1886.05.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 14

Τῆς 26 Μαΐου 1886.

(Δευτέρα)

Ὥρᾳ Μ. Μ. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§1ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶχε ζητηθῆ χθὲς ὁ φάκελλος τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν διαταγὴν πρὸς τὸ Αʹ Σύνταγμα τοῦ πεζικοῦ, ὅπως μεταβῇ εἰς Θεσσαλίαν, καὶ εἰς τὴν ἀνάκλησιν τῆς διαταγῆς ταύτης. Ὑποβάλλω τὸν φάκελλον τῶν ἐγγράφων. Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ φόρων οἰκοδομῶν ἐγένοντο τυπογραφικά τινα σφάλματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ διορθωθῶσιν, ἀντὶ «διατάξει» νὰ τεθῇ «διατάσσει», καὶ ἀντὶ «ἀναθέσει» «ἀναθέτει».

§2ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὰς γενομένας τελευταῖον ἐπερωτήσεις ὑπὸ διαφόρων συναδέλφων περὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ δύναται ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀπαντήσῃ, ὅτι ἔλαβεν ἐπίσημον κοινοποίησιν περὶ τῆς ἄρσεως αὐτοῦ.

§3ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ καταθέσῃ τὸ ἐπίσημον ἔγγραφον, τὸ κοινοποιηθὲν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καθὼς ἐπίσης καὶ ὅλα τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, διότι ἡ Βουλὴ πρῶτον λαμβάνει γνῶσιν τῶν γεγονότων τούτων.

§4ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν.

§5ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Οὐ μόνον νὰ κατατεθῶσι τὰ περὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἔγγραφα, ἀλλὰ περὶ ὅλου τοῦ ζητήματος.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥηγόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§7Α. ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω, κύριοι, ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νομοσχεδίων.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§9ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ὄχι ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλὰ τὰ νομοσχέδια αὐτὰ εἶνε ἡ ἡμερησία διάταξις.

§11ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ χάνεσθε μὲ τὰς λέξεις· αἱ λέξεις κατέστρεψαν τὴν Ἑλλάδα. Εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν μεταῤῥυθμίσεων, τὸ ὁποῖον πέρυσιν ἐξέθηκα, ἐμπεριλαμβάνεται καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, καὶ ἡ εὔρυνσις τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἀλλὰ συνάμα τὸ ὅλον τοῦ προγράμματός μου ἦτον ἓν σύστημα μεταῤῥυθμίσεων ἀναγκαίων, ἐκ τῶν ὁποίων τινὲς μὲν ἤθελον πραγματοποιηθῆ ἀπὸ τὴν Βουλήν, τινὲς δὲ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, καὶ διὰ τοῦτο ἔφερον τὴν ἰδέαν τῆς συγκλήσεως τῆς Συνελεύσεως. Χαίρω δὲ, ὅτι τὸ σημερινὸν Ὑπουργεῖον προβαίνει εἰς τοιαύτην μεταῤῥύθμισιν· ἀλλὰ δυστυχῶς παρατηρῶ, ὅτι τὸ μέσον, δι’ οὗ θέλει νὰ φέρῃ αὐτὴν, εἶνε ἐναντίον τοῦ Συντάγματος. Εἶνε αὐθαίρετος ὁ ὅρος τῶν 150 βουλευτῶν, διότι τὸ Σύνταγμα ἔγεινε πρὸ τῆς προσαρτήσεως τῶν νέων Ἐπαρχιῶν, τὸ δὲ 70 ἄρθρον ὁρίζει καθαρῶς, ὅτι ὁ βουλευτὴς ἐκλέγεται ἀπὸ τὴν Ἐπαρχίαν, τὸ δὲ 68, ὅτι ἐκλέγεται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ. Ἐὰν εἶσθε συνταγματικοὶ, ἔπρεπε νὰ φέρετε Συνέλευσιν διὰ νὰ κάμῃ τὰς μεταῤῥυθμίσεις. Ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν ἀρχὴν, ὅτι δυνάμεθα ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ μεταῤῥυθμίζωμεν ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, θέλομεν καταντήσει εἰς τὴν κατάργησιν αὐτοῦ. Τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα παρουσιάζει ἡ Κυβέρνησις, ἠξεύρετε τί εἶνε; εἶνε ἀναθυμιάσεις δηλητηριώδεις ἐξερχόμεναι ἀπὸ τὰ ἕλη, ἐνῷ ἡ σύγκλησις τῆς Συνελεύσεως εἶνε νέα ζωὴ, ἀναγέννησις. Νομίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ μεταῤῥύθμισις εἶνε ἡ πανάκεια.

§12ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, κύριε Πρόεδρε; διότι ὑπάρχει πρότασις νὰ παραπεμφθῶσι τὰ νομοσχέδια εἰς Ἐπιτροπήν.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπέμνησα τοῦτο εἰς τὸν κ. Ῥηγόπουλον, ἀλλ’ ἐπιμένει νὰ ὁμιλήσῃ.

§14ΧΟΪΔΑΣ. Ἔχομεν Κανονισμὸν ἢ δὲν ἔχομεν; Πῶς συζητεῖ ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων ὁ κύριος Βουλευτὴς, ἐνῷ δὲν εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν; Μὴ ἀνέχεσθε τὴν παραβίασιν τοῦ Κανονισμοῦ.

§15ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κύριος Πρόεδρος ἠρώτησεν ἐὰν ὑπάρχῃ καμμία ἐπερώτησις, καὶ δὲν ἠγέρθη κανείς.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχουν πολλοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§17ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ καλά· ἂς προηγηθῶσι λοιπόν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Γεροκωστόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§19ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ πληροφορήσῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν τὴν Βουλὴν ἂν ἡ εἴδησις, ἡ σήμερον ἀναγραφεῖσα ἔν τισι τῶν ἐφημερίδων, ὅτι ὁ ἐν Πειραιεῖ πράκτωρ τοῦ Αὐστριακοῦ Λόϋδ ἐδωρήσατο πέντε χιλιάδας περίπου δραχμῶν ἀπαίτησιν, ἣν θὰ εἶχεν ἂν ἐπέμενε νὰ λάβῃ τὸ δικαίωμά του ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἕνεκα τῶν ἰδιαιτέρων ταξειδίων τῶν Αὐστριακῶν ἀτμοπλοίων πρὸς παραλαβὴν τῶν βουλευτῶν, νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ἐὰν εἶνε ἀληθὲς, ὅτι ἐδέχθη τὴν δωρεὰν ταύτην καὶ ἐξέφρασε τὰς εὐχαριστίας του.

§20ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τὴν στιγμὴν ταύτην ἂν τὸ ποσὸν ἦτο πέντε χιλιάδες ἢ περισσότερον ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ λάβῃ τὸ πρακτορεῖον τοῦ Αὐστριακοῦ Λόϋδ διὰ τοὺς πλόας τοὺς ὁποίους ἔκαμεν ἐντὸς τῆς γραμμῆς τῶν ἀτμοπλοίων, εἶχε συμφωνηθῆ ἀπὸ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν νὰ λαμβάνωσι τὰ ἀτμόπλοια 80 δραχμὰς τὴν ὥραν ὅταν ταξειδεύουν, καὶ 40 ὅταν δὲν ταξειδεύουν, περίπου πέντε χιλιάδας νομίζω. Πράγματι παρουσιάσθη ὁ πράκτωρ καὶ εἶπεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν ἔχει ἀπαίτησιν διὰ καμμίαν ἀμοιβήν.

§21ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ ἤθελον νὰ μάθω. Δὲν ἀγνοεῖ κανεὶς ὅτι ἡ ἑταιρία τοῦ Λόϋδ εἶναι πλουσιωτάτη καὶ πολλὰ ἐκέρδησεν ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας μάλιστα δυστυχοῦς περιστάσεως, ἥτις ἐπεβλήθη εἰς τὸ ἔθνος, ἐξ ἧς ἐκέρδησε μυθώδη ποσὰ, ἀλλ’ ἀπορῶ πῶς εἶχε δικαίωμα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ δεχθῇ δωρεὰν πέντε χιλιάδων δραχμῶν ἀπὸ Αὐστριακὴν Ἑταιρίαν διὰ τὴν μεταφορὰν τῶν Βουλευτῶν, ἐνῷ ἡ ἀποδοχὴ αὕτη προσβάλλει καὶ τὴν τιμὴν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἔθνους, καὶ τοῦτο λέγων πιστεύω ὅτι διερμηνεύω τὸ πνεῦμα ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς.

§22ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὅσοι βουλευταὶ ἤλθομεν ἐπληρώσαμεν τὸν ναῦλον εἰς τὸ ἀτμόπλοιον τὸ Αὐστριακὸν καὶ μάλιστα εἰς χρυσόν. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ποία εἶναι ἡ δωρεὰ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν.

§23ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ τὶ λέγει ἡ ἐφημερὶς (ἀναγινώσκει τὴν ἐκ τῆς ἐφημερίδος τοῦ Χρόνου τῶν Ἀθηνῶν εἴδησιν). Κατὰ σημείωσιν δέ τινα αἱ ἀπαιτήσεις τῆς ἑταιρίας δὲν ἠδύναντο νὰ ὑπερβῶσι τὰς 5 χιλιάδας δραχμῶν, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον ἐξέφρασε διὰ τοῦτο τὰς εὐχαριστίας του. Εἶναι, κύριοι, σκληρὰ εἰρωνεία νὰ μᾶς χαρίζουσιν οἱ Αὐστριακοὶ πέντε χιλιάδας δραχμάς.

§24ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠξεύρω τὶ ἦτον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσεν ὁ κύριος Γεροκωστόπουλος· δὲν ἠμπορῶ ὅμως ταὐτοχρόνως νὰ ἐννοήσω πῶς ἄνθρωπος τόσον πνευματώδης θεωρεῖ τοιοῦτον ἀντικείμενον ἄξιον συζητήσεως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅπως χάριν αὐτῶν διακοπῇ πᾶσα ἄλλη συζήτησις· τὸ πρᾶγμα εἶναι ἁπλούστατον. Ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις εἶχε προσκαλέσει τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν τοῦ Λόϋδ νὰ στείλῃ ἀτμόπλοια εἰς μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα συνήθως δὲν διέρχεται, ἵνα παραλάβουν βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι ἕνεκα τοῦ ἀποκλεισμοῦ δὲν ἠδύναντο νὰ ἔλθωσι μὲ Ἑλληνικὰ ἀτμόπλοια. Ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις εἶχεν ἀφήσει σημείωσιν περὶ τοῦ τὶ ὤφειλε νὰ πληρωθῇ εἰς αὐτήν· προσεκάλεσα τὸν πράκτορα διὰ νὰ κάμωμεν τὸν λογαριασμὸν, ἀλλ’ αὐτὸς μοὶ εἶπεν ὅτι προσέφερεν ὑπηρεσίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἀπαίτησιν καὶ ἀνεχώρησεν. Ἄλλην ἀπάντησιν δὲν ἔχω νὰ δώσω.

§25ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἂν παρέκαμψαν τὰ ἀτμόπλοια τὰ Αὐστριακὰ τὸν πλοῦν των, καὶ διὰ τοῦτο ἔπρεπε νὰ λάβουν ἀποζημίωσιν, τοῦτο εἶναι ζήτημα, ὅπερ ἔπρεπε νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ ὁ κύριος Ὑπουργός. Ἡμεῖς γνωρίζομεν μόνον τὸ ἑξῆς, ὅτι ἐν Πάτραις ἐπεβιβάσθημεν περὶ τοὺς τριάκοντα βουλευτὰς, πάντες ἐπληρώσαμεν ναῦλον ὑπέρογκον, ἑπομένως δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ ἡ αἰσχροκερδήσασα Ἑταιρία ἐπὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ; ὅτι προσφέρει δωρεὰν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν.

§26ΦΛΩΡΙΑΣ. Ἵνα μὴ μείνῃ ἀμφιβολία τις περὶ τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ τῆς ἐκτιμήσεως αὐτῶν, τὴν ὁποίαν προσέφερεν ἡ ἑταιρία, ὀφείλω νὰ καταστήσω γνωστὸν ὅτι οἱ ἐπιβιβασθέντες βουλευταὶ ἐκ Κεφαλληνίας, ἐπληρώσαμεν τὸν κανονισμένον ναῦλον, τὸ αὐτὸ ἔπραξαν καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι Ζακύνθου. Δὲν γνωρίζω δὲ ἂν ὑπάρχουν μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα νὰ ἐγένετο ἐπιβίβασις ἀντιπροσώπων ἄνευ καταβολῆς.

§27ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν εὐθὺς ὡς τὸ ἐπιτρέψουν αἱ ἐν τῇ Βουλῇ ἐργασίαι του νὰ σπεύσῃ νὰ ἀποστείλῃ τὸ ποσὸν τῶν 5,000 δραχμῶν, ζητῶν συγνώμην διότι παρηρμήνευσε τὸ πρᾶγμα, καὶ ὑπέπεσεν εἰς βαρὺ λάθος, ὑποθέσας ὅτι ἠδύνατο νὰ λάβῃ δωρεὰν ἀπὸ τὴν Αὐστρίαν· ἐὰν δὲ αὐτὸ τὸ γλίσχρον ποσὸν δὲν τὸ δεχθῇ, νὰ τὸ στείλῃ εἰς τὸ Πτωχοκομεῖον. Ἐὰν εἰς τὰς σχέσεις τοῦ ἀστικοῦ δικαίου δὲν ἐπιτρέπεται νὰ δοθῇ δωρεὰν ἄνευ τῆς συναινέσεως τοῦ δικαιοδόχου, πολὺ μᾶλλον τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὰς σχέσεις τῶν ἐθνῶν.

§28ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ φέρῃ σημείωσιν τοῦ κατάπλου τῶν Αὐστριακῶν ἀτμοπλοίων, ἅτινα ἀπεστάλησαν νὰ φέρωσι βουλευτὰς, διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν ἐδικαιοῦντο νὰ λάβωσι τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἐδήλωσαν ὅτι δὲν λαμβάνουν. Τὰ ἔθνη, κύριοι, δὲν λαμβάνουν δωρεὰς παρ’ οἱουδήποτε παρὰ μόνον τῇ συγκαταθέσει τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας· διὰ τοῦτο τὸ ποσὸν αὐτὸ, ἐὰν δὲ τὸ δέχεται ὀπίσω ἡ ἑταιρία, νὰ σταλῇ εἰς τὸ Πτωχοκομεῖον. Ἐπειδὴ δὲ διὰ τῆς δηλώσεως τοῦ πράκτορος τοῦ Αὐστριακοῦ ἐδόθη ὑπόνοια ὅτι οἱ κύριοι βουλευταὶ ἐταξείδευσαν δωρεὰν, εὐγνωμοσύνη πρὸς τὸν κ. Γεροκωστόπουλον, ὁ ὁποῖος ἐπροκάλεσε τὴν συζήτησιν αὐτὴν διὰ νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι δὲν ἐταξείδευσαν δωρεάν.

§29ΛΕΒΙΔΗΣ. Πρὸ ὀλίγων στιγμῶν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς καὶ Πρωθυπουργὸς κατέθηκε τὸν φάκελλον περὶ τῆς ἀναστολῆς τῆς πορείας τοῦ πρώτου συντάγματος καθὼς καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων. Ἐκ τῶν κατατεθέντων ἐγγράφων μεγάλην σημασίαν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ πρακτικὸν τῆς 30 Ἀπριλίου 1886 τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τῆς ὑπὸ τὸν κ. Βάλβην Κυβερνήσεως, καθ’ ὃ λέγεται ὅτι «ἐκλειπόντων τῶν λόγων, οἵτινες προυκάλεσαν τὰς μετασταθμεύσεις ταύτας, ἐξέδωκε κλπ», ὥστε ὑπάρχει ῥητὸν ἔγγραφον, καθ’ ὃ φαίνεται, ὅτι οἱ λόγοι τῆς μετακινήσεως τοῦ τε πρώτου συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων καὶ τῆς πορείας αὐτῶν πρὸς τὰ σύνορα ἐξέλιπον. Δυστυχῶς ἐν τῷ φακέλλῳ τούτῳ δὲν εὑρίσκω τηλεγράφημα τοῦ ἀρχηγοῦ Λαρίσσης κ. Σαπουντζάκη, ὅπερ νὰ διαβιβάζῃ εἴτε πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, εἴτε πρὸς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τῆς ὑπὸ τὸν κ. Βάλβην Κυβερνήσεως πληροφορίας, ἐξ ὧν τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ ἠδύνατο νὰ πείθηται περὶ τῆς ἐλλείψεως τῶν λόγων τῶν προκαλεσάντων τὴν ἐκκίνησιν τῶν στρατευμάτων πρὸς τὰ σύνορα. Πιθανὸν τοιοῦτον τηλεγράφημα νὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, καί τοι ἡ πεποίθησίς μου εἶναι, ὅτι τοιοῦτον τηλεγράφημα δὲν ἐξεδόθη, οὔτε ἀπεστάλη ποτὲ ἐνταῦθα. Ἐπίσης παρατηρῶ, ὅτι κατὰ πρόκλησιν τοῦ νῦν Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς τὸν διοικητὴν τοῦ ἐνταῦθα 1 συντάγματος οὗτος ἀπήντησεν, ὅτι: «Πρὸς ἐκτέλεσιν διαταγῆς λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἀναφέρω, ὅτι ἐὰν ἐξηκολούθει ἡ πορεία τοῦ συντάγματος, τὸ μὲν 1 τάγμα θὰ ἔφθανεν εἰς Λάρισαν τὴν 6 τρέχοντος (Μαΐου), τὸ 2 τὴν 7 καὶ τὸ 3 τὴν 9.» Δὲν γνωρίζω ἀκριβῶς κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν χρονολογίαν τῆς συγκρούσεως τῶν Ὀθωμανῶν πρὸς τοὺς Ἕλληνας, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι αὕτη ἤρξατο μετὰ τὴν 8 Μαΐου, βεβαίως ὑποθέτω τὴν 11, δηλαδὴ ἡμέρας τρεῖς ἀπὸ τῆς βεβαίας ἀφίξεως ὁλοκλήρου τοῦ συντάγματος εἰς τὰ σύνορα. Ἐκτὸς τούτου παρατηρῶ, ὅτι ἐνῷ ἐκ τοῦ φακέλλου δὲν ἀποδεικνύεται, ὅτι ὑπῆρξεν ἀντίθετος τηλεγραφικὴ εἴδησις τοῦ Αʹ ἀρχηγείου Λαρίσης περὶ μὴ ἀνάγκης ἐξακολουθήσεως τῆς πορείας τοῦ πρώτου συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων, ὑπάρχει ἀφ’ ἑτέρου τηλεγράφημα τοῦ ἀρχηγοῦ Λαρίσσης πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, καθ’ ὃ συνιστᾶται ἡ ταχίστη μετάβασις τοῦ συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων εἰς τὰ σύνορα, καὶ συνιστᾷ μάλιστα ὁ ἀρχηγὸς τὴν δι’ ἀτμοπλοίου μετάβασιν. Ὑπάρχει δὲ καὶ προηγούμενον τηλεγράφημα ἐν τῷ φακέλλῳ, ἐξ οὗ ἀποδεικνύεται, ὅτι λίαν ἐγκαίρως ὁ κ. Σαπουντζάκης εἰδοποίησε τὴν τότε Κυβέρνησιν περὶ τῶν προθέσεων τοῦ στρατοῦ τῆς Τουρκίας, περὶ εἰσβολῆς τουτέστιν αὐτῶν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐκταθῶ περισσότερον εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, πιθανὸν ἐν ἄλλῃ συνεδριάσει νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ τῶν πραγμάτων αὐτῶν, καὶ θέλει γίνει βεβαίως. Ἐκεῖνο ὅπερ ἐσκόπουν νὰ εἴπω διὰ τῶν ὀλίγων τούτων λέξεων εἶναι νὰ βεβαιώσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἂν ὑπάρχῃ ἢ ὄχι τηλεγράφημα τοῦ κ. Σαπουντζάκη περὶ τῆς ἀνάγκης ἀναστολῆς τῆς πορείας τοῦ πρώτου συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων.

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ φάκελλος ὑπεβλήθη πλήρης.

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ γνωρίζω ὅτι ὁ ἀρχηγὸς ἐξέφρασε τὴν λύπην του διὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ συντάγματος.

§32ΛΕΒΙΔΗΣ. Μετὰ τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. Κουμουνδούρου φαίνεται, ὅτι ὁ φάκελλος δὲν εἶναι πλήρης.

§33ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπαναλέγω, ὅτι ὁ φάκελλος εἶναι πλήρης.

§34ΚΟΤΤΙΚΑΣ. Πρὸ 25 ἡμερῶν ἐγένετο δολοφονία ἔξωθεν τῆς Βονίτσης, ἔνθα ἐδολοφονήθη ὁ συμπατριώτης μου Κώστας. Ὡς ἐκ τοῦ τόπου, εἰς ὃν ἐγένετο ἡ δολοφονία, ἦτο εὔκολον νὰ ἀνακαλυφθῇ ὁ ἔνοχος καὶ τιμωρηθῇ, ἀλλ’ ἐπειδὴ αἱ Ἀρχαὶ δὲν ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκόν των, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τῶν ἁρμοδίων Ἀρχῶν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως καὶ εὐαρεστηθῇ νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ἐν προσεχεῖ συνεδριάσει ἐὰν ἀνεκαλύφθησαν οἱ ἔνοχοι ἢ ὄχι.

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει εἶναι ἀναγεγραμμένον ὡς τελευταῖον ἀντικείμενον ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ φόρου οἰκοδομῶν. Ὡς εἶπον εἰς τὴν Βουλήν, ἠκυρώθη ὁ πίναξ ὁ συνταχθεὶς ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἑπομένως θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο νὰ ψηφισθῇ τὸ ταχύτερον, ἵνα ἀρχίσῃ ἡ νέα ἐργασία, καὶ παρακαλῶ νὰ προταχθῇ.

§36ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§37Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίωσεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἄλλο τηλεγράφημα ἐκτὸς τῶν ὅσων ἔχει ἐδῶ. Ἐγὼ μεταβὰς εἰς τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν συνηντήθην μὲ τὸν ἀρχηγὸν, εἰς τὸν ὁποῖον ἐξέφρασα τὴν ἀπορίαν μου διατὶ, ἀφοῦ εἶχε προβλέψει περὶ πάντων καὶ εἶχε διατάξει τὰ κατ’ αὐτὸν διὰ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἦτο ἀδύνατον οἱ ἐχθροὶ νὰ πατήσωσιν Ἑλληνικὸν ἔδαφος καὶ νὰ μὴ φύγουν κατῃσχυμένοι, διατὶ, λέγω, νὰ μὴ ζητήσῃ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πορείας τοῦ πρώτου συντάγματος καὶ τῶν λοιπῶν σωμάτων, ἀλλὰ νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἐπιστροφήν των. Ὁ δὲ Στρατηγὸς μᾶς εἶπεν ὅτι οὐχὶ μόνον δὲν ἐνέκρινε τοῦτο, οὐδὲ συνεβούλευσεν, ἀλλὰ διὰ τηλεγραφήματός του ἐξέφραζε τὴν λύπην του διὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ στρατοῦ. Δὲν μοὶ εἶναι δὲ ἐπιτετραμμένον ν’ ἀμφιβάλλω ὅτι μοὶ ἔλεγε τὴν ἀλήθειαν.

§38ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ ὑπόθεσις εἶναι σπουδαιοτάτη καὶ ἀξία μεγάλης προσοχῆς τοῦ Κοινοβουλίου. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τοὺς κυρίους συναδέλφους ν’ ἀναβάλωσι τὰ περὶ ταύτης, ἵνα μελετηθῇ καλῶς ἡ ὑπόθεσις, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον ἐκ τῆς μελέτης ταύτης νὰ προκύψωσι περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἐπιβάλλωσιν εἰς τὴν Βουλὴν σοβαρώτερα καθήκοντα.

§39ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἐπιβάλλωνται εἰς τὴν Βουλὴν σοβαρὰ καθήκοντα, παρακαλῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τοιαύτην γνώμην, νὰ προκαλέσωσι τὴν ἐπιτέλεσιν αὐτῶν ἤδη. Προκειμένου δὲ περὶ τοῦ φακέλλου, δύναμαι νὰ εἴπω τοῦτο, ὅτι ἐζήτησα παρὰ τῆς ὑπηρεσίας νὰ καταρτίσῃ τὸν ζητηθέντα φάκελλον, ὅτι ἡ ὑπηρεσία μοὶ παρέδωκεν ἕνα φάκελλον, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπὶ τῇ παρατηρήσει μου ὅτι δὲν ἀνέτρεχεν ἐφ’ ἱκανὸν ἐν τῷ παρελθόντι, προσετέθησαν καὶ ἄλλα ἔγγραφα, μάλιστα τινὰ, τὰ ὁποῖα ἡ ὑπηρεσία ἐθεώρει, ὅτι δὲν ἔπρεπε ν’ ἀνακοινωθῶσι, διότι ἦσαν κρυπτογραφικὰ καὶ δὲν εἶναι πρέπον ἡ κρυπτογραφία νὰ παραδίδηται εἰς δημοσιότητα· οὐχ ἧττον καὶ ταῦτα περιελήφθησαν. Ἠρώτησα δὲ τὴν ὑπηρεσίαν ἐὰν ὑπάρχουν ἄλλα ἔγγραφα. Παρὰ τῆς ὑπηρεσίας ἔμαθον, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἄλλα ἔγγραφα· ὁ δὲ φάκελλος εἶναι ὁ ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας καταρτισθείς· τοῦτο δύναμαι νὰ εἴπω. Ἐάν τις φρονῇ τὸ ἐναντίον, δύναται νὰ προκαλέσῃ πᾶσαν συζήτησιν καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν.

§40Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅσα εἶπον δὲν ἀναφέρονται εἰς τὸ τίνα ἔγγραφα εἶναι ἐν τῷ κατατεθέντι φακέλλῳ καὶ τίνα ἐλλείπουσιν ἐξ αὐτοῦ· διότι ἐγὼ δὲν ἔλαβον γνῶσιν τῶν ἐν τῷ φακέλλῳ ἐγγράφων. Ὅσα εἶπον ἀνεφέροντο εἰς τὴν πρᾶξιν τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου, δι’ ἧς ἀνεστάλη ἡ κίνησις τῶν Ἑλληνικῶν στρατευμάτων, ἡ διαταχθεῖσα συνεπείᾳ ἀναγκῶν, αἵτινες δὲν εἶχον ἐκλείψει, ἀλλ’ ὑφίσταντο ἔτι καθ’ ὃν χρόνον διετάχθη ἡ ἐπάνοδος τῶν στρατευμάτων.

§41Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Πρὸ μικροῦ, κύριε Πρόεδρε, ἤρξατο συζήτησις περίεργος. Ὁ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἐζήτησε τὴν κατάθεσιν ἐγγράφων καὶ ἠκούσαμεν τὴν σπουδαιότητα αὐτῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἀνύψωσε πολὺ περισσότερον τὸ ζήτημα· ἀλλὰ πολὺ ὀρθῶς κατ’ ἐμὲ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς τῷ ἀπήντησεν, ὅτι, ἐὰν εἰς τὴν Βουλὴν ἐπιβάλλωνται ἄλλα σπουδαιότερα καθήκοντα, πρέπει νὰ σπεύσῃ νὰ τὰ ἐκπληρώσῃ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ λοιπὸν ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι ἐὰν ἔχωμεν σοβαρὰ καθήκοντα, ἤδη ὅτε ἤρθη καὶ ὁ ἀποκλεισμὸς, δυνάμεθα νὰ τὰ ἐκπληρώσωμεν καὶ δὲν πρέπει νὰ τὰ ἀναβάλλωμεν ἐπ’ ἀόριστον.

§42Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Βώλου δὲν εἶναι ἐν ἀκριβεῖ γνώσει τῶν διατρεχόντων κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην. Ὁμιλεῖ περὶ ἐγγράφων, κατατεθέντων σήμερον, τῶν ὁποίων πολλοὶ ἀκόμη οὐδεμίαν ἐλάβομεν γνῶσιν. Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Βώλου, ὑποστηρίζων τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, νομίζει ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ πάραυτα νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων αὐτῆς, ἐὰν ἔχῃ τοιαῦτα νὰ ἐκπληρώσῃ. Ἀλλὰ ποῖος εἶπεν εἰς τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐκ Βώλου, ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ νὰ ἐκπληρώσῃ καθήκοντα, δὲν θέλει ἐκπληρώσει αὐτά; Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ καθήκοντα αὐτῆς, πρέπει νὰ μάθῃ προηγουμένως ἐὰν ἔχῃ τοιαῦτα καθήκοντα νὰ ἐκπληρώσῃ, καὶ διὰ νὰ μάθῃ τοῦτο πρέπει νὰ μελετήσῃ τὰ ἔγγραφα, ὅπως σχηματίσῃ τὴν ἰδίαν αὑτῆς πεποίθησιν. Τοιαῦτα καθήκοντα δὲν διεξάγονται οὔτε ἐκτελοῦνται διὰ λόγων ἁπλῶν. Θέλομεν μελετήσει τὰ ἔγγραφα. Ἐὰν τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον διέταξε τὴν ἀναστολὴν τῆς κινήσεως τῶν Ἑλληνικῶν στρατευμάτων, μὴ στηριζόμενον ἐπὶ αἰτήσεων τῶν ἀρχηγῶν τοῦ στρατοῦ, βεβαίως ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ἐκπληρώσῃ σοβαρὰ καθήκοντα. Ἀλλὰ τοῦτο πρέπει νὰ μάθωμεν ἐκ τῶν ὑποβληθέντων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἰσέτι δὲν ἀνέγνωμεν. Μὴ σπεύδετε λοιπόν.

§43Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν ἐνόουν εὐθὺς ἀμέσως νὰ προβῶμεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁρίσωμεν μίαν ἡμέραν, διότι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἂς ὁρίσωμεν τὴν αὔριον ἢ μεθαύριον, διότι τὸ ἀορίστως λεγόμενον, ὅτι θὰ ἐπιληφθῶμεν τοιαύτης συζητήσεως, δὲν ἔχει σπουδαιότητα, ἐνόσῳ δὲν ὁρισθῇ καὶ ὁ χρόνος.

§44Ρ. ΧΟΪΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, τοσοῦτον μᾶλλον, καθ’ ὅσον ἔχομεν μεγίστην καὶ ἀπόλυτον ἀνάγκην νὰ μάθωμεν οὐχὶ διατὶ ἀνεστάλη ἡ ἀποστολὴ στρατοῦ εἰς τὰ σύνορα, ἀλλὰ διατὶ ὁ στρατὸς ἔμενεν ἐν Καλάμαις, ἐν Ἀθήναις καὶ ἀλλαχοῦ ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Αὐτὰ θέλομεν νὰ μάθωμεν διὰ νὰ ἐκτελέσωμεν σοβαρὸν καθῆκον καὶ διὰ τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον καὶ διὰ τὸ προπροκάτοχον καὶ διὰ τὸ παρὸν, καὶ νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας παρ’ ἐκείνων οἵτινες ὑπέχουν τοιαύτας.

§45Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος ἔχωσιν ἀναφορὰν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προϊστάμην, γνωστοποιῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι, εὐθὺς ὡς ἀνακοινωθῇ ἐπισήμως πρὸς τὴν Βουλὴν ἡ ἄρσις τῶν ἐξωτερικῶν περιπλοκῶν, εἰμὶ ἕτοιμος νὰ δώσω πᾶσαν περὶ τῆς πολιτείας τοῦ Ὑπουργείου ἡμῶν πληροφορίαν πρὸς οἱονδήποτε Βουλευτήν. Θέλω δὲ παρακαλέσει ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὴν Κυβέρνησιν νὰ καταθέσῃ πάντα τὰ ἐν τοῖς ἀρχείοις τῶν Ὑπουργείων ὑπάρχοντα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἤθελον εἶσθαι σχετικὰ πρὸς τὴν ἐπερώτησιν, ἥτις ἤθελεν ἀπευθυνθῇ. Νομίζω, ὅτι ὅταν τὰ Κράτη διέρχωνται τοσοῦτον κρισίμους περιστάσεις, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἤθελον εὑρεθῆ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλουσι προθύμως καὶ πρῶτοι νὰ προσέρχωνται διὰ νὰ δίδωσι λόγον τῶν πράξεων των. Ἐὰν δὲ μέχρι τοῦδε ἐσιώπησα εἴτε ἐγὼ εἴτε οἱ ἐμοὶ συνάδελφοι εἴτε ἐν τῇ Αἰθούσῃ ταύτῃ, εἴτε καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ὁσάκις δι’ ὕβρεων ἢ καὶ διὰ συκοφαντιῶν προεκλήθημεν, ἐπιωπήσαμεν διὰ νὰ ἐκπληρώσωμεν καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα ἡμῶν· διότι ἐνομίζομεν, ὅτι πρέπει νὰ ἀπέχωμεν πάσης ἐσωτερικῆς περιπλοκῆς καὶ διαιρέσεως, ἐφ’ ὅσον αἱ ἐξωτερικαὶ περιπλοκαὶ ἐπίεζον ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος. Λοιπὸν παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ἀττικῆς καὶ πάντα τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, προκαλῶ μάλιστα αὐτοὺς, οἵτινες ἔχουσι ν’ ἀπευθύνωσιν ἐπερωτήσεις συναφεῖς μὲ τὴν πολιτικὴν τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προϊστάμην, νὰ ἀπευθύνωσιν αὐτὰς τάχιστα, καὶ βεβαιῶ αὐτοὺς ὅτι θέλουσιν εὑρεῖ ἡμᾶς προθύμους νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν πᾶσαν πληροφορίαν καὶ πᾶσαν εὐθύνην τῶν πράξεων ἡμῶν.

§46Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὑπενθυμίζω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν ἀπηύθυνα ἐρώτησιν, δι’ ἧς παρεκάλουν αὐτὸν νὰ ἐξηγήσῃ ἡμῖν τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεώς του (θόρυβος). Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος καὶ τέως Πρωθυπουργὸς ἔσπευσε νὰ ἀπαντήσῃ μὲ ὑπεκφυγάς· ἐγὼ ἐν τούτοις ἐσεβάσθην τὴν ἀπάντησιν καὶ ἐσίγησα· ὅτε ὅμως καὶ πρὸ μικροῦ ἤκουσα πάλιν μίαν ἄλλην ἀναβολὴν, ἠναγκάσθην νὰ εἴπω ὅσα εἶπον. Ἔχω καὶ ἐγὼ τὸ καθῆκον νὰ ἐλέγξω καὶ νὰ ἐξετάσω πῶς ἔπεσεν ἀπὸ τὸν οὐρανὸν ἓν Ὑπουργεῖον ἄχρουν καὶ πῶς ἦλθεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ ἀφοῦ ὁ κύριος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς προεκάλεσε τοὺς Βουλευτὰς νὰ τῷ ἀπευθύνωσιν ἐρωτήσεις, ἐγὼ τοῦ ὑπενθυμίζω τὴν πρό τινων ἡμερῶν ὑποβληθεῖσαν ἐρώτησίν μου, εἰς ἣν δὲν ἀπήντησεν ἔτι.

§47ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§48ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις εἰσηγήσατο εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὴν ἐπάνοδον τοῦ πρώτου συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων, εἶναι μὲν ἀνώτερος ἀξιωματικὸς, ὑπαγόμενος ὅμως καὶ ὡς τοιοῦτος εἰς τὴν στρατιωτικὴν πειθαρχίαν. Οὗτος καὶ ὡς Ὑπουργὸς, ἀδιάφορον ἐὰν ἦτο ἄχρους ἢ ἔγχρους, διατελεῖ πάντοτε ὑπεύθυνος ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Παρακαλῶ τὸν νῦν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μετακαλέσῃ αὐτὸν καὶ νὰ ἐξετάσῃ, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἔχων δικαίωμα τοιοῦτον ἐκ τοῦ νόμου, καὶ ὡς Πρωθυπουργὸς ἔχων δικαίωμα ἐκ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, καὶ νὰ ζητήσῃ, λέγω, παρ’ αὐτοῦ νὰ συμπληρώσῃ τὰς πληροφορίας, ἃς εἰσήγαγεν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, διότι ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν τὸ πρακτικὸν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καθ’ ὃ φαίνεται ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τοῦ Στρατιωτικῶν καὶ στρατηγὸς κ. Πετιμεζᾶς εἶπεν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ὅτι οἱ λόγοι τῆς ἐκκινήσεως τοῦ πρώτου Συντάγματος καὶ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων ἐξέλειπον. Διὰ νὰ πεισθῇ, ὅτι οἱ λόγοι ἐξέλιπον, ἔπρεπε νὰ εἶχε λόγους ἐκ τῆς ὑπηρεσίας. Ἐὰν ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν δύναται νὰ φωτίσῃ τὸν νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν, δύναται νὰ φωτισθῇ ἐκ τοῦ πρώην συναδέλφου του. Δι’ ἐμὲ ὅμως τοὐλάχιστον ὁ φάκελλος εἶναι τῳόντι πλήρης, διότι ἐὰν μὲν δὲν ὑπῆρχεν ἀντίθετος τηλεγραφικὴ εἴδησις τοῦ Ἀρχηγείου Λαρίσσης περὶ τῆς μὴ ἀνάγκης τουτέστι τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς πορείας τῶν ταγμάτων, καὶ ἐνῷ δὲν ὑπῆρχε τοιαύτη διαταγὴ, ὡς λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἡ ἀνάκλησις ἐγένετο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, νομίζω, ὅτι ὁ φάκελλος εἶναι πλήρης καὶ οἱ ἀνακαλέσαντες τὰ στρατεύματα εὐθύνονται. Ἐὰν δὲ ὁ φάκελλος ἦναι πλήρης, τότε πάλιν καὶ ἡ εὐθύνη εἶναι πλήρης, διότι ἄνευ ἀντιθέτου ἀποστολῆς τηλεγραφήματος ἐκ τοῦ Ἀρχηγείου Λαρίσσης διετάχθη δι’ ἄλλους λόγους ἡ ἀναστολὴ τῆς πορείας τῶν στρατευμάτων.

§49ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§50ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§51ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδεμία ἐξέτασις ἐπὶ τῶν τελευταίων γεγονότων τῶν ἐν τοῖς συνόροις δύναται νὰ γείνῃ χωρὶς τὸ ὅλον τῶν σχετικῶν ζητημάτων νὰ ἐξετάσωμεν. Ἀλλ’ εἰς ταῦτα προβαίνοντες ἀγόμεθα εἰς τὸ συμπέρασμα νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι ἀλλόκοτον πορείαν διέτρεξαν τὰ πράγματα ἡμῶν τελευταῖον. Συνήθως συμβαίνει, ὅταν Κυβέρνησις διαχειρίζηται τοιαύτας ἐθνικὰς ὑποθέσεις ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς, ἡ Βουλὴ ἐρχομένη κατόπιν νὰ εὑρίσκῃ τὴν ἰδίαν Κυβέρνησιν ἐνώπιόν της καὶ προκειμένου νὰ ζητήσῃ εὐθύνην, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς εὐθύνης αὐτῆς νὰ ἦναι συνήθως ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν κακῶς διεξήχθη ἡ ὑπόθεσις καὶ δὲν ὑφίστανται λόγοι βαρυτέρας εὐθύνης. Ἀλλὰ σήμερον κατωρθώσαμεν διά τινων ἑλιγμῶν ἀλλοκότων νὰ εὑρισκώμεθα ἐνώπιον Κυβερνήσεως ἀνευθύνου τοὐλάχιστον Κοινοβουλευτικῶς ἐπὶ τοῖς διαπραχθεῖσιν. Ἔχομεν ἄλλην Κυβέρνησιν παρεμπεσοῦσαν, τὴν ὁποίαν δὲν γνωρίζομεν ποῦ νὰ εὕρωμεν, τὸ ἄχρουν δηλαδὴ Ὑπουργεῖον, ἀλλ’ ἔχομεν καὶ Κυβέρνησιν προηγουμένως ὑπάρξασαν. Λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπείγει, εἶναι νὰ δώσουν οἱ ἁρμόδιοι πλήρη λόγον ἐν γένει περὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ ἐπειδὴ δὲν εἶναι βεβαίως κανονικὸν νὰ ἀπευθύνῃ τις ἐπερώτησιν πρὸς τὴν μὴ ὑπάρχουσαν πλέον Κυβέρνησιν, δικαιοῦμαι νὰ προκαλέσω τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἵνα ἐξηγήσῃ τὴν πορείαν τῶν πραγμάτων μέχρι τῆς ἐλεύσεως αὐτῆς εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν δὲν θεωρῶ βεβαίως ὡς Κυβέρνησιν μὴ Κοινοβουλευτικὴν, ἀλλ’ ἀπεναντίας θεωρῶ αὐτὴν ὡς Κυβέρνησιν ὑπερμέτρως Κοινοβουλευτικήν. Εἶναι Κυβέρνησις, ἡ ὁποία προῆλθεν ἐκ διορισμοῦ παρὰ τῆς Βουλῆς, λαβούσης τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ διορισμοῦ, παραιτηθέντος ἢ ἀχρήστου καταστάντος τοῦ Βασιλικοῦ δικαιώματος. Δύναμαι λοιπὸν νὰ προκαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐξηγήσῃ τὰ μέχρι τῆς ἐλεύσεώς της συμβάντα, ποία ἦτο ἡ πορεία τῶν πραγμάτων, ἥτις ἔφερεν αὐτὴν εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Τὸ τοιοῦτον εἶναι ἐπεῖγον πολὺ, διότι δὲν πρέπει νὰ δεχώμεθα νὰ συγκαλύπτωνται ὡς συνήθως τὰ πράγματα, ὅταν μάλιστα καταστρέφωνται τοιαῦται ἐθνικαὶ ὑποθέσεις.

§52ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§53ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅπως ὁ κύριος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἤδη καθορίζει τὴν πρότασιν, τουτέστιν ὅτι πρόκειται ἡ ἐξέτασις τῆς εὐθύνης τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν μεθόριον συμβάντων, νομίζω, ὅτι δὲν ἔφθασεν ἔτι ἡ ὥρα πρὸς τοιαύτην ἐξέτασιν, καὶ διὰ τοῦτο παρακαλῶ, ἐὰν πρόκηται περὶ τοιαύτης συζητήσεως, νὰ μὴ ἐπιληφθῶμεν τοῦ ἀντικειμένου τούτου, εἰμὴ ὅταν φθάσῃ ἡ κατάλληλος ὥρα, ἀδιστάκτως δὲ φρονῶ, ὅτι ὅπως ἡ Κυβέρνησις, οὕτω καὶ ἡ Βουλὴ θὰ θεωρήσῃ τὴν τοιαύτην συζήτησιν ὡς πρόωρον.

§54ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι κρίσις τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Πρωθυπουργοῦ καὶ δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ ἔδωκε τὴν δικαιολογίαν αὐτῆς τῆς κρίσεως περὶ τοῦ προώρου, ἐπεθύμουν ὅμως νὰ μάθω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον αὐτῆς.

§55ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀνακοίνωσις τῶν λόγων θέλει ἀποτελέσει ἀκριβῶς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν. Εἶπον ὅτι εἶναι πρόωρος ἡ περὶ τοῦ θέματος συζήτησις, λέγω δὲ ὅτι εἶναι πρόωρος καὶ ἡ ἀνακοίνωσις τῶν λόγων περὶ τοῦ προώρου τῆς συζητήτεως δι’ αὐτὸ τοῦτο, ὅτι εἶναι πρόωρος καὶ ἡ συζήτησις.

§56ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§57Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω ὅτι, ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου θεωρῇ τὴν συζήτησιν πρόωρον ἕνεκεν λόγων συναφῶν μὲ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἐπιμένωμεν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, θεωρῶν ὡς πρόωρον τὴν συζήτησιν τῶν συμβάντων κατὰ τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν, δὲν δύναται ὅμως νὰ θεωρῇ πρόωρον καὶ τὴν συζήτησιν τῆς εὐθύνης τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προϊστάμην ἐγώ, ὡς καὶ τῆς εὐθύνης τοῦ διαδόχου Ὑπουργείου, τοῦ ὑπὸ τὸν κ. Βάλβην, διότι ἡ λογοδοσία καὶ τούτου καὶ ἐκείνου δὲν νομίζω ὅτι θεωρεῖται ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὡς συναφὴς μὲ τὰς ἐθνικὰς ὑποθέσεις, ἕνεκα τῶν ὁποίων κρίνεται πρόωρος ἡ τῶν κατὰ τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν συμβάντων ἐξέτασις. Διὰ τοῦτο μάλιστα νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἔρευναν τῶν συμβάντων κατὰ τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν καὶ νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὴν ἔρευναν τῶν πράξεων τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προϊστάμην ἐγώ, καὶ τῶν πράξεων τοῦ ἀχρόου ὑπὸ τὸν κ. Βάλβην, ἰδίως διὰ τὴν διαταγὴν, τὴν ὁποίαν τοῦτο ἔδωκε περὶ ἐπανόδου τῶν ὁδοιπορούντων πρὸς τὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν στρατιωτικῶν σωμάτων.

§58Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐξ ὅσων μοὶ εἶπεν ἰδιαιτέρως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εὑρίσκω δεδικαιολογημένην τὴν ἰδέαν του περὶ τοῦ προώρου τῆς συζητήσεως ταύτης καὶ συμφωνῶ πληρέστατα πρὸς αὐτήν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἔρχομαι ν’ ἀποδείξω ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ὅτι δὲν κατεστράφη ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας ἐδόξασε καὶ ἐστεφάνωσε τὰ Ἑλληνικὰ ὅπλα.

§59Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ ὁ ὁποῖος ἤθελε δοξασθῆ περισσότερον, ἐὰν ὑπῆρχον τὰ στρατεύματα ἐκεῖ (θόρυβος ἐκ δεξιῶν). Γελᾶτε ὅσοι νομίζετε, ὅτι ὁ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος ἦτον ἀγέλη ὁδηγουμένη εἰς τὸ σφαγεῖον.

§60ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου, ἀφοῦ ἐβεβαιώθη ὅτι τὸ πρόωρον ἠτιολογήθη ἰδιαιτέρως· αὐτὸ μοὶ ἀρκεῖ.

§61Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι ὁμιλοῦμεν περὶ εὐθυνῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι εὐθύνη δὲν ὑπάρχει· διότι ὑπάρχει τοσαύτη ἀλληλεγγύη μεταξὺ τῶν συνταγματικῶν ὑπευθύνων καὶ ἀνευθύνων, τοσαύτη ἀλληλεγγύη μεταξὺ τῶν συνταγματικῶς ὑπευθύνων πρὸς ἀλλήλους, ὥστε ἄλλοτε μὲν διὰ προτάσεως περὶ προώρου, ἄλλοτε δι’ ἀναβλητικῆς καὶ ἄλλοτε δι’ ἄλλης καταλήγομεν εἰς τὸ νὰ ἀναβάλωμεν πάντα σπουδαῖον ἔλεγχον, καὶ διὰ τοῦτο ἔφθασαν τὰ πράγματα εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον. Ἐννοῶ καὶ ἐγὼ ὅτι δύναται νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν βεβαιοῦσιν ὅτι δύνανται νὰ προσβληθῶσιν ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὅσον ἀφορᾷ τὰς συμπλοκάς· ἀλλὰ δὲν ὑπάρχουσιν ἆρά γε μεταξὺ τόσων καὶ τόσων πράξεων καὶ πράξεις τοιαῦται, περὶ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν ἀκινδύνως; Νομίζουσιν, ὅτι μᾶς πείθουσι λέγοντες, ὅτι εἶναι πρόωρος ἡ συζήτησις περὶ τοῦ ἀποκλεισμοῦ, ὅτι εἶναι πρόωρος ἡ συζήτησις περὶ τῆς εὐθύνης τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κυρίου Δηλιγιάννη, ὅτι εἶναι πρόωρος ἡ συζήτησις περὶ τῆς πορείας τοῦ κληθέντος ἀχρόου Ὑπουργείου;

§62Γ. ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Δὲν εἶπεν οὐδεὶς αὐτό.

§63Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κύριος πρώην πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ κατατεθῶσιν ὅλα τὰ ἔγγραφα καὶ νὰ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐγγράφων.

§64Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν λέγω ὅτι δὲν πρέπει νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα· λέγω μόνον ὅτι πρέπει σήμερον νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα πρὸς συζήτησιν τοῦ ζητήματος τούτου.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄλλην ἡμέραν προβαίνομεν εἰς τὸν ὁρισμὸν τῆς πρὸς συζήτησιν ἡμέρας.

§66ΧΟΪΔΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριε Πρόεδρε. Ἐκ τῶν Δικαστηρίων γινώσκω ὅτι μετὰ μίαν συζήτησιν ἀπαιτεῖται ἀπόφασις· ἤδη δύο ὥρας συζητοῦμεν μόνον ἵνα δείξωμεν εὐφυΐαν, κρίσιν, φιλοπατρίαν, αὐταπάρνησιν, χάριν τῆς ὁποίας κατεστράφημεν καὶ κατεστρέψαμεν τὴν Πατρίδα. Παρακαλέσατε λοιπόν, κ. Πρόεδρε, τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ῥάλλη.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥάλλης δὲν ἐπιμένει νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς προτάσεώς του.

§68Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐπιμένομεν ἡμεῖς.

§69Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριε πρόεδρε, νομίζω ὅτι κανονικώτερον εἶναι καὶ ἄριστα δυνάμεθα νὰ συνεννοηθῶμεν ἐὰν, ὅπως γίνεται καὶ εἰς ἄλλα Κοινοβούλια, ἡ Κυβέρνησις σπεύσῃ καὶ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐζητήθησαν καὶ ὑπ’ ἐμοῦ καὶ ὑπ’ ἄλλων Βουλευτῶν, ὅταν δὲ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καταθέσωσιν ἅπαντα τὰ σχετικὰ ἔγγραφα πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, τότε ἡ Βουλὴ νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν πρὸς συζήτησιν.

§70ΧΟΪΔΑΣ. Ἐπιμένω διϊσχυριζόμενος ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἀποφανθῇ καὶ νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν πρὸς συζήτησιν τῆς προκλήσεως μάλιστα τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ τὴν Πέμπτην, ὑποχρεώσῃ δὲ τὴν Κυβέρνησιν ἐντὸς τῆς αὔριον νὰ καταθέσῃ ἅπαντα τὰ σχετικὰ ἔγγραφα.

§71ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Ζυγοκλᾶς ὀρθότατα παρετήρησε τὶ ἐπικρατεῖ ἐν τοιαύταις περιπτώσεσιν, ὅτι προκειμένου νὰ γείνῃ συζήτησις, ἥτις θὰ στηριχθῇ ἐπὶ ἐγγράφων, πρέπει πρότερον νὰ ὑποβληθῶσι τὰ ἔγγραφα καὶ τότε ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφασίσῃ πότε θὰ λάβῃ αὐτὰ ὑπ’ ὄψει καὶ πότε θὰ συζητήσῃ ἐπὶ τοῦ γενικωτέρου θέματος, τὸ ὁποῖον ἀφορῶσι τὰ ἔγγραφα.

§72ΧΟΪΔΑΣ. Μεθ’ ὅλα τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου. Θέλω, κύριοι, νὰ μάθωμεν ἐὰν ὑπὸ τὰ ὡραῖα ῥόδα τοῦ Μαΐου δὲν κρύπτωνται πολλάκις ἔχιδναι καὶ ἐὰν ὑπὸ τοὺς ὡραίους λόγους τῆς φιλοπατρίας δὲν κρύπτεται πολλάκις μωρία, ἐὰν μὴ μεγάλη ἀφροσύνη. Ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου, διότι ἔμαθον καὶ ἐγὼ ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐπιμένω εἰς ὅσα προτείνω. Ἄλλοτε συνείθιζον νὰ πίνω νερὸν ὅταν ἠγόρευον ἀπὸ τοῦ βήματος· ἤδη ὅταν εἶδον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀγορεύοντα ἐπὶ ὥρας νὰ μὴ πίνῃ νερὸν, ἠθέλησα καὶ ἐγὼ νὰ τὸν μιμηθῶ, ἐπέμεινα καὶ κατώρθωσα νὰ τὸ ἐπιτύχω. Ἐπιμένω, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅταν πρὸ ὀλίγου τῷ παρετήρησα ὅτι καλὸν εἶναι νὰ ἀποσύρῃ τὰ νομοσχέδιά του τὰ ἐκλογικά, μοὶ ἀπήντησεν «ἐγὼ νὰ τὰ ἀποσύρω; δὲν ἀποσύρω τίποτε».

§73ΡΑΛΛΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου θέλει ἀποσύρει τὴν πρότασίν του. Θέλει τὴν ἀποσύρει ἐὰν σκεφθῇ ὅτι εἴτε γίνῃ ἡ πρότασίς του δεκτὴ εἴτε δὲν γείνῃ, δὲν θὰ ἔχῃ κἀνὲν ἀποτέλεσμα· τὸ μόνον ἀποτέλεσμα τῆς μὴ καταθέσεως τῶν ἐγγράφων θὰ εἶναι νὰ συζητήσῃ ἡ Βουλὴ ἄνευ αὐτῶν, καὶ ταύτην τὴν ἀπειλὴν ἀπευθύνω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ συμφώνου μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου.

§74ΧΟΪΔΑΣ. Δὲν συμφωνῶ μετὰ τοῦ φίλου συμπολίτου μου, διότι ἔχω πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει καταθέσει τἄγγραφα· διότι, ἐὰν δὲν τὰ καταθέσῃ, θέλει ἰδεῖ τί παθαίνουν αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες τίθενται ὑπεράνω τοῦ Κοινοβουλίου. (Ἐνταῦθα τίθενται εἰς ψηφοφορίαν αἱ προτάσεις τοῦ κ. Χοϊδᾶ· α) Νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ καταθέσῃ ἐντὸς τῆς αὔριον τὰ σχετικὰ ἔγγραφα, καὶ βʹ) νὰ ὁρισθῇ ἡ προσεχὴς Πέμπτη ἵνα ἄρξηται ἡ συζήτησις περὶ τῆς πορείας τῆς ἀχρόου Κυβερνήσεως καὶ τῆς προκατόχου αὐτῆς, καὶ ἀποῤῥίπτονται δι’ ἀναστάσεως ἀμφότεραι).

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. (Ἐνταῦθα ψηφίζεται εἰς πρώτην συζήτησιν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ νομοσχέδιον περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ φόρου τῶν οἰκοδομῶν).

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προχωροῦμεν εἰς τὰ ἕτερα νομοσχέδια.

§77Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ συζήτησις, κύριοι, ἡ ἀρξαμένη προχθὲς σχετικῶς πρὸς τὰ νομοσχέδια τὰ ἀφορῶντα εἰς ἐκλογικὰς μεταῤῥυθμίσεις, κατὰ τύπον μὲν προεκλήθη ἐκ τῆς προτάσεως τῆς προκαταρκτικῆς περὶ παραπομπῆς αὐτῶν εἰς τὰς ἐπιτροπὰς, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν δὲν ἠδύνατο, εἰμὴ νὰ ἅπτηται καὶ τῆς ἀρχῆς τῶν νομοσχεδίων. Τοῦτο ἦτο δικαιολογημένον, διότι ἡ ἐξέτασις πολλάκις τῆς ἀρχῆς δύναται νὰ καθοδηγήσῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν ἐὰν ὑπάρχῃ ἀνάγκη τῆς βασάνου τῆς ἐπιτροπῆς. Καὶ ναὶ μὲν δύναταί τις, περιοριζόμενος εἰς τὸ προκαταρκτικὸν ζήτημα, ἀκροθιγῶς μόνον νὰ ἅπτηται τῆς ἀρχῆς τῶν νομοσχεδίων, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲ εἶμαι ἀδικαιολόγητος νὰ ἀκολουθήσω τὴν χαραχθεῖσαν ἤδη ὁδόν. Τοῦτο ἴσως θέλει καὶ συντομεύσει τὰς συζητήσεις, διότι δυνάμεθα συγχρόνως νὰ ψηφίσωμεν πρότερον μὲν ἐπὶ τῆς προκαταρκτικῆς προτάσεως, κατόπιν δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς ἑκάστου νομοσχεδίου. Ἡ σημαντικότης, κύριοι, τῶν νομοσχεδίων τούτων εἶναι βεβαίως ἀναμφισβήτητος. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἀμέσως προκαλοῦσι τὴν ἐξέτασιν τῶν σπουδαιοτάτων ζητημάτων, ὅσα βεβαίως πρὸ πολλοῦ ἔπρεπε νὰ ἐξετασθῶσι παρ’ ἡμῶν, τὴν ἐξέτασιν τῆς λειτουργίας τῶν θεσμῶν ἡμῶν, τὴν ἐξέτασιν δηλαδὴ αὐτῆς ταύτης τῆς καχεξίας τῆς ἤδη ἀνωμολογημένης. Καὶ ὄχι μόνον, κύριοι, ἔχουσι τὴν σημαντικότητα ταύτην, ἀλλ’ ἴσως δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἄλλο τι στοιχεῖον συμπαρομαρτοῦν, τὸ στοιχεῖον ἀκόμη καὶ τοῦ κατεπείγοντος. Τοῦτο τῷ ὄντι, προκειμένου περὶ μεταῤῥυθμίσεων τοιούτων, καταντᾷ ἀλλόκοτον, ἀλλὰ τοιοῦτοι φαίνεται εἴμεθα οἱ Ἕλληνες! Ἐὰν ἓν κακὸν δὲν προβῇ εἰς τὰ ἔσχατα, δὲν σκεπτόμεθα περὶ τῆς θεραπείας αὐτοῦ! Βεβαίως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρ’ ἡμῖν παρίσταται σήμερον ὡς τὸ κυρίως κατεπεῖγον, εἶναι ἡ θεραπεία τῆς οἰκτρᾶς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, τὴν ὁποίαν δὲν διστάζομεν πλέον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἀποκαλῶμεν χρεωκοπίαν. Ἀλλ’ ὅσοι ἔθιξαν τὸ κακὸν τοῦτο, νομίζω, ὅτι εὑρέθησαν ἐνώπιον τοῦ ἀμηχάνου καὶ δὲν προεκάλεσαν εἰς τοὺς ἀκούοντας ἢ τὰ αἰσθήματα τῆς ἀμηχανίας, ἐὰν μὴ καὶ τῆς ἀπογνώσεως· ἀλλ’ ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα ἡμῶν, νομίζω, ὅτι δύναταί τις νὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι καὶ πᾶσα ἐλπὶς ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ συγχρόνου μερίμνης περὶ ταχείας ἀνορθώσεως τῆς διοικήσεως, καὶ μέριμνα περὶ ἀνορθώσεως τῆς διοικήσεως δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, ἐὰν δὲν λάβωμεν ἀπαραίτητά τινα μέτρα περὶ ἄρσεως τῶν προσκομμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα προσκόπτοντες οἱ κοινοβουλευτικοὶ ἡμῶν θεσμοὶ καταστρέφουσι τὴν διοίκησιν. Ὅταν ζητῶμεν ἤδη παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ ὑποστῇ βάρη δυσβάστακτα, πρέπει νὰ εἴπωμεν τοὐλάχιστον εἰς αὐτὸν, ὅτι μεριμνῶμεν συγχρόνως νὰ τῷ παράσχωμεν καί τινα τοὐλάχιστον στοιχειώδη διοίκησιν, καὶ ὅταν μεριμνῶμεν περὶ μεγάλων οἰκονομιῶν, πρέπει νὰ εἴμεθα ἀρκούντως παρεσκευασμένοι, ὅπως τὸν πέλεκυν τῶν οἰκονομιῶν καταφέρωμεν πανταχοῦ ὅπου πρέπει. Ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ἰδεῶν τούτων διατελῶν, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι ἐλυπήθην προχθὲς διὰ τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐγένετο ἡ προκάταρξις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοιούτων νομοσχεδίων. Ἐγένετο προχθὲς δυστυχῶς μόνον μία κοινοβουλευτικὴ ἁψιμαχία καὶ οὐχὶ εἰσήγησις εἰς αὐτά. Καὶ τοῦτο παρατηροῦντες δὲν δυνάμεθα, πιστεύω, ν’ ἀπαλλάξωμεν τὴν Κυβέρνησιν τῆς ἰδέας ὑπαιτιότητος. Παρετήρησα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τὴν ἔλλειψιν, τὴν ὁποίαν παρετήρησε καὶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς, τὴν ἔλλειψιν αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως· ἀλλὰ τὴν ἔλλειψιν ταύτην ἐθεώρησα οὐχὶ δυσαναπλήρωτον, διότι ἐνόμισα, ὅτι μόλις ἤθελε δοθῆ ἀφορμὴ, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἤθελε σπεύσει νὰ ἀναπληρώσῃ αὐτήν. Ἤλπισα, ὅτι ἀνερχόμενος ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου ἤθελεν ὑποβάλει ἔκθεσιν καὶ ποιήσηται μακρὰν καὶ ἐμβριθῆ ὁμιλίαν περὶ τῆς λειτουργίας τῶν θεσμῶν ἡμῶν καὶ τῶν αἰτίων τῆς πολιτικῆς ἡμῶν καχεξίας. Τὴν πρότασιν ἐπίσης τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Λεβίδου περὶ παραπομπῆς εἰς ἐπιτροπὴν κατ’ ἀρχὴν καὶ ἀπολύτως δὲν ἠδυνάμην νὰ θεωρήσω ἀποκρουστέαν. Ἠπόρησα μάλιστα, πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπέφερεν ἐκείνην τὴν ἀντίῤῥησιν, τὴν ὁποίαν ἀξιοῖ ἴσως νὰ τηρήσωμεν ὡς δόγμα καὶ κανόνα. Ἐξέφρασε τὴν ἰδέαν, ὅτι τοιαῦτα νομοσχέδια δὲν παραπέμπονται εἰς ἐπιτροπὴν, ἀλλὰ μόνον νομοσχέδια ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι βέβαια ἀκριβές. Ἀνάλογον πρὸς ταῦτα ἦτο τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον κατὰ τὰ τέλη τοῦ 1884 παρουσιάζετο ἐνώπιον τοῦ Γαλλικοῦ Κοινοβουλίου. Πρὸ ἐτῶν ὁ μέγας πολιτικὸς τῆς Γαλλίας ὑπέβαλε τὴν ἰδέαν ταύτην, καὶ μολονότι ἡ ἰδέα εἶχεν ὡριμάσει, ἐγένετο πρότασις περὶ παραπομπῆς τοιούτου νομοσχεδίου εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ οὐδεὶς ἀντέλεξεν. Ἀλλὰ δὲν θεωρῶ βεβαίως, ὅπως ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς, ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον, δὲν θεωρῶ ὅτι εἶνέ τι ἀπαραίτητον ἡ παραπομπὴ εἰς τὰς ἐπιτροπὰς. Ἐγὼ αὐτὸς ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐκφράσω κατόπιν τὴν γνώμην μου περὶ τούτου. Ἀλλὰ, ἐνῷ περιέμενον, κύριοι, ν’ ἀκούσω τοιαύτην εἰσήγησιν, εἶδον τὸν ἀξιότιμον κύριον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνελθόντα ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ μᾶλλον συκοφαντήσαντα, οὕτως εἰπεῖν, τὰ νομοσχέδια. Σᾶς εἶπεν ὅτι περὶ τούτου δὲν χρειάζεται ὄχι πλέον εἰσήγησις, ἀλλὰ οὐδὲ συζήτησις, διότι αὐτὰ ἐψηφίσθησαν ἤδη ὑπὸ τῆς κοινωνίας. Μάλιστα κατέταξε καὶ τὰς ἀποφάσεις τῆς κοινωνίας εἰς δύο κατηγορίας· ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ἡ ἀπόφασις τῆς κοινωνίας εἶνε ὁριστική· ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν τὸ βεβαιοῖ. Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν εὔρυνσιν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἡ κοινωνία ἔχει ἀκόμη τινὰς ἐνδοιασμούς· καὶ εἶπε προσέτι ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον βεβαίως περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ὅτι δὲν χρειάζεται νὰ σκοτιζώμεθα καὶ παραπολύ. Τοῦτο οὐ μόνον ἀπεφάσισεν ἡ κοινωνία, ἀλλὰ τοιαύτη εἶνε ἡ θέλησις τῶν ξένων! Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι ἐγὼ αὐτὸς, ὁ ὁποῖος εἶμαι διατεθειμένος κατὰ τὸ πλεῖστον ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ἠγανάκτησα ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ εἰσηγήσει. Καὶ δὲν ἠδύνατο εἰμὴ νὰ ἀγανακτήσῃ καὶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κ. Ράλλης προχωρήσας δυστυχῶς εἰς σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν ἤθελε νὰ προβῇ. Ἀλλὰ δυνάμεθα, κύριοι, νὰ παρατρέξωμεν πλέον τὰ τοιαῦτα καὶ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸ κύριον θέμα, ὅπερ παρίσταται τοσούτῳ σημαντικὸν καὶ μέγα, διότι ἀφορᾷ εἰς τὴν τύχην τῶν θεσμῶν τοῦ τόπου ἡμῶν. Πρὸ πολλῶν ἐτῶν πολλοὶ ἀνωμολόγησαν μὲ ἰδέας ἀορίστους ἢ γενικὰς, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μᾶς κυβερνᾷ, εἶναι ἐλαττωματικὸν, καὶ ὅτι οἱ θεσμοὶ ἡμῶν οἱ κοινοβουλευτικοὶ δὲν παράγουσι τοὺς καρποὺς, τοὺς ὁποίους ἐπηγγέλλοντο, ὅτι ἡ διοίκησις παρακωλύει καὶ ὅτι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν βαίνουσι κακῶς. Ἀλλὰ ἐνῷ ἐποιούμεθα τὰς παρατηρήσεις ταύτας, περιεσφιγγόμεθα ἔτι περισσότερον εἰς τὸ αὐτὸ σύστημα, οὐδέποτε δὲ ἐπελήφθημεν ἐρευνῶν περὶ τῶν ἐλαττωμάτων αὐτοῦ. Τί ἐννοοῦμεν λέγοντες: αὐτὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μᾶς κυβερνᾷ, εἶνε ἐλαττωματικόν; Τό σύστημα δὲν εἶνε ἄλλο τι εἰμὴ τὸ σύνολον τῶν ἐλαττωμάτων, τὰ ὁποῖα καὶ ἀλλαχοῦ παρατηροῦνται καὶ ἐξετάζονται, ὡς συνοδεύοντα τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα διαφόρων ἐπικρατειῶν, ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν μετ’ ἐπιτάσεως ἕνεκα ἐξαιρετικῶν περιστάσεων. Εἰς πάντα τὰ Κράτη τῆς Εὐρώπης κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἤρχισε σπουδαία ἐξέτασις τῆς λειτουργίας τῶν κοινοβουλευτικῶν πολιτευμάτων καὶ τελευταῖον νὰ γεννᾶται καὶ ἀμφιβολία, ἂν τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα εἶνε προωρισμένα εἰς μακροβιότητα. Ἐὰν ἀναγνώσῃ τις τοὺς ποιουμένους σχετικὰς μελέτας ἐπὶ τῆς λειτουργίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐν Ἰταλίᾳ ἢ καὶ ἀλλαχοῦ, θὰ νομίσῃ ὅτι ἐγράφησαν ἐπίτηδες περὶ Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἐὰν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν καὶ ποῖαι ἰδιαίτεραι περιστάσεις ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα, ὑπὸ ποίας συνθήκας λειτουργεῖ τὸ ἡμέτερον κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, τῳόντι δύναται πᾶς Ἕλλην νὰ σεμνύνεται, διότι κατωρθώσαμεν, μὲ ὅλην τὴν συνδρομὴν τῶν τοιούτων δυσμενῶν ὅρων, νὰ βιῶμεν ἔστω καὶ τὸν ἀβίωτον αὐτὸν βίον, ὑπὸ τὸ ἡμέτερον κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα! Ἔχω, κύριοι, τὴν ἰδέαν ὅτι, ἐὰν ἠθέλομεν μεταφέρει πρὸς στιγμὴν τὸ Πολίτευμα ἡμῶν μὲ τοὺς ὀργανικοὺς ἡμῶν νόμους, μὲ τὴν συγκέντρωσιν, ἡ ὁποία παρ’ ἡμῖν φθάνει εἰς τὸ ἔσχατον σημεῖον, εἰς ἄλλο Κράτος, καὶ ἐὰν ἠθέλομεν συγχρόνως μεταφέρῃ καὶ τὰς τοπικὰς ἡμῶν περιστάσεις, τὴν πενίαν, τὴν ἔλλειψιν βιομηχανίας, συγκοινωνίας, καὶ ἠθέλομεν τὴν μηχανὴν ταύτην θέσει εἰς κίνησιν εἰς ἄλλο Κράτος, τὸ Κράτος ἐκεῖνο δὲν θὰ ὑπῆρχε, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ οὔτε ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα. Ἀλλὰ, φαίνεται, συνειθίσαμεν οἱ Ἕλληνες εἰς πᾶν εἶδος ἐγκαρτερήσεως! Καὶ δὲν δύναταί τις παρὰ νὰ θαυμάσῃ καὶ τὴν συντηρητικότητα καὶ τὴν εὐθυκρισίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ νὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι, ἐὰν ἤθελον περιφρουρηθῆ ὁπωσοῦν οἱ κοινοβουλευτικοὶ θεσμοὶ παρ’ ἡμῖν, ἡ ἡμετέρα κοινωνία ἤθελεν ὑπάρξει ἡ μόνη ἴσως κοινωνία, παρ’ ᾗ θὰ ἐλειτούργει προσηκόντως τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα. Πρέπει, κύριοι, παραιτοῦντες τὸ μέχρι τοῦδε σύστημα τῆς ὀλιγωρίας καὶ ἐπιπολαιότητος, νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῶν ἡμετέρων πραγμάτων ἐπιμελέστερον καὶ ἐμβριθέστερον. Πολλοὶ ἠθέλησαν νὰ ἀνακινήσωσι τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ τὶς πταίει ἐν Ἑλλάδι. Ἄλλοτε σᾶς λέγουν, πταίουσιν οἱ Ὑπουργοὶ, ἄλλοτε ἡ Βασιλεία, ἄλλοτε οἱ βουλευταὶ, ἢ ὁ λαός. Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἔρευνα οὐδὲν πρακτικὸν συμπέρασμα παρήγαγεν. Ἔπρεπε, φαίνεται, νὰ σκεφθῶμεν πρὸ καιροῦ ἀντὶ τοῦ τὶς πταίει, τίνα εἰσὶ τὰ πταίοντα. Ὅταν δὲ ἠθέλομεν προβῆ εἰς τὴν ἔρευναν ταύτην, ἠθέλομεν ἀναγνωρίσει, ὅτι τὰ αὐτὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα λυμαίνονται καὶ ἄλλας Κοινοβουλευτικὰς Ἐπικρατείας, λυμαίνονται καὶ τὴν ἡμετέραν μετ’ ἐπιτάσεως. Γενικὴ ἐπικρατεῖ γνώμη παρὰ τοῖς πλείστοις τῶν μεγάλων πολιτικῶν καὶ τῶν μελετησάντων τὰ τοιαῦτα ζητήματα δημοσιολόγων, ὅτι Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα μὲ σύστημα συγκεντρωτικὸν εἶνε ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχῃ. Δὲν πρέπει ὅμως ἴσως νὰ προβαίνωμεν οὕτω εἰς τὴν ἐκτίμησιν, ἀποφαινόμενοι ὁριστικῶς ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλὰ πρέπει νὰ προβῶμεν ἐξετάζοντες ἐκ τῶν ὑστέρων τὰ πράγματα καὶ νὰ ἴδωμεν τὶ ἐννοοῦμεν, λέγοντες σήμερον κακὴν λειτουργίαν τῶν θεσμῶν. Δυνάμεθα εἰς τρία ἤδη νὰ κατατάξωμεν τὰ φαινόμενα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐνώπιόν μας καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἐκδηλοῦται ἡ ἀποτυχία τῶν θεσμῶν μας. Ὑπὸ ἔποψιν πολιτικὴν παρατηρητέον, ὅτι τὸ Πολίτευμα τὸ Κοινοβουλευτικὸν παρ’ ἡμῖν συνίσταται εἰς τὴν παντοδυναμίαν τοῦ Πρωθυπουργοῦ ὑπό τινας ὅρους γνωστούς. Ὑπὸ ἔποψιν διοικήσεως, πάντες ἀνομολογοῦμεν ὅτι διοίκησις ἐν Ἑλλάδι εἶνε κατάχρησις καὶ παραλυσία. Ὑπὸ ἔποψιν οἰκονομικὴν, χρεωκοπία. Ἰδοὺ τὰ φαινόμενα. Τὰ φαινόμενα ταῦτα εἶναι, ἐννοεῖται, ἀποτελέσματα τῆς λειτουργίας τῶν θεσμῶν ἡμῶν· ἀλλὰ πηγάζουσιν ἐξ αὐτῶν, διότι δὲν τοὺς περιεφρουρήσαμεν ἐπαρκῶς, καὶ ὄχι διότι εἶνε καθ’ ἑαυτοὺς ἐλαττωματικοὶ ἢ ἀνάρμοστοι ἡμῖν. Πόθεν προέρχεται τὸ κακὸν τῆς Πρωθυπουργικῆς παντοδυναμίας; Εἶνε ἐμφάνισις ἐν τῇ πολιτικῇ τοῦ τελευταίου φαινομένου τῆς διοικητικῆς συγκεντρώσεως. Ἔχομεν τὴν Πρωθυπουργικὴν παντοδυναμίαν οὐχὶ διὰ ἄλλον λόγον, παρὰ διότι ἔχομεν ὑπερτάτην συγκέντρωσιν διοικήσεως, συγκέντρωσιν φθάνουσαν μέχρι τοῦ γελοίου. Διεξάγονται πολιτικοὶ ἀγῶνες ἐν Ἑλλάδι ἐκ περιτροπῆς· προϊόντος τοῦ χρόνου βλέπετε, ὅτι ἕκαστος ἀγὼν μεταμορφοῦται καὶ ἐνσαρκοῦται εἰς ἄνθρωπον. Γίνεται ἓν πρόσωπον. Τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο καταλαμβάνει ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τὸ πᾶν καὶ δεσπόζει ἐπὶ πάντων, οὐχὶ μόνον ἐπὶ τῶν ἰδεῶν, ἀλλὰ ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ δεσπόζῃ καὶ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν σωμάτων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὸ ὑπεστήριξαν· διότι οἱ πάντες ἔχουσι τὴν ἀνάγκην νὰ ἀτενίσωσι πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, τὸν ὁποῖον αὐτοὶ οἱ ἴδιοι κατὰ μικρὸν ἐσχημάτισαν, διότι ὁ Πρωθυπουργὸς πρόκειται νὰ διορίσῃ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ δι’ αὐτῶν νὰ διαθέσῃ ἀπέραντον ἐξουσίαν. Οὐχὶ λοιπὸν εἰς τὰ πρόσωπα, ἀλλ’ εἰς τὸν μηχανισμὸν τῆς διοικήσεως πρέπει νὰ ἀποβλέψωμεν. Λέγουσιν, ὅτι οἱ Πρωθυπουργοὶ θέλουσι τοὺς Ὑπουργούς των πειθηνίους. Πόθεν προέρχεται τοῦτο; Ὁ ἄνθρωπος ῥέπει φυσικῶς πρὸς τὰ εὐκολώτερα μέσα τῆς ἀποκτήσεως καὶ τῆς διατηρήσεως τῆς δυνάμεως. Ποῖα δὲ εἶνε παρ’ ἡμῖν τὰ μέσα ταῦτα; Εἶνε τὰ ἄφθονα λάφυρα τῆς ἐξουσίας τοῦ Κέντρου, τὰ ὁποῖα ἀνεξελέγκτως δύναται νὰ διαχειρίζηται τὸ Ὑπουργεῖον. Ἕκαστος λοιπὸν Ὑπουργὸς καὶ Πρωθυπουργὸς βλέπει τὸ προχειρότερον μέσον πρὸς ἀπόκτησιν καὶ διατήρησιν δυνάμεως, βλέπει ἀμέσως τὴν μεγάλην ταύτην δύναμιν εἰς τὰς χεῖράς του καὶ τείνει ἀμέσως νὰ καρπωθῇ αὐτήν. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχον τὰ πρόχειρα ταῦτα μέσα, βεβαίως δὲν θὰ ἀπῄτει ὁ Πρωθυπουργὸς ὡς κύριον προσὸν τὸ πειθήνιον παρὰ τῶν Ὑπουργῶν· ἀπ’ ἐναντίας, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἀπῄτει τότε, θὰ ἦτο ἡ πραγματικὴ συνδρομὴ καὶ ἐργασία ἐπὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Τόπου. Καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, κατόπιν, ὅταν περατωθῇ καὶ ἐπιτύχῃ εἷς ἀγὼν, δύναται, βλέπετε νὰ σᾶς ἐρωτᾷ ὁ Πρωθυπουργὸς, ἐὰν συνέπεσε νὰ διαφωνήσητε πρὸς αὐτὸν τὸν κύριον, τὸν ἀνεξέλεγκτον, τὸν συναγωνισθέντα μεθ’ ἡμῶν, νὰ σᾶς ἐρωτᾷ, πῶς ἀπομακρύνεσθε ἀπ’ αὐτοῦ! Καὶ ἀμέσως μεταχειρίζονται διαφόρους ἰδέας, ὅπως παραστήσωσιν εἰς ὑμᾶς τὴν εἰκόνα τῆς παλινῳδίας. Σᾶς λέγουν ὅτι ὁ δεῖνα ἀρχηγὸς παριστᾷ τὴν 7 Ἀπριλίου, ὁ ἄλλος τὴν 8 Μαΐου καὶ οὕτω καθεξῆς. Σᾶς λέγουν «καὶ πῶς; ἐγκαταλείπετε τὴν 7 Ἀπριλίου ἢ τὴν 8 Μαΐου;» Ὁ ἄνθρωπος οὗτος παρίσταται λ. χ. λέγων: «Ἐγὼ εἰμὶ ἡ 7 Ἀπριλίου! ὁ ἀκολουθῶν ἐμοὶ οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ’ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς!» (Ἱλαρότης). Ἄλλος Ὑπουργὸς σᾶς λέγει ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου: «πῶς! παραιτεῖτε τὸ πρόγραμμα;» καὶ ὡς πρόγραμμα νομίζει τὸ νὰ ἀκολουθῆτε τὸ πρόσωπόν του! Τοῦτο εἶναι φαινόμενον τῆς συγκεντρώσεως καὶ ἔμμεσον ἀποτέλεσμα αὐτῆς. Ὑπὸ ἔποψιν λοιπὸν πολιτικήν, ἡ συγκέντρωσις εἶνε ἡ Πρωθυπουργικὴ παντοδυναμία· ὑπὸ ἔποψιν διοικήσεως, ἔχομεν παντελῆ παραλυσίαν ἐπίσης ἐκ τῆς συγκεντρώσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶνε δύναμις, προκειμένου περὶ Πολιτεύματος Μοναρχικοῦ, καθίσταται παραλυσία, προκειμένου περὶ Πολιτεύματος Κοινοβουλευτικοῦ. Συγκεντρώνει ἡ Ἐξουσία μέσα περὶ ἑαυτὴν, καθαρίζουσα αὐτὴ τὴν τύχην τῶν ὑπαλλήλων καὶ τόσα δικαιώματα καὶ συμφέροντα, οὐχὶ ὅπως ἐκ τούτου προσπορίζηται δύναμιν ἀληθῆ, ἀλλ’ ὅπως μεταδώσῃ διὰ τῶν ὀργάνων αὐτῆς καὶ τῶν φίλων της πλήρη παραλυσίαν, διανέμουσα εἰς ἄτομα τὴν συγκεντρωθεῖσαν δύναμιν. Ὑπὸ ἔποψιν οἰκονομικὴν· μὴ πλανώμεθα λέγοντες, ὅτι ἡ χρεωκοπία ὀφείλεται εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν ὑποχρεώσεων πρὸς ὑποδούλους ἀδελφούς. Ἐὰν ἐξετάσητε καλῶς τὰ πράγματα, θέλετε ἴδει ὅτι τὰ 9|10 ἐδαπανήθησαν διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐλαττωματικοῦ συστήματος. Δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε οἰκονομικὰ, ὅταν δὲν ἔχετε διοίκησιν, ὅταν δὲν ζωογονῇ ἡ διοίκησις τὴν κοινωνίαν. Καὶ δὲν δύνασθέ ποτε νὰ ἔχητε καλὴν διοίκησιν, ὅταν ἔχητε τοιαύτην λειτουργίαν τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν. Πρέπει νὰ εἶνέ τις πεπωρωμένος καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν συνείδησιν διὰ νὰ μὴ οἰκτείρῃ τὴν ἀθλίαν ταύτην κατάστασιν, ἥτις πᾶν ἄλλο δύναται νὰ ὀνομασθῇ παρὰ διοίκησις. Ἡ ὕπαρξις τοῦ Κράτους ὀφείλεται ἁπλῶς εἰς τὴν φιλονομίαν καὶ συντηρητικότητα καὶ ἐγκαρτέρησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Αἱ Κυβερνήσεις αἱ Ἑλληνικαὶ καταστρέφουσι τὸ πᾶν περὶ ἑαυτάς. Ὅταν τις ἐξετάσῃ τὰ πράγματα οὕτως, εὑρίσκει βεβαίως ὅτι φανερὸν παρίσταται τὸ κακὸν, τὸ κατ’ ἐπιφάνειαν ἐκ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος πηγάζον, ἀλλὰ πράγματι μὲ τὸ σύστημα τὸ Διοικητικὸν συνδεόμενον. Ἕν ἔχετε κυρίως κακὸν, τὴν ὕπαρξιν ἀφθόνων λαφύρων. Ἔχετε τὴν ὕπαρξιν ἀφθόνων λαφύρων, δηλητηριαζόντων τὴν λειτουργίαν τῶν θεσμῶν μας, διότι συγχρόνως ὑπάρχουσι τὰ μέλη Ἐξουσίας ἐνδιαφερόμενα, ὅπως συμμετάσχωσι τῶν λαφύρων, ὄχι διότι δὲν ἔχουσιν ἀνάλογον ἠθικότητα καὶ μέριμναν περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων, ἀλλὰ διότι τίθενται εἰς θέσιν νὰ ἱκανοποιήσωσι τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, ἀνάγκην ὑπάρξεως πολιτικῆς ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις. Τοῦτο δὲν συμβαίνει παρ’ ἡμῖν μόνον, καὶ ὅταν λέγωμεν ὅτι ἡμεῖς οἱ Βουλευταὶ παριστάμεθα αἴτιοι τοῦ κακοῦ, δὲν πρέπει νὰ κατακρίνωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ὑπερμέτρως. Ἀπ’ ἐναντίας, δύναται νὰ καυχηθῇ ὁ Ἕλλην Βουλευτής, ὅτι καταντᾷ πολλάκις οὕτως εἰπεῖν μέχρις ἡρωϊσμοῦ διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του. Βεβαίως δὲν ἐλέχθη οὔτε θὰ λεχθῇ ποτε περὶ Ἑλλήνων Βουλευτῶν ὅ,τι εἶπεν ὁ walpole ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅτι εἶχε τὸ τιμολόγιον τῆς συνειδήσεως ἑκάστου Βουλευτοῦ. Ὅσοι δὲ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς κατακρίνουσι τοὺς Βουλευτὰς καὶ ὀνομάζουσιν αὐτοὺς πηγὴν τῶν κακῶν, βεβαίως παραλογίζονται. Καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ὑπάρχῃ πρόσωπον ἐν Ἑλλάδι, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου ὡς μαρτύρια ὑφισταμένου πρὸς ἐκπλήρωσιν καθηκόντων, ὀφείλει ὁ πολίτης νὰ ἀποκαλύπτηται, εἶναι κατὰ κανόνα ὁ Βουλευτής· διότι, ὡς ἔχουσι τὰ καθ’ ἡμᾶς, ἄνευ τῆς παρεμβάσεως τοῦ Βουλευτοῦ ὁ πολίτης οὐδὲν ἔχει δικαίωμα! Ἀλλὰ λέγουσι ταῦτα ἐξ ἐλαφρότητος, χωρὶς νὰ σκέπτωνται τὰς συνεπείας. Λέγουσιν ὅτι αὐτοὶ εἶναι οἱ λυμαινόμενοι τὰ δημόσια, οἱ Βουλευταί. Ὅταν λέγωσι τοῦτο περὶ τῶν Βουλευτῶν, τί νὰ εἴπωσι περὶ τῶν Ὑπουργῶν; Τὸ τοιοῦτον βεβαίως παρ’ ἄλλων μὲν λέγεται ἐξ ἐλαφρότητος, παρ’ ἄλλων δὲ ἐκ σατανικῶν σκέψεων κατὰ τῶν θεσμῶν. Βεβαίως ὅπως ἔχουσιν οἱ κοινοβουλευτικοὶ ἡμῶν θεσμοὶ, τὸ πρόσωπον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀμέσως ἐμφανίζεται ἡ κακὴ λειτουργία τῶν θεσμῶν, παριστᾷ ὁ Βουλευτὴς, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ αὐτὸς ὡς θῦμα καὶ οὐχὶ ὡς ἔνοχος. Ἰδοὺ κύριοι, τὶ ὁ μέγας πολιτικὸς τῆς Ἰταλίας Μιγγέτης παρατηρεῖ περὶ τοῦ Βουλευτοῦ ἐν Ἰταλίᾳ εἰς σύγγραμμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ὡς νὰ ἐγράφη ἐπίτηδες διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἰδοὺ τὶ παρατηρεῖ περὶ Ἰταλίας καὶ περὶ Ἰταλῶν Βουλευτῶν, ὁμιλῶν ἐνώπιον ἑνὸς Συλλόγου κατὰ τὴν 8 Ἰανουαρίου 1880. «Τὸ σύμπτωμα τῆς διαφθορᾶς εἶνε ἡ τοῦ Βουλευτοῦ ποιό«της· ὅταν ὁ Βουλευτὴς δὲν ἐκπροσωπῇ πλέον ἀρχὰς, ὅταν «μὴ ὁδηγῆται ὑπὸ ἐθνικοῦ αἰσθήματος, ἀλλ’ εἶνε τοὐναντίον «ὄργανον ἐπιτοπίων συμφερόντων, ὁπόταν διατελῇ προστά«της, ἐπιμελητὴς, πράκτωρ ἐκείνων, οἵτινες ἀποστέλλουσιν «αὐτὸν, τότε γίνεται ἀρχὴ διαφθορᾶς. Τὸ ἱερὸν καὶ λεπτὸν «ἀξίωμα ἀντιπροσώπου τοῦ λαοῦ ἀποπλανᾶται ἐν τύρβῃ «σκευωριῶν. Τὸ δὲ Ὑπουργεῖον, μὴ αἰσθανόμενον ἑαυτὸ ἰσχυ«ρὸν ν’ ἀθροίσῃ πλειονότητα, ὑποστηρίζουσαν ἰδέας, ἀναγ«κάζεται νὰ συμπληρώσῃ αὐτὴν, θεραπεῦον τοὺς Βουλευτὰς «ἀνὰ ἕνα καὶ ἀπονέμον αὐτοῖς τιμὰς, ἰσχὺν, ἢ χάριτας. «Ἤδη βλέπετε τὰ κυβερνητικὰ γραφεῖα πολιορκούμενα «ὑπὸ Βουλευτῶν, εἴτε ἐν τῇ Πρωτευούσῃ, εἴτε ἐν ταῖς ἐπαρ«χιακαῖς διοικήσεσιν. Ὁ ταλαίπωρος ὑπάλληλος ὡς στρου«θίον τρέμον βλέπει τὸν ἰκτῖνα πτερυγίζοντα περὶ τὴν «φωλεάν του, ἡ δὲ θέα αὕτη κωλύει αὐτὸν τῆς ἑτοίμου καὶ «αὐστηρᾶς διαγνώσεως τῶν ὑποθέσεων. Φοβεῖται μὴ ἐκ«σφενδονισθῇ ἀπὸ τῶν Ἄλπεων εἰς τὰς ἐσχατιὰς τῆς Σικε«λίας (ἀπὸ Τρικκάλων εἰς Σπάρτην). Φοβεῖται μὴ ἴδῃ τὸ «στάδιον αὐτοῦ κεκλεισμένον, ἴσως δὲ ἐνίοτε εὐνοϊκόν τι δελ«τίον σημαίνει αὐτῷ νὰ ὑπερβῇ τοὺς νόμους καὶ κανονι«σμοὺς κλπ. κλπ.» Καὶ ἠναγκάσθη ὁ Μιγγέτης σύγγραμμα ὁλόκληρον νὰ συγγράψῃ, ἐπειδὴ ἐγένοντο παρεξηγήσεις, διότι εἶπεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὰ τοιαῦτα. Ἔγραψε σύγγραμμα ὁλόκληρον, ὅπως ἀποδείξῃ πρὸ πάντων, ὅτι τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως καὶ τῆς ἐλλείψεως καλῶν ὀργανικῶν νόμων εἶνε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βλάπτει, ἡ ἔλλειψις δηλαδὴ νόμων, περιφρουρούντων τοὺς κοινοβουλευτικοὺς θεσμούς. Ἀλλ’ ὅταν τις εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τῶν πραγματικῶν αἰτίων τοῦ κακοῦ καὶ εἰς σκέψεις περὶ τῶν ληπτέων μέτρων, τότε παρουσιάζονται εἴδη ἀντιῤῥήσεων ἀλλοκότων. Τὸ ἓν σύστημα τῶν ἀντιῤῥήσεων ἔχει τύπον ἀρνητικόν. Κατὰ τῆς ἰδέας ὅτι πρέπει ἡ δεῖνα ἐξουσία τοῦ Ὑπουργείου νὰ περιορισθῇ, ἢ νὰ δοθῇ λ. χ. εἰς μίαν ἐπιτροπὴν αἱρετὴν ἢ εἰς μίαν ἄλλην ἀρχὴν τοπικὴν, σᾶς ἀντιτάσσουσι προχείρως, ὅτι δὲν διορθόνονται οὕτω τὰ πράγματα, καὶ σᾶς παρατηροῦσι, μήπως καὶ ἐκείνη ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἀνήκει εἰς κόμμα; Ὁ ὑπάλληλος ἐν τῇ τοπικῇ περιφερείᾳ δὲν θὰ ἐπηρεασθῇ; Οὕτω βεβαίως τὸ ζήτημα δὲν λύεται. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἤθελέ τις παραδεχθῇ, ὅτι τοῦτο ἀκριβῶς θὰ συμβαίνῃ, αὐτὴ ἡ διαίρεσις τοῦ κακοῦ φέρει τὴν ἐξασθένησιν. Ἀλλὰ γεννᾶται καὶ ἓν ἄλλο σύστημα διαφωνιῶν δῆθεν θετικῶν. Σᾶς λέγουν: τί τὰ θέλετε αὐτά; πρέπει οἱ Ὑπουργοὶ νὰ ἐπιτελοῦν τὸ καθῆκόν των, πρέπει νὰ εἶνε ἀμερόληπτοι, πρέπει νὰ ἠθικοποιηθῇ ἡ Διοίκησις, ὁ Βουλευτής, ὁ λαός! Καὶ νομίζουσιν, ὅτι λύουσιν οὕτω ζήτημα, ἐνῷ ἁπλῶς ὁρίζουσι καὶ θέτουσι τὰ ἐπιδιωκόμενα. Τὸ ἔργον τοῦ πολιτικοῦ καὶ τοῦ νομοθέτου δὲν εἶναι βεβαίως ἔργον ἱεροκήρυκος διδάσκοντος καθήκοντα. Εἰμπορεῖτε νὰ διδάσκετε τοὺς Ὑπουργοὺς, τοὺς βουλευτὰς, τὸν λαὸν ὅσον θέλετε, ἀλλὰ προκειμένου περὶ πολιτικῆς, τὸ τοιοῦτον δὲν ἔχει καμμίαν σχεδὸν ἀξίαν. Πρέπει νὰ ἐξετάσητε διατί οἱ Ὑπουργοὶ δὲν ἐκπληροῦσι τὸ καθῆκόν των, διατί οἱ βουλευταὶ καταχρῶνται τῆς δυνάμεώς των, διατί ὁ λαὸς δὲν εἶναι ὅσον πρέπει ἠθικὸς ἐν τῇ Πολιτείᾳ; Ἀλλ’ ἐὰν τὰ τοιαῦτα τὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος, καὶ ἐρευνήσωμεν ἐν τοῖς πράγμασι τὸ κακὸν, πρῶτον θὰ ἀνομολογήσωμεν, ὅτι ὑφίσταται ἐν τῇ ὑπάρξει τῶν λαφύρων τῆς Ἐξουσίας, καὶ δεύτερον ἐν τῇ ἀνάγκῃ καὶ τῷ συμφέροντι τοῦ βουλευτοῦ, ὅπως συμμετάσχῃ τῶν λαφύρων. Ὅταν τοῦτο παραδεχθῶμεν, τότε πρέπει νὰ σκεφθῶμεν διὰ τίνος θεραπείας πρέπει νὰ ἐκριζώσωμεν αὐτὸ τὸ κακόν. Πρέπει πρῶτον νὰ ἐλαττώσωμεν τὴν ἀνάγκην τοῦ βουλευτοῦ ὅπως ἐπιζητῇ τὰ λάφυρα. Ἄλλως, δὲν εἶναι σπουδαίως καὶ ἀποκλειστικῶς ὑπεύθυνος ὁ βουλευτὴς, ἀποκτῶν λ.χ. τὸν διορισμὸν προσώπων, ἔστω καὶ μὴ καταλλήλων, ἀλλὰ βεβαίως ὁ κυρίως ὑπεύθυνος εἶναι πάντοτε ὁ Ὑπουργὸς, ὅστις πράττει τοῦτο, μολονότι καὶ αὐτὸς βεβαίως τὸ πράττει, διότι ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν βουλευτῶν. Ἡ διαφορὰ εἶναι μόνον ὅτι δι’ ἕνα τελωνοφύλακα ὁ βουλευτὴς, ἐὰν δὲν φροντίσῃ νὰ διορισθῇ, εὑρίσκεται εἰς τὸν κίνδυνον νὰ ἀπολέσῃ τὴν θέσιν τοῦ βουλευτοῦ, ἐνῷ ὁ Ὑπουργὸς παρέχων τὸ σύνολον τῆς διοικήσεως εἰς τὸ σύνολον τῶν βουλευτῶν καὶ λαμβάνων αὐτὸς ὡς βουλευτὴς τὸ πλεῖστον διὰ τὴν ἐπαρχίαν του, θέλει νὰ διατηρήσῃ καὶ τὴν πρόσθετον θέσιν τοῦ Ὑπουργοῦ, ἣν ἐνίοτε ἀδίκως λαμβάνει. Τὸ πρῶτον εἶδος τῆς θεραπείας ἐπιδιώκεται διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἰσήχθησαν εἰς τὴν Βουλὴν, τοὐλάχιστον διὰ τοῦ ἑνὸς, τουτέστιν ἡ ἀπαλλαγὴ τῶν βουλευτῶν ἀπὸ τῆς ἐπιβλαβοῦς ἐπιδράσεως τῶν ἐκλογέων. Διὰ τοῦτο, κύριοι, σκεφθεὶς ὅτι σπουδαία ἀνακούφισις ἀπὸ τῆς ἐπιδράσεως ταύτης ἐπιφέρεται δι’ ἑνὸς ἐκ τῶν νομοσχεδίων τούτων, σπεύδω νὰ εἴπω ὅτι εἶμαι ὑπὲρ αὐτοῦ, δηλαδὴ ὑπὲρ τῆς εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας. Ἀλλ’ ἀκριβῶς δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, διότι εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀπαλλαγῆς ἀπὸ τῆς ἐπιδράσεως καὶ ἐπιθυμῶ ὅπως περιορισθῇ τὸ κακὸν, εἶμαι κατὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Πρέπει νὰ εἶναί τις πολὺ ἄπειρος τῶν παρ’ ἡμῖν συμβαινόντων διὰ νὰ μὴ ἀναγνωρίζῃ ὅτι ὁ βουλευτὴς, ἐν τῇ στενῇ περιφερείᾳ τῆς ἐπαρχίας ἐκλεγόμενος, θέλει κατ’ ἀνάγκην μεριμνήσει περὶ τῶν ἰδιαιτέρων συμφερόντων τῶν συμπολιτῶν του. Ἐννοῶ, βεβαίως, ὅτι εὐπρόσωπόν τι παριστᾷ ἡ ἰδέα αὕτη, ὅτι πρέπει ἑκάστη ἐπαρχία νὰ ἔχῃ τὴν ἰδιαιτέραν προστασίαν τῶν παρ’ αὐτῆς ἐκλεγομένων ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους· ἀλλ’ ἐὰν ἀναλύσητε τὴν ἰδέαν ταύτην, θὰ ἴδητε ὅτι ἡ ἰδιαιτέρα αὕτη προστασία εἶναι πολλάκις ἡ βλάβη τῆς ἐν γένει διοικήσεως, καὶ θὰ αἰσθανθῆτε ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ εὕρωμεν τὰ ἀναγκαῖα φάρμακα, τὰ ὁποῖα θέλουν φέρει ῥιζικὴν θεραπείαν τοῦ γενικοῦ κακοῦ καὶ τὴν ἔλλειψιν τῆς ἀνάγκης τῶν ἰδιαιτέρων προστασιῶν. Λόγος, κύριοι, διὰ τὸν ὁποῖον κατατέμνεται τὸ Κράτος εἰς ἐκλογικὰς περιφερείας ἐκτὸς ἄλλων εἶναι καὶ οὗτος ὅτι πρέπει τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἀποστέλλεται, νὰ εἶναι γνωστὸν εἰς τὸ ἐκλογικὸν ἐκεῖνο τμῆμα ὅσον εἶναι δυνατὸν περισσότερον. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ Ἑλλάδος, οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν εἶνέ τις γνωστὸς εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ νομοῦ, καὶ ἐν τούτοις πρέπει νὰ εἶναι βουλευτὴς ἐξάπαντος· τὰ πρόσωπα εἶναι τοσούτῳ γνωστά, ὥστε εἰς ἄλλας ἐπαρχίας γινώσκουσι τὸν βίον καὶ τὴν πολιτείαν ἑνὸς κομματαρχίσκου τῆς γείτονος ἐπαρχίας. Ἀλλὰ τούτου οὕτως ἔχοντος, ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια εἶναι προτιμητέα, καθ’ ὅσον ἐν αὐτῇ ἵνα κτήσηται ἐπιῤῥοὴν μεγαλειτέραν, θὰ ἀναγκάζηται νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ γενικωτέρων συμφερόντων τοῦ τόπου. Δὲν εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι θὰ μεριμνᾷ καὶ τότε ἐπίσης δι’ ἀτομικὰ συμφέροντα· διότι ἐκλεχθεὶς ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ νομοῦ, βεβαίως θὰ φροντίσῃ ὑπὲρ γενικωτέρων συμφερόντων. Πρόκειται περὶ συγκοινωνίας; Θὰ μεριμνήσῃ περὶ κατασκευῆς ὁδοῦ, ἥτις νὰ εἶναι γενικῶς ὠφέλιμος εἰς τὰς ἐπαρχίας ὅλας τοῦ νομοῦ, καὶ δὲν θὰ σκεφθῇ νὰ κατασκευασθῇ ὁδὸς εἰς ἓν χωρίον ἢ εἰς ἕνα δῆμον, διὰ νὰ περιποιηθῇ τὸν δεῖνα ἢ δεῖνα κομματαρχίσκον. Καὶ αὐτὰ τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα θέλει προστατεύσει, θὰ πλησιάζωσι πρὸς τὸ γενικὸν καλόν. Καὶ παρίσταται, κύριοι, ἓν ἄτοπον, τὸ ὁποῖον πάντες αἰσθάνονται οἱ βουλευταὶ ἀνεξαιρέτως, ἀνεξαρτήτως τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας θὰ ὑποστηρίζητε ἕκαστος. Ἔχετε συγγενεῖς, ἔχετε φίλους εἰς τὰς πλησιοχώρους ἐπαρχίας, αἵτινες ἐὰν εὐρυνθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, θὰ σᾶς ὑποστηρίξωσιν ἀφιλοκερδῶς, ἐνῷ διὰ τοῦ συστήματος τοῦ περιωρισμένου εἰς τὴν ἐπαρχίαν εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ περιορισθῆτε ἐν αὐτῇ καὶ νὰ προστατεύσητέ τινα ἄτομα τῆς ἐπαρχίας σας, πολλάκις τὰ ὀλιγώτερον ἄξια προστασίας· δὲν δύνασθε νὰ ζήσητε εἰμὴ ἐντὸς αὐτῆς, διὰ νὰ σᾶς ὑποστηρίξωσί τινες ὅπως ἔλθητε ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους. Οὐδὲ παραδέχομαι, κύριοι, τὴν ἰδέαν, ὅτι πρόκειται περὶ δικαιωμάτων τῆς ἐπαρχίας. Ἡ γνώμη, ὅτι πρόκειται περὶ δικαιωμάτων τῆς ἐπαρχίας καὶ ὅτι διὰ τῆς εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας καταστρέφονται δῆθεν ταῦτα, δὲν εἶναι ὀρθή. Ἡ ἐπαρχία πρῶτον δὲν εἶναι πρόσωπόν τι ἔχον δικαιώματα ἴδια καὶ ἀνεξάρτητα τῶν δικαιωμάτων τοῦ λοιποῦ Κράτους, σφάλλονται δὲ οἱ λέγοντες ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν ὅτι ἡ ἐπαρχία ἔχει δικαιώματα ἴδια. Δὲν ὑπάρχουσι δικαιώματα ἐπαρχιακὰ χωριστά. Τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἀποκτᾷ ἡ ἐπαρχία σήμερον ἐκ τῆς ἐκλογῆς, περιστρέφεται εἰς τὰς ὑπέρ τινων ἀτόμων καταχρήσεις καὶ παροχάς, δηλαδὴ εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ πολεμήσητε πρὸς τὸ καλῶς ἐννοούμενον συμφέρον τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ οὐχὶ νὰ περιθάλψητε. Διὰ τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας πρόκειται αἱ ἐπαρχίαι νὰ εὕρωσι πλείονας προστάτας ἐπ’ ἀγαθῷ τῶν ἐν αὐταῖς βιούντων.

§78ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν νομίζετε, ὅτι ἡ Ἐπαρχία εἶναι ἠθικὸν πρόσωπον;

§79ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μοὶ φαίνεται. Ἐὰν ἡ Ἐπαρχία ἦτο ἠθικὸν πρόσωπον λειτουργοῦν, τότε τῷ ὄντι ἠδύνατο νὰ εἴπῃ τις, ὅτι κἄπως ἀφαιρεῖται δικαίωμά τι. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἐκλογῶν κατὰ δήμους, τότε ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ: ὁ Δῆμος εἶναι κατὰ τοὺς νόμους ἡμῶν ἠθικὸν πρόσωπον, ἔχον αὐτοτελῆ ὕπαρξιν καὶ λειτουργοῦν ὡς τοιοῦτον· πῶς ἀφαιρεῖτε τὸ δικαίωμα ἀπ’ αὐτόν; Ἡ Ἐπαρχία παρ’ ἡμῖν μᾶλλον ἁπλῆ διοικητικὴ διαίρεσις εἶναι.

§80ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν εἶναι Νομαρχιακαὶ αἱ περιφέρειαι αἱ ἐκλογικαί;

§81ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκεῖ δὲν ὑπάρχει τίποτε κανονικὸν καὶ ὁμοιόμορφον ὡς πρὸς τὰ τοιαῦτα.

§82ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν εἶναι τὰ ἐλάχιστα ἐκλογικὰ τμήματα.

§83ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ μεριμνήσωμεν, κύριοι, ὅπως ἀπαλλάξωμεν τὸν Τόπον ἀπὸ τὰς καταχρήσεις, καὶ οὐχὶ νὰ σκεπτώμεθα περὶ διατηρήσεως αὐτῶν· διότι τῳόντι ὁ βουλευτὴς καταντᾷ νὰ μὴ ἦναι ἐλεύθερος εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐπιβαλλομένων εἰς αὐτὸν καθηκόντων. Βεβαίως, κύριοι, συνειθήσαμεν εἰς τὴν κατάστασιν ταύτην, ὅτι ἡ Ἐπαρχία στέλλει βουλευτὰς πρὸς ὑποστήριξιν δῆθεν δικαιωμάτων αὐτῆς, καὶ φρονοῦμεν, ὅτι εἴμεθα ἀπέναντι τινὸς δικαιώματος προστατευομένου δῆθεν σήμερον. Πρόκειται περὶ διοικήσεως καὶ διὰ τῆς εὑρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας θὰ πραγματοποιήσητε τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει τὸ Πολίτευμα, καὶ θέλετε βελτιώσει τὴν θέσιν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Κράτους καὶ τὴν κατάστασιν αὐτὴν τῶν Ἐπαρχιῶν. Ἀλλὰ, κύριοι, παρουσιάζεται ἄλλη ἰδέα, ἡ ὁποία ἀνησυχεῖ τινας. Ἐγὼ φρονῶ, κύριοι, ὅτι οὐδενὸς ἐκ τῶν βουλευτῶν πρόκειται κυρίως νὰ κινδυνεύσῃ ἡ θέσις, ἵνα ἀπολέσῃ αὐτὴν καὶ μάλιστα διαρκῶς. Σήμερον, κύριοι, δυνάμεθα νὰ καυχηθῶμεν, ὅτι πάντες οἱ ἀντιπρόσωποι ἔχουσι θέσιν ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις ἀληθῆ καὶ ἀξίαν τινὰ ἀνεγνωρισμένην· οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ μὴ δυνάμενος νὰ ἔλθῃ εἰς σχέσεις προσηκούσας καὶ πρὸς τὴν ἄλλην Ἐπαρχίαν, καὶ νὰ εἰσέλθῃ καὶ εἰς εὐπρεπεῖς συνδυασμούς· νομίζω, ὅτι ἡ θέσις ἑκάστου ἡμῶν θέλει βελτιωθῆ, ὅτι θὰ πολιτεύηται ἐλευθερώτερον, ὅτι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα θὰ μεταχειρίζηται πρὸς ἐνάσκησην ἐπιῤῥοῆς, θὰ ἦναι ἀληθὴς ἐργασία βουλευτοῦ, δὲν θὰ ἦναι ἐργασία τείνουσα μόνον ἵνα κατορθώσῃ ν’ ἀποκτήσῃ περισσότερα ὑπὲρ ὀλίγων ἀτόμων λάφυρα. Σήμερον, κύριοι, εἰς πᾶν ἄλλο δύναται ὁ βουλευτὴς ν’ ἀσχολῆται παρὰ εἰς χρησίμους καὶ λυσιτελεῖς ἀσχολίας. Ὁ βουλευτὴς ὁ Νομαρχιακὸς θὰ δύναται νὰ ἀσχολῆται εἰς τοιαύτας ἐργασίας ἀποβλεπούσας μεγαλείτερα καὶ ζωτικὰ συμφέροντα, ὡς μὴ φοβούμενος νὰ ἀπολέσῃ ἐξάπαντος τὴν θέσιν του, ἐὰν ἐνασχοληθῇ εἰς τοιαύτην τινὰ ἐνασχόλησιν. Αὐτὰ, κύριοι, τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ πολιτεύωνται, θὰ χρειασθῶσι τὸ πολὺ ὀλίγον τινὰ χρόνον, ὅπως ἐκτείνωσι τὰς ἰδέας καὶ γνωριμίας των ἐν τῷ Νομῷ, ἀλλ’ τοῦτο δὲν θέλει βλάψει αὐτοὺς, οὔτε θὰ ὑπάρχῃ ὁ φόβος, ὅτι θ’ ἀπολέσωσι τὴν θέσιν των, καὶ οἱ συνδυασμοὶ θὰ εἶναι μᾶλλον εὐπρόσωποι καὶ γενικωτέρας ἐννοίας.

§84ΤΙΝΕΣ. Κακοηθέστεροι (θόρυβος).

§85ΧΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι. Καὶ κατὰ τοῦτο θὰ ὑπάρξῃ βελτίωσις, διότι διὰ νὰ ἐκτεθῇς εἰς τὸ πέλαγος τοῦ Νομοῦ ζητῶν τὰς ψήφους ὁλοκλήρου τοῦ Νομοῦ, ἔχεις ἀνάγκην νὰ ἐνασχοληθῇς εἰς γενικώτερα συμφέροντα καὶ αὐτῶν τῶν Ἐπαρχιῶν καὶ οὐχὶ εἰς τὰ μικρὰ καὶ μηδαμινὰ μέσα, εἰς τὰ ὁποῖα καταγινόμεθα ἤδη κατ’ ἀνάγκην. Ποῖος, κύριοι, δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὅτι, ἐὰν εἶνέ τι, τὸ ὁποῖον πρὸ πάντων καταστρέφει τὴν διοίκησιν καὶ τὸν βουλευτὴν, εἶναι τὸ ὅλως τοπικὸν καὶ περιωρισμένον καὶ πρὸς τὰ γενικὰ ἀσυνάρτητον τῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα ἀναγκάζεται νὰ ὑποστηρίξῃ; Πρόκειται καθ’ ὑπόθεσιν περὶ συγκοινωνίας; εἶναι ὑποβεβλημένος ὁ βουλευτὴς εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ κομματαρχίσκου μιᾶς γωνίας μόνον τῆς Ἐπαρχίας του. Πρόκειται περὶ οἱουδήποτε ἄλλου; ὁ βουλευτὴς εἶναι δοῦλος τινῶν ἀτόμων τῆς Ἐπαρχίας του. Δὲν πρόκειται βεβαίως τὰ πρόσωπα νὰ μεταβληθῶσιν, οὔτε ἡ ποιότης τοῦ βουλευτοῦ· πρόκειται — καὶ τοῦτο θέλει ἐπέλθει μάλιστα ἀφ’ ἧς στιγμῆς ψηφισθῇ ἡ ἐπέκτασις τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας — πρόκειται περὶ τούτου, ὅτι ὁ βουλευτὴς θὰ εἶναι λελυμένος τῶν δεσμῶν, τὰ ὁποῖα τὸν περιβάλλουσι. Διὰ τοῦτο, κύριοι, δὲν ἀποδέχομαι τὴν ἰδέαν ἐκείνων, οἵτινες φρονοῦσι περὶ τῆς εὑρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ὅτι δι’ αὐτῆς καταδικάζομεν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι ἡμᾶς αὐτούς. Βεβαίως πάντοτε περὶ πλάσματος νομικοῦ πρόκειται, καὶ ὁ βουλευτὴς ἀποστελλόμενος ἐκ τοῦ τμήματος τῆς Ἐπαρχίας εἶναι κατὰ πλάσμα ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους, ὅπως καὶ ὁ ἐκ τοῦ Νομοῦ. Πάντοτε περὶ νομικοῦ πλάσματος πρόκειται, καὶ ἐὰν ἠθέλατε θεωρήσει, οὕτως εἰπεῖν, ἀκύρους τὰς ἐκλογὰς ὡς οὕτω γενομένας, τότε δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἦτον ἄκυρον, ἔπραξεν ἄκυρα, καὶ οἱ νόμοι, οὓς ἐψηφίσαμεν, εἶναι ἄκυροι καὶ τὰ πάντα ἄκυρα καὶ μετὰ τῆς Βουλῆς πάντα πρέπει νὰ διαλυθῶσιν! Ὁ βουλευτὴς τοσούτῳ μᾶλλον θὰ εἶναι πραγματικώτερος, οὕτως εἰπεῖν, ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους, διότι ἀπεφάσισε νὰ προσέλθῃ καὶ ὑπαχθῇ προσεχῶς εἰς εὐρυτέραν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, τὴν τοῦ Νομοῦ. Χαίρω δὲ, κύριοι, διότι, ὡς τοὐλάχιστον ἐνόμισα, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν συμφωνεῖ μὲ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς πρὸς τὴν διάκρισιν περὶ τῶν δύο νομοσχεδίων, καὶ δι’ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξηγήθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νομίζω, ὅτι εἰς μόνην τὴν εὔρυνσιν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας ἀπέδωκεν ἀξίαν ἀληθῆ. Ἀλλ’ ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔχω ὅλως ἐναντίαν γνώμην περὶ τοῦ ἄλλου νομοσχεδίου. Ἡ ἰδέα τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν ἐῤῥίφθη καὶ ἄλλοτε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν καὶ ἐῤῥίφθη, νομίζω, τῇ εἰσηγήσει ξένης πολιτικῆς, τῆς τότε Γαλλικῆς Μοναρχίας...........

§86ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἰς τὰ 1869; Τοιοῦτόν τι δὲν ἐγένετο, διότι τότε ἤμην Ὑπουργός.

§87ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐῤῥίφθη εἰς δημοσιογραφικὰ φύλλα τότε ἡ ἰδέα αὕτη, ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν, ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὕτη ἀπεκρούσθη παρὰ πάντων, καὶ παρὰ τῶν κυβερνητῶν καὶ παρὰ τῶν βουλευτῶν καὶ παρὰ τῆς δημοσιογραφίας. Ἀλλόκοτον, κύριοι, βεβαίως εἶναι ἐκεῖνο, τὸ νὰ θέλωσι νὰ ὑπάρχῃ ἀναλογία μεταξὺ ἀριθμοῦ βουλευτῶν καὶ πληθυσμοῦ, καὶ νὰ λέγωσιν: ἡ Ἀγγλία ἔχει τόσους βουλευτὰς καὶ ἔχει τόσον πληθυσμόν· ἡ Ἑλλὰς πῶς δύναται νὰ ἔχῃ 250 βουλευτάς; Καὶ κάμνουσιν ἀναλογίαν ἀριθμητικήν! Τὸ τοιοῦτο, κύριοι, εἶναι ἐσφαλμένον. Διατί ἐν Ἀγγλίᾳ χρειάζονται 650 βουλευταὶ καὶ διατί ἐν Ἑλλάδι 250, καὶ ὀλιγώτεροι; Μήπως ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν πρέπει νὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν πληθυσμὸν καὶ οὐχὶ ἀπὸ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου; Μήπως δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀπαιτοῦνται ὅσοι καὶ διὰ τὴν Ἀγγλίαν, ἤτοι 650 νὰ βουλεύωνται; Μήπως καὶ ἐνταῦθα δὲν ὑπάρχουσι ποικίλα συμφέροντα; Ἀπεναντίας, ἐνόσῳ ἔχομεν τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως, ἔχομεν πολὺ πλειότερα νὰ σκεπτώμεθα ἐν τῇ Βουλῇ παρ’ ὅσα ἔχουσιν ἐν Ἀγγλίᾳ. Λοιπὸν ὁ τοιοῦτος ὑπολογισμὸς δὲν ἔχει ἀξίαν. Ἄλλοι εἶναι οἱ ὅροι καὶ αἱ συνθῆκαι, ἕνεκα τῶν ὁποίων γίνεται ὁ κανονισμὸς τοῦ προσήκοντος ἀριθμοῦ βουλευτῶν. Ἀκριβῶς ὅταν ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν ἐξετάσῃ τις τὸ ζήτημα, θὰ ἴδῃ, ὅτι οὐδὲν δύναται παρ’ ἡμῖν νὰ βλάψῃ περισσότερον ἢ ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἐλάττωσιν ὑποπίπτουσιν εἰς μίαν ἀντίφασιν, παριστάνουσι τὸν βουλευτὴν ὡς κακόν τι καὶ νομίζουσιν, ὅτι θὰ θεραπευθῇ τὸ κακὸν τοῦτο διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ! Ἀλλὰ πῶς ὁ βουλευτὴς εἶναι κακόν τι; ὁ βουλευτὴς θεωρεῖται, ὅτι ἐπιδρᾷ ἐπιβλαβῶς ἐπὶ τὴν διοίκησιν. Ἀλλὰ δὲν αἰσθάνεσθε, ὅτι τὸ κακὸν αὐτὸ τὸ κάμνετε ἰσχυρότερον διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ; Ἐνισχύετε τοὺς βουλευτὰς κατ’ ἄτομον καὶ ἐξασθενίζετε τὴν Βουλὴν ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῆς. Εἶναι γνωστὸν, κύριοι, ὅτι ἡ διαφθορὰ βεβαίως εἰς τοὺς πολλοὺς δὲν δύναται νὰ ἰσχύῃ, ὅσον εἰς τοὺς ὀλίγους· ὅταν δὲ ἔχετε σύστημα συγκεντρώσεως, ἐὰν ἐλαττώσητε τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, ἔχετε ἀμέσως τὰ φαινόμενα τῆς ἐπιτάσεως αὐτοῦ τοῦ κακοῦ τῆς ἐπιβλαβοῦς δυνάμεως τοῦ βουλευτοῦ. Πῶς θὰ τὰ ἔχετε τὰ φαινόμενα ταῦτα; Ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν πράττει ὁ βουλευτὴς, εἶναι ἀνάλογος τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους διατρέχει ν’ ἀπολέσῃ τὴν θέσιν του. Ὅταν ἐλαττοῦτε τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, ἕκαστος τῶν βουλευτῶν τίθεται εἰς μεγαλείτερον ἀποτυχίας κίνδυνον ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ του· ἡ ἀνάγκη λοιπὸν θὰ τὸν ὠθεῖ νὰ ποιήσηται χρῆσιν παντὸς μέσου, ὅπως ἀσφαλίσῃ τὴν θέσιν του· ἑπομένως ἔχετε τὸ κακὸν τοῦτο εἰς μεγαλειτέραν ἐπίτασιν. Ἀπεναντίας, θέλετε νὰ τὸ ἐξαλείψητε; πολλαπλασιάσατε τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, διὰ νὰ διασκορπίσητε, διὰ νὰ μηδενίσητε τὸ κακόν. Καὶ εἶχε δίκαιον ὁ ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἐλάττωσις, μὴ δικαιολογημένη δι’ ἄλλων λόγων, δὲν ὑπονοεῖ ἄλλην ἰδέαν εἰμὴ, ὅτι βλέπετε μόνον τοὺς βουλευτὰς ὡς συνεταίρους κερδοσκοπικῆς ἐπιχειρήσεως. Ἡ ἰδέα τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν παρηκολούθησε πάντοτε τὰς ἰδέας περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν. Τοῦτο συνέβη καὶ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ· ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ περιορισμοῦ τῶν ἐλευθεριῶν, περὶ συγκεντρώσεως τῆς ἐξουσίας τοῦ Μονάρχου, τοῦτο ἐπεδιώχθη, ἐνῷ τοὐναντίον, ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ πλειόνων ἐγγυήσεων, ηὐξάνετο ὁ ἀριθμός. Ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀθεμίτου ἐπιδράσεως τῶν βουλευτῶν κατ’ ἄτομα τὸ πρᾶγμα διαφέρει. Παρ’ ἡμῖν, ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἔχομεν τὸν ἀριθμὸν, τὸν ὁποῖον ἔχομεν, πέντε ἢ ἓξ βουλευταὶ ἀπέναντι τῆς πλειονοψηφίας θεωροῦνται ὡς μηδὲν, ἐνῷ τοὐναντίον, ἐὰν ἔχωμεν μικρότερον ἀριθμὸν, σημαίνουσι πέντε βουλευταὶ καὶ δύνανται νὰ κλονίσωσι τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις θ’ ἀναγκασθῇ νὰ τοὺς δελεάσῃ. Ὅταν ἔχητε ὀλίγον τὸν ἀριθμὸν, βεβαίως οἱ πέντε ἔχουσι πολὺ πλείονα σημασίαν. Δὲν ἠδυνήθην, κύριοι, ν’ ἀκούσω καμμίαν δικαιολόγησιν, ὑπὲρ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν ἀξίαν λόγου. Παρατηρῶ εἰς τὴν δημοσιογραφίαν νὰ λέγωσιν, ὅτι οἱ βουλευταὶ εἶναι φθοροποιὰ ὄντα καὶ πρέπει νὰ τὰ περιορίσωμεν. Ἀλλ’ ἐλαττοῦντες τὸν ἀριθμὸν τῶν φθοροποιῶν ὄντων, δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι θέλετε καταστήσει τὰ ἀπομένοντα φθοροποιότερα; Ἔγινε πλέον τοῦ συρμοῦ τελευταῖον, καὶ τοῦτο μοῦ κινεῖ τὴν ἀγανάκτησιν, ὄχι διότι συνέπεσε νὰ ἦμαι βουλευτὴς, ἀλλὰ διότι συλλογίζομαι τὴν ἀδικίαν, ἥτις γίνεται. Ὁ βουλευτὴς, πρὸ πάντων ὁ Ἕλλην, πληρόνει ἀκριβὰ τὴν θέσιν του, τιθέμενος ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἀπέναντι τῶν ἐλλείψεων καὶ καταχρήσεων τῆς διοικήσεως, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἀπέναντι τῶν ἀναγκῶν τοῦ πολίτου Ἕλληνος, τὸν ὁποῖον ὀφείλει νὰ προστατεύσῃ ἀκαμάτως. Ἰδοὺ τὸ μαρτύριον! Ἐκεῖνοι λοιπὸν, οἵτινες ἐκτὸς τῆς πολιτικῆς τάξεως εὑρισκόμενοι κατακρίνουσι τοὺς βουλευτὰς, πρέπει νὰ συλλογίζωνται, ὅτι εἶναι πολὺ μικροὶ ν’ ἀτενίσωσι τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλλάδος! Ὅσον λοιπὸν, κύριοι, θεωρῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ νομαρχιακῆς ἐκλογικῆς περιφερείας θέλει φέρει ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, τόσον φρονῶ τὸ ἕτερον περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ὅτι πρέπει ν’ ἀποκρουσθῇ, διότι εἶνε τόσον ἐπιβλαβὲς, ὅσον ὠφέλιμον τὸ πρῶτον. Ἀλλ’ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν δὲν θέλετε τὴν ἐπέκτασιν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἐλαττώσητε δὲ τὸν ἀριθμὸν, ὤ! τότε θὰ ἔχωμεν ἀμέσως μίαν κατάστασιν ὀδυνηράν. Ἀνεκτόν τι ἠδύνατο νὰ εἶνε ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ μόνον ἐὰν εὐρυνθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια. Μήπως φρονεῖτε, ὅτι οἱ πλείονες ψῆφοι, τὰς ὁποίας λαμβάνει ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ ὁ βουλευτὴς, εἶνέ τι κατ’ εὐθεῖαν ἀνάλογον πρὸς τὴν ὁποίαν ἔχει ἀξίαν; Ἐγὼ βεβαίως δὲν ἔχω λόγους ἰδιαιτέρους νὰ πολεμήσω τὴν θεωρίαν ταύτην! Δυστυχῶς καὶ δι’ ἐμὲ ἡ θεωρία αὕτη δὲν εἶνε πάντοτε ἀλάνθαστος. Βλέπομεν εἰς πολλὰς Ἐπαρχίας, ὅτι τινὲς ὑπερέχουσι κατὰ τὰς ψήφους, ἐνῷ βεβαίως δὲν εἶνε οἱ ἄριστοι. Μήπως ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος ἦτο πάντοτε μεταξὺ τῶν πρώτων; Καὶ δὲν συλλογίζεσθε, ὅτι πολλοὶ τῶν σήμερον συναδέλφων διαπρέποντες, ἐὰν εἴχομεν μικρότερον τὸν ἀριθμὸν, δὲν θὰ ὑπῆρχον ἐνταῦθα; Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτων, δὲν εἶνε λογικὸν νὰ εἰσάγητε εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην καὶ τὰς δύο μεταῤῥυθμίσεις. Ἀφοῦ παριστᾶτε, ὅτι ὁ βουλευτὴς, ἐνόσῳ ἀντιπροσωπεύει τὴν μικρὰν τοπικὴν περιφέρειαν, δὲν εἶνε ἐλεύθερος, πρέπει προηγουμένως νὰ τὸν ἐλευθερώσητε, καὶ ἀφοῦ ἐπέλθῃ ἐντελῶς ἡ τοιαύτη ἐλευθέρωσις, τότε νὰ τὸν ἐρωτήσητε περὶ ἄλλων. Εἶνέ τι βεβαίως ἄτοπον νὰ ἐρωτᾶτε τὸν βουλευτὴν, ἂν φρονῇ ὅτι πρέπει νὰ ἐξέλθῃ τῶν φραγμῶν τῆς Ἐπαρχίας καὶ συγχρόνως νὰ ἐρωτᾶτε τὴν ὑπάρχουσαν πλειοψηφίαν, ἂν εἶνε διατεθειμένη νὰ ἀποκόψῃ, οὕτως εἰπεῖν, ἑκατὸν ἐκ τῶν συναδέλφων. Τὰ τοιαῦτα καὶ τὰ δύο δὲν πρέπει νὰ ὑποβληθοῦν εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν Βουλήν. Ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ ἕτερος λόγος, δι’ ὃν πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν τὸ τοιοῦτον. Ὅταν προηγουμένως ψηφισθῇ τὸ περὶ εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, τότε πρέπει εἰς πολλοὺς συναδέλφους καὶ ἄλλους πολιτευτὰς νὰ δοθῇ ἡ εὐκαιρία ὅπως ἐκτείνωσι τὰς ἰδέας καὶ γνωριμίας αὑτῶν καὶ εἰς τὰς Ἐπαρχίας τὰς λοιπὰς τοῦ Νομοῦ. Δὲν πρέπει νὰ σπεύσητε νὰ θέσητε αὐτοὺς εἰς τὴν χειροτέραν ταύτην θέσιν, οὕτως αἰφνιδίως διαῤῥηγνύοντες τοὺς δεσμοὺς αὑτῶν μετὰ τῶν Ἐπαρχιῶν, ἵνα εὑρεθῶσιν ἐκτεθειμένοι εἰς ἐκλογεῖς, οἵτινες ἴσως δὲν γνωρίζουσιν ἀκόμη αὐτοὺς καλῶς, ἐνῷ θὰ αὐξάνετε τὸν κίνδυνον τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἱκανοτήτων διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐπιτρέψητε τὸν ἀνάλογον χρόνον καὶ ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ νὰ διατηρήσητε τὸν αὐτὸν ἀριθμόν. Ἄν κατορθώσητε τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, αὐτοστιγμεὶ τὴν ἐπαύριον θέλετε αἰσθανθῆ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ἐπιβλαβῆ. Καὶ φρονῶ, κύριοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ σπεύσωμεν εἰς ὅλας ταύτας τὰς μεταῤῥυθμίσεις. Περὶ τῶν ἄλλων, τῶν ἀναγομένων εἰς τοὺς στρατιωτικούς, οὐδὲν ἔχω νὰ παρατηρήσω ἐπὶ τοῦ παρόντος, διότι δὲν εἶμαι ἴσως καὶ πολὺ ἁρμόδιος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ συμφέροντος τοῦ στρατοῦ, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, ἃς ἔδωκεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλὰ τὸ πρῶτον σύστημα, οὕτως εἰπεῖν, τῆς θεραπείας, ἡ ἐλευθέρωσις ἡμῶν ἀπὸ τῶν ἀναγκῶν, εἰς ἃς εἴμεθα ὑποβεβλημένοι, μᾶς ὑπομιμνήσκει νὰ ἔλθωμεν καὶ εἰς τὴν ἄλλην σκέψιν, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιβάλωμεν περιορισμὸν καὶ εἰς τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν διαχειρίζεται ἡ κεντρικὴ ἀρχή. Καὶ δὲν ἐννοῶ νὰ ὁρμηθῶμεν ἀπὸ θεωριῶν ἀπολύτων καὶ νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ἄκρα. Εἰς τὰ τοιαῦτα πρέπει πρακτικῶς νὰ βαίνῃ τις, καὶ παρατηρῶν τὰ καθέκαστα καὶ ἐξετάζων τὸν Τόπον καὶ τὰ ἤθη, τὸν θεσμὸν, τὸν ὀργανισμὸν, ν’ ἀποφασίζῃ ποίαν ἐξουσίαν δύναται νὰ ἀποκόψῃ ὠφελίμως ἢ τοὐλάχιστον ἀβλαβῶς, ἢ εἰς ποίαν Ἀρχὴν δύναται νὰ ἀναθέσῃ, λειτουργίαν τινὰ, ἣν ν’ ἀφαιρῇ ἀπὸ τοῦ κέντρου, ἵνα συνιστᾷ τὴν αὐτοδιοίκησιν ἢ τὴν ἀποκέντρωσιν· διότι, ὡς γινώσκετε, διαφέρει ἡ ἀποκέντρωσις τῆς αὐτοδιοικήσεως. Παρ’ ἡμῖν καὶ τὰ δύο θὰ τὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν· ἀλλ’ ὡς εἶπον, δὲν θὰ προβῶμεν ἀπερισκέπτως καὶ τυφλῶς κατόπιν μιᾶς θεωρίας. Ὑπάρχουσι πολλαὶ ἐξουσίαι παρὰ τῇ κεντρικῇ ἀρχῇ, αἱ ὁποῖαι μόνον βλάβην φέρουσι, καὶ δύνανται νὰ ἀνατεθῶσιν εἰς ἄλλα ὄργανα τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ἢ εἰς Ἀρχὰς αἱρετάς. Μέχρι τοῦ γελοίου φθάνει παρ’ ἡμῖν ἡ συγκέντρωσις. Φαντασθῆτε, κύριοι, ὁ Νομάρχης δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ τὸν παρ’ αὐτῷ ὑπηρετοῦντα κλητῆρα, ὁ Γυμνασιάρχης δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διορίζῃ τὸν ὑπηρέτην ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιμελῆται τὴν καθαριότητα τοῦ Γυμνασίου. Θέλουσί μοι εἴπει, τί θὰ κερδήσητε, ἀφοῦ καὶ ὁ Νομάρχης καὶ ἡ αἱρετὴ Ἀρχὴ θὰ διαφθείρωνται; Ἀλλ’ ἔστω, δὲν θὰ καταστρέφω τοὐλάχιστον τὸν χρόνον τῶν Ὑπουργῶν, δὲν θὰ διαφθείρωνται ἀμοιβαίως οἱ Ὑπουργοὶ καὶ οἱ βουλευταί. Εἶνε περιττὸν ν’ ἀναπτύξῃ τις πόση πρακτικῶς ὑπάρχει διαφορὰ ἐν τῷ συστήματι τούτῳ, διότι βεβαίως τὰ αὐτὰ παρ’ ἡμῖν ὑπάρχουν, τὰ ὁποῖα καὶ παρ’ ἄλλοις Κράτεσιν, ὅπου τὰ αὐτὰ μέτρα ἐφηρμόσθησαν· ἀλλὰ βεβαίως πρέπει καὶ ἄλλα μέτρα νὰ λάβωμεν σχετικῶς μᾶλλον πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς κυρίως λεγομένης αὐτοδιοικήσεως. Ὑποθέτουν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν εἶνε ἀρκούντως ἀνεπτυγμένος δι’ αὐτοδιοίκησιν. Φρονῶ τὸ ἐναντίον, ἀρκεῖ νὰ μὴ προβῶμεν πολὺ καὶ τυφλῶς εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν, μεταφέροντες θεσμοὺς ξένους. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ εὐφυΐαν ἔχει καὶ πνεῦμα συντηρητικὸν μέχρις ὑπερβολῆς καὶ εὐθυκρισίαν. Ὑπάρχουν ζητήματα καὶ συμφέροντα τοπικὰ, τὰ ὁποῖα δύνασθε νὰ ἀναθέσητε εἰς τὴν κρίσιν τοῦ πτωχοῦ ἐκείνου ἐκλογέως μᾶλλον, παρὰ εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ βουλευτοῦ καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Βεβαίως πολὺ περισσότερον δύναμαι νὰ ἐμπιστευθῶ εἰς ἓν χωρίον τὴν ἐκλογὴν τοῦ διδασκάλου του μεταξὺ προσώπων, τὰ ὁποῖα ἔχουν τὰ προσόντα, παρὰ εἰς τὴν κεντρικὴν ἀρχήν. Λέγουν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπισκοποῦσα τὰ πάντα, μεριμνᾷ καλλίτερον καὶ ἀφιλοκερδῶς, ἀλλὰ ταῦτα εἶνε θεωρίαι, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶνε ὁ βουλευτὴς καὶ βουλευτὴς εἶνε ὁ κομματάρχης τοῦ χωρίου καὶ ὁ κομματάρχης εἶνε τὸ τυφλὸν πολιτικὸν πάθος ἢ συμφέρον· δι’ αὐτὸ φωνάζουν πολλάκις οἱ γονεῖς, ὅτι ὁ δεῖνα διδάσκαλος εἶνε κακὸς, εἶνε ἀνίκανος ἢ κακοήθης· καὶ ἐν τούτοις εἶνε ἀδύνατον νὰ παυθῇ, διότι εἶνε ἐπιβεβλημένος ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ. Καὶ ἄλλα πολλὰ δύναταί τις περικόπτων τὴν ἐξουσίαν ἀμέσως νὰ σπεύσῃ νὰ τὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὴν κεντρικὴν ἀρχὴν, ἀπαλλάττων καὶ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τοὺς βουλευτάς. Παντοῦ πρέπει νὰ φέρετε κατάτμησιν τῆς ἐξουσίας. Δὲν ἐννοῶ καὶ εἰς τὸν Δήμαρχον νὰ δώσητε περισσοτέραν ἐξουσίαν, ἐννοῶ καὶ ἀπὸ αὐτὸν νὰ ἀφαιρέσητε. Ὑπεστήριξα ἄλλοτε ἐν τῷ τύπῳ, πρὶν ἔτι γείνω βουλευτὴς, ὅτι ἐπροτίμων ἀστυνόμον αἱρετὸν, ἀλλὰ διὰ περιωρισμένης ψηφοφορίας ἐκλογέων ἐχόντων προσόντα. Οὕτω, κύριοι, καὶ διὰ τοιούτων μεταῤῥυθμίσεων τὸ συμφέρον τῶν βουλευτῶν καὶ τῶν ἐκλογέων θέλουν συμμαχεῖ πρὸς τὸ γενικὸν συμφέρον, ἐνῷ, ὡς σήμερον ἔχει ὁ πολιτικὸς ὀργανισμὸς, εἶνε εἰς πλήρη πόλεμον τὰ γενικὰ συμφέροντα μὲ τὰ συμφέροντα τὰ ἰδιαίτερα. Ταῦτα εἶνε, τὰ ὁποῖα φρονῶ, ὅτι πρέπει τὸ ταχύτερον νὰ ἐπιχειρήσωμεν, καὶ ζητῶ συγνώμην, ἂν ἔκαμα κατάχρησιν τῆς ὑπομονῆς σας. Εὐτυχὴς θέλω λογισθῆ, ἐὰν συντελέσω κατά τι ὅπως τεθῶσι καλῶς τὰ ζητήματα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δὲν ἔχομεν καιρὸν πλέον πρὸς ἀναβολήν. Ἡ φορὰ τῶν πραγμάτων εἶνε ἀκατάσχετος, καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σήμερον δύνασθε νὰ πράξετε, δὲν θὰ δύνασθε νὰ τὸ πράξετε αὔριον. Συλλογίσθητε, ὅτι τὸ Κράτος τοῦτο, πρὸς δημιουργίαν τοῦ ὁποίου τόσαι θυσίαι ἐγένοντο, τὸ καταστρέφομεν ἡμεῖς διὰ τῆς ὀλιγωρίας μας, διὰ τῆς τυφλώσεώς μας. Δὲν χρειάζεται φιλοπατρία πλέον, ἀλλὰ κοινὸς νοῦς καὶ ἁπλῆ καλὴ θέλησις, καὶ τοῦτο ζητεῖ ἡ Πατρίς. Ἄν, κύριοι, καὶ εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον ὅπου ἐφθάσαμεν δὲν συνέλθωμεν καὶ δὲν σκεφθῶμεν εἰλικρινῶς περὶ τῆς σωτηρίας τοῦ Τόπου, βεβαίως θέλομεν ἀναλάβει φοβερὰν εὐθύνην καὶ ἐνώπιον τοῦ Τόπου καὶ ἐνώπιον τῆς συνειδήσεως ἡμῶν καὶ τῆς ἱστορίας, διότι ἀδικαιολογήτως ὅλως καταστρέφομεν τὴν πατρίδα ἡμῶν.

§88ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐτελείωσες; τὸ συμπέρασμα ποῖον εἶναι; νὰ ὑπάγῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἢ ὄχι;

§89Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν κανονικὴν τροχιάν· ἐννοῶ ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξεπλήρωσεν ἓν καθῆκον, ἐξηγήσας τὴν ἰδέαν του περὶ τῶν νομοσχεδίων· ἀλλὰ πρὶν τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶχεν ὑποβληθῆ παρὰ τεσσάρων βουλευτῶν ῥητὴ πρότασις, ἵνα συμφώνως μὲ τὸν Κανονισμὸν πρὸ τῆς συζητήσεως τῶν νομοσχεδίων ἀποσταλῶσι ταῦτα εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Μεταξὺ τῶν ὑποβαλόντων τοιαύτην πρότασιν εἶμαι καὶ ἐγώ, σπεύσας νὰ δηλώσω ἐκ τῶν προτέρων ὅτι δὲν κατακρίνω τὰς διατάξεις, τὰς περιεχομένας ἐν τοῖς νομοσχεδίοις, ἀλλ’ ὅτι πρὶν τούτου πρέπει νὰ βασανισθῶσι, καὶ τὸ πρῶτον στάδιον τῆς βασάνου εἶναι ἡ ἀποστολὴ αὐτῶν εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω καὶ νέα ἐπιχειρήματα, ἀλλὰ τοῦτο μόνον λέγω, ὅτι συμφώνως πρὸς τὸν Κανονισμὸν δὲν πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ συζήτησις ἐπὶ ἄλλου τινὸς θέματος εἰμὴ ἐπὶ τῆς προταθείσης παραπομπῆς τῶν νομοσχεδίων εἰς τὴν ἐπιτροπήν· καὶ πρὶν ἢ ἡ Βουλὴ ἐρωτηθῇ ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, δὲν δύναται νὰ γίνῃ συζήτησις.

§90Α. ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἐκ τῶν πλείστων τῶν λεχθέντων ἰδίως σήμερον, ὁμολογουμένως ἐξάγεται, κατ’ ἐμὲ, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἀτμόσφαιραν πολὺ φατριαστικήν· εἶνε δὲ τοῦτο πολὺ λυπηρὸν, διότι πένθος ἐπίκειται ἐφ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καί τινες μάλιστα ἐνεργοῦσιν, ὅπως τὸ πένθος τοῦτο καταστῇ διαρκὲς καὶ αἰώνιον. Εἶπον πρὸ ὀλίγου, ὅτι τὴν ἰδέαν περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ περὶ εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, τὴν ἰδέαν ταύτην εἶχον φέρει ἐνώπιον τῆς διαλυθείσης Βουλῆς κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1885. Λυποῦμαι, διότι δὲν δύναμαι νὰ τὴν παραδεχθῶ ἕνεκα τοῦ τρόπου, δι’ οὗ ζητεῖται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ μεταῤῥύθμισις αὕτη. Ὁ τρόπος αὐτὸς εἶνε ἀντισυνταγματικὸς, διότι καθ’ ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐλαττώσεως εἰς 150, τὸ Σύνταγμα ἐγένετο πρὸ τῆς προσαρτήσεως τῶν νέων ἐπαρχιῶν, καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς περιφερείας, παραβιάζονται τὰ ἄρθρα 70 καὶ 68 τοῦ Συντάγματος, διότι τὸ μὲν ἀναφέρει, ὅτι ὁ βουλευτὴς ἐκλέγεται ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν του, τὸ δὲ, διότι ἀναφέρει, ὅτι γίνεται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ τῶν κατοίκων καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐκλογέων. Δὲν θέλω νὰ ἐκθέσω τὸ ἐγκώμιον αὐτῆς τῆς ἰδέας· πολλὰ εἶπε καὶ ἡ Κυβέρνησις καί τινες ἄλλοι· ὁμολογῶ, ὅτι εἶνε ὠφέλιμος· ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὴν παραδεχθῇ ἡ Βουλὴ, διότι εἶνε κατὰ τοῦ Συντάγματος ὁ τρόπος, δι’ οὗ ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ τὴν εἰσαγάγῃ· καὶ ὅταν παραδεχθῶμεν αὐτὸν τὸν τρόπον, τότε ἑκάστη Κυβέρνησις δύναται νὰ καταργήσῃ ὁλόκληρον τὸ Σύνταγμα ὀλίγον κατ’ ὀλίγον. Μόνον διὰ μιᾶς Συνελεύσεως, ὡς εἶπον καὶ τότε, ἠδύναντο νὰ ἐπέλθουν τοιαῦται μεταῤῥυθμίσεις καὶ εἰς τοῦτο καὶ εἰς ἄλλα, ἡ δὲ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ συστήσῃ σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, νὰ γίνῃ Συνέλευσις· διότι, ἂν σήμερον δὲν γίνῃ αὐτὴ, θὰ γίνῃ αὔριον. Θὰ ἔλθῃ μία ἡμέρα, καθ’ ἣν, ἂν δὲν συγκληθῇ Συνέλευσις σήμερον, θὰ μετανοήσωσιν ὅλοι.

§91ΧΟΪΔΑΣ. Ἐπιτρέπει τὸ Σύνταγμα νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν λαόν;

§92Α. ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Ναὶ, διότι εἶνε ὑπερτέρα ἀνάγκη, εἶνε ἡ σωτηρία τοῦ Ἔθνους σήμερον ἡ Συνέλευσις, ἔστω καὶ ἂν οἱ τύποι εἶναι ἐναντίοι. Εἶνε ὑπέρτατος ὁ νόμος τῆς σωτηρίας. Τοιαύτη ὅμως ἀνάγκη δὲν ὑπάρχει, προκειμένου περὶ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν ὤφειλε σήμερον νὰ μὴ θεωρήσῃ ὡς κατεπείγοντα τὰ νομοσχέδια ταῦτα· εἶχεν εὐκαιρίαν νὰ τὰ φέρῃ βραδύτερον. Σήμερον εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, ἰδίως τὰς οἰκονομικάς, ὤφειλε νὰ περιορισθῇ εἰς ἄλλας μεταῤῥυθμίσεις, κυρίως εἰς αὐτὰ τὰ ὀλίγα, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς ἀναφέρω. Κατὰ τὸν Ὀκτώβριον, ὅτε ἤθελον ὡριμάσει πολλὰ ἄλλα πράγματα, τότε ἠδύνατο νὰ φέρῃ αὐτὰ διὰ τρόπου καλλιτέρου, ἢ διὰ συγκλήσεως Συνελεύσεως. Ἐκεῖναι αἱ μεταῤῥυθμίσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νῦν νὰ περιορισθῇ, εἶναι αἱ ἑξῆς: ἡ ἁπλοποίησις τῆς ὑπηρεσίας εἰς ὅλους τοὺς κλάδους, εἰς τὴν διοίκησιν, εἰς τὰ δικαστήρια καὶ εἰς τὸν οἰκονομικὸν κλάδον· διότι, ὅταν ἁπλοποιηθῇ ἡ ὑπηρεσία, τότε θὰ ἐπέλθωσι καὶ οἰκονομίαι, ὄχι ὅπως ἔκαμεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἥτις δὲν ἤκουσεν αὐτὰ, καὶ κατήντησε νὰ ζητῇ οἰκονομίας ψαλλιδίζουσα τὸν μισθὸν τῶν δυστυχισμένων ἀστυνομικῶν ὑπαλλήλων. Ὅταν ἁπλοποιηθῇ ἡ ὑπηρεσία, θὰ γίνῃ οἰκονομία καὶ θὰ πληρόνωνται καὶ καλλίτερον οἱ ὑπάλληλοι. Τότε δὲ μία Κυβέρνησις εἶνε ἱκανή, ὅταν δυνηθῇ νὰ διοικήσῃ οἰκονομικώτερον τὸ Κράτος, διότι εἶνε εὔκολον καὶ εἰς τὸν κοινότερον ἄνθρωπον νὰ διοικήσῃ μὲ πολυδαπάνους Προϋπολογισμούς. Ἐκτὸς τούτου, μὲ τοὺς πολυπλόκους ὀργανισμούς, τοὺς ὁποίους ἔχομεν, διὰ τὴν παραμικροτέραν ὑπόθεσιν, οἱ πολῖται πρέπει νὰ διέλθωσι πέντε ἢ ἕξ ἔγγραφα καὶ γραφεῖα. Λοιπὸν χάνεται πολὺς καιρὸς διὰ τὰς ὑποθέσεις των. Ἡ δευτέρα μεταῤῥύθμισις ἔπρεπε νὰ εἶνε εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν· δὲν φρονῶ, κύριοι, ὅτι μόνον τὰ γράμματα θὰ σώσουν τὸν Ἑλληνισμόν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο δεῖ ποιεῖν κἀκεῖνο μὴ ἀφιέναι· ἰδίως ἡ μεταῤῥύθμισις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως εἶνε ἀναγκαιοτάτη, διότι ἐκεῖ πρωτοσχηματίζεται ὁ πολίτης καὶ μανθάνει τὰ δικαιώματα καὶ τὰ καθήκοντά του· ἡ δὲ μέση ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ γίνῃ πρακτικωτέρα, καὶ μᾶλλον σπουδαία ἡ ἀνωτέρα· νὰ περιορισθοῦν δὲ αἱ ἕδραι τοῦ Πανεπιστημίου, διότι σήμερον εἶναι πολλαί. Τρίτην μεταῤῥύθμισιν, κύριοι, θέλω τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τοῦ Ἔθνους· δὲν ἐννοῶ πλέον προπαρασκευάς, ἀλλ’ ἐννοῶ νὰ διοργανωθῇ στρατιωτικῶς τὸ Ἔθνος. Ἄν, κύριοι, πρὸ ἐτῶν ἐπραγματοποιεῖτο τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον παρουσίασα εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ὁποῖον ἤθελε τελειοποιηθῆ ἀπὸ ἐπιτροπὴν εἰδικῶν στρατιωτικῶν, ἤγουν τὸ περὶ στρατιωτικῆς ἀσκήσεως εἰς τὰς ἑστίας των ὅλων τῶν πολιτῶν, τῶν δυναμένων νὰ φέρωσιν ὅπλα, ἤδη θὰ εἴχομεν 150 χιλιάδας ἀνδρῶν καλλίτερα ἐξησκημένων ἀπὸ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἤσκησε τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι σήμερον μάλιστα δὲν δυνάμεθα νὰ κατασκευάσωμεν στρατὸν ὡς ἔχει ἡ Γαλλία καὶ ἡ Γερμανία, διότι αὐτὰ εἶναι Ἔθνη κατακτητικὰ καὶ πλούσια, ἀλλὰ δυνάμεθα ἐπὶ τῇ βάσει μονοετοῦς θητείας νὰ ὀργανώσωμεν στρατιωτικῶς τὸ Ἔθνος καὶ νὰ ἔχωμεν ἐτησίως 14 χιλιάδας στρατὸν μόνιμον, ὁ ὁποῖος, ὡς σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, νὰ μένῃ εἰς τὰ σύνορα· τότε, ἀντὶ νὰ ἐξοδεύωμεν 24 ἑκατομμύρια πρὸς συντήρησιν στρατοῦ, θὰ ἐξοδεύωμεν 12 μόνον καὶ θὰ εἴχομεν ὅλον τὸ Ἔθνος εἰς τὰ ὅπλα ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ἐθνικῆς. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, καὶ τοὺς μὲν καὶ τοὺς δὲ, σᾶς ὅλους, οἱ ὁποῖοι λέγετε ὅτι εἶσθε πρακτικοὶ καὶ ἐπολιτεύθητε τόσους χρόνους, ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ λαὸς σᾶς προσέφερον ὅ,τι ἐζητήσατε, τί ἐκάματε 700 περίπου ἑκατομμύρια; τί τὰ ἐκάματε, πρὸς Θεοῦ! ὥστε νὰ φθάσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν ἐθνικὴν καταστροφὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν χρεωκοπίαν, καὶ νὰ εὑρισκώμεθα τώρα εἰς τοιαύτην κατάστασιν, ὥστε νὰ μὴν ἔχωμεν τίποτε πράγματι σπουδαῖον, δυνάμενον νὰ φέρῃ εὐημερίαν εἰς τὸν Τόπον; Ἐφροντίσατε ποτὲ περὶ γεωργίας; Ἐφροντίσατε ὅπως ἱδρυθῇ γεωργικὴ Τράπεζα ἀνακουφιστικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ; Ἄν λοιπὸν, κύριοι, δὲν προβῆτε εἰς τοιαύτας μεταῤῥυθμίσεις σήμερον καὶ ἐπιμένετε κατὰ τὸ παλαιὸν σύστημά σας, ἐπιμένετε εἰς τὸ νὰ ψηφισθῶσιν αὐτὰ τὰ νομοσχέδια ὅπως ἔχουσι, τότε εἰξεύρετε τί θὰ ἐξάξω; ὅτι ἐργάζεσθε μόνον, ὅπως μονιμοποιήσητε τὴν ἐξουσίαν σας πρὸς ἰδιοτελεῖς σκοπούς. Καὶ τότε ἰδοὺ τί θὰ συμβῇ· ἐνῷ οἱ Αὐστριακοὶ προτίθενται τάχιστα, ἂν δυνηθοῦν, νὰ καταβῶσιν εἰς Θεσσαλονίκην, σεῖς θὰ προετοιμάσητε οὕτω τὴν ὁδὸν, ὅπως οἱ Αὐστριακοὶ εἰσέλθωσι ταχύτερον εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι τὰ νομοθετήματα αὐτὰ πρέπει νὰ παραπεμφθῶσι πρῶτον εἰς τὰς ἐπιτροπὰς πρὸς ἐξέτασιν σοβαρὰν καὶ ὕστερον νὰ καθυποβληθῶσι.

§93ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§94ΞΕΝΟΥΔΑΚΗΣ. Εἰς τὸν Συνταγματικὸν χάρτην, τὸν ὁποῖον ἐψήφισεν ἡ Συνέλευσις, ὑπάρχει ἄρθρον 67, λέγον, ὅτι τὸ παρὸν Κοινοβούλιον εἶνε τοῦ Ἔθνους καὶ ὄχι μόνον τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Διὰ τοῦτο, κύριοι, φρονῶ, ὅτι ἀνεξαρτήτως ἀπὸ κομματικὰ πάθη ἢ ἀπὸ προσωπικὰ ἢ ἐπαρχιακὰ συμφέροντα πρέπει νὰ συζητήσωμεν ἂν πρέπῃ νὰ παραπεμφθῇ ἢ ὄχι τὸ νομοσχέδιον εἰς Ἐπιτροπάς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, εἴδατε ἐν δυσὶ λέξεσι, τίς σᾶς εἶπε ὅτι φρονεῖ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅμως τὴν ἔλλειψιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνεπλήρωσε δι’ ἐκτεταμένου λόγου, ὅστις τιμᾷ καὶ αὐτὸν καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, δι’ οὗ ἀνεπλήρωσε τὴν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ συνοδεύῃ τὰ νομοσχέδια, καὶ διὰ τοῦτο εἰσῆλθε καὶ εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα. Διὰ νὰ βεβαιώσῃ δὲ τὸ Κοινοβούλιον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι τὸ ὑψηλότερον καὶ σπουδαιότερον θέμα εἶνε αὐτὸ τὸ τῶν νομοσχεδίων, ὡμίλησεν οὕτω. Τοῦτο λέγω καὶ ἐγὼ, ὅτι εἶνε σπουδαιότατον, διότι πρόκειται περὶ τοῦ καταρτισμοῦ τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ σπεύδωμεν. Ἡ δυσκολία τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Πολιτεύματος εἶνε ἡ κυριωτέρα αἰτία τῆς εἰσαγωγῆς αὐτῶν τῶν νομοσχεδίων. Δὲν πιστεύω δὲ, ὅτι δι’ αὐτῶν θέλει νὰ προσβάλῃ τὸ Κοινοβούλιον. Ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι πρέπει νὰ πράξωμέν τι. Ἀλλ’ ἐπειδὴ, κύριοι, πρόκειται νὰ εἰσέλθωμεν ἔστω καὶ ἄκρῳ δακτύλῳ εἰς τὸν Συνταγματικὸν χάρτην, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν μήπως ἀνοίξωμεν ὀπὴν καὶ ἴδωμεν ἄλλας μεταβολὰς ὄχι ὑπὸ τοῦ παρόντος Ὑπουργείου, ἀλλ’ ὑπὸ ἄλλων. Πάντες ἐπείσθημεν, ὅτι πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς βελτίωσιν τῆς Ἀντιπροσωπείας, ἀλλὰ νὰ προβῶμεν βραδέως. Τί μᾶς ὠθεῖ, τί μᾶς ἀπειλεῖ διὰ νὰ σπεύσωμεν; Μήπως τὰ νομοσχέδια αὐτὰ θὰ φέρωσι πλοῦτον καὶ οἰκονομικὴν κατάστασιν βελτίονα; Δὲν ἀρκεῖ νὰ τὰ παραπέμψωμεν εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς, διότι δὲν περιμένω παρ’ αὐτῶν σπουδαίαν ἔκθεσιν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει φανῆ πρακτικωτέρα καὶ ὠφελιμωτέρα, ἂν ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν αὐτῶν κατὰ τὸν Σεπτέμβριον, διὰ νὰ ἀποφανθῇ καὶ ἡ κοινωνία ἐπὶ τούτων καὶ αἱ Ἐπαρχίαι. Εἰς τὰ καθ’ ἕκαστα θέλω λάβει τὸν λόγον, ἀλλ’ ἤδη προτείνω τὴν ἀναβολὴν αὐτῶν εἰς τὴν προσεχῆ Σύνοδον.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕτερος δὲν εἶνε ἐγγεγραμμένος νὰ ὁμιλήσῃ. Θὰ θέσω λοιπὸν τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν. Παραδέχεται ἡ Βουλὴ νὰ παραπεμφθῶσι τὰ νομοσχέδια εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν; Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§96ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις (Ὥρᾳ 8 καὶ 10′ μ. μ.).