1885.10.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 10

Τῆς 22 Ὀκτωβρίου 1885.

(Τρίτη)

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

(Εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν ἀρχίσῃ ἡ συνεδρίασις, συγχωρήσατέ μοι νὰ κάμω λόγον περὶ τῶν ἀκροατηρίων, διότι εἰσῆλθον πλείονες παρ’ ὅσαι εἶναι αἱ θέσεις. Ὁ Κανονισμὸς ἀπαιτεῖ τὴν δημοσιότητα τῶν συζητήσεων, δὲν ἀπαιτεῖ ὅμως νὰ ἔλθουν ὅλαι αἱ Ἀθῆναι ἐδῶ μέσα. Ἢ λοιπὸν θὰ ἦσθε ἥσυχοι, ἢ θὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν τοῦ ἡμίσεος τοὐλάχιστον τῶν ἀκροατηρίων. Διάφοροι κάτοικοι Ἀρεοπόλεως ὑποβάλλουν ἀναφορὰν περὶ τοῦ δασμοῦ ἐπὶ τῶν ὑφασμάτων. Θὰ παραπεμφθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ Ἄγγελος Τυπάλδος Ἰακωβάτος ἐκ Ληξουρίου δικαιολογεῖ τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἡ Βουλὴ πρέπει ν’ ἀπαλλάξῃ τοὺς πρωτοτόκους καὶ τοὺς ὀρφανούς.

§2ΣΠΥΡ. ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Κύριοι βουλευταὶ, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ἵνα κατὰ προτίμησιν συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀπαλλαγῆς ἀπολύτου ἀπὸ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας τῶν μονογενῶν καὶ πρωτοτόκων, καθόσον ἡμέραν παρ’ ἡμέραν γίνεται ἐπαισθητοτέρα ἡ ἔλλειψις αὐτῶν ἐκ τῶν πασχουσῶν οἰκογενειῶν των.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖται δύο νομοσχεδίων κατεπειγόντων εἰς πρώτην συζήτησιν ἡ ἐπιψήφισις.

§5ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. (Γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς πρώτην συζήτησιν, 1) τὸ νομοσχέδιον περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως 12 ἑκατομμυρίων δραχμῶν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, καὶ 2) τὸ νομοσχέδιον περὶ καταναγκαστικῶν εἰσφορῶν).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Ὁ κ. Ζηνόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§7Γ. ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὴν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην δήλωσιν τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τὴν ἐπ’ αὐτῆς ἀπάντησιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καὶ μετὰ τὰς ἐντυπώσεις, αἵτινες ἐκ τῶν δηλώσεων τούτων ἐνεποιήθησαν τότε παρὰ τοῖς πλείστοις, εἶχον ἀπόφασιν νὰ μὴ ὁμιλήσω ἐπὶ τῆς συζητήσεως τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον· διότι φρονῶ, ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη εἶναι ἡ ὑψίστη τῶν συζητήσεων, εἰς ἣν ὀφείλει ν’ ἀσχοληθῇ σοβαρῶς ἡ Βουλή, ἡ κληθεῖσα εἰς ἔκτακτον Σύνοδον. Ἐν τῇ εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον ἀπαντήσει τῆς Βουλῆς θέλει συνοψισθῆ ἡ γνώμη τοῦ Ἔθνους. Ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ, ἥτις εἶναι κατ’ ἀνάγκην πολιτική, πρέπει νὰ συμβαδίζῃ ἡ πεποίθησις, ὅτι οἱ ἔχοντες ὁπωσδήποτε ἀντίθετον φρόνημα, ἔχουσι καὶ τὴν δύναμιν νὰ ὑποστηρίξωσιν αὐτό, ἀναλαμβάνουσι δὲ τὴν εὐθύνην τῆς ὑποστηρίξεως ταύτης καὶ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς πραγματοποιήσεως τῶν ἰδεῶν αὐτῶν. Ἀλλὰ καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τοῦ ἀρχηγοῦ αὐτῆς εἶπεν ὅ,τι εἶπε, δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἐπιτετραμμένον εἰς ἄλλους, πρὸ πάντων δὲ εἰς ἡμᾶς, οἵτινες δὲν ἀνήκομεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν, νὰ ἐγείρωμεν πολιτικὴν συζήτησιν. Ἀλλὰ πρόκειται ἆρα σήμερον νὰ ἐγείρω πολιτικὴν συζήτησιν; οὐχί. Ἠναγκάσθην νὰ λάβω τὸν λόγον ἐκ τῆς τελευταίας ἀγορεύσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐν τῇ προχθεσινῇ ἀγορεύσει αὑτοῦ ἐκάλεσεν ἐπανειλημμένως ὄχι μόνον τὰ κόμματα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄτομα τὰ ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ἐκφέρωσι τὴν γνώμην αὑτῶν ἐπὶ τοῦ συζητουμένου θέματος, τουτέστιν ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, καὶ νὰ ἐνεργήσωσιν ἔλεγχον ἐπὶ τῶν πράξεων τοῦ Ὑπουργείου. Ὀφείλω καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ καὶ ὡς πολίτης Ἕλλην, οὕτω ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως προκαλούμενος, νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου ζητήματος ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλ’ ἆρά γε διὰ τοῦτο θὰ ἐνεργήσω ἔλεγχον; αὖθις οὐχί. Δὲν θὰ ἐνεργήσω ἔλεγχον, διότι νομίζω ὅτι, προκειμένων τοιούτων ζητημάτων, ὁ ἔλεγχος, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὸν σκοπὸν καὶ τὴν πιθανότητα τῆς διορθώσεως τῶν κακῶς τυχὸν γιγνομένων, εἶναι ἀσυμβίβαστος πρὸς τὴν καλῶς ἐννουμένην φιλοπατρίαν. Δὲν θὰ ἐνεργήσω ἔλεγχον καὶ διότι δὲν θεωρῶ αὐτὸν δυνατόν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκαλῶν τὸν ἔλεγχον, ἔδειξε βεβαίως θάῤῥος καὶ γενναιότητα. Ἔχει ἐπίσης τὴν ἔννοιαν ἡ πρόκλησις αὕτη—ἐπιθυμῶ νὰ τὸ πιστεύω—τὴν πεποίθησίν του ὅτι τὰ μέχρι τοῦδε πεπραγμένα ὑπ’ αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος εἶναι καλῶς πεπραγμένα. Ἀλλ’ αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρωθυπουργός, διαγράψας τὰ ὅρια τοῦ ἐλέγχου τούτου, κατέστησεν αὐτὸν ἀδύνατον. Τὸ αἴσθημα παρέσυρεν αὐτὸν εἰς τὴν πρόκλησιν, ἀλλ’ ἡ ἀδυσώπητος λογικὴ τῷ ἐπέβαλε τὴν ἀλήθειαν. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἐὰν ἐνθυμῶμαι καλῶς, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἀνακοινώσῃ τίποτε περὶ τοῦ μέλλοντος· εἶπε προσέτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἐπιβλαβὲς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐὰν ὁ ἔλεγχος ἐπεξετείνετο πέραν τῶν συμβάντων τῆς Φιλιππουπόλεως. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι βουλευταί, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐνεργηθῇ ἔλεγχος ἐπὶ τῶν πεπραγμένων χωρὶς νὰ γνωρίζῃ τις τὸν σκοπὸν, ἐφ’ ᾧ ἐπράχθησαν; Ἐὰν δὲ ὑπάρχωσιν ἐλλείψεις, ἃς ἀπαραίτητοι ἀνάγκαι ἐπέβαλον, πῶς θὰ πιστοποιηθῇ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὸ ἀναπόδραστον αὐτῶν ἄνευ ἐξετάσεως τοῦ παρελθόντος; Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅστις ὀρθῶς ἔταξε τὰ ὅρια ταῦτα, θελήσας νὰ δικαιολογήσῃ ἐμμέσως τὴν στάσιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἀνακοινώσεως τοῦ κινήματος τῆς Φιλιππουπόλεως, ἠναγκάσθη νὰ προσφύγῃ εἰς τὸ παρελθὸν καὶ ἐν σημείῳ ἴσως τῷ δυσχερεστέρῳ, ὅταν ἐκάλει ἡμᾶς νὰ μεταβῶμεν εἰς τὸ Κεντρικὸν Ταμεῖον διὰ νὰ ἴδωμεν ποία ἦτον ἡ κατάστασις αὐτοῦ κατὰ τὰς ὥρας ἐκείνας. Ἐὰν ταύτην τὴν ἐξέτασιν ἐποιούμεθα, ποῦ ἠθέλομεν καταλήξει; ἠθέλομεν καταλήξει εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς καὶ τοῦ παρόντος Ὑπουργείου, ἀφ’ ἧς ἐνεκαθιδρύθη, καὶ τοῦ παρελθόντος. Ἰδοὺ διατί δὲν προτίθεμαι, οὐδὲ δύναμαι, νὰ ἐνεργήσω ἔλεγχον. Μὴ σκοπῶν δὲ νὰ ἐνεργήσω ἔλεγχον, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω, ὅτι ὁ λόγος μου δὲν ἔχει ἄλλην πολιτικὴν ἔννοιαν, εἰμὴ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος τοῦ βουλευτοῦ, καταθέτοντος τὴν συμβολὴν τῶν πεποιθήσεων αὑτοῦ καὶ τῶν γνωμῶν εἰς τὰς σκέψεις, ἃς τὸ Συνέδριον τοῦ Ἔθνους κατὰ τὴν ἐπίσημον ταύτην στιγμὴν ποιεῖται περὶ τῶν ὑψίστων συμφερόντων τῆς Πατρίδος. Θέλω ἐξετάσει τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν ἐθνικὴν αὐτοῦ ἔποψιν κυρίως, ἥτις εἶναι καὶ ἡ ἔποψις αὐτοῦ ἡ διπλωματική· διότι ἐκ τῆς ἐξετάσεως ταύτης θέλει προκύψει τὶ, κατὰ τὴν γνώμην τὴν ἐμὴν, ἔδει νὰ πραχθῇ, τὶ πρέπει νὰ πραχθῇ καὶ τί ἀναγκαίως, ἀφοῦ δὲν ἐπράχθη μέχρι τοῦδε, ἢ κἂν δὲν πραχθῇ μετ’ οὐ πολὺ, θέλομεν ἀναγκασθῆ νὰ πράξωμεν. Τί εἶναι τὸ κίνημα τῆς Φιλιππουπόλεως, τῆς Ἀνατολικῆς τουτέστι Ῥωμυλίας; Εἶναι κίνημα ἐσωτερικόν· τοιοῦτον ἐχαρακτήρισεν αὐτὸ προχθὲς αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶναι δηλαδὴ ἐπανάστασις τοῦ λαοῦ κατὰ τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας. Τὸ κίνημα τοῦτο, ἐξεταζόμενον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς θέσεως τοῦ κινηθέντος λαοῦ, ἀποτελεῖ προσβολὴν τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου; Ἐξετάσωμεν. Τί εἶναι ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου; Ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου ὑποχρεοῖ ἆρά γε τοὺς λαούς; Ἀλλ’ ὑπέγραψαν αὐτὴν οἱ λαοί; ὑποχρεοῖ ἆρά γε τὰς Κυβερνήσεις τῶν λαῶν ἐκείνων, οἵτινες ἀντιπροσωπεύουσι τὰ δίκαια καὶ τὰ αἰσθήματα αὐτῶν; Ἀλλ’ ὑπέγραψαν κἂν αὗται τὴν συνθήκην ἐκείνην; Ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ σταθμὸς τῆς λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ διὰ νὰ ὑπάρχῃ ζήτημα Ἀνατολικὸν, διὰ νὰ λέγωμεν ὅτι ὑπάρχει ζήτημα Ἀνατολικὸν, τί ἐκ τούτου καὶ μόνου προκύπτει; προκύπτει, ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς ὀψέποτε δυνηθῶσι καὶ ὁπωσδήποτε δυνηθῶσι, δικαιοῦνται, διακινδυνεύοντες τὰ ὑλικὰ συμφέροντα αὐτῶν, τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν, νὰ ἀνακτήσωσι τὴν ἐλευθερίαν των. Τὸ ζήτημα τὸ Ἀνατολικὸν δὲν εἶναι λέξις κενὴ, εἶναι προϊὸν ἱστορικῶν γεγονότων μεγάλων, συνοψίζω δὲ τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ εἰς τὰ τρία ταῦτα: τὸ ἄδικον τῆς κατακτήσεως, τὰ δίκαια τῶν λαῶν πρὸς ἀνάκτησιν τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν, ἀλλὰ πρὸ πάντων—διότι δυστυχῶς la force prime le droit —εἰς τὴν ἀνικανότητα, εἰς τὴν ἀδυναμίαν τῆς Τουρκίας, ὅπως διατηρήσῃ ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν αὐτῆς τοὺς κατακεκτημένους λαούς. Ἐὰν ἡ ἀδυναμία αὕτη δὲν ὑπῆρχεν, οὐδέποτε ἤθελε γεννηθῆ ζήτημα Ἀνατολικὸν, οὐδέποτε ἤθελε γραφῆ περὶ τῶν κτήσεων τῆς Τουρκίας συνθήκη ἀλληλεθνής. Μήπως ἡ Γαλλία δὲν κατέκτησε τὴν Ἀλγερίαν; Ἀλλ’ ὑπάρχει περὶ Ἀλγερίας ἀλληλεθνὴς συνθήκη; Μήπως ἡ Ἀγγλία δὲν ἔχει τὰς Ἰνδίας; Ἀλλ’ ὑπάρχει περὶ Ἰνδιῶν συνθήκη ἀλληλεθνής; Εἰς τοῦτο λοιπὸν συνίσταται τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα. Ἐκ τούτου δὲ τί ἐξάγεται; ἐξάγεται ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς δικαιοῦνται νὰ ἐπωφεληθῶσι παντὸς ἀπροόπτου γεγονότος, καὶ τονίζω τὴν λέξιν ἀπροόπτου, διότι δὲν ἐπεθύμουν νὰ ἴδω αὐτὴν ἀναγεγραμμένην ἐν τῷ Βασιλικῷ Λόγῳ, ἵνα ἀνακτήσωνται τὴν ἐλευθερίαν αὐτῶν· ἀπρόοπτον δὲ γεγονὸς ἦτο τὸ γεγονὸς τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας. Ἔχω τὴν ἰδέαν—καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἔχουν αὐτὴν πάντες ὅσοι σκέπτονται οὐ μόνον μετὰ φιλοπατρίας, ἀλλὰ καὶ μετὰ συνέσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου—ὅτι, ἐὰν μετὰ τὸ κίνημα τῆς Ῥωμυλίας ἡ Τουρκία ἀντεπήρχετο κατ’ αὐτῆς καὶ ἡ πάλη περιῆγε τὴν Τουρκίαν εἰς δυσχερείας, ὄχι μόνον ἐδικαιοῦντο, ἀλλὰ θὰ ἦσαν ἀνάξιοι τοῦ ὀνόματος εὐγενῶν λαῶν οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς, ἐὰν δὲν ἔσπευδον νὰ ἐπωφεληθῶσι τῶν δυσχερειῶν τοῦ κατακτητοῦ, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἰς οὐδὲν ἄλλο συνίσταται—τὸ ἐπαναλαμβάνω δὲ καθόσον εἶναι τὸ θεμέλιον τῶν σκέψεών μου—εἰς οὐδὲν ἄλλο συνίσταται τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, εἰμὴ εἰς τὴν ἀδυναμίαν τῆς Τουρκίας, ἀφοῦ τὰ δύο ἕτερα, ἤτοι τὸ ἄδικον τῆς κατακτήσεως καὶ τὰ δίκαια τῶν λαῶν, εἶναι μόνον ἠθικά. Τὴν στιγμὴν λοιπὸν καθ’ ἣν ἡ ἀδυναμία τῆς Τουρκίας προκύψῃ ὁπωσδήποτε, οἱ κατακεκτημένοι λαοὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα, ἔχουσι μάλιστα τὸ καθῆκον τὸ ἱερὸν νὰ ἐπωφεληθῶσι. Τὴν ἀδυναμίαν δὲ ταύτην ἡμεῖς πρὸ πάντων, ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, πρέπει νὰ διεκδικήσωμεν, διότι πρῶτοι ἡμεῖς διὰ τῆς μεγάλης καὶ ἱερᾶς ἡμῶν ἐπαναστάσεως κατεδείξαμεν εἰς τὴν Εὐρώπην τὴν ἀδυναμίαν τῆς Τουρκίας. Ἐὰν ταῦτα ἔχωσιν οὕτω—καὶ ἐκ τοῦ βάθους τῆς καρδίας μου ἐγείρεται φωνὴ λέγουσα, ὅτι ἀδύνατον νὰ ἔχωσιν ἄλλως—ἐὰν ταῦτα ἔχωσιν οὕτως, ἡ ἐνέργεια τῶν λοιπῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς ἐπὶ τῆς περιπτώσεως ταύτης, ἡ τείνουσα ἁπλῶς εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ πρώην καθεστῶτος, ὄχι μόνον δὲν εἶναι ἡ ἐνέργεια ἡ προσήκουσα, ὄχι μόνον δὲν εἶναι ἐνέργεια ἐθνικὴ, ἀλλ’ εἶναι ἐνέργεια, συντελοῦσα εἰς τὸ νὰ ἐξαλείψῃ διὰ παντὸς πᾶσαν ἐλπίδα ἀπὸ τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς, εἶναι ἐνέργεια, ἡ ὁποία θὰ ἐνσπείρῃ ἀνὰ μέσον τῶν λαῶν αὐτῶν, οἵτινες οἱασδήποτε καὶ ἂν ἔχωσι δικαίας καὶ σπουδαιοτάτας ἀφορμὰς ἀμοιβαίων ἀντιζηλιῶν, ἰδίως ἐπὶ τοῦ προκειμένου, κοινὸν ὅμως ἔχοντες ἐχθρὸν, εἰσὶ κατ’ αὐτοῦ τοὐλάχιστον ἀχώριστοι σύμμαχοι, εἶναι, λέγω, ἐνέργεια, ἥτις θὰ ἐνσπείρῃ μεταξὺ τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς δυσπιστίας καὶ μίση ἱκανὰ νὰ καταστήσωσιν ἀδύνατον οὐχὶ πλέον τὴν σύμπραξιν, ἀλλ’ οὐδὲ κἄν τὴν συνάντησιν αὐτῶν κατὰ τοῦ κοινοῦ ἐχθροῦ. Ἡ ἐπίτευξις τοιούτου σκοποῦ—καὶ προσέξατε εἰς τοῦτο καλῶς—διὰ μὲν τὸν Ἑλληνισμὸν, ἐφ’ ὅσον ὑπ’ αὐτοῦ ἐπιδιώκεται, εἶναι αὐτοκτονία, διὰ δὲ τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς ἐν γένει εἶναι ἀλληλοκτονία· Καὶ τί καλλίτερον δύναται νὰ ἐπιθυμήσῃ ἡ Τουρκία εἰμὴ, ἐὰν λαός τις, ἐπωφελούμενος ἐκτάκτου τινὸς περιστάσεως, τῆς ἀπροσεξίας ἔστω τοῦ κατακτητοῦ, ἀνακτήσῃ τὴν ἐλευθερίαν αὐτοῦ, ὁ δὲ κατακτητὴς ἀποδειχθῇ ἀνίσχυρος νὰ ἐπαναγάγῃ αὐτὸν ὑπὸ τὴν δουλείαν, τί ὡραιότερον διὰ τὴν Τουρκίαν εἰμὴ τὸ νὰ ἐγείρωνται ὑπὲρ αὐτῆς οἱ ἄλλοι λαοὶ, καὶ νὰ προσκαλῶσι τὴν Εὐρώπην, ἥτις θὰ ἦναι πάντοτε βεβαίως ἰσχυροτέρα τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς, ὅταν σύσσωμος ἀποφαίνεται καὶ ἐπιβάλλῃ, νὰ καλῶσι, λέγω, τὴν Εὐρώπην ὅπως αὕτη διὰ τοῦ ὄγκου τῆς δυνάμεως αὐτῆς ἐπαναφέρῃ τὸν ἀπελευθερωθέντα λαὸν ὑπὸ τὴν δουλείαν τῆς Τουρκίας; Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν, κύριοι βουλευταὶ, πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο, ὄχι νὰ ἐξετασθῇ, διότι δὲν εἶναι ζήτημα, ἄπαγε! ἀλλ’ αὕτη ἡ ἔννοια τῆς ἀμοιβαίας θέσεως καὶ τῶν δικαίων τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς πρέπει νὰ ἐγχαραχθῇ βαθύτατα ἐν ταῖς καρδίαις ὅλων ἡμῶν. Καὶ ἂν σήμερον δὲν εἴχομεν τὴν ἔννοιαν ταύτην—ἀγνοῶ ἐὰν ἔχῃ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, ἧς δὲν γνωρίζω τοὺς διαλογισμοὺς, ἀλλὰ τῆς ὁποίας ἀναγνωρίζω τὴν φιλοπατρίαν—ἐὰν δὲν εἴχομεν τυχὸν αὐτὴν τὴν ἰδέαν, πρέπει νὰ τὴν ἐγχαράξωμεν ἀνεξιτήλοις γράμμασιν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ νὰ ἐπωφεληθῶμεν τοὐλάχιστον ἐν τῷ μέλλοντι. Τί θὰ ἐλέγομεν ἡμεῖς, ἐὰν ἀντὶ τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας ἠγείρετο καὶ ἔπραττε τὸ αὐτὸ ἡ Ἤπειρος ἢ ἡ Μακεδονία καὶ ἐκάλει τὴν Ἑλλάδα, ἡ δὲ Τουρκία ἀπεδεικνύετο ἀδύνατος νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν τάξιν, τί θὰ ἐλέγομεν, ἐὰν ἡ Ῥωμυλία, ἡ Βουλγαρία καὶ ἡ Σερβία ἠγείροντο καὶ ἐζήτουν τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ καθεστῶτος; Ἀναγνωρίζων, ὡς εἶπον, πρότερον τὴν φιλοπατρίαν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι οὕτω κατενόησε τὸ ζήτημα ἀπ’ ἀρχῆς καὶ ὅτι τοιαύτας ἔθηκε τὰς βάσεις τῆς διεξαγωγῆς αὐτοῦ. Δύναμαι δὲ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἀμφιβάλλω, διότι καὶ εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον ἀνεγράφη—καὶ ἂς ἐλέχθη ὅτι ὁ Βασιλικὸς Λόγος δὲν εἶναι σαφὴς, διὰ τοὺς δυναμένους καὶ θέλοντας νὰ ἀναγνώσωσι διὰ μέσου τῶν γραμμῶν εἶναι σαφέστατος—καὶ ἐκ τῆς ἐπεξηγήσεως, ἣν ἐκ περισσοῦ ἔκαμεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς καὶ ἐκ τῶν τελευταίων αὐτοῦ ἀγορεύσεων ἐξάγεται προφανῶς, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τοῦ καθεστῶτος δὲν θεωρεῖται ἡ κυρία βάσις τῆς ἱκανοποιήσεως τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν, οὐδὲ δύναμαι νὰ τὴν ἔχω, ἐὰν ἔχω φιλοπατρίαν, ν’ ἀναγκάσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξηγηθῇ περὶ τούτου, ἀλλὰ δύναμαι νὰ ἐκφράσω τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὐδέποτε ἡ καθαρὰ, ἡ μόνη ἐπανόρθωσις τοῦ καθεστῶτος ἐτέθη ὡς ὅρος ἱκανοποιήσεως τῆς Ἑλλάδος. Τοιαῦτα φρονῶν, ὀφείλω νὰ ἔχω τὴν γνώμην—καὶ τὴν εἶχον ἀπ’ ἀρχῆς, δὲν τὴν ἐσχημάτισα ἐκ τῶν ὑστέρων—ὅτι, εὐθὺς ὡς τὸ κίνημα ἐγένετο, ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ δράσῃ· ἔπρεπε δὲ νὰ δράσῃ ἔτι μᾶλλον, ὅτε ἐπισήμως, διὰ πράξεως διπλωματικῆς ἡ Τουρκία ἐκάλεσε τὰς Δυνάμεις νὰ τὴν ἀντικαταστήσωσι. Δὲν ἐξετάζω ἐὰν ἦτο ἢ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δράσῃ ἡ Ἑλλάς· δὲν εἶμαι κάτοχος τῶν στοιχείων, ἐφ’ ὧν τοιαύτη ἐξέτασις δύναται νὰ στηριχθῇ· ἀλλὰ φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι οὐδέποτε ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη εἰς καλλιτέραν εὐκαιρίαν ἐκείνης. Φρονῶ προσέτι, καὶ τοῦτο ἔτι μᾶλλον, ὅτι ὁ ἔκτοτε παρελθὼν καὶ παρερχόμενος χρόνος οὐδέποτε θὰ βελτιώσῃ τὰ πράγματα τῆς Ἑλλάδος σχετικῶς μὲ τὴν συμπαρομαρτοῦσαν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων τοῦ ἐχθροῦ ἀπὸ τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν ἦσαν τὰ καθ’ ἡμᾶς κατὰ τὴν 10 ἢ τὴν 15 Σεπτεμβρίου. Ἀλλ’ ἔχω συγχρόνως τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἂν ἐκινεῖτο τότε ἡ Ἑλλάς, ἤθελε συμπαρασύρει καὶ τὸν ἄλλον ἐκεῖνον ἀδελφὸν λαὸν, τὸν Σερβικόν, ὅστις πρὸ ἡμῶν παρεσκευάσθη καὶ πλειότερον ἔδειξε σφρῖγος· ἂν ἐκινεῖτο ἡ Ἑλλὰς, ἡ Τουρκία ἤθελεν εὑρεθῇ ἀπέναντι τριῶν ἐχθρῶν, ἡ δὲ Εὐρώπη ἤθελεν ἔχει πλῆρες τὸ ἔδαφος τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ἤθελεν ἔχει ἔδαφος ἱκανοποιοῦν τὰ ἀντίθετα συμφέροντα τῶν Δυνάμεων. Καὶ εἶναι μέγα τοῦτο, τὸ νὰ δυνηθῶσιν αἱ Δυνάμεις, αἱ ἔχουσαι ἀντίθετα συμφέροντα, νὰ εὕρωσι δρῶντας τοὺς ἐξυπηρετοῦντας τὰ συμφέροντα ταῦτα. Δὲν θέλω ἐπὶ τούτου νὰ ἐξηγηθῶ πλειότερον, πάντες μὲ ἐννοεῖτε. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι, ἂν τοῦτο ἐγίνετο, τὸ ζήτημα ἤθελε λυθῆ ταχύτερον ἄνευ τοσούτων θυσιῶν καὶ κινδύνων, ἤθελε δὲ λυθῇ ἐπωφελῶς διὰ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα· ἔχω δὲ καὶ τὴν ἐλπίδα ὅτι, ἂν τοῦτο ἐγίνετο καὶ ἐλάμβανε τὴν ἡγεμονίαν τοῦ κινήματος ἡ Ἑλλὰς, ἠδύνατο νὰ δοθῇ ἀφορμὴ εἰς σκέψεις πρὸς ὁριστικὴν λύσιν τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ταῦτα λέγων δὲν ἐλέγχω, ἐκφράζω τὴν ἰδέαν μου μετὰ τόσῳ μείζονος πόνου, καθ’ ὅσον εἶχον τὴν ἰδέαν ταύτην καὶ ἄλλοτε, καὶ ἐπισήμως, ὅσον μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον, τὴν ἐξέφρασα πρὸς ἓν ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων μελῶν τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, τὸν πολύκλαυστον Κουμουνδοῦρον. Ἂν τὰ πράγματα ἔχωσιν ὡς ἐγὼ τὰ ἐννοῶ, τί δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ἐκ τῶν Δυνάμεων; Δυνάμεθα ἆρά γε νὰ ἐλπίσωμεν οὐ μόνον τὴν ἐπάνοδον τοῦ καθεστῶτος, ἀλλὰ καὶ προσθήκην ἐγγυήσεων; Δὲν γινώσκω τίνες εἶναι αἱ ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἐζήτησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός· ὑποθέτω ὅτι θὰ ἔχωσιν ἁγνὸν, ἄμικτον πάσης ἰδέας ὑποχωρήσεως, Ἑλληνικὸν χαρακτῆρα· διότι, ἐὰν εἶναι ἐγγυήσεις, ἀφορῶσαι μόνον εἰς τὴν πληρεστέραν ἐξασφάλισιν τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας, εἰς τὴν πρόληψιν τῶν ἀπροόπτων γεγονότων, τὰ ὁποῖα τοσοῦτον φοβεῖται ἡ Κυβέρνησις, τότε ἡ ἀλληλοκτονία τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς λαμβάνει ὄψιν ἀποτροπαιοτέραν. Δὲν πιστεύω νὰ ἦναι τοιαῦται αἱ ἐγγυήσεις, ἀλλὰ δὲν ἔχω ποσῶς τὴν ἐλπίδα, ὅτι εἶναι δυνατὸν αἱ Δυνάμεις νὰ ἐπαναφέρωσι τὸ καθεστὼς ἄνευ σπουδαίων παροχῶν πρὸς τὸν διακινδυνεύσαντα ἐκεῖνον λαὸν, διότι ἐξετέθη εἰς τὸν κίνδυνον τῆς καθ’ ἑαυτοῦ ἐπιθέσεως τῆς Τουρκίας καὶ εἰσέτι διατελεῖ ἐκτεθειμένος εἰς τὸν κίνδυνον τοῦτον. Ἐὰν δὲ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ καθεστὼς δὲν δύναται νὰ τὸ ἐπαναφέρῃ ἡ Εὐρώπη ἄνευ παροχῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχω σπουδαίως τὴν ἐλπίδα, ὅτι θὰ δοθῇ εἰς ἡμᾶς πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἰσορροπίας ἐγγύησις ἐθνικὴ, ὅταν πάντες τὴν ἐννοοῦμεν; Βεβαίως τὸ εὐχόμεθα· δυνάμεθα ἅπαντες ν’ ἀνταλλάξωμεν μάλιστα τὴν ὕπαρξιν ἡμῶν πρὸς τοιοῦτον μέγα διὰ τὸ Ἔθνος ἡμῶν γεγονὸς, ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἶναι χίμαιρα σήμερον! Τούτου τεθέντος, τί ἕπεται; ἕπεται ὅτι μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἡ Ἑλλὰς δέον νὰ προπαρασκευάζηται εἰς πόλεμον· τὸν πόλεμον δὲν τὸν ζητοῦμεν ἡμεῖς, μᾶς τὸν ἐπιβάλλει αὐτὴ αὕτη ἡ Εὐρώπη, καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ διεκφύγωμεν τοῦ σιδηροῦ κύκλου, εἰς τὸν ὁποῖον τὰ γεγονότα μᾶς περιέσφιξαν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐκφράσω ἀτομικὴν γνώμην ὑπὲρ τοῦ πολέμου, οὐδὲ νὰ κηρυχθῶ πολεμικὸς ἐξ αἰσθήματος φιλοπατρίας, διότι τὰ πράγματα καὶ ἡ προβαίνουσα ἀνέλιξις αὐτῶν μαρτυροῦσιν ὅτι, ὅ,τι καὶ ἂν πράξωμεν, ὁ πόλεμος εἶναι ἀναπόφευκτος. Ἀλλ’ ἂν εἶναι ἀναπόφευκτος ὁ πόλεμος, τίνων ἔχομεν ἀνάγκην; Τὸ πρώτιστον πάντων εἶναι πλήρης καὶ ἀναμφισβήτητος ὁμοφωνία ἐν ταῖς ἐνεργείαις, εἰς τὰς ὁποίας προβαίνομεν, καὶ ἐν ταῖς θυσίαις, εἰς ἃς θὰ ὑποβληθῶμεν. Διὰ τοῦτο ἤκουσα μετ’ εὐχαριστήσεως τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτε καὶ ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῆς οἰκίας του, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέφερε τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν ταῖς περιστάσεσι ταύταις πρέπει ν’ ἀντιπροσωπεύῃ σύμπαν τὸ Ἔθνος, νὰ εἶναι πανσθενής. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Τρικούπης ν’ ἀπευθύνω αὐτῷ μετὰ τοῦ σεβασμοῦ, ὃν ὀφείλω καὶ εἰς τὴν προσωπικὴν αὐτοῦ ἀξίαν καὶ εἰς τὸ ἀξίωμα αὐτοῦ, τὴν παρατήρησιν ὅτι οἱ ὡραῖοι ἐκεῖνοι λόγοι ἐξουδετερώθησαν διὰ τῶν ἑπομένων. Διὰ νὰ εἶναι ἡ Κυβέρνησις πανσθενὴς, πρώτιστα πάντων ἀπαιτεῖται τὰ συνιστῶντα αὐτὴν πρόσωπα ν’ ἀπολαύωσιν ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Τόπου, τοῦτο δὲ κυρίως ἠρνήθη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν εἶναι ἁπλοῦς Βουλευτής· εἶναι ἀρχηγὸς σπουδαίας μερίδος καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Τόπου καὶ ὡς τοιοῦτος ἔχει πολὺ ἀνώτερα καθήκοντα· πᾶς λόγος αὐτοῦ ἔχει μεγάλην σημασίαν καὶ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ καὶ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, διότι ἐκφράζει τὰς ἰδέας μεγάλου παράγοντος τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων. Ἂν νομίζῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἡ τῷ ὄντι πάνδημος ὑποδοχὴ, ἧς ἔτυχε κατὰ τὴν ἐκ τῆς Ἑσπερίας ἐπάνοδόν του, ἀνεφέρετο μόνον εἰς τὴν προσωπικὴν πρὸς αὐτὸν ὑπόληψιν τοῦ Τόπου, ἣν ποσῶς δὲν ἀμφισβητῶ, ἀπατᾶται· ἡ ὑποδοχὴ ἐκείνη ἦτο κυρίως ὑπόμνησις τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν φέρει ὁ κ. Τρικούπης ἐνώπιον τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ἐπανερχόμενος μάλιστα ἐκ περιοδείας, καθ’ ἣν βεβαίως ἐξετέλεσε τὸ πατριωτικὸν αὐτοῦ καθῆκον. Ἐγὼ αὐτὸς ἐθεώρουν, καὶ τὸ διακηρύττω ἀνεπιφυλάκτως, ἑτερόπουν τὴν πολιτικὴν μηχανὴν ἐπὶ τῇ ἀπουσίᾳ τοῦ κ. Τρικούπη. Τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων ἀπήτει τὴν παρουσίαν αὐτοῦ, ἧς ἄνευ ἡ ἀποφασιστικὴ δρᾶσις ἀμφοτέρων τῶν μερίδων ἦτο ἀδύνατος. Τοιαύτην εἶχεν ἔννοιαν ἡ ὑποδοχὴ τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ ὄχι ἁπλῶς τὴν τῆς προσωπικῆς ἐκτιμήσεως, εἰ καὶ ὅσον μεγαλειτέρα εἶναι ἡ προσωπικὴ ἐκτίμησις, τόσον βαρυτέρα καὶ ἡ ἐπιβαλλομένη εὐθύνη. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Τρικούπην, ὅταν εἶπεν ἐντεῦθεν, ὅτι δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς τὰ πρόσωπα, τὰ σήμερον κυβερνῶντα, καὶ μάλιστα ἐν σχέσει πρὸς τὸ ἐθνικὸν ζήτημα, δὲν ᾐσθάνθη κλονισμὸν, δὲν ᾐσθάνθη ὅτι οἱ λόγοι του μεταδιδόμενοι εἰς τὸν Τόπον, θὰ ἐπιφέρωσιν ἀποθάῤῥυνσιν, ὅτι μεταδιδόμενοι εἰς τὸν στρατὸν θὰ ἐπενεργήσωσιν ἐπιβλαβῶς, ὅτι ἐξερχόμενοι τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος, θ’ ἀποβῶσιν ἔτι ἐπιβλαβέστεροι; Ἂν τοιαύτη εἶναι ἡ Κυβέρνησις, ἥτις διαχειρίζεται τηλικοῦτον ἐθνικὸν ζήτημα, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλπίσῃ τις, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη θὰ ἐμπνεύσῃ ἐνθουσιασμὸν εἰς τὸν στρατὸν, ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν Τόπον, φόβον εἰς τοὺς ἐχθροὺς; ἐγγυήσεις εἰς τὰς Δυνάμεις; Ἐννοῶ, ὅτι αἱ ἐπιφυλάξεις αὗται εἶναι συνήθεις ἐν τῇ κανονικῇ μεταξὺ τῶν κομμάτων πάλῃ, ἀλλὰ δὲν εὑρισκόμεθα εἰς περιστάσεις ὁμαλὰς διὰ νὰ μὴ ἀποχωρισθῶμεν τῆς προσωπικῆς πολιτικῆς, τῆς πολιτικῆς τῆς προσωπικῆς προσδοκίας, ἥτις ὅσον καὶ ἄν ἦναι εὐγενὴς καθ’ ἑαυτήν, ὅσον καὶ ἂν ἦναι ἐπιτετραμμένη καὶ νόμιμος ἐν ταῖς ἐσωτερικαῖς ἁμίλλαις, τόσον δύναται νὰ βλάψῃ, δύναται, τολμῶ νὰ εἴπω, νὰ ἐπιφέρῃ καταστροφὰς κατὰ τὰς παρούσας κρισιμωτάτας στιγμάς. Ταῦτα λέγων, δὲν ἐννοῶ νὰ ἐλέγξω προσωπικῶς τὸν κ. Τρικούπην, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὑπομιμνήσκων αὐτῷ ἁπλῶς ταῦτα, ἐὰν κατορθώσω νὰ πείσω αὐτὸν, ὅτι ἡ μέχρι τοῦδε πορεία του δύναται νὰ βλάψῃ ἔστω καὶ κατ’ ἐλάχιστον τὸ ἐθνικὸν ἡμῶν ζήτημα, ἐξ οὗ ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις καὶ ἡ τιμὴ τῆς Πατρίδος, ἔχω, λέγω, τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης θὰ ἐκπληρώσῃ τὸ ἑαυτοῦ καθῆκον διὰ πάσης θυσίας. Καὶ οὕτω πρέπει νὰ γίνῃ, ἐὰν θέλωμεν νὰ παρασταθῶμεν σοβαροὶ πρὸς τὸν πεπολιτισμένον κόσμον, ὅστις ἀτενίζει πρὸς ἡμᾶς, καὶ πείσωμεν αὐτὸν, ὅτι παρασκευαζόμεθα ἀληθῶς εἰς πόλεμον πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν. Τοῦτο πρέπει νὰ γίνῃ, ἐὰν θέλωμεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὸν ἐχθρὸν μετὰ πιθανότητος ἐπιτυχίας. Εἶναι ἀνυπολόγιστοι αἱ θυσίαι, εἰς τὰς ὁποίας θὰ ὑποβληθῇ ὁ Τόπος καὶ μέγιστοι οἱ κίνδυνοι, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ ἐκτεθῇ. Ἂν δὲν ἦναι ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων Κυβέρνησις ἀπολαύουσα ἀμέριστον τοῦ Τόπου τὴν ἐμπιστοσύνην, Πῶς θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιβάλῃ τὰς θυσίας ταύτας; Πῶς θὰ δυνηθῇ νὰ ὁδηγήσῃ τὸν Τόπον ἐνώπιον τῶν κινδύνων; Δὲν γνωρίζω ἂν ἕνεκα τούτου δὲν δεικνύωσι τὴν προσήκουσαν τόλμην εἰς τὰ μέτρα, ἅπερ ὑποβάλλουσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς οἱ Ὑπουργοὶ, διότι ἀγνοῶ τοὺς ὑπομυχίους τῶν Κυβερνώντων διαλογισμούς· ἀλλὰ δύναμαι νὰ εἴπω ἀδιστάκτως, ὅτι τὰ μέχρι τοῦδε προταθέντα μέτρα, καὶ δὴ τὰ οἰκονομικὰ—διότι αὐτὰ εἶναι τοῦ πολέμου τὰ νεῦρα —πᾶν ἄλλο δύνανται νὰ ἐμπνεύσωσιν, ἢ εἰς μὲν τὸν Τόπον τὴν πεποίθησιν, ὅτι θὰ πολεμήσωμεν, ἢ εἰς δὲ τὸν ἐχθρὸν τὸν φόβον, ὅτι θὰ πολεμηθῇ. Δὲν εἶναι βεβαίως ἤδη ἡ στιγμὴ τῆς εὐρείας ἐξετάσεως τῶν οἰκονομικῶν αὐτῶν μέτρων, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ λόγος καὶ περὶ αὐτῶν, διότι ἐκ τῶν οἰκονομικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ ἐγκρίνῃ ἡ Βουλή, θὰ ἐξαχθῇ ποία εἶναι ἡ ἀληθὴς αὐτῆς γνώμη. Φρονῶ, ὅτι τὸ δάνειον, τὸ κληθὲν, ἀγνοῶ διατὶ, πατριωτικὸν, μεθ’ ὅλας τὰς τροπολογίας τὰς χθὲς ὑποβληθείσας παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δὲν θ’ ἀποφέρῃ τοὺς προσδοκωμένους καρποὺς, ἀλλὰ καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ τοὺς ἀποφέρῃ, τὸ θεωρῶ ὅλως ἀνεπαρκές. Θεωρῶ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν καταναγκαστικῶν εἰσφορῶν οὐδὲν θὰ προσπορίσῃ τῷ Δημοσίῳ, διότι ἡ κράτησις τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων καὶ τῶν συνταξιούχων θὰ γίνῃ κατ’ ἀνάγκην ἕνεκα τῆς ἀνεχείας τοῦ Ταμείου, τὰ δὲ λοιπὰ εἶναι ἐλάχιστα· ἔχει δὲ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο καὶ ταύτην τὴν οὐ μικρὰν ἀτέλειαν, ὅτι, ἐνῷ πρόκειται οὐ μόνον περὶ γενικῶν τοῦ Ἔθνους καὶ ὑψίστων συμφερόντων, ἀλλὰ περὶ συμφερόντων ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπὶ γενεᾶς γενεῶν, ἀφορᾷ εἰς ὡρισμένον χρόνον, ὅστις δύναται νὰ ᾖ ἐλάχιστος, ἀπευθύνεται δὲ εἰς ὡρισμένην τάξιν πολιτῶν, παρ’ ὧν, ὅσον καὶ ἂν τοὺς πιέσῃ τις, δὲν δύναται νὰ λάβῃ εἰμὴ ἐλάχιστα. Αἱ μεγάλαι εἰσφοραὶ γίνονται ἀπὸ τὰ πλήθη· ὅταν ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος συντρέχῃ, τότε πληροῦται τὸ Δημόσιον ταμεῖον. Δὲν θέλω νὰ εἴπω τι εἰδικώτερον, ἀλλὰ δὲν δύναμαι καὶ νὰ μὴ ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν, ἣν μοὶ προξενεῖ ἡ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ περιλαμβανομένη διάταξις, καθ’ ἣν καὶ αὐτῶν τῶν ἀνδρῶν, οἵτινες καλοῦνται νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὸν ἐχθρὸν, περικόπτεται ὁ γλίσχρος μισθὸς, ἐνῷ, ὅπως γνωρίζετε πάντες, εἰς ὅλα τὰ Ἔθνη, προκειμένου πολέμου, αὐξάνεται μάλιστα ἡ χορηγία τῶν στρατιωτικῶν. Ἀνάγκη ἑπομένως οἰκονομικῶν μέτρων σπουδαίων καὶ σοβαρῶν, ὧν ἄνευ ὁ πόλεμος εἶναι ἢ ἀδύνατος ἢ ἀφροσύνη· ἀλλὰ διὰ νὰ ληφθῶσι τοιαῦτα μέτρα, πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν πεποίθησιν ὁ Τόπος ἐπὶ τῆς ἰσχύος τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἀμφισβητοῦσιν οἱ μὴ ἀνήκοντες εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν οὔτε τὴν εἰλικρίνειαν τῶν προσώπων, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, οὔτε τὴν φιλοπατρίαν αὐτῶν· ἀλλ’ ἐπειδὴ βλέπω ταύτην ἀμφισβητουμένην ὑπὸ ἐκείνων, οἵτινες ἔχουσι τὸ δικαίωμα καὶ τὴν δύναμιν νὰ τὴν ἀμφισβητῶσι, διὰ τοῦτο ἐποίησα λόγον. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες φρονοῦσιν, ὅτι μικταὶ ἢ, ὡς ἐκλήθησαν, Οἰκουμενικαὶ Κυβερνήσεις ὠφελοῦν· ἔχομεν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἀνέτρεψε πᾶσαν ἐκ τοιούτων Κυβερνήσεων προσδοκίαν. Νομίζω ὅμως ὅτι δύνανται νὰ τελεσθῶσι τὰ πράγματα οὕτως, ὥστε χωρὶς ν’ ἀπολέσῃ τις τὴν ἰδίαν αὑτοῦ ἀξιοπρέπειαν, νὰ δυνηθῇ νὰ μεταδώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι πᾶν τὸ ὑπὸ τῶν διεπόντων τὰ πράγματα τῆς Πατρίδος ἐν ταῖς κρισίμοις ταύταις περιστάσεσι τελούμενον ἔχει τὴν ἐπιδοκιμασίαν, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὅτι εἶναι καὶ προϊὸν τῆς συνεργασίας ὅλων τῶν πρὸς τοῦτο δυναμένων. Δὲν γνωρίζω ἀκριβῶς τί φρονεῖ ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως· νομίζω ὅμως ὅτι ἔχει τὸ καθῆκον νὰ εἴπῃ ἀνεπιφυλάκτως τὴν γνώμην του, ἀφοῦ μάλιστα ἡ Κυβέρνησις δὲν παρέλειψε νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ ἀντιστοιχοῦν ἑαυτῇ. Ἡ Κυβέρνησις εἶπεν, ὅτι δὲν ἐπαρκεῖται εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τοῦ καθεστῶτος, ἀλλ’ ἀπῄτησε προσέτι ἐγγυήσεις, ἐνῷ ἐκ τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη λεχθέντων ἐξάγεται, ὅτι ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως φρονεῖ, ὅτι καὶ μόνη ἡ ἀνόρθωσις τοῦ καθεστῶτος εἶναι ἱκανὴ νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν Ἑλλάδα. Τοιαύτη ἔκφρασις ὑπάρχει ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ, τῷ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκφωνηθέντι. Ἂν ἐν τῇ διαλεκτικῇ δεινότητι, ἥτις διακρίνει τὸν κ. Τρικούπην, ἠδυνήθη οὗτος νὰ εἴπῃ πράγματα, ἅπερ συνεκάλυπτον τὸ φρόνημά του, ἡ κεντρικὴ αὐτοῦ ἰδέα εἶναι ἀναντιῤῥήτως αὕτη. Ἀλλὰ ἂν τοιαύτην ἔχῃ γνώμην ὁ κ. Τρικούπης, ἔχει ἱερὸν καθῆκον νὰ ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῆς ἀντιθέτου πολιτικῆς καὶ νὰ εἴπῃ σαφῶς εἰς τὸ Ἔθνος, ὅτι ταύτην τὴν πολιτικὴν ἐφαρμόζων ὁ Τόπος δύναται νὰ πάθῃ. Ἐὰν δὲ συμμερίζεται τὴν προέχουσαν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, τότε ὀφείλει νὰ συνεργασθῇ μετ’ αὐτῆς. Ἂν ὅμως ἡ δυσπιστία, τὴν ὁποίαν διεκήρυξεν, ὅτι ἔχει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀφορᾷ ἰδίως εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ ζητήματος, ἔχει τὸ ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ ἀντεπεξέλθῃ κατ’ αὐτῆς. Ταῦτα λέγω οὐχὶ διὰ νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Τρικούπην, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πρέπει ἀπὸ τούτου νὰ ἀρχίσωμεν, πρέπει νὰ δώσωμεν εἰς τὸν κόσμον νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι θέλομεν τὸν πόλεμον πάντες. Ἐὰν τοῦτο δὲν ἐννοήσῃ ὁ Τόπος, ἐὰν περὶ τούτου δὲν πεισθῶσιν οἱ ἐκτὸς ἡμῶν, εἴμεθα χαμένοι. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω τὰς παρατηρήσεις ταύτας. Ἡ Κυβέρνησις ἐξεδήλωσε καθαρῶς τὸ πρόγραμμα αὐτῆς. Δὲν παραδέχομαι τὸ σύνολον τῆς πορείας της, ἀλλ’ ἀποδέχομαι τὴν παροῦσαν τῶν πραγμάτων θέσιν ἕνεκα τῆς πεποιθήσεως, ἣν ἔχω, ὅτι οὐδὲν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ζητοῦσιν εἴτε ὁ κ. Δηλιγιάννης, εἴτε ὁ κ. Τρικούπης, θέλει πραγματοποιηθῆ καὶ ἑπομένως ὅτι θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ προστρέξωμεν εἰς τὸν πόλεμον. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ἀλλὰ δὲν τολμῶ νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐν τῇ προχθεσινῇ ἀγορεύσει αὑτοῦ, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν κ. Φιλάρετον, εἶπέ τι, τὸ ὁποῖον ἔκαμε νὰ σκιρτήσῃ ἡ καρδία μου, δὲν ἀμφιβάλλω δὲ, ὅτι ἐσκίρτησεν ἡ καρδία καὶ ὑμῶν ἁπάντων: «Ἄν ἀνατρέξῃ τις, εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν 50 ἐτῶν, δηλαδὴ εἰς ὅλην τὴν ἱστορίαν τῆς βασιλευομένης Ἑλλάδος, δὲν θέλει ἀπαντήσει ἐπιτευχθέντα ὑπὸ τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος ἀποτελέσματα τοιαῦτα, οἷα ἐλπίζει ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὅτι ἐπετεύχθησαν ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἐνεργειῶν αὑτοῦ.» Λέγω δὲ, ὅτι ἐσκίρτησεν ἡ ψυχή μου, διότι ἀνευρίσκω ἐν τῇ ἱστορίᾳ ταύτῃ, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος κατὰ μὲν τὸ 1864 ἔφερεν εἰς τοὺς κόλπους τῆς μητρὸς τὴν προσφιλῆ θυγατέρα Ἑπτάνησον, κατὰ δὲ τὸ 1881 τὴν Θεσσαλίαν καὶ μέρος τῆς Ἠπείρου. Ἐὰν τοιαύτη εἶναι ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ὄντως τοιαῦτα ἐπετεύχθησαν ἀποτελέσματα, ἁπλῶς μόνον ἂν προσδοκῶνται τοιαῦτα σπουδαίως, δὲν ἔχομεν εἰμὴ νὰ ἐλπίζωμεν καὶ νὰ εὐχώμεθα, ὅπως αἱ ἐλπίδες αὗται κατασταθῶσι πρᾶγμα. Ἀλλ’ ὅπως εἰσακουσθῶσιν αἱ εὐχαὶ ἡμῶν καὶ πραγματοποιηθῶσιν αἱ ἐλπίδες μας, ἀπαιτεῖται ἐνέργεια ἀνένδοτος καὶ σοβαρὰ, θάῤῥος καὶ πίστις, ἀπαιτεῖται πρὸ πάντων ἀποφασιστικὴ, εἰλικρινής, ἀνεπιφύλακτος ἁπάντων ἡμῶν σύμπραξις, ἧς ἄνευ οὐδὲν κατορθοῦται. Τοιαύτην ὁμοφωνίαν συνιστῶν, ὀφείλω νὰ διακηρύξω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Ἔθνους, ὅτι θέλω ταχθῆ ἐν αὐτῇ ἁπλοῦς στρατιώτης, τελευταῖος μὲν ἐν ἀριθμῷ, ἀλλ’ οὐχὶ ἔσχατος ἐν τῇ τάξει τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρὸς τὴν Πατρίδα καθήκοντος. (Χειροκροτήματα).

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος εἶναι ἐγγεγραμμένος.

§9ΚΟΥΣΤΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούστας ἔχει τὸν λόγον.

§11ΚΟΥΣΤΑΣ. Κύριοι βουλευταί, πρὸ ἕνδεκα ἡμερῶν συνηντήθημεν ἐνταῦθα καὶ συνεκλήθημεν ἐκτάκτως, διὰ νὰ συσκεφθῶμεν περὶ ἐκτάκτων περιστάσεων. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ πρώτῃ ἡμῶν συναντήσει μᾶς ἐξέθεσε τὶ συμβαίνει. Μᾶς εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ ἐπισήμου καὶ πολυτίμου ἀσθενοῦς, βαρέος πάσχοντος ἕνεκα τῆς ἐκκρεμότητος τῆς λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ὀνομάζεται δὲ οὗτος «Ἑλληνισμός.» Μᾶς ἐξέθεσεν ἐν ἐκτάσει τὰ τῆς νόσου, καὶ τὴν θεραπείαν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἕως σήμερον, καὶ ἐπεκαλέσθη τὴν συνδρομὴν ὅλων ἡμῶν. Μᾶς εἶπεν, ὅτι ἐπιθυμεῖ ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του ὄχι δι’ ἑνὸς ξηροῦ ναὶ ἢ δι’ ἑνὸς ξηροῦ ὄχι. Δι’ αὐτὸ καὶ ἐγὼ ἀνέβην τὸ βῆμα, διὰ νὰ φέρω τὴν ταπεινήν μου γνώμην, ὡς ὁ ἔσχατος τῶν κ. συναδέλφων μου, καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχήν σας. Δὲν ἔχω νὰ προσθέσω πολλὰ, διότι πολλοὶ τῶν καλλιτέρων ῥητόρων τῆς Βουλῆς ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἀντάξια τῶν περιστάσεων καὶ τῆς σημερινῆς ἐποχῆς. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον, νομίζω, ὑστέρησαν νὰ εἴπωσιν, ἢ ἐγὼ δὲν ἠμπόρεσα νὰ ἀκούσω, εἶναι, ὅτι ὅλοι ἐζήτησαν πόλεμον, ἀλλὰ δὲν ἐπρότειναν διὰ τίνων μέσων νὰ γείνῃ οὗτος. Δὲν θέλω λοιπὸν ἀσχοληθῆ εἰς ἄλλο τι, παρὰ ἂν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἄχρι τοῦδε ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ἐπαρκῆ, ἀφοῦ τὸ Ἔθνος ἀπεφάσισε νὰ πολεμήσῃ. Ἡ Κυβέρνησις ἔθεσεν εἰς ἐνέργειαν δύο τινά, τὴν ἐπιστρατείαν καὶ τὴν ἐπάνοδον τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, κατόπιν δὲ μᾶς ὑπέβαλε καὶ τὸ πατριωτικὸν δάνειον. Μάθετε, κύριοι, ὅτι ἡ λεγομένη ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ἔχει διπλῆν δύναμιν ἐνεργείας· ἡ μὲν εἶναι καταπραϋντική, ἡ δὲ ἀναπτύσσει πόνους· τὰ ἀποτελέσματα ὅμως θὰ φανῶσι κατόπιν καὶ θὰ ἦναι ὀλέθρια διὰ τὸν Τόπον. Ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην νὰ βαδίσωμεν εἰς τὰ πρόσω καὶ τότε παύει ἡ δευτέρα ἐνέργεια τοῦ φαρμάκου τούτου. Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν ἐπιστρατείαν, σᾶς λέγω ὅτι τὸ φάρμακον αὐτὸ (θόρυβος) Διατί, κύριοι, θορυβεῖσθε, διότι ἠκούσατε τὴν λέξιν φάρμακον; Σήμερον συνήλθομεν ἐκτάκτως, διότι ὁ Ἑλληνισμὸς διατρέχει τὸν ἔσχατον κίνδυνον καὶ ὀφείλομεν ἕκαστος νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του· πρέπει λοιπὸν νὰ ἔχωμεν τὴν ὑπομονὴν καὶ νὰ ἀκουώμεθα, διότι εἴμεθα μᾶλλον ὡς ἐν Ἰατροσυμβουλίῳ ἐνταῦθα. Λέγω λοιπόν, ὅτι ἡ ἐπιστρατεία εἶναι φάρμακον δραστήριον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠθέλησε νὰ δώσῃ τὸ φάρμακον αὐτὸ διὰ μιᾶς. Εἶναι μὲν ἀναγκαῖον, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ δοθῇ κατὰ δόσεις. Προτείνω λοιπὸν καὶ προσθέτω εἰς ὅσα ἄχρι τοῦδε ἐλέχθησαν, ὅτι διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα σωστικὸν διὰ τὸν Τόπον μας καὶ διὰ τὸν Ἑλληνισμόν, πρέπει νὰ ληφθῶσι μέτρα δραστηριώτερα. Καὶ πρῶτον διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἐθνικὴ σύμπραξις καὶ ὁμοφωνία, ὄχι μόνον πρέπει νὰ λάβωσι μέρος καὶ συνεργασθῶσιν οἱ παρόντες βουλευταί, ἀλλ’ ἂν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς εὑρίσκωνται ἄνδρες εἰδικοὶ καὶ ἀπολαύοντες ὑπολήψεως ἐθνικῆς, νὰ ζητηθῇ ἡ γνώμη των καὶ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἢ καὶ νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὰς συσκέψεις τῆς Βουλῆς. Θὰ μοὶ εἴπητε, ὅτι αὐτὸ εἶναι δύσκολον μάλιστα, ἀλλὰ διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις ἔκτακτα μέτρα πρέπει νὰ λαμβάνωνται. Δεύτερον προτείνω ἡ Βουλή, ἐφ’ ὅσον ἐπικρατεῖ τὸ ζήτημα τοῦτο, νὰ συνεδριάζῃ τακτικῶς, καὶ ἐπειδὴ αἱ ἀνάγκαι τῆς πατρίδος εἶναι μεγάλαι, καὶ ἐπειδὴ πολλοὶ τῶν κ. Βουλευτῶν εἶναι χρήσιμοι εἰς ἄλλας ἀνάγκας τῆς Πατρίδος, νὰ σχηματισθῇ πολυμελὴς Ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ἐργάζηται ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς συνεδριαζούσης ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς.

§12ΤΟΜΑΝ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν παρατήρησιν;

§13ΚΟΥΣΤΑΣ. Μάλιστα.

§14ΤΟΜΑΝ. Νομίζω, ὅτι θὰ ἔλθῃ καταλληλοτέρα στιγμὴ νὰ ἀναπτύξητε αὐτὰ καὶ ἡμεῖς νὰ τὰ ἀκούσωμεν μετὰ μεγαλειτέρας προσοχῆς, ὅταν εἰσαγάγῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τῇ ὑπηγόρευσαν αἱ περιστάσεις. Τώρα μὲ ὅλον τὸ σέβας, τὸ ὁποῖον ὀφείλω εἰς τὴν ἡλικίαν σας, σᾶς παρατηρῶ, ὅτι πρόκειται περὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον.

§15ΚΟΥΣΤΑΣ. Ἐπ’ αὐτῆς τῆς ἀπαντήσεως ὁμιλῶ καὶ ἐγώ. Αὐτὰ, τὰ ὁποῖα προτείνω, ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν προκειμένην συζήτησιν.

§16ΤΟΜΑΝ. Μὲ συγχωρεῖτε.

§17ΚΟΥΣΤΑΣ. Προτείνω λοιπὸν ὡς τρίτον μέσον, διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἡ λεγομένη ἐθνικὴ ὁμοφροσύνη, οἱ προϊστάμενοι τῶν κομμάτων πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ δώσωσι τὰς χεῖρας καὶ νὰ ὁμονοήσωσιν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ εἶναι δυνατὸν τοῦτο; ὄχι· καὶ ἔχετε πρόσφατον παράδειγμα τὴν Οἰκουμενικήν. Λοιπὸν πῶς πρέπει νὰ θεραπευθῇ τὸ κακόν; Καλὸν εἶναι λοιπὸν οἱ ἐξέχοντες ἄνδρες νὰ παρακληθῶσιν ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ ἀπὸ τὸν Βασιλέα νὰ δεχθῶσιν ἐξωτερικήν τινα ἀποστολὴν καὶ νὰ μιμηθῶσι τὸν Θιέρσον κατὰ τὸν Γαλλογερμανικὸν πόλεμον· οὕτω δὲ καὶ ἐσωτερικῶς θὰ ἐπικρατήσῃ ὁμοφωνία, καὶ ἐξωτερικῶς ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀντιπροσωπευθῇ ἐπαξίως. Καὶ ταῦτα, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ πολιτικὸν μέρος. Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν σύνταξιν τοῦ στρατοῦ, καλῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις καλέσασα εἰς ἐπιστράτευσιν τὰς ἡλικίας, ἃς ἐκάλεσεν· οὐχ ἧττον ὅμως ἔπρεπε νὰ κληθῶσιν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, ὡς προεῖπον. Ἐκτὸς τούτου, ἂν θὰ πολεμήσωμεν, προτείνω ὡς ἐνεργὸς στρατὸς νὰ θεωρηθῶσιν οἱ ἔχοντες ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ 21 ἔτους μέχρι τοῦ 30, καὶ ὡς πρώτη στρατιωτικὴ ἐφεδρεία οἱ ἀπὸ τοῦ 31 μέχρι τοῦ 40. Μετὰ τὴν σύνταξιν οὕτω τοῦ στρατοῦ ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὸ σπουδαιότερον· καὶ σήμερον νομίζω, εἶναι κατάλληλον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ τοῦ Δημοσθένους· «Δεῖ δὴ χρημάτων». Πρέπει νὰ εὕρωμεν λοιπὸν τὰς πηγὰς τὰς χρηματικάς, ἀπὸ τὰς ὁποίας νὰ πορισθῶμεν τὰ χρήματα ταῦτα. Καὶ πρῶτον ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἀναβαίνει εἰς 70 περίπου ἑκατομμύρια. Ἐὰν λοιπὸν ἀφαιρέσωμεν πολλὰ κονδύλια τῶν διαφόρων Ὑπουργείων καὶ τὰ προσθέσωμεν εἰς τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν, βεβαίως ἐξ αὐτοῦ τοῦ Προϋπολογισμοῦ θὰ ἠμπορέσωμεν νὰ εὕρωμεν ἓν ποσὸν ἀρκετὸν διὰ νὰ οἰκονομήσωμεν τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ. Δεύτερον ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι εὔποροι, ἀλλὰ μᾶλλον κτηματίαι. Ἡ Κυβέρνησις, ἐπαναφέρουσα τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ὤφειλε νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῆς Τραπέζης, διὰ νὰ χορηγηθῶσι δάνεια ἐπὶ κτηματικῇ ἀσφαλείᾳ. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, τί περιμένομεν ἐκ τῶν ὀλίγων χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐξ αὐτῆς ἐπορίσθη ἡ Κυβέρνησις; Καλὸν εἶναι λοιπὸν ὄχι μόνον ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα, ἀλλ’ ἂν ἦναι δυνατὸν καὶ εἰς ἄλλας Τραπέζας νὰ δοθῇ ἡ ἄδεια τῆς ἐκκοπῆς τραπεζικῶν γραμματίων καὶ νὰ ἐπιτραπῇ εἰς αὐτὰς ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, διότι αἱ περιστάσεις τὸ ἀπαιτοῦν· διότι οὕτω πως θὰ δυνηθῶσιν οἱ ἄνθρωποι νὰ συνεισφέρωσι τὸ χρῆμά των εἰς τὴν μεγάλην αὐτὴν ἀνάγκην τῆς Πατρίδος. Ἄν, ἐπὶ παραδείγματι, δανείσῃ 500 δραχμὰς τὸν ἐλάχιστον πολίτην ἐπὶ κτηματικῇ ἀσφαλείᾳ καὶ τοῦ κρατήσῃ 50 δραχμὰς διὰ τὴν ἐθνικὴν ἀνάγκην, εὐχαρίστως θὰ δεχθῇ οὗτος τὴν εἰσφορὰν ταύτην. Τρίτον οἱ δημοτικοὶ πόροι κατὰ τὸ πλεῖστον πρέπει νὰ διατεθῶσι διὰ τὸν γενικὸν τοῦτον σκοπόν. Τέταρτον γνωρίζομεν καλῶς, ὅτι οἱ ἔξω ὁμογενεῖς πλούσιοι ἔδειξαν τὴν γενναιοδωρίαν των πάντοτε· ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ σταλῶσι πράκτορες εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ στείλῃ ἄνδρας ἱκανοὺς εἰς ὅλας τὰς Αὐλὰς, δυναμένους νὰ ἀντιπροσωπεύσωσι τὴν Ἑλλάδα, καὶ νὰ ἔχουν εἰς ἐνεργὸν κίνησιν τοὺς ὁμογενεῖς μας. Δὲν πιστεύω ποτὲ οἱ πλούσιοι, καὶ εἶναι ἀρκετοὶ εἰς τὸ Κράτος μας, νὰ μὴ θελήσουν νὰ δώσῃ ἕκαστος τὸ δέκατον τῆς περιουσίας του διὰ τὸν ἐθνικὸν τοῦτον σκοπὸν καὶ διὰ νὰ ἔχῃ ἀσφαλῆ τ’ ἄλλα 9|10 τῆς περιουσίας του. Καὶ ταῦτα, κύριοι, ἐπὶ τοῦ παρόντος, καθόσον ἀφορᾷ τὰ οἰκονομικὰ μέτρα. Ἀποτείνομαι ἤδη εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ μὲ ἀκούσῃ καὶ πεισθῇ, ὅτι ἂν τὸ κίνημα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο εἰς Φιλιππούπολιν, τὸ παραβλέψωμεν, καὶ ἂν δὲν ληφθῶσιν ὅλα τὰ δυνατὰ μέτρα, γνωστῆς οὔσης καὶ τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ, ἄν, λέγω, τὸ παραβλέψωμεν καὶ δὲν ὑπάγῃ αὐτὸ ἐμπρός, καὶ δὲν δυνηθῶμεν δι’ ὅλων τῶν δυνατῶν μέσων νὰ τὸ φέρωμεν εἰς πέρας, λέγω, ὅτι τὰ δύο ταῦτα μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβεν, ἤτοι ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία καὶ ἡ ἐπιστρατεία, θέλουν εἶσθαι τὰ δύο μεγαλείτερα κακὰ, τὰ ὁποῖα θὰ διαταράξουν τὸ Κράτος ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς ἡ Ἑλλὰς θὰ χάσῃ τὸ γόητρόν της. Τὸν παρακαλῶ λοιπὸν νὰ λάβῃ θάῤῥος καὶ νὰ προβῇ ἐμπρὸς, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι τὸ κίνημα αὐτὸ θὰ λάβῃ αἴσιον πέρας. Κύριοι Βουλευταὶ, ἤλθατε ἀπὸ τὰς Ἐπαρχίας σας καὶ ὅλοι εἴδατε τὸν ἐνθουσιασμὸν ὄχι μόνον τῶν ἐπιστράτων, ἀλλ’ ὅλων ἐν γένει τῶν κατοίκων. Ὁ ἐνθουσιασμὸς αὐτὸς εἶναι ἅγιος, εἶναι ἱερὸς, εἶναι ἀπὸ τὸν Θεὸν, διότι ὁ Θεὸς ποτὲ δὲν ἐγκατέλιπε τὴν Ἑλλάδα. Σᾶς λέγω λοιπὸν, σεβασθῆτε τὸν ἐνθουσιασμὸν τοῦ Ἔθνους καὶ μὴ σβύσητε αὐτὸν, διότι δὲν θὰ τὸν εὕρητε ποτὲ ἄλλοτε. Εἶναι ἐνθουσιασμὸς πολύτιμος· διότι ὁ ἐπίστρατος, ἀναχωρῶν ἀπὸ τὸν οἶκόν του, ἔλαβε τὴν εὐχὴν τῆς γηραιᾶς μητρός του, τοῦ εἰς τὴν κλίνην ἕνεκα γήρατος κατακειμένου πατρός του, τῆς νεαρᾶς συζύγου του. Τῷ εἶπον: «ὕπαγε, ἡ φωνὴ τῆς Πατρίδος σὲ κράζει· ἢ νὰ ἐπιστρέψῃς νικητὴς, ἢ νὰ πέσῃς μαχόμενος ὑπὲρ τῶν ἀπαραγράπτων δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ».

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος εἶναι ἐγγεγραμμένος, ἑπομένως ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Τρία εἶναι τὰ σχέδια, τὰ ὁποῖα θέλουσι τεθῇ ὑπὸ τὴν ψήφισιν τῆς Βουλῆς· 1) τὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, 2) τὸ τοῦ κ. Φιλαρέτου, καὶ 3) τὸ τοῦ κ. Δημητρακάκη. Νὰ ἀναγνωσθῇ πρῶτον τὸ τοῦ κ. Φιλαρέτου.

§19ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Τὸ Ἔθνος, αἰσθανθὲν τὸν παμμέγιστον κίνδυνον, ὃν διατρέχει ὁ Ἑλληνισμὸς, προθύμως ἔσπευσεν εἰς τὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ πρὸς αὐτὴν καθήκοντος. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, ἕτοιμος εἰς πᾶσαν θυσίαν αἵματος καὶ χρήματος, ἀνυπομόνως ἀναμένει τὸν ἀρχηγὸν τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων τοῦ Κράτους, ἵνα τὸν ὁδηγήσῃ ἐγκαίρως εἰς τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ νέας, ἀλλ’ ἀσφαλοῦς καὶ δικαίας ἰσοῤῥοπίας τῶν ἐν τῇ Χερσονήσῳ τοῦ Αἵμου οἰκούντων λαῶν· ἀγογγύστως ἀποσπασθεὶς ἐκ τῶν εἰρηνικῶν αὑτοῦ ἔργων, πέποιθεν, ὅτι ἡ Ἑλλάς, καὶ στερουμένη τῆς εὐμενείας τῶν ξένων Κυβερνήσεων, θέλει δυνηθῆ δι’ ἀνδρικῆς ἐνεργείας νὰ προσελκύσῃ τὴν ζωηρὰν τῶν λαῶν συμπάθειαν, διότι ἀγωνίζεται ὑπὲρ τῆς ἰδίας σωτηρίας. Βασιλεῦ, ἀληθῶς αἱ περιστάσεις τῆς Πατρίδος εἶναι κρίσιμοι καὶ ἐπέστη ἤδη ἡ ἀνάγκη μεγάλων θυσιῶν. Οὐδεὶς δὲ ἀγνοεῖ, ὅτι ἡ μὲν αἰσία λύσις τοῦ ἀναφυέντος ἐξωτερικοῦ ζητήματος θέλει ἑδραιώσει τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ, πᾶν δὲ σφάλμα τῶν ὁδηγῶν αὐτοῦ κριθήσεται αὐστηρῶς ἐν τῇ καταλλήλῳ τοῦ ἐλέγχου ἐποχῇ».

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σχέδιον τοῦτο παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι.

§21Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὡς παρεκάλεσα καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν, νομίζω καλὸν νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἡ ψηφοφορία, ἐὰν καὶ ἄλλοι συνάδελφοι συμφωνῶσι, διότι προτείνομεν τροπολογίαν, σπουδαίως διαφέρουσαν τοῦ σχεδίου τῆς Ἐπιτροπῆς.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι ὑποστηρίζοντες τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν;

§23ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐγὼ ὑποστηρίζω τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Φιλαρέτου, διότι νομίζω, ὅτι αὕτη ἐκφράζει τὸ γενικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐπικρατεῖ ἐν τῷ Τόπῳ. Ἡ Κυβέρνησις....

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐκηρύχθη περατωμένη, δὲν πρόκειται ἤδη νὰ συζητήσωμεν. Τρεῖς μόνον ζητοῦσι τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν, ἑπομένως θὰ γείνῃ δι’ ἀναστάσεως. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὸ σχέδιον τοῦ κ. Φιλαρέτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη τὸ σχέδιον τοῦτο. Νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ σχέδιον τοῦ κ. Δημητρακάκη.

§25ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Μεγαλειότατε, Μετ’ εὐχαριστήσεως εἴδομεν οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους τὸν Βασιλέα ἐν μέσῳ ἡμῶν. Τὸ διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου δημιουργηθὲν παρὰ τὸν Αἷμον καθεστὼς οὐδεμίαν παρεῖχεν ἐγγύησιν εἰς τὰ ζωτικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Καὶ μόνη δὲ ἡ ἵδρυσις τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας ἦτο διηνεκὴς διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν κίνδυνος. Τὰ ἐν Φιλιππουπόλει κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος μηνὸς συμβεβηκότητα ἦσαν οὐχὶ ἀπειλαὶ, ἀλλ’ ἔργα, πρὸς τὰ ὁποῖα δι’ ἔργων ἔπρεπε νὰ ἀπαντήσῃ ἡ Ἑλλάς. Εἰς τὴν φωνὴν αὐτῆς σύσσωμεν ἐγερθὲν τὸ Ἔθνος, ἔδειξε τὴν ὁδὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὑτοῦ καὶ ἀναμένει. Οἱ κληθέντες εἰς τὰ ὅπλα πολῖται θὰ ἐκπληρώσουν, Βασιλεῦ, τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκόν των. Οὐδόλως ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ τὴν βάσιν, ἥτις διετυπώθη πρὸς τὰς Δυνάμεις, τὴν ἐπάνοδον τῆς ἐντεῦθεν τοῦ Αἵμου καθεστηκυίας ἰσοῤῥοπίας. Μίαν ἰσοῤῥοπίαν γνωρίζει τὸ Ἔθνος· εἶναι νὰ ἐπανέλθουν ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς Χερσονήσου τοῦ Αἵμου αἱ Ἑλληνικαὶ χῶραι εἰς τὴν ἐλευθερίαν. Ἡ Βουλὴ μετὰ θερμοτάτου ἐνδιαφέροντος θέλει ἀσχοληθῆ εἰς ὅλα τὰ ἐκ τῆς ἐννοίας ταύτης ὑποβληθησόμενα αὐτῇ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεώς Σου μέτρα. Ἀλλὰ δὲν ἐννοεῖ, Βασιλεῦ, οὔτε ἓν ἰῶτα ν’ ἀφαιρέσῃ ἐκ τῆς εὐθύνης τῆς Ἐκτελεστιστικῆς Ἐξουσίας διά τε τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον. Ἡ Βουλὴ φρονεῖ, ὅτι ἀπωλέσθη κρισιμωτάτη στιγμὴ ἐνεργείας, καὶ ὅτι αἱ μεγάλαι τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος γραμμαὶ δὲν ἐχαράχθησαν ἔτι ἐπαρκῶς. Ὁ λόγος Σου, Βασιλεῦ, ἐνέχει δίλημμα: Θὰ κηρύξῃς τὸν πόλεμον ἢ θὰ κηρύξῃς τὴν εἰρήνην; Ἀλλ’ ὅ,τι καὶ ἂν πέμψῃς εἰς τὸ Ἔθνος ἐκ τῆς ὑψηλῆς σκοπιᾶς, ἐφ’ ἧς Σὲ ἔθεσε τὸ Σύνταγμα, ἐνθυμοῦ ὅτι ἡ ἐπαμφοτερίζουσα σημαία εἶναι παγκόσμιος διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐμπαιγμὸς καὶ συγχρόνως μεγίστη συμφορὰ ἐν τῇ τοῦ χρόνου ἐξελίξει. Ἡ Ἑλλὰς τότε θὰ πιστεύσῃ εἰς Σὲ, ὅταν τεθῇς εἰς τὴν πρωτοπορείαν. Ὅταν αἱ ἀναμνήσεις τῆς Ἑλλάδος Σὲ ἰδοῦν ἐπὶ τῶν ἔργων, καὶ οἱ λίθοι, Βασιλεῦ, τῆς γῆς αὐτῆς θὰ ἐγερθῶσι κατὰ τῆς κεφαλῆς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὴν ἀδικοῦν. Κλίνομεν γόνυ πρὸ τῶν βουλευμάτων τοῦ Ὑψίστου, ἡ δεξιὰ τοῦ ὁποίου ἂς δοξασθῇ ἐν ἰσχύϊ.»

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σχέδιον τοῦτο παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε καὶ τοῦτο. Ἤδη ἔχομεν τὸ σχέδιον τῆς Ἐπιτροπῆς.

§27Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη δύο ἐκ τῶν ὑποβληθεισῶν τροπολογιῶν εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον καὶ ἤδη ὑπολείπεται νὰ τεθῇ τρίτον ζήτημα, ἤτοι τὸ σχέδιον αὐτὸ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου ἢ ἄλλη τις πρότασις περὶ αὐτοῦ. Ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω. Τὸ σχέδιον τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου συνετάχθη ὑπὸ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, τὰ δὲ μέλη, τὰ ἀνήκοντα εἰς τὴν μειονοψηφίαν, ἀπέσχον ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς ἰδίου σχεδίου· τοῦτο δὲ ἔπραξαν, ἑπόμενα εἰς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦσι, τουτέστι τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως τῆς πλειοψηφίας. Εἶπέ τις τῶν προαγορευσάντων, ὅτι ἡ ὑποστήριξις, τὴν ὁποίαν ἡ μειονοψηφία ὑπεσχέθη εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, δὲν ὑπῆρξεν ἀρκούντως ἀνεπιφύλακτος, ὅτι αἱ ἐξηγήσεις, δι’ ὧν συνωδεύθη ἡ ὑπόσχεσις περὶ ὑποστηρίξεως, ἦσαν τοιαῦται, ὥστε ἀφήρεσαν πολὺ ἀπὸ τοῦ κύρους τῆς ὑποσχέσεως ἐκείνης. Δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ταύτην· νομίζω τοὐναντίον, ὅτι θὰ ἀφῄρει πολὺ ἀπὸ τοῦ κύρους τῆς ὑποσχέσεως πᾶσα ἐναντία δήλωσις ἢ παρασιώπησις τοιαύτης δηλώσεως, διότι πρὸ πάντων ἐν τοῖς πολιτικοῖς πράγμασιν ἀπαιτεῖται νὰ δεικνύωμεν εἰς τὸν λαὸν, ὅτι ὁμιλοῦμεν ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ καλῇ πίστει· δὲν θὰ ὡμιλοῦμεν δὲ ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ καλῇ πίστει ἄν, ἐρχόμενοι ἵνα ὑποσχεθῶμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὑποστήριξιν, ἐλέγομεν ὅτι ἀρνούμεθα τὸ παρελθὸν ἡμῶν, ἄν, ἐνῷ μέχρι τοῦδε ἐλέγομεν, ὅτι δὲν εἴχομεν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἤδη ἐλέγομεν ὅτι ἔχομεν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι μετεβάλομεν γνώμην περὶ αὐτῆς. Ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν πρὸς τὸν λαὸν, εἶναι, ὅτι ἐλάβομεν ἀπόφασιν νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ὅτι τοῦτο οὐδόλως μετέβαλε τὰς πεποιθήσεις ἡμῶν, ὅτι οὐδόλως ἐρχόμεθα ν’ ἀρνηθῶμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, ἀλλὰ τοιοῦτοι, ὁποῖοι ἐσμὲν, ἐρχόμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν. Εἶπεν ὁ προαγορεύσας, ὅτι δὲν ἀσπάζεται τὰς μικτὰς, τὰς Οἰκουμενικὰς Κυβερνήσεις καὶ δικαίως εἶπε τοῦτο, καὶ ἀπεδείχθη ἐκ τοῦ παρελθόντος, ὅτι δὲν ἐπιτυγχάνουσιν αἱ τοιαῦται Κυβερνήσεις. Δὲν ἐπέτυχεν ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις οὐχὶ, ὡς εἶπέ τις τῶν προαγορευσάντων, διότι δὲν ὑπῆρξεν εἰλικρίνεια μεταξὺ τῶν συμπραξάντων· τοὐναντίον, θεωρῶ ὅτι ἡ μεγαλειτέρα εἰλικρίνεια ὑπῆρξε μεταξὺ τῶν συμπραξάντων, μεταξὺ τῶν κυριωτέρων τοὐλάχιστον ἐξ αὐτῶν· τοῦτο ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι καὶ ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ Κυβερνήσει ὑπῆρξε πλήρης ὁμόνοια μεταξὺ αὐτῶν καὶ κατόπιν αὐτῆς οὐδεμίαν εὐκαιρίαν ἀφήσαμεν νὰ παρέλθῃ, χωρὶς νὰ διεκδικήσωμεν τὸ σκόπιμον τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς, ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατὸν νὰ ἐργασθῇ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη σκοπίμως. Ἀλλ’ ὅμως ἀπέτυχεν ἡ Οἰκουμενικὴ καὶ ἀπέτυχεν ἐξ αὐτῆς τῆς ἐλαττωματικῆς συστάσεώς της, διότι μικταὶ Κυβερνήσεις δὲν δύνανται νὰ ἐπιτύχωσι· δύνανται ἴσως ἐν περιστάσεσιν ὁμαλαῖς νὰ συντελέσωσιν, ὅπως ἐξέλθῃ ἀπό τινος δυσχερείας τὸ Κράτος, ἀλλ’ ἐν περιστάσεσιν ἐκτάκτοις δὲν δύναται νὰ ἦναι ἰσχυρὰ ἡ Κυβέρνησις Κοινοβουλευτικὴ, ἔχουσα τὴν ἀμέριστον τῆς πλειονοψηφίας ἐμπιστοσύνην. Ἔχομεν ἀνάγκην Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ Κυβερνήσεως ἐπιβαλλομένης εἰς τὸ Ἔθνος διὰ μέσων, μὴ καθωρισμένων ὑπὸ τοῦ Πολιτεύματος ἡμῶν· ταύτην τὴν Κυβέρνησιν ὀφείλομεν νὰ πιστεύσωμεν ὅτι θέλει καὶ τὸ Ἔθνος, καὶ ταύτην τὴν Κυβέρνησιν ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς, οἱ εἰς τὴν μειονοψηφίαν ἀνήκοντες, νὰ ὑποστηρίξωμεν, οὐχὶ ὡς μέλη τῆς πλειονοψηφίας, εἰς ἣν δὲν ἀνήκομεν, ἀλλ’ ὡς μέλη τῆς μειονοψηφίας, εἰς ἣν ἀνήκομεν, μὴ ἀρνούμενοι τὸ παρελθὸν, ἀλλ’ ἐξακολουθοῦντες νὰ φρονῶμεν περὶ τῶν προσώπων ὅ,τι ἐφρονοῦμεν μέχρι τοῦδε, ὑποσχόμενοι ὅμως τὴν εἰλικρινῆ ἡμῶν σύμπραξιν. Τὸ νὰ ζητῆτε παρ’ ἡμῶν νὰ πράξωμέν τι, τὸ ὁποῖον καταβιβάζει ἡμᾶς ἐνώπιον ὑμῶν αὐτῶν, ἐνώπιον τῆς κοινωνίας, οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ νὰ ζητῆτε, ὅπως ἡ σύμπραξις ἡμῶν, μὴ ᾖ τελεσφόρος. Ἵνα ἔχῃ τὸ κῦρος ἡ σύμπραξις ἡμῶν πρέπει νὰ γένηται παρ’ ἀνθρώπων συνεπῶν πρὸς ἑαυτούς, ἀλλ’ ἑτοίμων ἀπέναντι τῆς ἀνάγκης ταύτης νὰ ἐργασθῶσι κατὰ τὴν ἀνάγκην ταύτην. Καὶ ἐπειδὴ ἤδη ἀνάγκη εἶναι, ὅπως ἐν τῇ Βουλῇ μὴ ὑπάρχῃ διαίρεσις, μὴ ὑπάρχῃ κομματισμὸς, ὅπως μὴ γίνωνται ἄσκοποι συζητήσεις, διὰ τοῦτο ἡμεῖς ἀπέσχομεν ἀπὸ τῶν συζητήσεων τούτων καὶ ἀπὸ τῆς συζητήσεως ταύτης ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, τὴν ὁποίαν θεωροῦμεν πάντῃ ἄσκοπον. Ἐῤῥέθη ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰ περὶ τοῦ παρελθόντος, τὰ πρὸ τῆς κρίσεως, ἢ τοὐλάχιστον, παραμελοῦντες τὰ προγενέστερα, νὰ ἐξετάσωμεν τὰ μετὰ τὴν κρίσιν, καὶ ὀφείλομεν νὰ ἐξενέγκωμεν γνώμην περὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν εἰσῆλθεν ἡ Ἀνατολὴ εἰς κατάστασιν κινδυνώδη, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν γνώμην, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις μὴ καταλαβοῦσα ἐπαρχίας, ἀνηκούσας εἰς γειτνιακὸν Κράτος, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις οὕτω διαῤῥυθμίσασα τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὡς διεῤῥύθμισεν αὐτά. Ἀλλὰ, κύριοι, εἴδομεν ἐν τῇ ἱστορίᾳ Κράτη καταλαβόντα ἐπαρχίας, ἀνηκούσας εἰς ἄλλα Κράτη, καὶ κατόπιν τῆς καταλήψεως συζητοῦντα περὶ αὐτῆς, ἀλλὰ δὲν εἴδομέν ποτε Βουλὴν συζητοῦσαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξε, μὴ καταλαβοῦσα ἐπαρχίας ἀνηκούσας εἰς Κράτος, πρὸς ὃ διατελεῖ τὸ ἡμέτερον εἰς εἰρηνικὰς, εἰς φιλικὰς σχέσεις. Ταῦτα καταβιβάζουσι τὴν Βουλὴν ἀπὸ Σώματος ἐπισήμου, ἔχοντος τὸ ὕπατον νόμιμον κῦρος ἐν τῇ Πολιτείᾳ, εἰς Σύλλογον συζητοῦντα περὶ θεμάτων φιλοσοφικῶν ἢ ἱστορικῶν. Οὕτω καὶ περὶ ἐπιστρατεύσεως, πῶς δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς διεῤῥυθμίσθησαν τὰ κατ’ αὐτὴν, ἀφοῦ δὲν γνωρίζομεν ποία εἶναι ἡ δι’ αὐτῆς ἐνέργεια τῆς αὔριον ἢ τῆς μεθαύριον; δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν τοῦτο, οὐδ’ ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ ζητῶμεν νὰ τὸ γνωρίζωμεν, ὅσον γνωρίζει αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνατίθεμεν τὴν περὶ τούτου ἀπόφασιν. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, ὀρθῶς ἐπολιτεύθη περὶ τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως, διαῤῥυθμίσασα ὡς διεῤῥύθμισε τὰ κατ’ αὐτὴν, δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν, ὅταν ἴδωμεν, ποία ἡ χρησιμοποίησις τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἰδίως περὶ οἰκονομικῶν μέτρων δὲν εἴχομεν μέχρι τοῦδε ἀφορμὴν νὰ ποιήσωμεν λόγον, ἀλλὰ περὶ τούτου θὰ ἔχωμεν, ἐλπίζω, πλείονα ἐλευθερίαν συζητήσεως ἄνευ παραβιάσεως τῆς ἀρχῆς τῆς συμφώνου ἐνεργείας Συμπολιτεύσεως καὶ Ἀντιπολιτεύσεως, ὅταν ἔλθωμεν ἐπ’ αὐτὰ ταῦτα τὰ νομοσχέδια. Ἤδη ἐπὶ τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, πρὸς τί ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν νομοσχεδίων; Δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν ἤδη ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ οἰκονομικὸν αὑτῆς σχέδιον. Βεβαίως, ἂν τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς σχέδιον περιέχεται ἐν τοῖς δυσὶ νομοσχεδίοις τοῖς ὑποβληθεῖσι, δὲν δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν αὐτὸ ἐπαρκές, οὐδὲ κατάλληλον. Ἀλλ’ εἰσέτι δὲν εἰσήλθομεν εἰς τὰ ἔργα ἡμῶν καὶ πιθανὸν εὐθὺς κατόπιν τῆς ψηφίσεως τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον νὰ ἴδωμεν ὑποβαλλόμενον εἰς τὴν Βουλὴν πλῆρες οἰκονομικὸν σχέδιον τῆς Κυβερνήσεως· δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἀπέναντι τῆς ἐκτάκτου ἐνεργείας, ἥτις ἐπιβάλλεται εἰς τὸ Ἔθνος, ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ διεξαγάγωμεν τὰ εἰς ἡμᾶς ἐπιβαλλόμενα δι’ οἰκονομικῶν μέτρων, ἀφορώντων εἰς μόνον τὸν χρόνον, καθ’ ὃν θὰ διαρκέσῃ ἡ ἔκρυθμος κατάστασις. Ὅταν βλέπωμεν, ὅτι πάντα τὰ ἄλλα Κράτη, τὰ ἀσυγκρίτως πλουσιώτερα ἡμῶν, ἐκτὸς μόνης τῆς Ἀγγλίας, ἥτις δὲν ἠδυνήθη νὰ πράξῃ τὸ ἐναντίον μέχρι τέλους, ὅταν βλέπωμεν, ὅτι πάντα τὰ ἄλλα Κράτη, ἵνα διεξαγάγωσι πόλεμον, ᾐσθάνθησαν, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιβάλλωσι μεγάλα βάρη οὐχὶ εἰς μίαν τάξιν τῶν πολιτῶν, ἀλλ’ εἰς ἁπάσας τὰς τάξεις τῶν πολιτῶν, καὶ νὰ τὰ ἐπιβάλλωσιν οὐχὶ ἐπὶ μόνην τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου, ἢ ἐπὶ τὴν διάρκειαν ἑνὸς μόνον ἔτους, ἀλλ’ εἴτε παγίως, εἴτε ἐπὶ τὴν διάρκειαν ἑνὸς χρεωλυτικοῦ δανείου 70, 50 καὶ 40 ἐτῶν, πῶς εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς νὰ ἐλπίζωμεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ διεξαγάγωμεν τὸν ἀγῶνα διὰ μόνου τοῦ βάρους, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλομεν εἰς μίαν ἢ δύο τάξεις τῶν πολιτῶν, καὶ τοῦτο ἐνόσῳ διαρκεῖ ὁ πόλεμος; Ὁ πόλεμος θέλει διαρκέσει ἑβδομάδας ἢ μῆνας, ἀλλὰ τοῦ βραχέος τούτου χρονικοῦ διαστήματος ἡ ἐνέργεια θέλει ἀναγκάσει ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐπιβαρυνθῇ ἐπὶ 40, 50 καὶ 60 ἔτη εἰς λύσιν τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα θέλομεν συνομολογήσει πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου. Βεβαίως τοιαύτη θὰ ἦναι καὶ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ εἴχομεν ἀπὸ τοῦδε ὑποβεβλημένα τὰ νομοσχέδια, ἀλλὰ βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἀμφιβάλλωμεν, ὅτι τὰ νομοσχέδια ταῦτα θέλουσιν εὐθὺς εἰσαχθῆ πρὸς ψήφισιν μετὰ τὴν περάτωσιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς μέχρι τοῦδε ἐφάνη ὑποστηρίζουσα τὴν Κυβέρνησιν, οὐδ’ ἔχομεν λόγον νὰ πιστεύωμεν, ὅτι δὲν θέλει ἐξακολουθήσει ὑποστηρίζουσα αὐτήν. Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀναγκασθῇ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον πολλὰ μέτρα ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον· ἀλλ’ αἱ περιστάσεις κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον εἶναι πολὺ διάφοροι ἐκείνων, αἵτινες ὑπῆρχον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι θέλει καὶ αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία ἀναγνωρίσει, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ μεταβάλῃ οἰκονομικὴν πολιτικήν· διὰ τούτου δὲν θέλει ἀποδείξει ἑαυτὴν ἀνακόλουθον, θέλει μαρτυρήσει μόνον ὅτι δὲν προεῖδε τότε τὴν κατάστασιν τὴν ὑφισταμένην τώρα· ἐν τῇ πολιτικῇ δὲ εἶναι τοῦτο κοινὸν καὶ σύνηθες εἰς πάντας τοὺς ἀνθρώπους. Εἶναι βέβαιον, κύριοι, ὅτι πάντα τὰ φορολογικὰ μέτρα, τὰ καταργηθέντα κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, δέον νὰ ψηφισθῶσι ἐκ νέου καὶ νὰ συμπληρωθῶσι δι’ ἄλλων, ὅπως ἐφαρμοσθῶσιν ἐπὶ τὸ αὐστηρότερον· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου δέον καὶ νέοι νὰ ψηφισθῶσι φόροι. Πάντα ταῦτα ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι θέλει πράξει ἡ Βουλή, οὐδένα δὲ ἔχω λόγον, ἵνα ὑποθέτω, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἔπαυσεν ἐμπιστευομένη τὴν Κυβέρνησιν, οὐδένα ἔχω λόγον, ἵνα ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀσπαζομένη τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἀσπάζεται ὅλον τὸ Ἔθνος, δὲν θέλει προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πάντα τὰ πρόσφορα μέτρα, ὅπως ἡ πολιτικὴ αὕτη ἀχθῇ εἰς αἴσιον πέρας. Τούτων οὕτως ἐχόντων τίνα ἔχομεν ἀνάγκην συζητήσεως; Συζήτησιν ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ προκαλέσωμεν γενικωτέραν, διότι ἐπὶ τοῦ γενικωτέρου θέματος δὲν παραδέχομαι τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος βουλευτοῦ ἐξ Εὐρυτανίας, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη τις ἐξηγήσεως. Νομίζω, ὅτι τὸ Ἔθνος εἶναι ὅλον σύμφωνον. Δὲν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν ἤδη περὶ τῶν σχέσεων τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς πρὸς ἀλλήλους, περὶ τῆς στάσεως τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν ὅμοιόν τι τῷ τελεσθέντι ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Ῥωμυλίᾳ ἐτελεῖτο ἐν Ἐπαρχίᾳ γειτνιαζούσῃ τῇ Ἑλλάδι, οὐδ’ ἀρνεῖταί τις τὰς συμπαθείας, τὰς ὁποίας τρέφομεν πρὸς πάντας τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς· ἀλλ’ οὐδεὶς ἐπίσης δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι τρέφοντες τὰς συμπαθείας ταύτας, ὀφείλομεν νὰ φροντίζωμεν, ὅπως μὴ παρασύρωσιν ἡμᾶς αὗται εἰς παραγνώρισιν τῆς ὀφειλομένης προνοίας ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων· ἐπειδὴ φρονοῦμεν, ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς δέον νὰ ἐλευθερωθῶσι, δὲν ἕπεται, ὅτι δέον νὰ ἐπιτρέψωμεν ἐνεργείας παραγνωριζούσας τὰ δίκαια τῶν ὁμοφύλων ἡμῶν. Ἡ ἀπελευθέρωσις τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς δέον νὰ γένηται διὰ τρόπου μηδένα ἀδικοῦντος· ἐφ’ ὅσον δὲ γίνεται διὰ τοιούτου τρόπου, ὀφείλομεν σύμπραξιν πρὸς ἀλλήλους· ὅταν ἴδωμεν ὅμως τινὰ τῶν λαῶν τούτων θέλοντα νὰ ἀδικήσῃ τοὺς ὁμοφύλους, ἔχομεν τὸ καθῆκον νὰ φροντίσωμεν περὶ φρουρήσεως τῶν δικαίων τῆς ἡμετέρας φυλῆς. Περὶ τούτων, φρονῶ, εἴμεθα πάντες σύμφωνοι, καὶ δὲν ἐννοῶ εἰς τί ὠφελοῦσιν αἱ συζητήσεις περὶ τοῦ τί θέλει συμβῇ ἐν τοιᾷδε ἢ τοιᾷδε περιπτώσει. Ποίαν ἔχομεν γνώμην, ἠρώτησεν ὁ κ. Βουλευτής, περὶ τῆς ἐνεργείας τῆς πρεπούσης εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπιτύχῃ τοῦ σκοποῦ, ἀφοῦ περὶ τοῦ σκοποῦ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία τις. Περὶ τῆς ἐνεργείας, εἶπον, ὅτι μίαν ἔχομεν γνώμην, ὅτι πρέπει νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἐνέργειαν πᾶσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ θελήσωμεν νὰ γίνωμεν συμπράκτορες αὐτῆς, διότι εἴμεθα οἱ κάκιστοι τῶν συμπρακτόρων, διότι δὲν ἔχομεν τὴν ἄδειαν ἐκ τοῦ Πολιτεύματος νὰ ὦμεν συμπράκτορες· ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ὦμεν μόνον ἐλεγκταί, ἀλλὰ τοῦτο μόνον ἐν καταλλήλῳ ὥρᾳ, τουτέστι χωρὶς νὰ παραβλάπτωμεν τὴν ἐνέργειαν. Θέλομεν νὰ ἔχωμεν Κυβέρνησιν ἡγουμένην τοῦ Ἔθνους καὶ οὐχὶ ῥυμουλκουμένην παρ’ αὐτοῦ, ἥτις, παρακολουθοῦσα πάντα τὰ γενόμενα, νὰ δύνηται νὰ ἐπωφελῆται ἐκ πασῶν τῶν περιστάσεων, ἵνα ὁδηγήσῃ τὸ Ἔθνος εἰς τὴν ἐπιτυχίαν. Ὅταν τοῦτο ἡ Κυβέρνησις πράττῃ, λαμβάνουσα παρ’ ἡμῶν τὴν συνδρομήν, τὴν ὁποίαν μόνην δύναται νὰ ζητήσῃ παρ’ ἡμῶν, τουτέστι τὴν ἐξασφαλίζουσαν ὑπὲρ ἑαυτῆς πλήρη καὶ ἀκώλυτον ἐλευθερίαν ἐνεργείας, δὲν ἐκτιθέμεθα εἰς τὴν μομφὴν, ἣν ἐπιῤῥίπτει εἰς ἡμᾶς ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας, εἰπὼν, ὅτι τοιουτοτρόπως ἀφαιροῦμεν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως τὸ θάῤῥος νὰ πράξῃ ὅ,τι αἱ περιστάσεις ὑπαγορεύουσιν. Ἡ Κυβέρνησις τοὐναντίον, ἐν τούτῳ θέλει ἀντλήσει τὸ θάῤῥος, ἵνα πράξῃ ὅ,τι ὀφείλει νὰ πράξῃ, ἐν τῇ βεβαιότητι, ὅτι οὐδὲν θέλει εὕρει κώλυμα παρὰ τῆς Βουλῆς εἰς ἐπιψήφισιν πάντων τῶν μέτρων, ἅτινα θεωρεῖ ἀναγκαῖα πρὸς τὴν παρ’ αὐτῆς κανονισθησομένην ἐνέργειαν ἐν τῇ εἰλικρινεῖ προθέσει τῆς ἐπιτυχίας τοῦ σκοποῦ, ὃν πάντες ἀπὸ κοινοῦ ἐπιδιώκομεν.

§28Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κατ’ ἐμὲ ὁ σπουδαιότερος κίνδυνος ἐξ ὅσων διατρέχομεν ἀπὸ τῶν συμβάντων τῆς Φιλιππουπόλεως εἶναι ὁ κίνδυνος μὴ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις λάβῃ ἀπόφασιν περὶ τοῦ πρακτέου ὁδηγουμένη οὐχὶ ἐξ ἐκτιμήσεως ἐλευθέρας, ἀνεπηρεάστου καὶ εἰλικρινοῦς περὶ τῶν κινδύνων, οἵτινες ἀπειλοῦν τὸ ἔθνος, καὶ περὶ τῶν δυνάμεων αὐτοῦ, ἀλλ’ ὁδηγουμένη ἐκ τοῦ φόβου τῶν ἀντιπάλων κομμάτων. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει Ἕλλην μὴ συναισθανόμενος, ὅτι πρέπει ν’ ἀγωνισθῶμεν σήμερον, ἂν πειθώμεθα εἰλικρινῶς, ὅτι δυνάμεθα νὰ φέρωμεν τὸν ἀγῶνα εἰς αἴσιον πέρας, ἀλλ’ οὐδεὶς ἐπίσης ὑπάρχει ὁ συμβουλεύων νὰ διακινδυνεύσωμεν τὸ μικρὸν τοῦτο ἐλεύθερον Κράτος ἐξ ἐλαφρῶν παραφορῶν καὶ ὑπολογισμῶν κομματικῶν. Παράδειγμα τοιούτου κινδύνου παρεῖχε πρὸ ὀλίγων μόλις ἡμερῶν τὸ δημόσιον πνεῦμα τῆς Πρωτευούσης. Μεγάλη πολιτικὴ μερὶς, τῆς ὁποίας δυστυχῶς ὁ ἀρχηγὸς ἦτο ἀπὼν, κατώρθωσε διὰ παντὸς μέσου νὰ πιστευθῇ παρὰ τῷ λαῷ, ὅτι ὄχι μόνον τὰ πρόσωπα καὶ αἱ ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀνεπαρκεῖς πρὸς τὸν μέγαν ἀγῶνα, ὃν ἀναλαμβάνει τὸ Κράτος, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐναντία πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους. Ἐπιστεύθη ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ μερὶς εἶχεν ὅλως ἀντίθετον γνώμην τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὴν γνώμην αὐτὴν ἐννοεῖ νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ διὰ παντὸς μέσου ν’ ἀναβιβασθῇ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπιστεύετο ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀνεπαρκὴς καὶ ὅτι οὐδὲν καλῶς πράττει· ἐπιστεύετο, ὅτι, ἂν αὕτη δὲν ἤθελε νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς πολιτικῆς αὐτῆς μερίδος, ἤθελεν ἀναγκασθῆ νὰ καταθέσῃ τὴν Ἐξουσίαν, καὶ ὅτι, ἂν δὲν κατέθετε τὴν Ἐξουσίαν, διὰ τῆς βίας ἐν ταῖς ὁδοῖς ἤθελεν ἀναγκασθῆ νὰ καταθέσῃ αὐτήν. Οὕτως ἐμέλλομεν ἀντὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ νὰ ἔχωμεν τὸν ἐμφύλιον πόλεμον, καὶ βεβαίως ἠθέλομεν ἀναγκασθῆ νὰ καταλίπωμεν ἐκεῖνον χάριν τούτου, ἢ, ὅπερ χείριστον, νὰ διεξάγωμεν ἀμφοτέρους συγχρόνως. Ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας διεδίδετο παρὰ τῆς μερίδος αὐτῆς καὶ ἐπιστεύετο, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως μετεβάλλοντο συμφώνως πρὸς τὰς γνώμας καὶ τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς μερίδος ἐκείνης, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐῤῥυμουλκεῖτο εἰς τὰς ἀποφάσεις καὶ τὰς ἐνεργείας αὐτῆς παρὰ τῆς μερίδος ἐκείνης καὶ οὐχὶ ἐκ τῶν ἰδίων αὐτῆς πεποιθήσεων. Πάντες ἐννοοῦμεν πόσον τοιαῦται ἀποφάσεις, οὕτως ἐπιβαλλόμεναι, θὰ ἦσαν ὀλέθριαι σήμερον, ἂν οὕτως εἶχε τὸ πρᾶγμα. Εὐτυχῶς ὅμως ἡ κατάστασις αὕτη ἔπαυσεν εὐθὺς ἅμα ὁ ἀρχηγὸς τῆς μερίδος αὐτῆς ἐπανῆλθεν ἐν Ἀθήναις. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἐδήλωσε καὶ ἐκτὸς καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὅτι ἀποκρούει τὴν μέθοδον, ἣν ἄφησαν νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἤθελε μεταχειρισθῆ πρὸς κατάληψιν τῆς Ἐξουσίας. Κατὰ τὸν ἀρχηγὸν τῆς μερίδος αὐτῆς, ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ διὰ τῶν νομίμων μέσων μεταβολὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Ἀντιπολίτευσις καὶ σύμπαν τὸ Ἔθνος ὀφείλει, χάριν τοῦ μεγάλου ἔργου, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει σήμερον τὸ Ἔθνος, νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν Κυβέρνησιν. Χαίρω δὲ, ὅτι καὶ σήμερον λαβὼν ἀφορμὴν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπεβεβαίωσε καὶ πάλιν τὴν γνώμην αὑτοῦ, εἰς ἣν ὁμολογῶ, ὅτι καὶ τὸ κόμμα αὐτοῦ σύμπαν ὑπήκουσε καὶ ὑπακούει. Τὴν εἰλικρίνειαν τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Κυβερνήσεως ἀπέδειξεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι προέβη οὐ μόνον νὰ διαβεβαιώσῃ ἡμᾶς, ὅτι θὰ ὑποστηρίξῃ τὴν Κυβέρνησιν σήμερον, ὡς τὴν μόνην Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν νομίμως δύναται νὰ ἔχῃ ὁ Τόπος, ἀλλὰ καὶ νὰ συμβουλεύσῃ αὐτῇ καὶ μέτρα οἰκονομικὰ, τὰ ὁποῖα, κατ’ αὐτόν, ἐπιβάλλονται ὑπὸ τῶν περιστάσεων. Φρονῶ, ὅτι οὐδενὶ ἐπιτρέπεται νὰ θέτῃ ὑπὸ δισταγμὸν τὴν εἰλικρίνειαν τῶν διαβεβαιώσεων αὐτῶν, νομίζω δὲ ὅτι πρέπει νὰ παύσουν καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς οἱ ὑπαινιγμοὶ καὶ αἱ ἐπικρίσεις, αἵτινες δύνανται νὰ προσβάλουν φιλοτιμίας καὶ νὰ προκαλέσουν καὶ νὰ ἐπαναφέρουν διαιρέσεις....

§29ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ λέγετε ὑμεῖς καὶ δὲν τὸ κάμνετε.

§30ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ βουλευτὴς Μεγαρίδος εἶπεν, ὅτι τὸ λέγω, ἀλλὰ δὲν τὸ πράττω· δὲν βλέπω ποῦ εὑρίσκει αὐτὴν τὴν ἀντίφασιν μεταξὺ τῶν λόγων καὶ τῶν πράξεών μας. Ἂν ἐννοῇ, ὡς διεδόθη, τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Φαρσάλων καὶ Δομοκοῦ, δὲν ἔχει δίκαιον, θεωρῶν τοῦτο ὡς ἀντίφασιν ἡμῶν, διότι αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁμιλῶν πρὸ ὀλίγου, εἶπεν, ὅτι, συμπράττοντες εἰς τὸ Ἐθνικὸν ζήτημα σήμερον, οὐδόλως ἐννοοῦμεν ν’ ἀπαρνηθῶμεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὰς ἰδέας μας καὶ τὰς ἀρχάς μας. Νομίζει ὁ προλαλήσας ὅτι, ἐπειδὴ ἐπῆλθεν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο σύμπραξις μεταξὺ ἡμῶν, πρέπει νὰ παύσῃ καὶ πᾶσα κρίσις διάφορος περὶ διαφόρων ἄλλων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ γεννηθῶσιν ἐν τῇ Βουλῇ; Ἐξηλέγχθη πρό τινων ἡμερῶν ἡ ἐκλογὴ Δομοκοῦ καὶ Φαρσάλων· ἐνομίσαμεν ἡμεῖς, ἀφοῦ ἐβεβαιώθη παρὰ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι ἐγένοντο ὑπὸ τῆς Ἐξουσίας ἐπεμβάσεις, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀκυρωθῇ ἡ ἐκλογὴ καὶ ὅτι οὐδόλως ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ παρατήρησίς τινων, ὅτι καὶ ἂν ἐπαναληφθῇ αὕτη τὸ ἀποτέλεσμα θέλει εἶσθαι τὸ αὐτό. Νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἀφοῦ ἀπηλλάξαμεν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κινδύνου τοῦ νὰ προβαίνῃ εἰς τὰς ἀποφάσεις αὐτῆς περὶ τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων, φοβουμένη τὰς γνώμας τῶν ἀντιπάλων αὐτῆς, πρέπει νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὴν ὁδὸν αὐτήν. Ἡ δεινότης τῆς θέσεως τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐκ τῆς δυσκολίας τοῦ ἔργου, ὅπερ τῇ ἐπιβάλλεται, καὶ ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων τῆς Χώρας, εἶναι ἀρκετὰ μεγάλη, ὅπως μὴ ζητῶμεν νὰ καταστήσωμεν αὐτὴν δεινοτέραν δι’ ἀπειλῶν ἢ νὰ τὴν ἐπωφεληθῶμεν κερδοσκοποῦντες πολιτικῶς. Μεγάλην βεβαίως προσφέρομεν ὑπηρεσίαν, ἐπικρίνοντες τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως ἢ δίδοντες αὐτῇ συμβουλὰς, ὁσάκις πιστεύωμεν, ὅτι οὕτω βοηθοῦμεν εἰς τὸ ἔργον, ὅπερ ἀνελάβομεν. Ἀλλὰ πέραν τούτου δὲν πρέπει νὰ προβαίνωμεν, ἀνασκαλίζοντες σήμερον τὸ παρελθὸν ἢ ἀπειλοῦντες δι’ ὅσα ἐγένοντο ἢ δὲν ἐγένοντο, διότι οὕτω προκαλοῦμεν ἀντεγκλήσεις καὶ διαιρέσεις, ἐνῷ κυριωτάτη δύναμις εἶναι ἡ ὁμόνοια καὶ ἡ σύμπραξις καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Ἀπαλλαγείσης τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τοῦ φόβου ἡμῶν, φρονῶ, ὅτι πᾶσα ἡ δυσκολία περιάγεται εἰς τοῦτο, εἰς τὴν ἐκτίμησιν τὴν ἀληθῆ καὶ δικαίαν τῶν κινδύνων, οἵτινες ἀπειλοῦν τὸ Ἔθνος, καὶ τῶν δυνάμεων ὅπως ἀντιμετωπίσωμεν τοὺς κινδύνους αὐτούς. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς κινδύνους, ἀπ’ ἀρχῆς σύμπαν τὸ Ἔθνος εὑρέθη σύμφωνον. Ἀπὸ τῆς ἀναγγελίας τῆς καταλήψεως τῆς Φιλιππουπόλεως πᾶσα ἡ Ἑλλὰς τὸ αὐτὸ ἐξεδήλωσε φρόνημα, ὅτι τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους τὰ τιμαλφέστατα συμφέροντα κινδυνεύουν. Ἦτο δυνατὸν σύμπαν τὸ Ἔθνος νὰ μὴ αἰσθανθῇ τοιοῦτον αἴσθημα, ἀφοῦ ἀπὸ καιροῦ ἐγίνωσκεν, ὅτι παρεσκευάζετο ἡ ἁρπαγὴ καὶ τῆς Ῥωμυλίας καὶ τῆς Μακεδονίας; Πρὶν ἀκόμη τοῦ πολέμου τοῦ 1878 ἐγινώσκομεν, ὅτι ὁ Βουλγαρισμὸς ἔχων ὄπισθεν αὐτοῦ ἰσχυρὸν προστάτην, ὠθεῖται οὐ μόνον ὅπως ἐκδιώξῃ τοὺς Ἕλληνας ἐκ χωρῶν ἀμφισβητουμένων Ἑλληνικῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ ὑποσκελίσῃ αὐτοὺς καὶ εἰς χώρας ἀναμφισβητήτως Ἑλληνικάς. Καὶ μετὰ τὸ 1878 ἡ Βουλγαρία, ἀφ’ ἧς ἐγένετο Ἡγεμονία, εἰς οὐδὲν ἄλλο ἐγινώσκομεν ὅτι ἠσχολεῖτο, ἢ καθ’ ἡμῶν, ῥᾳδιουργοῦσα καὶ παρασκευαζομένη διὰ συμβουλῶν καὶ μέσων τῶν ὄπισθεν αὐτῆς ἐνεργούντων. Ἡ γνώμη ἡμῶν ἐν Ἑλλάδι καὶ ἡ πολιτεία ἀπέναντι τῶν ἐν Βουλγαρίᾳ καὶ Φιλιππουπόλει γενομένων δὲν παραδέχομαι, ὅτι προσβάλλουν τὰ αἰσθήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα βεβαίως ὀφείλομεν νὰ διατρέφωμεν ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες πρὸς πάντα λαόν, ὅστις πάσχει καὶ καταδυναστεύεται. Δὲν πρόκειται περὶ λαοῦ, ὅστις ἠγωνίσθη καὶ ἀγωνίζεται μόνος ἐντὸς τῶν ἀναμφισβητήτως εἰς αὐτὸν ἀνηκουσῶν χωρῶν, ἀλλὰ περὶ λαοῦ, ὅστις οὐχὶ μόνος, ἀλλὰ προβαλλόμενος καὶ διευθυνόμενος ὄπισθεν παρ’ ἄλλων ἰσχυρῶν ἐχθρῶν ἀπειλεῖ διὰ ξένης ἰσχύος τὸν Ἑλληνισμὸν εἰς τὰς σπουδαιοτέρας αὐτοῦ Ἐπαρχίας. Ἑπομένως δὲν πρέπει, διότι κατὰ Βουλγάρων σήμερον ἐκφράζομεν γνώμην, νὰ πιστεύωμεν, ὅτι καθιεροῦμεν ἄλλο μέτρον περὶ ἐκείνων, ἐνῷ θέλομεν ἄλλο μέτρον περὶ ἡμῶν αὐτῶν. Δὲν ἀμφισβητῶ, ὅτι ἡ Βουλγαρία εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προσκτήσηται τὴν Ἀνατολικὴν Ῥωμυλίαν, ἀγωνιζομένη διὰ τῶν ὅπλων καὶ νικῶσα τοὺς ἐχθροὺς αὐτῆς διὰ τῶν ἰδίων αὐτῆς δυνάμεων καὶ μόνων. Ἤθελε καθιερώσει κανόνα, τὸν ὁποῖον καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ ἐννοοῦμεν νὰ καθιερώσωμεν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν διὰ τὰς Ἑλληνικὰς Ἐπαρχίας. Ἀλλὰ δὲν ἐννοοῦμεν πῶς εἶναι δυνατὸν δι’ ἑνὸς πραξικοπήματος, διὰ μιᾶς ἁπλῆς κωμῳδίας νὰ καταληφθῇ χώρα, ἥτις περιλαμβάνει καὶ τοσαῦτα Ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἡ ὁποία προσεγγίζει καὶ διὰ τῆς Ῥωμυλίας τὴν Μακεδονίαν, ἣν ὑποβλέπει ὁ Βουλγαρισμός, ἡ ὁποία φέρει τὴν Βουλγαρίαν ὀλίγας ὥρας μακρὰν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, πῶς, λέγω, τοιαῦτα κινήματα εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναγνωρισθῶσι καὶ ἡμεῖς νὰ τὰ σεβασθῶμεν, ὡς ὁ κόσμος ἐσεβάσθη ἄλλοτε τοὺς ἀγῶνας ἡμῶν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη, δι’ ὧν καὶ μόνον ἐγενόμεθα ἄξιοι τῆς ἀπελευθερώσεως ἡμῶν· διότι τοῦτο εἶναι ἄδικον, διὰ τοῦτο ἐργάζονται κατ’ αὐτοῦ σήμερον αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις· ἐργάζονται δηλαδὴ νὰ ἐμποδίσωσι τὴν αὔξησιν ἑνὸς Κράτους πρὸς βλάβην τῶν ἄλλων διὰ μέσων ἄλλων παρὰ τὰ γενικῶς παραδεδεγμένα. Ἡμεῖς πρὸ πάντων πρέπει ν’ ἀποκρούωμεν τὴν μέθοδον τῆς διὰ προστασιῶν τῶν μεγάλων Κρατῶν μονομεροῦς αὐξήσεως τῶν περὶ τὸν Αἷμον Κρατῶν. Διὰ τοῦτο δὲν θεωρῶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν δίκαιον καὶ συμφέρον νὰ ὁμιλῶμεν κατὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, διότι αὗται εἶναι ἡ μόνη ἐγγύησις, ὅτι συμπράττουσαι δύνανται νὰ ἐμποδίσωσι τὴν ἐπικράτησιν ἐν τῷ Αἵμῳ μιᾶς φυλῆς, ὄχι διὰ τῆς ἰδίας αὐτῆς δυνάμεως καὶ ζωτικότητος, ἀλλὰ τῇ συνδρομῇ ἄλλων. Ἀφοῦ ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν ἔχει οὐδεμίαν Δύναμιν ἐκ τῶν μεγάλων, συνδεομένην μετ’ αὐτοῦ διὰ τῆς αὐτῆς γλώσσης καὶ καταγωγῆς, ἕπεται, ὅτι πρέπει νὰ ἐγκαταλειφθῶμεν εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἰσχυροτέρων; Ἐφ’ ὅσον αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις πρὸς τοιαύτην ἐπικράτησιν ἀνθίστανται, φρονῶ, ὅτι ἐργάζονται ὑπὲρ ἡμῶν. Ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος σύμπαν εὑρέθη σύμφωνον οὐ μόνον εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ κινδύνου, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν προσδιορισμὸν τοῦ σημείου, εἰς ὃ πρέπει νὰ στραφῇ πρὸ πάντων ἡ ἐνέργεια ἡμῶν, εὗρε δέ, ὅτι ὁ μέγας κίνδυνος εἶναι ἐν Μακεδονίᾳ. Δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ πλανηθῇ τὸ Ἔθνος ὡς πρὸς τοῦτο, ἀφοῦ διὰ τῆς προσαρτήσεως τῆς Ῥωμυλίας ἤρχετο ἡ Βουλγαρία ἀμέσως ἐπὶ τῶν μεθορίων τῆς Μακεδονίας. Ὡς ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς, ἡ Μακεδονία εἶναι ὁ διὰ ξηρᾶς δρόμος πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν, λέγω δὲ τὴν Κωνσταντινούπολιν, διότι οὐδεμίαν γνωρίζω Ἑλληνικωτέραν πόλιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀφαιρέσατε ἀπ’ αὐτῆς τοὺς Τούρκους, οἵτινες ἀναγκαίως εἶναι περισσότεροι, ἀφοῦ ἐκεῖ εἶναι τὸ κέντρον τοῦ Ἰσλαμισμοῦ ἀπὸ τῆς κατακτήσεως καὶ τὸ κέντρον τῆς διοικήσεως τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους, ἀφοῦ περισσότεροι ἔπρεπε νὰ ἦναι οἱ Τοῦρκοι διὰ νὰ διατηρῶσι τοὺς Ἕλληνας εἰς ὑποταγὴν, καὶ θέλετε εὕρει 250 χιλιάδας καὶ πλέον Ἕλληνας, ζῶντας ἀπ’ αἰώνων ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ποῦ ἀλλοῦ ἀπαντᾶτε συγκεντρωμένας 250,000 Ἑλλήνων; καὶ ἐν τούτοις διὰ τῆς ἑνώσεως τῆς Ῥωμυλίας θέλομεν ἴδει τοὺς Βουλγάρους ἐν Θράκῃ καὶ εἰς τὰ πρόθυρα τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἐκτὸς τούτου, ἡ Μακεδονία εἶναι ἡ Ἑλληνικὴ Ἐπαρχία, ἡ μᾶλλον προσεγγίζουσα τῇ Εὐρώπῃ, ἡ δὲ προσέγγισις ἡμῶν πρὸς τὴν πεπολιτισμένην Εὐρώπην δίδει περισσοτέραν δύναμιν ἢ πᾶσα ἄλλη αὔξησις ἐδαφική. Ἐὰν ἐπρόκειτό τις νὰ συνοψίσῃ εἰς μίαν γενικὴν αἰτίαν πολλοὺς τῶν λόγων, δι’ οὓς δὲν ἠδυνήθημεν οἱ Ἕλληνες νὰ προοδεύσωμεν περισσότερον μέχρι τοῦδε, θὰ ἐδικαιοῦτο νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς κεῖται πολὺ μακρὰν τῆς πεπολιτισμένης Εὐρώπης. Ἀληθῶς εἴμεθα ἐγγύτερον εἰς τὴν Ἀφρικὴν καὶ τὴν Ἀσίαν, περικλειόμεθα δὲ πανταχόθεν ὑπὸ θαλάσσης καὶ λαῶν ἡμιπολιτίστων, θὰ ἐπροοδεύομεν δὲ ταχύτερον, ἂν εἴχομεν πεπολιτισμένους γείτονας. Διὰ τοῦτο πάντες τὰ βλέμματα εἰς τὴν Μακεδονίαν ἔχομεν ἐστραμμένα. Ἀλλ’ ὁ κίνδυνος δὲν εἶναι μὴ ἡ Κυβέρνησις δὲν διαγνώσῃ ἀκριβῶς τοὺς κινδύνους καὶ τὰ μέρη τῆς ἐνεργείας· ὁ μέγας κίνδυνος εἶναι μὴ δὲν ἐκτιμήσωμεν ὀρθῶς τὰς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεις. Ἐὰν ἔχωμεν τὰς ἰδίας δυνάμεις ἐπαρκεῖς πρὸς τὸ ἔργον, ἀλλὰ κατὰ κρίσιν ἀνεπηρέαστον καὶ σοβαράν, οὔτε μίαν στιγμὴν πρέπει νὰ διστάσωμεν νὰ ἐνεργήσωμεν, καὶ ἂν τὸ καθεστὼς ἤθελεν ἐπανέλθει ἐν Ῥωμυλίᾳ. Οὔτε πρέπει ν’ ἀκούσωμεν ὡς πρὸς τοῦτο τὴν γνώμην τῶν Δυνάμεων. Αἱ Δυνάμεις ἐπεμβαίνουσιν, ὁσάκις διὰ συμβιβασμοῦ πρόκειται νὰ μεταβληθῇ τὸ καθεστὼς ἐν Τουρκίᾳ. Ὅταν ὅμως λαός τις, ὅταν φυλή τις παρὰ τὸν Αἷμον ἤθελεν ἔχει τὴν τόλμην καὶ τὴν δύναμιν διὰ τῆς βίας νὰ προσβάλῃ τὸν ἐχθρὸν καὶ νὰ κατισχύσῃ αὐτοῦ καὶ νὰ διατηρήσῃ Ἐπαρχίας Τουρκικὰς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐτῆς, Ἐπαρχίας, ἐφ’ ὧν εἶχε δικαιώματα, αἱ Δυνάμεις δὲν πρέπει ν’ ἀντιστῶσι. Δὲν πρέπει νὰ συγχέωμεν τὰ δύο ταῦτα, τὴν πολιτικὴν τῆς αὐξήσεως διὰ τοῦ συμβιβασμοῦ, καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς αὐξήσεως διὰ τοῦ πολέμου· ὅταν πρόκηται περὶ τῆς δευτέρας, δὲν ἔχομεν νὰ ἐρωτήσωμεν παρὰ τὰς ἰδίας δυνάμεις· ὅταν ὅμως πρόκηται περὶ τῆς πρώτης, πρέπει ν’ ἀποβλέπωμεν πρὸς τὰς Δυνάμεις, καὶ μετὰ μεγίστου σεβασμοῦ νὰ ὁμιλῶμεν περὶ αὐτῶν. Αὗται βεβαίως δὲν ἐπετέλεσαν ὑπὲρ ἡμῶν πάντα ὅσα ἠθέλομεν, ἀλλ’ ἔν τινι μέτρῳ εἰργάσθησαν ὑπὲρ ἡμῶν καὶ κατὰ τὸν μέγαν ἡμῶν ἀγῶνα, καὶ κατὰ τὴν προσάρτησιν τῶν νέων ἐπαρχιῶν. Αὐταὶ ἀκόμη αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, τινὲς ἰδίως ἐξ αὐτῶν, ἀνεγνώρισαν ἄλλοτε ἐπισήμως τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐπὶ τῆς Μακεδονίας, ἐπὶ τῆς Θράκης, καὶ ἐπὶ τῆς Κρήτης. Μὴ λησμονῶμεν τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας καὶ τότε εἰς τῶν πληρεξουσίων αὐτῆς ἐποιήσατο ἐν τῷ συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, τὴν πρότασιν, ὅπως γίνῃ δεκτὴ ἡ Ἑλλὰς ἵνα ἀντιπροσωπεύσῃ ἐν αὐτῷ πάσας τὰς ἐπαρχίας τὰς Ἑλληνικάς. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι, ὅταν ὑπεβλήθη τότε ὑπὸ τῶν Γάλλων πληρεξουσίων ἡ πρότασις, ἡ περιορίζουσα τὴν ἀντιπροσώπευσιν τῆς Ἑλλάδος εἰς μόνον τὰς ὁμόρους ἐπαρχίας, συζήτησις ἐγένετο ποία ἐκ τῶν δύω προτάσεων πρέπει νὰ γίνῃ δεκτή, ὅτι ἡ Ἀγγλία ὑπεστήριξεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἀντιπροσωπεύει μόνον τὰς ὁμόρους ἐπαρχίας, ἀλλὰ καὶ ἄλλας ἐπαρχίας Ἑλληνικὰς μὴ ὁμόρους αὐτῇ, καὶ ῥητῶς ὠνόμασε τὴν Μακεδονίαν, τὴν Θράκην καὶ τὴν Κρήτην. Ἐνθυμηθῶμεν, ὅτι τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν ἀπεδέχθησαν καὶ οἱ πληρεξούσιοι τῆς Αὐστρίας καὶ οἱ πληρεξούσιοι τῆς Ἰταλίας· ἂν δὲ δὲν ἐγένετο δεκτή, δὲν ἐγένετο διὰ λόγους τυπικούς, διότι ἡ κυρία πρότασις ἡ ψηφισθεῖσα ἦτο ἡ Γαλλική, ἡ δὲ τῆς Ἀγγλίας ἐθεωρήθη ὡς τροπολογία καὶ ἐν ἰσοψηφίᾳ ἐθεωρήθη ὡς ἀποῤῥιφθεῖσα. Ὅταν λοιπὸν μεγάλαι Δυνάμεις ἀνεγνώρισαν, ὅτι ἡ Μακεδονία, ἡ Θράκη καὶ ἡ Κρήτη εἶναι οὕτως Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι, ὥστε νὰ δικαιοῦται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀντιπροσωπεύῃ καὶ αὐτὰς ἐν τῷ συνεδρίῳ, ὡς τὴν Ἤπειρον καὶ Θεσσαλίαν, νομίζω, ὅτι πρέπει μετ’ ἀνευλαβείας περὶ αὐτῶν νὰ λαλῶμεν. Σέβομαι πᾶσαν γνώμην, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὅσοι νομίζουν, ὅτι πρέπει νὰ σύρωμεν τὸ ξίφος ὁπωσδήποτε, δὲν πρέπει νὰ μετατρέψουν τὸ ξίφος αὐτὸ εἰς ξίφος τοῦ Δαμοκλέους κατὰ Κυβερνήσεως, διότι εἶναι ξίφος κατὰ τῆς Πατρίδος. Πρέπει ὅ,τι ἀποφασίσωμεν, νὰ τὸ ἀποφασίσωμεν ἐλευθέρως καὶ ἀνεπηρεάστως, διότι τότε ἔχει ἀξίαν. Δὲν πρέπει νὰ θέλωμεν, ὅ,τι ἡ φαντασία καὶ ὁ ἐνθουσιασμὸς ἁπλῶς ὑπαγορεύουν. Πρέπει νὰ μὴ λησμονῶμεν ὅτι τὰ ἔθνη δὲν ὁδηγοῦνται εἰς τὰς μεγάλας ἀποφάσεις των ἀπὸ ἀξιώματα, οὔτε ἀπὸ τοῦ βήματος πρέπει νὰ δίδωνται συμβουλαὶ περὶ τοῦ τί πρέπει νὰ πράξῃ ἡ Ἑλλὰς ἐν ὀνόματι τῆς λογικῆς τῆς ἀπελπισίας. Ἡ πολιτικὴ τῆς ἀπελπισίας δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν Κρατῶν. Τὰ ἔθνη δὲ αὐτοκτονοῦν, καὶ αὐτοὶ δ’ οἱ αὐτοκτονοῦντες, ἐὰν ἠδύναντο, θὰ μετενόουν οἱ πλεῖστοι. Τὰ ἔθνη δὲν ἔχουν καὶ τὸ δικαίωμα ν’ αὐτοκτονῶσιν. Ἐπίσης δὲν πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τοσοῦτον μεγάλας ἀποφάσεις, ὁδηγούμενοι ἐκ παραδειγμάτων ἄλλων ἐθνῶν, ὡς πολλοὶ ἠθέλησαν, ἀλλὰ προσέχοντες εἰς τὰς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεις κατὰ τὰς παρούσας περιστάσεις. Ἡ πολιτικὴ ἱστορία δὲν εἶναι φυσικὴ ἱστορία· ὅ,τι δὲ συνέβη ἐν τῇ πολιτικῇ ἱστορίᾳ, δὲν ἐπαναλαμβάνεται ὁμοιομόρφως πάντοτε. Ἐὰν ἡττήθη ἡ Ἰταλία ἐν Νοβάρᾳ δὲν ἀπωλέσθη ὅμως ἀλλ’ ἐκέρδησε, δὲν ἕπεται ὅτι πᾶς ὁ ἡττώμενος κερδίζει. Τοιαύτη γνώμη ἤθελε μᾶς φέρει ν’ ἀδιαφορῶμεν περὶ τῶν μέσων καὶ τῶν δυνάμεων ἡμῶν. Λέγω ὅτι τὰ πάντα πρέπει νὰ τολμήσωμεν, ὅτι ἐξ οὐδενὸς ὑπολογισμοῦ πρέπει ν’ ἀναχαιτισθῶμεν, ἂν πεισθῶμεν ὅτι δυνάμεθα, ἐκτιμῶντες τὰς ἰδίας ἡμῶν καὶ τοῦ ἐχθροῦ τὰς δυνάμεις ἐλευθέρως καὶ σοβαρῶς, καὶ συζητοῦντες ὅ,τι συμφέρει δημοσίᾳ νὰ συζητήσωμεν, ἐμπιστευόμενοι δ’ εἰς τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μόνη κατέχει ὅλα ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα, ἐκ τῶν ὁποίων δύναται νὰ μορφώσῃ τὴν ὀρθοτέραν γνώμην καὶ ἀπόφασιν. Ἡ Βουλὴ ὀφείλει ν’ ἀφήσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἐλευθέραν καὶ ἀνεπηρέαστον, νὰ τῇ ὑποσχεθῇ δὲ πᾶσαν ὑποστήριξιν ὑπὲρ τοῦ ἔργου. Τὸ κατ’ ἐμέ, χωρὶς βεβαίως νὰ εἰσέλθω εἰς προσωπικὰ ζητήματα, περὶ τῶν ὁποίων δὲν ἔχω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέφρασε, χωρὶς νὰ κρύψω, ὅτι εἰς πολλὰς λεπτομερείας ἔχω διάφορον γνώμην, θεωρῶ ὅτι πάντα ταῦτα δὲν δικαιολογοῦν σήμερον ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Διὰ τοῦτο τὸ κατ’ ἐμὲ ἐφ’ ὅσον πιστεύω, ὅτι Κυβέρνησις ἄλλη καλλιτέρα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ, ἐφ’ ὅσον πείθομαι ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἐμπνέεται, ὡς πρὸς τὸ ἐθνικὸν ζήτημα, ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν αὐτῶν πόθων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐμπνέεται καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, καὶ ἐργάζεται ὑπὲρ αὐτοῦ, θέλω παράσχει εἰς αὐτὴν πᾶσαν ὑποστήριξιν.

§31Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρετηρήσατε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἠναγκάσθην νὰ διακόψω τὸν ἀγορεύσαντα κατά τινα φράσιν τῆς ὁμιλίας αὐτοῦ, καὶ ὅτι οὗτος θελήσας νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν διακοπὴν, ἔδωκεν ἐξηγήσεις ἀσχέτους πρὸς τὸν λόγον, δι’ ὃν ἐγένετο ἡ διακοπή. Φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφήσω νὰ παρέλθῃ ἡ ὁμιλία τοῦ προαγορεύσαντος...

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ ζητήματος δύνασθε νὰ ὁμιλήσητε.

§33Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δύνασθε νὰ ὁμιλήσητε καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας.

§34Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δύνασθε νὰ ὁμιλήσητε καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας.

§35ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Φιλάρετον διὰ τὴν ὑποστήριξιν, ἣν μοὶ παρέσχε. Βεβαίως ὁ κ. Φιλάρετος ἔχει πληρέστατα δίκαιον λέγων, ὅτι κατὰ τὸν Κανονισμὸν ἔχω τὸν λόγον καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας, καὶ χαίρω διότι καὶ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς σπεύσας ἀνεγνώρισε τοῦτο. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ κ. Πρόεδρος ὑπεχώρησεν ἤδη, περιττὸν, νομίζω, νὰ ἐπιμείνωμεν περισσότερον εἰς τὸ παρεμπίπτον τοῦτο. Ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς θὰ ἠδύνατο ἴσως νὰ παραλίπῃ τὴν μακρὰν ὁμιλίαν, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτοῦ ἀπήγγειλε, καὶ νὰ μὴ ἐπιφέρῃ τὰς παρατηρήσεις, ἃς ὑπέβαλε πρὸς ἡμᾶς, διότι ἀπ’ ἀρχῆς ἀνήκων εἰς τὴν πλειονοψηφίαν καὶ ὑποστηρίξας διαρκῶς τὴν Κυβέρνησιν εἰς πάντα αὐτῆς τὰ μέτρα, ἠδύνατο ἄνευ βλάβης νὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις διετύπωσε τὸ πρόγραμμα αὐτῆς καὶ τῆς πλειοψηφίας. Βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν ἦτο ὁ κατάλληλος σύλλογος, ὅπως ἐκθέσῃ πρὸς αὐτὴν τὰς φιλοσοφικὰς, τὰς ἱστορικὰς, τὰς γεωγραφικὰς αὐτοῦ ἢ ἄλλας παραπλησίας μελέτας, αἵτινες χρησιμεύουσι μόνον ἐν τῷ σπουδαστηρίῳ, ὅπως στηρίξῃ τις ἐπ’ αὐτῶν τὴν γνώμην, ἣν ὀφείλει νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ φαίνεται, ὅτι ὁ ἔντιμος προλαλήσας εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λάβῃ τὸν λόγον οὐχὶ τόσον διὰ νὰ εἴπῃ ταῦτα, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπιχειρήσῃ κατηγορίας προσώπων, στηριζομένας ἐπὶ πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας, δὲν ἠξεύρω, ποῦ καταβαίνει καὶ ἀρύεται. Κατ’ αὐτὸν εἶναι ἄξιοι κατακρίσεως οἱ ἀποτελοῦντες τὴν μερίδα ταύτην, διότι κατὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ ἀρχηγοῦ αὐτῆς ἐπολιτεύθησαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἰς τρόπον δυνάμενον νὰ παρασύρῃ αὐτὴν εἰς ἐνεργείας, ἐμβαλλούσας εἰς φόβον τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα· ἀλλ’ εὐτυχῶς ἡ ἐπάνοδος τοῦ ἀρχηγοῦ, ἐπιβαλόντος τὴν γνώμην αὐτοῦ, προέλαβε τὸν κίνδυνον. Περιττὸν ὅλως ἦτο νὰ πιστοποιήσῃ τὴν μεταξὺ ἡμῶν ἐπικρατοῦσαν πειθαρχίαν, ἣν ἀείποτε ἡ μερὶς αὕτη ἔδειξε σεμνυνομένη ἐπ’ αὐτῇ ὑπὸ τοιοῦτον ἀρχηγόν. Βεβαίως καὶ ἡμεῖς, καθὼς καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος, ἐξηγέρθημεν καὶ εἰπόντες τὰς γνώμας ἡμῶν—διότι οὐδέποτε ἀπεξεδύθημεν τὸ δικαίωμα νὰ ἔχωμεν γνώμην καὶ ἀνακοινῶμεν αὐτὴν—ἀπῃτήσαμεν ἔργα εὐθὺς ὡς ἀνηγγέλθη τὸ Βουλγαρικὸν τόλμημα· ἀλλὰ παρακαλῶ τὸν ἔντιμον προαγορεύσαντα νὰ μοὶ δείξῃ ποία ἡμῶν πρᾶξις ἔδωκεν αὐτῷ δικαίωμα νὰ εἴπῃ ὅσα ἐνταῦθα ἐξέθεσεν. Ἐλησμόνησεν, ὅτι ἡ μερὶς αὕτη, ἀπόντος τοῦ ἀρχηγοῦ, καὶ διὰ τῆς δημοσιογραφίας, πρὶν ἢ συνέλθῃ ἡ Βουλὴ, καὶ εὐθὺς ὡς ἤλθομεν ἐνταῦθα, ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, πολλὰς ἡμέρας πρὶν ἢ ἔλθῃ ὁ ἀρχηγός, δι’ ἑνὸς τῶν σεβαστρτέρων αὐτῆς μελῶν ἐδήλωσεν, ὅτι ἐνώπιον τῶν ἐθνικῶν περιστάσεων δὲν ἐπιτρέπονται πολιτικαὶ διαιρέσεις, καὶ ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ συνδράμῃ τὸ καθ’ ἑαυτὴν τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἐπιτυχῆ διεξαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος! Ἀλλ’ ὁ ἔντιμος προαγορεύσας παρεῖδε ταῦτα, διότι εἶχε πάντως ἀνάγκην νὰ ἐπιῤῥίψῃ καθ’ ἡμῶν μομφήν, καὶ ἐνῶ τοῦτο ἔπραττε, προέτρεπεν ἐνταὐτῷ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφεύγῃ τοὺς ὑπαινιγμούς. Κακὸς διδάσκαλος ὁ ἔντιμος προαγορεύσας, ὅστις τοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους αὐτὸς ἔθεσε, δὲν ἐτήρει ἀκριβῶς καθ’ ἣν ὥραν ἔθετεν αὐτούς.

§36Α. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Δὲν ἤθελον, κύριοι, λάβει τὸν λόγον, ἐὰν αἴσθημα δικαιοσύνης δὲν μὲ ἐκάλει ἐπὶ τοῦ βήματος. Ἀνέβην ἐδῶ ἵνα κρατήσω εἰς σημείωσιν ἓν σόφισμα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ παρασταθῇ ἐνώπιον ἡμῶν ζωντανὸν μεταξὺ δύο ψηφοφοριῶν. Ἐνόμισεν ὁ κύριος βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὅτι ἐὰν λάβῃ τὸν λόγον μεταξὺ δύο ψηφοφοριῶν, ἠδύνατο νὰ παρέλθῃ τὸ στάδιον τῆς ἀνασκευῆς, τὸ ὁποῖον ἄνδρες ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὴν Συμπολίτευσιν, ἀλλὰ δὲν ἔχουσι καὶ τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκωσι καὶ εἰς τὸ κόμμα τοῦ κυρίου βουλευτοῦ Μεσολογγίου, ἤθελον ἀναλάβει. Κατὰ πόσον ὁ Κανονισμὸς ἀντιτάσσεται εἰς τὴν τοιαύτην ἀπόπειραν τοῦ κυρίου βουλευτοῦ, δὲν ἐρευνῶ. Εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἄμυναν καὶ θέλομεν ποιήσει τελείαν χρῆσιν αὐτῆς. Ἔρχομαι, κύριοι βουλευταί, ἐπὶ τοῦ βήματος, διὰ νὰ διατηρήσω τὴν θέσιν τοῦ κυρίου Τρικούπη ἐν τῇ κανονικῇ αὐτῆς τροχιᾷ. Καθ’ ὅσον ὁ κύριος βουλευτὴς Μεσολογγίου μεταβαίνει ἀπὸ τῆς Ἄρκτου εἰς τὴν Μεσημβρίαν. Βλέπομεν αὐτὸν ἐλαττούμενον κατὰ τὴν τοῦ πολεμικοῦ φρονήματος ὁρμήν. Τὸ φρόνημά του θερμὸν ἐν Λονδίνῳ, παγετῶδες ἐν Ἀθήναις, πλέει εἰς τὸ πέλαγος τῶν ὑπεκφυγῶν. Κακὴ ἡ Κυβέρνησις καὶ συγχρόνως ὑποστηρικτέα ἡ Κυβέρνησις, εἶναι θεωρίαι, τὰς ὁποίας ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν. Θέλομεν λοιπὸν ἐδῶ πράγματι, καὶ δὲν τὸ κρύπτομεν, νὰ ἐκθέσωμεν τὸν κύριον βουλευτὴν Μεσολογγίου. Θέλομεν νὰ μὴ ἀφήσωμεν διέξοδον εἰς οὐδένα. Πᾶς ὅστις εἶναι τῆς μεγάλης, τῆς πατριωτικῆς ἐνεργείας, πρέπει νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἰδέαν του, ἂν τὸ παρὸν παρέχῃ σωστικὰς διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐγγυήσεις. Δὲν ἤλθομεν ἐδῶ ἵνα ὀχυρωθῶμεν ὄπισθεν σοφισμάτων. Τοιαύτη τακτική, ἂς μοὶ τὸ ἐπιτρέψωσιν ὅλοι οἱ θερμουργοὶ ἄνδρες τῆς αἰθούσης ταύτης, εἶναι ἀναξία τῆς μεγάλης πολιτικῆς τοῦ Ἔθνους. Βαδίσατε, λέγει ὁ κύριος βουλευτὴς Μεσολογγίου πρὸς τοὺς Ὑπουργούς, καὶ ἂν παραπατήσητε, εἶμαι ἕτοιμος νὰ σᾶς λακτίσω καὶ ἐγώ! Ἀλλὰ τότε ποῦ εἶναι ἡ ἰδέα τῆς Πατρίδος; Αὐτὸ ἆρά γε εἶναι τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα τῆς μερίδος, τὴν ὁποίαν ὁ κύριος Τρικούπης διευθύνει; Ἐντὸς τῆς μερίδος ταύτης γνωρίζω ἄνδρας ἐντιμοτάτους, ρέκτας· εἰς τὰς φλέβας αὐτῶν κυκλοφορεῖ αἷμα, τὸ ὁποῖον βράζει. Ἐὰν ἐνδομύχως καταδικάζουν τὴν Κυβέρνησιν, δύνανται εἰς τὸ φανερὸν νὰ ψηφίζωσιν αὐτήν; Ἄνευ ἰσχυροτάτου ψυχικοῦ πόνου δὲν πιστεύω, ὅτι θέλουσιν ἐγκαταλείψει ἑαυτοὺς εἰς τοιαύτην ῥυμούλκησιν. Ὑπάρχουσιν ὅρια εἰς ὅλους τοὺς ὀργανισμοὺς καὶ ὅλας τὰς κομματικὰς συντάξεις. Θὰ ἔλεγον πρὸς ἕκαστον ἰδίᾳ καὶ πρὸς ὅλους ὁμοῦ, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς δὲν εἶναι κύριος, ὅτι εἶναι πρῶτος μεταξὺ ἴσων, ὅτι ἡ ἰδέα τῆς δικτατορίας εἶναι οἰκτρὸς ἀναχρονισμός, καὶ ὅτι καὶ ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος ἀνήκει εἰς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ὅλον κόμμα ἐν συνεργασίᾳ πρέπει νὰ διαπλάττῃ. Περὶ δὲ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τοὺς ἐφεκτικούς, εἰς ὁποιονδήποτε κόμμα καὶ ἂν ἀνήκωσιν οὗτοι, περὶ αὐτῶν οὐδὲν λέγω. Ἂν εἶναι τὸ ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου κατηγορηματικῶς θέλομεν ἐκφρασθῆ ὅλοι ἐδῶ. Δὲν πρόκειται κυρίως περὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Πρόκειται περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου καὶ εἰδικῶς ἐὰν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Τὸ ζήτημα λοιπὸν εἶναι καθαρῶς ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ὅστις ψηφοφορήσει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται κατόπιν νὰ διαχωρισθῇ ἀπὸ τῶν τυχῶν αὐτῆς. Ἡ σημερινὴ ψηφοφορία ἔχει τὴν σημασίαν τῆς συνταυτίσεως. Καὶ ἂν ἠδυνάμεθα ἡμεῖς οἱ ὀλίγοι ἐκεῖ ἐπάνω, ἠθέλομεν προκαλέσει ψηφοφορίαν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ἐπὶ τῷ δεδηλωμένῳ σκοπῷ νὰ γραφοῦν εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς ὅλαι τῆς ἑσπέρας ταύτης αἱ ψῆφοι, ὥστε, ὅταν μίαν ἡμέραν ἐπέλθῃ γενικὴ ἐξέλεγξις, νὰ εἴμεθα ὅλοι εἰς τὴν ἀκριβῆ καὶ καθωρισμένην θέσιν τῆς λογοδοσίας. Θέλομεν νὰ γείνῃ γνωστὸν εἰς τὸ Ἔθνος ποῖοι εἶναι ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου καὶ ποῖοι κατ’ αὐτῆς. Ἐπικαλούμεθα δὲ καὶ τὴν συνδρομὴν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τοῦτο. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐν τελείᾳ συνειδήσει ὑποβάλλω ἐνώπιον ὑμῶν. Νομίζω, ὅτι τὰ πράγματα ἐπροχώρησαν ἱκανῶς, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχῃ πλέον διὰ τὰς ὑπεκφυγὰς τόπος. Δὲν ἔχω δὲ ἀμφιβολίαν, ὅτι διερμηνεύω τὴν πεποίθησιν ὅλων, διακηρύττων, ὅτι ὑφ’ ἃς περιστάσεις διατελεῖ ἡ Ἑλλάς, αἱ ὑπεκφυγαὶ εἶναι ἀνάξιαι ἀνδρῶν ἐπιδιωκόντων τὸ μεγαλεῖον τῆς Πατρίδος.

§37ΙΩ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐπιτραπήτω μοι ὁ λόγος ἔστω καὶ παρὰ τὸν Κανονισμὸν, κύριοι βουλευταί. Ἀφοῦ ἡ συζήτησις μετὰ μίαν πρώτην ψηφοφορίαν ἔλαβε γενικωτέραν οὕτως εἰπεῖν ἔκτασιν, καὶ πανταχόθεν ἡ πρόκλησις, ὅτι ἕκαστος ὀφείλει νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ ἐν ταῖς σημεριναῖς κρισίμοις περιστάσεσι τῆς Ἀνατολῆς, θεωρῶ, ὅτι δὲν εἶνε πλέον ἐπιτετραμμένον νὰ τηρήσω σιγήν. Διὰ τοῦτο ἔρχομαι ἐν ὀλίγοις, κύριοι, νὰ ἐκφράσω τὴν ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου ζητήματος γνώμην μου. Διαφωνῶ ἐν πολλοῖς πρὸς ἁπάσας σχεδὸν τὰς γνώμας, αἵτινες ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου.

§38ΤΙΝΕΣ. Θέλετε νὰ διακόψωμεν;

§39ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὅπως θέλετε.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις πέντε λεπτά. (Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις).

§41ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἐὰν τὰ τῆς Ἑλλάδος ἵσταντο, εἰς ὃ σημεῖον διετέλουν πρὸ τριετίας, συνεπὴς πρὸς ὅσα τότε εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν ἤθελον διστάσει νὰ ἰσχυρισθῶ σήμερον καὶ ἐκθύμως νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι τὰ παρὰ τὸν Αἷμον καὶ ἐν Φιλιππουπόλει τελούμενα ἀξιοθρήνητά εἰσιν, ἀδικοῦντα καὶ τοὺς τελοῦντας καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ τὴν ὅλην Ἀνατολήν, ἀγομένην οὕτω εἰς νέαν ὑποδούλωσιν, ὅτι ἁρμοδία ὅμως πρὸς ἐκτίμησιν καὶ διακανονισμὸν αὐτῶν κατὰ τὸ δίκαιον καὶ τὰς συνθήκας εἶναι μόνη ἡ Εὐρώπη, καὶ ὅτι τό γε νῦν πᾶσα ἀνάμιξις αὐτοβούλως τῆς Ἑλλάδος δύναται νὰ βλάψῃ μᾶλλον ἢ νὰ ὠφελήσῃ· διότι δὲν θὰ εἶχε σημάνει ἡ ὥρα ἡ πρὸς ἀποφασιστικὴν καὶ λυσιτελῆ ἐνέργεια τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλὰ κατὰ τὸ διάστημα τῆς τριετίας, ἰδίως κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς, ἡ πολιτικὴ ἐτράπη ὁδὸν ὅλως ἀντίθετον πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐκείνην καὶ ἔπλασε κατάστασιν πραγμάτων καθιστῶσαν ἀπολύτως ἀδύνατον τὴν πολιτικὴν ταύτην καὶ ἐπιβάλλουσαν ἡμῖν νὰ στρέψωμεν ὅλην τὴν προσοχὴν ἡμῶν περὶ ἓν καὶ μόνον, περὶ τὸ τίνι τρόπῳ δυνάμεθα ν’ ἀποσοβήσωμεν τοὺς ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης ἀπειλοῦντας ἡμᾶς πανταχόθεν ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν κινδύνους καὶ νὰ σώσωμεν τὴν κινδυνεύουσαν παρακαταθήκην τῶν πατέρων ἡμῶν καὶ τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ καὶ τὴν τιμὴν αὐτοῦ ἐκτεθεῖσαν. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἐνέσκηψεν ἡ ἐν Φιλιππουπόλει θύελλα, μένων πιστὸς εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν οἰκονομιῶν καὶ λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἐθεώρησε τὴν Ἑλλάδα εἰς κατάστασιν χρεωκοπίας καὶ ταύτης ἕνεκεν διενήργει τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ Τόπου, ἔλεγε πρὸς τὸν ἐξεγερθέντα λαὸν τῆς Πρωτευούσης ἐπὶ τῷ πραξικοπήματι τῆς Φιλιππουπόλεως: «Συμπολῖται, δικαία, εὔλογος ἡ καταλαβοῦσα ὑμᾶς ὀργὴ ἐπὶ τῷ τολμήματι τῶν Βουλγάρων, τολμησάντων τὴν κατάλυσιν Εὐρωπαϊκῆς συνθήκης. Ἡ Εὐρώπη, ἀφοῦ οἱ Βασιλεῖς καὶ Αὐτοκράτορες ἐκήρυξαν, ὅτι θέλουν τὴν εἰρήνην, δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ βεβαίως τὴν διὰ λαθροχειρίας κατάλυσιν τῆς τοιαύτης συνθήκης, τοσοῦτον μᾶλλον, καθ’ ὅσον τοῦτο δύναται νὰ ἐκθέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν Εὐρωπαϊκὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν περὶ πολλοῦ ποιοῦνται. Τὸ τόλμημα προσέβαλε σπουδαῖα δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐκθέτει εἰς κίνδυνον τὸ μέλλον αὐτῆς, ἀλλὰ δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐπέμβωμεν εἰς τὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, δὲν ἔχομεν τὰ μέσα ὅπως ἐκβιάσωμεν λαὸν ἀντίθετον πρὸς τὸ φρόνημα τῆς Εὐρώπης. Ποιοῦμαι ἔκκλησιν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους καὶ προσκαλῶ αὐτοὺς ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου ἐν Ἀθήναις, ὅπως λύσωσι τὸ ζήτημα καὶ φωτίσωσιν ἐμὲ καὶ τὸν Τόπον περὶ τοῦ πρακτέου. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον δύναται τις νὰ πολεμήσῃ ἄνευ χρημάτων, ἄνευ συντεταγμένων στρατιωτικῶν δυνάμεων, ἄνευ ἐφοδίων. Ἐὰν τῇ εἰσηγήσει οἱουδήποτε ἐπικρατήσῃ ἐν τῇ Βουλῇ ἀντίθετος γνώμη, καταθέτω τὴν Ἐξουσίαν, ὅπως ἀναλάβῃ αὐτὴν ὁ νέος ἡγέτης τῆς Βουλῆς»· ἐὰν τοιαῦτα τινὰ ἔλεγε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἡ ὄψις τῶν ἡμετέρων πραγμάτων θὰ ἦτο ἀλλοία καὶ πρὸς μέγιστον ὄφελος τοῦ Ἑλληνισμοῦ θὰ ἦτο δυνατὴ ἡ κατὰ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης διεξαγωγὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀντὶ τῆς τοιαύτης πολιτείας, ἐμμένων εἰς τὴν πολιτείαν, τὴν ὁποίαν καθιέρωσε κατὰ τοὺς τελευταίους καιρούς, τοῦ νὰ ἔρχηται εἰς ἀμμέσους σχέσεις μετὰ τοῦ λαοῦ καὶ ἐκ τῶν σχέσεων αὐτῶν νὰ ἀντλῇ πεποιθήσεις καὶ πολιτικὰς ἰδέας, ἀπεσκοράκισε τὴν πολιτείαν τῶν οἰκονομιῶν, τὴν πολιτείαν τῆς εἰρήνης καὶ ἐτράπη τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας. Καὶ δή, συγκαλῶν δύο ἡλικίας ἐφέδρων, ἀνακαλῶν εὐσπευσμένως τὸν Βασιλέα ἐξ Εὐρώπης, ἐπιτρέπει Αὐτῷ νὰ μετέλθῃ τὴν γλῶσσαν τῶν μεγάλων θυσιῶν, ὅπερ εἶναι πολυσήμαντον κήρυγμα ἐκ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως, ἐκδίδει Β. Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου συγκαλοῦνται τρεῖς ἔτι ἡλικίαι ἐφέδρων, ἐκδίδει Διάταγμα περὶ ἐπιστρατεύσεως, καλεῖ τοὺς ἐφέδρους εἰς τὰς τάξεις ἐντὸς 48 ὡρῶν, προβαίνει εἰς τὰ γνωστὰ ἐκεῖνα βίαια καὶ βεβιασμένα μέτρα, τὰ ὁποῖα ἤγαγον τὰ τῆς Πολιτείας εἰς τὸ κατακόρυφον σημεῖον κρίσεως δεινῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς, εἰς τὸ ὁποῖον κεῖνται καὶ ὅπου ἵσταται ἤδη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διατελῶν σύννους, σκεπτικὸς καὶ ἐν ἀπορίᾳ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, πλέον περὶ προσφωνήσεων καὶ ἀντιφωνήσεων πατριωτικῶν, πρόκειται περὶ τοῦ δεινοτέρου τῶν ἀνθρωπίνων ἔργων, περὶ τῆς τιμῆς ἔθνους ὁλοκλήρου, περὶ τῆς ζωῆς χιλιάδων ἀνδρῶν, περὶ θυσιῶν ἀκαταλογίστων. Ἰλιγγιᾷ ἤδη, διστάζει καὶ δειλιᾷ ἐπὶ τὸ ἔργον ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ δικαίως διστάζει καὶ δειλιᾷ πρὸς τηλικοῦτον ἔργον, καὶ ἀποτείνεται ἤδη πρὸς τὴν Βουλήν, πρὸς τὰ κόμματα, πρὸς τὰ ἄτομα, καὶ πρωθύστερον ζητεῖ τὴν γνώμην αὐτῶν περὶ τοῦ πρακτέου, πειρώμενος ἴσως οὕτω νὰ ἐπιῤῥίψῃ ἄλλοις τὴν βαρυτάτην εὐθύνην, ἣν φέρει ἐπὶ τοῖς αὐτοβούλως πεπραγμένοις καὶ ταῖς δειναῖς αὐτῶν συνεπείαις. Τὰς παρατηρήσεις ταύτας, κύριοι, ὑποβάλλω, ὄχι διότι θέλω νὰ στρέψω τὰ βέλη μου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὄχι διότι θέλω νὰ ἐλαττώσω τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν τυχὸν ἔχει ἡ πλειονοψηφία καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, ἀλλὰ διὰ νὰ παραστήσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐβάδισε, παρὰ τὰ ὑπεσχημένα, ὁδὸν παράτολμον καὶ ἀλόγιστον, ὅτι ἤγαγε τὰ πράγματα εἰς ἓν σημεῖον πολὺ ἐπίκαιρον, πολὺ ἐπισφαλὲς, καὶ ἐνῷ δὲν ἐπιτρέπονται πλέον οἱ δισταγμοί, διστάζει περὶ τοῦ πρακτέου. Δὲν παραδέχομαι ὅσα εἶπεν ὁ ἐκ Μεσολογγίου βουλευτής· θέλω τὴν Ἐξουσίαν νὰ ἔχῃ σταθερὰν γνώμην, καθαρὰν γνώμην περὶ τοῦ πρακτέου· δὲν εἶμαι καπετὰν Παλάβρας· δὲν ζητῶ τὸ Βουλευτήριον ἢ ὁ Τόπος νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον, ἐὰν καὶ τὰ στοιχεῖα αὐτὰ τὸν ἀποκρούωσιν, ἐὰν ἡ Εὐρώπη, ἐὰν ἡ κατάστασις ἡμῶν ἀπαγορεύωσιν ἡμῖν αὐτὸν ἀπολύτως. Ἀλλ’ ἐνόσῳ εἴμεθα εἰς τὸ στάδιον τῶν προπαρασκευῶν, οὐδεὶς δισταγμὸς ἐπιτρέπεται. Τὸν δισταγμὸν τὸν ἐννοῶ τὴν στιγμὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἴπωμεν τὸ «ἐμπρός». Ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐὰν δὲν ἔχω τὴν τόλμην, ἐὰν δὲν ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι, πηγαίνων ἐμπρὸς, δύναμαι νὰ σώσω τὴν τιμὴν καὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς Ἑλλάδος, τότε καταθέτω τὴν Ἐξουσίαν καὶ λέγω: Ἐλθέτω ὁ τολμηρότερος, αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων καὶ εἰπέτω τὸ «ἐμπρός». Ἀλλ’ ὅταν τὰ πράγματα ἤχθησαν εἰς ὃ σημεῖον κεῖνται, ὁ δισταγμὸς εἶναι ὀπισθοδρόμησις, συνεπαγομένη δεινότερα καὶ αὐτῆς τῆς κατὰ κράτος ἥττης δεινά. Ὅταν δὲ διστάζωμεν κατὰ τὴν δίοδον πρὸς τὴν ἐνέργειαν, τότε ἀποθαῤῥύνομεν τοὺς πάντας, τότε ἄγομεν ἀναγκαίως τὰ πράγματα εἰς τὴν ὀπισθοδρόμησιν. Ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ φοβούμενοι τὸν πόλεμον, ὑπάρχουσι καὶ οἱ φοβούμενοι πολὺ περισσότερον τὰς συνεπείας τῆς ὀπισθοδρομήσεως, χωρὶς νὰ γείνῃ πᾶν ὅ,τι πρέπει νὰ γείνῃ, πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ γείνῃ, ὅπως μὴ φθάσωμεν εἰς τὴν ὀπισθοδρόμησιν, τῆς ὁποίας, ἐπαναλαμβάνω, αἱ συνέπειαι θὰ ἦναι πολὺ δεινότεραι τῆς κατὰ κράτος ἥττης, ὅταν δὲν δικαιολογηθῇ ἡ ὑποχώρησις. Ἐννοῶ νὰ φέρω τὰ πράγματα εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, ὥστε ν’ ἀποδεικνύεται ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ὅτι ἐγένετο ὅ,τι ἀνθρωπίνως δι’ ἐργασίας ἀόκνου καὶ ἐπιμόνου καὶ ἀποφασιστικῶς ἦτο δυνατὸν, ὅπως τὸ ταχύτερον συντελεσθῇ ἡ πρὸς ἐνέργειαν ἀπολύτως ἀναγκαία παρασκευή. Ταύτης δὲ συντελεσθείσης καὶ τῆς ἐνεργείας δυνατῆς οὔσης χάρις εἰς αὐτὴν, ἐὰν δὲν παρουσιασθῶσι προσκόμματα ἢ δυσχέρειαι, καταδεικνύοντα τὴν ἐνέργειαν, πρᾶξιν ἄφρονα, ἀπονενοημένην ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις ἐξεταζομένου τοῦ ἔργου, τότε βεβαίως ἐπιτρέπονται καὶ ἄλλαι σκέψεις. Τὴν τότε ὀπισθοχώρησιν καὶ τὸ Ἔθνος θὰ τὴν ἐγκρίνῃ. Ὅταν ὅμως τὰ πάντα διεξάγωνται κατὰ τρόπον προδίδοντα ὅτι θέλομεν καὶ δὲν θέλομεν, ὅτι δειλιῶμεν ἐν αὐτῇ τῇ παρασκευῇ, ἆ τότε, κύριοι, ἡ ὀπισθοδρόμησις ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ πολὺ ἀπελπιστικὰ ἀποτελέσματα διὰ τὸν Τόπον αὐτόν. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ χυθῇ αἷμα ἄνευ ἀποτελέσματος εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης· δὲν ἐπιθυμῶ ἧτταν κατὰ κράτος, ἀλλὰ δὲν ἐπιθυμῶ πάλιν νὰ ἴδω ἡμᾶς αὐτοὺς παραδιδομένους εἰς ἐμφύλιον πόλεμον. Τὸν εἶδον τὸν ἐμφύλιον πόλεμον καὶ γνωρίζω τὰ τρομερὰ καὶ ἀπαίσια αὐτοῦ ἀποτελέσματα. Ἤκουσα τὸν λόγον τοῦ κυρίου ἐκ Μεσολογγίου βουλευτοῦ, καὶ μοὶ ἔκαμε ὀδυνηρὰν ἐντύπωσιν, διότι μοὶ ἐφάνη ὅτι ἦτο ἀπήχησις ἐκ τοῦ ὑπουργικοῦ στρατοπέδου. Ὑπὸ αἱρέσεις ἢ ὅρους δὲν ἐπιτρέπεται τὴν σήμερον νὰ βαδίζωμεν εἰς τὰ ἐμπρός· πρέπει νὰ βαδίσωμεν, ἐπαναλαμβάνω, ἀποφασιστικῷ τῷ τρόπῳ.

§42ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον περὶ ἐνεργειῶν ὅτι πρέπει νὰ ἐξαρτηθοῦν ἐκ τῆς ἀποφάσεως. Αἱ ἐνέργειαι πρέπει νὰ γίνωνται· αἱ ἐνέργειαι δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν πάντοτε νὰ συμπέσωσι μὲ τὴν ἀπόφασιν· δὲν πρέπει νὰ προδικάσῃ, οὔτε ἡ ἀπόφασις τῆς ἐνεργείας, οὔτε ἡ ἐνέργεια τῆς ἀποφάσεως.

§43ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἡ ἀπόφασις προηγεῖται πάντοτε.

§44Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Μὲ συγχωρεῖ ὁ ἐκ Μεσολογγίου ἀξιότιμος φίλος καὶ συνάδελφος. Προκειμένου περὶ προπαρασκευῆς εἰς πόλεμον, ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει δὲν ἐξηγοῦνται, ὅπως ἐξηγήσθη ὁ συνάδελφος. Ὅταν ἐξηγῶνται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ἀποδεικνύουν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπόφασις ἐν τῷ μέλλοντι περὶ ἐνεργείας, ἀποδεικνύουν, ὅτι οἱ δισταγμοὶ πλέον κατέλαβον καὶ τὴν ἀνωτέραν τάξιν τῆς κοινωνίας. Καὶ ἐν τῇ τοιαύτῃ περιπτώσει σᾶς ἐρωτῶ τί περιμένετε ἀπὸ τοὺς νέους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐστείλαμεν εἰς τὸν στρατὸν καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι γυμνοὶ καὶ ἄστεγοι καὶ πεινῶσι σήμερον; δὲν ἠμποροῦμεν νὰ περιμένωμεν παρὰ γενικὴν ἀνυποταξίαν. Ἐξεγείρεται ἡ ψυχή μου κατὰ πάσης ἰδέας, ὅτι θὰ προβῶμεν εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου ὑπὸ τὰς ἰδέας αὐτὰς τῆς ἀποθαῤῥύνσεως καὶ τῆς ἐγκαταλείψεως τοῦ ἔργου. Ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ὅτι, ἐὰν τὰ πράγματα ἔκειντο εἰς ὃ σημεῖον ἔκειντο πρὸ τριετίας, τὸ ζήτημα τῆς Φιλιππουπόλεως ἤθελον τὸ θεωρήσει καθαρῶς Εὐρωπαϊκὸν καὶ ἤθελον εἶπει, εἶναι ἔργον τῆς Εὐρώπης νὰ ἐξετάσῃ ἐὰν δέχεται ἢ ὄχι νὰ ἐκσλαβισθῇ ἡ Χερσόνησος ἡ Ἑλληνικὴ καθ’ ὁλοκληρίαν, διότι ὁ ἐκσλαβισμὸς τῆς Ρωμυλίας εἶναι ἐκσλαβισμὸς τῆς Τουρκίας, ὁ ἐκσλαβισμὸς τῆς Τουρκίας εἶναι ἐκσλαβισμὸς τῆς Μακεδονίας, καὶ τότε Ἑλληνισμὸς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Τὸ ζήτημα λοιπὸν εἶναι ζήτημα καθαρῶς Εὐρωπαϊκὸν καὶ τὸ ἐξετάζει ὡς τοιοῦτον ἡ Εὐρώπη καὶ θὰ τὸ λύσῃ ἡ Εὐρώπη, καὶ θὰ τὸ λύσῃ δι’ ἑνὸς πολέμου. Εἶπον τότε, κύριοι, ὅταν ἐξέθηκα τὰς ἰδέας μου, ὅτι ὁ πόλεμος ὁ Εὐρωπαϊκὸς διὰ τὸ ζήτημα τῆς Ἀνατολῆς εἶναι ἄφευκτος καὶ θὰ ἦναι φοβερός. Δὲν θὰ κληθῶμεν ἡμεῖς νὰ λάβωμεν μέρος εἰς τὸν πόλεμον αὐτὸν, διότι δὲν θὰ ἔχωσιν ἀνάγκην ἡμῶν. Ἐν τούτοις μέχρις οὗ φθάσῃ ἡ ἐποχὴ αὕτη, ἡμεῖς νὰ στρέψωμεν τὰ βλέμματά μας πρὸς τὰ ἐσωτερικὰ, νὰ μὴ κάμωμεν τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ ἐργαζώμεθα, ὅπως τὸν Τόπον αὐτὸν καταστήσωμεν πρότυπον καλῆς διοικήσεως, ὅπως ἀναπτύξωμεν τοὺς πόρους αὐτοῦ, ἀνορθώσωμεν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν καὶ συντάξωμεν τὸν στρατὸν οὕτω πως, ὥστε ὅταν σημάνῃ ἡ ὥρα, νὰ ἤμεθα εἰς κατάστασιν νὰ συμπράξωμεν μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπιτεθῶσι κατὰ τοῦ νικητοῦ ἐν τῷ πολέμῳ αὐτῷ, καὶ τότε θὰ ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς μερίδα καὶ μερίδα λέοντος. Αὐτὴν τὴν γνώμην εἶχον τότε, ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τῆς Φιλιππουπόλεως, καὶ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου διεξήχθη τὸ ζήτημα αὐτό, ἡ ἀπροκάλυπτος, οὕτως εἰπεῖν, κήρυξις πολέμου καὶ κατὰ τῶν Βουλγάρων καὶ κατὰ τοῦ Πανσλαβισμοῦ ἔπλασε θέσιν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ἀπελπιστικήν. Ἐὰν ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν λάβῃ ἀπόφασιν ὑπεράνθρωπον, ἐὰν δὲν ἀποδειχθῇ, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἠμπορεῖ νὰ φθάσῃ εἰς τοὺς ἡρωικοὺς πάλιν χρόνους, εἰς τοὺς χρόνους τοῦ 21, τότε τετέλεσται. Ἐὰν τοὺς κύκλους τῆς Εὐρώπης τοὺς ἀνατρέψῃ, τότε δύναται ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἡγεμονίαν πάλιν τῆς Ἀνατολῆς πρὸς τὸ συμφέρον οὐ μόνον τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς Ἀνατολῆς καὶ αὐτῆς τῆς Τουρκίας. Ὁ ἀπροκάλυπτος αὐτὸς πόλεμος, τὸν ὁποῖον ἐκηρύξαμεν διὰ τῶν διαδηλώσεων, διὰ τῶν τηλεγραφημάτων, τὰ ὁποῖα εἰς ἐμὲ ἔκαμον, ὁμολογῶ, κακὴν ἐντύπωσιν, διότι δὲν εἴμεθα ἡμεῖς οἱ δυνάμενοι νὰ περιορίσωμεν τὸν Πανσλαβισμὸν· ἐν τούτοις παρουσιάσθημεν μὲ μίαν θρασύτητα ἀνήκουστον καὶ ἀνελάβομεν τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα ἀποκλειστικῶς Ἑλληνικὸν, ἀναφωνοῦντες: «Κάτω ἡ Βουλγαρία, κάτω ὁ Σλαβισμός,» ἡ τοιαύτη πολιτεία ἡμῶν ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, ἐὰν ἔχωμεν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν, ἢ θὰ πολεμήσωμεν καὶ θὰ ἀποθάνωμεν ὡς ἄνδρες, ἢ ἐὰν ἔχωμεν τὴν τύχην καὶ ἀποκτήσωμεν τὰς συμπαθείας τῶν λαῶν τῶν πεπολιτισμένων τῆς Εὐρώπης, τῶν λαῶν τοῦ τε παλαιοῦ καὶ τοῦ νέου κόσμου, θὰ φθάσωμεν καὶ εἰς τὸ νὰ νικήσωμεν καὶ νὰ ἐκπλήξωμεν τὸν κόσμον πάλιν διὰ τῶν ἄθλων τῶν Ἑλληνικῶν. Ἡ ἀνάστασις, κύριοι, τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ὀφείλεται εἰς τὰς συμπαθείας, εἰς τὴν γενναίαν συνδρομὴν τῶν πεπολιτισμένων λαῶν· καὶ ἂν κατορθώσωμεν καὶ τὴν σήμερον νὰ δείξωμεν θάῤῥος ἀνδρικόν, δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ ἐπισύρωμεν τὴν συνδρομὴν ὅλων τῶν λαῶν καὶ τῶν Κυβερνήσεων ἀκόμη καὶ τὴν συνδρομὴν αὐτῶν τὴν γενναίαν. Τοιουτοτρόπως πρὸς ἔκπληξιν τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν θ’ ἀποδειχθῇ καὶ πάλιν, ὅτι τὸ δίκαιον εἶναι πολλάκις ἰσχυρότερον ἑκατομμυρίων λογχῶν. Ἐκφράζω τὴν γνώμην αὐτὴν ὑπείκων εἰς τὰ πράγματα, εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἤγαγον τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐλπίζω, ὅτι ἀφοῦ καὶ λαὸς καὶ πάντες κηρύσσονται ὑπὲρ τοῦ πολέμου, ὅτι δὲν θὰ ἐγκαταλείψωσι τὸ ἔργον καὶ ἀσπασθῶσι τὴν ἀτιμωτικὴν καὶ καταστρεπτικὴν πολιτικὴν τῆς ὀπισθοδρομήσεως· διότι ἄλλως θὰ θεωρήσωσιν οἱ ξένοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει σθένος, ὅτι ἀρκούμεθα εἰς τὸ νὰ καυχώμεθα καὶ νὰ ἐξυμνῶμεν ἀπὸ τούτου τοῦ βήματος τοὺς ἡρωισμοὺς καὶ τὰ ἄθλα τῶν προπατόρων, καὶ ὅτι εἴμεθα ἀνίκανοι εἰς ἔργα. Ἀλλ’ οὕτω πως ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ὕπαρξιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Μακρὰν ὑμῶν, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὁ δισταγμός· ἀπολακτίσατε πάντα φόβον, τραπεῖτε τὴν ὁδὸν τῶν ἀποφασιστικῶν προπαρασκευῶν, πιστεύσατε εἰς τὸ δίκαιον καὶ τὸν Θεὸν τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὲν θέλετε μεταμεληθῆ. Ἡ ἀποφασιστικὴ ἐνέργεια ἐπιβάλλεται ὑμῖν, ἀφοῦ παρασκευάσετε τὰ ἀναγκαῖα μέσα· διότι, καίτοι εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἐνεργείας, δὲν ἐννοῶ, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς ἀνθρώπους, βουλευομένους ὑπὲρ τῆς τιμῆς καὶ τῆς σωτηρίας τοῦ Ἔθνους, νὰ ἐξωθῶσιν ἄνδρας εἰς πόλεμον, χωρὶς νὰ προετοιμάσωσι τὸν ὁπλισμὸν αὐτῶν, τὴν τροφὴν, τὴν ἐνδυμασίαν, τὰ ἐφόδια τοῦ πολέμου. Διὰ τοῦτο θεωρῶ τὴν ἐξεύρεσιν μέσων χρηματικῶν ἀναγκαιοτάτην καὶ πρωτίστην. Τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις, εἶνε ἀνεπαρκῆ, καὶ λαμβάνων τις ὑπ’ ὄψιν τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, βλέπει αὐτὰ μὴ συνᾴδοντα πρὸς τὸν σκοπόν. Ἔσχε δὲ δίκαιον ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἄλλα φρονεῖ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ἄλλα λέγει καὶ ἄλλα ἐνεργεῖ. Ἀλλὰ τότε διατί δὲν ἔχει τὸ θάῤῥος ἡ Κυβέρνησις νὰ εἴπῃ: ἐγκαταλιμπάνω τὴν πολεμικὴν πολιτικήν; Τότε θὰ ἦτο ὀλιγώτερον τὸ κακὸν, διότι ὅσῳ παρατείνεται αὕτη ἡ νόθος καὶ ψευδὴς καὶ ἀμφίβολος κατάστασις, ἐπὶ τοσοῦτον αὐξάνουν τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπέλθουν ἐν περιπτώσει πολέμου. Ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ δάνειον πατριωτικὸν, ὅπερ πολὺ ἀπέχει τοῦ νὰ ἐπαρκέσῃ. Μὴ παίζωμεν, κύριοι, ἂν θέλωμεν νὰ πείσωμεν καὶ τὸν ἔσω καὶ τὸν ἔξω Ἑλληνισμόν, ὅτι σπουδάζομεν, ὅτι ἀσπαζόμεθα τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας· πρέπει νὰ ζητήσωμεν 150,000,000 δάνειον μετά τινος λαχείου, παρέχοντος τοῖς δανεισταῖς ὡς ἐγγύησιν τὴν πρόσοδον τῆς σμύριδος, δεύτερον τὸ προϊὸν τῆς ἐγγείου φορολογίας, ἥτις πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ, καταργουμένου τοῦ νόμου περὶ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, περιοριζομένης δὲ τῆς ἐγγείου φορολογίας εἰς τὸ 5%. (Θόρυβος). Ἐγὼ δὲν ἔλαβον μέρος εἰς τὰς διαδηλώσεις περὶ πολέμου, διότι ἐδίσταζον ὅτι θέλουν πάντες τὸν πόλεμον, μοὶ ἐφάνη δὲ ὅτι εἰς τὴν ἀρχὴν δὲν ἦτο διατεθειμένη ἡ κοινωνία καὶ ἐνταῦθα ὑπὲρ τοῦ πολέμου. Ἀνεχώρησαν οἱ ἐπίστρατοι, ἐγένοντο πατριωτικαὶ προσφωνήσεις, δὲν ἔλαβον μέρος, διότι δὲν ἤθελον ν’ ἀναλάβω εὐθύνην ἀπέναντι τῆς συνειδήσεώς μου. Ἀλλ’ ἐῤῥίφθη ὁ κύβος καὶ βαδίζομεν πρὸς τὸν πόλεμον, καὶ ἄνευ χρηματικῶν μέσων πόλεμοι δὲν γίνονται. Διὰ τοῦτο ἐβασάνισα τὸν νοῦν μου, ὅπως ὑποδείξω τὸν τρόπον, καθ’ ὃν δυνάμεθα νὰ πορισθῶμεν ταῦτα. Δὲν πρέπει δὲ νὰ περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὰς εἰσφορὰς, διότι δὲν πρέπει νὰ καταδικάσωμεν εἰς πεῖναν τοὺς ὑπαλλήλους. Πρέπει δὲ νὰ τεθῇ φόρος καὶ ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν καὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων εἰς τοὺς ἀδελφοὺς Ἑπτανησίους. Ὅλοι πρέπει νὰ ὑποκύψουν εἰς βαρύτατα βάρη, προκειμένου περὶ τοιούτων ἔργων. Οὕτω δὲ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν δάνειον 150,000,000 καὶ δυνάμεθα νὰ βαδίζωμεν ἐπὶ τὴν προπαρασκευὴν συντόνως, ἀποφασιστικῶς χωρὶς νὰ χάνωμεν στιγμήν. Ἐπειδή, κύριοι, προεκλήθην, ἐξέφρασα ὡς ἄτομον τὴν γνώμην μου ἐνόμισα, ὅτι δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ τηρήσω σιγήν, καὶ ἀφοῦ ἀνέβην τὸ βῆμα, ἤθελον νὰ εἴπω πᾶν ὅ,τι ἐνόμιζον ἀναγκαῖον ἐπὶ τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ζητήματος. Ἵνα δὲ, κύριοι, ἐξεύρωμεν τὸ δάνειον αὐτὸ, πρέπει ν’ ἀποταθῶμεν εἰς τὸν ἔσω καὶ ἔξω Ἑλληνισμὸν καὶ πρὸς τοὺς λαοὺς τῆς Εὐρώπης καὶ δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Εὐρώπης θὰ προσέλθωσι πάλιν εἰς ἀρωγὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ταχέως θὰ καλυφθῇ τὸ δάνειον· ὁ Ἑλληνισμὸς ἀγωνίζεται ἀγῶνα ἀμύνης καὶ ἱερὸν, ἐγείρονται δὲ καθ’ ἡμῶν λαοὶ, μετὰ τῶν ὁποίων μᾶς συνδέουσι δεσμοὶ παθημάτων καὶ αἵματος. Ἀγωνιζομένη, κύριοι, ἡ Ἑλλὰς δὲν ζητεῖ ἄλλο παρὰ ὕπαρξιν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ὕπαρξιν ἐπὶ τῆς γῆς, τὴν ὁποίαν ἐδόξασεν ὁ Ἑλληνισμός. Ἀλλὰ δέον νὰ καταφύγωμεν εἰς τὰ ὑποδειχθέντα μέσα, διότι κατ’ αὐτὸν καὶ μόνον τὸν τρόπον θὰ δυνηθῶμεν νὰ βαδίσωμεν ἐπὶ τὸ μέγα ἔργον καὶ δι’ αὐτοῦ νὰ καταλάβωμεν τὴν ἐμπρέπουσαν ἡμῖν θέσιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ.

§45Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐννοῶ πολὺ καλῶς, ὅτι πάντες ἐσμὲν κεκμηκότες, ἀλλὰ συγχρόνως δὲν δυνάμεθα νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι πάντες αἰσθάνονται περὶ τίνος σήμερον πρόκειται! Διαδεχόμενος ἐπὶ τὸ βῆμα τὸν σεβαστόν μοι φίλον κ. Μεσσηνέζην λυποῦμαι, διότι διαφωνῶ πρὸς αὐτὸν κατά τι μέρος τῆς ὁμιλίας του, ἐν ταῖς ἐπικρίσεσι πρὸ πάντων, τὰς ὁποίας ἐπήνεγκεν ἐπὶ τῶν ἐμβριθῶν παρατηρήσεων καὶ λόγων τοῦ ἐκ Μεσολογγίου βουλευτοῦ κ. Δεληγεώργη. Δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ σπουδαιότης τῶν ἀποφάσεων ἐκδηλοῦται πάντοτε διὰ τῆς ὁμοφωνίας, ἡ ὁποία παρίσταται ἐνίοτε ἔχουσά τι τὸ ἐπίπλαστον, καὶ ἡ ὁποία χορηγεῖ μᾶλλον τὰς παρεξηγήσεις ἐκείνας τῶν ξένων, ὥστε νὰ νομίζωσί τινες τούτων, ὅτι δὲν σπουδαιολογοῦμεν. Ἡ σπουδαιότης τῶν ἀποφάσεων ἐκδηλοῦται μᾶλλον ὅταν σοβαραὶ προκαλῶνται αἱ συζητήσεις καὶ γίνωνται ὑπομνήσεις οὐχὶ περὶ εὐθύνης ἁπλῶς, ἣν ὑπέχουσιν οἱ Κυβερνῶντες πάντοτε, ἀλλὰ ὑπομνήσεις περὶ πραγμάτων. Καὶ μήπως ἆρά γε πρόκειται νὰ δείξῃ ἡ Βουλὴ τὸ ἀρηΐφιλον αὑτῆς αἴσθημα, μήπως πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν ἂν ἀρέσκῃ ἡμῖν ὁ πόλεμος ἢ μή; Μήπως πρόκειται νὰ βαδίσωμεν πρὸς τὸν πόλεμον ὅπως ὠθοῦντο οἱ ἱππόται τοῦ Μεσαιῶνος πρὸς μονομαχίας ἄνευ λόγου καὶ σκοποῦ; Τί σημαίνει νὰ λέγωμεν κατὰ κόρον «θέλομεν τὸν πόλεμον»! Αἱ τοιαῦται δηλώσεις δὲν εἶναι σοβαραὶ, ἢ μᾶλλον προκαλοῦσι παρεξηγήσεις περὶ τῆς σοβαρότητος αὐτῶν καὶ ἀποβαίνουσι μᾶλλον ἐπιβλαβεῖς εἰς τὰς περιστάσεις ταύτας.

§46ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν ἐπιτρέπω εἰς κανένα νὰ μὲ ὑβρίζῃ.

§47ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ παρεξηγήσατε· δὲν πρόκειται περὶ ὑμῶν· ἐγὼ ὡμίλησα περὶ τῶν παρεξηγήσεων, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ γίνουν ἐκ τῶν τοιούτων δηλώσεων ἄλλων. Ἀπορῶ διὰ τὴν παρεξήγησιν. Ἀλλὰ μήπως πρόκειται νὰ ἐξουσιοδοτήσῃ τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως κηρύξῃ τὸν πόλεμον ἢ τὴν εἰρήνην; Μήπως εἰς τοῦτο τείνουσιν οἱ προκαλοῦντες τὴν Κυβέρνησιν εἰς δηλώσεις τῶν σκοπῶν καὶ τῶν διανοημάτων αὐτῆς; Τὸ τοιοῦτον θὰ ἦτο Συνταγματικὸς σολοικισμός. Ἡ ἐπίδρασις τῶν Νομοθετικῶν Σωμάτων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ πολέμου εἶναι ἔμμεσος, οὐδέποτε εἶναι ἄμεσος· οὐδὲ ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις τὴν ἐξουσιοδότησιν τῆς Βουλῆς, ὅπως προβῇ εἰς πόλεμον. Τοιοῦτον τερατώδη σολοικισμὸν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ. Καὶ δὲν εἶναι, κύριοι, ἄμοιρον σοβαρωτάτων πρακτικῶν συνεπειῶν, ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον ἤθελεν ὁπωσδήποτε συμβουλεύσει τὸν πόλεμον· διότι ἐγείρονται πολλάκις περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας σώζεται καὶ ἡ ἐθνικὴ φιλοτιμία, ἀποδιδομένου σφάλματος εἰς τὴν Κυβέρνησιν περὶ τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἐθνικῆς θελήσεως ἐν δεδομένῃ περιστάσει, ἐνῷ ἂν σύμπαν τὸ Ἔθνος παραστῇ ἀποφασίζον, ἡ διέξοδος κλείεται. Ἀλλ’ ἂν τοιαύτην ἰδέαν δὲν ἐκήρυξεν ἡ Κυβέρνησις, βεβαίως δὲν εἴμεθα καὶ εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκοντο Κυβερνήσεις ἄλλαι ἐνώπιον τῶν Κοινοβουλίων, μεταχειρισθεῖσαι ὅλως ἀλλοίαν πρὸς τὴν ἰδέαν ζητουμένης ἐξουσιοδοτήσεως γλῶσσαν, τοῦτο δὲ οὐχὶ διότι ἐλλείπει ἡ προσωπικὴ ἱκανότης τῶν Ἑλληνικῶν Κυβερνήσεων, ἀλλὰ διότι ἐλλείπουσιν οἱ ὅροι, ὑπὸ τοὺς ὁποίους διετέλει λόγου χάριν ὁ μέγας πολιτικὸς τῆς Γερμανίας ὅταν ὡμίλει περὶ παρασκευαζομένου πολέμου ἐνώπιον τοῦ Γερμανικοῦ Κοινοβουλίου. Ἐκεῖνος ἀληθῶς ἠδυνήθη νὰ εἴπῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον τὸ Γερμανικόν: «Ὅταν συλλάβωμεν τὴν ἰδέαν τοῦ πολέμου, θὰ ἐνεργήσωμεν αὐτὸν καὶ μετὰ καὶ ἄνευ τῆς συγκαταθέσεώς Σας!» Ἀλλὰ ταῦτα λέγων ὁ Βίσμαρκ, ἐστηρίζετο ἐπὶ προπαρασκευῆς πολυετοῦς, ἐστηρίζετο ἐπὶ ἑνὸς Μονάρχου πράγματι ἀπολύτου, οἷος ὁ Γουλιέλμος. Ἀλλ’ ἐὰν αἱ Κυβερνήσεις ἡμῶν δὲν εὑρίσκοντο εἰς τοιαύτην θέσιν διὰ νὰ μετέλθωσι τοιαύτην γλῶσσαν, δὲν ἕπεται ὅμως, ὅτι παραλείπεται ἡ ἔμμεσος ἐπίδρασις, ἡ ὁποία παρὰ τοῦ Κοινοβουλίου ἐξασκεῖται καὶ παρ’ ἡμῖν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Τοιαύτη ἐπίδρασις τοῦ Κοινοβουλίου δὲν πρέπει ἴσως νὰ δηλοῦται ἐν τῇ ἀπαντήσει πρὸς τὸν Βασιλικὸν Λόγον καὶ κατὰ τρόπον ἄμεσον, ἀλλ’ ἐμμέσως μᾶλλον καὶ εἰς τὰ οἰκονομικὰ ἰδίως μέτρα. Τότε κυρίως ἡ Βουλὴ δύναται, ἂν θέλῃ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ πάσης πολεμικῆς ἐνεργείας, ν’ ἀρνηθῇ τὴν χορήγησιν τῶν ἀπαραιτήτων πρὸς ταύτην ὑλικῶν μέσων. Οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ εἴπῃ ἐν οἱῳδήποτε Κράτει ὅσον μυστηριώδεις καὶ ἂν εἶνε αἱ διπλωματικαὶ περιστάσεις, οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ ἀπλύτως πρὸς Κυβέρνησιν: Σὲ ἀφίνω ἐντελῶς ἐλευθέραν νὰ ἐνεργήσῃς τὸν πόλεμον, ἀλλ’ ἐπιφυλάσσομαι ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου κατόπιν! Τὸ τοιοῦτον νομίζω ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶνε σφάλμα σοβαρόν, καὶ λυποῦμαι διότι κατ’ ἐπανάληψιν δυστυχῶς διέφυγε τὸ ἕρκος τῶν ὀδόντων τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἡ ξηρὰ αὕτη ὑπόμνησις, ἀντὶ πάσης οἱασδήποτε χρησίμου γνωμοδοτήσεως. Δὲν ἔχει, πιστεύω, σκοπὸν ἐγωϊστικόν· δὲν δύναμαι νὰ ὑποθέσω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν τοιαύταις τοῦ Ἔθνους στιγμαῖς, κατὰ τὰς ὁποίας διακυβεύεται ἡ τύχη ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, σκέπτεται μόνον περὶ τῶν δικαιωμάτων ἑαυτοῦ ἐν τῷ μέλλοντι! Οὐδεὶς δύναται σήμερον νὰ σκέπτηται περὶ τοιούτων δικαιωμάτων, καὶ ἄς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ ὑπομνήσω εἰς αὐτὸν λόγους πατριωτικοὺς καὶ σπουδαίους, οὓς ἄλλοτε ἐξέφερεν ἐντεῦθεν! Ὁμιλῶν ἄλλοτε περὶ τοῦ διαβήματος τῆς ἀποστολῆς πλοίων εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, τοῦ ὁποίου ὑπεμνήσθησαν αὐτῷ αἱ συνέπειαι καὶ αἱ εὐθύναι, ὀργίλως τότε ὁ κ. Τρικούπης ὡς Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶπεν, ὅτι εἶνε ὅλως ἀντιπατριωτικόν, ὅταν μία Κυβέρνησις ἐπὶ τοιούτων περιπτώσεων λαμβάνῃ μέτρον τι, δυνάμενον νὰ ὠφελήσῃ, νὰ ἐπισείεται κατ’ αὐτῆς τὸ φάσγανον τῆς εὐθύνης! Καὶ εἰς τὴν ἰδίαν νομίζω ἢ ἄλλην ἀνάλογον περίστασιν ὁ ἀξιότιμος ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπεν ἕτερον πατριωτικὸν λόγον, συμπληροῦντα τὴν ἰδέαν ταύτην. «Τί ὑπομιμνήσκετε, εἶπε, τὴν εὐθύνην; ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἤθελον ζημιώσει τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, διόλου δὲν σκέπτομαι τὴν εὐθύνην τὴν ἐνώπιον ὑμῶν ἢ τοῦ νόμου· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ θάνατος εἶνε ἡ μόνη παρηγορία εἰς ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος καὶ ἐξ ἐλαχίστου σφάλματος ἤθελε βλάψει τὴν Πατρίδα αὑτοῦ!» Ταῦτα ἔλεγε τότε καὶ δὲν ἔπρεπε σήμερον νὰ ἐπαναλαμβάνῃ τὴν ψυχρὰν λέξιν τῆς ὑπομνήσεως τῆς εὐθύνης πρὸς τοὺς ἀντιπάλους αὑτοῦ! Καὶ ταῦτα παρατηρῶν εἶμαι συνεπὴς πρὸς ἐμαυτὸν, διότι ἄλλοτε, ἀντιπολιτευόμενος ὤν, ἔλεγον ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι δὲν πρέπει νὰ εἴμεθα τόσον εὔκολοι εἰς τοὺς ἐλέγχους τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν πρόκειται περὶ ἐνεργείας ἐν οὕτω κρισίμοις στιγμαῖς τῆς Πατρίδος· ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχῃ τις ἐπὶ τέλους ὁπωσδήποτε τὸ δικαίωμα τοῦ κατόπιν καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐλέγχου, πρέπει νὰ ἐκφράσῃ σαφῶς τὴν ἑαυτοῦ γνώμην καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἀγνοεῖ καὶ μυστήριά τινα διπλωματικὰ, τὰ ὁποῖα παρίσταται κατέχουσα ἡ Κυβέρνησις καὶ περὶ τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ κάμῃ λόγον, διότι οὔτε τόσον μυστηριώδη εἶνε τὰ καθ’ ἡμᾶς, οὔτε ἀδύνατον παρίσταται νὰ δώσῃ τις τινὰς γνώμας, ἐπὶ διαφόρων ὑποθέσεων στηριζόμενος. Καὶ, ἐπαναλαμβάνω, λέγω ταῦτα οὐχὶ διὰ νὰ ἐλέγξω τὸν κ. Τρικούπην, ἀλλὰ διὰ νὰ καταδείξω αὐτῷ, ὅτι στηρίζεται ἐπὶ δικαιολογιῶν, αἵτινες δεικνύονται οὐχὶ ἄξιαι αὐτοῦ καὶ τῶν περιστάσεων τῆς Πατρίδος. Ὅταν ἡ Γαλλία ἐπρόκειτο νὰ ῥίψῃ τὸν κύβον καὶ νὰ ἔλθῃ εἰς πόλεμον μετὰ τῆς Γερμανίας, ὁ Θιέρσος, ὅστις εἶχεν ἀντίθετον γνώμην, δὲν εἶπεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐκφράζει γνώμην, ὅτι καθιστᾷ ὑπευθύνους τοὺς Κυβερνῶντας καὶ τὰ τοιαῦτα, ἀλλ’ ὑπεστήριξεν ἀπροκαλύπτως τὴν γνώμην του, ὑπέστη προπηλακισμούς, ἀπεδοκιμάζετο ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ τῶν ἀκροατηρίων ἐλοιδορεῖτο! Ἀλλὰ ἔλεγεν αὐτός «ὑβρίσατε, προπηλακίσατε, ἀλλὰ λυποῦμαι διότι θὰ ἔλθῃ μία ἡμέρα νὰ δικαιωθῶ!» Οὕτως ὁμιλοῦσι, κύριοι, ἐκεῖνοι ὁ ὁποῖοι ἔχουσιν ἕνα πατριωτικὸν σκοπὸν καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου κατόπιν. Καὶ μήπως, κύριε ἡγέτα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, φοβεῖσθε μὴ δὲν ὑπάρξῃ τις ὁ ἐλέγξων; Τάχα δὲν θὰ δύναται νὰ ζητήσῃ ἄλλος τὸν ἔλεγχον, τὸν ὁποῖον ἐπιφυλάττεσθε ἐν τῇ ἀποτυχίᾳ; Νομίζετε, ὅτι ἤθελε μένει τὸ στάδιον τοῦ ἐλέγχου κενόν, ἢ ἠθελήσατε, ὅταν εἰς τὸ στάδιον αὐτὸ ἔλθωμεν, νὰ κατέχητε τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου ὑμεῖς δυνάμει τῆς ἐπιφυλάξεως καὶ τῆς προτεραιότητος; Ἀλλ’ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ ὁποῖος ἐν γένει ἐφάνη λαμβάνων στάσιν πατριωτικὴν, ὁποίαν ἐπέδειξεν ἐν τῇ προκειμένῃ περιστάσει; δὲν γινώσκω ἂν ὑπῆρξεν ἄξιος ἑαυτοῦ, ἂν πράγματι περιορισθεὶς εἰς τὴν ὑπόμνησιν τῆς εὐθύνης καὶ εἴς τινα ἄλλην παρατήρησιν, ἐκφράσας δηλαδὴ μόνας τὰς παρατηρήσεις, αἵτινες ἐπιῤῥοὴν ἐπιβλαβῆ δύνανται νὰ ἔχωσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς ἐθνικῆς, ἐθεώρησεν ἄξιον ἑαυτοῦ νὰ ὑπομνήσῃ καὶ ὅτι δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν ἱκανότητα τῶν ὑπουργῶν. Ὑποθέτω ὅτι, ἂν ἐνόμιζεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἡ τοιαύτη δήλωσις ἤθελεν ἔχει ὅλην τὴν σημασίαν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἀπέδωκεν εἰς τὴν ἔκφρασιν, ὅτι δηλαδὴ ἤθελεν ἐπιδράσει ἐφ’ ὅλης τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὁ κ. Τρικούπης οὐδέποτε ἤθελεν ἐκφράσει αὐτήν. Καὶ νομίζω, ὅτι σπάνιόν τι εἶνε εἰς τὰ Κοινοβουλευτικὰ χρονικὰ νὰ λέγωσιν ἐκεῖνοι οἵτινες παραδέχονται τὴν πολιτικὴν μιᾶς Κυβερνήσεως, δηλαδὴ τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, νὰ λέγωσιν, ὅτι δὲν ἔχουσι πεποίθησιν περὶ τῶν προσώπων καὶ περὶ τῆς ἱκανότητος αὐτῶν. Ἀλλ’ ἔστω. Ποῖον θὰ εἶνε τὸ συμπέρασμα τῆς τοιαύτης δηλώσεως; Τὸ συμπέρασμα θὰ ἦτο νὰ παρακληθῆτε νὰ προσφέρητε τὴν προσωπικήν σας ἱκανότητα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὰ φῶτά σας καὶ τὴν δραστηριότητά σας. Καὶ πιστεύω, ὅτι τοῦτο ἠδύνατο νὰ πραγματοποιηθῇ ἄνευ ἐλαχίστης διαταράξεως, ἄνευ τοῦ ἐλαχίστου Κοινοβουλευτικοῦ κλονισμοῦ, τὸν ὁποῖον λέγετε, ὅτι ἀποφεύγετε (διάλογοι).

§48Α. ΒΛΑΧΟΣ. Διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας ἔχετε τὸν κ. Τρικούπην;

§49ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Διατί ὄχι; Δὲν θὰ τὸ λάβῃ χάριν αὐτοῦ, ἀλλὰ χάριν τῆς Πατρίδος. Ἀλλά, κύριοι, ἂς ἀφήσωμεν ταῦτα. Γεγονὸς σημαντικὸν ἐτελέσθη, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου ἡ Ἑλλὰς εἶνε ἐκτεθειμένη εἰς κινδύνους, γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἐπιδρᾷ ἔν τε τῷ παρόντι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Δὲν ἠδύνατο εἰμὴ νὰ αἰσθανθῇ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος τὴν ἐπίδρασιν αὐτοῦ καὶ νὰ διΐδῃ τὰς ἐν τῷ μέλλοντι συνεπείας. Ἀλλὰ πρὸ παντὸς δὲν ἠδύνατο εἰμὴ νὰ ἐννοήσῃ καὶ νὰ αἰσθανθῇ ταῦτα ἡ Κυβέρνησις τοῦ Κράτους. Καὶ νομίζω, κύριοι, ὅτι παρεξήγησις ἐγένετο ἐκφράσεώς τινος τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν, ἐὰν εἶχε τὴν ἀποδοθεῖσαν ἔννοιαν, δὲν ἤθελον ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐπιδοκιμάσει. Νομίζω, ὅτι ἐγένετο παρεξήγησις τῆς ἰδέας περὶ «ῥυμουλκήσεως», διότι κατ’ ἐμὲ οὐδέποτε δύναται Κυβέρνησις οὐδὲ ὑφ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους νὰ ῥυμουλκηθῇ εἰς ἐνέργειαν πολεμικήν, ἣν αὐτὴ ἤθελεν ἀποκρούει. Καὶ πιθανὸν μὲν, ὅτι μέχρι τινὸς ἐνίοτε κατὰ τὰς περιστάσεις ὀφείλει νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὸ φρόνημα τοῦ Τόπου, ὅταν βλέπῃ, ὅτι τῇ ἐπιβάλλεται ὑπ’ αὐτοῦ ἐνέργειά τις ἐναντίον τῶν ἀρχικῶν πεποιθήσεών της, εἰ καὶ τότε ὀφείλει κατὰ κανόνα μᾶλλον νὰ παραιτήσῃ εἰς ἄλλους τὴν ἐνέργειαν· ἀλλ’ ἐὰν τῇ ἐπιβάλλεται ἀπραξία, ἡ Κυβέρνησις τότε δὲν ἔχει τὰ μέσα νὰ ἐνεργήσῃ, καὶ οὐδεὶς ἑπομένως ἐπιχειρεῖ πόλεμον ἐναντίον τῆς θελήσεως Κράτους ἐλευθέρως κυβερνωμένου. Ἐὰν λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἐδήλωσε τὰς προθέσεις της, ἔβλεπε λ. χ. ὅτι ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ὀῤῥωδεῖ ἀπέναντι τοῦ πολέμου, βεβαίως δὲν ἠδύνατο εἰμὴ νὰ ῥυμουλκηθῇ· ἀλλ’ ὅταν παρίσταται σύμφωνον τὸ αἴσθημα τοῦ λαοῦ πρὸς τὰς πεποιθήσεις τῆς Κυβερνήσεως, περιττὴ ἀποβαίνει πᾶσα ἐξέτασις περὶ ῥυμουλκήσεως. Ἀλλά, κύριοι, ὅταν λέγωμεν, ὅτι καὶ κατὰ τύπους καὶ ἐν μέρει καὶ κατ’ οὐσίαν πάντα ταῦτα ἀνήκουσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, πρέπει νὰ συλλογιζώμεθα, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὡς Κυβέρνησις ἐν ταῖς ἐνεργείαις αὑτῆς, ὅσον ἱκανὰ καὶ ἂν ἦναι τὰ πρόσωπα, δὲν δύναται ἐν τοιαύταις περιστάσεσι ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὰς δυσχερείας καὶ τοὺς κινδύνους. Ὅσον μικρὰ ἦναι ἡ δύναμις τῶν κομματικῶν Κυβερνήσεων παρ’ ἡμῖν, τόσον μεγάλη εἶναι ἡ σημασία αὐτῶν, ἐὰν παρίστανται συγκεντρόνουσαι πράγματι ὅλην τὴν δύναμιν τοῦ Ἔθνους. Ἐν τούτῳ καὶ ὑπὸ ταύτην τὴν ἔννοιαν δύνανται αἱ κομματικαὶ Κυβερνήσεις νὰ ἔχωσι πᾶσαν τὴν ἀπαιτουμένην ἰσχὺν, ἐὰν σπουδαίως καὶ εἰλικρινῶς ὑποστηρίζωνται ἔν τε τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ἐκτὸς αὐτοῦ. Καὶ ὅταν, κύριοι, εὑρισκώμεθα ἀπέναντι τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος, τὸν ὁποῖον ἐταλαιπώρησαν πολυετὴς κακοδιοίκησις καὶ Κυβερνήσεις, μὴ συλλογιζόμεναι τὴν κατάστασιν αὐτοῦ καὶ μὴ φροντίζουσαι διὰ τὸ μέλλον αὐτοῦ, ὅταν ἡμεῖς ἐπὶ πολλὰ ἔτη οὐδὲν παρεσκευάσαμεν, καὶ ἐν τούτοις ὁ λαὸς εἴδομεν, ὅτι τὴν τοιαύτην κατάστασιν τὴν θεωρεῖ παροδικὴν, καὶ ἓν μόνον σκεπτόμενος ὁ πολίτης, τὸ διηνεκὲς τῆς Πατρίδος, ἀφίνει τὰ τέκνα του εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Ὑψίστου καὶ σπεύδει εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, θὰ ἦτο ὄντως ἀποτρόπαιον, ἐὰν καὶ ἡμεῖς, οἱ ἔνοχοι τῆς τοιαύτης καταστάσεως, δὲν ἐγκατελίπομεν πράγματι ἐντελῶς τὰς προσωπικὰς ἢ κομματικὰς ἡμῶν ἰδιοτελείας. Ἐὰν ἀποδίδω ἀνεπαρκῆ δύναμιν εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν, παρουσιαζομένην κατὰ τὰ μέχρι τοῦδε ὡς Κυβέρνησιν κόμματος, ἀποδίδω μεγάλην δύναμιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν Ἑλληνικὴν, ὅταν ἀπολαύῃ τῆς πραγματικῆς ὑποστηρίξεως παντὸς τοῦ Ἔθνους. Εἰς τοῦτο δύνανται νὰ συντελέσωσι καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὰ διάφορα κόμματα καὶ αἱ διάφοροι ἀποχρώσεις. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους πάντες προθύμως θέλομεν συντελέσει δι’ ὅ,τι δήποτε ἕκαστος κριθῇ χρήσιμος. Πέποιθα ἀληθῶς, ὅτι μεγάλα δύναται νὰ διαπράξῃ ἡ Ἑλλὰς, ὡς Ἔθνος ὅμως, οὐχὶ ὡς Κράτος μικρὸν καὶ διαιρούμενον ὑπὸ κομμάτων ἐν πᾶσιν. Ὅταν δηλώσωμεν ἀνεπιφύλακτον καὶ ἄνευ ἐναντίων ὑπαινιγμῶν καὶ ὑποθέσεων τοιαύτην τὴν συνδρομὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἔν τε ταῖς προπαρασκευαῖς καὶ κατόπιν ἐν ταῖς ἄλλαις ἐνεργείαις, αἵτινες ἤθελον τυχὸν ὑπαγορευθῇ ὑπὸ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐὰν ὁ πόλεμος ἐπὶ τέλους ἤθελε θεωρηθῇ ἀναγκαῖος καὶ δὲν ἀποτραπῇ ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἐὰν δηλαδὴ δὲν δοθῶσιν αἱ ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη, τηροῦσα τὰς συνθήκας αὑτῆς ὀφείλει νὰ παράσχῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐὰν κατόπιν διεθνῶν συσκέψεων καὶ πάσης νομίμου ἐνεργείας δὲν ἐξασφαλισθῶσι τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἡ ἐνέργεια τῆς Ἑλλάδος, ὡς ἀντιπροσώπου σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, πρέπει νὰ συγκεντρωθῇ εἰς ἓν ἀνεπιφυλάκτως. Τότε τὸ Ἔθνος, συντρεχόμενον ὑπὸ τῶν Ἀντιπροσώπων αὐτοῦ καὶ ἐξωδίκως καὶ ἐν τῇ ἐπισήμῳ βουλευτικῇ ἐργασίᾳ, δύναται νὰ προβῇ πρὸς τὰ πρόσω. Καὶ τότε ἂς βεβαιωθῶσιν οἱ ἰσχυροὶ τῆς γῆς, ὅτι δύναται τὸ Ἔθνος, φθάνον εἰς τοιοῦτον σημεῖον, νὰ προστατεύσῃ τὰ συμφέροντά του καὶ δὲν θέλει ἀφήσει αὐτὰ νὰ χαθῶσι. Δὲν θέλει ὁ Ἑλληνισμὸς ἀφήσει αὐτοὺς ἡσύχους εἰς τοὺς διπλωματικοὺς αὐτῶν ὑπολογισμοὺς, ἀλλὰ δύναται εἰς τέφραν νὰ μεταβάλῃ τὴν Ἀνατολὴν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον. Καὶ ἂς ἦναι βέβαιοι, ὅτι ἐπὶ τῆς τέφρας ταύτης δὲν θέλει ἐπιλάμψει τὸ καλπάκιον τοῦ Βουλγάρου, ἀλλὰ τὸ στέμμα τῆς Ἑλληνικῆς Μεγαλειότητος. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ μέρους τῶν βουλευτῶν).

§50ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὤφειλον νὰ διαλάβω διὰ βραχέων περὶ τῶν λεχθέντων κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας, συζητουμένου τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Πρὸ τούτου ὅμως νομίζω ἀναγκαῖον ν’ ἀπευθύνω παρατήρησιν εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴν, τὸν συμψηφοφοροῦντα μετὰ τῆς πλειονοψηφίας, μολονότι ἡ παρατήρησίς μου αὕτη θέλει μειώσει τὸ εὐάρεστον αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ἐκ τῶν λόγων τῶν συναδέλφων του εἶχε συγκομίσει. Ὁ διακεκριμένος φίλος μου κύριος Δεληγεώργης, ὅταν ἐπληροφορήθη περὶ τῆς πολιτικῆς πορείας, τὴν ὁποίαν ὁ ἡγέτης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐπανελθὼν ἐκ τοῦ ταξειδίου του, ἐνέδειξε καὶ ἐπέβαλεν εἰς τοὺς φίλους αὐτοῦ, ᾐσθάνθη εὐχαρίστησιν, διότι διετέλει ἀνήσυχος, ἔχων ὑποψίαν, ἥτις ἐτάραττε τὰς φρένας του. Ἦτον ἀνήσυχος ὁ ἀξιότιμος φίλος μου, μήπως ἐνδεχομένῃ ἀτάσθαλος πολιτεία παρωθήσῃ εἰς συναγωνισμὸν τοὺς Κυβερνῶντας καὶ ἀναγκάσῃ αὐτοὺς νὰ ὀλισθήσωσι πέραν τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διαγράφουσιν εἰς τὰς ἐνεργείας αὐτῶν τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀφοῦ δὲ ἐπληροφορήθη, ὅτι οὐδεὶς πλέον ὑπάρχει φόβος νὰ ἐπαναληφθῶσιν ἀπόπειραι, αἵτινες κατὰ τὰς παρελθούσας ἑβδομάδας ἔλαβον χώραν, ὁ διακεκριμένος φίλος μου ᾐσθάνετο εὐχαρίστησιν, βλέπων ἐξασφαλιζόμενον τὸν Τόπον ἀπὸ τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον σᾶς ἐξέθηκε. Εἶπον, ὅτι ὤφειλον ν’ ἀπευθύνω τὴν παρατήρησιν ταύτην, μολονότι ἤθελε μειώσει τὸ εὐχάριστον αἴσθημα, τὸ ὁποῖον εἶχεν αἰσθανθῇ ὁ ἐκ Μεσολογγίου ἀξιότιμος βουλευτής. Ὤφειλον ὅμως νὰ παρατηρήσω, ὅτι οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν νὰ διατρέξωσι τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα παραπλήσιον κίνδυνον καὶ κατὰ τὸ μέχρι τούτου διάστημα, ἤτοι πρὶν ἢ ἡ πολιτεία τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διαγραφῇ καὶ ἐπιβληθῇ εἰς τοὺς φίλους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, διότι δὲν θέλει εἶσθαι δυνατὸν νὰ ἐπιδοθῇ εἰς συναγωνισμὸν πρὸς γνώμας ἢ ἰδέας, διασπειρομένας εἰς τὸ κοινὸν πρὸς ἀποπλάνησιν αὐτοῦ. Ἐὰν ἐγένοντο ἀπόπειραι ἀποπλανήσεως τῶν πολιτῶν τῆς Μητροπόλεως ταύτης, ἡ Κυβέρνησις ἐπεσκόπει αὐτὰς μακρόθεν· καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν διέτρεχον κίνδυνόν τινα ἐκ τοιούτων διαδόσεων τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα διὰ τῆς διαταράξεως τῆς τάξεως, ἡ ἐπισκόπησις, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐνήσκει, ἐνεποίει εἰς αὐτὴν ἁπλοῦν αἴσθημα οἴκτου πρὸς τοὺς καταφεύγοντας εἰς ἀποπλανήσεις παραπλησίας. Ἀλλ’ ἐὰν ἤθελε παρατηρήσει, ὅτι αἱ τοιαῦται πρὸς ἀποπλάνησιν σκευωρίαι καὶ παρερμηνεῖαι ἤθελον θέσει εἰς κίνδυνον τὴν δημοσίαν τάξιν, ἡ Κυβέρνησις εἶχε καὶ τὸ θάῤῥος καὶ τὴν δύναμιν νὰ διδάξῃ ἕκαστον τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχει πρὸς τὴν Πατρίδα. Δὲν ἦτο λοιπὸν δυνατὸν νὰ εἰσδύσῃ εἰς τὰ σπλάγχνα ἡμῶν τὸ ψυχρὸν αἴσθημα τῆς δειλίας ὅπως δὲν κατέχει ἡμᾶς τὸ φλογερὸν πάθος τῆς φιλαρχίας, διὰ νὰ σπεύσωμεν νὰ συναγωνισθῶμεν πρὸς ἄλλας γνώμας διὰ νὰ συγκρατηθῶμεν εἰς τὴν Ἀρχὴν, οὐδ’ ἐλησμονοῦμεν τὸ καθῆκον ἡμῶν νὰ ἐργασθῶμεν ὑπὲρ τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων. Τᾠόντι, κύριοι, ἐλέχθησαν κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας πολλά· δὲν μεταμέλομαι δὲ, ἐὰν παρεκάλεσα τὴν Βουλὴν οὐχὶ ἅπαξ ἀλλὰ δὶς, ἵνα ἐπιτρέψῃ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας καὶ προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἔρευναν τῶν ἡμετέρων γνωμῶν. Δὲν μεταμέλομαι, διότι τὰ κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας λεχθέντα ἐν τῇ Βουλῇ κατέστησαν γνωστὰς τὰς γνώμας πάντων, εἴτε ἡγέται τυγχάνουσι πολιτικῶν μερίδων διερμηνεύοντες τὰς ἰδέας καὶ τὰς πεποιθήσεις τῶν φίλων των, εἴτε τὰ ἰδίας αὑτῶν γνώμας διαδηλοῦσιν. Ἦτο δ’ ἀληθῶς ἀναγκαῖον καὶ θέλει ἀποβῆ χρήσιμον καὶ διδακτικὸν νὰ ἀκουσθῶσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ αἱ γνῶμαι πάντων, διὰ νὰ ἀκουσθῶσι τὴν ἐπιοῦσαν ἐν ὅλαις ταῖς γωνίαις τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου καὶ καθοδηγήσωσιν αὐτὸν πῶς πρέπει νῦν νὰ κρίνῃ ἢ πῶς θέλει κρίνει μίαν ἡμέραν ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων τούτων, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἀποτελέσει τόσῳ σημαντικὸν μέρος τῆς συγχρόνου ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ βίου. Δὲν ἐζητοῦμεν τὴν δημοσίευσιν τῶν γνωμῶν τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου διὰ νὰ συμπληρώσωμεν τὸν ἐνθουσιασμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, οὔτε διὰ νὰ ὑποκαύσωμεν τὴν θερμότητα, ἥτις κατέλαβεν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τὰ στέρνα αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐζητοῦμεν ν’ ἀκούσωμεν καὶ δημοσίᾳ τὴν γνώμην ἑκάστου, διὰ νὰ συμπληρῶμεν ἀπὸ τοῦδε τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἀποτελέσει ποτὲ τὰ γεγονότα, τὰ ὑποβληθησόμενα εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἴσως ὑπελήφθη, ὅτι οἱ νῦν διαχειριζόμενοι τὰ πράγματα τῆς Πατρίδος ἠσθάνοντο τὴν ἀνάγκην νὰ κρατύνωσι τὸν βραχίονα αὑτῶν ὑπὸ τῆς ἐνισχύσεως καὶ παρωθήσεως καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι γνωστὸν ἦτο, ὅτι δὲν συνέπραττον μετὰ τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ὅτι ἀπέκρουον πάντοτε τὰς γνώμας αὐτῆς. Ἤκουσα προλαλήσαντα οὕτω πως ἐκφρασθέντα καὶ μὴ διστάσαντα νὰ παραστήσῃ τὴν Κυβέρνησιν διστάζουσαν, προβάντα μάλιστα νὰ παραστήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ποίους κινδύνους διατρέχουσι τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα ἕνεκα τῶν δισταγμῶν τούτων τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἠρώτων ἐκείνην τὴν στιγμὴν τὸν ἀγορεύοντα, διακόπτων αὐτόν, τίς σὲ εἶπεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐδίστασεν ἢ θέλει διστάσει νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκον τοῦτο, δὲν ἠξεύρω ποίαν ἤθελε μοὶ δώσει ἀπάντησιν. Βεβαίως δὲν εἶναι ἀδιάφορος εἰς ἡμᾶς ἡ γνώμη ἀνδρὸς, ἐγγηράσαντος εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους, καὶ ἐν τῷ πολιτικῷ σταδίῳ του τοσοῦτον ἐκτιμηθέντος καὶ διακριθέντος. Ἡ γνώμη ἡ δυσμενὴς αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς, βεβαίως θλίβει τὴν καρδίαν μας, ἀλλ’ ἡ δυσμένεια τῆς γνώμης του δὲν ἀνήρει τὸ εὐσυνείδητον καθῆκον, ὅπερ εἶχε νὰ μὴ παρερμηνεύσῃ τοὺς λόγους ἡμῶν καὶ νὰ μὴ θελήσῃ νὰ ἐξαγάγῃ πορίσματα, τῶν ὁποίων ἡ ἀνακοίνωσις βεβαίως ἠδύνατο νὰ ἀνησυχήσῃ τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, βεβαίως δὲ ἤθελεν ἀντηχήσει κακῶς ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς. Ἓν μέρος τῆς συζητήσεως κατέλαβεν ἡ ἔρευνα τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων τῆς χώρας, καὶ πρὸ πάντων ὁ ἔλεγχος τῶν οἰκονομικῶν σχεδίων τῆς Κυβερνήσεως. Μοὶ ἐφάνη πρόωρος ἡ ἐκφραζομένη ἀνησυχία περὶ τοῦ τὶ μελετᾷ τὸ Ὑπουργεῖον νὰ προτείνῃ οἰκονομικὸν εἰς τὴν Βουλὴν· δὲν δύναμαι νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἡ πρόωρος αὕτη ἀνησυχία καταδηλοῖ τὴν δίψαν τοῦ ἐλέγχου, ἀφοῦ ἡ ἄλλη ὕλη ἡ πολιτικὴ δὲν παρέχει πρὸς τοῦτο εὔκολον καὶ εὐρὺ τὸ στάδιον. Ἀλλὰ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἦτον ἀδύνατον νὰ μὴ δοθῇ ἀφορμὴ εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ προβῇ εἰς τὴν ἔρευναν ταύτην καὶ νὰ λάβῃ τότε ἀκριβεῖς καὶ πλήρεις πληροφορίας καὶ περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς χώρας καὶ περὶ τῶν περὶ ταύτης μελετῶν τοῦ Ὑπουργείου. Νομίζω, ὅτι ἤρκει ἡ πολιτικὴ ὑπόθεσις, ἤρκει ἡ οὐσία τοῦ μεγάλου πολιτικοῦ ζητήματος ν’ ἀπασχολήσῃ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς χώρας καὶ τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, διότι δὲν ἐνθυμοῦμαι ἄν τοσοῦτον μεγάλη ὑπόθεσις προὐτέθη ποτὲ, εἴτε ὑπὸ τὴν συζήτησιν τοῦ Κοινοβουλίου, εἴτε ὑπὸ τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ὑποθέσεως δὲν ἔχομεν νὰ ἐκφέρωμεν οὐδεμίαν γνώμην ἐπὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἠκούσαμεν λεχθέντα περὶ ἡμῶν καὶ ἐπὶ τῶν πράξεων ἡμῶν. Δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ κρίνωμεν καὶ ἐπικρίνωμεν, οὔτε τὴν ὑποκεκρυμμένην, οὔτε τὴν ἀπροκαλύπτως ἐκδηλουμένην δυσπιστίαν πρὸς ἡμᾶς. Οὐδ’ ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ παραπονεθῶμεν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες, εἴτε μετὰ παῤῥησίας μᾶς εἶπον, ὅτι ἐπεθύμουν νὰ μὴ διαχειριζώμεθα τὰ κοινὰ κατὰ τὴν ὥραν ταύτην, εἴτε μετ’ ἀνυπομονησίας περιμένουσιν νὰ παρουσιασθῇ εὔσχημος εὐκαιρία, διὰ νὰ μᾶς τὸ ἐκδηλώσωσι διὰ τῆς ψήφου των. Δύναμαι ὅμως νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἀπειλητικὴ πρὸς ἡμᾶς, εἴτε ἡ προδήλως ἐκδηλωθεῖσα ἐπιθυμία τοῦ ἐλέγχου, εἴτε ἡ ἐνδειχθεῖσα προαίρεσις ἐπιφυλάξεως πρὸς ἐνάσκησιν αὐτοῦ, κατ’ οὐδὲν θέλει τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο οὔτε ἐντείνει οὔτε μειώσει τὸ θάῤῥος μας εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν πεποιθήσεων, ἃς ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ταύτης ὑποθέσεως θέλομεν σχηματίσει. Ἐν ᾗ μάλιστα περιπτώσει εἴτε προσκόμματα εἴτε ἀποτυχίαι ἤθελον χορηγήσει ἀφορμὴν διὰ νὰ σπεύσωσι νὰ μᾶς ἐλέγξωσιν, ἔστωσαν πάντες βέβαιοι, ὅτι θέλομεν θλιβῆ περισσότερον διὰ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀποτυχιῶν ἢ τῶν προσκομμάτων, παρὰ διὰ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ προσωπικοῦ ἐλέγχου ἡμῶν. Τοιαύτην ἐδίδομεν γνώμην πρὸ τεσσάρων ἐτῶν εἰς σεβαστὸν πολιτικὸν ἄνδρα, ὅστις ἐκάθητο εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, (δεικνύει τὴν θέσιν ἐφ’ ἧς ἐκάθητο ὁ Ἀλ. Κουμουνδοῦρος) ὁ ὁποῖος ἀταράχως ὑπέβαλεν ἑαυτὸν εἰς τοὺς ἀπευθυνθέντας τότε κατ’ αὐτοῦ ἐλέγχους τῆς πολιτείας του. Ἐκεῖνοι οἵτινες ἔρχονται εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῶν κοινῶν, ἐνδεικνύμενοι ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐνθαῤῥυνόμενοι ὑπὸ τῆς μεγάλης πλειονοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὀφείλουσι ν’ ἀνταποκρίνωνται, ἀνενδότως ἀγωνιζόμενοι νὰ ἐφαρμόζωσι τὰς γνώμας, ἃς ἐκ τῶν πεποιθήσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἤντλησαν, καὶ νὰ ἐξακολουθῶσι νὰ ἐξωτερικεύωσι διαρκῶς τὸ φρόνημα καὶ τοὺς πόθους αὐτοῦ. Τὸ ἔργον δὲν εἶναι βεβαίως πάντοτε εὐχερὲς, καὶ ἰδίως κατὰ τὴν προκειμένην περίστασιν εἶναι μεστὸν δυσχερειῶν καὶ ὑπὸ πολλαπλῶν κινδύνων περιστοιχούμενον· θέλει ὅμως πάντοτε ἐνισχύει τοὺς κληθέντας εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοσοῦτον δυσχεροῦς ἐντολῆς, θέλει ἐνισχύει ἡ ἐμπιστοσύνη, τὴν ὁποίαν πρὸς αὐτοὺς ἐξεδήλωσε τοσοῦτον πανηγυρικῶς ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καὶ ἡ συνείδησις τοῦ πρὸς τὴν Πατρίδα καθήκοντος, τὴν ὁποίαν ἡ τοιαύτη ἐμπιστοσύνη καθιστᾷ ἀκοίμητον καὶ ἀδιάλειπτον· (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου τῆς Ἐπιτροπῆς.

§52ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Βασιλεῦ, Ἀσμένως εἶδον τὴν Ὑμετέραν Μεγαλειότητα ἐν μέσῳ αὑτῶν οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους. Λίαν εὐλόγως ἡ Κυβέρνησις τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος, ἀποβλέπουσα πρὸς τὰ σοβαρὰ ἐπακόλουθα, τὰ προκληθέντα ἐκ τῶν ἐν Φιλιππουπόλει τολμηθέντων, ἔσπευσε νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς παρασκευῆς τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, καθ’ ὅσον μάλιστα ἐκ τῶν πραγμάτων κατεδείχθη, ὅτι δὲν ἐξασφαλίζονται ἀρκούντως τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα διὰ τῶν ἐγγυήσεων ἐκείνων, ἃς μέχρι τοῦδε παρεῖχεν εἰς τοὺς ὁμοφύλους ἡμῶν τὸ διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου δημιουργηθὲν ἐπὶ τῆς Χερσονήσου τοῦ Αἵμου καθεστώς. Ἀπέναντι τοιούτων συμβεβηκότων, εὐφρόσυνον ἀληθῶς παρήγαγεν ἐντύπωσιν ἡ μοναδικὴ προθυμία, μεθ’ ἧς ἔσπευσαν εἰς τὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος οἱ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ κληθέντες πολῖται, καταλιπόντες τὰ ἔργα αὑτῶν ἐν πατριωτικῇ καὶ ἀπαραμίλλῳ ὁμοθυμίᾳ· τοῦθ’ ὅπερ μαρτυρεῖ ὅτι εὐτόλμως θέλουσιν ἐπιτελέσει τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον, ἐὰν αἱ ἀνάγκαι καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα τὸ ἀπαιτήσωσιν. Τὸ Ἔθνος, Βασιλεῦ, θέλει ἐκτιμήσει δεόντως τὴν μέριμναν, ἣν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἤθελον λάβει, κατὰ τὰς ἐλπίδας τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος, περὶ ἐγκαταστάσεως ἀσφαλοῦς ἰσοῤῥοπίας μεταξὺ τῶν ἐπὶ τῆς Ἰλλυρικῆς Χερσονήσου κατοικούντων λαῶν, ἵνα μὴ ἡ ἔλλειψις ἱκανῶν ἐγγυήσεων εὐκόλως διαταράττῃ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τὴν μεταξὺ αὐτῶν ἰσοῤῥοπίαν, καὶ ὑποβάλλῃ τότε τοὺς τὰς συνθήκας εὐλαβουμένους εἰς τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ ἀποτρέπωνται τῶν εἰρηνικῶν αὐτῶν ἔργων, ἐξωθούμενοι πρὸς τοῦτο ὑπὸ ἀπροόπτων συμβεβηκότων. Τοσοῦτον δὲ τὸ Ἔθνος συναισθάνεται βαθύτατα τὴν ἀνάγκην τῶν τοιούτων ἀσφαλῶν ἐγγυήσεων, ὥστε προθύμως καὶ ἀγογγύστως θέλει ὑποβληθῆ εἰς πᾶσαν θυσίαν, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ἐξασφάλισιν τῶν ἐθνικῶν αὑτοῦ συμφερόντων καὶ δικαιωμάτων. Μετὰ προθυμίας λοιπὸν ἡ Βουλὴ, Βασιλεῦ, ἐκτιμῶσα τὸ κρίσιμον τῶν καιρῶν, διερμηνεύουσα δὲ τὸ ἐκδεδηλωμένον ἤδη φρόνημα τοῦ ὅλου Ἔθνους, θέλει ψηφίσει τοὺς ὑποβληθησομένους προϋπολογισμοὺς, τὰς πιστώσεις καὶ τὰ ἄλλα νομοσχέδια, καὶ θέλει παράσχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν πάντα τὰ μέσα, ὧν αὕτη ἔχει ἀνάγκην, ὅπως δυνηθῇ τελείως νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τοὺς δικαίους πόθους τοῦ Ἔθνους καὶ ἐκπληρώσῃ τὴν μεγάλην καὶ δυσχερῆ ἐντολήν της. Δεόμεθα τοῦ Ὑψίστου, ἵνα σκέπῃ τὸν Βασιλέα ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ ἔθνους». (Γίνεται δεκτὸν δι’ ἀναστάσεως κατὰ παράγραφον ψηφιζόμενον τὸ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς ὑποβληθὲν σχέδιον ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι καὶ τὸ σύνολον νὰ ἐγερθῶσι.

§54ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως· (ἐγείρονται 15). (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν συνόλῳ 166, ἐξ ὧν 156 ἐψήφισαν ὑπὲρ τοῦ συνόλου, καὶ 10 κατ’ αὐτοῦ.

§56ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, κ. Πρόεδρε.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 7 καὶ ½ μ. μ.