ ἀνεξαρτήτου αὐτοδιοικήσεως, ἐπιθυμῶ νὰ κυβερνηθῶ ἄνευ κηδεμονίας. Ἐκ τῆς ἐπιμονῆς καὶ τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ Ἡγεμόνος ἐπῆλθον αἱ φοβεραὶ ἡμέραι τοῦ 1862, τὰς ὁποίας μετὰ χαρᾶς ἐνθυμούμεθα, ἀλλὰ μετὰ λύπης ἀναμετροῦμεν ἤδη πόσον μᾶς ὀπισθοδρόμησαν πρὸ πάντων οἰκονομικῶς. Χειραφετηθέντος τοῦ Ἔθνους, ἐσχηματίσθησαν τὰ κόμματα καὶ οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων. Οὐδένα ἔπρεπε νὰ καταπλήξῃ, ὅτι λαὸς ὑπὸ καθολικὴν ψηφοφορίαν ἄνευ στοιχειώδους παιδεύσεως καὶ πολιτικῆς μορφώσεως, περὶ ὧν οὐδεὶς εἶχε μεριμνήσει σπουδαίως, ἤθελε παρουσιάσει πλημμελείας, ἤθελε προσκρούσει κατὰ τὰ πρῶτα αὑτοῦ ἐπὶ τὴν αὐτοδιοίκησιν βήματα. Καὶ δὲν θὰ ἦτο παράδοξον τοὐναντίον; Ὅταν οἱ λαοί εἰσιν εὐάλωτοι δι’ ἀμαθίαν, ὅταν οἱ ἐκλογικοὶ σύλλογοι δὲν κρατῶσιν ὑπευθύνους τοὺς βουλευτὰς, ἀποροῦσιν οἱ Ὑπουργοὶ ὅτι ἐπέρχονται ἄτοπα; Καὶ ἐλπίζουσι θεραπείαν διὰ νόμων; Αἱ Κοινοβουλευτικαὶ Κυβερνήσεις ὑπὸ τοιούτους ὅρους εἶναί τι δύσκολον, ἀπαιτοῦσι θυσίας τινάς. Καὶ τάχα πρέπει ν’ ἀπορήσωμεν καὶ νὰ ἐκπλαγῶμεν διὰ τοῦτο, ὅταν γνωρίζωμεν, ὅτι τὸ Ἀγγλικὸν Ἔθνος π. χ. ἐπὶ τρεῖς αἰῶνας ἠγωνίζετο ν’ ἀποκτήσῃ τὰ πολιτειακὰ ἤθη, τὰ ὁποῖα τὸ κατέστησαν κοσμοκράτορα, καὶ ὅτι ἐν Γαλλίᾳ, ἐν Ἰταλίᾳ, ἐν Βελγίῳ εὑρίσκετε πολὺ χειρότερα ἐλαττώματα ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος; Ἀλλὰ τέλος πάντων ἐπῆλθον τὰ κόμματα, ἠγωνίσθησαν πρὸς συγκρότησιν τῆς δυνάμεως τῆς ἐθνικῆς, ἥτις ἔμελλε νὰ παραδώσῃ τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν λειτουργοῦσαν καὶ κυβερνῶσαν. Τὸ ἓν κόμμα ἐπεζήτησε νὰ ἀντλήσῃ τὰς δυνάμεις του εἰς τὸν τόπον τῆς ἐκλογῆς, τὸ ἕτερον εἰς τὰ προπύλαια τοῦ βουλευτηρίου. Ἠγωνίσθησαν ἐν σφοδρότητι ἐν πάλῃ λυσσώδει καὶ καρτερικῇ, καὶ μετὰ λύπης ὀφείλω νὰ μὴ ἀποκρύψω ὅτι ἠγωνίσθησαν λησμονήσαντα ἑκάτερα τὰ ὅρια τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἑνὸς κόμματος κατεδιώκετο εἰς τὴν Ζαρνάταν ὡς ὁ τελευταῖος φυγάδικος, ὁ δὲ ἕτερος προσήχθη εἰς τὸ εἰδικὸν δικαστήριον. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται τὰ ἔτη ἐκεῖνα; Ἀλλ’ εἶχε τὸ πρᾶγμα τί παράδοξον; οὐδέν. Ἡ ἐξέλιξις ἦτο φυσικωτάτη. Οὐδεὶς δ’ ἠδύνατο ἢ ἐδικαιοῦτο νὰ καταπλαγῇ ἐπὶ ταύτῃ ὡς ἐν τῇ φύσει, οὕτω καὶ ἐν τῇ ἱστορίᾳ κρατοῦσι νόμοι ἀδυσώπητοι. Ἡ πρὸς ἄρσιν ἢ πρὸς μείωσιν τῶν ἀτόπων σπουδὴ, ἡ φυσικὴ ἀντίδρασις ἐγέννησεν ἐκ τῶν πρωτογενῶν ἐκείνων καὶ ἀγρίως συγκρουομένων κομμάτων δύο ἕτερα κόμματα ὑπὸ ἄνδρας ἐπίσης σεβαστοὺς καὶ ἀοιδίμους, ὁποῖοι ἦσαν οἱ ἡγέται τῶν πρώτων κομμάτων. Καὶ οὗτοι μαρτυρικῶς καὶ μετὰ ἐπιμονῆς ἀξίας θαυμασμοῦ εἰργάσθησαν νὰ μειώσωσι τὰ δεινὰ, ὅσα κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος ἐφαίνοντο ἐν τῇ διοικήσει· ἐνόμιζεν ἕκαστος καθ’ ὃν τρόπον ἀντελαμβάνετο τὰ πράγματα καὶ κατὰ τὸν ἴδιον χαρακτῆρά των, οἱ ἀείμνηστοι Ζαΐμης καὶ ὁ Δεληγεώργης, ὅτι ἠδύναντο, τροποποιοῦντες κατὰ τὰς ἰδέας τῶν πρώτων, νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα μετριάζοντες τὰς θυσίας τῆς Διοικήσεως καὶ ἐλαττοῦντες τὰ ἐκ τῆς ἐκλύσεως αὐτῆς δεινά. Καὶ δὲν ἐνεκαρτέρησαν ἑκάτεροι ἡρωϊκῶς ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ, καὶ δὲν ἔπεσαν ἑκάτεροι Πρωθυπουργοὶ οὗτοι παλαίοντες κατὰ τῶν γνωστῶν τοῖς πᾶσι δυσχερειῶν, τῶν καὶ κάτωθεν καὶ ἄνωθεν οὐχ ἧττον πηγαζουσῶν; Δὲν παρεῖχον ἑκάστοτε ἑαυτοὺς παράδειγμα πολιτικῆς χρηστότητος εἰς τοὺς ὀπαδοὺς των διὰ παραδειγμάτων ἀξιοζηλώτων, καὶ ἐν τῇ διοικήσει καὶ ἐν τῇ διευθύνσει τοῦ Κοινοβουλίου; Ἀλλὰ τίς ἐξ αὐτῶν ἐσκέφθη νὰ περικόψῃ τὴν ὁρμὴν τοῦ Ἔθνους, ἀσκουμένου τὸ πρῶτον ἐν τῇ αὐτοδιοικήσει καὶ ἐν τῷ προσωπευτικῷ πολιτεύματι; Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ τῷ ὑπενθυμίσω τὰς ἡμέρας, καθ’ ἃς μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, μέλη ὄντες ἐκ τῶν ἐγκρίτων τοῦ κόμματος τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου, ἀπεφάσισαν νὰ χωρισθῶσι τοῦ ἀρχηγοῦ καὶ νὰ ὑψώσωσιν ἰδίαν σημαίαν, τίνα προέβαλον ἀρχὴν καὶ τίνα δικαιολογίαν, Ἀποχωριζόμενοι, ἔλεγον καὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ἐν τῷ τύπῳ διὰ τῶν ὀργάνων των ὅτι ἀποχωρίζονται, διότι τὸ σύστημα τοῦ Κουμουνδούρου ὑποτρέφει τὴν συναλλαγὴν, παραλύει τὴν δικαιοσύνην, ἐξαντλεῖ τὰ οἰκονομικὰ καὶ τὰς παραγωγικὰς δυνάμεις τοῦ Ἔθνους. Ἐὰν ἐπέζη ὁ ἀοίδιμος Ἀθανάσιος Πετιμεζᾶς, τοῦ ὁποίου τὴν θέσιν κατέχει, νομίζω, σήμερον ὁ ἔντιμος ἐκ Τριφυλίας Βουλευτὴς, θὰ ἐπεκαλούμην τὴν μαρτυρίαν του. Ἀλλ’ ἔχω τάχα ἀνάγκην μαρτυριῶν περὶ τούτου;

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τοιαύτη ἦτο ἡ συναλλαγὴ ἐκείνη, ὥστε καὶ οἱ μικρότεροι ὑπάλληλοι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶναι συνταξιοῦχοι σήμερον.

§53ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν θέλω νὰ συζητήσω ὑπὸ ἔποψιν κομματικὴν, θὰ προσπαθήσω κατὰ δύναμιν ἐν ἱστορικῇ ἀπαθείᾳ, καὶ κατὰ τοῦτο δὲν θὰ μιμηθῶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ διέλθω τὰς κορυφὰς τῶν γεγονότων, διότι τὸ ζήτημα τὸ θεωρῶ μέγα, ἀφοῦ πρόκειται τόσῳ ἀκαίρως καὶ τόσῳ ἀμελετήτως, ἵνα μή τι χεῖρον εἴπω, νὰ διορθώσωμεν τὰ πολιτειακὰ πράγματα, εἰς τὰς θεμελιώδεις αὐτοῦ ἀρχὰς διὰ νεωτερισμῶν οὔτε πολιτικῶς οὔτε σοβαρῶς προτεινομένων. Τὸ κόμμα ἐκεῖνο, τὸ πέμπτον λέγω, δὲν εἶχεν ἀκόμη ὑψώσει τὴν σημαίαν τῆς δεδηλωμένης, δὲν εἶχεν ἐκφράσει τὰς ἰδέας του περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐνόει ὅτι ἔδει νὰ συμμετέχῃ τὸ Στέμμα τῶν πολιτειακῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἠσχολεῖτο ν’ ἀντλήσῃ δυνάμεις, ἠσχολεῖτο, ὡς γινώσκετε πάντες, πῶς νὰ ὑποσκελίσῃ τὰ ἄλλα κόμματα· φυσικὸν τοῦτο, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, ὅτι ὅλος ὁ βίος τοῦ κόμματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη ὑπὸ τὴν σημαίαν τῆς καταστροφῆς τῆς συναλλαγῆς, δύναμαι νὰ εἴπω μετὰ παῤῥησίας, ἄνευ κινδύνου νὰ μὲ διαψεύσῃ τις, ὅτι ἀνύψωσε τὴν συναλλαγὴν εἰς τὸ Ζενὶθ, ἐφιλοτιμήθη νὰ ὑψώσῃ εἰς σύστημα πλῆρες, ἐκλέξαν ἐπιτυχῶς καὶ τὰ ἐπιτήδεια ὄργανα, τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συναλλαγῆς, πρωτοστατοῦντος καὶ ἀγωνιζομένου τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, οὗ τὰς γοερὰς φωνὰς καὶ τὰς εὐτόλμους διαμαρτυρίας κατὰ τῆς ἐκλύσεως τῆς Διοικήσεως, ἧς εἶναι αὐτὸς πρωτουργὸς, ἠκούσατε πρὸ μικροῦ ἐκπεπληγμένοι διὰ τὸ θάῤῥος τοῦ ἀνδρὸς τοῦτο. Ἐπιτέλους ἀνταγωνιζομένη ἐκείνη ἡ πολιτικὴ ὁμὰς, ἐπῆλθεν ἰσχυρὰ, καθότι δὲν εἶχε πρότερον δύναμιν, δὲν ὑπεστηρίζετο ἀπὸ τὸ Ἔθνος, δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὴν ὑποστήριξιν τοῦ Κοινοβουλίου. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ἢ δὲν ἠξεύρω πῶς κατώρθωσαν νὰ ἀναβοῦν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὸ 1875 καὶ ἂν ἔπραξάν τι ὑπὲρ τοῦ Τόπου. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ σημαία τῆς δεδηλωμένης εἶχεν ἀναγραφῆ εἰς τὴν σημαίαν των. Ἕν μόνον γινώσκω, ὅτι ἐνῷ τὸ Ἔθνος ἦτο διῃρημένον εἰς δύο μεγάλα κόμματα, τὸ ἓν ὑπὸ τὸν ἀοίδιμον Βούλγαρην καὶ τὸν κύριον Γρίβαν, τὸ δὲ ὑπὸ τοὺς τρεῖς Πρωθυπουργοὺς Κουμουνδοῦρον, Δεληγεώργην καὶ Ζαΐμην, ἐνῷ ἀντηγωνίζοντο, αἴφνης εὑρέθη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς εἰς τὰς χεῖρας τοῦ ἀσθενοῦς ἡγέτου τῶν πέμπτων, εἰς χεῖρας τοῦ αἱρεσιάρχου τοῦ δόγματος τῆς δεδηλωμένης κυρίου Τρικούπη. Πόθεν ἤντλησε τὸ δικαίωμα πρὸς τοῦτο; ἐρευνήσατε σεῖς, διότι ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω. Ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα μὲ δεκαοκτὼ βουλευτάς.

§54ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὲ εἰκοσιένα.

§55ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐνῷ εἶχε 17, ἐλέγχθη, κατεκρίθη, διότι ἔσχε τὴν τόλμην νὰ λάβῃ τὴν διάλυσιν ἐν τόσῃ ἀδυναμίᾳ ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους. Καὶ ἐνθυμοῦμαι προὐκάλει τότε δικαιολογούμενος τὸν ἀείμνηστον Κουμουνδοῦρον καὶ τῷ ἔλεγεν: ἂν παρέβημεν τὸ Σύνταγμα, διατί δὲν μᾶς κατηγορεῖτε καὶ δὲν μᾶς εἰσάγετε εἰς δίκην; Ὁ δὲ ἀοίδιμος Κουμουνδοῦρος, μειδιάσας τὸ σύνηθες γλυκὺ αὐτοῦ μειδίαμα, ἀπήντα: καὶ θέλετε μίαν δράκα ἀνθρώπων νὰ καταδεχθῶμεν νὰ κατηγορήσωμεν; Ἔκτοτε δὲν ἠξεύρω πόσος χρόνος παρῆλθε καὶ ἀνυψοῦται ἡ σημαία τῆς δεδηλωμένης. Ἀλλὰ τί εἶνε «δεδηλωμένη», κύριοι Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους; οὐδὲν ἕτερον σημαίνει παρὰ περίδεσιν τοῦ ἑτέρου τροχοῦ τοῦ Συνταγματικοῦ ἅρματος, περίδεσιν τῆς Βασιλικῆς Ἐξουσίας, περιορισμὸν τῆς δυνάμεως αὐτῆς ἐν τῷ Κράτει, ἀφαίρεσιν τῆς γνώμης τοῦ Βασιλέως, ὅστις κατὰ τὸ δόγμα τοῦτο ὑποχρεοῦται ἐπὶ ποινῇ ψαλιδισμοῦ τῶν προνομίων οὐδεμίαν γνώμην ἐπὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων νὰ ἔχῃ, οὐδ’ ὅσην ἔχει ὁ τελευταῖος ἐλεύθερος πολίτης, ἀλλὰ νὰ ὑπακούῃ τυφλῶς εἰς τὴν δύναμιν τῆς πλειονοψηφίας, εἰς τὰς ἰδέας αὐτῆς, νὰ παρακολουθῇ αὐτὴν ὁ Βασιλεὺς ἐπὶ πάντων. Οὐδέποτε ἤθελε τολμήσει νὰ ἐγείρῃ χεῖρα, ὅπως τιμωρήσῃ Κυβέρνησιν ἀντισυνταγματικῶς καὶ πρὸς τὸ κακὸν τοῦ Τόπου ἐργαζομένην, οὐδὲν ἄλλο ἀπέμενεν αὐτὸν εἰμὴ ὁ ψαλιδισμὸς τῶν Βασιλικῶν προνομιῶν καὶ αἱ ἄκοσμοι ἐκεῖναι ἀπειλαί, ἃς γινώσκετε πάντες. Ἡ ἱστορία ἀνέγραψε τὴν πολιτικὴν τῶν ἐποχῶν ἐκείνων, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀπεκάλεσε πρὸ μικροῦ ἐθνοσώτειρα πολιτικήν, διότι κατεδίκασε τὴν Βασιλείαν, τὸν Ἡγεμόνα νὰ μείνῃ κεκλεισμένος ὡς Αἰγύπτιος Θεὸς ἐν τοῖς Ἀνακτόροις ἢ ἐν τῷ Τατοΐῳ. Ἐγὼ δὲν εἶμαι οὐδενὸς Πολιτεύματος θιασώτης ἐκ προλήψεως· δὲν εἶμαι οὔτε Δημοκρατικὸς κατὰ δεισιδαιμονίαν, οὔτε Συνταγματικὸς κατὰ δεισιδαιμονίαν, οὔτε Βασιλικός· ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ παντὸς Πολιτεύματος εἰλικρινῶς ἐφαρμοζομένου, ἐξασφαλίζοντος τὰ δικαιώματα καὶ προάγοντος τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα· εἶμαι Δημοκρατικός, ἐὰν ἔχω Βασιγκτῶνα Πρόεδρον· Βασιλικός, ἐὰν ἔχω ἕνα μέγα Ἀλέξανδρον (τοῦ καιροῦ ἐκείνου)· εἶμαι Συνταγματικός, ἐὰν εἶχον ἕνα Ναπολέοντα, ὅστις θὰ ὁδηγήσῃ τὸ Ἔθνος καὶ τὸ Ἐθνικὸν γόητρον ἐκεῖ ἔνθα πάντες μετὰ παλμῶν ἐπιθυμοῦμεν· ἀλλ’ ὡς πολίτης καὶ βουλευτὴς ὀμόσας εἰς τὸ Σύνταγμα, ἔχω καθῆκον νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, ὅτι δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουν τὴν Ἐξουσίαν τὴν Βασιλικὴν νεκράν, μὴ ἐξελέγχουσαν τὸ Ὑπουργεῖον (εὖγε, εὖγε). Νομίζω, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ δέον νὰ μένωσιν ὑπεύθυνοι καὶ ἀπέναντι τῆς Βουλῆς καὶ ἀπέναντι τοῦ Βασιλέως οὐχ ἧττον· οὕτω δὲ ἐξαίρεται κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡ δύναμις τοῦ Στέμματος, οὕτω ἀνυψοῦται εἰς τὴν προσήκουσαν περιωπὴν ἡ Βασιλεία. Τί εἶναι Βασιλεύς, ὅστις δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, ὅταν βλέπῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν μὴ ἐξυπηρετοῦσαν τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους; Εἶναι πλέον Βασιλικὴ ἡ ἐξουσία αὕτη, ἢ καταντᾷ τυφλὸν ὄργανον ἁπλῆς μηχανῆς καὶ μάλιστα εἰς χεῖρας ἀσυνειδήτου Ὑπουργοῦ ἡ Βασιλεία; Καὶ τότε πρὸς τί νὰ δαπανῶνται τὰ ἑκατομμύρια πρὸς συντήρησιν τοιούτου ἡγεμόνος δεσμίου εἰς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας; Ἐπανέρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα· εἶναι πάντοτε τὸ αὐτό. Ἡ ῥύθμισις τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος, στηριζομένη ἐπὶ τοῦ ἀξιώματος τῆς ὑψηλῆς τῶν νεωτέρων χρόνων ἀρχῆς «τοῦ ἄρχειν τοὺς πλείονας», πρέπει νὰ ἀνατραπῇ· αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπὸς, τὸν ὁποῖον προβάλλουσιν οἱ Ὑπουργοὶ, καὶ ἐλπίζω ὅτι εἰλικρινῶς τὸν προβάλλουσι, σκοποῦντες νὰ ἄρωσι τὰ ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως κακὰ διὰ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐπιτυγχάνεται ὁ σκοπὸς οὗτος διὰ τῆς ἀθετήσεως τοῦ Συντάγματος; διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν; διὰ τῆς εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας; διὰ τῆς ἀποπομπῆς τῶν ἀξιωματικῶν ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου; διότι τοῦτο εἶναι τὸ ζητούμενον. Ἐποιήσατο λόγον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν περὶ ζωοκλεπτῶν ὡς ἂν ἐπλεόναζον οἱ κακοῦργοι εἰς τὴν χώραν αὐτοῦ, ἢ ὡς ἂν ἐπλεόναζεν αὐτὸ τὸ ἔγκλημα ἐν τῇ νήσῳ του, ἢ ὡς ἂν εἴμεθα ἐν φανερῷ συνεταιρισμῷ πρὸς τοὺς ἐγκληματίας οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν συναδέλφων μου, οἱ ὁποῖοι παρακάθηνται ἐπὶ τῶν λαϊκῶν τούτων θρόνων, ὅτι εἶναι συνεννοημένοι ἢ ὅτι συνδέονται πρὸς φυγοδίκους καὶ δραπέτας τῶν δεσμωτηρίων· ἀπορῶ πόθεν ἤντλησε τόσον ἀσεβὲς παράδειγμα ὁ κ. Ὑπουργός.

§56ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν τὸ εἶπα ἐγώ.

§57ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἰσχυρίζονται οἱ Ὑπουργοὶ, ὅτι, ἐὰν οἱ Ἀντιπρόσωποι δὲν εἶναι 250, ἀλλ’ 150, ὅτι θὰ δύνανται εὐκολώτερον νὰ κρατῶνται μακρὰν τῆς συναλλαγῆς, ὅτι τὰ Ὑπουργεῖα θὰ εἶναι ἀπροσιτώτερα πρὸς τοὺς ὀλίγους. Ἀλλ’ οἱ Ὑπουργοὶ δὲν θὰ ἔχωσιν ἀνάγκην τῆς πλειονοψηφίας τῶν βουλευτῶν τούτων; Ἢ ἂν οὗτοι ἔχωσι τὰς ἕξεις, τὰς ὁποίας ἀποδίδουσιν αὐτοῖς οἱ Ὑπουργοὶ, τίνα δύναμιν θὰ ἔχωσι πλέον οὗτοι ὅπως ἀναχαιτίσωσιν αὐτούς; Ἐὰν δὲ οἱ Ὑπουργοὶ ἔχωσι τόσην πολιτικὴν ἐγκράτειαν, ὅσην ἀπέδειξα, ὅτι ἔχουσιν οἱ παρόντες Ὑπουργοί, ὅταν αὐτοὶ οἱ Ὑπουργοὶ παρέχωσιν ἑαυτοὺς προθύμους εἰς τὰς ἀξιώσεις τῶν βουλευτῶν, τί περιμένετε ἐκ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ; Ἂν οἱ Ὑπουργοὶ παρίστανται ἀκουσίως ἁλισκόμενοι, οἱ βουλευταὶ ἐκ τῆς ἐλαττώσεως δὲν καθίστανται ἀναντιλέκτως ἰσχυρότεροι; Καὶ ἂν οἱ ζωοκλέπται κομματάρχισκοι, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Λομβάρδου, περὶ τῶν ὁποίων ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν αὐτὴν γνώμην, διότι οἱ κομματαρχίσκοι εἶναι οἰκοκυραῖοι, ἄνθρωποι ἔντιμοι, χαίροντες τὴν ὑπόληψιν μικρῶν κοινοτήτων, καὶ ἂν ὑπάρχωσιν ἐξαιρέσεις, δὲν πρέπει νὰ μυκτηρίζωμεν διὰ τοῦτο ὁλόκληρον τὸν λαὸν, ἀποδίδοντες αὐτῷ ἐγκληματικὰς ἕξεις· οἱ κομματάρχαι, λέγω, οὗτοι τῶν δήμων, οἱ κομματάρχαι τῶν χωρίων, οἱ διακρινόμενοι εἰς τὸν τόπον των καὶ τιμώμενοι καὶ συγκεντροῦντες τὰς ψήφους, δὲν θὰ ἐπιδρῶσιν ἐπὶ τῶν βουλευτῶν τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα; Τίς ἤθελεν ἀποχωρήσει τούτους ἀπὸ τῶν ὑποψηφίων βουλευτῶν κατὰ τὰς ἐκλογάς; Τίς ἤθελεν ἐμποδίσει τὴν σύναψιν τῶν σχέσεών των; Ἐὰν εἰς μίαν νομαρχιακὴν περιφέρειαν ἑνωθῶσι διὰ τοῦ ἁλυσσοδέματος τοῦ συνδέσμου τοῦ πολιτικοῦ, τοῦ ὁποίου οὐδὲν ἐν τῇ Πολιτείᾳ χειρότερον γνωρίζω, ἐὰν, λέγω, συνεννοηθέντες οἱ ἰσχυρότεροι κομματάρχαι φέρ’ εἰπεῖν τῆς Εὐρυτανίας, τοῦ Μεσολογγίου, τῆς Τριχωνίας, καὶ συναποτελέσωσιν ἕνα διαρκῆ πολιτικὸν συνασπισμὸν, τίς θὰ τολμήσῃ νὰ πολιτευθῇ, ἂν ψηφισθῶσιν οἱ νόμοι οὗτοι; Πῶς θὰ ὑπάρξῃ ἐλεύθερος ἀνταγωνισμός; Ἀλλ’ οἱ ἰσχυροὶ ἐκεῖνοι κατὰ νομοὺς συνασπισθέντες κομματάρχαι δὲν θὰ ἔχωσι κομματάρχας μικροὺς κατὰ δήμους, κατὰ χωρία, ἐξ ἐκείνων, οὓς ἀπεκάλεσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ζωοκλέπτας; Δὲν θὰ συναποτελῶσιν οὗτοι τὴν δύναμιν; Δὲν θὰ σπεύδωσιν ἐκλεγόμενοι βουλευταὶ τοῦ συνδυασμοῦ νὰ θεραπεύωσι τὰς ἀξιώσεις αὐτῶν; Ἀλλ’ ἔχοντες ψῆφον ἰσχυροτέραν καὶ Ὑπουργοὺς ἐνδοτικοὺς καὶ εὐαλώτους, οἷοι οἱ σημερινοί, δὲν θὰ πράττωσιν ὄργια συναλλαγῆς καθολικῆς καὶ κατὰ πάντα τὸν Νομὸν ἐπεκτεινομένης; Δὲν εἶναι ἡ γνώμη μου αὐτή· ἀλλ’ ἐν ἐφαρμογῇ ἑρμηνεύω ἁπλῶς τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ποῦ ἡ θεραπεία τοῦ κακοῦ; Ἐγὼ ἐξ ἐναντίας φρονῶ ὅτι, ἐὰν τὰ νομοθετήματα ψηφισθῶσι, θὰ προέλθῃ μία φοβερὰ κατάπτωσις τοῦ Κοινοβουλίου, μία σφοδρὰ διατάραξις τῆς ἰσοῤῥοπίας, τῆς ἐπικρατούσης μεταξὺ τῶν δύο μεγάλων Ἐξουσιῶν, καὶ τοιαύτη ἀντίδρασις εἰς τὸν λαὸν, ὥστε τὴν ὥραν καθ’ ἣν θὰ καλῆται πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ μεγάλου καθήκοντος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐτίμησε πάντοτε τὴν ἱστορίαν του, θὰ εὑρίσκεται ἐξηντλημένος παρὰ τὰς κάλπας τοῦ Κοινοβουλίου, θὰ καταστῇ ὑποχείριος εἰς χεῖρας ἑνὸς ἢ ὀλίγων ἰσχυρῶν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἰσχυρίσθη, ὅτι τί εἶναι ἐπαρχία; ἐπαρχία εἶναι μία γεωγραφικὴ περιφέρεια, εἶναι μία γεωγραφικὴ ἔννοια, τροποποιουμένη ὡς ἕκαστος βούλεται. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι ὅταν οἱ πατέρες τοῦ ἔθνους, συνελθόντες ἀλλεπαλλήλως εἰς Ἐθνικὰς Συνελεύσεις, ἐκανόνισαν τὰ ἐπαρχιακὰ πράγματα, εἶπον Ἐπαρχίας, δὲν εἶχον σπουδάσει γεωγραφίαν. Ἡ ἔννοια τῆς ἐπαρχίας περιλαμβάνει κοινωνικοὺς καὶ ἱστορικοὺς μάλιστα χαρακτῆρας· ἐπαρχία εἶναι χώρα ἔχουσα φυσικὰ ὅρια καὶ κατοικουμένη ὑπὸ λαοῦ, οὗ τὸ κοινωνικὸν ὕφασμα πλέκεται καὶ συνδέεται διὰ ποικίλων ἠθικῶν σχέσεων καὶ συμφερόντων καὶ συσφίγγεται διὰ τῶν κοινῶν ἀγώνων καὶ τῶν ἱστορικῶν παραδόσεων εἰς ἕνα ἀδιάσπαστον κοινωνικὸν ὀργανισμόν. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ ἐπαρχία παρ’ ἡμῖν καὶ ἐπὶ Τουρκοκρατίας, περισώσασα καὶ ὑπὸ τὴν δουλείαν ἀμυδρόν τινα ὀργανισμὸν αὐτοδιοικήσεως καὶ κατὰ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα καὶ μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ Τόπου. Καὶ ὅπως ὁ γηραιὸς Νέστωρ τῆς Ἀττικῆς κ. Καλλιφρονᾶς πειστικώτατα ἀγορεύσας, σᾶς ἀπέδειξεν ὅτι τὸ ἔθνος τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύομεν ἡμεῖς σήμερον ὑπὸ τὴν κοινωνικὴν διαίρεσιν τῆς ἐπαρχίας, ἐστόλισε τὴν ἱστορίαν του διὰ τῶν λαμπροτέρων κατορθωμάτων. Δὲν εἶναι ἡ ἐπαρχία, κύριοι, ἁπλῆ γεωγραφικὴ ἔκφρασις, ἀλλ’ ἀποτελεῖ κοινωνικὴν διαίρεσιν, ἔχουσαν μεγάλην πολιτειακὴν καὶ ἱστορικὴν σημασίαν, οὐδὲ θὰ σᾶς ἐπιτρέψωμεν ἄνευ λόγου, ἄνευ οὐδενὸς σκοποῦ νὰ καταστρέψητε διαιρέσεις, τὰς ὁποίας οἱ πατέρες ἡμῶν κατέστησαν συναφεῖς μὲ τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἔθνους καὶ ὡς τοιαύτας παρέδωκαν ἡμῖν τιμαλφεῖς καὶ ἱεράς. Ἔπρεπε δὲ νὰ εἶσθε ἀτολμώτεροι καὶ δειλότεροι, ἔπρεπε νὰ ἔχητε πλείονα εὐλάβειαν πρὸς τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν. Καὶ ἂν ἔχητε τὴν γνώμην ὅτι προάγονται τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικὰ διὰ τῆς καταργήσεως τῶν ἐπαρχιῶν, ὀφείλετε νὰ φέρητε τὴν συζήτησιν ἐν τῷ τύπῳ, ἐν τῇ κοινωνίᾳ, νὰ προκαλέσητε τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ, καὶ τότε νὰ προβῆτε εἰς τοιαύτας μεταῤῥυθμίσεις, δι’ ὧν καταστρέφετε τοὺς φυσικοὺς καὶ ἱστορικοὺς τῆς κοινωνίας δεσμούς.

§58ΤΙΝΕΣ. Ἂς διαλύσῃ τὴν Βουλήν.

§59ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Αὐτὸ ἐνόουν, νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν. Καὶ ὄχι νὰ προσέλθῃ μετὰ τῆς δειλίας ἐκείνης ν’ ἀναβῇ τὸ βῆμα τοῦτο ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὑποσκάζων ἐν τῇ γεροντικῇ αὐτοῦ ἀδυναμίᾳ καὶ ὑποψιθυρίζων τὰς λέξεις: «ὑποβάλλω ὀλίγα νομοθετήματα». Καὶ ἂν δὲν ἐπήρχετο κατ’ αὐτοῦ ὁ καταπέλτης ἐκεῖνος τοῦ ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ, κατὰ τὴν ἑσπέραν ἐκείνην δὲν θὰ εἴχομεν τὴν τιμήν ν’ ἀκούσωμεν οὐδ’ αὐτὰς τὰς ὀλίγας ἐπεξηγήσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλὰ τυφλῶς οὕτω προτρέπετε ἡμᾶς νὰ ἐγκρίνωμεν τοιαῦτα μέτρα; Ἄνευ ἀποχρώσης δικαιολογίας, ἄνευ συζητήσεως μᾶς λέγετε σπεύσατε, ἐπιψηφίσατε τὰ νομοσχέδιά μας, διότι κατὰ συμβεβηκὸς ἀπροσδόκητον ἔτυχε νὰ ἤμεθα πλείονες! Καὶ θὰ ψηφίσωμεν ἡμεῖς τόσῳ εὔκολα τὴν μετατροπὴν τοῦ Πολιτεύματος, θ’ ἀνατρέψωμεν ὅλους τοὺς ἀγῶνας τοῦ νεωτέρου πολιτικοῦ βίου ἡμῶν; Διατί; διὰ νὰ σώσωμεν τὸν Τόπον, διὰ νὰ πολεμήσωμεν τοὺς Βουλγάρους. Ἀλλὰ τίς, κύριοι—πρὸς τοῖς ἄλλοις, καὶ ἂς μὴ τὸ ἀποκρύψωμεν, οἱ Ἕλληνες πάντες εἴμεθα πτωχοί, ἀλλ’ ἔχομεν τὴν φιλοτιμίαν νὰ ὑπηρετήσωμεν τὴν Πατρίδα ἡμῶν κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἀσθενῶν δυνάμεων ἕκαστος ἡμῶν—τίς, λέγω, θὰ δυνηθῇ νὰ συναγωνισθῇ ὑπὸ τοὺς ὅρους, οὓς θεσπίζουσιν οἱ μεγάλοι οὗτοι μεταῤῥυθμισταὶ τῶν ἐκλογικῶν νόμων; Τίς θὰ τολμήσῃ, πλὴν τῶν ὀλίγων πλουσίων, νὰ ἐκτεθῇ εἰς τὰς ὑπερόγκους δαπάνας τῶν ἐκλογῶν κατὰ Νομούς; Τίνα ἰδέαν πολιτικὴν θὰ ὑπηρετήσετε, ἀποφράττοντες οὕτω τὸ στάδιον τὸ πολιτικόν, καὶ παρακωλύοντες πᾶσαν φιλότιμον φύσιν νὰ συναγωνισθῇ καὶ ὑπηρετήσῃ τὴν Πατρίδα του; Ὁ Νομὸς Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας ἔχει 58 τμήματα ἢ καὶ 60. Ἐὰν ἡ φιλοτιμία μου μὲ ὤθει νὰ ὑπηρετήσω τὴν Πατρίδα μου καὶ νὰ ἐκτεθῶ εἰς νέας ἐκλογάς, θὰ ἐχρειαζόμην ἑκατὸν εἴκοσι σφαιροδότας καὶ ἀντιπροσώπους, ἤθελον ἕνα λόχον ἀνδρῶν ὁλόκληρον. Ἀλλὰ πῶς ἤθελε νὰ ὁδοιπορήσῃ τις κατὰ Ἰανουάριον καὶ πρὸς τίνα ἤθελέ τις ἀπευθυνθῇ διερχόμενος Ἐπαρχίας, πρὸς ἃς οὐδόλως σχετίζεται; Πῶς ἤθελέ τις μεταδώσει τὰς πολιτικάς του ἰδέας, πῶς ἤθελεν ἐκθέσει τὰς σκέψεις του πρὸς λαὸν ἀγνοοῦντα τὴν ἀνάγνωσιν, μὴ ὑπαρχούσης τῆς εὐκολίας τῆς συγκοινωνίας, μὴ ὑπάρχοντος οὐδενὸς δεσμοῦ ἢ συλλόγου ἐκλογικοῦ ἢ ἄλλου μέσου; Καὶ ἐν τοιαύτῃ καταστάσει ἰσχυρίζεσθε σπουδαίως καὶ σοβαρῶς, ὅτι θέλετε νὰ ὑπηρετήσητε ἰδέαν; Καὶ ἀξιοῦτε νὰ σᾶς πιστεύσωμεν; Καταλαμβάνετε, ὅτι φέρετε τὸν Τόπον εἰς τὴν καταστροφήν; Καὶ σεῖς, κύριοι βουλευταὶ τῆς πλειονοψηφίας, πόθεν ἐλάβετε τὴν ἐντολὴν ἢ τὸ δικαίωμα νὰ ὠθήσητε τὸν Τόπον εἰς σπαραγμούς; Τίς σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα ἢ τὴν ἐξουσίαν ν’ ἀφαιρέσητε τοὺς θρόνους τῶν πατέρων τοῦ Ἔθνους, οὓς ἑκάστη Ἐπαρχία ἔστησεν ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ; διότι θρόνους θεωρῶ τὰς βουλευτικὰς ἕδρας, δι’ ὧν ἑκάστη Ἐπαρχία ἀντιπροσωπεύεται. Διατί τοὺς ἐλαττόνετε; Ὅταν δὲ ἐπανέλθωμεν πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μας καὶ ἐρωτήσωσιν ἡμᾶς, κύριοι, ὅτε σᾶς ἐξελέξαμεν βουλευτάς, ἡμεῖς εἴχομεν πέντε βουλευτικὰς ἕδρας ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βουλῆς καὶ ἐπέμπομεν πέντε βουλευτάς, ὅπως ἀντιπροσωπεύωσι τὰ συμφέροντα τὰ γενικὰ καὶ τὰ εἰδικὰ τῆς Ἐπαρχίας μας· ἐν τίνι δικαιώματι καὶ πόθεν ἐλάβατε ἐντολὴν νὰ δώσητε τὴν γνώμην σας νὰ ἐλαττωθῶσιν εἰς τέσσαρας, ἢ ἂν συμβῇ νὰ συνεννοηθῶσιν αἱ ἄλλαι Ἐπαρχίαι καὶ μὲ στερήσωσι παντελῶς Ἀντιπροσώπων, τίς θέλει ὑποστηρίξει τὰ δικαιώματά μου; Τί τότε θὰ ἀπολογηθῆτε; Δὲν πρόκειται περὶ πλαστογραφίας καὶ ζωοκλοπῆς, ἀλλὰ πρόκειται περὶ ὑποστηρίξεως δικαιωμάτων νομίμων τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα, εἰς ἣν περιῆλθεν ἡ διοίκησις ἔκλυσιν, δὲν θὰ τύχωσιν οὐδεμιᾶς προσοχῆς, ἐὰν δὲν προσέλθῃ ἀρωγὸς ἀδυσώπητος φωνὴ τοῦ βουλευτοῦ. Οὐδεμία ὑπόθεσις διεξάγεται, οὐδὲν δικαίωμα τοῦ πολίτου τυγχάνει τῆς προσηκούσης ὑποστηρίξεως ἄνευ βουλευτοῦ. Καὶ νὰ σᾶς φέρω πρὸς τοῦτο ἓν παράδειγμα καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν ἐκείνων οἵτινες μὲ ἠκούσατε. Οἱ κάτοικοι Περαχώρας ἔχουσι γαίας ἰδιοκτήτους, στηριζομένου τοῦ δικαιώματός των εἰς λόγους ἱστορικοὺς ἱερούς. Οὐδέποτε αἱ γαῖαί των ἐφορολογήθησαν ὡς ἐθνικαί· κατελήφθησαν ὑπὸ τῆς διώρυγος τοῦ Ἰσθμοῦ καὶ κατὰ τὸν νόμον ἔπρεπε ν’ ἀποζημιωθῶσιν. Εἷς οἰκον. ἔφορος κατὰ τὴν σύνταξιν ἔκαμε τὰς δηλώσεις, ἐσημείωσε κάτωθι εἰς αὐτὰς «ἐπιφυλαττομένων τῶν δικαιωμάτων τοῦ Δημοσίου, διότι εἶναι ἐθνικαί». Τί νομίζετε ἐπῆλθεν ἐκ τῆς ἀσυνειδήτου ταύτης τοῦ ἐφόρου πράξεως; τέσσαρα ἔτη ἐβασανίζοντο οἱ ἄνθρωποι καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ τύχωσι τοῦ στοιχειώδους τούτου δικαιώματος, νὰ ἀποζημιωθῶσιν. Οὔτε τὸν νῦν κ. Πρωθυπουργὸν, οὔτε τὸν πρώην τοιοῦτον σεβαστὸν φίλον μου ἐγένετο δυνατὸν νὰ πείσωμεν, ἑκάτερος προσεῖχεν εἰς τὴν σημείωσιν ἐκείνην. Ὡς ἐνθυμεῖσθε ἠναγκάσθην νὰ προσφύγω εἰς τὸ δικαίωμα τῆς ἐπερωτήσεως, διότι καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπείθετο. Γινώσκετε πόσον εἶναι δύσκολος, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλο τι, προκειμένου περὶ ἐθνικῆς περιουσίας· πιθανὸν νὰ ὑπέθετεν, ὅτι ἤθελον νὰ ἀντλήσω δύναμιν παραπείθων αὐτόν· διὰ τοῦτο διέταξε νὰ μεταβῇ ἐπιτοπίως ὁ ἁρμόδιος τμηματάρχης, νὰ ἐνεργήσῃ ἔρευναν ἐν τῷ γραφείῳ τῆς ἐφορίας μήπως αἱ γαῖαι εἶναι ἐθνικαί.

§60ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Διὰ τοὺς Περαχωρίτας τὰ λέγετε αὐτά;

§61ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν ἐπετρέπετο εἰς ὑμᾶς νὰ μὲ διακόψητε.

§62ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Σεῖς ἐκλέγεσθε μαζῆ καὶ δὲν ἔχεις τὴν ἁβρότητα νὰ σιωπήσῃς.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὰ εἶνε οἰκογενειακά.

§64ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ὀφείλω μίαν ἐξήγησιν, δοθείσης μοι ἀφορμῆς. Μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Δημητριάδου συμπράττομεν ἐπαρχιακῶς συναντώμενοι ἐν εὐγενεῖ ἀγῶνι, ὃν ὑπερηφάνως, καὶ τὸ λέγω μετὰ παῤῥησίας, διεξάγομεν. Ἐν Κορινθίᾳ ἐπρόκειτο νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα, ἂν τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς ἐπαρχίας θὰ ἐκλέγῃ ὁ φορολογούμενος λαὸς ἢ θὰ τοὺς διορίζωσι δι’ οὐκαζίου. Τὸν εὐγενῆ τοῦτον ἀγῶνα πρὸ τριακονταετίας ἀνέλαβε καὶ ἐπιτυχῶς διεξήγαγεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου πρῶτος γενόμενος ἡγέτης τῆς πρὸς τοῦτο ἐργασίας. Ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ τὸν ἠκολούθησα καὶ δὲν μεταμέλομαι διὰ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ μεθ’ ὑπερηφανίας τὸ ἀνομολογῶ. Οὐδὲν ταπεινὸν ἐλατήριον μᾶς συνδέει καὶ προκαλῶ πάντα νὰ μὲ διαψεύσῃ. Εἴμεθα ἑκάτεροι ἀνώτεροι μικρολογιῶν. Κατεβλήθησαν τόσοι κόποι, τόσαι φροντίδες ὡς ἐκ τῆς διοικήσεως, ἐννοῶ τὴν κατάστασιν αὐτὴν τῆς διοικήσεως, καὶ οἱ Περαχωρῖται μόλις μετὰ τετραετίαν ἐδικαιώθησαν. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι, πόσα ἔτη θὰ παρήρχοντο, ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἡ βουλευτικὴ δύναμις, ἥτις νὰ κινήσῃ τοὺς ὑπαλλήλους; Δὲν πρόκειται περὶ ῥουσφετίων, δὲν πρόκειται περὶ συναλλαγῆς τῆς ἀθετούσης τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ἀλλὰ περὶ ὑποστηρίξεως νομίμων δικαιωμάτων. Αἱ ἐπαρχίαι ἔχουσι συμφέροντα εἰδικὰ, καθ’ ἣν ἔννοιαν σᾶς ἐξήγησα ἐγὼ τὴν ἐπαρχίαν, ἔχουσι εἰδικὰ συμφέροντα καὶ ἀφίνουσι τὰ συμφέροντά των εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους νὰ τὰ θεραπεύωσιν, καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι οἱ ἐκλεγόμενοι παρ’ αὐτῶν ὑποχρεοῦνται νὰ δώσωσι λόγον πρὸς τὴν ἐπαρχίαν, ἣν γνωρίζουσι καὶ ἥτις τοὺς γνωρίζει. Τίνα λόγον θὰ δώσῃ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Κορινθίας πρὸς τοὺς κατοίκους τῆς Τροιζηνίας; Ποίαν εὐθύνην θὰ ὑπέχῃ πρὸς ἀγνώστους αὐτῷ ἐκλογεῖς; Ὁ Νομὸς δύναται νὰ χρησιμεύσῃ μετὰ προηγουμένην ἐργασίαν ὡς συνθετώτερος πολιτικὸς ὀργανισμὸς, ὅταν ἡ ἐθνικὴ συνείδησις προαχθῇ διὰ τῆς διαδόσεως ἰδίως τῆς στοιχειώδους παιδείας εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ αὐτοδιοικῆται, νὰ ἔχῃ συμβούλους ἐκ τῶν ἐγκρίτων τοῦ τόπου ἑκάστης ἐπαρχίας, συνερχομένους ἐν τῇ πρωτευούσῃ τοῦ νομοῦ καὶ κανονίζοντας τὰ τοῦ νομοῦ συμφέροντα, τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, τὴν ὁδοποιΐαν, τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ τὰ παρόμοια, ἔχῃ δὲ καὶ προϋπολογισμὸν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τῆς τοῦ νομοῦ διοικήσεως. Ἀλλ’ ἐσκέφθητε ποτὲ περὶ τοιούτων ζητημάτων, τρία συνεχῆ ἔτη κυβερνῶντες σεῖς; Τίνα προκαταρκτικὴν ἐργασίαν ἐκάματε ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη διοικοῦντες καὶ σεῖς καὶ οἱ προκάτοχοι ὑμῶν περὶ ἀναπτύξεως καὶ βελτιώσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; Εἰς τίνα κατάστασιν εὑρίσκονται τὰ σχολεῖα τοῦ Κράτους; Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς μᾶς ἔφερε κατάλογον πόσους βουλευτὰς δίδει τὸ Βέλγιον καὶ ἡ Σαξωνία. Δὲν μᾶς ἔφερε κάλλιον ἕνα κατάλογον, ὅπως ἴδωμεν πόσα σχολεῖα, πόσα διδασκαλεῖα ἔχει τὸ Βέλγιον καὶ ἡ Σαξωνία; Ἠξεύρετε, κύριοι σεῖς, οἱ ὁποῖοι λαλεῖτε περὶ πολιτικῶν ἰδεῶν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, ἠξεύρετε τί συμβαίνει σεῖς οἱ ἰσχυριζόμενοι ὅτι, ἂν εὑρυνθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, θὰ ψηφίσῃ ἰδέας; Λυποῦμαι πολὺ ὅτι τὸ λέγω, ἀλλ’ ὑπάρχουσι δῆμοι καὶ χωρία οὐχὶ τὰ ὀλιγώτερα τῆς Ἑλλάδος καὶ ἂς τὸ ἀκούσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐν οἷς ψηφίζουσι σημεῖα ἐπὶ τῶν καλπῶν, ἐλαιῶν ἢ πεύκων· εἶναι οἰκτρὸν τῷ ὄντι μετὰ πεντηκονταετῆ βίον ν’ ἀμελῆται τοσοῦτον ἡ ἐκπαίδευσις ὥστε νὰ ὑπάρχωσιν ἄνθρωποι ἀγράμματοι, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ συνεννοηθῶσι κατὰ τὰς ἐκλογὰς, ἀλλὰ νὰ παρίσταται ἀνάγκη αἰσθητῶν σημείων, ἵνα ὁδηγηθῶσιν εἰς τὰς κάλπας. Καὶ περιμένετε σοβαρῶς κρίνοντες καὶ ἰσχυρίζεσθε σπουδαίως ὅτι πρόκειται ὁ λαὸς νὰ ψηφίσῃ ἰδέας; Καὶ ποίας ἰδέας νὰ ψηφίσῃ; Ἔχετε ἰδίας σεῖς οἱ κυβερνῆται; Χωριζόμεθα ἡμεῖς ἐδῶ ἀπὸ θρησκευτικὰ ἢ κοινωνικὰ ἢ Δυναστικὰ ζητήματα; Δόξα τῷ Θεῷ εἴμεθα ἀπηλλαγμένοι ἀπὸ τὴν ψῆφον ταύτην τῶν διαιρέσεων· εἴμεθα εἷς λαὸς νέος ἄνευ οὐδεμιᾶς προλήψεως. Ἀλλὰ ἰδέας θὰ ψηφίσωσιν ἄνθρωποι ἀγράμματοι, μὴ δυνάμενοι ν’ ἀναγινώσκωσι καὶ τόσον ἀραιῶς κατοικοῦντες; Πῶς θὰ συνεννοηθοῦν καὶ πῶς ν’ ἀνταλλάξωσι τὰς ἰδέας των; Πῶς ἄλλως ἡ ἐργαζόμενοι εἰς τὸν ἀγρὸν των, ὁδοιποροῦντες εἰς τὴν ὁδὸν, καλλιεργοῦντες τὰ κτήματά των, ὅπως ὅλοι οἱ λαοί; Ὥστε, κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, κατὰ τὴν γνώμην μου οὐδόλως δύνανται νὰ συντελέσωσι τὰ νομοσχέδια εἰς ἀνύψωσιν τοῦ Κοινοβουλίου. Τὸ Κοινοβούλιον εἶναι πολὺ ὑψηλὰ καὶ καλὸν εἶναι νὰ τὸ ἀφήσωμεν ἐκεῖ, ἔνθα τὸ ὕψωσεν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἡ κανονίσασα τὰ δικαιώματα αὐτοῦ καὶ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν δέον νὰ συγκροτῆται. Ἂν χρήζουσι βελτιώσεώς τινος, χρήζουσιν αὐτοὶ οἱ ὑπουργοὶ καὶ οὐδεὶς ἄλλος.— Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐπιχειρημάτων ἐνόμισεν ἀναγκαῖον, ὅπως ὑποστηρίξῃ τὰ νομοσχέδια, νὰ φέρῃ καὶ ἐνστάσεις κατὰ τῆς ἀκριβείας τῆς στατιστικῆς· ἠξίωσε νὰ προβάλῃ δικολαβικὸν ἐπιχείρημα, ὅπως μᾶς πείσῃ, ὅτι εἶναι ὀρθότερον καὶ εὐκολώτερον νὰ παραβαίνωμεν τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον μᾶς λέγει ὅτι κατὰ τὰς ψυχὰς κανονίζεται ὁ ἀριθμὸς Βουλῶν παρὰ νὰ ἐπιζητήσωμεν ἀκριβῆ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς χώρας ἀπαρίθμησιν. Ἐπὶ τοιούτων ἐπιχειρημάτων μόνη ἡ σιωπὴ δέον νὰ ἀντιταχθῇ. Ἐπὶ τέλους ἂν 250 βουλευταὶ σᾶς ἐνοχλοῦν, τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ἀθετήσητε τὸ Σύνταγμα, ὅπως ἐλαττώσητε τούτους; Φρονεῖτε, ὅτι ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν θὰ σώσῃ τὸν Τόπον; Ἀφαιρέσατε τὸν πρόσθετον εἰς ἕκαστον βουλευτὴν τῆς μήπω πλήρους τελευταίας μυριάδος τῶν κατοίκων, καὶ ἰδοὺ προχείρως ἄνευ ἀθετήσεως τοῦ Συντάγματος ἔχετε τεσσαράκοντα βουλευτὰς ὀλιγωτέρους. Πρὸς τί νὰ καταφύγητε εἰς τοιοῦτον πραξικόπημα ὀλέθριον εἰς τὸ μέλλον; Διότι τὸ Κοινοβούλιον δὲν εἶναι συνέδριον ῥητόρων ἢ πολιτειολόγων, ἀλλ’ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, δέον ἐν αὐτῷ νὰ ἀντιπροσωπεύωνται πᾶσαι αἱ κοινωνικαὶ τάξεις. Δὲν ἐννοῶ νὰ εἰσαγάγητε ἀριστοκρατίαν καὶ πλουτοκρατικὴν ὀλιγαρχίαν εἰς τὴν φιλελεύθερον Ἑλλάδα. Πᾶσαι αἱ τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, πᾶσαι αἱ τάξεις αἱ φορολογούμενοι ἔπρεπε νὰ ἀντιπροσωπεύωνται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Δύναμαι δὲ νὰ σᾶς διαβεβαιώσω, καὶ δὲν φρονῶ ὅτι οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν ἔχετε ἐναντίαν γνώμην, ὅτι πολλοὶ τῶν ἁπλοϊκῶν βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους θέλετε ν’ ἀποπέμψητε, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικὴν ἀρετὴν καὶ τὴν πολιτικὴν ἐγκράτειαν, δύνανται νὰ ἀντιμετωπίσωσιν ὑπερηφάνως πολλοὺς ἐξ ὑμῶν τῶν μεγαλοσχήμων. Καὶ ὅταν κριθῶσι κατὰ τὰς πολιτικὰς δωρεὰς ἢ τὰ χαρίσματα, τὰ παρὰ τῶν Κυβερνήσεων διδόμενα, σεῖς οἱ Ὑπουργοὶ τί λαμβάνετε; Εἶνε ἐντροπὴ νὰ ἐπικαλεῖσθαι τὴν συναλλαγήν· ἔπρεπε νὰ εὐλαβῆσθε ἡμᾶς τοὺς ἀκούοντας. Ὁμιλεῖτε σεῖς περὶ ῥουσφετίων οἱ διορίζοντες ἐκ μιᾶς μόνης πόλεως τριακοσίους ὑπαλλήλους! οἱ δαπανῶντες ἑκατομμύρια τῆς ὁδοποιΐας εἰς τὰς ὁδοὺς τῆς τέρψεως; Ὁμιλεῖ κατὰ συναλλαγῆς καὶ περὶ πολιτικῆς χρηστότητος ὁ κ. Λομβάρδος, ὁ χιλίους μόνον ὁδοφύλακας προσθέσας εἰς τὸν Προϋπολογισμόν; Δὲν μεριμνᾶτε νὰ βελτιώσητε ἑαυτοὺς καὶ ὕστερον ἔχετε καιρὸν νὰ σκεφθῆτε καὶ περὶ βελτιώσεως τῶν θεσμῶν, οὓς σεῖς παρελύσατε! Θέλετε νὰ λέγεσθε ἀναμορφωταὶ, ἀλλ’ ἀγνοεῖτε ποῖον ἠθικὸν κῦρος πρέπει νὰ ἔχητε πρὸς τοῦτο. Δὲν ἠξεύρετε ὅτι τὰ ἔθνη πρέπει ν’ ἀνατρέφωνται καὶ νὰ χειραγωγῶνται, ὅταν μάλιστα εἶνε νέα διὰ τοῦ παραδείγματος; (εὖγε, εὖγε). Ἀνέγνωσα εἰς τὴν ἱστορίαν, κύριοι, ὅτι πολλαὶ πολιτικαὶ κοινωνίαι ἔτυχον τῆς εὐτυχίας νὰ εὕρωσι μεταῤῥυθμιστὰς, ἀλλ’ οἱ μεταῤῥυθμισταὶ ἐκεῖνοι προσήνεγκον ἑαυτοὺς θύματα τῶν ἰδεῶν των καὶ δὲν ἐπιστεύθησαν παρ’ ὅταν πράγματι ἔπεσον. Τίνος ἰδέας σεῖς ἐγείνατε ποτὲ θῦμα; τίνα πολιτικὴν ἐπεδείξατε ἐγκράτειαν; ἀπέναντι τίνος πολιτικῆς κερδοσκοπίας ὑπεχωρήσατε; ὅταν τολμᾶτε νὰ ἐκβάλητε ἐντεῦθεν ἑκατὸν ἀντιπροσώπους καὶ ὅταν ἔχητε τὸ θάῤῥος νὰ μᾶς λέγετε, ὅτι ἀναμορφώνετε τὸν Τόπον, ἀνατρέποντες ὁλόκληρον τὸ πολιτειακὸν οἰκοδόμημα τῆς Ἑλλάδος; (εὖγε, εὖγε ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἠκούσατε, κύριοι, τὰ ἐπιχειρήματα, κατὰ τῶν ὁποίων ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐτήρησε τὸ doctum silentium, ἤτοι ἐτήρησε σοφὴν σιγὴν, ὡς τὴν λέγουν. Δύο τῶν προτεινομένων νομοσχεδίων ἀφορῶσι τοὺς ἀξιωματικοὺς τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Δὲν ἠξεύρω, κύριοι, ἂν εἶναι τόση μεγάλη περίσσεια πολιτικῶν ἀνδρῶν ἐν τῇ Χώρᾳ, καὶ ἂν τυγχάνωσι τόσῳ γενικῆς μορφώσεως οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες ἐν Ἑλλάδι, ὥστε νὰ μὴ θεωρῶνται ἀναγκαῖα τὰ στρατιωτικὰ φῶτα ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ ἴσως μοὶ ἀντιτάξῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς, καὶ ποῖος ἐκδιώκει τοὺς ἀξιωματικούς; Τοῦτο ὁμοιάζει πρὸς τὸν ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος σᾶς ἀφίνει ἐλευθέραν τὴν εἴσοδον εἰς τὴν οἰκίαν του, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ σᾶς ἀφαιρέσῃ ὅ,τι θέλει. Οἱ ἀξιωματικοὶ κοσμοῦσι τὸ Κοινοβούλιον καὶ διὰ τῶν φώτων των καὶ διὰ τῆς πολιτικῆς των εὐσταθείας καὶ δι’ ὅλων τῶν περικοσμουσῶν αὐτοὺς ἀρετῶν. Ἀλλὰ τίς ἐξ αὐτῶν θὰ διαγωνισθῇ πλέον, ὅταν πρόκειται νὰ διακόψῃ τὸ στάδιόν του, τὸ μέλλον του; Τίς θὰ νομίσῃ, ὅτι πρέπει νὰ κλεισθῇ ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ, περιοριζόμενος νὰ μένῃ πάντοτε λοχαγὸς καὶ ὑπολοχαγός; Ἄν οἱ ἀξιωματικοὶ συσκέπτωνται μεθ’ ἡμῶν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν καὶ ῥυθμίζωσι τὰς γνώσεις των γενικεύοντες αὐτὰς, δὲν νομίζετε ὅτι τελειοποιοῦνται; καὶ ἔχετε παραδείγματα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερε πρὸς τιμὴν ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως χθές. Τί σᾶς εἶπε περὶ Πετροπουλάκη, περὶ Μήτσα καὶ περὶ Σταΐκου; Φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι πρὸς ταπείνωσιν τοῦ Κοινοβουλίου ἀποβλέπουν τ’ ἀφορῶντα τοὺς στρατιωτικοὺς νομοσχέδια. Καταλήγω, διότι βεβαίως κατεχράσθην τὴν εὐμένειάν σας, καταλήγων δὲ παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ σκεφθῇ ὡριμώτερον περὶ τῶν συνεπειῶν, τὰς ὁποίας ἐνδέχεται νὰ ἔχωσι κυρούμενα τὰ νομοσχέδια ταῦτα, οὐχὶ εἰς χεῖρας αὐτοῦ καὶ τῶν συναδέλφων του, αἵτινες ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ἦνε τόσον στιβαραὶ καὶ ἐπικίνδυνοι καὶ ἐν περιπτώσει προθέσεως παρεκτροπῆς. Ἀλλὰ τίς ἐγγυᾶται, ἐὰν κυρουμένων τῶν νόμων καὶ γενομένης μιᾶς ἀντιδράσεως, ὅτι δὲν θὰ ἐγερθῇ ἐσωτερικὸς ἀνταγωνισμὸς καὶ σύγκρουσις ἀγρία τῶν κομμάτων, τῆς ὁποίας βεβαίως συνέπεια ἔσται ἡ ἐθνικὴ ἐξασθένησις κατὰ τὰς παραμονὰς μεγάλων ἀγώνων τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους; Θέλετε νὰ σώσητε τὸ ἔθνος; κτυπήσατε, ἐὰν ὑπάρχῃ, τὴν ἑπτακέφαλον Ὕδραν τῆς συναλλαγῆς, τὸ δὲ ἔθνος θὰ σᾶς ἀκολουθήσῃ. Ἐγκαρτερήσατε εἰλικρινῶς ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ. Καθάρατε πρῶτον ἑαυτοὺς καὶ τοὺς συναδέλφους σας. Δείξατε διὰ τοῦ παραδείγματος ὅτι πιστεύετε εἰλικρινῶς ὅσα διὰ τῶν νομοσχεδίων προτείνετε. Μὴ θέλετε νὰ αἱματοκυλίσητε τὸν Τόπον ἀνωφελῶς καὶ ἀσκόπως κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ μεγάλου ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ περὶ τῆς Ἀνατολῆς ἀγῶνος. (Εὖγε, καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς Αἰθούσης).

§65Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω, κύριοι βουλευταί, ἂν δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς ἐπίκαιρος ἡ εἰς τὸ Κοινοβούλιον ὑποβολὴ τῶν ἐκλογικῶν νομοσχεδίων. Ἀλλὰ βεβαίως λίαν ἐπίκαιρον θεωρῶ τὴν σοβαρὰν συζήτησιν, ἥν ἡ ὑποβολή των προεκάλεσε, καὶ ἥτις ἐπὶ τόσας ἡμέρας διεξάγεται. Μετὰ τὴν θλιβερὰν ἀποτυχίαν τοῦ μεγάλου ἡμῶν ἐθνικοῦ ζητήματος, μετὰ τὴν ἀπώλειαν τόσων θυσιῶν καὶ τὴν ματαίωσιν τόσων ἀγώνων, μετὰ τὴν διάψευσιν τόσων ὡραίων καὶ γλυκειῶν ἐλπίδων, ἰδοὺ ἡμεῖς καλούμεθα καὶ πάλιν νὰ ἐπαναλάβωμεν τὸν ἄχαριν καὶ ἄδοξον πολιτικὸν βίον, τὸν ὁποῖον διανύομεν πρὸ τόσων χρόνων, καὶ ἐπανερχόμεθα εἰς αὐτὸν ἔχοντες τὸ φρόνημα συντετριμμένον, τὴν καρδίαν περιαλγῆ καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ἀπογοητεύσει καὶ ἐν ἀπογνώσει. Εὐτυχῶς κατὰ θείαν ἀληθῶς οἰκονομίαν, κατὰ τὴν λύσιν ἀκριβῶς τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος ἐπεφάνησαν εἰς τὸν ὁρίζοντα ζωηραί τινες ἀναλαμπαὶ, δυνάμεναι νὰ ἐνισχύσωσι τὴν ἐλπίδα περὶ ἀνατολῆς ἡμερῶν αἰσιωτέρων. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο πρὸ πάντων ἀναγκαῖον θεωρῶ νὰ ἐγκύψωμεν βαθέως εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν κατάστασιν, νὰ διαγνώσωμεν τὰς ἐλλείψεις καὶ ἀτελείας ἡμῶν, ν’ ἀνεύρωμεν τὰ δυνατὰ τῆς θεραπείας μέσα καὶ νὰ διαγράψωμεν ἐν γένει νέαν ὁδὸν, νέαν πορείαν, ἐξασφαλίζουσαν τὴν ἐσωτερικὴν ἀσφάλειαν καὶ εὐημερίαν, τὴν ἄγουσαν εὐθύτερον εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν πόθων. Ἡ ἐξέτασις τοῦ ἐσωτερικοῦ τούτου ζητήματος ἐπιβάλλεται πράγματι ὑπὸ ἀνωτάτης ἐθνικῆς ἀνάγκης, καὶ ὀρθῶς ποιοῦσα ἡ Κυβέρνησις προεκάλεσε τὰς περὶ αὐτῆς σκέψεις καὶ ἀποφάσεις τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ δὲν ἐπιδοκιμάζω βεβαίως καὶ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της τοῦτο. Ἀντὶ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν σοβαρὰν μελέτην περὶ τῆς καταστάσεως ἡμῶν καὶ τῶν παραγόντων αὐτὴν αἰτίων, ἔῤῥιψεν ἁπλῶς ἐν τῷ μέσῳ τῆς Βουλῆς συνταγάς τινας, χωρὶς κἂν νὰ ὑποβάλῃ ἡμῖν καὶ τοὺς λόγους, τοὺς πείθοντας περὶ τῆς ἰαματικῆς δυνάμεως τῶν προτεινομένων φαρμάκων. Ἐθεώρησε, λέγει ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς, τὴν κοινὴν συνείδησιν ἀμετακλήτως ἤδη περὶ τῶν ζητημάτων τούτων μεμορφωμένην. Ἀλλὰ τοιαῦται ἰδέαι δὲν ἐπικρατοῦσιν ἐν ταῖς χώραις ἐκείναις, τῶν ὁποίων τὰ παραδείγματα ἐπεκαλέσθησαν πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἰδεῶν των. Πλειστάκις συνεζητήθησαν τὰ ζητήματα ταῦτα ἐν Γαλλίᾳ, καὶ ἐν ταῖς Βουλαῖς καὶ ἐν τῷ τύπῳ. Πλεῖστοι ἐπανειλημμένως ὑπεβλήθησαν ἐκεῖ περὶ ἐκλογῶν νόμοι, ἀλλ’ οὐδεὶς νόμος ὑπεβλήθη μὴ συνοδευόμενος ὑπὸ ἐκθέσεως δικαιολογητικῆς, οὐδεμία διεξήχθη συζήτησις, τῆς ὁποίας νὰ μὴ προηγηθῇ τῶν ἁρμοδίων Ἐπιτροπῶν σπουδαία καὶ σοβαρὰ ἔρευνα. Νομίζω, ὅτι πάσης θεραπείας ἀναγκαίως προηγεῖται ἡ διάγνωσις τῆς νόσου καὶ τῶν αἰτίων, ἐκ τῶν ὁποίων αὕτη πηγάζει. Εἰς τοιαύτην τινὰ ἐξέτασιν προέβη σήμερον ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργός. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ ὑποβάλω ὑμῖν καὶ τὰς ἐμὰς σκέψεις. Δὲν θέλω παρακολουθήσει τὴν ἱστορικὴν ἀνάπτυξιν τοῦ ζητήματος ὡς ὁ προλαλήσας, ἀλλὰ θὰ προσπαθήσω νὰ παραστήσω πιστῶς τὴν παροῦσαν καὶ ὑφισταμένην κατάστασιν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι πανθομολογούμενον εἶναι, ὅτι ἡ Πολιτεία ἡμῶν ἀποτυγχάνει εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἀποστολῆς καὶ τοῦ προορισμοῦ της. Πάσης Πολιτείας, παντὸς Κράτους ἀποστολὴ εἶναι ἡ συγκρότησις καὶ συντήρησις τῆς ἐννόμου τάξεως, καὶ ἡ προαγωγὴ τῆς ὑλικῆς καὶ ἠθικῆς εὐημερίας τῆς κοινωνίας. Χάριν τοῦ πρώτου σκοποῦ καταρτίζει ἡ Πολιτεία νομοθεσίαν πλήρη καὶ ἐπαρκῆ, καὶ μεριμνᾷ περὶ ἐκτελέσεως τῶν νόμων καὶ ἀνορθώσεως πάσης κατ’ αὐτῶν προσβολῆς. Χάριν τοῦ δευτέρου σκοποῦ παρέχει ἡ Πολιτεία εἰς τὴν κοινωνίαν τὰ γενικὰ ἐκεῖνα μέσα, ὅσα ὑποβοηθοῦσι τὰς ὑπὲρ ὑλικῆς καὶ ἠθικῆς ἀναπτύξεως ἐνεργείας τῶν ἀτόμων, καὶ εἶναι ἀνώτερα τῶν δυνάμεων αὐτῶν. Ὅταν ἡ Πολιτεία ἐκπληροῖ πρεπόντως τὴν ἀποστολὴν αὐτῆς, ἡ δικαιοσύνη βασιλεύει ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ἡ κοινὴ εὐημερία κρατύνεται καὶ προάγεται· ὅταν τοὐναντίον ἡ Πολιτεία δὲν ἐκπληροῖ τὸν προορισμόν της, ἡ ἔννομος τάξις διαταράττεται καὶ ἡ κοινὴ εὐημερία μαραίνεται καὶ ἐκλείπει. Βεβαίως εἰς τὴν δευτέραν ταύτην κατηγορίαν πρέπει νὰ κατατάξωμεν τὴν ἡμετέραν Πολιτείαν. Στερούμεθα νομοθεσίας πλήρους καὶ ἐπαρκοῦς, καὶ οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι πολυειδῶς παραβιάζονται καὶ πολλάκις ἄνευ οὐδεμιᾶς ἱκανοποιήσεως. Στερούμεθα πάντων ἐκείνων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα πᾶσα πολιτισμένη Πολιτεία παρέχει εἰς τὴν κοινωνίαν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς. Τίνα λοιπὸν τὰ αἴτια; Ποῦ πρέπει ν’ ἀποδοθῇ ἡ ἀποτυχία αὕτη; Ὀφείλω, κύριοι, νὰ δηλώσω πρὸ πάντων, ὅτι δὲν εἶμαι ἐκ τῶν φρονούντων, ὅτι πταῖσμά τι ἢ εὐθύνη πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὴν Βασιλείαν διὰ τὴν κακοδαιμονίαν τῆς Χώρας. Πιστὸς μάλιστα καὶ ἔνθερμος θιασώτης τοῦ Συνταγματικοῦ Πολιτεύματος ἔχω τὴν ἀρχὴν, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμέναι συζητήσεις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ περὶ τοιούτων ἀντικειμένων, καὶ ὅτι στοιχειῶδες καθῆκον παντὸς Συνταγματικοῦ πολίτου εἶναι ἡ ἄκρα εὐλάβεια καὶ ἀνασκοπὴ πρὸς τὴν Βασιλείαν. Διὰ τοῦτο μετὰ λύπης παρετήρησα, ὅτι ἔγκριτα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, ἐναντίον παντὸς δικαίου καὶ παντὸς καθήκοντος, ἐνόμισαν ἐπιτετραμμένην παρέκκλισιν ἀπὸ τὴν ἀρχὴν ταύτην. Θλίβομαι καιρίως ἐπὶ τῇ πορείᾳ ταύτῃ, καὶ φρονῶ, ὅτι λέγων ταῦτα, ἐκφράζω τὰ αἰσθήματα τῆς μεγάλης πλειοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους· ἐλπίζω ὅτι ὀρθότεραι ἰδέαι θέλουσι τοῦ λοιποῦ ἐπικρατήσει, καὶ ὅτι θέλουσιν ἀπόσχει τοιούτων ἀντισυνταγματικῶν συζητήσεων ἐκεῖνοι ἰδίως, οἵτινες παρίστανται μαχόμενοι ὑπὲρ τῆς τηρήσεως τῶν διατάξεων τοῦ θεμελιώδους νόμου. Ἂν οἱ θεσμοὶ τῆς Χώρας καὶ οἱ ὑπὲρ αὐτῶν ὅρκοι δὲν θεωρῶνται ἀποχρῶντες, ἵνα ἐπιβάλωσι τὴν ἀποχὴν ταύτην, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ τὸ ὕψιστον συμφέρον τῆς σωτηρίας τῆς πατρίδος. Οὐδόλως ἀποδέχομαι τὰς αἰσιοδόξους ἐλπίδας τοῦ προαγορεύσαντος· φρονῶ τοὐναντίον, ὅτι οὐδέποτε τὰ πράγματα τῆς Πολιτείας ἡμῶν περιῆλθον εἰς δεινοτέραν καὶ μᾶλλον ἀπέλπιδα θέσιν. Ἡ Ἑλλὰς λιπόθυμος καὶ τετραυματισμένη παρίσταται ἐνώπιον ἡμῶν καὶ ζητεῖ τῶν πληγῶν αὐτῆς τὴν θεραπείαν. Μὴ πρὸς Θεοῦ, ἀδελφοὶ, διασαλεύωμεν ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις τὰς βάσεις τοῦ πολιτειακοῦ ἡμῶν οἰκοδομήματος, ἵνα μὴ καταστήσωμεν οὕτω πιθανὴν τὴν ἀπαισίαν ἐκείνην καὶ βλάσφημον ῥῆσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργοῦ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀποθνήσκει, ἡ Ἑλλὰς ἀπέθανεν.

§66ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν ἀντελήφθητε καλῶς τὴν φράσιν μου.

§67ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τίνα λοιπὸν τὰ αἴτια, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀποτυγχάνει ἡ ἡμετέρα Πολιτεία εἰς τὴν πλήρωσιν τοῦ προορισμοῦ καὶ τῆς ἀποστολῆς σας; Κατ’ ἐμὲ ἡ κυρία αἰτία, ἡ μόνη αἰτία εἶναι ἡ μὴ προσήκουσα ἐκλογὴ τῶν ὀργάνων ἐκείνων, διὰ τῶν ὁποίων πᾶσα Πολιτεία ἐκπληροῖ τὴν ἀποστολήν της, τῶν δημοσίων ἐκείνων λειτουργῶν, τὸ σύνολον τῶν ἐργασιῶν τῶν ὁποίων ἐπάγει τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ προορισμοῦ τῆς Πολιτείας. Ἀπαραίτητος ὅρος τῆς ἐπιτυχίας οἱουδήποτε ἔργου εἶναι ἡ προσήκουσα ἐκλογὴ τῶν πρὸς τοῦτο καταλλήλων ὀργάνων, καὶ μεγίστη πρὸς τοῦτο καταβάλλεται προσοχὴ καὶ ἐπιμέλεια εἰς τὰς ἰδιωτικὰς ἐπιχειρήσεις. Καὶ ὅμως, προκειμένου περὶ τοῦ λεπτοτάτου τῶν ἔργων, περὶ τῆς διοικήσεως τῆς Χώρας, ἡ ἐκλογὴ τῶν δημοσίων λειτουργῶν προσδιορίζεται οὐχὶ ἐκ τῶν ἠθικῶν καὶ τῶν διανοητικῶν ἐκείνων προσόντων, τὰ ὁποῖα εἶνε ἀπαραίτητα πρὸς ἐπιτυχῆ διεξαγωγὴν τῆς δημοσίας λειτουργίας, ἀλλ’ ἐκ τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ τῶν ἐκδουλεύσεων, τὰς ὁποίας παρέχουσιν εἰς τὴν ἑκάστοτε ἐν τῇ Κυβερνήσει πολιτικὴν μερίδα. Καὶ διὰ τοῦτο ἀνὰ πᾶσαν Κυβερνητικὴν μεταβολὴν παριστάμεθα μάρτυρες τοῦ οἰκτροῦ ἀληθῶς θεάματος τῆς συλλήβδην καὶ καθ’ ὁμάδας ἀποβολῆς τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων καὶ τῆς ἀντικαταστάσεως αὐτῶν δι’ ἄλλων, ἄνευ ἐρεύνης τινὸς ἂν μεταξὺ τῶν ἀπολυομένων ὑπάρχωσιν ἄνδρες χρηστοὶ, ἱκανοὶ καὶ χρήσιμοι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ἂν μεταξὺ τῶν διοριζομένων ὑπάρχωσιν ἄλλοι στερούμενοι παντὸς πρὸς τοῦτο προσόντος. Ἕκαστος Ὑπουργὸς ζήτημα φιλοτιμίας θεωρεῖ οὐχὶ τὴν συγκρότησιν τοῦ κλάδου, τὸν ὁποῖον διευθύνει ὅσον ἔνεστιν ἐπιτηδειότερον πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει, ἀλλὰ τὴν ἱκανοποίησιν ὅσον εἶναι δυνατὸν πλειόνων ἀξιώσεων ἑαυτοῦ καὶ τῶν περὶ αὐτὸν πολιτικῶν φίλων. Συνομολογῶ, κύριοι, ὅτι εἰς τὸ ἔργον τοῦτο συντελοῦσι καὶ αἱ συστάσεις τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου· ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἡ μερὶς τῶν βουλευτῶν δὲν εἶναι βεβαίως ἡ μερὶς τοῦ λέοντος· περιορίζεται εἰς διορισμοὺς κατωτέρων τινῶν ἐπαρχιακῶν ὑπαλλήλων καὶ ὑπηρετῶν. Τὴν μερίδα τοῦ λέοντος ἔχουσιν οἱ Πρωθυπουργοὶ, οἱ Ὑπουργοὶ καὶ οἱ περὶ αὐτοὺς στενότεροι κύκλοι. Διατί δὲ οἱ βουλευταὶ προβαίνουσι καὶ εἰς τὰς τοιαύτας συστάσεις; Δὲν πράττουσι βεβαίως τοῦτο ἐξ ἰδίας προαιρέσεως καὶ εὐαρεσκείας, ἀλλὰ διότι πολυχρόνιος ὀλεθρία τακτικὴ ἐγέννησε καὶ ἐνίσχυσε, καὶ δικαίως, τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἄνευ ὑποστηρίξεως βουλευτικῆς, ἀδύνατον εἶναι νὰ ἐπιτύχῃ τις οἱανδήποτε παροχὴν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας καὶ ὅτι ἄνευ προστασίας βουλευτικῆς ἀδύνατον εἶναι νὰ κανονίσῃ ὁ πολίτης ἐπωφελῶς καὶ ταχέως τὰς σχέσεις αὐτοῦ πρὸς τὴν Πολιτείαν. Ἕνεκα τούτου πάντες οἱ ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις ἔχοντες τοιαύτας ἀξιώσεις καὶ σχέσεις προσέρχονται εἰς τοὺς βουλευτάς των καὶ πιέζουσιν αὐτοὺς ἵνα μεριμνήσωσι καὶ ἐργασθῶσι πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἀξιώσεων καὶ συμφερόντων ἐκείνων. Ἡ δὲ ἀξία τοῦ βουλευτοῦ δὲν ἐκτιμᾶται ἀναλόγως τῆς προσηκούσης ἐκπληρώσεως τῶν ὑψηλῶν του καθηκόντων, ἀλλ’ ἀναλόγως τῆς προθυμίας καὶ τῆς δεξιότητος, ἣν ἐπιδεικνύει περὶ τὴν ἱκανοποίησιν τῶν τοιούτων ὑποθέσεων. Ἐάν τις τῶν βουλευτῶν ἤθελεν ἀνακηρύξει ὡς ἀρχὴν, ὅτι οὐδέποτε θέλει ἐνασχοληθῆ εἰς τὴν ἱκανοποίησιν τῶν συμφερόντων τούτων, φρονῶ κατὰ κανόνα σχεδὸν ἄνευ ἐξαιρέσεως, ὅτι ὁ τοιοῦτος δὲν θέλει λάβει τὴν εὐχαρίστησιν νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς τοιαύτας πολιτικὰς ἀρχὰς καὶ ἰδέας. Ὁπωσδήποτε οὕτω συγκροτεῖται ἡ ὑπαλληλία τοῦ Κράτους, ἐκ τοῦ συνόλου τῶν ἐνεργειῶν τῆς ὁποίας ἐξαρτᾶται ἡ ἐπιτυχία τοῦ προορισμοῦ τῆς Πολιτείας. Οὐδόλως λοιπὸν ἄπορον εἶναι, ὅτι οἰκτρῶς ἀποτυγχάνει ὁ προορισμὸς τῆς Πολιτείας, καὶ ὅτι ἐλλείπει παρ’ ἡμῖν καὶ δημοσία ἀσφάλεια, καὶ διοίκησις πατρικὴ καὶ νοήμων, καὶ δικαιοσύνη ταχεῖα καὶ πεφωτισμένη, καὶ τιμία βεβαίωσις καὶ εἴσπραξις τῶν φόρων καὶ πάντα τὰ μέσα τῆς εὐημερίας καὶ τῆς προόδου. Καὶ ἂν μεταξὺ τῶν διοριζομένων ὑπαλλήλων ὑπάρχωσιν ἄνθρωποι ἔχοντες ὅλα τὰ προσόντα χρηστοῦ καὶ ἱκανοῦ ὑπαλλήλου, οὐχ ἧττον ὀφείλοντες καὶ οὗτοι τὸν διορισμόν των εἰς τὴν πολιτικὴν, καὶ ἐκ ταύτης καὶ μόνης προσδοκῶντες τὴν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ διατήρησιν, προαγωγὴν καὶ εὐάρεστον τοποθέτησίν των, ὡς γνώμονα τῆς ὑπηρεσίας των θέτουσι τὴν θεραπείαν τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν κακοήθων αὐτῆς συμφερόντων, καὶ χάριν αὐτῆς θυσιάζουσι καθῆκον καὶ πᾶν ἄλλο συμφέρον. Οὐδεμίαν δὲ ἔχοντες ἀσφάλειαν περὶ τῆς αὔριον, ἐπιζητοῦσι νὰ ἀντλήσωσιν ἐκ τῆς ὑπηρεσίας των ὅσον εἶναι δυνατὸν πλείονα θεμιτὰ ἢ ἀθέμιτα ὀφέλη. Τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις, εἰς ἣν περιήλθομεν ἕνεκα τοῦ συστήματος, ὅπερ ἀκολουθοῦμεν. Ἠθέλησαν νὰ παρηγορήσωσιν ἡμᾶς, ὑποβάλλοντες, ὅτι ἀνάλογα συμβαίνουσιν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι Κυβερνητικὴ μεταβολὴ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ δύναται νὰ προκαλέσῃ τοιαύτην γενικὴν ἀναστάτωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους. Περὶ τούτου πειθόμεθα καὶ ἐκ τῶν ἐνταῦθα ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς ὑπαλλήλων, οἵτινες παραμένουσιν ὡς τοιοῦτοι ἀνεξαρτήτως τῶν ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν Κυβερνητικῶν μεταβολῶν. Ὑπέβαλον ἡμῖν καὶ τὴν παρηγορίαν, ὅτι ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ, τοιαῦται ἐλλείψεις ἐθεραπεύθησαν προϊόντος τοῦ χρόνου. Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη θεραπεία δύναται νὰ ἀποδοθῇ εἰς σπουδαίους ἐσωτερικοὺς ἐκεῖ λόγους, οἷον ὑπάρξεως ἀριστοκρατίας, ἐλλείποντας παρ’ ἡμῖν· ὅθεν δὲν πρέπει νὰ τρεφώμεθα μὲ κενὰς ἐλπίδας, ἀλλὰ νὰ ἐπιζητήσωμεν δραστηρίως τὰ μέσα τῆς θεραπείας. Ὤ, κύριοι, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ σύστημα τῆς ἐκλογῆς τῶν ὑπαλλήλων· ἐὰν ἦτο δυνατὸν πᾶσα Κυβέρνησις νὰ καταρτίζῃ τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν ἐκ τῶν ἐξοχωτέρων ἀνδρῶν, οὓς ἔχει ὁ Τόπος εἰς ἕκαστον κλάδον· ἐὰν ἕκαστος Ὑπουργὸς ἐθεώρει ὡς τίτλον τιμῆς τὴν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ εἰσαγωγὴν ἢ διατήρησιν παντὸς χρηστοῦ καὶ ἐντίμου καὶ ἱκανοῦ ὑπαλλήλου· ἐὰν ἐνεπνέετο εἰς ἅπαντας τοὺς ὑπαλλήλους πεποίθησις, ὅτι ἡ διατήρησις καὶ προαγωγὴ αὐτῶν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἐξαρτᾶται ἐκ μόνης τῆς προσηκούσης ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος· ἐὰν ἐγίνοντο ταῦτα πάντα, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὅλαι αἱ ἀσχημίαι ὡς ἐκ μαγείας ἤθελον ἐκλείψει, καὶ ὅτι ἠθέλομεν ἀμέσως ἀνυψωθῆ εἰς ἐπίζηλον σημεῖον εὐνομίας καὶ εὐημερίας. Τοιαύτη εἶναι κατ’ ἐμὲ ἡ κατατρύχουσα τὴν Πατρίδα ἡμῶν νόσος καὶ τοιαῦτα τὰ μέσα τῆς θεραπείας. Τὰ μέσα ταῦτα εὑρίσκονται εἰς τὴν διάθεσιν πάσης Κυβερνήσεως, ὥστε ἤθελον ἀρκέσει μόνη ἡ ἀγαθὴ θέλησις, ἵνα ἐπέλθῃ ἡ θεραπεία. Καὶ ὅμως Κυβερνήσεις διαδέχονται Κυβερνήσεις, καὶ ἡ αὐτὴ τακτικὴ ἐξακολουθεῖ καὶ μάλιστα ἐπιτείνεται. Καὶ τὴν τακτικὴν ταύτην ἀκολουθοῦσι καὶ αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες δριμύτερον ἐμέμφθησαν αὐτὴν, εὑρισκόμενοι ἐκτὸς τῶν πραγμάτων. Προβάλλουσιν ὡς δικαιολόγημα, ὅτι τοιαύτη Κυβέρνησις δὲν ἤθελεν ἔχει τὴν ὑποστήριξιν τοῦ Κοινοβουλίου. Δὲν δύναμαι, κύριοι, νὰ παραδεχθῶ ὡς ὀρθὸν τὸ δικαιολόγημα τοῦτο. Οἱ βουλευταὶ ἀναγκάζονται, ὡς εἶπον νὰ ἀναμιγνύωνται εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας οὐχὶ ἐξ ἰδίας εὐχαριστήσεως, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς ἐπικρατούσης ὀλεθρίας τακτικῆς. Ἂν ἡ τακτικὴ αὕτη ἤθελε μεταβληθῆ· ἂν πᾶσα τῶν βουλευτῶν ἀνάμιξις ἀποκρουσθῇ· ἂν ὁ λαὸς ἤθελε πεισθῆ, ὅτι ἡ ἀνάμιξις τῶν βουλευτῶν οὐδόλως δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ἱκανοποίησιν τῶν ἀξιώσεών του· ἂν οἱ ἔχοντες τοιαύτας ἀξιώσεις πεισθῶσιν ὅτι μόνον τὸ νόμιμον καὶ βάσιμον αὐτῶν θὰ κανονίσῃ τὰς ἐνεργείας τῶν ἁρμοδίων Ἀρχῶν, τότε οἱ ἐκλογεῖς ἤθελον παύσει νὰ ἐνοχλῶσι τοὺς Ἀντιπροσώπους αὐτῶν, οὗτοι δὲ ἀπαλλασσόμενοι τοῦ ὀχληροῦ καὶ φοβεροῦ τούτου βάρους, ἤθελον ἀνέτως ἀσχοληθῆ τοῦ λοιποῦ εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ ὑψηλοῦ αὐτῶν καθήκοντος, οὕτω δὲ ἤθελον ἀνυψωθῆ εἰς τὴν ἐμπρέπουσαν περιωπὴν καὶ οἱ ἐκλογεῖς καὶ οἱ βουλευταὶ καὶ τὸ Κοινοβούλιον. Καὶ ὑπάρχουσιν ἀποδείξεις, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἤθελε διστάσει νὰ ὑποστηρίξῃ Κυβέρνησιν ἐπαγγελλομένην τὴν τοιαύτην θεραπείαν. Οἱ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοὶ κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἀπηγόρευσαν πᾶσαν ἀνάμιξιν τῶν βουλευτῶν εἰς τὰ τῆς διοικήσεως καὶ τοποθετήσεως τοῦ στρατοῦ· ἐν τούτοις εὐχαρίστως ὑπεβλήθησαν εἰς τὸ γενικὸν τοῦτο μέτρον. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι, νομίζω, καὶ μέσα, δι’ ὧν δυνάμεθα νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τοὺς βουλευτὰς τὴν ἀποχὴν ἀπὸ πάσης ἀναμίξεως. Κατὰ τὴν προηγουμένην Περίοδον τῆς Βουλῆς, ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποδείξω ἓν μέτρον τοιοῦτον. Ἐπρότεινα ὅπως ἕκαστος ὑποψήφιος βουλευτὴς ὑποχρεωθῇ νὰ διαβεβαιώσῃ κατὰ τὴν ἀνακήρυξίν του, ἐν τιμῇ καὶ ἐν συνειδήσει, ὅτι οὔτε ἀμέσως, οὔτε ἐμμέσως, οὔτε κατ’ οὐδένα ἄλλον πλάγιον τρόπον θέλει ἐπιζητήσει προσωπικὰς παροχὰς ἐκ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, νὰ ὑποχρεωθῇ δὲ νὰ ἐπικυρώσῃ καὶ ἐνόρκως τὴν διαβεβαίωσιν ἐκείνην μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς του. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι ταῦτα ἐπὶ τὰ πνεύματα τῶν βουλευτῶν θέλουσιν ἐπικρατήσει, ἀντὶ τοῦ μεγάλου συμφέροντος τῆς Πολιτείας, αἱ ὀλέθριαι ἕξεις τοῦ παρελθόντος, δύναται ἡ Κυβέρνησις καὶ ὀφείλει νὰ διαλύσῃ τοιοῦτον Κοινοβούλιον, καὶ ἐκκαλέσῃ τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Ἔθνους. Ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ Ἔθνος, πειθόμενον ἐκ τῶν πραγμάτων περὶ τῶν ἀγαθῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῶν ἐθνωφελῶν ἐντεῦθεν ἀποτελεσμάτων, ἐκθύμως θέλει ὑποστηρίξει τοιαύτην Κυβέρνησιν, εἰσάγουσαν τέλος τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἀληθῆ ὁδὸν τῆς εὐνομίας καὶ τῆς προόδου. Ἀλλὰ ἤκουσα πρὸ ὀλίγου τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἐξεγερθέντα ἐπὶ τῷ ἀκούσματι μόνον τῆς ἰδέας τῆς διαλύσεως· κατεπλάγη ἐπὶ τῇ ἐξεγέρσει ταύτῃ καὶ ἠπόρουν μάλιστα ἐκ τίνων προέρχεται λόγων. Μόνον μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ προλαλήσαντος ἐνόησα, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐπιμένει εἰσέτι φρονῶν ὅτι ἡ Βασιλεία πρέπει νὰ εἶνε παρ’ ἡμῖν ἁπλοῦς τύπος, Αἰγυπτιακή τις θεότης, ὡς εἶπεν ὁ προλαλήσας, ὀφείλουσα νὰ κύπτῃ μηχανικῶς τὴν κεφαλὴν εἰς τὰς ἀποφάσεις τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἂν τὰ μέλη αὐτοῦ κύπτωσι τὸν αὐχένα πρὸ τῶν ἀξιώσεων τῶν ζωοκλόπων, ὡς αὐτὸς ὁ Ὑπουργὸς ἰσχυρίσθη. Ἐφοβήθη ὁ κύριος Ὑπουργὸς μὴ ματαιωθῶσιν αἱ κατὰ τῆς χρήσεως τοιούτων μέσων πολυετεῖς ἀγῶνες αὐτοῦ, ὧν τοὺς ὡραίους καρποὺς γευόμεθα σήμερον! Ἐφοβήθη μήπως ἕνεκα τῆς χρήσεως τῆς διαλύσεως ἐπανέλθῃ ἡ πρὸ τῶν ἀγώνων ἐκείνων κατάστασις, ἡ πρὸ τόσων χρόνων παρελθοῦσα! Ὢ εἴθε νὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, διότι πολλῶν δεινῶν καὶ καταστροφῶν ἠθέλομεν εὑρεθῆ ἀπηλλαγμένοι. Ἡ κατάστασις ἐκείνη δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς παράδεισος ἀπέναντι ἐκείνης εἰς ἣν εὑρισκόμεθα ἤδη. Ἀλλὰ δὲν εἶνε καιρὸς σήμερον πρὸς ἀνάπτυξιν Συνταγματικῶν θεωριῶν περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Αὕτη εἶναι ἡ γνώμη μου περὶ τῶν αἰτίων τῆς κακοδαιμονίας τῆς Χώρας καὶ περὶ τῶν μέσων τῆς θεραπείας. Ἀλλ’ ἠκούσατε ὅτι ἕτεροι συνάδελφοι ἕτερα ἐπρότειναν μέσα, ὑπὸ διαφόρους τροποποιήσεις. Κατ’ αὐτοὺς, ἀδύνατον εἶνε νὰ διαχειρισθῇ τιμίως καὶ ἐπωφελῶς τὰ δικαιώματα αὐτὰ ἡ κεντρικὴ ἐξουσία, ἑπομένως ὡς μόνον μέσον θεραπείας προτείνουσι τὴν ἀφαίρεσιν τῶν δικαιωμάτων τούτων καὶ τὴν ἀνάθεσιν αὐτῶν εἰς ἕτερα ὄργανα κατώτερα τῆς Πολιτείας, ἢ εἰς ἄλλας Ἀρχὰς, ἐξ ἐκλογῆς προερχομένας. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι οὐδὲν ἀπολύτως εὐάρεστον ἀποτέλεσμα προσδοκῶ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν ἰδεῶν τούτων, εἴτε ὑπὸ τὸν τύπον τῆς ἀποκεντρώσεως, εἴτε ὑπὸ τὸν τύπον τῆς αὐτοδιοικήσεως παρίστανται αὗται, ὡς καὶ ἄλλοτε πολλάκις ἐδήλωσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Κατὰ τὴν γνώμην μου, καὶ ἐὰν ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας τὰ δικαιώματα ταῦτα, καὶ ἀνατεθῶσιν εἰς ἄλλην ὑπάλληλον αὐτῆς Ἀρχὴν, αὕτη δὲν δύναται εἰμὴ νὰ διαχειρίζεται ταῦτα κατὰ τὴν θέλησιν, κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας. Ἔχουσι τὸ δικαίωμα οἱ Νομάρχαι τῆς ἐκλογῆς τῶν ἐνόρκων, καὶ ὅμως καθ’ ὅλον τὸν μακρὸν δικαστικόν μου βίον δὲν ἀπήντησα εἰμὴ μόνον δύο Νομάρχας ἐξασκήσαντας πρεπόντως τὸ δικαίωμα τοῦτο, ἤγουν ἀποκρούσαντας μετὰ θάῤῥους τὰς πιέσεις τῶν πολιτικῶν καὶ λαβόντας ὑπ’ ὄψιν μόνον τὸ συμφέρον τῆς Δικαιοσύνης.

§68ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν μᾶς λέγετε ποῖοι εἶνε;

§69ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Γεράσιμος Δρακόπουλος καὶ ὁ Κωνσταντῖνος Δούκας. Καθ’ ὅλον τὸν μακρὸν δικαστικὸν βίον μου δὲν ἐσχημάτισα ἐγὼ τὴν πεποίθησιν ὅτι αἱ ἐξ ἐκλογῶν προερχόμεναι Ἀρχαὶ τῆς Πολιτείας ἐκπληροῦσι τὰ καθήκοντά των ἀκριβέστερον τῶν ἄλλων δημοσίων ὑπαλλήλων. Τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια ἐκλέγουσιν ὡς ἐνόρκους τοὺς μὴ ἔχοντας πόρον ζωῆς, ἀνεξαρτήτων παντὸς ἠθικοῦ προσόντος. Αἱ δημοτικαὶ Ἀρχαὶ ἐπίσης, μᾶλλον τὰ ἴδια ἐπιδιώκουσι συμφέροντα καὶ οὐχὶ τὰ τοῦ δήμου· καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἀνωτέρα ἐποπτεία, πλεῖσται ὅσαι καταχρήσεις δὲν ἤθελον προληφθῆ. Τοιαῦτα συστήματα ἐνδέχεται νὰ διευκολύνωσι τὰς σχέσεις τοῦ Κοινοβουλίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ δὲν θὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς διεξαγωγῆς τῆς δημοσίας λειτουργίας. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ βαθεῖα ἡ συναίσθησις τοῦ καθήκοντος ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ μέγας ὁ πρὸς τοὺς νόμους σεβασμὸς, ἵνα ἐφαρμοσθῶσι τοιαῦτα συστήματα, διότι, ἐκτὸς τῆς πολιτικῆς, καὶ πολλοὶ ἄλλοι πειρασμοὶ δύνανται νὰ ὠθήσωσιν εἰς παράβασιν τοῦ καθήκοντος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῶσι δεόντως τὰ συστήματα ταῦτα ἐπὶ τῇ βάσει μόνης τῆς περὶ αὐτῶν ὑποβαλλομένης γενικῆς ἀρχῆς, τῆς ἀρχῆς τῆς ἀποκεντρώσεως ἢ αὐτοδιοικήσεως. Ἀνάγκη νὰ διατυπωθῇ λεπτομερῶς ἡ ἀρχὴ αὕτη ὡς πρὸς ἕνα ἕκαστον τῶν κλάδων τῆς ὑπηρεσίας καὶ νὰ διατυπωθῇ ἐν νομοσχεδίῳ, καὶ τότε μόνον θέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐκτιμήσωμεν αὐτὸ ὁριστικῶς καὶ νὰ μορφώσωμεν πλήρη περὶ αὐτοῦ γνώμην καὶ πεποίθησιν. Ἐν τούτοις οὐδεμίαν τῶν γνωμῶν τούτων ἠθέλησε νὰ παραδεχθῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἀντὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑψωθῇ εἰς ὕψος ἀνάλογον τῶν μεγάλων συμφερόντων καὶ τῶν μεγάλων κινδύνων τῆς Πατρίδος, ἀντὶ νὰ ἔχῃ αὐτὴ σθένος ψυχῆς, ἵνα ἀποκρούσῃ πᾶσαν εἰς τὰ ἴδια αὐτῆς δικαιώματα ἀνάμιξιν τῶν βουλευτῶν, διὰ τῶν προκειμένων νομοσχεδίων ἐπιζητεῖ νὰ ἄρῃ τὰς ἀφορμὰς, αἵτινες προκαλοῦσι τὴν ἀνάμιξιν ταύτην. Ἑπομένως ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ὁποία ἡ ἀξία καὶ ἡ χρησιμότης τοῦ συστήματος τοῦ εἰσαγομένου διὰ τῶν νομοσχεδίων.

§70ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβληθῇ;

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ τελειώσῃ ὁ ῥήτωρ.

§72ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰσθάνομαι ὅτι δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ ἐξακολουθήσω.

§73ΡΑΛΛΗΣ. Πρέπει νὰ ἐννοηθῇ ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοιούτων νομοσχεδίων δὲν εἶναι συζήτησις κοινῶν νομοσχεδίων, καὶ ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη θὰ διαρκέσῃ πολὺ, θὰ διέλθωμεν δὲ καὶ τὸν Ἰούνιον.

§74ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ ἐξακολουθήσω, καθόσον καὶ ἡ ὥρα προέβη.

§75ΡΑΛΛΗΣ. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀφαρπάσῃ τοιαῦτα νομοσχέδια, θὰ μείνωμεν δὲ ἐνταῦθα καὶ μέχρι τῆς πρωΐας.

§76ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὰν ἡ Βουλὴ ἤθελε προβῆ εἰς τὴν συζήτησιν, ἐπιφυλάσσομαι νὰ συμπληρώσω τὰς ἰδέας μου κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν.

§77ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Μὴ μᾶς πιέζητε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον.

§78ΤΙΝΕΣ. Προτείνομεν τὴν ἀναβολήν.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§80ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λέγω ὅτι δὲν δύναμαι νὰ λάβω τὸν λόγον ἤδη καὶ παρακαλῶ νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ὅτι εἶμαι ἀποκαμωμένος, ὅτι ἡ ὥρα εἶναι ἐνάτη, καὶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ προχωρήσω.

§81ΤΙΝΕΣ. Νὰ κάμωμεν διακοπὴν μιᾶς ὥρας διὰ νὰ φάγωμεν καὶ κατόπιν νὰ ἐπανέλθωμεν.

§82ΠΑΠΑΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶνε ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ, κύριε Πρόεδρε.

§83ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἁπλοῦν, δὲν εἶναι ἐκλογικὸν, δὲν θὰ περιστραφῶ εἰς τὰς κάλπας καὶ τὰς καλπονοθεύσεις· θὰ τὸ ἀναβιβάσω ἐκεῖ ὅπου πρέπει· τὰ τοιαῦτα ζητήματα δὲν πρέπει νὰ παρέρχωνται ἄνευ συζητήσεως. Ὁ πατήρ μου εἰσήγαγε πρῶτος τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀλλὰ ἐσυζητήθη πέντε ὁλόκληρα ἔτη. Ὁ Κουμουνδοῦρος ἀφῆκε τὴν συζήτησιν ἐλευθέραν καὶ ἀνεπηρέαστον· μὴ θέλετε σεῖς διὰ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης νὰ ἀφαρπάσητε τὸ ζήτημα πρὸς βλάβην τοῦ καθεστῶτος. Δι’ αὐτὸ τὸ καθεστὼς ἐχύθη τόσον αἷμα ἡμῶν, ἐνῷ ἐκ τῆς οἰκογενείας τοῦ κ. Τρικούπη οὐδεὶς ἔχυσεν αἷμα.

§84ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ λαὸς ἔχυσε τὸ αἷμά του.

§85ΠΑΠΑΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. (Ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν κ. βουλευτῶν ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τοῦ βουλευτοῦ Θήρας κ. Ἀνεξαρτήτου).

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες εἶναι 140, ἑπομένως ὑπάρχει ἀπαρτία.

§87ΧΟΪΔΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§88Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω καθῆκόν μου νὰ προσθέσω δύο λέξεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναβολῆς. Καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον, ἐνθυμεῖται ἡ πλειονοψηφία ἡ σημερινὴ, ὅτι ἀπεπειρᾶτο ἡ πλειονοψηφία ἡ τότε νὰ παρατείνῃ τὰς συνεδριάσεις, ὡς Πρόεδρος δὲ ἐγὼ ἐπανειλημμένως ἐξέφρασα τὴν γνώμην μου, ὅτι δὲν δύναται ἡ πλειονοψηφία νὰ ἐπιβάλληται εἰς τὴν μειονοψηφίαν πέραν τῆς συνήθους ὥρας τῶν συνεδριάσεων, καὶ παρετήρησα πολλάκις ὅτι, ὅταν αἱ ὧραι τῆς παρατάσεως δὲν εἶναι προαποφασισμέναι ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἐκ τοῦ προχείρου καὶ ἐξ ἀπροόπτου ἐπιβάλλονται ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας, ἡ μειονοψηφία δικαιοῦται νὰ μὴ παραμείνῃ ἐπὶ πλέον εἰς τὴν συνεδρίασιν. Ἐπειδὴ λοιπὸν αἱ συνήθεις ὧραι τῶν συνεδριάσεων ἡμῶν εἶναι ἀπὸ τῆς 4 μέχρι τῆς 8 ἢ 9, δὲν ἐγένετο δὲ γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, οὐδ’ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ παραμείνῃ ἐπὶ πλέον, διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραταθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐπὶ πλέον ἡ συνεδρίασις, ἀλλ’ αὔριον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ περὶ τούτου.

§89ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κανονισθῶσι ταῦτα αὔριον, ἀλλὰ δύνανται νὰ κανονισθῶσι καὶ σήμερον· λέγομεν ὅμως, ὅτι δεχόμεθα τὴν ἀναβολὴν, ἀλλ’ αὔριον δὲν θὰ ἀναβάλωμεν, ἀλλὰ θὰ παραμείνωμεν εἰς τὴν συνεδρίασιν μέχρις ὅτου φθάσωμεν εἰς ἓν τέλος.

§90ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§91ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν τὸ δεχόμεθα.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 10 καὶ 5′ λεπ. μ. μ.)