1885.12.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 55

Τῆς 13 Δεκεμβρίου 1885.

(Παρασκευὴ)

Ὥρᾳ 4½ Μ. Μ. (Εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐπεκυρώθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δημητρακάκης ἔχει ζητήσει τὸν λόγον.

§2ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι, καὶ ἄλλοτε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον τῆς Βουλῆς ἐφέρομεν τὸ ζήτημα περὶ τῆς περιθάλψεως τοῦ ἀρχαιοτέρου τῶν δημοσιογράφων καὶ ἀγωνιστοῦ, τοῦ Ν. Παπαδοπούλου. Αὐτὸς φέρει τὸν βαθμὸν τῆς τιμῆς τοῦ ὑπολοχαγοῦ τῆς Φάλαγγος. Ἀξιωματικοὶ τῆς τιμῆς τῆς Φάλαγγος ἦσαν ἐκεῖνοι, ὅσοι ἐθεωρήθησαν, ὅτι δὲν εἶχον ἀνάλογον ὑπηρεσίαν διὰ νὰ χαρακτηρισθῶσιν ἀξιωματικοὶ ἐν ἐνεργείᾳ. Ἐν τούτοις κατόπιν ὅλοι οἱ τοιοῦτοι ἀξιωματικοὶ εἰσῆλθον εἰς τὴν ἐνεργὸν Φάλαγγα, διὰ τοῦτο εἶναι δίκαιον, καὶ τὸ προτείνω νὰ συστηθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα κατατάξῃ καὶ τὸν γέροντα Παπαδόπουλον εἰς τὴν ἐνεργὸν Φάλαγγα διὰ νὰ λαμβάνῃ εἰς τὸ τέλος τῆς ζωῆς του τὴν μισθοδοσίαν τῶν 60 δραχμῶν.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα, νὰ συστηθῇ εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον ὁ κ. Ν. Παπαδόπουλος, ὅπως δικαιωθῇ.

§4ΠΑΛΑΜΗΔΗΣ. Καὶ πάλιν θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν νὰ προτάξῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τῶν ὑπαλλήλων· εἶναι προτεταγμένα ἄλλα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα δὲν ἐνδιαφέρουν τόσον τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλήν, ὅσῳ ἐνδιαφέρει αὐτὸ τὸ ομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον τείνει νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς τὰ ὄργανα τοῦ μηχανισμοῦ αὐτῆς τῆς Διοικήσεως. Μετὰ τοῦτο παρακαλῶ καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ νὰ δώσῃ τὴν προσοχήν της εἰς τὸ ἑξῆς ἀντικείμενον. Ὅλοι γνωρίζετε τὸν ἀκάματον ὑπολοχαγὸν Τάσον Βούλγαρην, ὁ ὁποῖος εἰς πᾶσαν πυρκαϊὰν εἶναι σχεδὸν ὁ σωτήρ. Αὐτὸς παρευρέθη καὶ κατὰ τὴν πυρκαϊὰν τῶν Ἀνακτόρων καὶ εἰς ὅλας τὰς πυρκαϊάς, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν, ἔλαβε τὸ πρῶτον μέρος καὶ ἔσωσεν ὄχι μόνον οἰκίας, ἀλλὰ καὶ πολλὰ χρήματα καὶ πολλοὺς ἀνθρώπους, χωρὶς νὰ λάβῃ οὔτε λεπτόν. Εἰς μίαν τῶν τελευταίων πλημμυρῶν, ἡ οἰκία αὐτοῦ κατέῤῥευσε, καὶ ἐνῷ αὐτὸς ἠγωνίζετο νὰ σώσῃ ἄλλων οἰκίας, τὰ παιδιά του ἔμειναν ἔξω εἰς τοὺς δρόμους. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν περὶ συνδρομῆς καὶ ἀποκαταστάσεως αὐτοῦ τοῦ δυστυχοῦς, ὁ ὁποῖος ἔπαθεν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ἀντὶ δὲ νὰ παρασημοφορηθοῦν ἄλλοι κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς πυρκαϊᾶς τῶν Ἀνακτόρων, ἔπρεπε νὰ παρασημοφορηθῇ αὐτὸς πρῶτος καὶ τὸ σῶμα τῶν Σκαπανέων, καὶ νὰ τοῖς δοθῇ ἀνάλογος ἀμοιβή, διότι εἶναι τὸ μόνον σῶμα, τὸ ὁποῖον σώζει τὴν Πρωτεύουσαν ἀπὸ καταστροφάς.

§5ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§6Δ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§7ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ πληροφοροῦσι πανταχόθεν, ὅτι οἱ κ. Βουλευταί, οἱ μὴ κατοικοῦντες ἐν Ἀθήναις, σπεύδουσι νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς ἑστίας αὐτῶν ἕνεκα τῶν ἑορτῶν. Ἂν τοῦτο ἦναι ἀκριβές, εἶναι ἐνδεχόμενον μετὰ τὴν αὔριον νὰ ἦναι δύσκολον νὰ εὑρεθῇ ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ· διὰ τοῦτο πρὸ παντὸς πρέπει νὰ μεριμνήσωμεν περὶ τῶν ἐκκρεμῶν ἐκείνων ἔργων τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα συνδέονται στενῶς μὲ τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ὡς τοιαῦτα νομίζω, ὅτι εἶναι τὸ σήμερον προκείμενον εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως τῆς νομισματικῆς Συμβάσεως, τὸ ὡσαύτως εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν νομοσχέδιον περὶ Συμβάσεως τῶν Τραπεζῶν, τὸ εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν νομοσχέδιον περὶ μεταβιβάσεως εἰς τὴν Νομοτελεστικὴν Ἐξουσίαν τοῦ δικαιώματος νὰ ἀναστέλλῃ διὰ Διατάγματος ἐν ἀνάγκῃ τὴν ἐξακολούθησιν τῶν προθεσμιῶν, καὶ τὰ νομοσχέδια περὶ κυρώσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ τῶν ἐξόδων· ταῦτα σᾶς παρακαλῶ νὰ προτάξωμεν.

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§9ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλῶ δὲ, ἐπειδὴ τὸ νομοσχέδιον περὶ διακοπῆς τῶν δικαστικῶν προθεσμιῶν εἶναι εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν καὶ πρέπει νὰ συζητηθῇ καὶ εἰς τρίτην, καὶ ἐπειδὴ αὔριον τὸ ἑσπέρας πολλοὶ τῶν κ. Βουλευτῶν ἐπείγονται νὰ ἀναχωρήσωσι, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συνεδριάσωμεν αὔριον τὴν 10 τὸ πρωΐ. (Γίνεται δεκτὸν εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τὸ περὶ ἀναστολῆς τῶν δικαστικῶν προθεσμιῶν, ὁμοίως εἰς τρίτην τὸ περὶ κυρώσεως νομισματικῶν Συμβάσεων).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως Συμβάσεως μετὰ τῶν Τραπεζῶν. Ὁ κ. Μεσσηνέζης ἔχει τὸν λόγον.

§11Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Λαμβάνων ἀφορμὴν ἐκ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, ὅπερ διαῤῥήδην ἀποκρούω, ὡς ἀπειλοῦν διὰ πανωλεθρίας τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, ἔρχομαι ὅπως καταδείξω δι’ ὀλίγων τὸ ἀδέξιον καὶ σφαλερὸν καὶ παρακεκινδυνευμένον τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὴ αὕτη, κύριοι Βουλευταί, ἡ τακτικὴ, ἣν ἐπανειλημμένως καὶ μέχρι κόρου μετῆλθεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀπολογούμενος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰς τὰς κατ’ αὐτοῦ αἰτιάσεις, ὅτι ἀδικεῖ ἐν τοῖς καιρίοις καὶ ἐν τοῖς τιμαλφεστέροις τὸν Τόπον δι’ ὧν πράττει, καὶ ὅτι ἀδεξίως πηδαλιουχεῖ τὸ σκάφος τῆς Πολιτείας ἐν ὥρᾳ δεινῆς τρικυμίας, ἐφ’ οἷς ἐγκαλεῖ αὐτὸν οὐχὶ ἡ συντεταγμένη ἢ ἀσύντακτος Ἀντιπολίτευσις, ἀλλ’ ἡ συνταρασσομένη ἐπὶ τοῖς κινδύνοις, οὓς διατρέχει ὁ Τόπος, ἐθνικὴ συνείδησις, αὐτὴ αὕτη ἡ τακτικὴ ἐναργῶς καὶ τρανῶς ἀποδεικνύει τὸ βάσιμον τῶν αἰτιάσεων τούτων· ἐξηγοῦμαι. Ἐγκαλοῦσι τῷ κ. Πρωθυπουργῷ, ὅτι παρὰ τὸ φιλειρηνικὸν αὐτοῦ πρόγραμμα, παρὰ τὰ δόξαντα ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, παρὰ τὴν ἐσχάτην ἀπορίαν τοῦ Δημοσίου Ταμείου, κηρυχθέντος εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου, ἠσπάσθη αἴφνης, τῆς Βουλῆς ἀργούσης, τοῦ Βασιλέως ἀπουσιάζοντος, τὴν κατ’ ἐπίφασιν πολεμικὴν πολιτικὴν, καὶ ὅτι πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς πολιτικῆς ταύτης προέβη ἀλογίστως πρῶτον μὲν εἰς τὴν σύγκλησιν δύο ἡλικιῶν ἐφέδρων, ὁριζομένης αὐτοῖς προθεσμίας εἰς προσέλευσιν ἡμερῶν εἴκοσι, μετ’ οὐ πολὺ εἰς τὴν σύγκλησιν τριῶν ἔτι ἡλικιῶν, ὁριζομένης τούτοις προθεσμίας εἰς προσέλευσιν ὡρῶν 48 μόνον, ὡς εἰ ὁ ἐχθρὸς ἦτο ἐπὶ θύραις, καὶ ἐπὶ τέλους εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν τῶν ἐθνικῶν Δυνάμεων. Ἀπολογούμενος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἀμφισβητεῖ τὴν ἀλήθειαν τῶν γεγονότων ἐφ’ οἷς στηρίζεται ἡ αἰτίασις αὕτη, ἀλλὰ λέγει, ὁτέ μὲν κλαυθμυρίζων, ὁτὲ δὲ γαυριῶν «ἐγκαλέσατε ἐπὶ τούτοις τὸ Ἔθνος, ὅπερ ἐξεγερθὲν ἐπὶ τῷ Βουλγαρικῷ τολμήματι ὡς εἷς ἀνθρώπους μοὶ ἐπέβαλε τὴν πολιτικὴν ταύτην. Ἐγὼ εἰμὶ ἐκτελεστής τῶν Ἐθνικῶν βουλήσεων». Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοιαῦτα λέγων ἀντεγκαλεῖ βεβαίως τὸ Ἔθνος ἐφ’ οἷς αὐτὸς ἐγκαλεῖται, καὶ φαίνεται ἀσπαζόμενος τὸ δόγμα τῆς παντοδυναμίας καὶ τοῦ ἀλαθήτου τῆς Ἐκκλησίας τοῦ λαοῦ, τὸ δόγμα, ὅπερ ἴσχυσε πάλαι ποτὲ ἐν τῇ Χώρᾳ ταύτῃ καὶ ὡδήγησε παρὰ τὴν γνώμην τῶν ὀλίγων εἰς τὴν κατὰ τῶν Συρακουσῶν ἐκστρατείαν. Ἔστω, εὐθύνεται ἐπὶ τῇ φιλοπολέμῳ ἰδέᾳ αὐτὸ τὸ Ἔθνος. Ἀλλ’ αὐτὸς ὁ ἡγούμενος αὐτοῦ τανῦν, αὐτὸς ὁ διὰ θεμιτῶν καὶ ἀθεμίτων μέσων ἐπιδιώξας καὶ καταλαβὼν τὴν Ἐξουσίαν ἐν καιροῖς τοσοῦτον κρισίμοις, δὲν εὐθύνεται; Τίς δ’ ὁ εὐθυνόμενος ἐπὶ τῇ ἀστοχίᾳ, μεθ’ ἧς ἐξυπηρετεῖται ἡ φιλοπόλεμος τοῦ Ἔθνους ἰδέα; Ἄλλως τε τὰ κακῶς καὶ ἀλογίστως γινόμενα, κακῶς καὶ ἀλογίστως ἐγένοντο, ὁποιοσδήποτε καὶ ἂν εὐθύνηται ἐπ’ αὐτοῖς, ἡ δ’ ἐπ’ αὐτοῖς εὐθύνη βαρύνει κατ’ ἐξοχὴν τὸν ἐκτελοῦντα αὐτά. Κατηγοροῦσιν αὐτοῦ ὅτι δὲν ἀντέταξεν ἐγκαίρως τόλμημα εἰς τόλμημα ἐπωφελούμενος τὴν πάνδημον τοῦ λαοῦ ἐξέγερσιν καὶ τὴν ἀγανάκτησιν αὐτοῦ ἐπὶ τῷ ἐν Φιλιππουπόλει πολιτικῷ πραξηκοπήματι, ἐπελθόντι μετὰ τὴν ἄδικον καὶ βάρβαρον κατὰ τῆς ἐθνικῆς σημαίας καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας ὕβριν. Καὶ τοῦ γεγονότος, ἐφ’ οὗ στηρίζεται ἡ αἰτίασις αὕτη, δὲν ἀμφισβητεῖται ἡ ἀλήθεια, διὰ τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπολογούμενος περιορίζεται λέγων: «Τίς ὁ εὐθυνόμενος ἐπὶ τούτῳ, ἐγὼ ὁ παραλαβὼν ὑποθετικὸν στρατὸν καὶ ταμεῖον;» Ὅθεν ἀντεγκαλεῖ, ἐφ’ ᾧ ἐγκαλεῖται, τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Οἱ φύσει τολμηροὶ δὲν ἐξετάζουσιν οὔτε τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐχθρῶν, οὔτε τὰ μέσα, ἀλλὰ τολμῶσι. Πόσας δυνάμεις καὶ ποῖα μέσα διέθετον οἱ τελέσαντες τὸ ἐν Φιλιππουπόλει πραξηκόπημα; Ἄλλως τε ὁ ἐπαγγελλόμενος πολιτικὴν ἐνεργείας, ἐὰν δὲν πράξῃ τὸ ἐπίκαιρον καὶ σωστικὸν, αὐτὸς εὐθύνεται ἐπὶ τῇ παραλείψει ταύτῃ. Ἐγκαλεῖται, ὅτι ἀδεξίως καὶ κακῶς διεξήγαγε καὶ διεξάγει τὸ σπουδαιότερον τῶν ἐπιβαλλομένων αὐτῷ, ἀσπασθέντι τὴν φιλοπόλεμον πολιτικὴν, ἔργων, τὸ τῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ, διότι συνεκάλεσε πέντε συγχρόνως ἡλικίας, καίτοι ἐγίνωσκεν ὅτι δὲν ὑπῆρχον στρατῶνες ἀνάλογοι καὶ ὅτι αἱ ἀποθῆκαι ἦσαν κεναὶ καὶ ἐνδυμάτων καὶ ὑποδημάτων καὶ λοιπῶν ἐφοδίων, ἡ δὲ πληθὺς τῶν προσελθόντων ἀνδρῶν ἐπήνεγκε τὴν ἀταξίαν ἐκεῖ ὅπου ἔδει νὰ βασιλεύῃ ἡ τάξις καὶ κατέστησε δυσχερεστάτην τὴν τοῦ στρατοῦ σύνταξιν καὶ δὲν ἠδυνήθη ὡς ἐκ τούτου νὰ ἐπαρκέσῃ ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία οὔτε εἰς τὸν στρατωνισμόν, οὔτε εἰς τὴν ἐνδυμασίαν, οὔτε εἰς τὴν ὑπόδησιν καὶ εἰς αὐτὴν ἔτι τὴν διατροφὴν τῶν ἀνδρῶν, καὶ οὕτω ἀνεφάνησαν ἐν τῷ στρατῷ σημεῖα ἀπογοητεύσεως καὶ εἰσέδυσεν εἰς τὰς τάξεις αὐτοῦ πνεῦμα ἀπειθείας καὶ λιποταξίας. Ἀποκρίνεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑψῶν τὴν κεφαλὴν μετὰ πολλῆς ὑπερηφανίας «ζητήσατε ἐπὶ τούτοις λόγον παρ’ ἐκείνων, οἵτινες διοικήσαντες τὸν Τόπον ἐπὶ τρία ἔτη καὶ κατασπαταλήσαντες ἑκατομμύρια ἑκατομμυρίων, παρέδωκαν ἡμῖν ἀποθήκας κενὰς καὶ ἐνδύματος καὶ ὑποδήματος καὶ ὁπλισμοῦ καὶ παντὸς ἐφοδίου», καὶ ταῦτα λέγων ῥίπτει καὶ βλέμματα λοξὰ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν πολλὰ προδίδοντα. Ἔστω, εὐθύνεται ἐπὶ τῇ ἐλλείψει τῶν ἐφοδίων καὶ ὁ προκάτοχος αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ τολμῶν νὰ δράσῃ ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας δὲν εὐθύνεται περισσότερον ἐκείνου; Τίς δ’ ὁ φέρων τὴν εὐθύνην ἐπὶ τῇ τοσοῦτον ἀστόχῳ συντάξει τοῦ στρατοῦ; Κατηγοροῦσιν αὐτοῦ ὅτι εἰς ἀτυχῆ καὶ ἀλυσιτελῆ κατέφυγε μέτρα πρὸς ἐξοικονόμησιν τῶν ὧν οὐκ ἄνευ, καὶ ὅτι ἐν ἀπορίᾳ χρηματικῶν μέσων διατελῶν ἐπιμένει εἰς πολιτικὴν φιλοπόλεμον, μεστὴν κινδύνου, ὅπερ ὀλέθριον. Ἀποκρίνεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπὶ τῇ δεινῇ ταύτῃ αἰτιάσει ἀπολογούμενος καὶ λέγει μετὰ παραδειγματικῆς ἀφελείας «καὶ πόθεν θέλετε νὰ κόψω τὰ χρήματα ἀπὸ τὸν τοῖχον;» καὶ στρέφων ὀργίλην τὴν κεφαλὴν πρὸς τὴν πλευρὰν ταύτην προσθέτει «ἐγκαλέσατε ἐπὶ τούτοις τοὺς ἐξαντλήσαντας τὸν Τόπον οἰκονομικῶς, τοὺς ἐπενεγκόντας τὴν χρεωκοπίαν τοῦ Δημοσίου ταμείου καὶ τὴν ἀπώλειαν τῆς δημοσίας πίστεως τῆς Ἑλλάδος». Ναί, εὐθύνεται ἐπὶ τούτοις καὶ ὁ προκάτοχος αὐτοῦ, ἀλλ’ αὐτὸς ὁ τολμῶν τοιαῦτα τολμήματα δὲν εὐθύνεται περισσότερον αὐτοῦ; Κύριοι βουλευταί, ἡ ὅλη ἀπολογία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ στηρίζεται, ὡς παρατηρεῖτε, ἐπὶ τοῦ συστήματος τῶν ἀντεγκλήσεων, ὅπερ ἀπέχω νὰ χαρακτηρίσω, καὶ ἀποφεύγει οὕτως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ἐπὶ τῶν πραγμάτων συζήτησιν καὶ καθίστησι τὸν ἀγῶνα προσωπικόν. Ἀλλ’ αἱ ἀντεγκλήσεις αὐτοῦ, ὅσον ἐπιτυχῶς καὶ ἂν ποιῆται χρῆσιν αὐτῶν, δὲν ἀπαλλάσσουσιν αὐτὸν τῆς βαρυτάτης εὐθύνης, ἣν φέρει, ὅτι ἀλογίστως μετέβαλε πολιτικὴν, ὅτι ἀλογίστως προέβη εἰς τὴν σύγκλησιν τῆς ἐφεδρείας καὶ τὴν ἐπιστράτευσιν, ὅτι κακῶς, κάκιστα διεξήγαγε καὶ διεξάγει τὸ μέγα ζήτημα τῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ, ὅτι ἄστοχα καὶ ἀλυσιτελῆ ἀπεδείχθησαν καὶ ἀπέβησαν τὰ οἰκονομικὰ αὐτοῦ μέτρα, καὶ ὅτι ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως τῶν χρηματικῶν μέσων κατέστησεν ἀδύνατον σχεδὸν τὴν ἐνεργὸν πολιτικὴν, καὶ ὅμως ἐξακολουθεῖ τὴν κατ’ ἐπίφασιν πολεμικὴν πολιτικὴν, ἐξαντλῶν τὸν Τόπον! Ἐγκαλούμενος ὑπὸ τοῦ προκατόχου αὐτοῦ, ἠδύνατο ἴσως νὰ φιμώσῃ αὐτὸν δι’ ἀντεγκλήσεων. Ἀλλ’ οὗτος τηρεῖ σιγὴν ἀδυναμίας ἢ περισκέψεως, αὐτὸς οἶδεν. Ἐγκαλεῖ δὲ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν ἡ ἐθνικὴ συνείδησις, καὶ ἐρωτᾷ αὐτὸν: Πῶς βαίνομεν, ἀτάκτως, ἀλογίστως, καὶ ἀφρόνως βαδίζοντες ὡς βαδίζομεν; Τίνος ἕνεκεν ἡ τοῦ Τόπου ὅλη ἀναστάτωσις; Τίνος ἕνεκεν αἱ τοσαῦται θυσίαι εἰς ἄνδρας καὶ εἰς χρῆμα; Τίνος ἕνεκεν παρεκωλύθη καὶ παρακωλύεται ἡ Ἐθνικὴ ἐργασία καὶ παραγωγή; Διατί ἐκλείσθη τὸ Πανεπιστήμιον; Διατί οἱ τοσοῦτοι καὶ τοσοῦτον βαρεῖς φόροι; Διατί, μὴ ἀρκούμενοι εἰς τούτους, καταφεύγετε διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου εἰς τὸ χαρτονόμισμα ὅπου βαθμηδὸν θὰ ὀλισθήσωμεν; Διατί ταῦτα πάντα, τὰ τὸν ὄλεθρον τοῦ Τόπου ἀπειλοῦντα; Θὰ πολεμήσωμεν; Εὐλογημένη ἡ ὥρα! Ἀλλὰ κατὰ τίνος; Κατὰ Βουλγάρων; Δὲν ἀνεκαλύφθη εἰσέτι τὸ πηδάλιον τοῦ ἀεροστάτου. Οἱ Βούλγαροι ἐξετέλεσαν ὅ,τι εὐχῆς ἔργον ἤθελεν εἶσθαι, ἐὰν ἠδυνάμεθα καὶ ἡμεῖς νὰ ἐπιτελέσωμεν, ἠδίκησαν δ’ ἡμᾶς μόνον, καθόσον ἀπολιτεύτως καὶ ἀδίκως ἐξύβρισαν τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν σημαίαν καὶ προσέβαλον τὴν ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν, ἐφ’ ᾧ ἴσως μετεμελήθησαν ἤδη. Κατὰ τῆς Τουρκίας; ἀλλὰ διατελοῦμεν, κατὰ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν εἰς φιλικὰς σχέσεις μετ’ αὐτῆς, ὄπισθεν δὲ τῆς Τουρκίας ἵσταται ἡ Εὐρώπη, ἀπαγορεύουσα πᾶν κατὰ τῆς Τουρκίας τόλμημα. Κατὰ τῆς Ἀγγλίας φιλοβουλγαριζούσης, κατὰ τῆς Ῥωσσίας θωπευούσης ἤδη τὸν νικητὴν, κατὰ τῆς Αὐστρίας συμπαθούσης πρὸς τὴν Σερβίαν; Ἐὰν τοιαῦτά τινα φρονῇ καὶ μελετᾷ ἡ Κυβέρνησις, τότε πᾶσα ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος καὶ τῆς ἐξωτερικῆς τοῦ Ὑπουργείου πολιτικῆς συζήτησις ἀποβαίνει ἄσκοπος, ἀλλὰ δέον ἐν τοιαύτῃ λυπηρᾷ περιστάσει ἥ τε Βασιλεία καὶ τὸ Ἔθνος νὰ σκεφθῶσι περὶ τοῦ πρακτέου. Δὲν εἶναι δυνατὸν, κύριοι Ὑπουργοὶ, νὰ τρέφητε τοσοῦτον τολμηρὰ σχέδια. Ποῦ τὸ χρῆμα, ποῦ ὁ συντεταγμένος στρατὸς, ποῦ ὁ ἀρχηγὸς αὐτοῦ, ποῦ αἱ ἐπικουρίαι αὐτοῦ, ποῦ τὸ ἀνάλογον ὑλικὸν, ποῦ τὰ πλοῖα, ποῦ οἱ ναῦται, ποῦ τὸ ἀνάλογον πρὸς τοιοῦτον ἔργον σθένος ψυχῆς καὶ φρονήματος, ποῦ τέλος ἡ συμμαχία; Κύριοι βουλευταὶ, ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι πολεμικὴ τό γε νῦν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι τοιαύτη. Ὑπῆρξε καὶ εἶναι εἰσέτι ἡ πολιτικὴ αὐτῆς, πολιτικὴ, ἥτις, ἐὰν μετέρχωνται αὐτὴν οἱ ἰσχυροὶ, λέγεται πολιτικὴ ἐνόπλων διαπραγματεύσεων, μετερχομένων ὅμως ἡμῶν αὐτὴν, λέγεται ἔνοπλος ἐπαιτία. Διέτρεξεν αὕτη τὸ πρῶτον αὐτῆς στάδιον καὶ ὄχι ἐπιτυχῶς. Μάταια ἀπέβησαν τὰ ὑπομνήματα, μάταιαι αἱ διακοινώσεις. Ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει Συνδιάσκεψις δὲν παρεδέχθη ὅτι ὑπάρχει Ἑλληνικὸν ζήτημα. Εὑρίσκεται ἤδη εἰς τὸ δεύτερον αὐτῆς στάδιον, τρεφομένη διὰ τῆς ἐλπίδος ὅτι θὰ συγκροτηθῇ Εὐρωπαϊκὸν Συνέδριον ἐν Βερολίνῳ ἢ ἐν Βιέννῃ, καὶ τότε ἐσώθημεν κατὰ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ στέφεται διὰ τῆς ἐπιτυχίας ἡ πολιτικὴ αὐτῆς. Ἀλλὰ θὰ συγκροτηθῇ τοιοῦτον Συνέδριον καὶ πότε; Ἡ Διπλωματία, καλῶς τοῦτο ἐκ πείρας γιγνώσκομεν, βραδυπορεῖ, ὅταν μάλιστα δὲν εὐνοῇ τοὺς κρούοντας τὴν θύραν αὐτῆς, καὶ ἀναμφισβητήτως τὸ ἔργον ἡμῶν τὸ Ἐθνικὸν δὲν εὐνοεῖται παρ’ αὐτῆς ἐν τῷ παρόντι χρόνῳ. Ἐλπὶς λοιπὸν ἐπιτυχίας τῆς τοιαύτης πολιτικῆς καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο δὲν ὑπάρχει καθ’ ὅλας τὰς πιθανότητας καὶ κατὰ τὰ σημεῖα τῶν καιρῶν. Τὸ δ’ ἐπ’ ἐμὲ, κύριοι, ὄχι μόνον εἰμὶ βέβαιος περὶ τῆς ἀποτυχίας καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο, ἀλλὰ ἀπεύχομαι τὴν τοιαύτην ἐπιτυχίαν, διότι ὁ ἄρτος τῆς ἐπαιτίας δὲν τρέφει, δὲν ἀνδρίζει τὰ ἔθνη, τοὐναντίον καὶ ἐξευτελίζει τὸν δεχόμενον αὐτόν. Ἐὰν ἀποτύχωμεν ἐν τῷ δευτέρῳ τούτῳ σταδίῳ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ἀποτύχωμεν, πιθανὸν τότε νὰ προβῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς σκέψεις καὶ ὁριστικὴν ἀπόφασιν, ὅπως ἀναλάβῃ τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, ὑπολογίζουσα ὅτι θὰ ἔχῃ τότε συμπεπληρωμένην καὶ τὴν δυνατὴν καὶ ποθητὴν πολεμικὴν παρασκευήν. Ἀπὸ τῆς πλάνης ταύτης, ἥτις ἔσται ἡ ἐσχάτη καὶ πάσης ἄλλης ὀλεθριωτέρα, ἐπιθυμοῦμεν καὶ εὐχόμεθα οἱ μὴ ἐπηρεαζόμενοι εἰς τὰς σκέψεις ἡμῶν ἐκ πλαγίων ἢ φιλαρχικῶν σκέψεων νὰ προφυλαχθῶσιν ἥ τε Κυβέρνησις καὶ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς. Ὅταν θὰ σημάνῃ μετὰ τὴν πάροδον, Κύριος οἶδε, πόσου χρόνου ἡ τοιαύτη πρὸς ἐνέργειαν ὥρα, ὁ Τόπος θὰ εἶνε ἐντελῶς ἐξηντλημένος, θὰ ὑποτίθηται, ὅτι ἔχομεν στρατὸν καὶ ἡ ἀποτελεσματικὴ δρᾶσις θὰ εἶνε ἀπολύτως ἀδύνατος. Ἐὰν οὕτω βαδίσωσι τὰ τῆς ἐξωτερικῆς καὶ πολεμικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, προβλέπω μετὰ βαθυτάτης λύπης, ὅτι θὰ πάθῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ὅ,τι ἔπαθε καὶ ἡ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτε κατέπεσεν. Ἡ Κυβέρνησις αὕτη θὰ ἠδύνατο διατηρουμένη νὰ θεραπεύσῃ πολλὰ κακῶς ἔχοντα, ἀλλ’ ἡ διατήρησις αὐτῆς ἦτο ἀδύνατος, διότι ὁ Τόπος δὲν ἠνείχετο πλέον αὐτήν. Φοβοῦμαι ὅτι τοῦτ’ αὐτὸ θὰ πάθῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ὅταν θὰ πρόκηται νὰ σημάνῃ ἡ κατ’ αὐτὴν ὥρα πρὸς δρᾶσιν, ὅπερ ὀλέθριον. Τὰ τελευταίως, κύριοι Βουλευταί, ἐν τῇ Ἰλλυρικῇ Χερσονήσῳ διαδραματισθέντα μαρτυροῦσιν ὅτι τὰ κατὰ τὴν χερσόνησον ταύτην δὲν ἀποφασίζονται κατὰ τὴν βούλησιν τῶν ἐν αὐτῇ οἰκούντων λαῶν. Δύο μεγάλαι Δυνάμεις ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν νὰ διατίθηνται ταῦτα κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις καὶ τὴν πολιτικὴν τῶν συμφερόντων αὐτῶν. Ἄρα, ἐὰν παρὰ τὴν γνώμην τῶν Δυνάμεων τούτων καὶ ἄλλων προκαλέσωμεν πράγματα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, θὰ ἐξαναγκασθῶμεν, στερούμενοι συμμάχων, νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν συντετριμμένοι κἄν τε νικήσωμεν, ὡς ἔπαθε τοῦτο πρὸ μικροῦ ἡ Βουλγαρία. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἶμαι μεταξὺ τῶν ζώντων τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν τῇ μεσολαβήσει τῆς Εὐρώπης ἤθελε καταπαύσει ὁ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας ἀγών. Δὲν ἀποκρούω τὴν πολιτικὴν τῶν ὑπὲρ ἐπικρατήσεων ἐν τῇ Ἀνατολῇ τῶν ἀρχῶν τῆς ἰσονομίας καὶ ἰσοπολιτείας· ἀλλ’ ἡ παροῦσα ἐποχὴ δὲν μοὶ φαίνεται ἡ ἁρμοδία πρὸς τοῦτο. Παρῆλθε δυστυχῶς ἡ στιγμὴ τῶν τολμημάτων. Ἡ κακὴ διεξαγωγὴ τοῦ ἔργου τῆς πολεμικῆς παρασκευῆς κατέστησεν ἤδη ἀδύνατον σπουδαῖόν τι ἔργον. Δὲν παραδέχομαι ὅτι, ἐὰν δὲν προβῶμεν ἤδη εἰς τὸν ἀγῶνα, τὸ πᾶν ἀπώλετο. Ἡ Ἑλλὰς σωφρονοῦσα καθίσταται ἀκατάβλητος. Θ’ ἀποδείξωμεν δ’ ὅτι σωφρονοῦμεν, ἐὰν δὲν σπεύσωμεν ἐν οὐ δέοντι καὶ ἐὰν ἀποκρούσωμεν τὰ διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου προτεινόμενα οἰκονομικὰ μέτρα, ἅτινα ἀναπόφευκτον θὰ καταστήσωσι τὸν οἰκονομικὸν τοῦ τόπου ὄλεθρον. Ἡ ὁδὸς, τὴν ὁποίαν διατρέχομεν, εἶναι ὀλισθηρά. Ἐὰν περατωθῇ ἡ ὑφισταμένη ἐκκρεμότης τοῦ ζητήματος καὶ παρουσιασθῇ νέον τι τηλεγράφημα, ὑποδεικνῦον τὴν ὕπαρξιν Ἑλληνικοῦ ζητήματος, ποῦ θὰ καταφύγωμεν, ὅπως θεραπεύσωμεν τὰς πολλὰς τοῦ ἔργου ἀνάγκας; εἰς τὸ χαρτονόμισμα; Τίς ὁ δανείσων ἡμῖν πλέον, ἀφοῦ εἰς τοιαῦτα προερχόμεθα; Ἀγόμεθα εἰς τὸν ὄλεθρον! Κύριοι βουλευταὶ, καιρὸς νὰ τραπῶμεν καὶ ἀσπασθῶμεν πολιτείαν σώφρονα. Καλὸν νὰ ἀφεθῶσιν ἤδη αἱ δύο πρῶτον κληθεῖσαι ἡλικίαι ἐφέδρων. Τοὺς λόγους τούτους δὲν ὑπηγόρευσεν, οὔτε ἐμπάθεια, οὔτε φιλαρχία, οὔτε ἄλλη τις πλαγία σκέψις, ἀλλὰ μόνη ἡ φωνὴ τοῦ καθήκοντος.

§12Α. ΖΕΡΒΟΣ. Ὅτε πρὸ ὀλίγου διέκοψα τὸν ἀγορεύοντα, χωρὶς νὰ τὸν ὑβρίσω, μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι δὲν γνωρίζει τὴν διατίμησιν τῶν λόγων μου. Παρακαλῶ νὰ ἐξηγηθῇ, διότι θὰ τοῦ ἀπαντήσω. Βλέπω ὅτι δὲν ἀπαντᾷ. Ἐγὼ δὲν καταδέχομαι νὰ ἀπολογηθῶ εἰς τὴν ὕβριν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἀπέτεινεν ὁ προαγορεύσας. Ὡς εἶπον, ἐγὼ δὲν τὸν ὕβρισα· εἶπον μόνον, ὅτι ἐπειράθη νὰ γείνῃ Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ δὲν τὸ κατώρθωσε. Τί φυσικώτερον δὲ εἶναι εἰς ἕνα πολιτευόμενον, οἷον νομίζει ἑαυτὸν ὁ κ. Μεσσηνέζης, νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν ἀνωτάτην διοίκησιν τοῦ Κράτους· αὐτὸ δὲν εἶναι ὕβρις. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἔχω σχέσεις μετὰ τῶν Τραπεζῶν τοιαύτας, ὥστε νὰ διατιμῶνται οἱ λόγοι μου. Εἶμαι φίλος τῆς Κυβερνήσεως ὄχι τωρινός· εἶμαι ἐκ τῶν παλαιοτέρων, ὅτε ἀκόμη ἦτο Ἀντιπολίτευσις, ὥστε δὲν εἰσχωρεῖ διατίμησις τῆς πρὸς αὐτὴν ὑποστηρίξεως καὶ ἐμπιστοσύνης μου. Ἐρωτῶ ὅμως τὸν κ. Μεσσηνέζην νὰ μᾶς εἴπῃ πόσον διετιμήθη ἡ τοιαύτη ἑσπερινὴ ὁμιλία του ἀπὸ τὴν Πιστωτικὴν Τράπεζαν, μὲ τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται εἰς σχέσεις, ὡς καὶ πᾶσα ἄλλη ἀγόρευσις ἐπὶ τραπεζιτικῶν ζητημάτων; Ἐγὼ, κύριοι, ὡς πολιτευόμενος οὐδέποτε θὰ κατεδεχόμην νὰ πράξω ὡς ἔπραξεν ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὅστις κατὰ τὴν τελευταίαν Σύνοδον τῆς διαλυθείσης Βουλῆς ἔσπευσεν εἰς Ἀθήνας δύο ὥρας πρὶν ἡ Βουλὴ ἐκείνη διαλυθῇ διὰ νὰ πάρῃ τὸν λουφέ. Δι’ ἡμᾶς δὲν ἔχει ὁ κ. Μεσσηνέζης τοιοῦτόν τι νὰ εἴπῃ, ὥστε αἱ ὕβρεις, τὰς ὁποίας μᾶς ἐξετόξευσε, στρέφονται εἰς τὸ πρόσωπόν του. Ἐὰν δὲ θέλετε νὰ μάθητε καὶ τὸν βαθμὸν τοῦ πατριωτισμοῦ τοῦ κ. Μεσσηνέζη, ἀρκεῖ τὸ γεγονὸς, ὅτι ἐφυγάδευσε τὸν υἱόν του καὶ τὸν ἀπέστειλεν εἰς Παρισίους, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, καθ’ ὃν χρόνον οἱ ἄλλοι πολῖται καταλείπουσι τὰς ἐργασίας των καὶ ἀφίνουσι τὰς συζύγους καὶ τὰ τέκνα των ἄνευ ἄρτου διὰ νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκόν των.

§13Γ. ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω, κύριοι βουλευταὶ, οὐχὶ τόσον ἐπὶ τῆς συμβάσεως, ὅσον ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, δι’ οὗ εἰσάγεται αὕτη. Ὁ λόγος μου δὲν θὰ ἔχῃ οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν, διότι οὔτε ὁ παρὼν χρόνος, οὔτε ὁ χρόνος, ἀφ’ ἧς συνήλθομεν ἐνταῦθα, εἶναι χρόνος ἐλέγχου. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ ἐλέγξωμεν τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν γνωρίζομεν τοὺς παράγοντας, ἐξ ὧν αὗται προέρχονται, καὶ ἀγνοοῦμεν τοὺς σκοποὺς, δι’ οὓς αἱ πράξεις αὗται τελοῦνται. Καὶ ἂν ἐπρόκειτο δὲ περὶ ἐλέγχου, ἥκιστα ἁρμόδιος ἤμην ἐγὼ νὰ τὸν ἐνασκήσω. Τὴν παρατήρησιν ταύτην δὲν ποιοῦμαι ἵνα ἐπικρίνω τινὰ—ἕκαστος ἐντεῦθεν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράζῃ ἐλευθέρως τοὺς στοχασμούς του—τὴν ὑποβάλλω ὅμως εἰς τὴν Βουλὴν διὰ νὰ μὲ ἀκούσῃ εὐμενῶς, ὡς εὐμενῶς ἀκούει πάντοτε τοὺς ἐντεῦθεν ὁμιλοῦντας, ὅταν εἶναι πεπεισμένη, ὅτι ὁμιλοῦσιν ἐπὶ τῶν πραγμάτων καὶ ὅτι δὲν ἔχουσιν ὑπ’ ὄψιν, ὁμιλοῦντες, τὰ πρόσωπα. Ἐπὶ τῆς συμβάσεως ὀλίγιστα θὰ εἴπω, διότι τὰ περὶ ταύτης ἀνελύθησαν λεπτομερέστατα ὑπό τε τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοῦ κ. Καραπάνου. Ἐπὶ τῶν γνωμῶν τῶν ὑπὸ τῶν κυρίων τούτων ἐξενεχθεισῶν δὲν θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ ἐκφέρω ἰδίαν γνώμην· παραδεχόμενος ὅμως πλείστας ἐξ αὐτῶν, φρονῶ, ὅτι ἡ σύμβασις ἠδύνατο νὰ γείνῃ, ἂν ἀπεφασίζετο νὰ γείνῃ σύμβασις, καλλιτέρα. Εἶπον, ἂν ἀπεφασίζετο σύμβασις νὰ γείνῃ, διότι ἐφρόνουν καὶ φρονῶ μετά τε τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις μόνη, ἤτοι ἄνευ τῆς συμπράξεως τῶν Τραπεζῶν, νὰ προβῇ εἰς τὸ μέτρον τοῦτο. Ἀλλὰ δὲν ἐπικρίνω τὴν εἰς τὰς Τραπέζας προσφυγήν· γνωρίζω, ὅτι κατὰ θεωρίαν οὐδὲν κακὸν ἐνεῖχε τὸ νὰ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἔκδοσιν τῶν γραμματίων τούτων, ἀλλὰ γνωρίζω ἐπίσης, καὶ αἱ Κυβερνήσεις πρὸ πάντων πρέπει νὰ γνωρίζωσι τοῦτο καλῶς, ὅτι ὑπάρχουσιν ἐν ταῖς κοινωνίαις δυνάμεις δυσκαταγώνιστοι, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ λαμβάνωσιν ὑπ’ ὄψιν. Ὑπάρχει ἡ πλάνη, ὑπάρχει καὶ ἡ πρόληψις. Ἡ πρόληψις λοιπὸν ἤθελεν εἶσθαι κατὰ τῶν γραμματίων, ἐὰν ἐξεδίδοντο ταῦτα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πρόληψις ἤθελε δώσει εἰς αὐτὰ τὸ δύσηχον ἐκεῖνο ὄνομα, τὸ ὁποῖον πολλάκις ἠκούσαμεν. Λοιπὸν ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποφύγῃ τὸν κίνδυνον τοῦτον, ἀλλ’ ἦτο καὶ εἰς θέσιν, συναλλασσομένη μετὰ τῶν Τραπεζῶν, νὰ ἐπιβάλῃ αὕτη μᾶλλον τὰς ἰδίας αὑτῆς γνώμας καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου ἢ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τῶν Τραπεζῶν τὰ συμφέροντα. Καὶ ἐξυπηρετοῦνται βεβαίως τῶν Τραπεζῶν τὰ συμφέροντα, ὅταν ἀντὶ μέτρου, ὅπερ δὲν ἔχει καμμίαν χρηματικὴν δι’ αὐτὰς ἔννοιαν, πληρόνεται τόκος, ἢ μᾶλλον ἀμοιβὴ ὑπηρεσίας· διότι τόκος μὴ διδομένῳ χρημάτων εἶνέ τι ἀκατανόητον· πληρόνει λοιπὸν ὑπηρεσίαν 2% ἐπὶ 20 ἔτη. Δὲν εἶμαι ἁρμόδιος ἐγὼ νὰ ἐξηγήσω λεπτομερῶς τὰ ἔξοδα, ἅπερ αἱ Τράπεζαι θέλουσιν ὑποστῆ πρὸς παροχὴν τῆς ὑπηρεσίας ταύτης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Γνωρίζω μόνον, καὶ γνωρίζουσι πάντες, ὅτι οὐδὲν ἄλλο σπουδαῖον ἔξοδον ὑπάρχει, εἰμὴ ἡ προπαρασκευὴ τῶν γραμματίων. Ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι τὰ γραμμάτια δύνανται νὰ στοιχίσωσιν ὑπὲρ τὰς 800,000 δραχμῶν. Ἀγνοῶ ἂν εἶναι ἀκριβὴς ὁ ὑπολογισμὸς οὗτος· ἀλλὰ καὶ 1,000,000 ἂν ἐπρόκειτο νὰ στοιχίσωσι, πάλιν ἡ διδομένη ἐπὶ τῇ δαπάνῃ ταύτῃ ἀμοιβὴ εἶναι λίαν ὑπέρογκος· διότι κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς μου, ἐὰν μὲν δὲν ἐπρόκειτο νὰ ὑπάρχῃ χρεωλυτικὴ ἀπόσβεσις, ἠθέλομεν πληρώσει κατὰ τὸ εἰκοσαετὲς διάστημα πλέον τῶν 7,000,000 δραχμῶν· ἐπειδὴ δὲ ὑπάρχει τὸ μέτρον τῆς ἀποσβέσεως, ὅπερ θεωρῶ ἀσυνεπὲς πρὸς τὴν οἰκονομικήν μας θέσιν, διότι δὲν εἶναι λογικὸν τὸ νὰ πληρώσωμεν ἄνευ ἀνάγκης δάνεια διὰ δανείων, θὰ πληρώσωμεν περὶ τὰ 4,000,000 ἀντὶ δαπάνης, ἥτις βεβαίως δὲν θέλει ὑπερβῆ τὸ 1,000,000 διὰ πάσας τὰς Τραπέζας, καὶ ἂν προσθέσωμεν εἰς τὰ τῆς κατασκευῆς τῶν γραμματίων τὴν πρόσληψιν ὑπαλλήλων τινῶν προσθέτων διὰ τὴν διατήρησιν τῶν ἐκ τούτων λογαριασμῶν. Ἐλέχθη, ὅτι προέρχεται καὶ ἄλλη τις ὠφέλεια εἰδικὴ εἰς μίαν ἐκ τῶν τριῶν Τραπεζῶν, τὴν τῆς Ἠπειροθεσσαλίας. Ἡ Τράπεζα αὕτη ἐν τῇ διαιρέσει τῆς ἐνασκήσεως τοῦ δικαιώματος τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὀλίγιστον ποσὸν ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ, τοῦτο δὲν ἀφίκετο μέχρι τοῦδε εἰς τὰς 800,000 δραχμῶν· μετὰ τὴν ἑνοποίησιν ὅμως θὰ δυνηθῇ ἡ Τράπεζα αὕτη νὰ διαθέσῃ ὅλον τὸ ποσὸν, πρὸς ὅ ἔχει δικαίωμα, καὶ ὡρίσθη, νομίζω, τὸ ποσὸν τοῦτο εἰς δραχμὰς 6,000,000; Ἀλλ’ ἡ ἀνάγκη τῆς ἑνοποιήσεως ἦτο ἐπιτακτικὴ, ἐπιτακτικὴ δὲ πρὸ πάντων ἦτο ἐν Θεσσαλίᾳ, καὶ ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ μὴ παρίδῃ τὴν οἰκτρὰν ἐκείνην κατάστασιν τῆς Θεσσαλίας ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ νὰ προβῇ ἀδιστάκτως. Καλὸν ὅτι προέβη ἔστω καὶ βραδέως. Οὐδεὶς δὲ φθόνος ὅτι ἐκ περιστάσεων ἐπιβαλλομένων ὑπὸ ἀνωτέρων τῆς Πολιτείας συμφερόντων ὠφελεῖται τὸ πιστωτικὸν ἐκεῖνο τῆς Θεσσαλίας καθίδρυμα, ὅπερ καὶ προσήνεγκε μέχρι τοῦδε καὶ δύναται νὰ προσενέγκῃ εἰς τὸν Τόπον ὠφελιμωτάτας ὑπηρεσίας. Ἐπεθύμουν ὅμως νὰ αἰσθανθῶσιν οἱ τὸ καθίδρυμα τοῦτο διευθύνοντες αἴσθημα βαθείας εὐγνωμοσύνης πρὸς τὸ Κράτος, ὅπερ παρέχει εἰς αὐτοὺς τὴν ὠφέλειαν ταύτην· ἐπεθύμουν νὰ ἔβλεπον αὐτοὺς καταβάλλοντας πᾶσαν αὐτῶν τὴν δραστηριότητα, πᾶσαν αὐτῶν τὴν οἰκονομικὴν δύναμιν, ὅπως κατορθώσωσι τὴν συντέλεσιν τοῦ μόνου σωτηρίου καὶ διὰ τὴν Πατρίδα καὶ διὰ τὴν Τράπεζαν μέτρου, τὴν συντέλεσιν τοῦ δανείου τῶν 100,000,000 δραχμῶν. Εἶπον τοῦτο ὡς εὐχὴν, ἀλλὰ δύναμαι νὰ τὸ ἐκφράσω καὶ ὡς ἐλπίδα, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ διευθύνοντες καὶ ἀνεμεμιγμένοι εἰς τὰ τῆς Τραπέζης τῆς Ἠπειροθεσσαλίας αἰσθάνονται τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον, ἀφοῦ μάλιστα συμβιβάζεται τοῦτο πληρέστατα μὲ τὰ συμφέροντα αὐτῶν. Δὲν ἀμφιβάλλω ἄρα ὅτι θὰ σπεύσωσι νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ ἱερὸν αὐτὸ σήμερον καθῆκον.

§14ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Συμφέρον καὶ καθῆκον συμβιβάζονται;

§15ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ διακόψας με δὲν ἐννοεῖ ὅτι οὐδέποτε δύνανται νὰ εὐημερήσουν τὰ πράγματα τῆς Πολιτείας καὶ τὰ πράγματα τῶν ἀτόμων, εἰμὴ ἐν τῷ συμβιβασμῷ τούτῳ. Μόνη ἡ αὐταπάρνησις δὲν ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὸ συμφέρον, μόνη αὕτη θύει ἀποκλειστικῶς μόνον εἰς τὸ καθῆκον· ἀλλ’ ἡ αὐταπάρνησις εἶνε σπανιωτάτη μάλιστα ἐξαίρεσις, ἀγνοῶ δ’ ἂν ἀπὸ ἐξαιρέσεως ὡμίλησεν ὁ διακόψας με. Λοιπὸν δὲν ἦτο ἡ παρατήρησις εὔλογος. Ἐπὶ τῶν λοιπῶν διατάξεων τῆς συμβάσεως παρατηρῶ ὅτι εἶνε τινὲς ἐξ αὐτῶν, αἵτινες ἠδύναντο νὰ μὴ συνομολογηθῶσιν, εἶνε δὲ καὶ ἄλλαι τινὲς ὀλίγισται, αἵτινες δύνανται νὰ ὦσιν ἴσως καὶ ἐπιζήμιοι, ὡς ἡ τῆς ἀποσβέσεως. Ἀλλ’ ὁ σκοπὸς ὁ ἐπιδιωχθεὶς εἶνε κατ’ ἐμὲ τοσοῦτον ἀναγκαῖος, ὥστε, ἂν, ὡς ἐβεβαίωσε μάλιστα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν ἠδυνήθη νὰ πείσῃ τὰς Τραπέζας εἰς ἐλάττωσιν τῶν ἀξιώσεων αὐτῶν, ἃς ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ εὕρω σπουδαίως ποῦ τὰς ἐστήριζον, ἂν τοῦτο εἶνε ἀληθὲς —καὶ τὸ πιστεύω βεβαιούμενον ὑπὸ Πρωθυπουργοῦ—οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω κατὰ τῆς συμβάσεως. Ἐσημείωσα δὲ μόνον, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἐσημείωσε καὶ ἡ Βουλὴ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέφρασεν εἰς ἡμᾶς τὴν ἐλπίδα, ὅτι πρὸς βελτίωσιν τῶν λεπτομερειῶν τούτων καὶ ἰδίως σχετικῶς πρὸς τὸν λεγόμενον τόκον θέλει συνεννοηθῆ μετὰ τῶν Τραπεζῶν, ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι θέλουσιν εἰσακουσθῆ αἱ δίκαιαι παρατηρήσεις τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ Δημοσίου. Εἶπον ὅτι θεωρῶ τὸ μέτρον ἀναγκαῖον, διότι ἔχοντες ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἀνελθοῦσαν δυστυχῶς καταπληκτικῶς εἰς ὑπερτίμησιν τοῦ μετάλλου λίαν ἐκφοβίζουσαν, ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην κερμάτων· διότι τὰ κέρματα τὰ ἀργυρᾶ δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ ἐξυπηρετήσωσι πλέον τὰς ἀνάγκας, ἀφοῦ ἄλλα μὲν, τὰ πλεῖστα, ἐκπατρίζονται, ὅσα δὲ μένουσιν ἔχουσι πραγματικῶς ἀξίαν τοσοῦτον ἀνωτέραν, ὥστε δὲν εἶνε συμφέρον οἱ εἰς τὰς μικρὰς δαπάνας πληρόνοντες νὰ μεταχειρίζωνται. Ἔχω δὲ τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο δὲν δύναται νὰ διαταράξῃ ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, διότι πρόκειται περὶ ἄλλης ἀνάγκης, περὶ ἀνάγκης, οὕτως εἰπεῖν, καινοφανοῦς. Εὐρύνεται τοὐντεῦθεν τὸ ἔδαφος, ἐφ’ οὗ τὸ γραμμάτιον πρόκειται νὰ λειτουργήσῃ, καὶ ἡ προσθήκη τῶν ἀναγκῶν θὰ ἐλαττώσῃ βεβαίως τὴν ἐπίδρασιν ταύτην· δὲν ἐννοῶ ἐγὼ ὅτι δὲν θὰ ἐπιδράσῃ ποσῶς, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ ἐπίσης ὅτι θὰ ἐπιδράσῃ κατὰ τὸ ὅλον ποσὸν τῶν 18,000,000. Ἐὰν δὲ δὲν ἐπιδράσῃ κατὰ τὸ ὅλον ποσὸν τῶν 18,000,000, ἀπέναντι ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὑπερβαινούσης τὰ 100,000,000, δὲν νομίζω ὅτι 5 ἢ 6 ἑκατομμυρίων δραχμῶν ἐπίδρασις δύναται νὰ ἐνασκήσῃ μεγάλην ἐπιῤῥοήν. Εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν θέλει ἐπιδράσει θανασίμως, δύναμαι νὰ εἴπω, τὸ 2 ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, ἐὰν ἡ δι’ αὐτοῦ διδομένη ἄδεια πραγματοποιηθῇ. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δανεισθῇ παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ 25,000,000. Τὰ μέχρι τοῦδε ἐν τῇ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ δυνάμενα νὰ τεθῶσι γραμμάτια εἶνε ἤδη πολλά· εἶνε, νομίζω, 82,000,000 διὰ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, 9,000,000 διὰ τὴν Ἰονικὴν, καὶ 6,000,000 διὰ τὴν τῆς Ἠπειροθεσσαλίας· ταῦτα ἀνέρχονται εἰς 97,000,000· ὅταν δὲ προσθέσωμεν καὶ τὰ 25,000,000, θ’ ἀνέλθωσιν εἰς ποσὸν ἀνώτερον τῶν 120,000,000. Ἐλέχθη χθὲς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ—συμφωνῶ μετ’ αὐτοῦ μόνον ἐν μέρει, καὶ ἐλαχίστῳ μάλιστα μέρει—ἐλέχθη ὑπ’ αὐτοῦ, ὅτι δὲν εἶνε ἡ πληθώρα τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, ἥτις φέρει τὴν ὑποτίμησιν αὐτῶν, ἀλλ’ αἱ λοιπαὶ ἀνάγκαι, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλουσι τὴν ἀγορὰν συναλλάγματος. Βεβαίως αἱ ἀνάγκαι, αἱ ἐπιβάλλουσαι τὴν ἀποστολὴν χρημάτων μεταλλικῶν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, ὅσον πολλαπλασιάζονται, τοσοῦτον ὑπερτιμῶσι τὸ συνάλλαγμα. Εἶνε ἀρχὴ τόσον τετριμμένη, ὥστε περὶ αὐτῆς οὐδεμία ἐπιτρέπεται συζήτησις· ἀλλὰ δὲν εἶνε ὁ μόνος παράγων τῆς ὑποτιμήσεως τῶν τραπεζικῶν γραμματίων· παράγων ταύτης χείριστος καὶ ἐπικινδυνώτατος εἶνε ἡ πληθώρα τῶν γραμματίων· διότι ὁ ἄλλος παράγων συνδέεται τοὐλάχιστον καὶ μὲ τὴν θεραπείαν ἀπολύτων ἀναγκῶν, συνδέεται προσέτι καὶ μὲ ὠφέλειαν μελῶν τῆς κοινωνίας· ἀλλ’ ἡ πληθώρα φέρει τὸν πανικόν, αἱ ἀνάγκαι δὲν τὸν φέρουν. Ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς πληθώρας νομίζω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς πλανᾶται. Κατὰ τὰ τέλη τοῦ 1883, ὅτε ἐψηφίσθη τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων, εἶχεν ἀνέλθει τὸ συνάλλαγμα εἰς 125, εἴχομεν δὲ τότε ἀληθῶς 102 ἑκατομμύρια δραχμῶν γραμμάτια εἰς κυκλοφορίαν. Ἀλλ’ ὁ συλλογισμὸς ὁ ἀριθμητικὸς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν λύει τὸ ζήτημα, δὲν εἶνε δὲ καὶ ἀκριβής· διότι δὲν εἴχομεν τότε, ἃς ἤδη ἔχομεν νεωτέρας ἀνάγκας, τὰς ὁποίας καθιέρωσαν τὸ δάνειον τῶν 170 ἑκατομμυρίων καὶ αἱ συνέπειαι αὐτοῦ. Εἶναι ἀναντίῤῥητον, καὶ πρέπει ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ προσέξῃ, εἶνε ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἐφ’ ὅσον τὰ γραμμάτια ὑπερβῶσι τὴν ἀνάγκην τῆς κυκλοφορίας, ἐπὶ τοσοῦτον θὰ ὑποτιμηθῶσι· προστιθεμένου δὲ καὶ τοῦ παράγοντος τῆς ἀνάγκης ἀποστολῆς συναλλάγματος, ἡ αὔξησις γίνεται μεγαλειτέρα. Ἡ ἀνάγκη τῆς κυκλοφορίας παρ’ ἡμῖν δὲν πιστεύω ν’ ἀναβαίνῃ εἰς πλείονα τῶν 80,000,000· ἐὰν ἔχωμεν 130,000,000 τραπεζικῶν γραμματίων εἰς κυκλοφορίαν, ἡ ἀναλογία τῆς ἐκπτώσεως θὰ εἶνε ἴσως —καὶ λέγω ἴσως, διότι ταῦτα δὲν δύνανται νὰ ὑπολογισθῶσιν ἐπακριβῶς—ὡς 80 πρὸς 130. Λοιπὸν εἶνε μέγας κίνδυνος ν’ ἀνέλθῃ ὁ χρυσὸς εἰς 1,50 καὶ 1,40· ἀλλὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν τὰ γραμμάτια τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὑποτιμηθῶσι κατὰ 40 ἢ 50%, ἀπόλλυται πᾶσα οἰκονομία ἐν τῇ Χώρᾳ, ἔρχεται φοβερὰ καὶ ἀπαίσιος ἡ οἰκονομικὴ ἐρήμωσις. Οὔτε δύναταί τις πλέον νὰ ὑπολογίσῃ μετὰ πόσης ταχύτητος θὰ ἐπέρχωνται αἱ καταπτώσεις, καὶ ἐκεῖνο τὸ 2,50 ὡς πρὸς τὴν τιμὴν τοῦ φράγκου, ὅπερ εἶπεν ὡς παράδοξον δῆθεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, δύναται ἴσως νὰ κατασταθῇ ἀληθές, καὶ ἀλλοίμονον εἰς ἡμᾶς ἂν τοιοῦτό τι κατασταθῇ ἀλήθεια. Ἀλλὰ καὶ ἄνευ αὐτοῦ τοῦ φοβεροῦ ἀποτελέσματος, ἀρκεῖ ἡ εἰς 1,30 καὶ 1,35 ὑπερτίμησις τοῦ χρυσοῦ, ἵνα καταστρέψῃ τὰ οἰκονομικὰ τῆς Χώρας. Εἶχε βεβαίως δίκαιον ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἰπὼν ὅτι τὸ ἄρθρον 2 ἠδύνατο νὰ ᾖ χωριστόν, ν’ ἀποτελῇ νομοσχέδιον ἴδιον. Οἱ λόγοι, οὓς εἰσηγήσατο εἰς τὴν Βουλὴν καὶ οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν νὰ τὸ ἑνώσῃ μετὰ τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ κυροῦντος τὴν σύμβασιν, προβαλλόμενοι ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καίπερ οὐδαμῶς πείθοντες, πρέπει νὰ γείνωσιν ἀποδεκτοί, διότι κατ’ οὐδὲν παραβλάπτουσι τὸ ζήτημα. Τὸ ζήτημα δι’ ἐκείνους, οἵτινες, φρονοῦντες ὅτι τὸ ἄρθρον 2 δύναται νὰ ἐκθέσῃ τὴν Χώραν εἰς κινδύνους ἀνυπολογίστους, ἤθελον νὰ ὁμιλήσωσι κατ’ αὐτοῦ, μένει ἀκέραιον, διότι τὸ ἄρθρον 2 εἶνε αὐτοτελὲς καὶ κατὰ τὸν Κανονισμὸν ἡμῶν χωριστὰ ἕκαστον ψηφίζονται τὰ ἄρθρα. Λοιπὸν περὶ τοῦ ἄρθρου τούτου πρόκειται· ἂν δὲν ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἣν παραδέχομαι, ἐκτὸς τῶν λεπτομερειῶν τῶν ἀφορωσῶν τὴν σύμβασιν, ἔλαβον τὸν λόγον ἐπ’ αὐτῆς, διότι τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔχει μίαν ἀρχήν, ἔχει δύο ἀρχάς, τὴν σύμβασιν καὶ τὸ νέον δάνειον· ἔλαβον δὲ ἰδίως τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, διότι νομίζω, ὅτι ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῶν νομοσχεδίων ἡ συζήτησις λαμβάνει τὸν σπουδαιότερον αὐτῆς χαρακτῆρα, ὅστις ἐμπρέπει εἰς τὴν ἔρευναν τοιούτων θεμάτων. Φρονῶ λοιπόν, ὅτι τοῦ ἄρθρου 2 ἡ ἐπιψήφισις, ἀλλὰ πρὸ πάντων, ὅτι τοῦ ἄρθρου 2 ἡ ἐκτέλεσις θέλει εἶσθαι καταστρεπτικὴ καὶ λέγω τοῦτο μετὰ πόνου, καὶ ἂς ἀκούσω αὖθις τὴν προσφιλῆ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἔκφρασιν, ὅτι θρηνωδῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Προτιμῶ νὰ θρηνωδῶ, προβλέπων καὶ ἀπατώμενος, παρὰ νὰ θρηνήσω μετὰ τὰ ἐπελθόντα λυπηρὰ ἀποτελέσματα. Θρηνωδῶν ἐντεῦθεν ἐγώ, ὅστις δὲν γινώσκω ὅλας τὰς λεπτομερείας, δίδω τοὐλάχιστον ἀφορμὴν προσοχῆς καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, προκαλῶ τὴν μέριμναν αὐτῶν ἐπὶ ζητημάτων, ὧν ἡ καλὴ ἢ κακὴ ἐξυπηρέτησις σώζει ἢ καταστρέφει τὸν Τόπον. Θρηνῳδῶ καὶ δι’ ἕτερον λόγον, διότι ἤκουσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐντεῦθεν ἐξενεγκόντες φράσεις, αἵτινες δύνανται νὰ ἐκπλήξωσι καὶ δύνανται νὰ καταστήσωσι θρηνωδοὺς καὶ τοὺς μᾶλλον αἰσιοδόξους. Τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τὰ φιλοπάτριδα αἰσθήματα δὲν ἀμφισβητῶ· ἀπ’ ἐναντίας, εἰς τὴν ἐξέγερσιν αὐτῶν, εἰς τὸ διακαὲς αὐτῶν ἀποδίδω ὅ,τι ἐντεῦθεν εἶπεν ἀπελπιστικόν. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ ἔθνη δὲν κυβερνῶνται διὰ τῶν αἰσθημάτων, ἀλλὰ διὰ τῆς ψυχρᾶς σκέψεως, ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ ἔθνη κυβερνῶνται διὰ τῆς σιδηρᾶς καὶ χαλυβδίνου θελήσεως. Ἀπαντῶν ἰδίως εἰς ἐμὲ εἶπεν ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐντεῦθεν ὅτι αὐτὸς ὡς Κυβερνήτης καὶ τὸ Ἔθνος παρακολουθοῦν ἢ ὠθοῦν αὐτόν, κατὰ τὴν νέαν κυβερνητικὴν θεωρίαν, «θέλομεν πολεμήσει μὲ ὅ,τι ἔχομεν καὶ μὲ ὅ,τι δὲν ἔχομεν· ἔχομεν δὲν ἔχομεν, θέλομεν πολεμήσει». Ὡς φράσις, ὡς αἴσθημα, εἶναι ταῦτα συγκινητικά, προκαλοῦσιν ἴσως τὸν σεβασμὸν, ἀλλ’ ὡς πρᾶξις καὶ πρᾶξις μάλιστα ἀφορῶσα εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν τυχῶν τῆς Πατρίδος, δὲν νομίζω ὅτι δύνανται νὰ ἐκστομισθῶσι σπουδαίως ὑπὸ Πρωθυπουργοῦ, λεχθέντα δὲ, ἦτο ἑπόμενον νὰ καταπτοήσωσι τὴν Δημοσίαν συνείδησιν. Καὶ παρομοιάζω τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως μὲ ἐκεῖνα ἅπερ εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ. Οὗτος μὲν εἶπεν ὅτι δὲν ἔχομεν στρατὸν, ἀφοῦ τὸ κυριώτατον σῶμα αὐτοῦ, τὸ Πεζικὸν, θεωρεῖ σήμερον, ἕνεκεν τῆς μονοετοῦς ὑπηρεσίας, μηδὲν, ὁ δὲ κ. Δηλιγιάννης ὅτι δὲν ἔχομεν χρήματα, ὅτι δὲν εἴμεθα καλῶς οἰκονομικῶς, ἀλλ’ ἐν τούτοις ἀμφότεροι ἄγουσιν ἡμᾶς μὲ ἐλαφρὰν τὴν καρδίαν εἰς τὸν πόλεμον! Ἄνευ στρατοῦ καὶ ἄνευ καλῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως δύναται, πρὸς Θεοῦ νὰ πολεμήσῃ τὸ Ἔθνος; Ἐγὼ πιστεύω ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβῆ οὔτε τὰ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, οὔτε τὰ ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ λεχθέντα· ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, διατί νὰ ἐκφέρῃ καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπελπιστικὰς ἰδέας, αἵτινες θὰ συνταράξωσιν ὄχι μόνον τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ’ ὁλόκληρον τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν; Ἐπαναλαμβάνων δὲ ταῦτα λέγω αὖθις ὅτι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν. Ἡ Κυβέρνησις αὕτη εἶναι προϊὸν καὶ τῶν ἐμῶν ἐργασιῶν καὶ μόχθων, ἀλλὰ καὶ ἄνευ τούτου θεωρῶ τὴν συντήρησιν αὐτῆς ἐπιβαλλομένην καὶ δι’ ἄλλους ἀνωτέρους λόγους. Ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἀνέλαβε τηλικαύτας εὐθύνας, ὥστε πρέπει ἀναγκαίως νὰ μένῃ ἐν τῇ Ἀρχῇ μέχρι τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐπιχειρηθέντος ἔργου, ὅπως ἔχει ἐνώπιον αὐτοῦ τὸ Ἔθνος ἀκεραίαν εὐθύνην. Ὅ,τι ἐπιθυμῶ, εἶναι νὰ ἐπιτύχῃ, διότι τὸ διεξαγόμενον σήμερον δὲν εἶναι κυβερνητικὸν ἢ ὑπουργικὸν ζήτημα, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα ἐθνικώτατον· πρόκειται περὶ τῆς σωτηρίας τῆς Πατρίδος. Θεωρῶ δὲ τὸ ἄρθρον τοῦτο τὸ 2 καὶ ὑπὸ μίαν ἄλλην ἔποψιν ἐπιβλαβές. Καὶ ἀληθῶς, ἐὰν ἀναλογισθῇ τις τὰ ὑπὸ τῆς εὐθύνης ταύτης ἐπιβαλλόμενα σπουδαῖα καθήκοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, θὰ πεισθῇ ἀδιστάκτως ὅτι ἡ ψήφισις τοῦ ἄρθρου τούτου σημαίνει καὶ ἄμεσον ἴσως ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Ἐν ᾗ θέσει διατελεῖ ἡ Κυβέρνησις, εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ προστρέξῃ ἀμέσως εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματος τοῦ διὰ τοῦ 2 ἄρθρου παρεχομένου αὐτῇ. Ἡ Κυβέρνησις, καλουμένη π. χ. νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ, αἵτινες ἀπὸ τοῦδε κατέστησαν ἐπιτακτικώταται, αἵτινες ὑπερέβησαν μάλιστα τὰ μέσα ἡμῶν τὰ ἐν χερσίν, εἴτε εὕρῃ, εἴτε δὲν εὕρῃ δυσχερείας εἰς τὴν σύναψιν τοῦ μεταλλικοῦ δανείου, θὰ προστρέξῃ κατ’ ἀνάγκην εἰς τὸ μέσον αὐτὸ, διότι ἡ πραγματοποίησις τοῦ δανείου ἀπαιτεῖ καιρόν. Ἀλλὰ προστρέχουσα εἰς τὸ μέσον αὐτὸ, ὄχι μόνον τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Τόπου θὰ καταστήσῃ ἐπικίνδυον, ὡς ἐξήγησα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐλπίδα δανείου θὰ ἐξουδετερώσῃ. Νομίζω, ὅτι ἡ ἐλπὶς αὕτη καὶ μόνον διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου θέλει ἐλαττωθῆ κατὰ πολὺ, διότι διὰ τοὺς δανείζοντας ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τῆς Χώρας, ἡ ἐσωτερικὴ αὐτῆς κατάστασις, αἱ περιστάσεις, αἵτινες τὴν περικυκλοῦσιν, ἀποτελοῦσι κυριωτάτους παράγοντας τῶν σκέψεων αὐτῶν. Οὕτω τὸ ξίφος τοῦτο τοῦ Δαμοκλέους, ὅπερ ἀπειλεῖ ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς κυκλοφορίαν 25 ἑκατομμύρια ἔτι γραμματίων, εἶνε λόγος, ὅστις θὰ κλονίσῃ τὴν πεποίθησιν περὶ τῆς πίστεως τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅταν τοιοῦτος λόγος δημιουργῆται, οὐδεὶς δύναται σπουδαίως νὰ ἐλπίσῃ ὅτι οἱ δανεισταὶ θὰ σπεύσωσι νὰ διαθέσωσι τὰ χρήματά των. Φοβοῦμαι λοιπὸν ὅτι παρὰ τὰ ἄλλα κακὰ, ἅπερ ὑπάρχουσιν ἤδη, θὰ ἔχωμεν καὶ τοῦτο τὸ κακὸν, ὅτι θ’ ἀπομακρύνωμεν ἔτι μᾶλλον ἀφ’ ἡμῶν τὰ ἤδη ἀρκούντως ἀπομεμακρυσμένα κεφάλαια. Διὰ τοῦτο ἡ γνώμη μου εἶνε καὶ ἡ πεποίθησις —καὶ θὰ εἶμαι εὐτυχὴς ἐὰν δυνηθῶ νὰ μεταδώσω αὐτὴν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ πρὸ πάντων εἰς τὴν διευθύνουσαν τὴν Βουλὴν Κυβέρνησιν—ἡ πεποίθησίς μου εἶνε ὅτι τὸ δάνειον ἐκεῖνο δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ. Δὲν πρέπει νὰ ψηφισθῇ καὶ διότι προσέτι εἰς οὐδὲν σχεδὸν θέλει χρησιμεύσει. Ὅσον προχωροῦμεν, τόσον πλειοτέραν ἔχομεν ἀνάγκην ἀποστολῆς χρήματος εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ἐὰν προβῶμεν μάλιστα εἰς πόλεμον, θὰ ἔχωμεν πολλῷ πλειοτέραν ἀνάγκην. Εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσι τὰ 25 ἢ τὰ 20 ταῦτα ἑκατομμύρια, ὅταν ἡ τιμὴ αὐτῶν θὰ εἶνε ἐλάσσων τοῦ ἡμίσεος; Καὶ ἐπειδὴ ἐνεθυμήθην ἤδη ὅτι ἀναγράφεται ἐν τῷ ἄρθρῳ, ὅτι τὸ δάνειον θέλει συνομολογηθῆ καὶ ἐκ μεταλλικοῦ, κατὰ πέντε ἑκατομμύρια, δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅστις εἰλικρινῶς καὶ ἀνεπιφυλάκτως εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἄνευ οὐδεμιᾶς συνεννοήσεως πρὸς τὴν Τράπεζαν τὴν Ἐθνικὴν ἀνέγραψε τὸ ἄρθρον τοῦτο, δύναμαι νὰ βεβαιώσω αὐτὸν, ὅτι ἡ Τράπεζα ἡ Ἐθνικὴ δὲν ἔχει νὰ δώσῃ πέντε ἑκατομμύρια εἰς χρυσόν. Δὲν ἔχω τοὺς τελευταίους λογαριασμοὺς, ἀλλὰ, ὡς ἐνθυμοῦμαι, ἡ Τράπεζα δὲν ἔχει πλέον τῶν ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ἑκατομμυρίων. Εἰς τοιαύτην οἰκονομικὴν κατάστασιν θέλομεν εὑρεθῆ, ἐὰν ψηφίσωμεν καὶ τὸ δάνειον τοῦτο. Μάτην ἐβεβαίωσεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν θὰ σπεύσῃ νὰ προβῇ εἰς τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ, διότι ἐγὼ ἐξήγησα ὅτι ὁ κίνδυνος τῆς πραγματοποιήσεως εἶνε ἀναπόφευκτος. Ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τοῦδε ἔχει ἀνάγκην, καὶ ἴσως αὔριον, εὐθὺς μετὰ τὴν κύρωσιν τοῦ νόμου, θὰ ἔχῃ ἀνάγκην νὰ ποιήσηται χρῆσιν τοῦ 2 ἄρθρου. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου τί, θὰ μοὶ εἴπητε βεβαίως, προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν; Τί θὰ μοὶ εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις, προτείνω εἰς αὐτήν; Ἐπανειλημμένως εἶπον ὅτι δὲν εἴμεθα ἡμεῖς κεκλημένοι νὰ δίδωμεν τοιαύτας εἰδικὰς καὶ πραγματικὰς γνώμας, ἀλλ’ ἐκ τῶν γενικῶν γνωμῶν ἡμῶν, ὁμιλούντων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, οἱ θέλοντες νὰ προσέξωσιν εἰς τοὺς λόγους τῶν εἰλικρινῶς ὁμιλούντων ἐντεῦθεν, δύνανται νὰ ἐπωφεληθῶσιν. Εἶπον ἄλλοτε περὶ εὑρέσεως σταθερῶν πόρων. Δὲν δύναμαι νὰ τὸ εἴπω σήμερον, ὅτε εἴμεθα ἴσως εἰς τὴν παραμονὴν τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν· ἀλλ’ ἐπιμένω καὶ ἐπιμένω πολύ, πλειότερον ἀπὸ πολὺ εἰς τά τῆς συμβάσεως τοῦ πετρελαίου καὶ τῶν ἁλάτων. Εἶναι αὕτη ἓν καταφύγιον· αὐτὸ συνιστῶ τοὐλάχιστον εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ καταφύγιον νὰ μὴ τὸ ἐκμηδενίσῃ· ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἀφήσῃ νὰ ἐκφύγῃ τὸ καταφύγιον αὐτὸ ἐκ τῶν χειρῶν αὑτῆς· διὰ τούτου δυνάμεθα νὰ συνομολογήσωμεν ἂν ὄχι τὸ δάνειον τῶν 100 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ δάνειόν τι εἰς χρυσόν. Ἔλαβον ἤδη τὸ θάῤῥος νὰ εἴπω καὶ ἄλλο τι· νομίζω δὲ ὅτι εἶναι καθῆκον, ὄχι θάῤῥος· ὅταν λέγω τὴν ἀλήθειαν πρὸς τὸ ἔθνος, οὐδὲν θάῤῥος ἀποδεικνύω, διότι ἐὰν δὲν ἐξεπλήρουν τὸ καθῆκον ἐμοῦ τοῦτο, ἤθελον παραστήσει ἐμαυτὸν ἀνάξιον τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Τόπου, καὶ δικαίως, ἀφοῦ δὲν θὰ ἔλεγον πρὸς αὐτὸν τὴν ἀλήθειαν. Εἶπον προχθὲς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι αὐτὴ πρέπει νὰ σκεφθῇ καλῶς περὶ τῆς θέσεως ἡμῶν ἐν τῷ ἐθνικῷ ζητήματι· εἶπον εἰς αὐτὴν ὅτι, ἐὰν νομίζῃ ὅτι χρόνος θὰ παρέλθῃ πολύς, ἀφοῦ δυνάμεθα νὰ κληθῶμεν εἰς ἐνέργειαν, δὲν πρέπει νὰ διστάσῃ νὰ ἐλαφρύνῃ καὶ τὴν Χώραν καὶ τὰ βάρη τοῦ Δημοσίου ταμείου· ἐξέφρασα προσέτι τὴν πεποίθησιν ὅτι, ἐὰν τοιαύτην ἔχῃ γνώμην ἡ Κυβέρνησις, θὰ ἔχῃ καὶ τὸ σθένος τῆς ψυχῆς ἵνα τὴν πραγματοποιήσῃ. Φοβοῦμαι μάλιστα ἤδη πλειότερον παρ’ ὅσον ἐφοβούμην πρίν. Εἶχον τὴν πεποίθησιν ἀνέκαθεν, ἀφοῦ δὲν ἐδράσαμεν, ὅτε κατ’ ἐμὲ ἦτο καιρὸς, εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι ἢ θὰ ἀποτύχωμεν ἐν τῷ συνόλῳ, ἢ θὰ ἐπιβληθῇ ἡμῖν χρόνος δοκιμασίας ἀνώτερος τῶν δυνάμεων ἡμῶν· ἀλλὰ σήμερον ἔχω τὸν φόβον τοῦτον ἰσχυρότερον. Δὲν ἠξεύρω τί γινώσκει ἡ Κυβέρνησις, οὔτε τολμῶ νὰ ἐρωτήσω αὐτὴν τί ἠξεύρει· ἀλλ’ εἰδήσεις διακοινωθεῖσαι ἀπὸ τῆς χθὲς καὶ μέχρι τοῦδε μὴ διαψευσθεῖσαι, εἰδήσεις, αἵτινες διὰ τὸν ἐξετάζοντα καλῶς τὰ πράγματα, διὰ τὸν παρακολουθήσαντα τὴν ἀνέλιξιν τοῦ ζητήματος τούτου εὐθὺς ἀπ’ ἀρχῆς, διὰ τὸν γινώσκοντα τὴν κατάστασιν τῆς ἀμοιβαίας θέσεως τῶν Δυνάμεων, δὲν φαίνονται ἀπομεμακρυσμέναι πολὺ τῆς ἀληθείας, ἀγγέλλουσι πρότασιν ἀφορῶσαν εἰδικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τοῦτο εὔχομαι νὰ ἐπαληθεύσῃ, εὔχομαι δὲ καὶ ταχέως νὰ πραγματοποιηθῶσι τὰ ἀναγγελλόμενα, καὶ λυποῦμαι ὅτι εἰς τοῦτο διαφωνῶ πρὸς τὸν ἔντιμον προαγορεύσαντα. Τὰς εἰδήσεις τὰς γνωρίζετε, εἶνε ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα ἤρξατο εἰσερχόμενον ἐν τῇ συνειδήσει τῶν Δυνάμεων καὶ καταλαμβάνον θέσιν ἐν τῷ κύκλῳ τῶν σκέψεων καὶ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν. Ἐὰν τοῦτο εἶνε ἀληθές, κύριοι βουλευταί, ἡ θέσις ἡμῶν ὡς πρὸς μὲν τὴν ἐλπίδα ἀνυψοῦται, ὡς πρὸς δὲ τὴν θέσιν ἡμῶν τῆς παρούσης στιγμῆς δυσχεραίνεται σοβαρῶς. Εἶπον ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ ἐνέργεια τῶν ἐθνῶν τότε κυρίως δύναται νὰ ἔχῃ ἐλπίδα ἐπιτυχίας, ὅταν τὸ δίκαιον, τὸ εἰς ἐνέργειαν κινοῦν, ἀναγνωρίζεται, ἂν ὄχι ὑπὸ πάντων, τοὐλάχιστον ὑπό τινων ἐκ τῶν ἁρμοδίων. Τὸ δίκαιον ὅμως τοῦτο εἶχεν ἤδη ἐξ ἡμετέρας ἐλλείψεως ἐλαττωθῇ ἐπὶ πολὺ μέχρι προχθές. Ἐξέλιπον αἱ ἐλπίδες, αἱ σχέσιν ἔχουσαι πρὸς τὴν θέσιν τοῦ ἐχθροῦ, ἐὰν τοιοῦτος ὑπάρξῃ καὶ ἐν τῇ πράξει, διότι ἐν τῇ καρδίᾳ ὑπάρχει πάντοτε ἐχθρὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ τὰ ἤδη ἀναγγελλόμενα ἐπηρεάζουσιν ἐπιβλητικώτερον τὴν θέσιν ἡμῶν καὶ τὴν ἐλευθερίαν πρὸς ἐνέργειαν. Ἐὰν εἶνε τὰ ἀνακοινούμενα ταῦτα ἀληθῆ, εὐθὺς ὡς κατασταθῶσιν ἐπισήμως γνωστὰ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Ἔθνος ἀναλαμβάνουσιν ἄλλα καθήκοντα, ἀναλαμβάνουσιν ἄλλας ὑποχρεώσεις. Δὲν δύναται ἐφεξῆς νὰ παραστήσῃ ἑαυτὴν ἡ Ἑλλὰς ὡς ἐγκαταλιμπανομένην, δὲν δύναται νὰ παραπονεθῇ ὅτι ἀδικεῖται, δὲν δύναται οὐδὲ κἄν νὰ δικαιολογηθῇ ὡς περιελθοῦσα εἰς ἀπελπισίαν. Καὶ τὸ αἴσθημα τοῦτο τῆς ἀπελπισίας, ἐὰν εἶνε ποταπὸν διὰ τὰ ἄτομα, ἔχει πολλάκις ἔννοιαν ὑψίστου καθήκοντος διὰ τὰ ἔθνη. Ταῦτα ὅμως δὲν δύναμαι νὰ τὰ εἴπω ἄνευ ἐπιφυλάξεως, ἀφοῦ δὲν γνωρίζομεν ἐὰν αἱ εἰδήσεις ἀληθεύωσι. Γνωρίζομεν δὲ καλῶς ἐκ τοῦ μεθοριακοῦ ἡμῶν ζητήματος, ὅτι τὰ ζητήματα ταῦτα παρατείνονται ἀπελπιστικῶς πολλάκις, καὶ ἀπαιτοῦσι χρόνον πολὺν πρὸς διαῤῥύθμισιν αὐτῶν. Ἐλπίζω ὅτι θὰ καταλήξῃ αἰσίως τὸ ζήτημα ἡμῶν, ἐὰν ἤρξατο, ἀλλ’ οὐδαμῶς ἀμφιβάλλω, ὅτι θὰ ἀπαιτήσῃ χρόνον μακρόν. Ἐκ τῆς ἀπαντήσεως, ἥτις λέγεται ὅτι ὑπὸ τῆς Τουρκίας ἐδόθη καὶ ἥτις ἀναχωρεῖ ἀπὸ τὸ ἔσχατον σημεῖον τῶν ἀντιῤῥήσεων, δύναται νὰ εἰκάσῃ τις πόσαι βαθμίδες ὑπολείπονται εἰς τὴν κλίμακα τῆς καθόδου μέχρι συναντήσεώς τινος. Ἐὰν ταῦτα ἔχωσιν οὕτω, καὶ οὕτως ἔχουσιν ἀναντιῤῥήτως, μᾶς ἐπιβάλλεται ἀναγκαίως χρόνος μακρός. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐπαναλαμβάνω ὅ,τι πρὸ μικροῦ εἶπον. Φρονῶ μάλιστα ὅτι νῦν καὶ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη, Διπλωματικῶς ἐπιβαλλομένη ἡμῖν, θὰ ὑπάρξῃ ἀφεύκτως ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ὅλαι αἱ Δυνάμεις ἀνακοινώσωσιν ἡμῖν τὸ ἀρξάμενον ἔργον τῆς Εὐρώπης. Θὰ ζητήσωσι παρ’ ἡμῶν τότε κατὰ πρῶτον λόγον νὰ δηλώσωμεν καὶ ἡμεῖς ἂν δὲν ἀποκρούωμεν τὴν ἐπινοηθεῖσαν λύσιν, καὶ ὅτι προσβλέπομεν καὶ ἡμεῖς εὐμενῶς πρὸς τὴν εἰρήνην, ὑπὲρ ἧς αἱ Δυνάμεις τοσοῦτον ἐνδιαφέρονται, καὶ τὴν ὁποίαν ἐπιζητοῦσι καὶ διά τινος ἱκανοποιήσεως τῶν δικαίων ἡμῶν. Ταῦτα ἡ Κυβέρνησις πρέπει σπουδαίως νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει. Δὲν εἶνε ἀνάξια τῆς προσοχῆς οὔτε τῆς Βουλῆς, οὔτε τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ οὔτε καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἔθνους. Μοὶ ἐδόθη ἄλλοτε ἀφορμὴ νὰ εἴπω ἐντεῦθεν ὅτι αἱ φιλοτιμίαι τῶν ἐθνῶν δὲν κρίνονται μὲ τὸν πῆχυν τῆς φιλοτιμίας τῶν ἀτόμων· τὰ ἔθνη δὲν εἶνε ἄτομα, δὲν ἔρχονται καὶ παρέρχονται ἐν μιᾷ στιγμῇ· τὰ ἔθνη ἀποτελοῦσι συνέχειαν, καὶ οἱ σήμερον ζῶντες εἰσὶν ὑπεύθυνοι διὰ τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἔθνους καὶ διὰ τὴν μεταβίβασιν τῆς ἐθνικῆς παρακαταθήκης εἰς τοὺς ἐπιγενομένους. Βεβαίως ἡ ἀναγγελλομένη λύσις δὲν εἶνε ἡ ποθητοτέρα· βεβαίως τὸ αἴσθημα ἡμῶν, ἐν τῇ πραγματικῇ ἡμῶν θέσει, ὡς κεφαλῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δὲν πληροῦται· ἀλλ’ εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὰ ἔθνη δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ κρίνωσιν ὡς κρίνουσι τὰ ἄτομα· δὲν ὑπάρχει φιλοτιμία διὰ τὰ ἔθνη, εἰμὴ μόνον ἐφ’ ὅσον ἡ φιλοτιμία αὕτη συμβιβάζεται πρὸς τοὺς ἀπαραιτήτους ὅρους τῆς ὑπάρξεως τῶν ἐθνῶν. Βεβαίως ἀνεγνώσατε τὴν παγκόσμιον ἱστορίαν καὶ εἴδετε ὅτι εὐγενῆ καὶ ὑπερήφανα ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἐπιτυχῶς εἰργάσθησαν οὐ μόνον ὑπὲρ τῆς ἰδίας προόδου, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τῆς προόδου τῆς ἀνθρωπότητος ἐν γένει, ἠναγκάσθησαν, ὅπως ἐξασφαλίσωσι τὴν συνέχειαν τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν, νὰ κύψωσιν οὐχὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἀδίκως ὀνομασθεῖσαν ἐπαιτείαν—διαμαρτύρομαι δὲ κατὰ τῆς λέξεως ταύτης—ἀλλ’ εἰς πολὺ δεινοτέρας ἠθικὰς συμφοράς, καὶ ὅμως παρέμειναν ἔθνη ὑπερήφανα καὶ τοῖς πᾶσι σεβαστά. Ἔχω προσέτι τὴν ἰδέαν ὅτι οἱ διευθύνοντες τὰς τύχας τῶν Ἐθνῶν δὲν δύνανται—εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν πράττει οὕτω—δὲν δύνανται νὰ συνδέσωσί ποτε εἴτε τὰ ἴδιά των συμφέροντα, εἴτε τὰς ἰδίας αὐτῶν ἰδέας, εἴτε τὰς πεποιθήσεις αὐτῶν τὰς μᾶλλον εὐγενεῖς, δὲν δύνανται νὰ συνδέσωσι ταῦτα ποτὲ μὲ τὰς τύχας τῶν Ἐθνῶν. Τὰς τελευταίας ταύτας παρατηρήσεις ὤφειλον νὰ ὑποβάλω καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὤφειλον δὲ νὰ τὰς εἴπω ἐντεῦθεν, ὅπως ἀκουσθῶσιν ὑπὸ τοῦ Ἔθνους. Εὔχομαι δὲ αἱ παρατηρήσεις αὗται νὰ χρησιμεύσωσιν, ἔστω καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον, εἰς περίσωσιν τῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἡ φιλοτιμία αὐτῆς, ὅπως ἡ τιμὴ αὐτῆς καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἱκανοποιηθῶσιν, οὐχὶ ὡς ἠδύνατο νὰ ἐπιθυμήσῃ εὔθικτος φιλοτιμία, ἢ ἄκρατος φιλοδοξία, ἀλλ’ ὡς ἐπιτακτικῶς ἀπαιτοῦσι τὰ ἀληθῆ ἐθνικὰ συμφέροντα.

§16Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§17Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐννοῶ, κύριοι, τὴν ἀνυπομονησίαν, ὑπὸ τῆς ὁποίας κατάχεται ἡ Βουλή, διότι δύναταί τις νὰ ὀνομάσῃ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν ὡς ἀποχαιρετισμόν. Ἐπιτρέψατέ μοι ἐν τούτοις δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου διὰ πολλοὺς λόγους, ὁ πρώτιστος τῶν ὁποίων εἶναι καὶ ὅτι ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον καὶ ἐπὶ τῇ ἐμῇ προκλήσει, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ μέρος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπιτρέπεται ἡ κυκλοφορία τῶν γραμματίων τῶν τριῶν Τραπεζῶν εἰς ὅλον τὸ Κράτος. Γνωρίζετε τὴν δυσχέρειαν, ἥτις ἐγεννήθη εἰς τὰς νέας ἐπαρχίας ὡς ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, διότι τὰ τραπεζικὰ γραμμάτια τῆς Τραπέζης Ἠπειροθεσσαλίας δὲν ἐκυκλοφόρουν, ἡ συσσώρευσις δὲ πολλοῦ στρατοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ ἐν Ἠπείρῳ ἐδυσχέρανε τὴν κυκλοφορίαν τῶν νομισμάτων εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε πολλαὶ συμπλοκαὶ ἐγένοντο ἕνεκα τῶν νομισματικῶν ἀνωμαλιῶν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ κατάλληλος νὰ κρίνω τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ οἰκονομικὴν ἔποψιν· ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ δηλώσω, εἶναι, ὅτι ἦτο ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ ληφθῶσι μέτρα τινά, ὅπως ἀρθῶσι κατὰ τὸ δυνατὸν τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἀνεφύησαν ἐπ’ ἐσχάτων εἰς τὰς ἐν ταῖς νέαις ἐπαρχίαις συναλλαγάς. Ὑποθέτω καὶ ἐγώ, ὡς ἤκουσα παρ’ ἐγκρίτων μελῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ πρὶν ἢ εἰσαχθῇ ἡ τοιαύτη σύμβασις, ὅτι τὸ μέτρον τῆς κυκλοφορίας τῶν τραπεζικῶν γραμματίων τῶν τριῶν Τραπεζῶν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος θέλει διευκολύνει τὰς συναλλαγάς, ὡς ἐπίσης θέλει εὐκολύνει καὶ τὸ μέτρον τῆς ἐκδόσεως κερματίων μιᾶς καὶ δύο δραχμῶν. Ἀρκούμενος εἰς ταῦτα, ὅπως δηλώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν γνώμην μου καὶ τὸν λόγον, οὗ ἕνεκεν εἶμαι ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, προσθέτω καὶ τοῦτο, ὅτι δὲν διστάζω νὰ ψηφίσω καὶ αὐτὸ τὸ 2 ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, δι’ οὗ δίδεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ συνομολογήσῃ δάνειον μέχρις 20 ἑκατομμυρίων εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, καὶ μέχρι 5 ἑκατομμυρίων εἰς μεταλλικόν, ἂν μέχρι τῆς ἄλλης Συνόδου παραστῇ τοιαύτη ἀνάγκη, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, τοῦ ὅτι ἡ ἐπιστρατεία, καθ’ ἧς οὐδεὶς ἐκηρύχθη, ἔχει ἀνάγκην νὰ φάγῃ πολλὰ ἑκατομμύρια. Κύριοι, καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὡς ὅλα σχεδὸν τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἐψηφίσθησαν κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον, συνδεόμενα μετὰ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, ἠνάγκασαν τοὺς ἀγορεύσαντας νὰ ἐξετάσωσι τὰ πράγματα ὑπὸ γενικωτέραν ἔποψιν. Δὲν ἔπρεπε λοιπὸν νὰ παραξενευθῇ τις, δι’ ὅσα ἤκουσεν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, διότι εἶναι φυσικώτατον, ὅτι πάντα ταῦτα ἔχουσι στενὴν σχέσιν μὲ τὴν σημερινὴν κατάστασιν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ θιασώτης τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως· δὲν ἀνέρχομαι λοιπὸν εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐγκωμιάσω αὐτήν, ἣν τοσάκις ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ κατακρίνω, ἀλλ’ ἡ συνείδησις μοὶ ἐπιβάλλει νὰ μὴ παραλείψω νὰ εἴπω, ὅτι ἂν πολλὰ ἐῤῥέθησαν περὶ τῆς οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, καὶ σχεδὸν ὅλα ἐῤῥίφθησαν εἰς τὴν ράχιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, τοῦτο τὸ νομίζω πολὺ ἄδικον. Δὲν μοὶ ἐδόθη ἡ εὐκαιρία νὰ ἐκφράσω καὶ ἐγὼ τὴν ταπεινήν μου γνώμην εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς ἐνεστώσης καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τῆς Χώρας, διότι λόγοι ὑγιείας, κατὰ τὴν Αʹ. Σύνοδον ἰδίως, δὲν μοὶ ἔδωκαν τὴν εὐκαιρίαν ταύτην· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πρὶν ἢ τελειώσωσι τὰ ἔργα τῆς παρούσης Συνόδου, ἴσως καὶ τῆς Περιόδου — διότι τίς οἶδε τὸ μέλλον; — πρέπει νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου συντόμως, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον σιωπῶν πᾶν ὅ,τι ὑπὲρ τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως δύναται νὰ ῥηθῇ, ἀφοῦ κατέκρινα αὐτὴν ἐν πολλοῖς, ἤθελον ἐκληφθῆ ὡς μεροληπτῶν, ἐνῷ ποθῶ πρὸ παντὸς νὰ ἦμαι δίκαιος. Ἄν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν εὑρίσκονται εἰς οἵαν εὑρίσκονται κατάστασιν, τοῦτο κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν ὀφείλεται πρωτίστως εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἥτις ἐκυβέρνησεν ἐπ’ ἐσχάτων τρία ὁλόκληρα ἔτη, ὡς ἐκυβέρνησε, διότι δὲν εἶναι πλέον μυστήριον, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις ἐλθοῦσα εἰς τὴν Ἐξουσίαν εὗρε τὸν τόπον ἡμῶν εἰς οἰκτρὰν οἰκονομικὴν κατάστασιν· οὐδὲ κατ’ ἐμὲ εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ χειροτερεύσῃ τὴν κατάστασιν αὐτήν. Πολὺς ἐγένετο λόγος ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν οἰκονομιῶν, καὶ πολλάκις ἐῤῥέθη ὅτι ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύει τὴν δεξιὰν,) ἐφενάκισε τὸν Τόπον, διότι πολλὰς οἰκονομίας ἐπρόβαλεν ὡς Ἀντιπολίτευσις εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ οὐδεμίαν ἐξ ὅσων ὑπεσχέθη ἔπραξεν ὡς Κυβέρνησις. Ἐπὶ τούτου ἀνάγκη ν’ ἀνατρέξωμεν εἰς προγενεστέραν ἐποχήν. Οἱ παρακολουθήσαντες τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον καλῶς γινώσκουσιν ὅτι ἀπὸ τῆς δευτέρας Συνόδου τῆς παρελθούσης Περιόδου ἐτέθη ὑπὸ τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὴν τότε Κυβέρνησιν τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομιῶν, ἡ δὲ Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη, εὑρισκομένη ἐν τῷ μέσῳ τῶν ἑκατομμυρίων καὶ ἐν ὁμαλῇ καταστάσει πραγμάτων, ἐκώφευσεν εἰς τὴν σύστασιν τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐνθυμοῦμαι ταῦτα καλῶς, διότι εἶχον τὴν τιμὴν νὰ λάβω τὸν λόγον κατὰ τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὅστις ἐψηφίσθη κατὰ τὴν δευτέραν Σύνοδον τῆς ἐνάτης Περιόδου, καὶ ν’ ἀγορεύσω διὰ μακρῶν, διότι ὁ Πρωθυπουργὸς τότε βοηθούμενος ὑπὸ μεγάλης πλειοψηφίας, δὲν ἠθέλησέ ποτε νὰ τείνῃ τὸ οὖς εἰς τὰς συνετὰς συμβουλὰς τῆς τότε Ἀντιπολιτεύσεως. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, ἕνεκεν κομματικοῦ συμφέροντος, εἶχεν ἐξογκώσει τὸ ποσὸν τῶν προτεινομένων οἰκονομιῶν· εἶναι ἀληθέστατον ἐπίσης, ὅτι πολλαὶ ἐκ τῶν οἰκονομιῶν ἐκείνων, αἵτινες ἐπροτείνοντο, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῶσι, διότι ἤθελον παραβλαφθῆ σπουδαῖοι κλάδοι τῆς ὑπηρεσίας, ὡς ὁ ταχυδρομικός, ὁ τηλεγραφικὸς, ἡ ἐκπαίδευσις, ἡ δικαιοσύνη· ἀλλ’ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι μεταξὺ τῶν τότε προταθεισῶν οἰκονομιῶν ὑπῆρξαν καὶ κονδύλια, διὰ τῶν ὁποίων ἐπρόκειτο νὰ ἐκδιωχθῶσιν ἐκ τῶν Δημοσίων γραφείων ἑκατοντάδες κηφήνων καὶ νὰ περιορισθῇ ἡ σπατάλη· ταῦτα δὲ ἐγίνοντο πρὸ τοῦ νόμου τῶν Καπνοκοπτηρίων καὶ τῶν ἄλλων ἐκείνων νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἀνεβίβασαν τὰς θέσεις ἀπὸ πέντε χιλιάδας εἰς ἑπτὰ χιλιάδας καὶ πλέον, ὡς ὁ ἐκ Τριφυλίας βουλευτὴς κ. Σωτηρόπουλος εἰς συνεδρίασίν τινα μᾶς ἀπέδειξεν. Ἐν τούτοις ὁ κ. Τρικούπης μὲ τὴν συνήθη ἐκείνην ἐπιμονήν του, ἥτις κατέστρεψε καὶ τὸ κόμμα του καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Ἔθνους, δὲν ἤθελε ν’ ἀκούσῃ οἰκονομίαν οὔτε δέκα δραχμῶν. Δέχομαι πρὸς στιγμὴν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ οἰκονομηθῶσιν 6,700,000, τὰ ὁποῖα ἐπρότεινεν, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι ὡς πρὸς τὸ ποσὸν, ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, οὔτε πέντε ἐξ αὐτῶν, οὔτε δύο, κατέρχομαι μέχρι τοῦ ἑνός· δὲν ἠδύνατο νὰ οἰκονομηθῇ ἓν ἑκατομμύριον; καὶ ὁποῖον δικαίωμα εἶχεν ὁ κ. Τρικούπης νὰ λέγῃ ὅτι: δὲν οἰκονομῶ αὐτὸ τὸ ἑκατομμύριον; Ἀλλ’ ἴσως μοὶ εἴπῃ τις: «καὶ μὲ αὐτὸ τὸ ἑκατομμύριον ἤθελεν ἆρά γε ἐπέλθει τὸ ἰσοζύγιον; ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην ἀπὸ πολλὰ ἑκατομμύρια πρὸς τοῦτο.» Ὄχι, κύριοι, ὅταν διαχειρίζησθε τὰ εἰσοδήματα τοῦ Δημοσίου, πρὶν ἐπιβάλητε φόρους, πρὸ παντὸς πρέπει νὰ ἐμποιήσητε εἰς τὸν λαὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐξηντλήσατε πᾶσαν ἐργασίαν πρὸς περιορισμὸν τῶν δαπανῶν τοῦ Κράτους. Καὶ εἶχε μέγα ἄδικον ὁ κ. Τρικούπης ἐπιμένων ἐκ κομματικῶν συμφερόντων νὰ μὴ θέσῃ τὰς βάσεις τοιούτων οἰκονομιῶν· διότι, ἂν ἤθελε θέσει τοιαύτας βάσεις, δὲν ἤθελε βραδύτερον παρασυρθῇ εἰς τὴν δημιουργίαν χιλιάδων ἄλλων θέσεων, ὡς ἔπραξε μεταγενεστέρως· ὤφειλε νὰ περιορίσῃ τὰς θέσεις εἰς τὸν ἀπολύτως ἀπαιτούμενον ἀριθμὸν καὶ νὰ πληρώσῃ καλῶς τοὺς ὑπολοίπους δημοσίους λειτουργούς. Νὰ περιορίσῃ τὸ ποσὸν καὶ νὰ βελτιώσῃ τὸ ποιόν. Ἀλλ’ οὐδὲν τοιοῦτον ἔπραξε. Ἦλθε κατόπιν ἡ Ἀντιπολίτευσις ὡς Κυβέρνησις. Ἠκούσατε πλέον ἢ ἅπαξ, ὅτι αὕτη κατηγορεῖται ὑπὸ τοῦ Τρικουπικοῦ κόμματος, ὅτι οὐδεμίαν τῶν οἰκονομιῶν, ἃς ἐπηγγέλθη ἐξετέλεσε. Τοῦτο θεωρῶ ἀνακριβὲς, διότι ὡς θεωρῶ ὡς βέβαιον, ὅτι δὲν ἐπραγματοποιήθησαν ὅλαι αἱ ἐπαγγελθεῖσαι κατὰ τὴν ἑβδόμην Ἀπριλίου οἰκονομίαι, ἐπίσης θεωρῶ ἀληθὲς ὅτι ἡ ὑπὸ τὸν κ. Δηλιγιάννην Κυβέρνησις ἔκαμεν οἰκονομίας τινάς· ὀφείλω μάλιστα νὰ προσθέσω, ὅτι ἴσως ἐκ μεγάλου ἐνδιαφέροντος νὰ φανῇ συνεπὴς, ἔκαμε καὶ οἰκονομίας ἐπιζημίους εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, διὰ τὸ ὁποῖον ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν τὴν ἐπαινῶ· ἐὰν, διὰ νὰ μὴ πολυλογήσω, δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν λεπτομερειῶν, τοὐλάχιστον διὰ νὰ μὴ θεωρηθῶ ἀοριστολογῶν, σᾶς ἀναφέρω, ὅτι ἐκ τοῦ διὰ τὸ ἔτος 1885 Προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης — καὶ τὰ τοῦ Ὑπουργείου τούτου δύναμαι νὰ γνωρίζω κάλλιον, διότι εἰς τὸν κλάδον τοῦτον ἀσχολοῦμαι πλειότερον —ἀπήλειψε, λέγω, ἓν κονδύλιον ἐξ ἑπτὰ χιλιάδων δραχμῶν, ἐλαττώσας τὸ προωρισμένον δι’ ἐπιθεωρήσεις εἰσαγγελικὰς τῶν δικαστικῶν γραφείων· ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἐλάττωσις, μακρὰν τοῦ νὰ εἶνε οἰκονομία, εἶνε μεγίστη σπατάλη· ὁποίας δὲ ὀδυνηρὰς συνεπείας δύναται νὰ ἔχῃ ἡ ἀπάλειψις αὐτοῦ τοῦ κονδυλίου, πάντες δύνασθε νὰ ἐννοήσητε. Κατήργησαν δέκα θέσεις ἀντεισαγγελέων, κατήργησαν Πταισματοδικεῖα, καὶ πότε ταῦτα; καθ’ ὃν χρόνον ὁ κ. Δηλιγιάννης ὡς ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὀλίγας ἡμέρας πρὶν οἰκτρὰν παρίστα τὴν κατάστασιν τῆς ποινικῆς δικαιοσύνην. Ἀλλὰ πῶς ἐπετρέψατε, κύριε Πρωθυπουργὲ, νὰ δέσητε τὰς χεῖρας τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, διὰ νὰ οἰκονομηθῶσιν ὀλίγαι δεκάδες χιλιάδων δραχμῶν, τὰς ὁποίας ἦτο δυνατὸν νὰ οἰκονομήσητε ἐκ τῶν ἀνθράκων, ἂν ἐπετρέπετο νὰ ταξειδεύῃ ἀραιότερον ἡ «Ἀμφιτρίτη» χάριν βασιλέων καὶ βασιλοπαίδων; Εἶνε ἀληθὲς, ὅτι κάτωθι τοιούτων ἐλαττώσεων φαίνεται ἡ ὑπογραφὴ τοῦ τέως ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης κ. Σπήλιου Ἀντωνοπούλου, ἀλλ’ ἀμφιβάλλω, ἂν καὶ ἐν γνώσει αὐτοῦ συνετάχθη ὁ Προϋπολογισμὸς, διότι ὁ Ὑπουργὸς ἐκεῖνος ἐδείχθη κατάλληλος μόνον διὰ διορισμοπαυσομεταθέσεις. Θεωρῶ ὅμως ἀναμφισβήτητον, ὅτι ἐγένοντο εἰς ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα καὶ οἰκονομίαι λογικαὶ, καὶ ἀδικαιολογήτως ἀρνεῖται τοῦτο ἡ Ἀντιπολίτευσις. Κατηγόρησαν τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἐκ Μεσολλογίου βουλευτὴς καὶ ὁ ἐκ Παρνασσίδος, διότι ἕνεκεν κομματικῶν λόγων, ὡς εἶπον, ἐμείωσε τὸν φόρον τοῦ ἐλαίου, τοῦθ’ ὅπερ εἶχον ὑποσχεθῆ ὡς Ἀντιπολίτευσις....

§18ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Βέβαια.

§19ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Βέβαια, λέγει ὁ κ. Καραπάνος, ἀλλὰ γνωρίζει κάλλιον καὶ ἐμοῦ ὁ ἐξ Ἄρτης διακόψας με βουλευτὴς, — διότι περὶ τούτου προεκλήθη παρ’ ἐμοῦ συζήτησις καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Περίοδον πολλάκις — ὅτι ἂν ὀφείλεται ἔπαινος εἰς μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν ἡ νῦν Κυβέρνησις, εἶνε τοῦτο. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἀνάγκη φόρων, κύριε Καραπάνε, δὲν εἶνε δίκαιον νὰ μοῦ ἁρπάσητε τὸ καπέλλον μου, νὰ μὲ ἀφήσητε ἀσκεπῆ, καὶ σεῖς νὰ φορῆτε ὑψηλὸν καπέλλον. Ἐὰν ἡ φορολογικὴ ἰσότης, ἣν ἀπαιτεῖ τὸ Σύνταγμα, καθίσταται ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἰδανική, τουλάχιστον πρέπει νὰ εἶνε ὁ σκοπός, πρὸς τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ τείνωμεν, ἐφ’ ὅσον εἶνε δυνατόν· καὶ ὅταν εἶνε ὡμολογημένον παρὰ τοῦ ἰδίου κυρίου Τρικούπη καὶ παρ’ ὅλων ἀνεξαιρέτως, ὅτι ἡ φορολογικὴ ἰσότης προσβάλλεται καιρίως διὰ τῆς ἐλαιοδεκάτης, διότι ἐπεβάλλετο φόρος 40% ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος, ὅπερ ἰσοδυναμεῖ μὲ δήμευσιν, δύναταί τις νὰ νομίζῃ ὅτι συνηγορεῖ ὑπὲρ τοῦ ὀρθοῦ, τοῦ δικαίου καὶ τοῦ πρέποντος, ἂν κατακρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις περιώρισε τὴν δήμευσιν ταύτην; Καὶ ὁ σήμερον ἀκόμη πληρονόμενος φόρος πρὸς 7% ἀναλογεῖ ἴσως πρὸς 25% ἐπὶ τοῦ καθαροῦ, ἐκτὸς τοῦ δημοτικοῦ καὶ τοῦ ὁδικοῦ, ὅπερ βαρύτατον, κύριε Καραπάνε, ὅπερ ἄνισον, κύριε Τρικούπη. Παύσατε λοιπὸν ἐπιτιθέμενοι ἀδίκως ἕνεκεν λόγων κομματικῶν. Ἔχει τις νὰ κατακρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς πολλὰ ἄλλα· ἀλλὰ δὲν πρέπει εἰς ὅλα ἀδιακρίτως· τοῦτο δὲν εἶνε εὐσυνείδητον, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ τὸ εἴπω. Κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον πολλάκις ἐζητήθησαν ὑπὸ τῶν ἀγορευσάντων περὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς Χώρας οἱ λόγοι, ὧν ἕνεκεν ναυαγεῖ τὸ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Πολλοὶ λόγοι ἐξ αὐτῶν, ἕνεκεν τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα εἰς ὀλεθριώτατον οἰκονομικὸν ναυάγιον, εἶνε καὶ κατ’ ἐμὲ ὀρθοί· ἀλλὰ δὲν ἤκουσα κανένα νὰ εἴπῃ, ὅτι μεταξὺ τῶν αἰτίων τούτων εἶνε καὶ ἡ ἐνεστῶσα τῆς δικαιοσύνης κατάστασις, ἐὰν δὲν ἤθελε νὰ δεχθῇ, ὅτι εἶνε τὸ πρώτιστον. Μὴ μὲ ὑποθέσετε, κύριοι, μονομανῆ, ἐνοχλοῦντα συνεχῶς τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου· καὶ δὲν πιστεύω νὰ μὲ ὑποθέσητε μονομανῆ, διότι ὑμεῖς πάντες κάλλιον καὶ ἐμοῦ γινώσκετε ὁπόσην δύναται νὰ ἔχῃ ἐπίδρασιν ἡ ἔλλειψις δικαιοσύνης εἰς ἓν Κράτος. Ἀποροῦμεν καὶ ἐκπλησσόμεθα, πῶς ἀποσύρονται ἐκ τῆς ἀγορᾶς τὰ κεφάλαια· ἀλλὰ δὲν ἐρωτᾶτε, παρακαλῶ, τοὺς ἔχοντας τὰ κεφάλαια ταῦτα, ὁποίαν ἔχουσιν ἰδέαν περὶ τῆς ἐνεστώσης καταστάσεως τῆς δικαιοσύνης; Δὲν ἐρωτᾶτε ἀπὸ τοῦ πλουσιωτάτου κεφαλαιούχου μέχρι τοῦ ἔχοντος μικρὸν κεφάλαιον διαθέσιμον, ἐὰν πάντες δὲν τρέμωσι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν δίδουσι τὸ χρῆμα εἰς δάνειον, φοβούμενοι, ὅτι τὸ δίδουσιν ἀνεπιστρεπτεὶ καὶ τὸ παραδίδουσιν εἰς τὴν διαιώνισιν τῶν δικῶν, διὰ νὰ ἀφήσωσι κληρονομικὴν δίκην εἰς τοὺς ἀπογόνους των, ἥτις ἴσως θέλει καταβροχθήσει καὶ τὴν περιουσίαν των σύμπασαν; Εἶνε ἀναμφισβήτητον, καὶ δὲν πρέπει νὰ τὸ λησμονήσωσί ποτε οἱ περὶ τὰ οἰκονομικὰ ἀσχολούμενοι, ὅτι ἐὰν θέλωσι τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς Χώρας, πρέπει νὰ βελτιώσωσι τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης Μόνον δὲ δι’ αὐτῆς καὶ τῆς καλῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπάρχει ἐλπὶς νὰ χειραφετηθῇ ὁ ἐκλογεὺς ἀπὸ τὸν Βουλευτὴν, οὗτος ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν καὶ ὁ τελευταῖος ἀπὸ τὸν Πρωθυπουργὸν, ὡς ταῦτα συντόμως ἔλαβον τὴν τιμὴν καὶ προχθὲς ν’ ἀναπτύξω. Μόνον ἡ δικαιοσύνη· ἐν τούτοις δὲν ἔκαμεν ἓν βῆμα προόδου. Δὲν λέγω, ὅτι εἰς ὅλους τοὺς κλάδους ἐγένετο πρόοδος μεγάλη, ἀλλὰ ἐγένετο τουλάχιστον σκέψις περὶ βελτιώσεως· ἡ δὲ δικαιοσύνη ὄχι μόνον δὲν προώδευσεν, ἀλλὰ δι’ ἁλμάτων ὠπισθοδρόμησε, μέχρι καταστροφῆς ὀπισθοδρομεῖ, καὶ δύναται νὰ προείπῃ τις ἀτυχῶς τὴν χειροτέρευσιν ἕνεκεν τῆς ἐγκληματικῆς ἀδιαφορίας τῆς Βουλῆς. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς λεπτομερείας, κύριοι Βουλευταί, διότι δὲν τὸ ἐπιτρέπουσι πλέον αἱ σημεριναὶ περιστάσεις. Ἓν μόνον ὑποστηρίζω, ὅτι διὰ τῆς καλῆς ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι καὶ τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν βελτιωθήσονται οὐσιωδῶς καὶ ἡμεῖς θέλομεν καταστῆ ἀληθῶς ἐλεύθεροι, καὶ πάντα τὰ καθ’ ἡμᾶς θέλουσι λάβει ἄλλην χροιὰν, ἄλλην ὄψιν. Ἐὰν κατέκρινα τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἐνεστῶσαν κατάστασιν τῆς δικαιοσύνης, τὴν κατέκρινα οὐχὶ διότι δὲν ἐβελτίωσε ταύτην κατὰ τὴν παροῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον, ἀλλὰ διότι δὲν φαίνεται οὔτε ἡ Κυβέρνησις, οὔτε ἡ Βουλὴ σκεπτομένη περὶ τούτου· ἑπομένως κτίζει ἐπὶ ἄμμου. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ ἔκτακτον τῶν περιστάσεων, ἐξέφρασα πολλάκις καὶ ἰδίᾳ εἰς τὴν συζήτησιν τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Βασιλικοῦ λόγου τὴν γνώμην μου διὰ μακρῶν. Ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ὀπισθοδρομήσῃ. Ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ εὑρεθῇ ὁπωσοῦν ἕτοιμος, ἵν’ ἀντιπαραταχθῇ ὡς ἔθνος διὰ τακτικῶς ὠργανωμένου στρατοῦ, ἀλλ’ οὐδέποτε περὶ τούτου ἀτυχῶς ἐφρόντισαν οἱ κατὰ καιροὺς κυβερνήσαντες τὴν Ἑλλάδα. Τὸ ἁμάρτημα τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐπιῤῥιφθῇ οὔτε εἰς τὸν κύριον Τρικούπην μόνον, οὔτε εἰς τὸν κύριον Δηλιγιάννην, διότι εἶνε παλαιὸν καὶ βαρύνει πάντας τοὺς πρὸ δεκαετηρίδων κυβερνῶντας τὴν Ἑλλάδα· ἀλλὰ βεβαίως κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τῆς εὐθύνης τὸ μεγαλείτερον μέρος ἔχει ὁ κύριος Τρικούπης, ὅστις ἐκυβέρνησε τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ τριετίαν καὶ πλέον ὑπὸ τόσον εὐνοϊκὰς περιστάσεις καὶ μὲ τοιαύτην πλειονοψηφίαν. Γνωστὸν, ὅτι δὲν ἐνέκρινα ὅλα τὰ κυβερνητικὰ μέτρα. Ἐπεθύμουν ἡ Κυβέρνησις νὰ καλέσῃ τὴν Βουλὴν πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν, πρὶν ἐπιβάλῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, πρὶν τέλος κάμῃ τὸ πρῶτον βῆμα, ἀλλ’ ἀτυχῶς παρέλειψε νὰ πράξῃ τοῦτο, τὸ ἓν δὲ σφάλμα ἐπέφερε τὸ ἄλλο. Δὲν δύναμαι ἐν τούτοις λόγῳ δικαιοσύνης νὰ μὴ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἰς οὕτω ἀνωμάλους εὑρεθεῖσα ἐξαίφνης περιστάσεις, πολλὰ προσεπάθησε νὰ θεραπεύσῃ, τινά μὲν τούτων ἐθεράπευσεν, ἄλλα δὲ δὲν ἠδυνήθη. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ κατακρίνω ἀνεπιφυλάκτως τὴν πτέρυγα ταύτην (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), ἥτις ἐβοήθησε τὸν κύριον Δηλιγιάννην, διότι ἀτυχῶς δὲν ἤκουσα τὸν κύριον Τρικούπην, ὡς ἐπεθύμουν, νὰ ἐκθέσῃ πρόγραμμα πλῆρες περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, μόνον δὲ τὸ οἰκονομικὸν αὑτοῦ πρόγραμμα ἐξετύλιξε, καὶ τοῦτο παρὰ πολὺ ἀργά. Διάφορος ἡ ἐμὴ θέσις, διότι μὴ ἀνήκων εἰς κόμμα, ἐδικαιούμην νὰ παράσχω τὴν βοήθειάν μου μόνον εἰς ὅσα μέτρα ἔκρινον συμφέροντα καὶ οὐχὶ εἰς ὅλα ἀνεξελέγκτως. Ἕνεκεν τῶν περιστάσεων, εἰς ἃς διατελοῦμεν, δὲν ἔχω ἄλλο νὰ συμβουλεύσω, τουλάχιστον ἐγὼ, τὴν Κυβέρνησιν, παρὰ νὰ προχωρήσῃ ἐμπρὸς μετὰ θάῤῥους εἰς τὸ ἐθνικὸν ἔργον, διότι βεβαίως ἡ ὀπισθοδρόμησις εἶνε ἄφευκτος καταστροφὴ οὐχὶ μόνον οἰκονομικῶς, οὐχὶ μόνον ἐθνικῶς, ἀλλ’ ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν. Ἐὰν ὅμως νομίζωμεν, ὅτι θὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀναλάβωμεν τὸν ἀγῶνα τακτικοῦ πολέμου, νομίζω ὅτι θὰ πλανηθῶμεν. Μόνον ἐὰν κάμωμεν, ὡς καὶ ἄλλοτε ὑπεστήριξα, τὴν μεγάλην ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς καὶ ὑποστράτηγος συνεβούλευσε, τοῦ ν’ ἀνανεώσωμεν, ἐφ’ ὅσον αἱ σημεριναὶ περιστάσεις ἐπιτρέπουσιν, ἓν νέον 21, ὠργανωμένοι ἐφ’ ὅσον εἶνε δυνατὸν— καὶ τοιαύτην ἀπόφασιν νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ κάμωμεν— τότε καὶ μόνον θ’ ἀτενίσωσι καὶ ἐξ Εὐρώπης καὶ ἐξ ὅλων τῶν μερῶν πρὸς τὴν Ἑλλάδα, οὐ μόνον οἱ λαοὶ, ἀλλὰ καὶ αὐταὶ αἱ Κυβερνήσεις, καὶ τότε δυνάμεθα νὰ εἴμεθα βέβαιοι περὶ αἰσίου ἀποτελέσματος. Ἂς ἐννοήσωμεν καλῶς πάντες, ὅτι εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον τὰ καθ’ ἡμᾶς, δὲν εἶνε, ὄχι, δὲν εἶνε πλέον δυνατὸν νὰ ζήσωμεν, ἐὰν δὲν ἀποφασίσωμεν ν’ ἀποθάνωμεν.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχη. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 1 ἄρθρον). (Ἀναγινώσκεται τὸ 2 ἄρθρον).

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 2 ἄρθρον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι.

§22ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 2 ἄρθρον λέγουν Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν Ὄχι. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλίσεως κατὰ τὸ ἑπόμενον Πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 183· εἶπον Ναὶ 129, Ὄχι 54· ὥστε τὸ ἄρθρον 2 ἐγένετο δεκτόν. (Γίνεται εἶτα δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νόμου τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων. (Γίνονται δεκτοὶ ἀμφότεροι οἱ νόμοι τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1886. Ὡσαύτως γίνεται δεκτὸς καὶ ὁ νόμος τῶν ἐξόδων τοῦ ἐκτάκτου Προϋπολογισμοῦ τοῦ 1886 ἐξ ἄρθρων 7).

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ λιμένος Μεθάνων (θόρυβος).

§27ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι. (Ἐγείρεται ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ καὶ ἀναχωρεῖ).

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶνε ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε· θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος· ἐγένετο ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. (Γίνεται δεκτὸν εἰς δευτέραν συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγείας δραχμῶν 8,000 πρὸς κατασκευὴν λιμενικῶν ἔργων ἐν τῷ ὅρμῳ Ἁγίου Γεωργίου τῶν Μεθάνων, ὅπως διεσκευάσθη παρὰ τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν (θόρυβος).

§31ΚΡΙΕΖΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία (θόρυβος).

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, δὲν εἶνε ἀπαρτία. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 8½ Μ. Μ).