1883.12.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 30

τῆς 13 Δεκεμβρίου 1883

(Τρίτη)

Ὥρα 3 Μ.Μ.

(Ἀπαρτίας γενομένης ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐπεκυρώθησαν τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως τὰ πρακτικά).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ρουσσόπουλος, βουλευτὴς Λακαιδέμονος ζητεῖ ὀκταήμερον ἄδειαν ἀπὸ τὴν Βουλήν.

§2ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Νὰ δοθῇ.

§3ΕΤΕΡΟΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τὴν ἄδειαν, ὅπως παρασταθῇ εἴς τινα δίκην.

§5Μ. ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι βουλευταὶ, νὰ συνοδεύσω τὴν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου ἀναγγελθεῖσαν αἴτησίν μου καὶ μὲ ὀλίγας λέξεις, τὰς ὁποίας δὲν κρίνω περιττὰς τοὐλάχιστον χάριν ἐμαυτοῦ καὶ τῆς βουλευτικῆς μου ἰδιότητος. Εἰς τὴν παραμονὴν σχεδὸν τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐνεστώσης βουλευτικῆς Συνόδου ἐκλήθην ὑπὸ τοῦ κ. εἰσαγγελέως τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν, ὅπως ἐμφανισθῶ ἐνώπιον τοῦ ἐκεῖσε Κακουργοδικείου τὴν 3 τοῦ παρελθόντος μηνὸς Νοεμβρίου καὶ ἐξετασθῶ ὡς μάρτυς ἐπί τινος ποινικῆς ὑποθέσεως. Ἀλλ’ ἑτοιμαζόμενος μετὰ μικρὸν ν’ ἀναχωρήσω, τῷ ἀπηύθυνα ἀναφορὰν, δι’ ἧς τὸν ἐβεβαίουν, ὅτι πᾶν ὅ,τι ἐγίνωσκον ἐπὶ τῆς ποινικῆς ἐκείνης ὑποθέσεως, τὸ ἐγίνωσκον ὡς συνήγορος, καὶ δὲν μοὶ ἦτον ἐπιτετραμμένον ἐκ τοῦ ἄρθρου 115 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας νὰ τὸ μεταδώσω ὡς μάρτυς, καὶ ἐπὶ πλέον, ὅτι ἤμην ἕτοιμος νὰ ἔλθω ἐνταῦθα πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν βουλευτικῶν μου χρεῶν· συνεπῶς δὲ τὸν παρεκάλουν, ὅπως μὲ ἀπαλλάξῃ τῆς τοιαύτης ὑποχρεώσεως. Ὑποθέτω ὅμως, ὅτι ἡ ἀναφορά μου αὕτη δὲν ἔφθασεν εἰς χεῖρας τοῦ κ. εἰσαγγελέως τῶν Ἐφετῶν, διότι ἄλλως, καὶ ἂν δὲν ἐθεώρει σπουδαῖον τὸν δικονομικὸν λόγον, τὸν ὁποῖον σᾶς προανέφερον, δὲν ἤθελε βεβαίως ἐνεργήσει καὶ ποινικὴν κατ’ ἐμοῦ καταδίωξιν, ἄνευ ἀδείας τῆς Βουλῆς, καὶ δὲν ἤθελε προκαλέσει τὴν ποινὴν τριμήνου φυλακίσεως, ἣν τὸ σεβαστὸν Συμβούλιον.... Εἰς τὴν ὑπόνοιαν δὲ ταύτην μ’ ἐνισχύει ἐπὶ μᾶλλον καὶ ἡ περίπτωσις, ὅτι τὴν καταδικαστικὴν ταύτην ἀπόφασιν μετὰ νέας κλήσεως ἀπέστειλεν ἄρτι πρὸς τὸν παρὰ τοῖς ἐν Σπάρτῃ Πλημμελειοδίκαις εἰσαγγελέα, ὅπως μοὶ κοινοποιηθῶσιν ἐκεῖ δι’ αὐτοῦ, προδίδων οὕτω τὴν πλήρη αὐτοῦ ἄγνοιαν περὶ τῆς βουλευτικῆς ἰδιότητός μου. Ὁ τῆς Σπάρτης ὅμως Εἰσαγγελεὺς, καίτοι κάλλιστα εἰδὼς, ὅτι διατελῶ βουλευτὴς, δὲν ὤκνησεν οὐχ ἧττον νὰ συστήσῃ εἰς τὸν ἐνταῦθα κ. συνάδελφόν του τὴν παραχρῆμα κοινοποίησιν τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς πρός με, κοινοποίησιν, ἥτις οὐδὲν ἄλλο σημαίνει, κατ’ ἐμὲ, ἢ ἐξακολούθησιν τῆς ποινικῆς ἐναντίον μου καταδιώξεως, ἄνευ προηγουμένης ἀδείας τῆς Βουλῆς! Ἐν τούτοις ἐπιθυμῶ, κύριοι, ἢ μᾶλλον προτιμῶ νὰ ὑποπτεύωμαι, ὅτι ὁ κ. εἰσαγγελεὺς τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἐφετῶν διετέλει ἐν ἀγνοίᾳ τῆς βουλευτικῆς μου ἰδιότητος, οὐδ’ ἔλαβε τὸ παράπαν γνῶσιν τῆς πρὸς αὐτὸν ἀναφορᾶς μου· διότι ἄλλως, αἱ πράξεις, περὶ ὧν ἐποιησάμην ἤδη πρὸς ὑμᾶς λόγον, ἤθελον παράσχει τὸ ἀτυχὲς ἐνδόσιμον νὰ πιστευθῇ, ὅτι οὐδ’ ὁ πρὸς τὸν νόμον ὀφειλόμενος σεβασμὸς, οὐδ’ ὁ σεβασμὸς πρὸς τὴν βουλευτικὴν ἀσυλίαν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος ἐτηρήθησαν ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Μετὰ τὰς ὀλίγας δὲ ταύτας λέξεις, ἃς ἐξέθηκα χάριν ἐμαυτοῦ, ὡς προεῖπον, διὰ ν’ ἀποκρούσω τουτέστι τὴν μομφὴν τῆς ἀπειθείας πρὸς τοὺς κειμένους νόμους, ἥτις ἠδύνατο νὰ μοὶ ἀποδοθῇ, καὶ τὰς ὁποίας δύναται ἡ Βουλὴ καὶ ὑπὸ πολλὰς ἄλλας ἐπόψεις νὰ ἐξετάσῃ καὶ ἐκτιμήσῃ, παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε τὴν αἰτουμένην ἄδειαν, ὅπως μεταβῶ εἰς Ναύπλιον ὡς μάρτυς, ὑπόχρεως νὰ ὑποστηρίξω ἐκεῖ καὶ τὴν σχετικὴν ἀνακοπήν μου ὡς λιπομάρτυρος.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν, ἐπιτρέπει τὴν ἄδειαν ὀκταημέρου ἀπουσίας;

§7ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Πρόκειται νὰ ὑποστῇ ποινὴν, ἥτις τοῦ στερεῖ τὰ πολιτικὰ δικαιώματα καὶ ἐρωτᾶτε;

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἄδειαν.

§9ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐρωτήσητε τὴν Βουλὴν καὶ νὰ προκαλέσητε τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς.

§10ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Ὁ ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν ἔχει εἴδησιν τῆς ὑποθέσεως· θὰ ζητήσῃ πληροφορίας καὶ ὅ,τι νομίζει ὅτι εἶναι καθῆκόν του, θὰ τὸ πράξῃ.

§11ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὡς πρὸς τὴν ἄδειαν τί θὰ γείνῃ;

§12ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἀντιπροσωπεύω τὴν Βουλήν· παρὰ τῆς Βουλῆς ζητεῖται ἡ ἄδεια, καὶ αὐτὴ δικαιοῦται νὰ χορηγήσῃ ἢ ὄχι.

§13ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται περὶ δικαστικῶν ἀντικειμένων, ὡς Ὑπουργὸς ἔχετε τὸ καθῆκον νὰ φωτίσητε τὴν Βουλήν.

§14ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Ἔχω τὸ καθῆκον νὰ φωτίσω τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἐπὶ ὑποθέσεως τῆς ὁποίας ἔχω γνῶσιν.

§15ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὑπάρχει ἀπόφασις.

§16ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Πρὶν ἐξετάσω, δὲν δύναμαι νὰ εἴπω τίποτε (θόρυβος).

§17ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἔχω νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Δουζίνα, πρόκειται περὶ τῆς ἀδείας· κατόπιν σεῖς ἔχετε τὸν λόγον.

§19ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐξ ὅσων ὁ συνάδελφός μας κ. Ρουσσόπουλος εἶπε, λαμβάνω ἀφορμὴν νὰ εἴπω ὅ,τι καὶ ἄλλοτε ἐξέθεσα. Καὶ σήμερον δηλονότι ἔτι ἅπαξ ἀπεδείχθη ὅτι ἡ Δικαστικὴ Ἐξουσία, δηλαδὴ οἱ ἐντεταλμένοι ἐκ τοῦ νόμου νὰ ἐπαγρυπνοῦν ἐπὶ τῆς τηρήσεως τῶν νόμων, ὠχυρωμένοι ὄπισθεν τῆς ἰσοβιότητος, ἐξέρχονται τῶν καθηκόντων αὐτῶν, καὶ ἰδίᾳ ἐπιδιώκουσι τὰς εὐκαιρίας πρὸς ἐπίδειξιν περιφρονήσεως τῶν βουλευτῶν. Τοῦτο τὸ παρετήρησα, ἐν γένει ἐπικρατοῦσαν τάσιν εἰς τὰς Ἀρχὰς, αἵτινες εἶναι μονιμώτεραι καὶ ἀνεπιδεεῖς συστάσεων. Πολλάκις ἐπέστησα τὴν ὑμετέραν προσοχὴν ἐπὶ τῆς ἐξευτελιστικῆς ὄψεως, ἧς τυγχάνει ὁ βουλευτὴς διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν πολιτευόμεθα· καὶ ἐκτὸς ἄλλων παραδειγμάτων, σᾶς ἀναφέρω καὶ ἐμοί τι συμβάν. Πρὸ ὀλίγου, κύριοι, εἷς Εἰρηνοδίκης ἐκ τῶν ἀρίστων τοῦ Κράτους ἔμενεν ἔξωθεν τῆς θύρας τοῦ Βουλευτηρίου βρεχόμενος, ἐζήτει νὰ ὑποστεγασθῇ, ἀλλ’ ὁ σκοπὸς τὸν ἐμπόδιζε νὰ εἰσέλθῃ. Τὸν εἶδον ἐγὼ εἰς τὴν θύραν καὶ τὸν ἠρώτησα, διατί δὲν ἐμβαίνει μέσα, ἔλα παρὰ μέσα, τῷ εἶπον, ἀλλὰ καὶ πάλιν ὁ σκοπὸς τὸν ἠμπόδισεν· ἐγὼ ἐπέμενον νὰ τὸν εἰσαγάγω, καὶ εἶπον ὅτι ὁ Πρόεδρος θὰ λύσῃ τὸ ζήτημα. Λοιπὸν πρέπει ὁ στρατιώτης νὰ ἐξευτελίσῃ τὸ ἀξίωμα τοῦ βουλευτοῦ;

§20ΤΙΝΕΣ. Εἶναι φρουρὸς τοῦ νόμου.

§21ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πλανᾶσθε, καὶ διὰ τοῦτο δικαίως πανταχόθεν ἐξευτελίζεσθε. Ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει πρέπει νὰ ὑπερισχύσῃ ὁ βουλευτὴς, διότι ὁ βουλευτὴς ἐννοεῖτε ὅτι διὰ τῆς ἐκλογῆς Προέδρου δὲν ἀπαλλοτριοῦται τῶν φυσικῶν του καθηκόντων καὶ τῶν δικαιωμάτων του, τῶν ὁποίων τὴν πρὸς κοινὴν ἁρμονίαν ἔῤῥυθμον ἐξάσκησιν ἀνέθετο τῷ Προέδρῳ, ὅστις ὑπηρετεῖ τὴν τεκμαιρομένην προαίρεσιν τῶν βουλευτῶν, καὶ οὐδόλως εἶναι προνομιοῦχος προσωπικότης· διότι τὴν κυριαρχίαν ἐξασκοῦν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐν γένει ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ καὶ πάντες οἱ βουλευταὶ συλλήβδην, καὶ ἕκαστος ἰδίᾳ, διὰ δὲ τὴν ἑνότητα τῆς ἐνεργείας καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν πραγματικὴν χορηγεῖ ταύτην ἡ Βουλὴ εἰς τὸν Πρόεδρον. Ὁ Πρόεδρος λοιπὸν κατ’ ἐντολὴν ἐξασκεῖ ταύτην, καὶ ἡ ὑπηρεσία του ἔχει τὸ κῦρος, ἐφ’ ὅσον δὲν γεννᾶται ἀντίῤῥησις ἐξ ἐντολέως, καθόσον ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δὲν ἀπέθανεν ἐν τῇ ἐντολῇ ταύτῃ, δὲν ἀπέβαλεν ἐν τῇ ἰδιότητι ταύτῃ τοῦ ἐντολέως τὴν κυριαρχίαν, ἀλλ’ ἐνόσῳ θέλει αὐτὸς νὰ μὴ ἐξασκήσῃ τὴν ἐντολὴν, τότε εἶναι ἁρμόδιος ὁ Πρόεδρος, καὶ ὁσάκις ἐπέλθει σύγκρουσις θελήσεως βουλευτοῦ πρὸς σχετικὴν ὑπηρεσίαν, δύναται νὰ τὴν λύσῃ ὁ Πρόεδρος· ἀλλ’ ἐὰν ἐπέλθῃ σύγκρουσις μεταξὺ τῶν βουλευτῶν καὶ τοῦ Προεδρείου, τὴν σύγκρουσιν θὰ τὴν λύσῃ ἡ Βουλή. Ποῦ λοιπὸν εὑρίσκετε βασιζόμενοι τὸν Προεδρικὸν δεσποτισμὸν, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου κλίνετε τὸν αὐχένα; Μετὰ λύπης μου βλέπω τὴν μείωσιν ταύτην τοῦ βουλευτικοῦ ἐγωϊσμοῦ, διότι συγκαταπίπτει μετ’ αὐτοῦ ὁ λαὸς, κτῆμα τοῦ ὁποίου ὑπάρχει ἡ κυριαρχικὴ ἐξουσία, ἣν πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ὑπονομευομένην διὰ τῶν ὀργάνων τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ὅταν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ κατισχύῃ ὁ στρατιώτης, καὶ ὅταν βλέπωμεν ὅτι ἀπὸ σκοποῦ ἐν τῷ παθήματι τοῦ συναδέλφου κ. Ρουσσοπούλου ἐνεργεῖ ὁ Εἰσαγγελεὺς ἐναντίον βουλευτοῦ.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ ἐπερατώθη τὸ περὶ ἀδείας τοῦ κ. Ρουσσοπούλου.....

§23ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Καὶ ἂν ἠθέλατε, κ. Πρόεδρε, νὰ φέρητε τάξιν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, ἡ εἴσοδος ἑνὸς Εἰρηνοδίκου δὲν σᾶς κωλύει· ἠμπορούσατε νὰ φέρητε τάξιν εἰς τὰ θεωρεῖα ἐκεῖνα τῶν δημοσιογράφων, τὰ ὁποῖα ὡρίσθησαν ἐπ’ ἐλπίδι, ὅτι θὰ φωτίσωσι τὴν κοινωνίαν. Τί γίνεται εἰς τὰ θεωρεῖα ἐκεῖνα; συσσωρεύονται πλεῖστοι ὅσοι, καὶ οὔτε φῶς δὲν δίδετε διὰ τὸ θεωρεῖον τῶν δημοσιογράφων, καὶ ἀναγκάζετε τοὺς δημοσιογράφους νὰ μένωσιν ἔξω καὶ νὰ βρέχωνται, καὶ δὲν ἀφίνετε αὐτοὺς νὰ εἰσέλθωσιν οὔτε εἰς τοὺς διαδρόμους. Τοῦτο δὲν εἶναι τάξις, ἀλλ’ ὄζει δεσποτισμοῦ.

§24Π. ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ. Λαμβάνω ἀφορμὴν, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ τοῦ θεωρείου τῶν δημοσιογράφων, παρατηρῶ ὅτι δὲν λαμβάνεται πρόνοια καὶ εἰσέρχονται οἱ τυχόντες εἰς αὐτὸ, καὶ σᾶς παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ διατάξητε τὸ γραφεῖον νὰ μὴ μεροληπτῇ, ὅταν δίδῃ τὰ εἰσιτήρια, προσέτι δὲ νὰ δίδητε καὶ ἓν φῶς· διότι δὲν ὑποθέτω, ὅτι οἱ δημοσιογράφοι εἶναι κουκουβάγιες ὥστε νὰ βλέπωσι καὶ τὴν νύκτα.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἰωάννης Σπηλιωτάκης ἀνακοινώνει τὰς ἰδέας του περὶ τοῦ δανείου· ὑποθέτω, ὅτι ὁ σκοπὸς εἶναι νὰ τυπωθῇ δαπάναις τῆς Βουλῆς.

§26Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν μᾶς ἔστειλαν τὸν Προϋπολογισμὸν, κ. Πρόεδρε.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κωνσταντόπουλος ἔχει ἐπερώτησιν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἡ ὁποία θέλει ἀνακοινωθῇ.

§28Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ Προϋπολογισμὸς, ὅπως γνωρίζετε, εἶναι εἰκὼν τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐλάβομεν τὰ ἀντίτυπα· ἅμα ἔλθουν θὰ διανεμηθοῦν. Λοιπὸν παραδέχεται νὰ τυπωθῇ ἡ ἀναφορὰ ἢ ἔκθεσις;

§30ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§31ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι (θόρυβος).

§32ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι μία γνώμη ἐγκρίτου προσώπου καὶ περὶ σπουδαίας ὑποθέσεως.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§34Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κύριος Σπηλιωτάκης, εἶναι ἀναγκαῖον πρὸς φωτισμὸν ἡμῶν καὶ βεβαίως θὰ ᾖναι τοιοῦτον, πρέπει νὰ τὸ μελετήσωμεν, διότι αὐτὴν τὴν πολύπλοκον σύμβασιν τὴν ἐν πάσῃ λέξει καὶ ἐν πάσῃ γραμμῇ ὑποκρύπτουσαν κάτι τι δόλιον κατὰ τοῦ Δημοσίου, ἀδύνατον νὰ τὴν ἐνοήσῃ τις, ἐὰν δὲν ἀναγνώσῃ πολλὰ καὶ αὐτὴν τὴν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία δύναται νὰ διαφωτίσῃ ἓν τόσον σπουδαῖον ζήτημα· διατί λοιπὸν νὰ μὴ τὴν τυπώσωμεν, ἀφοῦ τυπόνονται ἄλλα τὰ ὁποῖα εἶναι ἐντελῶς ἄχρηστα; Ἐὰν τὸ ἔγγραφον ἔχῃ ἔννοιαν, καὶ ἔχει ἔννοιαν ὅταν μελετηθῇ, πρέπει νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ εἰς τοὺς κυρίους βουλευτὰς, διότι πρόκειται περὶ ζητήματος ζωτικοῦ. Δὲν ὑπάρχει δὲ λόγος διὰ νὰ μὴ τυπωθῇ, ἐκτὸς ἐὰν θέλωμεν νὰ κρύψωμεν τὸ φῶς εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην.

§35ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῇ· δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις (θόρυβος).

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παραδέχεται νὰ τυπωθῇ. (Ὅρα Παράρτημα). Πρῶτος εἶναι ἐγγεγραμμένος ὁ κ. Δουζίνας.

§37ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὑποβάλλω μίαν ἀναφορὰν ἰδιοκτητῶν κτημάτων κατοίκων Πόρου, οἱ ὁποῖοι ἀναφέρουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν διὰ τῆς Βουλῆς ζητοῦντες ὅπως μελετηθῇ τὸ ζήτημα περὶ μετατροπῆς τῆς κοίτης χειμάῤῥου τινὸς ἀπὸ τῆς γραμμῆς τὴν ὁποίαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου ἐξηκολούθει καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχῃ· οἱ ἰδιοκτῆται οὗτοι διὰ τῆς ἀναφορᾶς ἀναπτύσουσι τοὺς λόγους τοὺς κατὰ τοῦ μέτρου τούτου καὶ ἀναλύουσι καὶ ἀναιροῦσι καὶ τοὺς λόγους, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηριζομένη ἡ Δημοτικὴ Ἀρχὴ ἐγνωμοδότησε καὶ προέβη εἰς τοιοῦτο διάβημα. Πιθανὸν καὶ αὐτὴ ἡ ἀναφορὰ νὰ λάβῃ τὴν τύχην ὅλων τῶν ἄλλων. Καὶ παρακαλῶ τὸν κύριον Πρόεδρον νὰ λάβῃ ἓν μέτρον, ὅπως ἐπεξεργασθῇ αὐτὰς ἡ Ἐπιτροπή.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅλας, ὅσας εἶχεν ἡ Ἐπιτροπὴ, τὰς ἔφερε.

§39ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πρέπει νὰ κάμῃ ἔκθεσιν ἡ Ἐπιτροπή.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ εἰργάσθη καὶ πρόκειται νὰ φέρῃ τὴν ἔκθεσίν της.

§41ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἡ ἔκθεσις εἶναι τὸ πόρισμα τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκφέρῃ γνώμην ἡ Βουλή. Ἡ ἐργασία αὕτη ἀποβλέπει εἰς ἓν τῶν θεμελιωδεστέρων δικαιωμάτων τοῦ πολίτου, πρὸ πάντων δὲ κατὰ τῶν βιαιοτήτων τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Παρετήρησα δ’ ὅτι ἀπό τινος καιροῦ εἰς πολλὰ σημεῖα παραγνωρίζεται τὸ καθῆκον παρὰ τῶν Ἀρχῶν. Ἀνέγνωσα, ὅτι ὁ Εἰρηνοδίκης Σκοπέλου μὲ τὸν Ὑπομοίραρχον ἤθελον νὰ συλλάβουν ἕνα πολίτην παρανόμως, καὶ ἐπειδὴ παρενέβη ὁ Δήμαρχος, ἤθελον νὰ φυλακίσουν καὶ τὸν Δήμαρχον.

§42ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὅταν δὲν γνωρίζητε, δὲν πρέπει νὰ λέγητε αὐτὰ ἐνώπιον τοῦ Σώματος.

§43ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Εἰς τὴν ἐφημερίδα τὸ ἀνέγνωσα. Ὁ Ὑπουργὸς ἂς τὸ διαψεύσῃ. Πρέπει λοιπὸν ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν ἀναφορῶν νὰ ἐργασθῇ, διότι βλέπετε τί ἄτοπα συμβαίνουσιν. Ὑποβάλλω καὶ ἐπερωτήσεις καὶ πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν.

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν Δικαστικὸς Σύμβουλος μοὶ ἀπηύθυνε παράπονον, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐπεῤῥίφθη μομφὴ εἰς τὸ Σῶμα τῶν νομικῶν Συμβούλων, καὶ ἐζήτησεν ὅπως ἀναιρέσω τὰ λεχθέντα. Ἐῤῥέθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ δύω ἢ τριῶν ἡμερῶν ὅτι ἐν ὑποθέσει τινὶ, ἐν ᾗ ἐνδιαφέρεται βουλευτὴς, ὁ νομικὸς Σύμβουλος, ὁ ἐπιτετραμμένος τὴν ὑπεράσπισιν τῶν συμφερόντων τοῦ Δημοσίου, ἐπέτρεψεν ὅπως διεξαχθῇ ἡ δίκη ἐρήμην. Ἐξήτασεν ὁ Δικαστικὸς Σύμβουλος τὰ ἀρχεῖα ἵν’ ἀνεύρῃ ὑπόθεσιν τοιαύτην, καὶ οὐδεμίαν τοιαύτην εὗρεν. Ἐκ πάντων ὅμως τῶν ἀναφερθέντων συμπεραίνει ὅτι πρόκειται περὶ πράγματος ὅλως διαφόρου, τουτέστιν ὅτι πρόκειται περὶ κατασχέσεως, ἥτις ἐγένετο παρά τινος προσώπου ἐπὶ τῆς ἀποζημιώσεως βουλευτοῦ λόγῳ ὀφειλῆς τοῦ βουλευτοῦ πρὸς αὐτὸν, κατασχέσεως παρὰ τῷ Δημοσίῳ. Τὸ Δημόσιον εἰς τὴν περίστασιν ταύτην δὲν ἠδύνατο νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου, διότι ἦτο τρίτος, καὶ ἐὰν παρουσιάζετο, θὰ ὑπεβάλετο καὶ εἰς τὰ δικαστικὰ ἔξοδα. Ὅ,τι ὤφειλε νὰ πράξῃ τὸ Δημόσιον, ἦτο νὰ ὑποβάλῃ δήλωσιν ἐὰν τὰ κατασχόμενα δὲν ἦσαν εἰς χεῖράς του, καὶ τοῦτο ἔπραξεν. Ἑπομένως πᾶν ὅ,τι ἀνήκει εἰς τὸ Σῶμα τῶν νομικῶν Συμβούλων, ἐγένετο· οὐδὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ ὅ,τι δήποτε ἄλλο, καὶ ἡ ἀποδοθεῖσα μομφὴ εἶναι ὅλως ἀνυπόστατος καὶ ἐπινόησις κακόβουλος.

§45ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὑποβάλλω μίαν ἐπερώτησιν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ πράξεως τοῦ Ἐφόρου κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Νόμου περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τῶν οἴνων. Πρόκειται περὶ ἀναφορᾶς τῶν συμπολιτῶν μου, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον, δι’ ἧς παρεπονοῦντο κατὰ τῆς εἰσπράξεως τοῦ δικαιώματος ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τῶν οἴνων διὰ τὴν περυσινὴν ἐσοδείαν. Καὶ δεύτερον ἐπερωτῶ τὸν ἴδιον κύριον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἂν θεωρῇ νόμιμον καὶ δίκαιον, νὰ ἐπικυρώσῃ τὰ πρακτικὰ δημοπρασίας τῆς ἐκμισθώσεως τῶν ἰχθυοτροφείων τῆς Ἐπαρχίας Μεσολογγίου, σχετικῶς πρὸς τὴν πόλιν τῶν Πατρῶν, τῆς ὁποίας σπουδαῖα συμφέροντα παραβλάπτονται ἐκ τῆς παραδοχῆς καὶ ἐπικυρώσεως τῆς δημοπρασίας ταύτης.

§46Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐλησμονήσατε, κύριοι, ὅτι πρὶν ἀκόμη καταρτισθῇ τὸ Σῶμα, ἀνῆλθον τὸ βῆμα καὶ ἔκαμον ἐπερώτησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτουν νὰ παρουσιάσῃ ἡ Κυβέρνησις ἔγγραφά τινα εἰς τὴν Βουλήν. Ἔκαμον ἐπανειλημμένως τὴν παράκλησίν μου καὶ μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ἡ πλήρωσις τῆς αἰτήσεώς μου δὲν ἐγένετο. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μοὶ εἴπῃ ἐὰν θὰ καταθέσῃ αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐζήτησα ἢ ὄχι, καθόσον ἡ ἡμέρα καθ’ ἣν τὰ χρειάζομαι πλησιάζει.

§47ΤΟΥΡΝΑΚΗΣ. Πολλοὶ τῶν κατοίκων τῆς ἐπαρχίας Κορινθίας ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφοράν, δι’ ἧς ἐξαιτοῦνται νὰ μὴ καταδιωχθῶσιν ἐσπευσμένως, διότι ὀφείλουσιν εἰς τὸ Δημόσιον ἀπέναντι τῶν γαιῶν καὶ φυτειῶν, αἱ ὁποῖαι παρεχωρήθησαν εἰς αὐτούς· καὶ τοῦτο διότι τὰ παραχωρητήρια δὲν ἐπεδόθησαν εἰσέτι εἰς τοὺς ἀνθρώπους, πολλοὶ δὲ ἐξ αὐτῶν διατείνονται ὅτι ἐπλήρωσαν περισσότερα ἀφ’ ὅσα ὤφειλον. Παρακαλῶ δὲ καὶ ἐγὼ τὴν Κυβέρνησιν ἰδίως τὸν κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸν νὰ διατάξῃ τὸν Ἔφορον νὰ δοθῶσι τὰ παραχωρητήρια, διὰ τῶν ὁποίων μάλιστα δύνανται καὶ νὰ δανεισθῶσιν ἀπὸ τὴν Τράπεζαν αὐτοί.

§48ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν, ἐμφαίνουσαν τὴν δύναμιν τῶν πληρωμάτων ἑκάστου τῶν Βασιλικῶν πλοίων δι’ ἕκαστον τῶν μηνῶν τοῦ ἔτους 1882. Ἀναγκάζομαι δὲ νὰ ζητήσω τὴν κατάστασιν ταύτην, διότι εἰς τὸν ὑποβληθέντα Προϋπολογισμὸν τοῦ 1884 παρετήρησα ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν κεκλεισμένων χρήσεων τοῦ εἰδικοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ὅτι σημειοῦται ποσὸν ἀνώτερον τῶν 150,000 δραχμῶν διὰ πληρωμὴν τοῦ μισθοῦ τῶν πληρωμάτων ὅλων σχεδὸν τῶν Βασιλικῶν πλοίων κατὰ τὸν μῆνα Δεκέμβριον τοῦ 1882· ὅθεν εὑρίσκομαι εἰς ἀπορίαν, μὴ ἐννοῶν διατί οἱ μισθοὶ οὗτοι δὲν κατεβλήθησαν ἐγκαίρως, ἐνῷ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1882 ὡς καὶ εἰς ὅλους τοὺς προηγουμένους σημειοῦται ἡ δύναμις τοῦ πληρώματος ἑκάστου τῶν πλοίων καὶ ἐγγράφεται ἡ ἀναγκαία διὰ τὴν πληρωμὴν δαπάνη καθ’ ὅλον τὸ ἔτος. Πῶς συνέβη λοιπὸν νὰ μὴ ἐπαρκέσῃ ἡ πίστωσις ὅπως πληρωθῶσι τὰ πληρώματα τῶν πλοίων καὶ ζητεῖται ἤδη ἡ πίστωσις αὕτη; Ἐπιθυμῶ νὰ παρουσιασθῇ ἡ ζητουμένη κατάστασις, ἵνα ἴδωμεν ἐὰν τὰ πλοῖα εἶχον ἀνώτερον προσωπικὸν παρὰ τὸ διαλαμβανόμενον εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν ἢ τί ἄλλο συνέβη.

§49Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρὸ πολλοῦ εἶχον ζητήσει τὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφορῶντα τὴν ὑπόθεσιν τοῦ ἐλλείμματος ὄχι τοῦ ἀναφερομένου εἰς τὸν κ. Γεωργαντᾶν, ἀλλὰ τοῦ ἐν γένει ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον ἀναβαίνει εἰς ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ἀλλὰ τὰ ἔγγραφα ταῦτα δὲν παρουσιάσθησαν ἵνα τὰ μελετήσωμεν, ἐνῷ ἐπισήμως τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν λέγει ὅτι ὑπάρχει ἔλλειμμα 7½ ἑκατομμυρίων διατεθειμένων ἄνευ πιστώσεως, ἄνευ Διαταγμάτων, ἄνευ νόμων. Καὶ ἐνῷ πρόκειται ἡμεῖς νὰ θέσωμεν νέους φόρους καὶ μονοπώλια, δὲν φέρονται τὰ ἔγγραφα ἵνα ἐξετάσωμεν τί γίνονται τὰ δημόσια χρήματα! Δὲν ἐννοῶ διὰ τοῦτο νὰ ἐπικρίνω κανένα, δὲν ἐννοῶ νὰ συκοφαντήσω, ἀλλὰ θέλω τὰ ἔγγραφα, ἵνα ἴδω ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ κατηγορήσω.

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὰ ἔγγραφα ταῦτα, περὶ ὧν ποιεῖται λόγον ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς, εὑρίσκονται ἤδη εἰς χεῖρας Ἐπιτροπῆς, προεδρευμένης ὑπὸ τοῦ ἀντιπροέδρου τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, καὶ τῆς ὁποίας μέλη εἶναι ἓν μέλος τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ὁ Νομικὸς Σύμβουλος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν καὶ ἄλλοι. Ἐλπίζω ὅτι ἡ ἐργασία τῆς Ἐπιτροπῆς ταύτης θὰ τελειώσῃ ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν, τοιαύτη παρὰ τοῦ προέδρου αὐτῆς μοὶ ἐδόθη πληροφορία, καὶ τότε θέλω φέρει εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἀποτέλεσμα πλῆρες.

§51Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὡραῖα· εἶμαι εὐχαριστημένος.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθησαν ἔγγραφοι ἐπερωτήσεις πρὸς τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Ναυτικῶν καὶ Οἰκονομικῶν, ὑπὸ τῶν κυρίων Κωνσταντοπούλου, Δουζίνα, Κοντογούρη καὶ Σωτηροπούλου, αἵτινες θέλουν τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ· ἔχουν δὲ ὡς ἑξῆς·

ΕΠΕΡΩΤΗΣΙΣ

Παρακαλῶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἐνέργειάν του ἐπὶ τῶν παραπόνων διαφόρων ποιμένων, παραχειμαζόντων ἐν τῷ δήμῳ Τροιζηνίας, κατὰ τῆς φορολογίας, ἐπιβληθείσης διὰ ψηφίσματος τοῦ Δημοτικοῦ ἐκεῖσε Συμβουλίου ἐπὶ διαφόρων προϊόντων τῶν ποιμνίων. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 13 Δεκεμβρίου 1883.

Ὁ βουλευτὴς Μαντινείας

Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ.

Ἐπερωτήσεις Ὑπουργῷ Ναυτικῶν. α) Διατί καθυστεροῦνται δύω μηνιαῖαι μισθοδοσίαι εἰ τὰ πληρώματα; β) Διατί μὴ πληρωθέντας μισθοὺς ἀρνεῖται ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ναυστάθμου, νὰ πληρώσῃ ἐπὶ ψευδεῖ προφάσει ὅτι ἐπληρώθησαν; γ) Ἀφοῦ οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ τὸ λοιπὸν προσωπικὸν τοῦ Ναυστάθμου θὰ συνοικισθοῦν πανοικεὶ ἐν Ἀράπῃ, διὸ καὶ κατὰ τὴν ὑπ’ ἀριθ. 18202 διακήρυξιν ἐκτίθενται εἰς μειοδοτικὴν κατασκευὴν τὰ διὰ μπουγάδας (πλυντήρια) οἰκοδομήματα, τίς πρόνοια ἐλήφθη καὶ περὶ μαίας αὐτόθι διὰ τὰς τῶν ἐγγάμων οἰκογενείας; ἢ θὰ στέλλεται ἀτμοκίνητον πρὸς τοῦτο ἑκάστοτε; σχολεῖα δὲ παίδων καὶ παιδαγωγοί; ράπται; ὑποδηματοποιοί; ἐδωδιμοπῶλαι; δ) Διατί οὐ πρὸ πολλῶν ἡμερῶν ἐκρημνίσθη οἰκοδομὴ ἐν Ἀράπῃ καὶ πόση ζημία; ε) Τί ὑλικὸν εὑρίσκεται ἐν φανερωμένῃ, καὶ ποῦ τοποθετημένον. Εὑρίσκεται εἰσέτι ἐν τῷ ἀγρῷ ὁ μέγας Γερανός; καὶ τί χρησιμεύει ἐκεῖ; πόσον ἐκόστισε; στ) Πόσαι γαιανθρακαποθῆκαι καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, καὶ πόσοι ἑκάστῃ φύλακες, καὶ πόσου μισθοῦ; ζ) Ποῦ ἐν αὐταῖς κατοικοῦν οἱ φύλακες καὶ ἰδίᾳ ἐν Πειραιεῖ; η) Ποῦ γίνεται ἡ διδασκαλία τοῖς μαθηταῖς Σχολῆς ναυκλάστρων, καὶ πότε καὶ παρὰ τίνος; καὶ τίνες οἱ μαθηταὶ καὶ πόσοι; καὶ ποῖα τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐτησίων ἐξετάσεων; καὶ τί γίνονται οἱ εἰς τὰς ἐξετάσεις ἐπιτυγχάνοντες, καὶ τί οἱ ἀποτυγχάνοντες; Νὰ προσαχθῇ ὁ κανονισμὸς τῆς διδασκαλίας καὶ τὰ διδακτικὰ βιβλία ἢ συγγράμματα, ἅτινα μελετῶσιν οἱ μαθηταί. θ) Πόσου χρόνου διδασκαλία καταρτίζει τὸν μαθητὴν ἱκανὸν ἀποφοιτήσεως; καὶ τί γίνονται οἱ ἀποφοιτῶντες καὶ πόσοι ἄχρι τοῦδε διδαχθέντες ἀπεφοίτησαν, καὶ τίνες; ι) Νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ ἔκθεσις τοῦ πλοιάρχου κυρίου Λαζάρου Κριεζῆ ὡς διευθυντοῦ τοῦ Ναυστάθμου. ια) Τί ἀπολογεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν διὰ τὴν παραβίασιν τοῦ ἄρθρου 12 τοῦ νόμου περὶ μηχανικῶν; Ἀθῆναι, 13 Δεκεμβρίου 1883.

Ὁ βουλευτὴς Τροιζηνίας

Χ. Κ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ.

ΕΠΕΡΩΤΗΣΙΣ Αʹ.

Ἐπερωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ εὐαρεστηθῇ ν’ ἀπαντήσῃ ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τῶν συμπολιτῶν μου, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον ἀπὸ τῆς 16 τοῦ παρελθόντος μηνὸς, δι’ ἧς παρεπονοῦντο κατὰ τῆς εἰσπράξεως τοῦ δικαιώματος ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τῶν οἴνων διὰ τὴν περυσινὴν ἐσοδείαν. Εἶναι, νομίζω, ἄδικον καὶ παράνομον νὰ ζητῇ τὸ Δημόσιον διπλοῦν φόρον ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου, καὶ διπλοῦν ζητεῖ, διότι ἐπληρώθη ἤδη ὁ στρεμματικὸς φόρος τῶν ἀμπέλων τῆς χρήσεως τοῦ 1882. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑπεσχέθη θεραπείαν. Ἐν τούτοις ὁ κ. ταμίας Πατρῶν ἐπιδιώκει τὴν εἴσπραξιν, καὶ οἱ φορολογούμενοι εὑρίσκονται εἰς ἀμηχανίαν. Πέποιθα, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς θέλει εὐαρεστηθῆ ν’ ἀναγγείλῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι διέταξε τηλεγραφικῶς τὴν ἀναστολὴν τῆς καταδιώξεως, μέχρις οὗ προβῇ εἰς ὁριστικὸν περὶ τούτου μέτρον. Ἐλπίζω ἀκόμη, ὅτι θέλει θεωρήσει ἀναγκαῖον νὰ εἴπῃ συγχρόνως πρὸς τὴν Βουλὴν, ἂν καὶ ποίας μεταῤῥυθμίσεις προτίθεται νὰ φέρῃ ἐπὶ τοῦ φόρου τούτου, ἵνα οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἀφ’ ἑνὸς μὲν παρηγορηθῶσιν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ κανονίσωσι τὰς συναλλαγάς των.

ΕΠΕΡΩΤΗΣΙΣ Βʹ.

Ἐπερωτῶ τὸν ἴδιον κ. Ὑπουργὸν, ἂν θεωρῇ νόμιμον καὶ δίκαιον συνάμα νὰ ἐπικυρώσῃ τὰ πρακτικὰ δημοπρασίας τῆς ἐκμισθώσεως τῶν ἰχθυοτροφείων τῆς ἐπαρχίας Μεσολογγίου, τῆς ἐνεργηθείσης ἐπὶ τῇ βάσει τῆς διακηρύξεως ὑπ’ ἀριθ. 1877 τοῦ Νομάρχου Αἰτωλοακαρνανίας, τῆς καταχωρισθείσης ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 466 φύλλῳ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ᾗ, σὺν τοῖς ἄλλοις, συμπεριλαμβάνεται ὁ ΙΒʹ. ὅρος, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἀπαγορεύεται ἐπὶ 5 μῆνας ἡ ἁλιεία διὰ τῶν ἀνεμοτρατῶν, ἀπὸ Γαβρολίμνης μέχρι Κατοχῆς, καὶ μέχρις ἀποστάσεως τεσσάρων μιλίων ἀπὸ τῶν ἰχθυοτροφείων. Ἡ διάταξις αὕτη δὲν στηρίζεται παρὰ εἰς τὴν παρερμηνείαν τοῦ νόμου, γενομένην χάριν τῶν ἐνοικιαστῶν. Ὑπομιμνήσκω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τὰ λαβόντα χώραν ἐν Πάτραις πρό τινων μηνῶν ἕνεκα τοιαύτης τινὸς ἀπαγορευτικῆς διατάξεως. Ἐπὶ τέλους τὸ Ὑπουργεῖον ἠναγκάσθη νὰ ἐνδώσῃ· καὶ εὐλόγως, διότι ἡ ἀπαγορευτικὴ αὕτη ρήτρα πρόκειται νὰ βλάψῃ μόνον καὶ μόνον τὴν πόλιν τῶν Πατρῶν, καὶ νὰ ὑστερήσῃ ταύτην τῆς μόνης τροφῆς, ἣν ἔχει ἤδη ἄφθονον καὶ εὐθηνήν. Ἐπὶ 50 ἤδη ἔτη ἐνεργοῦσιν αἱ ἀνεμότραται, καὶ ὅμως δὲν κατέστρεψαν τὸν γόνον τῶν ἰχθύων. Ἄλλως τε πρέπει νὰ βεβαιωθῇ τί ἐστὶ γόνος τῶν ἰχθύων, πότε ἀναπτύσσεται. Ἐκ τῆς τοιαύτης δὲ μελέτης θέλει πεισθῆ τὸ Ὑπουργεῖον, ὅτι οὐδεμία βλάβη ἐπέρχεται εἰς τὸν γόνον τῶν ἰχθύων ἀπὸ τὰ ἁλιευτικὰ ταῦτα πλοιάρια, τὰ ὁποῖα δὲν σύρουσιν εἰμὴ ὡρισμένων εἰδῶν ἰχθῦς, καὶ οὐχὶ ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐνδιαιτῶνται ἐν τοῖς ἰχθυοτροφείοις. Τὸ ζήτημα τοῦτο ἐνδιαφέρει εἰς ὕψιστον βαθμὸν τὸν λαὸν τῶν Πατρῶν, καὶ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅστις καὶ καλῶς γνωρίζει τὰς Πάτρας, καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ ἐκτιμᾷ δεόντως, ὡς ἐλπίζω, τὰς εὐλόγους αὐτῶν παραστάσεις. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 12 Δεκεμβρίου 1883.

Ὁ ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς

ΑΡ. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ.

Παρακαλεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα, παριστάνοντα κατὰ μῆνα τὴν δύναμιν τῶν πληρωμάτων ἑνὸς ἑκάστου τῶν Βασ. πλοίων κατὰ τὸ ἔτος 1882, ἐξηγῶν συνάμα τοὺς λόγους, δι’ οὓς δὲν ἤρκεσε πρὸς πληρωμὴν αὐτῶν ἡ ψηφισθεῖσα πίστωσις διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους ἐκείνου. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 13 Δεκεμβρίου 1883.

Ὁ βουλευτὴς

Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ»

§53Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου κ. Ῥώμας ἀνέγνωσε χθὲς τηλεγράφημα ἐκ Ζακύνθου φέρον ὑπογραφὴν Ε. Σοφοῦ τινος’ παρεπονέθη προφορικῶς ὅτι, οὗτος ὁ Εὐστάθιος Σοφὸς, ὁ ὁποῖος, εἶπεν, εἶναι οἰνοπώλης, ἐνῷ δὲν εὑρίσκετο εἰς τὸ οἰνοπωλεῖόν του ἠδικήθη, ὑπὸ τοῦ Ἀστυνόμου τοῦ Δημοτικοῦ, μεταβάντος εἰς τὸ οἰνοπωλεῖόν του, ἵνα λάβῃ αἰτίαν νὰ κακοποιήσῃ αὐτὸν, τῷ ἐπιφέρῃ ζημίας κτλ. τὰ ἠκούσατε χθές’ ἠρώτησα ἔπειτα τὸν κ. Ῥώμαν ἐὰν εἶναι βέβαιος ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο εἶναι ἀληθὲς, διότι εἶχον λόγον νὰ πιστεύω ὅτι δὲν ἦτο εἰλικρινὲς, διότι καὶ ἄλλοτε ἐγένοντο τοιαῦται τηλεγραφικαὶ κατηγορίαι ἐναντίον τῶν ἐν Ζακύνθῳ Ἀρχῶν, καὶ ἀπεδείχθη ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων, ὅτι τὰ τηλεγραφήματα ἐκεῖνα ἦσαν πλαστογραφημένα. Πρὶν τελειώσῃ ἡ συνεδρίασις τῆς χθὲς, ἐλάβομεν τηλεγράφημα ὑπογεγραμμένον ὑπὸ τοῦ Νομάρχου Σπυράκη, τοῦ Φρουράρχου Ῥάπεση, τοῦ Μοιράρχου Μοσχοβίτου καὶ τοῦ

Εἰσαγγελέως Κατσαούνη, ἔχον ὡς ἑξῆς·

«ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ.

Ἀπαντῶντες ὑπ’ ἀριθ. 62,914 χθεσινῆς τηλεγραφικῆς διαταγῆς Ὑπουργείου, πληροφοροῦμεν αὐτὸ, ὅτι ὁ παραπονούμενος οἰνοπώλης Εὐστάθιος Σοφὸς ἀπὸ τὴν ἑσπέραν 8–9 τρέχοντος μηνὸς μετ’ ἄλλων τριῶν πολιτῶν καὶ τριῶν στρατιωτῶν οὐ μόνον δὲν ὑπήκουσαν πρόσκλησιν περιπόλου, συγκειμένης ἐκ δύω χωροφυλάκων καὶ ἑνὸς ἀστυνομικοῦ κλητῆρος, εἰς κατάπαυσιν θορύβου, σφάλισιν οἰνοπωλείου του, ὄντος ἀνοικτοῦ πέραν κεκανονισμένης ὥρας, ἀλλ’ ἀντέστη μετὰ συνευθυμούντων καὶ βιαιοπραγίας κατὰ περιπόλου. Δι’ ἀξιόποινον δὲ ταύτην πρᾶξιν συλληφθεὶς αὐτός τε καὶ σύντροφοι ἐφυλακίσθησαν· προσκαλέσαντες ἀμέσως ἐκ φυλακῆς ἐνώπιόν μας παραπονούμενον ἐδήλωσεν ἡμῖν καθαρῶς, ὅτι αὐτὸς οὐδέποτε συνέταξεν ἢ παρήγγειλε τηλεγράφημά τι, καὶ ὅτι οὐδὲν παράπονον ἔχει κατ’ ἐνταῦθα ἀστυνόμου καὶ ὑπολοχαγοῦ Παλαιολόγου. Εἶτα μεταβάντες πάντες οἱνοπωλεῖον, μετ’ ἀκριβείας παρατηρήσαντες, οὐδεμίαν ἀπολύτως βλάβην ἠδυνήθημεν ν’ ἀντιληφθῶμεν· ἐπανειλημμένως δὲ προσκαλέσαντες διευθύνοντα οἰνοπωλεῖον ὑποδεῖξαι ἡμῖν τοιαύτην βλάβην, ἔστω καὶ ἐλαχίστην, οὔτε μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης κατηγγέλθη κἂν τῷ Εἰσαγγελεῖ τοιαύτη. Ὁ Νομάρχης Εὐθ. Σπυράκης. Ὁ Φρούραρχος, Ῥάπεσης. Ὁ Μοίραρχος, Μοσχοβίτης. Ὁ Εἰσαγγελεὺς Κατσαούνης.» Σήμερον τὸ πρωΐ ἔλαβον τὰς ἑπομένας δύω ἐκθέσεις ταχυδρομικῶς, ἐχούσας ὡς ἑξῆς· «Πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργεῖον. Περὶ γενομένης ὑπὸ πολιτῶν ἀφοπλίσεως περιπόλου τῇ συνδρομῇ ἀνδρῶν τοῦ πεζικοῦ. Τὴν 11ην ὥραν τῆς ἑσπέρας τῆς 8–9 ἱσταμένου μηνὸς ἐν τῷ εἰς τὴν συνοικίαν «Ἅγιος Γεώργιος» τοῦ Πετρούτσου τῆς πόλεως, οἰνοπωλείῳ τοῦ Εὐσταθίου Σοφοῦ ἢ Χρυσοστάθου, συνέπινον ὁ δεκανεὺς τοῦ πεζικοῦ Κωνστ. Μαρτάτος καὶ οἱ στρατιῶται Ἀνδρ. Καλογερόπουλος καὶ Κωνσταντῖνος Βιθοῦλκος μετὰ τοῦ ἀνωτέρω οἰνοπώλου καὶ ἄλλων πολιτῶν, ἤτοι τῶν Ἰωάννου Σοφοῦ ἢ Μπακούρη, Νικολ. Ξανθοκάλλη, Γεωργίου Κοραβάντη καὶ Ἀντωνίου Μουζάκη. Διελθοῦσα ἐκεῖθεν ἡ περίπολος, συγκειμένη ἐκ τῶν χωροφυλάκων Ἀθανασίου Ἄνθα καὶ Ἐμ. Δακᾶ, καὶ ἰδοῦσα ἐν προκεχωρηκυίᾳ ὥρᾳ κατὰ παράβασιν τῆς ἐν ἰσχύϊ ἀστυνομικῆς διατάξεως ἀνεῳγμένον τὸ οἰνοπωλεῖον καὶ θαμῶνας ἐν αὐτῷ ὑπάρχοντας, ἀπῄτησεν, ὡς εἰκός, καὶ κατὰ καθῆκον αὐτῇ τὸ κλείσιμον τοῦ οἰνοπωλείου. Τότε ὁ οἰνοπώλης τῇ συνδρομῇ τῶν ἀνωτέρω ἀνδρῶν τοῦ πεζικοῦ καὶ μετὰ τῶν εἰρημένων ἄλλων πολιτῶν, μεθ’ ὧν συνευωχεῖτο, ἀντέστη καὶ ἐπετέθη κατὰ τῆς περιπόλου, καὶ ἀπὸ κοινοῦ οἱ διαληφθέντες ἀφώπλισαν αὐτήν, ἀφαιρέσαντες τά τε ὅπλα αὐτῆς καὶ τὰς ξιφολόγχας. Ὁ ἀστυνόμος καὶ ὁ διοικητὴς τοῦ μεταβατικοῦ, ὑπολοχαγὸς Δημ. Παλαιολόγος, ἔδραμον μετὰ σπουδῆς ἐπὶ τόπου, ὅτε εὗρον ἐγκαταλελειμμένον τὸ οἰνοπωλεῖον, τῶν θυρῶν αὐτοῦ ἀνεῳγμένων καὶ ἐσβεσμένων τῶν ἐν αὐτῷ λαμπτήρων, πλὴν κανδύλας τινὸς ἐνώπιον μιᾶς εἰκόνος καιομένης, καὶ ἐρευνήσαντες ἀνεὗρον τὸ ἕτερον τῶν δύω ἀφαιρεθέντων πυροβόλων τῶν χωροφυλάκων· προσεκάλεσαν δὲ ἐκ τῆς μακρὰν κειμένης οἰκίας του τὸν οἰνοπώλην νὰ ἔλθῃ νὰ παραλάβῃ τὸ οἰνοπωλεῖόν του. Τούτου δὲ ἀρνηθέντος νὰ ἐξέλθῃ τῆς οἰκίας του, ὁ διοικητὴς τοῦ μεταβατικοῦ προσεκάλεσε τὸν σταθμάρχην τῆς Ἄμμου, εἰς ὃν παρέδωκε τὸ οἰνοπωλεῖον, διατάξας αὐτὸν, ἵνα μετὰ τριῶν χωροφυλάκων διανυκτερεύσῃ ἐκεῖ πρὸς φύλαξιν τοῦ οἰνοπωλείου, ὅπως τὴν ἑπομένην πρωΐαν παραδοθῇ εἰς τὸν οἰνοπώλην, τοῦτο καὶ ἐγένετο, καὶ τὴν ἀκόλουθον πρωΐαν τὸ οἰνοπωλεῖον παρεδόθη ἀνέπαφον εἰς τὸν κύριον αὐτοῦ, πατρικὸν δὲ θεῖον τοῦ οἰνοπώλου, τούτου μὴ ἐμφανισθέντος, ἵνα παραλάβῃ τὸ οἰνοπωλεῖον, ἅτε φοβουμένου μὴ συλληφθῇ διὰ τὸ δρᾶμα τῆς ἑσπέρας. Πράγματι τὴν ἐπιοῦσαν ἐκ τῶν λαβόντων μέρος εἰς τὴν σκηνὴν τῆς ἑσπέρας πολιτῶν συνελήφθησαν ὁ οἰνοπώλης Εὐστάθιος Σοφὸς, ὁ Γεώργιος Κοραβάντης καὶ ὁ Ἀντώνιος Μουζάκης, οἵτινες καὶ προεφυλακίσθησαν ὑπὸ τοῦ κ. εἰσαγγελέως, καταγινομένης τῆς ἐκτελεστικῆς Ἀρχῆς εἰς τὴν σύλληψιν καὶ τῶν λοιπῶν, τῆς δὲ δικαστικῆς Ἀρχῆς προβαινούσης εἰς τὰ τῆς ἀνακρίσεως. Πληροφορῶ δὲ τὸ Ὑπουργεῖον, ὅτι καθ’ ἃς καὶ παρὰ τοῦ Φρουράρχου ἔσχον πληροφορίας, καὶ οἱ ἀνωτέρω ὁπλῖται τοῦ πεζικοῦ ἐτέθησαν εἰς προφυλάκισιν. Εὐπειθέστατος

ὁ νομάρχης

Ε. ΣΠΥΡΑΚΗΣ.»

«Ἐν Ζακύνθῳ, σήμερον τὴν 10 Δεκεμβρίου ε. ε. ἐν τῷ ἐνταῦθα Νομαρχιακῷ καταστήματι ἐνώπιον ἡμῶν τοῦ νομάρχου Ζακύνθου Εὐθ. Σπυράκη, τοῦ εἰσαγγελέως Ἠλ. Κατσαούνη, τοῦ φρουράρχου Σπ. Ράπεση, τοῦ μοιράρχου Μοσχοβίτου, ἐνεφανίσθη κατὰ πρόσκλησιν ἡμῶν ἐνώπιόν μας ὁ Εὐστάθιος Σοφὸς, ὅντινα ἐρωτήσαντες ἐὰν πράγματι οὗτος ἀπηύθυνε πρὸς τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν καὶ λοιποὺς τὸ ὑπὸ χθεσινὴν ἡμερομηνίαν τηλεγράφημα, δι’ οὗ παραπονεῖται, ὅτι κατὰ τὴν ἑσπέραν τῆς 8–9 τρ. μηνὸς καὶ ἔτους τῷ ἐγένοντο αἱ ἐν τῷ ἐνταῦθα οἰνοπωλείῳ του μνημονευόμεναι φθοραὶ, οὗτος δὲ μᾶς ἀπήντησεν ὡς ἑξῆς· «Ὅτι αὐτὸς οὐδέποτε ἔδωκεν ἐντολὴν εἰς κανένα, οὔτε αὐτὸς ὁ ἴδιος ὑπέγραψε κατ’ αὐτὰς τηλεγραφικὴν ἀναφορὰν εἰς οὐδένα, καίτοι γνωρίζων γράμματα, ἀλλ’ ὡς ἐνθυμεῖται καλῶς, χθὲς μετέβη εἰς φυλακὰς ὁ ἐνταῦθα συμβολαιογράφος Καρβελλᾶς, ὅστις ἐπιδείξας αὐτῷ χάρτην τινὰ, τῷ εἶπε νὰ ὑπογράψῃ κάτωθι, ὅπερ καὶ ἔπραξεν. Ἑπομένως αὐτὸς οὐδὲν παράπονον ἔχει, οὔτε διὰ τὴν σύλληψίν του ὑπὸ τοῦ ἀστυνόμου, καθόσον αὐθορμήτως μετέβη εἰς τὴν ἐνταῦθα Μοιραρχίαν, καὶ ἐκεῖ ἐκρατήθη παραπεμφθεὶς εἰς τὸν εἰσαγγελέα παρὰ τῆς χωροφυλακῆς, οὐδὲ κατὰ τοῦ ὑπολοχαγοῦ Δημ. Παλαιολόγου διὰ τὰς συμβάσας φθορὰς ἐν τῷ ἐργαστηρίῳ του, αἵτινες δὲν ὑπερβαίνουσι τὰς δύω δραχμάς· προσέθηκε δὲ ὁ αὐτὸς ἐξεταζόμενος, ὅτι καθ’ ἃ ἐξωδίκως ἐπληροφορήθη τῷ ἀφῃρέθησαν περὶ τὰς 170 δραχμὰς, αἵτινες συμπεραίνει ὅτι τῷ ἀφῃρέθησαν παρὰ τῶν εἰσελθόντων εἰς τὸ οἰνοπωλεῖόν του χωροφυλάκων.» Ἐφ’ ᾧ συνετάχθη ἡ παροῦσα ἔκθεσις, ἥτις ὑπογράφεται παρὰ πάντων, πλὴν τοῦ ἐξετασθέντος.

Ὁ Νομάρχης

ΕΥΘ. ΣΠΥΡΑΚΗΣ

ὁ Εἰσαγγελεὺς

ΗΛ. ΚΑΤΣΑΟΥΝΗΣ

ὁ Φρούραρχος

Σ. ΡΑΠΕΣΗΣ

ὁ Μοίραρχος

Π. ΜΟΣΧΟΒΙΤΗΣ

Ὁ ἐξετασθεὶς

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΟΦΟΣ.

Διὰ τὸ ἀκριβὲς τῆς ἀντιγραφῆς Αὐθημερὸν

Ὁ ὑπογραμματεὺς τῆς Νομαρχίας

(Τ. Σ.) ΙΩ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ.»

Ἑτέρα πληροφορία τοῦ Νομάρχου διὰ τοῦ ἑξῆς ἐγγράφου του· «Πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργεῖον. Περὶ τῆς ἐν τῷ οἰνοπωλείῳ τοῦ Εὐσταθίου Σοφοῦ συμβάσης σκηνῆς. Κατόπιν τῆς ὑπὸ σημερινὴν χρονολογίαν ἀναφορᾶς μου ὑπ’ ἀριθμὸν 5884 πληροφορῶ τὸ Ὑπουργεῖον, ὅτι συνεπείᾳ σημερινῆς τηλεγραφικῆς διαταγῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, πρὸς ὃ ὁ Εὐστάθιος Σοφὸς τηλεγραφικῶς ἀνηνέχθη, παραπονούμενος δῆθεν, ὅτι ὅ τε Δημαστυνόμος καὶ ὁ ὑπολοχαγὸς Δημ. Παλαιολόγος μετὰ ἀστυνομικῶν κλητήρων μετέβησαν εἰς τὸ οἰνοπωλεῖόν του κατὰ τὴν ἑσπέραν τῆς 8ης ἱσταμένου μηνὸς, καὶ προὐξένησαν ἐν αὐτῷ μεγίστας ζημίας καὶ φθορὰς, προσεκαλέσαμεν αὐτὸν ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τῶν κ. κ. Εἰσαγγελέως Φρουράρχου καὶ Μοιράρχου ἐν τῷ νομαρχιακῷ καταστήματι· ἐξετασθεὶς δὲ οὗτος παρ’ ἡμῶν, ἐβεβαίωσεν ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῦ συνετάχθη καὶ ἀπεστάλη πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργεῖον τὸ διαληφθὲν Τηλεγράφημα, καὶ ὅτι αἱ ἐπισυμβᾶσαι ἐν τῷ οἰνοπωλείῳ του φθοραὶ δὲν ἦσαν ἀξίας ἀνωτέρας τῶν δύω δραχμῶν. Ἀντίγραφον τῆς ἐπὶ τούτῳ συνταχθείσης ἐκθέσεως σπεύδω νὰ ὑποβάλω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως λάβῃ γνῶσιν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν θέλομεν πληροφορήσει τηλεγραφικῶς πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἀνωτέρω μνημονευθείσης διαταγῆς του. Ἐν Ζακύνθῳ, τῇ 10 Δεκεμβρίου 1883. Εὐπειθέστατος

Ὁ Νομάρχης

Ε. ΣΠΥΡΑΚΗΣ.»

Ὑποβάλλω τὰ ἐπίσημα ἔγγραφα ταῦτα, προσέτι καὶ τὴν κατάθεσιν τοῦ Εὐσταθίου Σοφοῦ, δηλοῦντος ὅτι αὐτὸς γνωρίζει γράμματα, καὶ ἂν ἤθελε νὰ κάμῃ τηλεγραφικὴν ἀναφορὰν, θὰ τὴν ἔκαμνεν ὁ ἴδιος, ὅτι οὐδέποτε ἔδωκεν ἐντολὴν εἰς κανένα, οὔτε οὗτος ὁ ἴδιος ὑπέγραψε κατ’ αὐτὰς τηλεγραφικὴν ἀναφοράν· ἀλλ’ ὡς ἐνθυμεῖται καλῶς, χθὲς μετέβη εἰς τὰς φυλακὰς ὁ συμβολαιογράφος Καρβελᾶς, ὅστις, ἐπιδείξας αὐτῷ χάρτην τινὰ, τῷ εἶπε νὰ ὑπογράψῃ καὶ ὑπέγραψε.

§54ΤΡΙΓΓΕΤΑΣ. Ἔχω, κ. Πρόεδρε, νὰ κάμω δύω ἐρωτήσεις· πρῶτον τί ζητεῖ τὸ μεταβατικὸν εἰς τὴν Ζάκυνθον, καὶ δεύτερον ἐὰν τὸν Σοφὸν, ὅταν ἐπῆγε ἐκεῖ νὰ τὸν ἐξετάσωσι, τὸν ἐτρατάρισε τίποτε ὁ Μοίραρχος;

§55ΡΩΜΑΣ. Σπεύδω, κ. Πρόεδρε, νὰ παρατηρήσω ὑμῖν, ὅτι οὐδεμίαν ἐπερώτησιν ἀπηύθυνα εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἁπλῆν ἀνακοίνωσιν χθὲς ἐποιησάμην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι δὲν ἐπεθύμουν ἡ ἐπερώτησίς μου νὰ λάβῃ τὴν τύχην, τὴν ὁποίαν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον λαμβάνουσιν αἱ ἐπερωτήσεις τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου. Θὰ ηὐχόμην δὲ, ὅσα εἶδον καὶ ὅσα ἀντελήφθην ἐν τῇ ἰδίᾳ πατρίδι μου δεινὰ καὶ ἀπαίσια, νὰ ἦσαν ὄνειρα κακὰ, διότι τότε ἡ πατρίς μου ἤθελεν ἡσυχάζει καὶ εὐημερεῖ, ἐγὼ δὲ θὰ ἔπαυον ἀκουσίως νὰ πολιτεύωμαι.

§56ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὰ ἔγγραφα κατέθηκα ἀπὸ σεβασμὸν μόνον πρὸς τὴν Βουλὴν, ἐνώπιον τῆς ὁποίας ὁμιλεῖ ὁ κ. Ρώμας.

§57Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν ἤμην ἄξιος τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Σᾶς παρεκάλεσα νὰ μοὶ εἴπητε ἐὰν θὰ καταθέσητε τὰ ἔγγραφα, ἅτινα πρὸ ἡμερῶν σᾶς ἐζήτησα, ἢ ὄχι.

§58ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ ἐξετάσω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τί λείπει, διότι ἐγὼ ἐνόμιζον, ὅτι κατετέθησαν ὅλα.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Πολλοὶ ἐγκατέλειψαν τὸν λόγον καὶ ἡ σειρὰ ἦλθεν εἰς τὸν κ. Ζυγομαλᾶν. Ὁ κ. Ζυγομαλᾶς παρεχώρησε τὴν θέσιν του εἰς τὸν κ. Ζηνόπουλον.

§60ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται εἰδικὴ πρότασις νὰ ὑποβληθῇ διὰ τὸ ζήτημα τῆς Κωπαΐδος, καὶ ἐπειδὴ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος εἰδικῶς ἐπρόκειτο νὰ ὁμιλήσω, διὰ τοῦτο παρεχώρησα.

§61Γ. ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπέπρωτο, κύριοι βουλευταί, νὰ ἀκούσωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ—καὶ πόσα δὲν ἠκούσαμεν παρ’ αὐτοῦ παράδοξα!—ἐπέπρωτο νὰ ἀκούσωμεν τοῦ κ. Τρικούπη λέγοντος, ὅτι δὲν εἶναι πολιτικὴ συζήτησις ὁ ἔλεγχος τῶν πράξεων τοῦ Ὑπουργείου! Καὶ τί λοιπὸν ἄλλο εἶναι ἡ κυριωτάτη, ἡ ὑψίστη κατάκτησις τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, εἰμὴ ὁ διαρκὴς, ὁ ἀένναος, ὁ αὐστηρὸς ἔλεγχος τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως; Κατέκρινε τὴν Ἀντιπολίτευσιν, ὅτι ἀντὶ νὰ ἀνυψωθῇ εἰς σφαίρας ὑψηλοτέρας, ὅπου ἤθελεν εὕρει τὴν μεγάλην πολιτικὴν, ἣν ὑπὲρ τῆς προόδου καὶ τοῦ μεγαλείου τοῦ Ἔθνους ἐφαρμόζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, κατῆλθεν εἰς τὰ ταπεινὰ, διὰ νὰ ἐξετάσῃ τὰς πράξεις τοῦ Ὑπουργείου. Δὲν γνωρίζω ἐὰν τῳόντι εἶναι ταπεινὰ ταῦτα· ἀλλ’ ἐὰν κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι ταπεινὰ τὰ ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐξεταζόμενα, ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἥτις ἐξαναγκάζεται νὰ ἐλέγξῃ τὰ τοιαῦτα, δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ αἴτιος, ἀλλ’ οἱ τὰ ταπεινὰ πράξαντες. Δὲν μετέσχον τῆς πολιτικῆς ταύτης συζητήσεως, διότι περιέμενον νὰ ἀκούσω τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐξηγοῦντος τῳόντι πολιτικὸν πρόγραμμα· περιέμενον δὲ τοῦτο τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον ἀπαντῶν ἐν ὀργῇ, ἀνοικείῳ κυβερνήτῃ τῆς χώρας, εἰς ἐπερώτησιν βουλευτοῦ, τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἑρμιονίδος, περὶ ὑψίστων συμφερόντων τοῦ καθόλου Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἀρνούμενος αὐτῷ ἀπάντησιν, προσέφυγεν εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην συζήτησιν, ἥτις, ὡς εἶπεν, ἀφορῶσα εἰς τὴν φιλοπατρίαν τῆς Κυβερνήσεως πρόκειται νὰ καταλήξῃ εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς περὶ τῆς φιλοπατρίας τοῦ Ὑπουργείου καὶ νὰ διατρανώσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς καὶ τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἰς τὰς χεῖρας τοῦ κ. Τρικούπη τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ οὐδένα διατρέχουσι κίνδυνον. Βεβαίως δὲν θὰ ἀρνηθῶ ἐγὼ, οὐδεὶς ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως θὰ ἀρνηθῇ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ εἰς τοὺς συναδέλφους αὐτοῦ φιλοπατρίαν· ἡ ἔλλειψις φιλοπατρίας δὲν εἶναι Ἑλληνικὸν, δὲν εἶναι μάλιστα ἀνθρώπινον· ἀλλὰ καταλογίζομεν αὐτῷ ἐν πεποιθήσει ἐντελῆ καὶ ἀξιοθρήνητον ἔλλειψιν ἐπιγνώσεως τῶν ὑπὸ τῆς φιλοπατρίας ἐπιβαλλομένων καθηκόντων. Ἡ φιλοπατρία αὐτοῦ ἐπισκιάζεται διαρκῶς, ἀφ’ ἧς ἀνεφάνη εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα, ὑπὸ πάθους πολλῷ ἰσχυροτέρου τοῦ εὐγενοῦς αἰσθήματος τῆς πρὸς τὴν πατρίδα ἀγάπης, ὑπὸ τοῦ πάθους τῆς φιλαρχίας, εἰς οὗ τὴν διὰ παντὸς μέσου ἐξυπηρέτησιν ὑποβάλλει, ἐν ἀγνοίᾳ ἴσως τῶν ὀλεθρίων συνεπειῶν, τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος ὁ κ. Πρωθυπουργός. Θὰ ἐξετάσωμεν, ἂς μὴ ἀμφιβάλλῃ ὁ κ. Τρικούπης, εἰς τοὺς γενικοὺς αὐτῆς χαρακτῆρας τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, περὶ ἧς οὐδὲν, οὐδὲν σπουδαῖον καὶ σοβαρὸν εἶπεν ἐν τῇ μακρᾷ ἀγορεύσει του, θὰ ἐξετάσωμεν τὴν πολιτικὴν ἰδίως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ λέγω αὐτοῦ, οὐχὶ διότι θέλω νὰ ἀδικήσω τοὺς συναδέλφους αὐτοῦ ἐγώ, ἄπαγε! ἀλλὰ διότι αὐτὸς τοὺς ἠδίκησεν, εἰπὼν ἀπροκαλύπτως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ μεταβολὴ σύμπαντος τοῦ Ὑπουργείου—διότι σύμπαν τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως ἦτο κατηρτισμένον, μετεβλήθη διὰ τῆς παραιτήσεως τριῶν Ὑπουργῶν—δὲν μετέβαλε τὸ παράπαν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ ἐξετάσω τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ὡς ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὡς ἀρχηγοῦ κόμματος, θὰ ἐξετάσω δὲ ταύτην ἀμερολήπτως, ἀλλὰ καὶ αὐστηρῶς· διότι προκειμένου περὶ πράξεων τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Συνταγματικῆς Κυβερνήσεως, ὅσον τὰ ἐξ αὐτῶν ἀγαθὰ, ἐὰν αὗται ὦσι σύμφωνοι πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Τόπου, εἶναι μέγιστα, τοσοῦτον τὰ ἐξ αὐτῶν κακὰ ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει εἶναι ἀνεπανόρθωτα. Καὶ εἰς κακὰ ἀνεπανόρθωτα, κύριοι βουλευταί, ὁδηγεῖ ἀκατασχέτως τὸν ἀτυχῆ τοῦτον τόπον ἡ ἐν γένει πολιτικὴ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἀλλὰ πρὶν ἢ εἰσέλθω εἰς τὴν ἔρευναν ταύτην, θεωρῶ ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον καὶ μᾶλλον ἐπεῖγον νὰ προτάξω τὴν ἐξέτασιν δύω ζητημάτων, ἅπερ ἐν τῇ πολιτικῇ ταύτῃ συζητήσει ἀναφανέντα δὲν ἔχουσι πλέον ἁπλῶς χαρακτῆρα πολιτικοῦ ἐλέγχου, διότι δὲν ἀνάγονται εἰς τὴν πολιτικὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ περιβάλλονται χαρακτῆρα ὑποκείμενον εἰς ἄλλην ἁρμοδιότητα τῆς Βουλῆς, ὡς ἀναγόμενα εἰς τὴν νομικὴν τῆς Κυβερνήσεως εὐθύνην· τὰ δύω ταῦτα ζητήματα εἰσὶν, ὁ διορισμὸς βουλευτοῦ εἰς θέσιν Πρεσβευτοῦ ἐπὶ διατηρήσει τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος, καὶ ἡ ὑπόθεσις τῆς Κωπαΐδος. Οὐδεὶς δύναται σπουδαίως νὰ παραδεχθῇ, ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ βουλευτοῦ κ. Σκουλούδη εἰς τὴν θέσιν τοῦ Πρεσβευτοῦ τῆς Ἑλλάδος ἐν Ἱσπανίᾳ γεννᾷ νομικὸν ζήτημα, ἂν συνεπάγηται ἢ οὐ τὴν ἀπώλειαν τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος. Ζήτημα τοιοῦτον ἐν Ἑλλάδι ὑπὸ τὸ Πολίτευμα τὸ ἐν ἡμῖν κρατοῦν, ὑπὸ τὰς ἰδέας καὶ τὰς ἕξεις ἡμῶν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ τεθῇ ὑπὸ σοβαρὰν καὶ εἰλικρινῆ συζήτησιν. Ἀλλὰ πρὸ τοῦ νομικοῦ, νομίζω ὅτι ὀφείλω νὰ ἐξετάσω εὐρέως τὸν πολιτικὸν χαρακτῆρα τοῦ ἀτυχοῦς τούτου διορισμοῦ. Συζητῶν περὶ ἀντικειμένου, θίγοντος ὕψιστα τῆς Πολιτείας συμφέροντα, δὲν κατέρχομαι εἰς προσωπικότητας, ἐὰν δὲ καὶ περὶ προσώπου θὰ διαλάβω, θὰ τὸ πράξω μόνον διότι, καὶ μόνον ἐφ’ ὅσον τὸ πρόσωπον συνδέεται ἀναποσπάστως πρὸς τὰ πράγματα. Αἱ θέσεις τῶν Πρέσβεων εἰσὶν αἱ ὕψισται θέσεις, ἃς δύναται νὰ διαθέσῃ ἡ Κυβέρνησις· τὰ δικαιώματα καὶ τὰ καθήκοντα αὐτῶν εἰσι τὰ ὕψιστα τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων, ἅτινα δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ μεταβιβάσῃ εἰς ἄλλο πρόσωπον ἐκτὸς αὐτῆς, διότι ἐκ τῆς καλῆς ἢ κακῆς τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τούτων ἐκτελέσεως δύνανται πολλάκις νὰ διακυβευθῶσι τὰ μέγιστα συμφέροντα, ἡ τιμὴ, ἡ ὕπαρξις τῆς πατρίδος. Διὰ τοῦτο περὶ τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων, εἰς ἃ τηλικαύτη παρέχεται ἐμπιστοσύνη, εἰς ὧν τὰς χεῖρας παραδίδεται ὅ,τι τιμαλφέστερον ἔχει ὁ Τόπος, περὶ τὴν ἐκλογὴν ταύτην ἀπαιτεῖται μεγίστη προσοχὴ, μεγίστη εὐλάβεια. Τὰ προσόντα τῶν Πρέσβεων δὲν δύνανται ν’ ἀναγραφῶσιν, οὐδ’ ἀνεγράφησαν ποτὲ παρ’ οὐδενὶ πεπολιτισμένῳ Κράτει ἐν νόμῳ περὶ προσόντων. Τὰ προσόντα τῶν Πρέσβεων δέον νὰ ὦσιν ἐγκεχαραγμένα ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει τοῦ Τόπου. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι βουλευταί, ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει τῆς Ἑλλάδος, ἣν ἀντιπροσωπεύετε, ὑπάρχουσιν ἐγκεχαραγμένα τὰ προσόντα τοῦ κ. Σκουλούδη ὡς Πρεσβευτοῦ τῆς Πατρίδος ἡμῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ; Ἀλλ’ ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ὡμολόγησεν αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀποπειραθεὶς ἀναξίως ἑαυτοῦ καὶ τῆς νοημοσύνης του ν’ ἀντλήσῃ δικαιώματα ὑπὲρ τοῦ κ. Σκουλούδη ἐκ προηγουμένων ἀποστολῶν, ἃς ὁ κ. Δηλιγιάννης προσφυῶς ὠνόμασε θελήματα ἀποστολῶν, ἃς οὐδεὶς ἐγνώριζεν, ἀποστολῶν ἀνωνύμων, ὡς εἶναι ἀνώνυμοι καὶ αἱ ἑταιρίαι, ἃς ὁ κ. Σκουλούδης συνιστᾷ καὶ διευθύνει. Τὸ ὡμολόγησε, προσφυγὼν εἰς τὸ ἔτι μᾶλλον ἄστοχον ἐπιχείρημα, ὅτι ὁ κ. Σκουλούδης ἐξελέχθη δὶς βουλευτής. Βεβαίως εἶναι μεγάλη δι’ ἡμᾶς τιμὴ ἡ ὑπὸ τῶν συνεπαρχιωτῶν μας ἐκλογή, ἥτις ἀναβιβάζει ἡμᾶς εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ Ἔθνους· ἀλλ’ εἰς πάντα ἄλλον ἐπετρέπετο ἢ εἰς τὸν κ. Τρικούπην, ὅστις εἶναι ὁ ἐντριβέστερος τῶν παρ’ ἡμῖν κοινοβουλευτικῶν ἀνδρῶν, νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ἐκλογὴ βουλευτοῦ ἀποτελεῖ προσὸν διορισμοῦ εἰς θέσιν δημοσίου ὑπαλλήλου. Ἡ Βουλὴ, ἡ ἀντιπροσωπεύουσα τὸ Ἔθνος, δὲν εἶναι φυτώριον παραγωγῆς δημοσίων ὑπαλλήλων, ἀλλὰ Συνέδριον ἐκλεκτῶν τοῦ λαοῦ, ἐκπροσωπούντων τὸ φρόνημα αὐτοῦ, ἀπολαυόντων τῆς ἐμπιστοσύνης του καὶ γινωσκόντων τὰς παντοδαπὰς ἀνάγκας του. Τί κοινὸν ἔχουσι πρὸς ταῦτα ἡ ἱκανότης, ἡ εἰδικότης, τὰ προσόντα τοῦ δημοσίου ὑπαλλήλου; Καὶ τὸ ἐμπόριον τοῦ τόπου, καὶ ἡ βιομηχανία καὶ ἡ γεωργία καὶ αἱ λοιπαὶ ἐπιστῆμαι καὶ τέχναι πρέπει ν’ ἀντιπροσωπεύωνται ἐν τῷ Ἐθνικῷ Συνεδρίῳ· ἀλλὰ τίς δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι οἱ τοὺς διαφόρους κλάδους τῆς Ἐθνικῆς ἐνεργείας ἐκπροσωποῦντες ἐν τῇ Βουλῇ εἶναι καὶ ἁρμόδιοι διὰ πᾶσαν δημοσίαν ὑπηρεσίαν; Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ἐνδεὴς πραγμάτων σοβαρῶν καὶ σπουδαίων δὲν ἐδίστασεν, ἐξαίρων τὸν φίλον καὶ εὐνοούμενον αὐτοῦ, νὰ ἐκφράσῃ τὴν βλάσφημον ἰδέαν, ὅτι ὁ τόπος πάσχει ὑπὸ δεινῆς λειψανδρίας. Τοῦτο δὲν θὰ ἦτο βεβαίως βλασφημία, ἂν ἦτον ἀληθές, θὰ ἦτο μόνον λυπηρόν· Βλασφημία εἶναι τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι πρὸς πλήρωσιν τῆς λειψανδρίας ταύτης ἀνεῦρεν αὐτὸς τὸν κ. Σκουλούδην! Ὁμολογήσατε, κύριοι βουλευταὶ, ὅτι εἶναι λυπηρὸν τοιαῦτα νὰ λέγωνται ἐκ τοῦ ὕψους τοῦ βήματος τούτου. Ἀλλ’ ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἔποψιν ἐξεταζομένου τοῦ ζητήματος, προκύπτει ἐκ τοῦ διορισμοῦ τούτου καὶ ἕτερον κακὸν, πολλῷ σπουδαιότερον, ὅτι τὰς ὑψίστας τῶν δημοσίων θέσεων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐννοεῖ νὰ καθιστᾷ οὐχὶ κατὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Τόπου, ἀλλὰ πρὸς θεραπείαν προσωπικῶν ἀξιώσεων. Γενικῶς εἶναι παραδεδεγμένη ἡ ἀρχὴ, ὅτι πᾶσα δημοσία θέσις πρέπει νὰ ἦναι ἀπολύτως ἀναγκαία. Τίς ἦτον ἡ ἀνάγκη τῆς συστάσεως Πρεσβείας ἐν Ἱσπανίᾳ; Τίνες οἱ λόγοι, οἱ ἐξαναγκάσαντες τὴν Κυβέρνησιν νὰ προβῇ εἰς τὴν χρῆσιν δικαιώματος, ὅπερ μετεβίβασε μὲν ἡ Βουλὴ τοῦ 1853 εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν, ἀλλ’ ὅπερ εἶναι τόσον σοβαρὸν καὶ μέγα, ὥστε ἐν τῇ ἐνασκήσει αὐτοῦ πᾶσα Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἦναι λίαν προσεκτική; Οὐδὲν εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τῆς ἀνάγκης. Καὶ ὅμως ἐν τῷ νόμῳ, ὅστις εἶναι ἀναγεγραμμένος ἐν τῷ Διατάγματι τοῦ διορισμοῦ, ῥητῶς ἀναφέρεται «ὅπου αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους ἀπαιτήσωσιν.» Ὅτι δὲ οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀνάγκη, ἡ ἔκδοσις τοῦ Διατάγματος καὶ ἡ χρονολογία αὐτοῦ, καὶ ὁ χρόνος τῆς δημοσιεύσεώς του καὶ τὰ σήμερον ἔτι συμβαίνοντα ὑπεραποδεικνύουσιν. Εἰξεύρετε πότε ἐξεδόθη τὸ Διάταγμα; Τὴν 15 Νοεμβρίου 1882, ἐδημοσιεύθη δὲ τῇ 28 Μαρτίου 1883! Ἂν πρὸ πέντε περίπου μηνῶν ἦτον ἀνάγκη Πρεσβευτοῦ ἐν Ἱσπανίᾳ καὶ ἐγένετο χρῆσις τοῦ μεγάλου τούτου δικαιώματος, διατί ἡ Κυβέρνησις ἀνέστειλε τὴν δημοσίευσιν τοῦ Διατάγματος; Τίνες ἀνάγκαι ἐπῆλθον κατόπιν; Ἐπὶ ζητημάτων τοιούτων δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ παίζωμεν· τὸ παίζειν ἐν οὐ παικτοῖς ἔχει τι τὸ ἀνίερον. Μήπως καὶ σήμερον ἔτι δὲν ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν τελουμένων, ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀνάγκη; Ἀνέγνων ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι ὁ κ. Σκουλούδης ἀνεχώρησεν ἤδη ἐκ Μαδρίτης κατερχόμενος εἰς Ἑλλάδα, ὅπως λάβῃ μέρος εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς. Πρεσβεία, ἐν τῇ ἕδρᾳ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρχῃ διαρκῶς ὁ Πρεσβευτής, καὶ ἣν δύναται ἀβλαβῶς νὰ ἐγκαταλείψῃ οὗτος ἐπὶ ἕξ μῆνας, εἶναι ἀναγκαία; Τί δὲ ἀφίνει ὁ κ. Σκουλούδης ἀναχωρῶν ἐκ Μαδρίτης; Κατὰ τὸ Διάταγμα τοῦ διορισμοῦ, οὐδεὶς ἕτερος πλὴν αὐτοῦ διωρίσθη, οὔτε κἂν κλητήρ. Λοιπὸν φεύγει ὁ κ. Σκουλούδης ἐκ Μαδρίτης καὶ κλείει τὸ κατάστημα τῆς Πρεσβείας, ὅπως δώσῃ εἰς τοὺς Ἱσπανοὺς τὸ δικαίωμα νὰ παραβάλωσι τὸν Ἐθνικὸν ἡμῶν οἶκον πρὸς κατάστημα μεσιτικόν, οὗ ἐσταμάτησαν αἱ πληρωμαί! Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν, κύριοι Βουλευταί, πάντες οἱ τιμῶντες ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὸν Τόπον σεβόμενοι, ὀφείλομεν νὰ κρίνωμεν μᾶλλον τὸ ζήτημα. Θὰ μοὶ ἦτον ἴσως ἀδιάφορον, ἂν ὑπῆρχεν ἀμφιβολία ἢ παρατυπία τις νομική, ἀλλ’ ἂν ἡ οὐσία ἦτο πρέπουσα, ἂν ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Τόπου ἐτηρεῖτο ἀλώβητος, ἂν ἡ αἴγλη τῆς Βασιλείας ἐν τῷ ἐξωτερικῷ δὲν ἠμαυροῦτο. Ὑπῆρχε καὶ ἐν ὑμῖν, κκ. Ὑπουργοί, ἀμφιβολία, καὶ περὶ ταύτης ὡμίλησεν ἀνεπιφυλάκτως ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, διὰ νὰ εἴπῃ πρὸς δικαιολόγησιν τῆς πράξεώς σας, ὅτι ἐν περιπτώσει ἀμφιβολίας τὸ ζήτημα, ὡς ἀναγόμενον εἰς τὸ στενὸν δίκαιον, ἔπρεπε νὰ λυθῇ στενῶς. Θὰ ἀποδείξω εἰς τὸν κ. Κοντόσταυλον, ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ λεχθέν. Ἀλλὰ τί ὤφειλε νὰ πράξῃ, ἐν ἀμφιβολίᾳ, συνετή, εἰλικρινὴς καὶ τὸ Σύνταγμα σεβομένη Κυβέρνησις; ἐν ἀμφιβολίᾳ ὠφείλετε νὰ μὴ γεννήσητε τὸ σκάνδαλον. Ἂν ὁ κ. Σκουλούδης ἦτο Πρεσβευτὴς καὶ ἐξελέγετο Βουλευτὴς, ἴσως ἠδύνατο νὰ γεννηθῇ ζήτημα διὰ τοὺς ἀμφιβάλλοντας· ἀλλ’ ἦτο βουλευτὴς καὶ διωρίσθη ὑφ’ ὑμῶν Πρεσβευτής. Τί σᾶς ἠνάγκασε νὰ τὸν διορίσητε Πρεσβευτήν, καὶ νὰ καταφύγητε ἔπειτα εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ στενοῦ δικαίου; Τίς; Καὶ διὰ νὰ μᾶς πείσῃ ὁ κ. Κοντόσταυλος, ὅτι τοῦτο συνέβη καὶ ἀλλαχοῦ — διότι εἶναι, βλέπετε, ἀνάγκη, προκειμένου περὶ τῶν Νόμων τῆς Πατρίδος ἡμῶν, περὶ τῶν ἠθῶν, τῶν θεσμῶν καὶ τῶν ἰδεῶν ἡμῶν, νὰ προσφύγωμεν εἰς τοὺς ξένους — εἶπεν ἡμῖν, ὅτι καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἐπαρουσιάσθη τὸ ζήτημα τοῦτο, προκειμένου περὶ ὑπαλλήλων τῆς Αὐλῆς, οἵτινες ἐμισθοδοτοῦντο ὑπὸ ταύτης καὶ οὐχὶ ὑπὸ τοῦ Κράτους. Ἐν Γαλλίᾳ, εἶπεν ὁ κ. Κοντόσταυλος, τῆς περιπτώσεως ταύτης παρουσιασθείσης, ἀπεφάνθησαν ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀσυμβιβάστου. Τὸν ἠρώτησα τότε περὶ τῆς ἐποχῆς, ἀλλὰ μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν ἐνθυμεῖται, πιστεύω ὅτι δὲν ἐνθυμεῖτο, ἀφοῦ τὸ εἶπεν, ἀλλ’ εἶχε καὶ συμφέρον νὰ μὴ τὸ ἐνθυμηθῇ. Ἀνεῦρον ὅμως ἐγὼ τὴν ἐποχὴν καὶ τὴν φύσιν τοῦ ζητήματος, καὶ θὰ σᾶς ἀναγνώσω τί ἐπιφανὴς συγγραφεὺς τοῦ διοικητικοῦ δικαίου, χρηματίσας καὶ Πρωθυπουργὸς τῆς Πατρίδος του, ἔγραψε περὶ αὐτοῦ. Ἐπρόκειτο οὐχὶ περὶ δημοσίου ὑπαλλήλου, ἀλλὰ περὶ προσώπου ἀνήκοντος εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ οἴκου τοῦ αὐτοκράτορος Ναπολέοντος τρίτου, ἐλύθη δὲ ἀληθῶς, ὡς εἶπεν ὁ κ. Κοντόσταυλος. Δὲν ἔχει ὅμως τὴν ἐλαχίστην ὁμοιότητα πρὸς τὸ ἡμέτερον, ἔνθα πρόκειται περὶ δημοσίου ὑπαλλήλου. Ἰδοὺ ἐν τούτοις τί λέγει καὶ περὶ τούτου ἔτι ὁ Bathie: «Βεβαίως ἐξεταζομένου τοῦ πνεύματος τοῦ Νόμου, ὑπάρχει λόγος πολὺ ἰσχυρότερος, ὅπως ἐφαρμοσθῇ τὸ πρὸς τὰ καθήκοντα τοῦ βουλευτοῦ ἀσυμβίβαστον ἐπ’ ἐκείνων, οὓς ἡ ὑπηρεσία των ἐξαρτᾷ στενότερον ἀπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Ἀλλ’ ἐπειδὴ αἱ ἀνικανότητες εἶναι τοῦ στενοῦ δικαίου, ὁ νομοδιδάσκαλος ὀφείλει νὰ πιστοποιήσῃ τὸ ἐν τῇ Νομοθεσίᾳ κενόν, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ νὰ εὐχηθῇ, ἵνα τοῦτο πληρωθῇ εἴτε διὰ νέου Νόμου, εἴτε διὰ τῆς ἐπικρατήσεως ἐθίμου, ὅπερ θὰ ἦτο ἔθιμον ὑγιοῦς πολιτικῆς. Ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐτίμα ἑαυτὴν ἐνασκοῦσα τὴν ἐπιῤῥοὴν αὐτῆς ἐπὶ τῶν παρὰ τῇ Αὐλῇ, ὅπως ἐπιτύχῃ τὸ ἀσυμβίβαστον ἐν τοῖς πράγμασι, διότι οὕτω θ’ ἀπεδείκνυε διὰ τρόπου περιφανοῦς, ὅτι τὸ Σύνταγμα δέον νὰ ἐφαρμόζηται εἰλικρινῶς οὐ μόνον ἐν τῷ γράμματι αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ πνεύματι». Διατί ὅτε εὑρέθη ἐν τῇ ἀμφιβολίᾳ ταύτῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, διατί κληθεὶς νὰ ὁρκίσῃ τὸν κύριον Σκουλούδην, καὶ προσφυγὼν μάλιστα εἰς τὰ ἐν Γαλλίᾳ συμβαίνοντα, δὲν ἠθέλησε νὰ διδαχθῇ παρὰ διασήμου δημοσιογράφου, ὅπως μὴ συντελέσῃ τὸ σκάνδαλον, ἢ δὲν μετεχειρίσθη τὴν ἠθικὴν αὐτοῦ ἐπιῤῥοήν, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Σκουλούδη ἀπὸ τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος; Ἂν δὲ ἐν Γαλλίᾳ, ἔνθα οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀμφιβολία, οὕτω φρονοῦσιν οἱ σεβόμενοι τοὺς θεσμοὺς τῆς Πατρίδος των, ἡ πρᾶξις τοῦ ἀμφιβάλλοντος κ. Κοντοσταύλου ἀντιστρατεύεται προφανῶς οὐχὶ μόνον εἰς τὴν ὑγιᾶ πολιτικήν, ἀλλ’ εἰς τὸ στοιχειωδέστατον καθῆκον τοῦ εἰλικρινῶς καὶ ἐντίμως τὰ πράγματα τῆς Πατρίδος διαχειριζομένου. Ἀλλ’ οὔτε νόμιμον εἶναι τὸ τελεσθὲν, εἶναι μάλιστα διαῤῥήδην ἀντίθετον πρὸς τοὺς Νόμους τοῦ Κράτους· ὁ Νόμος τοῦ 1853 ῥητῶς ἀναγράφει, καὶ δὲν ἐδύνατο ἢ ν’ ἀναγράψῃ, ὅτι αἱ Πρεσβεῖαι εἶναι ἔμμισθοι, καὶ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ τοῦ στενοῦ δικαίου, εἰς ὃ προσέφυγεν ὁ κ. Κοντόσταυλος, θὰ ἐρωτήσω αὐτὸν, λυπούμενος, ὅτι ὁ σεβαστὸς ἡμῶν Πρόεδρος δὲν εἶναι ἐπὶ τῶν ἑδωλίων ἐκείνων ἵνα ἐπικαλεσθῶ τὴν αὐθεντίαν αὐτοῦ, τί ἆρά γε εἶναι ἡ δευτέρα παράγραφος τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ Νόμου τούτου; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι περιοριστικὴ τοῦ δικαιώματος, ὅπερ διὰ τῆς délégation παρεχώρησεν ἡ Βουλὴ εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν; Ἐν τῷ ἐδαφίῳ 1 εἶπεν, ὅτι μεταβιβάζει δύω δικαιώματα ἀνήκοντα εἰς τὴν Νομοθετικὴν Ἐξουσίαν, τὴν ἵδρυσιν δημοσίων θέσεων, τῶν Πρεσβειῶν, καὶ τὸν προσδιορισμὸν τῶν μισθῶν, τῶν βαθμῶν καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν εἰς τὰς Πρεσβείας διοριζομένων ὑπαλλήλων· ἀλλ’ ἐδῶ ἐσταμάτησεν ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία· ὑπώπτευσεν ὅτι ἠδύνατο νὰ γείνῃ κατάχρησις, ὅτι ἀντὶ δύω γραμματέων ἐδύνατο νὰ διορίσῃ ἡ Κυβέρνησις 20, καὶ νὰ ἐπιβαρύνῃ οὕτω ὑπὲρ τὸ μέτρον τὸ δημόσιον ταμεῖον. Καὶ διὰ τοῦτο διὰ τοῦ ἐδαφίου 2, τοῦ ἀφορῶντος εἰς τοὺς μισθοὺς, περιώρισε τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν, διατάξασα ὅτι ἔμμισθοι δύνανται νὰ διορισθῶσι μόνον ὁ Πρέσβυς καὶ εἷς γραμματεύς. Τίς γραμματικὴ ἢ λογικὴ ἑρμηνεία, τίς μᾶλλον ἀνατροπὴ τῶν κανόνων τῆς γραμματικῆς καὶ τῆς λογικῆς δύναται νὰ δώσῃ ἑτέραν ἐξήγησιν εἰς τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ Νόμου; Ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον κατ’ ἐμὲ εἶναι, ὅτι δὲν ἠδύνατο ὁ Νόμος ἄλλως νὰ πράξῃ, καὶ ὅτι ἂν ἔπραττεν ἄλλως, θὰ ἦτο Νόμος ἀντισυνταγματικός. Τὸ Σύνταγμα ἀνέγραψεν, ὅτι εἶναι ἀσυμβίβαστα τὰ καθήκοντα τοῦ ἐμμίσθου ὑπαλλήλου πρὸς τὰ τοῦ βουλευτοῦ. Διατί; διότι ἠθέλησε νὰ ἔχῃ ἠσφαλισμένον, διαρκῆ, ἀκοίμητον, ἀνεπηρέαστον τὸν ἔλεγχον τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας. Τὸ ἔμμισθον οὐδὲν ἕτερον ἐννοεῖ, ἢ ὅτι ὁ ὑπάλληλος ἀνήκει ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν, ὅτι τελεῖ διαρκῶς ὑπὸ τὰς διαταγὰς αὐτῆς, ὅτι λαμβάνει παρ’ αὐτῆς τὴν ὤθησιν καὶ τὰς ἐμπνεύσεις, ὁ δὲ σκοπὸς τοῦ Νόμου ἦτο νὰ ἐξαιρέσῃ μόνον τοὺς δικηγόρους καὶ τοὺς συμβολαιογράφους, οἵτινες διορίζονται μὲν ὑπὸ τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ἀλλὰ δὲν ἐξαρτῶνται ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν καθηκόντων των ἀπ’ αὐτῆς, ὑπαγόμενοι μόνον εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῶν οἰκείων δικαστικῶν Ἀρχῶν. Ἀλλὰ δὲν ἔχω ἀνάγκην τῆς ἐννοίας τοῦ Νόμου ἐνταῦθα. Τὸ γράμμα λέγει ῥητῶς, ὅτι εἶναι ἔμμισθοι θέσεις αἱ Πρεσβεῖαι· καὶ δὲν ἠδύνατο ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία καὶ τότε κατὰ τὸ 1853, ἀλλὰ πολὺ πλειότερον σήμερον, μετὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864, νὰ θεωρήσῃ οὔτε Πρεσβευτήν, οὔτε ἄλλον τινὰ ὑπάλληλον ἄμισθον. Ἂν τοῦτο ἦτο δυνατὸν, τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ ἀφορῶν εἰς τὸν ἀποκλεισμὸν τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, θὰ ἔμενεν ἄνευ ἐννοίας· διότι τίς δυσκολία θὰ ὑπῆρχε νὰ θεωρηθῶσιν ἄμισθοι διὰ Νόμου αἱ θέσεις τῶν Νομαρχῶν, τοῦ Διευθυντοῦ τῆς Διοικητικῆς Ἀστυνομίας, τῶν Τμηματαρχῶν, τῶν Γενικῶν Γραμματέων, τῶν Εἰσαγγελέων καὶ ἄλλαι; Πρεσβεύω λοιπὸν, ὅτι Νόμος ἐπιτρέπων διορισμὸν εἰς ἄμισθον ὑπηρεσίαν, θὰ ἦτον ἀντισυνταγματικός. Ἀναφέρει τις τοὺς Προξένους, ἀλλ’ ἔσπευσεν, ἐγὼ δὲ τὸν εὐχαριστῶ, διότι ἡ ὑπόμνησις εἶναι κατ’ αὐτοῦ. Ὁ Νόμος περὶ Προξενείων, ἐκδοθεὶς μάλιστα τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ μετὰ τοῦ περὶ Πρεσβειῶν Νόμου, ῥητῶς ὁρίζει τὸ ἄμισθον προξένων τινῶν, καὶ εὐλόγως, διότι ἡ ἐξαίρεσις αὕτη τοῦ γενικοῦ κανόνος πρέπει νὰ διατάσσηται ῥητῶς. Ὑπάρχει ὅμως τοιαύτη ῥητὴ ἐξαίρεσις ἐν τῷ Νόμῳ περὶ πρεσβειῶν; οὐδαμῶς. Ἀλλὰ περὶ ποίων προξένων πρόκειται; περὶ τῶν διοριζομένων τιμῆς μᾶλλον χάριν, εἰς εὐρωπαϊκὰς πόλεις, οἵτινες δύνανται μάλιστα νὰ ὦσι καὶ ἀλλοδαποὶ, καὶ οἵτινες δὲν ὑπάρχει, πιστεύω, κίνδυνος νὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ὡς εἶπον ἤδη, ὁ Νόμος δὲν ἠδύνατο νὰ καθιερώσῃ ἀμίσθους Πρεσβείας, καὶ πράγματι δὲν καθιέρωσε τοιαύτας. Μοὶ ἐνθυμίζουσι προσέτι τὰ προηγούμενα, ἐγὼ δὲ, ἀποδίδων τὴν ὀφειλομένην σημασίαν εἰς τὰ λεγόμενα ἐνταῦθα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δὲν ἔχω ἀνάγκην ν’ ἀναιρέσω τὰ περὶ τούτων. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προσέφυγεν ἀληθῶς καὶ εἰς τὰ προηγούμενα, ἀλλ’ εἶπεν, ὅτι καίτοι θεωρεῖ ταῦτα ὀρθὰ, ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει φρονεῖ, ὅτι δὲν δύνανται τὰ προηγούμενα νὰ ἔχωσιν ἐπιῤῥοήν τινα, καὶ ἐβεβαίωσεν, ὅτι καὶ αὐτὸς, ἂν δὲν ἦσαν ὀρθὰ, ἤθελε τὰ πολεμήσει. Ἀλλὰ τὰ προηγούμενα ἐκεῖνα ἦσαν παράνομα· ἂν δὲ περὶ αὐτῶν δὲν ἐγένετο συζήτησις, ἂν παρῆλθον ἀπαρατήρητα, τοῦτο ὀφείλεται προφανῶς εἰς τὴν ἀξίαν, εἰς τὸ ὕψος, δύναμαι νὰ εἴπω, τῶν προσώπων, περὶ ὧν τότε ἐπρόκειτο. Βέβαιον ὅμως εἶναι, ὅτι οὔτε ὁ κ. Σίνας, οὔτε ὁ κ. Ὑψηλάντης ἠδύναντο νὰ διορισθῶσιν εἰς θέσεις ἀμίσθους. Ἡ Βουλὴ πρὸ δύω ἐτῶν, ἡ ἐνεστῶσα μάλιστα Βουλὴ, προκειμένου περὶ τοῦ Ἐφόρου τοῦ Βουλευτηρίου, ἐξεδήλωσε πανηγυρικῶς τὴν πεποίθησιν ταύτην, ρητῶς ἀποφανθεῖσα, ὅτι δὲν ἐννοεῖ δημοσίαν θέσιν ἄμισθον. Ἄλλως τε τὰ προηγούμενα ἀνήκουσιν εἰς τὴν ἱστορίαν, ἡμεῖς δὲ δὲν καλούμεθα νὰ δικάσωμεν περὶ αὐτῆς. Φρονῶ λοιπόν, ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ κ. Σκουλούδη, πλὴν ὅτι εἶναι πολιτικῶς μεμπτέος καθ’ ἑαυτὸν, εἶναι καὶ ἀντίθετος πρὸς ρητὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἐν σχέσει πρὸς τὴν βουλευτικὴν αὐτοῦ ἰδιότητα. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι τὸ περὶ τούτου ζήτημα δὲν ἀνάγεται εἰς τὴν πολιτικὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς τὴν νομικὴν, ἀφοῦ ρηταὶ τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ ἐκλογικοῦ Νόμου διατάξεις παρεβιάσθησαν. Ὡμίλησαν περὶ τῶν Συνταγμάτων τῶν ἄλλων Ἐθνῶν, ἀλλὰ κακῶς παραπέμπουσιν ἡμᾶς αἰωνίως εἰς τοὺς ξένους. Εἶπον καὶ πρὶν ὅτι τὰ πάντα, ὁσάκις μάλιστα πρόκειται περὶ τῶν θεσμῶν ἡμῶν, τῶν ἀῤῥήκτως συνδεομένων πρὸς τὴν ἱστορίαν, τὰ αἰσθήματα, τὰς ἰδέας, τὰ ἔθιμα, τὰ ἤθη καὶ τὰς ἀνάγκας ἡμῶν, πρέπει νὰ ἐξετάζωμεν καὶ νὰ κρίνωμεν Ἑλληνικῶς. Καὶ οὐδὲν ὅμως τῶν Συνταγμάτων ἐκείνων ἔχει σχέσιν τινὰ πρὸς τὸ ἡμέτερον ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ· ἐν οὐδενὶ καθιεροῦται τὸ ἀπολύτως ἀσυμβίβαστον τοῦ ἀξιώματος τοῦ βουλευτοῦ πρὸς τὴν θέσιν τοῦ δημοσίου ὑπαλλήλου. Ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχουσιν ἀληθῶς περιπτώσεις ἀπολύτως ἀσυμβιβάστου, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἐπί τινων δημοσίων θέσεων, ρητῶς καθοριζομένων. Ἐν Γαλλίᾳ, ἐν Βελγίῳ καὶ ἐν πᾶσι σχεδὸν τοῖς Συντάγμασι τῶν Συνταγματικῶν Ἐθνῶν, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, δὲν καθιεροῦται τὸ ἀπολύτως ἀσυμβίβαστον, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ἡ ἐπανάληψις τῆς ἐκλογῆς· ὥστε τὸ ζήτημα ἐκεῖ δὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλ’ εἰς τὰ δικαιώματα τῶν ἐκλογέων. Πάντες οἱ περὶ τούτου γράψαντες δημοσιολόγοι λέγουσιν, ὅτι ὁ βουλευτής, ὁ δεχθεὶς παρὰ τῆς Κυβερνήσεως δημοσίαν θέσιν, δὲν εἶναι πλέον ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος διὰ τοὺς ἐκλογεῖς του, διότι ὅτε οὗτοι ἐξέλεξαν αὐτόν, δὲν εἶχε τὴν ἰδιότητα ταύτην, μετέβαλε θέσιν ἀπέναντι αὐτῶν καὶ πρέπει ν’ ἀποφανθῶσιν αὖθις ἂν καὶ ὡς ὑπάλληλον τὸν ἐμπιστεύωνται. Βλέπετε πόσον μεγάλη εἶναι ἡ διαφορά; Ἐν Ἀγγλίᾳ δὲ γινώσκει ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς πόσοι ἐγένοντο καὶ γίνονται ἀγῶνες, ὅπως καθαρισθῇ τὸ Κοινοβούλιον ἀπὸ τῶν ὑπαλλήλων τῆς Ἐξουσίας, οὐχὶ διότι δὲν ἦσαν οὗτοι ἄξιοι τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ διότι δὲν ἠδύναντο νὰ ὦσιν ἐλεύθεροι. Ὑπῆρξαν ἐποχαὶ — σημειῶ δὲ τὴν κατὰ τὰ 1702, νομίζω, τὴν σημαντικωτάτην — καθ’ ἃς σωρηδόν, καθ’ ἑκατοστύας ἀπηλαύνοντο ἐκ τῆς Βουλῆς ὑπάλληλοι δημόσιοι ἐν Ἀγγλίᾳ. Εἷς δὲ τῶν ἐπιφανεστάτων συγγραφέων τῆς ἱστορίας τῶν Συνταγματικῶν Θεσμῶν τῆς Ἀγγλίας ὁ Ersquine May γράφει: «Αἱ διάφοροι αὗται διατάξεις περὶ τοῦ ἀσυμβιβάστου ἐκρίθησαν ἀναγκαῖαι πρὸς περιφρούρησιν τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ τὸ ἐπωφελὲς αὐτῶν ἀναγνωρίζεται ἔτι καὶ νῦν, ὅτε οἱ κίνδυνοι εἶναι ὀλιγώτερον ἐπίφοβοι. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ ἀνεξαρτησία ἐξηγοράσθη διὰ τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἐξοχοτήτων ἐν ἐπιστήμῃ καὶ ἐμπειρίᾳ, ὧν τὴν ἔλλειψιν συναισθάνεται ἡ Βουλὴ τῶν Κοινοτήτων, ἀλλ’ ἡ θυσία αὕτη ὠφείλετο εἰς τὴν Συνταγματικὴν ἐλευθερίαν, καὶ δικαίως ἐγένετο.» Ὥστε μαχόμενοι ἐπὶ τοῦ πεδίου τούτου δὲν μαχόμεθα, κύριε Πρωθυπουργέ, ἐπὶ ἐδάφους ταπεινοῦ, μαχόμεθα ὑπὲρ τοῦ ὑψίστου ἀγαθοῦ ἐλευθέρας Πολιτείας, τῆς Συνταγματικῆς ἐλευθερίας. Ἀλλοίμονον ἂν δοθῇ τὸ δικαίωμα, εἴτε εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν, εἴτε καὶ εἰς αὐτὴν Νομοθετικὴν κ’ Ἐξουσίαν νὰ παραβιάζωσι τὰς θεμελιώδεις τοῦ Συντάγματος διατάξεις, τὰς ἀφορώσας εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ Κοινοβουλίου! Ἀλλ’ εἶπον ἤδη, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἀνάγεται εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ Ὑπουργείου εὐθύνην· διὰ τοῦτο ἐπ’ αὐτοῦ θέλω ὑποβάλλει εἰδικὴν πρότασιν. Ἐν τῇ ἀνελίξει τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἀνεφάνη δεύτερον ζήτημα, τὸ τῆς Κωπαΐδος. Ὅτε εἶδον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὀργιζόμενον καὶ ἀνοικείως προσφερόμενον ἐντεῦθεν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες συνεζήτησαν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, ὅτε εἶδον αὐτὸν τοσοῦτον τεταραγμένον, ἐλυπήθην ὅτι τοιοῦτος κατέλαβεν αὐτὸν θυμὸς ἐπὶ ζητήματος, ἐφ’ οὗ εἶχε συμφέρον, εἶχε καθῆκον, ὀφειλόμενον πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὴν Πατρίδα, νὰ δώσῃ ἠπίως, ἡσύχως, ἐπαρκῶς, πᾶσαν ἐξήγησιν, νὰ προκαλέσῃ μάλιστα αὐτὸς οὗτος πᾶσαν ἐξέτασιν. Καὶ ἐπειδὴ περὶ τοιούτου ζητήματος πρόκειται, ὀφείλω εὐθὺς ἐν ἀρχῇ νὰ εἴπω, ὅτι ἐγὼ ἐν πεποιθήσει ἀποδίδω εἰς τὸν κ. Τρικούπην πᾶσαν προσωπικὴν τιμὴν, θεωρῶ αὐτὸν κρείσσονα χρημάτων, ἀλλὰ τὴν πεποίθησιν ταύτην δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχω μόνος ἐγὼ, πρέπει νὰ ἔχῃ αὐτὴν καὶ ἅπας ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Δὲν πρόκειται περὶ ἁπλοῦ πολίτου, δὲν πρόκειται περὶ ἰδιώτου ἢ ἐμπόρου, πρόκειται περὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως, περὶ τοῦ ἀρχηγοῦ κόμματος, ὅπερ εἶναι δύναμις ἀναγκαία ἐν τῇ Πολιτείᾳ, καὶ δύναμις πολύτιμος. Ὁ κ. Τρικούπης ὀφείλει τὴν ὑπόληψιν, ἣν ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀκραδάντως ἔχω περὶ αὐτοῦ, νὰ καταστήσῃ ἐπὶ ζητήματος, ὅπερ ἅπτεται αὐτῆς, ἀκράδαντον πανταχοῦ. Ἡ ὑπόληψίς του δὲν τῷ ἀνήκει· ἡ ὑπόληψις τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἀνήκει εἰς τὸ Ἔθνος. Ἀλλοίμονον ἂν τὴν ἀφήσῃ ν’ ἀμαυρωθῇ! Διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ ἔβλεπον τὸν κ. Τρικούπην παρερχόμενον ἐνταῦθα καὶ ζητοῦντα αὐτὸν τοῦτον τὴν εὐρεῖαν, τὴν αὐστηρὰν, τὴν μέχρι τῶν ἐγκάτων ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου, ἐξ ἧς εἰλικρινῶς εὔχομαι ν’ ἀποδειχθῇ ὅτι, ἂν ἠμέλησε, δὲν ἀνεμίχθη. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ἐξεσφενδόνισεν ὕβρεις, καὶ δικαιοῦμαι ἐγὼ νὰ διαμαρτυρηθῶ· διότι, καίπερ συμμεριζόμενος τὴν ἀγανάκτησιν τῶν προλαλησάντων, δὲν ἠρεύνησα μέχρι τοῦδε τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, καὶ μόνον ὑπὸ τὴν νομικὴν αὐτοῦ ἔποψιν ὑπέβαλον ἐπερώτησιν, ἀφορῶσαν εἰς τὴν πληρεστέραν καὶ κανονικωτέραν τοῦ πράγματος διεξερεύνησιν. Ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ βορβόρου καὶ εἶπεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν πράγματα, ἅτινα δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξέλθωσιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ. Δὲν θέλω βεβαίως ἀντιτάξει τὰ ἴσα, ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Τρικούπην, τί εἶναι ἡ Βουλή; ἡ Βουλὴ εἶναι ὁ ἐλεγκτὴς τῆς Κυβερνήσεως, ἄρα ὁ δικαστής αὐτῆς· ἐλέγχει πάσας τὰς πράξεις τοῦ Ὑπουργείου, πολιτικάς τε καὶ διοικητικὰς, δικάζει τὰς ποινικάς. Λοιπὸν οἱ δικασταὶ, οἵτινες εἰσέρχονται εἰς τὰ κρησφύγετα τῶν λῃστῶν, διὰ νὰ ἁρπάσωσιν ἐκεῖθεν τοὺς κακούργους καὶ παραδώσωσιν αὐτοὺς εἰς τὴν δικαιοσύνην, κατασπιλοῦνται ἐκεῖ; Οἱ ἁρπάζοντες ἀπὸ τὰς τρώγλας αὐτῶν τοὺς κλέπτας δικασταὶ κατασπιλοῦνται; Οἱ ἀπὸ τὰ καταγώγια αὐτῶν τοὺς χαρτοπαίκτας ἀνασύροντες, ἵνα ὁδηγήσωσιν εἰς τὰς φυλακὰς κατασπιλοῦνται; Πρὸς τί ὁ κ. Τρικούπης ν’ ἀπευθύνῃ τοιαύτην ἀποστροφὴν πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν; Διατί ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ὅπερ εἶναι καθαρῶς πραγματικὸν, νὰ ἐνδυθῇ αὐτὸς τόσῳ μάλιστα θυμοειδῶς προσωπικὸν ὅλως χαρακτῆρα; Τὸ ζήτημα τῆς Κωπαΐδος; — καὶ δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἀρχαίας ἱστορίας αὐτοῦ — τὸ ζήτημα τοῦτο ὡς πρὸς τὰς ἐνεργείας τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἢ μᾶλλον τοῦ προϊσταμένου αὐτῆς, χρονολογεῖται ἀπὸ τριῶν, νομίζω, ἐτῶν. Ἡ παραχώρησις ἐγένετο διὰ τρόπου, ὅστις ἐνέβαλεν εἰς ἀνησυχίας καὶ δισταγμούς, διότι τότε καὶ ἄλλη ὑπῆρχεν ἑταιρία, προσφερομένη νὰ συναγωνισθῇ, καὶ ἡ ἑταιρία ἐκείνη ἀπεπέμφθη. Ἐγέννησε δισταγμούς, διότι ἡ παραχώρησις ἐγένετο ἐσπευσμένως καὶ ἀκαίρως ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅστις ὀρθότατα σκεπτόμενος καὶ δεόντως μεριμνῶν περὶ τῶν συμφερόντων τῆς Πολιτείας, πρὸ ὀλίγων ἔτι μηνῶν εἶχεν ὑποβάλει πρότασιν εἰς τὴν Βουλήν, καθ’ ἣν ἡ παραχώρησις τῶν μεταλλείων καὶ τῆς ἀποξηράνσεως τῶν λιμνῶν καὶ τῶν τελμάτων ἔπρεπε νὰ γίνεται μόνον διὰ νόμου. Νομίζω μάλιστα, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς Πρωθυπουργὸς ἐσεμνύνετο ὅτι, ἀφ’ ἧς ὑπέβαλε τὴν πρότασιν ἐκείνην, οὐδεμίαν παραχώρησιν ἐνήργησεν αὐτὸς, καίτοι ἰσχύοντος ἔτι τοῦ νόμου. Ἀλλ’ αἱ παραχωρήσεις ἐκεῖναι δυνάμει νόμου ἐγένοντο, νόμος δὲ ἦτο καὶ ὁ τῆς Κωπαΐδος, πρὸ δεκαπενταετίας μάλιστα κείμενος νεκρός. Διατί δὲν ὑπέβαλε καὶ τὴν Κωπαΐδα, ἥτις εἶναι ἡ μεγαλειτέρα τῶν ἐν Ἑλλάδι λιμνῶν, καὶ περὶ ἧς τὸ Κράτος εἶχε συμφέρον νὰ μεριμνᾷ πολὺ περισσότερον ἢ περὶ τῶν μικρῶν ἑλῶν καὶ τελμάτων, εἰς τὴν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου ἐπιδειχθεῖσαν ὡς πρὸς ταῦτα πρόνοιαν καὶ στοργήν; Διατί δὲν ἐμερίμνησε περὶ τῆς Κωπαΐδος, ὅσον ἐμερίμνησε περὶ ἄλλων ὀλίγων στρεμμάτων; Διατί δὲν ἀνεχαιτίσθη, καὶ διατί, προκειμένου μετ’ ὀλίγους μῆνας νὰ συνέλθῃ ἡ Βουλή, δὲν ὑπέβαλεν εἰς αὐτὴν τὴν σύμβασιν, ἣν ἔκρινεν ὠφέλιμον νὰ συνάψῃ πρὸς ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος; Καὶ εἶπεν ἡμῖν τότε, ὅτι ἡ σύμβασις ἐκείνη περιέχει ὅρους ἐλαφροτέρους, ἀλλ’ ἀπέδειξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὄχι μόνον δὲν περιέχει ἐλαφροτέρους ὅρους, διότι ἐκεῖνοι οἵτινες ἐφαίνοντο ὡς ἐλαφρότεροι, ἦσαν μηδὲν, ἀλλὰ πολλῷ βαρυτέρους, καὶ οὕτω κατηρτισμένους μάλιστα, ὥστε καθιστῶν τὴν σύμβασιν ἄκυρον, ὡς ἀντίθετον πρὸς τὸν νόμον τοῦ 1867, τοῦ κυρώσαντος τὴν σύμβασιν τοῦ 1865. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς ὑπομνήσω μίαν διάταξιν τοῦ νόμου ἐκείνου. Ὁ νόμος ἔλεγε καὶ ἡ σύμβασις, ὅτι ἐκ τῆς ἀποξηρανθησομένης ἐκτάσεως οἱ πραγματοποιήσοντες τὴν ἀποξήρανσιν λαμβάνουσι κλῆρον εἰς πλήρη ἰδιοκτησίαν τὸ ⅓, ὡρισμένον εἰς 80,000 στρεμμάτων, ἀλλ’ εἰς μέρος προσδιωρισμένον ῥητῶς μετὰ τῶν ὁρίων αὐτοῦ. Ἡ δὲ σύμβασις τοῦ κ. Τρικούπη τί λέγει; Ὅτι τῶν 80,000 στρεμμάτων ἡ ἐκλογὴ ἀνήκει εἰς τοὺς ἀναλαβόντας τὴν ἀποξήρανσιν. Κρίνατε ἂν ἦναι ἢ δὲν ἦναι αὕτη τροποποίησις, ἀναιροῦσα τὰς βάσεις, ἐφ’ ὧν ἐστηρίχθη ἡ νέα σύμβασις, δηλαδὴ τὸν νόμον τοῦ 1867. Ἀλλὰ δὲν σταματᾷ ἐδῶ ἡ προθυμία τοῦ κ. Τρικούπη ὑπὲρ τῆς Ἑταιρίας. Κατὰ τὸ 1882, μικρὸν μετὰ τὴν εἰς τὴν Ἐξουσίαν ἄνοδον αὐτοῦ, ὑπέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Βουλὴν Νόμον, μεταβάλλοντα τοὺς ὅρους τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἀποξηράνσεως, δηλαδὴ τροποποιοῦντα τὸ σχέδιον τοῦ Sauvage καὶ ἐπιτρέποντα τὴν διὰ τῶν λιμνῶν τῶν Θηβῶν διοχέτευσιν τῶν ὑδάτων. Τὴν μεταβολὴν ταύτην ἐζήτει πρὸ πολλοῦ ἡ Ἑταιρία, καὶ διὰ τοῦτο εἶχεν ἀναστείλει πᾶσαν ἐργασίαν. Ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐπὶ δύω ὅλα ἔτη οὐδὲν περὶ τούτου ἔπραξεν ὁριστικῶς. Εἶχε μὲν συντάξει, νομίζω, σχέδιόν τι, ὅπερ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ δὲν ἐπέμεινε νὰ ἐπιψηφισθῇ. Ἐνθυμίζω τοῦτο εἰς ἀπάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις, οὐδὲν ἔχων νὰ εἴπῃ σπουδαῖον, ἠθέλησε ν’ ἀναγάγῃ πάντα τὰ περὶ Κωπαΐδος γενόμενα εἰς τὴν παρελθοῦσαν Κυβέρνησιν, καὶ ὅστις ἀποτεινόμενος εἰς ἐμὲ, ἁπλοῦν βουλευτὴν, καὶ τότε, ἔλεγεν ἀστείως, ὅτι ὤφειλα νὰ τὰ γνωρίζω. Ἀλλ’ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις οὐδὲν, ὡς γινώσκομεν πάντες οἱ ἐν τῇ Βουλῇ, διέπραξε τελικῶς μετὰ τῆς Ἑταιρίας ἐκείνης. Ὁ κλῆρος τῆς παροχῆς καὶ τῆς εὐκολίας ταύτης πρὸς τὴν Ἑταιρίαν—καὶ εἶναι μεγίστη ἡ εὐκολία ὡς τότε ἀπεδείχθη—ἔπεσεν αὖθις ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Τρικούπη, τὴν μετὰ τῆς γνωστῆς ὑμῖν ἤδη σπουδῆς καὶ προθυμίας παραχωρήσασαν τὴν Κωπαΐδα. Μακρὰ ἠγέρθη ἐνταῦθα τότε συζήτησις, ἐγὼ δὲ ὑπέβαλον ἐπερώτησιν, δι’ ἧς ἐζήτουν, πρὶν ἢ κυρωθῇ καὶ δημοσιευθῇ ὁ νόμος, ὁ παρέχων τὴν μεγάλην ἐκείνην εὐκολίαν καὶ συγχρόνως νομιμοποιῶν ὁριστικῶς τὴν ἔκνομον σύμβασιν τοῦ 1880, νὰ ἐξετασθῶσι τὰ πράγματα, ἐξ ὧν ἤθελεν ἀποδειχθῆ—καὶ ἀποδεικνύεται ἔτι καὶ σήμερον—ὅτι ἡ Ἑταιρία περιῆλθεν εἰς τὴν κατάστασιν τῆς ἐκπτώσεως, διὰ νὰ δυνηθῇ οὕτω ἡ Κυβέρνησις νὰ προστατεύσῃ καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου καὶ τὰ τῶν τότε ἐξεγερθέντων περιοίκων τῆς λίμνης. Ἐζήτησα ἐπανειλημμένως κατὰ τὴν Σύνοδον ἐκείνην νὰ μοὶ δοθῇ ἀπάντησις, καὶ τελείαν ἀπάντησιν τῆς ἐπερωτήσεως δὲν ἔλαβον. Μᾶς εἶχεν εἰπεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τότε, ὅτι ἔστειλεν Ἐπιτροπὴν, ἵνα ἐξετάσῃ τὰ περὶ τῆς περιμέτρου. Ἠρώτησα ἂν ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκείνη ἐξήτασε καὶ τὰ περὶ τῶν ἐργασιῶν, καὶ μοὶ ἀπήντησεν ἁπλούστατα, ὅτι δὲν εἶχεν ἡ Ἐπιτροπὴ τοιαύτην ἐντολήν! Διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ μέχρι τῆς σήμερον καθυστεροῦσιν αἱ πληροφορίαι ἐκεῖναι, ὅτε πρό τινων ἡμερῶν ὑπέβαλον τὴν περὶ τοῦ νομικοῦ ζητήματος τοῦ καταρτισμοῦ τῆς Γαλλικῆς Ἑταιρίας ἐπερώτησίν μου, παρεκάλεσα τὴν Βουλὴν νὰ διατάξῃ νὰ διανεμηθῇ καὶ ἡ τοῦ 1882 ἐπερώτησίς μου. Ἀλλ’ εἰς τὴν ἐπερώτησιν ἐκείνην ἀπήντησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δι’ ἐκθέσεως τριῶν μηχανικῶν, οἵτινες, ἐνῷ ἐν ὅλῃ τῇ ὑφῇ αὐτῆς πιστοποιοῦσιν, ὅτι δὲ ἤρχισεν ἡ ὑπὸ τὸ ὄρος Πτῷον διάτρησις, ὡς ἀπαιτεῖ ὁ Νόμος, ἀποφαίνονται ὅμως, ὡς εἰ ἦσαν νομικοὶ, ὅτι ἡ Ἑταιρία δὲν περιῆλθεν εἰς τὸ σημεῖον τῆς ἐκπτώσεως! Τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην ἀνεγνώσατε· λέγει ῥητῶς, ὅτι ἕνεκα τῆς εὐθὺς μετὰ τὴν παραχώρησιν ἐπελθούσης ἰδέας τῆς μετατροπῆς τῶν ἐργασιῶν, ἡ Ἑταιρία ἐνήργει μελέτας ἐπὶ τῶν ἐργασιῶν τούτων, καὶ ἐξαίρει μάλιστα τὰς μελέτας ἐκείνας, καὶ ἀναγράφει πομπωδῶς τὰς πρὸς τοῦτο δαπανηθείσας 300,000 δραχμάς· διὰ δὲ τὰς ἐργασίας τοῦ ὄρους Πτῴου τί λέγει; ὅτι ἐπί τινων ἀρχαίων φρεάτων ἐνήργησεν ἡ Ἑταιρία ἐκχωματώσεις τινὰς, καὶ ὅτι μάλιστα, ὅτε ἡ Ἐπιτροπὴ ἐξήταζε—καὶ θὰ μάθητε μετὰ περιεργείας τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἐξήταζεν—ἦσαν τὰ ἐξαχθέντα χώματα νωπά! Ἡ ἐπερώτησίς μου ὑπεβλήθη διὰ νὰ προληφθῇ τὸ ἀπειλούμενον τότε, ἀλλὰ μήπω τελεσθὲν κακόν· τί ἔπραξεν ὅμως ἡ Κυβέρνησις; Παρεκάλεσα τότε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ν’ ἀναβάλῃ τὴν κύρωσιν τοῦ νόμου, καὶ τῷ εἶπον, ὅτι εἶχε κατὰ τὸ Σύνταγμα δύω μηνῶν καιρὸν πρὸς τοῦτο, ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης ἐκύρωσε καὶ ἐδημοσίευσε τὸν Νόμον ἅμα τῇ ἐπιψηφίσει αὐτοῦ, τῇ 23 Μαΐου, ἡ δὲ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι τῆς 8 Ἰουλίου, ἤτοι μετὰ δύω περίπου μῆνας. Ἀφοῦ δηλαδὴ ἐξησφαλίσθη ἡ Ἑταιρία διὰ τῆς κυρώσεως τοῦ Νόμου, τότε ἐστάλησαν μηχανικοὶ διὰ νὰ ἐξετάσωσιν! Ἡ προσφιλὴς Ἑταιρία ἐξησφαλίσθη, διότι καὶ ἂν πάντες ἀπεφαίνοντο ὅτι δὲν ἐξετέλεσε τοὺς ὅρους, ὁ Νόμος τοῦ 1882, ὁ τόσον ἐσπευσμένως κυρωθείς, ἐδέσμευε τὰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως. Αὐταὶ εἰσιν αἱ περιστάσεις, αἵτινες μαρτυροῦσιν, ὅτι ὑπῆρξε εὔνοια μεγάλη καὶ ἀπροσεξία πολλὴ περὶ τὴν διαχείρισιν τῆς ὑποθέσεως, καὶ αἵτινες εὐλόγως ἔδωκαν ἀφορμὰς σχολίων καὶ ὑπονοιῶν. Καὶ ἔχουσι βεβαίως ἀδιάσπαστον σχέσιν ταῦτα καὶ πρὸς τὰ ἐφεξῆς γενόμενα: Ἡ Ἑταιρία συνεστάθη ἐν Γαλλίᾳ, συνεστάθη δὲ κατὰ τὰ τέλη τοῦ 1880. Παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἂν ἡ Ἑταιρία ἐκείνη κατηρτίσθη κατὰ τοὺς νόμους τοὺς Γαλλικοὺς, καὶ ἂν αὐτὸς ἔλαβε πρόνοιαν νὰ ἐκτελεσθῶσιν ἐν Ἑλλάδι τὰ κατὰ Νόμον ἐπιβεβλημένα. Ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀφοῦ μόνον μᾶς ὑπέβαλεν—ἀλλὰ μετὰ μεγίστου δέους, ὅπερ ἐνεποίησεν εἰς πάντας ἡμᾶς ἐντύπωσιν—τὸ καταστατικὸν τῆς Ἑταιρίας καὶ εἶπεν ἡμῖν, ὅτι μόλις τῷ ἐνεπιστεύθησαν τοῦτο οἱ ἱδρυταὶ, ὅτι δὲν εὐπορεῖ νὰ ἐπιτρέψῃ νὰ μεταβῇ εἰς χεῖρας ἄλλων ἢ μόνον εἰς τὰς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, παρ’ ᾧ ἐν εὐλαβείᾳ δυνάμεθα νὰ τὸ ἀναγνώσωμεν, ὅτι καὶ αὐτὸ, ὅπερ πράττει, τὸ πράττει ἄνευ τῆς ἀδείας τῶν ἱδρυτῶν, οὐδεμίαν ἄλλην ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίαν. Ἀντὶ δὲ πληροφοριῶν ἠρκέσθη πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ παραδόξου νὰ προσαγάγῃ γνωμοδότησιν τῶν Νομικῶν Συμβούλων, ἤτοι τῶν ὑπαλλήλων τῆς ἐλεγχομένης Κυβερνήσεως! Τὸ καταστατικὸν ἐκεῖνο εἶναι δημόσιον ἔγγραφον, συνετάχθη ἐν Γαλλίᾳ ἐνώπιον συμβολαιογράφου. Τί λοιπὸν σημαίνει αὐτὴ ἡ μυστικότης; Τί ἄλλο εἰμὴ νὰ μὴ μάθωσιν οἱ μέτοχοι τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῆς Σύρου τὴν ἀλήθειαν; Τί ἄλλο εἰμὴ ἐκεῖνοι, οἵτινες πρόκειται ν’ ἀγοράσωσι μετοχὰς, νὰ μὴ βλέπωσι καθαρῶς ποῦ θὰ ρίψωσι τὸ χρῆμά των;

§62Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἦτο ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ δημοσιεύσῃ;

§63ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ φθάσω ἐκεῖ. Κατὰ τὸ καταστατικὸν ἐκεῖνο ἐξετελέσθησαν αἱ δύω πρῶται διατάξεις, τοῦτ’ ἔστιν ἐπιστοποιήθη ὑπὸ τῆς συνελεύσεως τῶν μετόχων τὸ εἰλικρινὲς τῆς ἐπιχειρήσεως, καὶ ἐνεκρίθη ὑπὸ δευτέρας αὐτῶν συνελεύσεως ἡ ἀξία τοῦ apport, ἤτοι αἱ 4,800,000 φράγκων. Διὰ νὰ ἐννοήσητε τὴν σπουδαιότητα τῶν πράξεων τούτων, πρέπει νὰ μάθητε ὅτι οἱ μέτοχοι ὅλοι, οὓς ὠνόμασεν ὁ κ. Λομβάρδος, ἦσαν καὶ ἱδρυταὶ, καὶ ὅτι οὗτοι ἔλαβον πάσας τὰς μετοχὰς, ἑπομένως εἶχον καὶ τὴν παμψηφίαν. Διὰ νὰ ἐννοήσητε δ’ ἔτι μᾶλλον τὴν σπουδαιότητα τῶν ἀποφάσεων αὐτῶν, μάθετε καὶ τοῦτο· ὅτι τῇ 21 Ὀκτωβρίου, νομίζω, ἡ πρώτη συνέλευσις διώρισεν ἐκτιμητὴν τοῦ apport Apadie τινὰ, καὶ ὅτι αὐτὸς ἐντὸς 8 ἢ 10 ἡμερῶν κατώρθωσε νὰ ἐνεργήσῃ τὴν ἐκτίμησιν τῆς Κωπαΐδος καὶ νὰ συντάξῃ τὴν περὶ ταύτης ἔκθεσιν. Ταῦτα συμβαίνουσι συνήθως, ἐὰν μὴ πάντοτε, καὶ διὰ τοῦτο τὰς ἀνωνύμους Ἑταιρίας θεωροῦσι παντοῦ ἐν τῷ πεπολιτισμένῳ κόσμῳ ὡς καθιδρύματα ἄξια διαρκοῦς ἀστυνομικῆς ἐπιτηρήσεως, διότι ὑπῆρξαν ἄπειρα παραδείγματα, καθ’ ἃ καταστροφαὶ ἀνυπολόγιστοι ἐπῆλθον ἐξ ἀνωνύμων Ἑταιριῶν, ὧν οἱ ἱδρυταὶ, ἐξαίροντες τὰ μυθώδη κέρδη ἀγνώστων ἐπιχειρήσεων, ἐξῆπτον τὴν φαντασίαν τῶν ἁπλῶν καὶ ἐλήστευον τὴν κοινωνίαν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ἐν Γαλλίᾳ θεωροῦσι τὸν νόμον τοῦ 1867 ἀνεπαρκῆ, δὲν ἀμφιβάλλω δὲ ὅτι ὑπὸ τῶν πραγμάτων πιεζόμενοι θὰ προβῶσιν εἰς μεταῤῥυθμίσεις αὐτοῦ. Ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἐν Γαλλίᾳ ἔλαβον δύω μέτρα, ἅπερ ἐξασφαλίζουσιν ἐν μέρει τοὺς ἁπλουστέρους, ὅπως μὴ γίνωνται ἕρμαιον τῶν δολοπλοκιῶν τῶν κερδοσκόπων· ἔλαβον τὸ μέτρον τῆς καταθέσεως τοῦ καταστατικοῦ μεθ’ ὅλων τῶν δικαιολογητικῶν καὶ τοῦ καταλόγου τῶν ἱδρυτῶν καὶ τῶν μετόχων εἰς τὸ Εἰρηνοδικεῖον καὶ εἰς τὸ Πρωτοδικεῖον τοῦ Τόπου, ἔνθα ἱδρύεται ἡ Ἑταιρία· ἔλαβον δὲ προσέτι τὸ σπουδαιότατον μέτρον, νὰ ὑποχρεῶσι τὰς ἀνωνύμους Ἑταιρίας, ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος, νὰ δημοσιεύωσι περίληψιν τοῦ καταστατικοῦ, περιέχουσαν πάντα τὰ λοιπὰ καὶ τὸ apport. Τούτων γιγνομένων, μόνοι βεβαίως οἱ τυφλοί, ἢ οἱ μὴ θέλοντες νὰ μεριμνῶσι περὶ τῶν ἰδίων ὑποθέσεων, δύνανται ν’ ἀπατηθῶσιν, οὐχὶ ὅμως οἱ διαχειριζόμενοι τὰ ἑαυτῶν ὡς συνετοὶ οἰκογενειάρχαι. Τοσαύτην δὲ σημασίαν δίδει εἰς τὴν δημοσιότητα ὁ Γαλλικὸς νόμος, ὥστε ἐπιτάσσει ἐν ἰδίῳ ἄρθρῳ, ἵνα αἱ αὐταὶ δημοσιεύσεις γίνωνται ἐν πᾶσι τοῖς μέρεσιν, ὅπου ὑπάρχουσι ὑποκαταστήματα τῆς ἀνωνύμου Ἑταιρίας. Εἶναι παγκοίνως γνωστόν, ὅτι τὸ κεντρικὸν καὶ κύριον κατάστημα τῆς Ἑταιρίας ταύτης εἶναι ἐν Ἑλλάδι. Ἡ Ἑταιρία τῆς Κωπαΐδος εἶναι Ἑταιρία ἀποξηράνσεως καὶ καλλιεργείας· λοιπὸν πᾶσα ἡ ἐργασία δέον νὰ τελῆται ἀναγκαίως καὶ ἀποκλειστικῶς ἐν Ἑλλάδι, ὅπου τὸ ἀντικείμενον τῆς ἐπιχειρήσεως. Οὐδεμία λοιπὸν ἀμφιβολία, ὅτι ἐδῶ εἶναι τὸ κεντρικὸν αὐτῆς κατάστημα· ἀλλ’ ἂς θεωρήσωμεν αὐτὸ ὡς ὑποκατάστημα. Ὁ ἀξιότιμος κ. Δηλιγιάννης ἀνέγνωσε χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σύμβασιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Οἰκονομικῶν, νομίζω, ἀνομολογοῦσαν ὅτι ὑπάρχει τοιοῦτο κατάστημα· ἀλλὰ καὶ ἄνευ τούτου, ἡ κοινοτάτη λογικὴ ἀπαιτεῖ νὰ θεωρήσωμεν τὸ κατάστημα αὐτὸ ὡς τὸ κύριον τῆς Ἑταιρίας κατάστημα. Εἶπόν τινες, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν ἔχουσιν εἰ μὴ πτυάρια, χειραμάξας καὶ ἄλλα ἐργαλεῖα. Ἀλλὰ τί ἄλλο δύναται νὰ ἔχῃ Ἑταιρία ἀποξηράνσεως λίμνης; Ἰδοὺ διατὶ ἠρώτησα ἂν ἐγένοντο ἐν Ἑλλάδι, ἔνθα ἔστω τὸ ὑποκατάστημα, αἱ καταθέσεις τοῦ καταστατικοῦ καὶ ἡ δημοσίευσις τῆς περιεχούσης καὶ τὸ apport περιλήψεως, περὶ ὧν διατάσσει ὁ Γαλλικὸς νόμος. Ἡ νομοθεσία ἡμῶν, ἐμφορευμένη τῶν ἀρχῶν, ὧν ἐμφοροῦνται πᾶσαι αἱ τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν νομοθεσίαι, ὡς πρὸς τὰς ἀνωνύμους Ἑταιρίας, ὑποβάλλει αὐτὰς εἰς τὴν ἐπιτήρησιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ ἐμπορικὸς ἡμῶν νόμος ἀπαιτεῖ τὸν ἐκ τῶν προτέρων κυβερνητικὸν ἔλεγχον διὰ τῆς προηγουμένης ἀδείας, ἐκδιδομένης διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, ὅπερ δημοσιεύεται μετὰ τοῦ καταστατικοῦ· διατάσσει συγχρόνως ὁ ἐμπορικὸς ἡμῶν νόμος καὶ τὴν διὰ τῆς ἐν τῷ Ἐμποροδικείῳ καταθέσεως δημοσίευσιν. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ μέχρι τοῦ 1867 ἐπεκράτει ἡ ἀρχὴ τῆς προηγουμένης ἀδείας· ἀλλὰ τῷ 1867 κατηργήθη μὲν αὕτη, εἰσήχθησαν ὅμως ἄλλαι πρακτικώτεραι ἐγγυήσεις, ἐν αἷς αἱ καταθέσεις καὶ ἡ δημοσίευσις. Ὁ ἡμέτερος νόμος τοῦ 1881 διατάσσει, ὅτι αἱ ἀνώνυμοι Ἑταιρίαι, ὅσαι ἐν Γαλλίᾳ συνέστησαν νομίμως, δύνανται νὰ ἐνασκῶσιν ἐν Ἑλλάδι πάντα τὰ δικαιώματα καὶ νὰ παρίστανται ἐπὶ δικαστηρίου, συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ἐὰν αἱ ὁμοίας φύσεως Ἑταιρίαι, αἱ νομίμως συστᾶσαι ἐν Ἑλλάδι, ἀπολαύωσι τῶν αὐτῶν δικαιωμάτων ἐν Γαλλίᾳ. Ὥστε ὅ,τι ὀφείλομεν ἐν πρώτοις νὰ ἐξετάσωμεν, εἶναι, «ἐὰν ἡ ἑταιρία συνέστη νομίμως.» Τὸ «νομίμως» ἐξαρτᾶται ἔκ τε τῶν δύω ἀποφάσεων τῆς συνελεύσεως τῶν μετόχων, ἃς ἀνέφερον, καὶ περὶ ὧν πραγματεύεται τὸ καταστατικὸν, ὡς γενομένων, καὶ ἐκ τῶν δημοσιεύσεων τῶν ἐν Γαλλίᾳ, αἵτινες ἐπιβάλλονται ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος. Ἀλλὰ περὶ τοιούτων δημοσιεύσεων οὐδεμίαν ἔσχομεν πληροφορίαν. Ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν πιστοποίησιν τῶν Γραμματέων τῶν ἁρμοδίων δικαστηρίων, παρ’ οἷς γίνονται αἱ καταθέσεις· ἔπρεπε προσέτι νὰ ἔχωμεν τὸ ἔντυπον τῆς ἐφημερίδος, ἐν ᾗ κατεχωρίσθη ἡ περίληψις. Ἀλλὰ περὶ τούτων οὐδὲν λέγει ἡμῖν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀρκεῖται δὲ εἰς τὴν ἐπικουρίαν τῶν ἰδίων ἑαυτοῦ ὑπαλλήλων, τὴν γνωμοδότησιν τῶν Νομικῶν Συμβούλων. Οὐδὲ περὶ τῆς ἐν Ἑλλάδι καταθέσεως τοῦ καταστατικοῦ καὶ τῆς δημοσιεύσεως περιλήψεως, περὶ ἧς πραγματεύεται τὸ ἄρθρον 58 τοῦ Γαλλικοῦ νόμου, προσήγαγε πληροφορίαν τινὰ ὁ κ. Λομβάρδος. Διατείνεται δὲ μόνον, ὅτι ἡ δημοσίευσις αὕτη δὲν ἐπιβάλλεται παρ’ ἡμῖν διὰ τὸν πρόχειρον ἐμπειρικὸν λόγον, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ Γαλλικοὶ νόμοι. Οὐδεὶς εἶπε τὸ τοιοῦτο, διότι καὶ ἐν Γαλλίᾳ δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ Ἑλληνικοὶ νόμοι. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1881 ἀπέκτησε δικαιώματα καὶ ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεις. Τίνας ὑποχρεώσεις ἀνέλαβεν ἡ Ἑλλὰς; νὰ μὴ ἀπαιτήσῃ τὴν προηγουμένην ἄδειαν, ἀφοῦ δὲν ἀπαιτεῖ αὐτὴν καὶ ὁ Γαλλικὸς νόμος. Τίνα δὲ δικαιώματα ἀπέκτησε; νὰ ζητήσῃ ὑπὲρ τῶν ἰδίων συμπολιτῶν τὰς αὐτὰς ἐγγυήσεις τοῦ Γαλλικοῦ νόμου ἐν τῷ δικαιώματι τῆς ἀμοιβαιότητος. Ὁ νόμος τοῦ 1881 εἶναι διεθνὴς σύμβασις. Ἐὰν ζητήσωμεν παρὰ τῆς Γαλλικῆς Ἑταιρίας πράγματα, ἅπερ κατήργησεν ὁ Γαλλικὸς νόμος, ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἀντιστῇ· ἀλλὰ ζητοῦντες τὰς ἐγγυήσεις, ἃς ὁ Γαλλικὸς νόμος ἐθεώρησεν ἀναγκαίας, καὶ αἵτινες εἰσὶν αἱ μόναι δυναταὶ ἐγγυήσεις ἐπὶ ἀνωνύμων ἑταιριῶν, οὐχὶ μόνον δὲν προσκρούομεν εἰς τὴν πρὸς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν ὀφειλομένην ἁβρότητα, ἀλλὰ συντελοῦμεν μάλιστα εἰς τὸ νὰ ἐφαρμοσθῶσι πληρέστερον τὰ περὶ τούτου διατασσόμενα ὑπὸ τοῦ Γαλλικοῦ νόμου, τουτέστι νὰ καταστήσωμεν τελεσφόρους τὰς ὑπ’ αὐτοῦ ζητουμένας ἐγγυήσεις. Καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν στιγμὴν ταύτην ὅ,τι εἶπον, διὰ νὰ δικαιολογήσωσι δῆθεν τὴν ἑταιρίαν· ὁ κ. Λομβάρδος εἶπεν ἡμῖν, ὅτι αὐτὴ προσκληθεῖσα ὑπὸ τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου νὰ ἐκδώσῃ εἰς ἐγγραφὴν ἐνταῦθα καὶ ἐν Παρισίοις τὰς μετοχάς της κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1867, ἠρνήθη. Καὶ αὐτὸ τὸ ἐπαρουσίασεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὡς καύχημα τῆς ἑταιρίας καὶ ἀνέκραξεν: οἷον κακὸν θὰ συνέβαινεν, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ ἑταιρία ἤκουε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, καὶ ἐξέδιδεν εἰς δημοσίαν ἐγγραφὴν τὰς μετοχὰς αὑτῆς, ὅτε αἱ ζημίαι θὰ ἦσαν μεγαλείτεραι καὶ αἱ κραυγαὶ περισσότεραι! Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι εἶχε πληρέστατον δίκαιον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀναφέρων τὸν κ. Σωτηρόπουλον, νὰ εἴπῃ, ὅτι εἰς τὰ οἰκονομικὰ πράγματα ἀπέναντι τοῦ πατριάρχου ἐκείνου εἶναι αὐτὸς κανδυλανάπτης. Καὶ ὅμως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶναι ὁ κυρίως ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους ἐντεταλμένος· ἡ βιομηχανία, τὸ ἐμπόριον, αἱ Τράπεζαι, ἡ δημοσία πίστις, ἡ στατιστικὴ, τὰ πάντα εἰς αὐτὸν εἶναι ἀνατεθειμένα. Ἀλλοίμονον ἐὰν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν μειονεκτῇ ἐπὶ τοσοῦτον κατὰ τὰς οἰκονομολογικὰς ἰδίως γνώσεις. Διατί ὅμως ἠρνήθη ἡ Ἑταιρία, κύριοι βουλευταὶ —καὶ ἠρνήθη μάλιστα παρανόμως, ἀπορῶ δὲ πῶς δὲν ὑπεχρεώθη νὰ ὑποκύψῃ —διατί ἠρνήθη; Θέλετε νὰ μάθετε τὸ διατί; ἠρνήθη, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ συστήσῃ τὴν ἑταιρίαν ἐν Γαλλίᾳ ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ καὶ διὰ νὰ λάβωσιν ἁπάσας τὰς μετοχὰς ἐκεῖ, οἱ λεγόμενοι ἱδρυταὶ, ὅπως ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ὅρων δυνηθῶσι νὰ τὰς πωλήσωσιν ἰδιαιτέρως ἐν Ἀθήναις, ἐν Σύρῳ καὶ ἀλλαχοῦ. Ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο νὰ ἀρνηθῇ. Τί ἆρά γε ἀντέταξεν; Δὲν εἶδον τὰ ἔγγραφα, ἀλλὰ βεβαίως θὰ εἶπον, ὅτι ὁ νόμος ἐκεῖνος ἀπέβλεπεν εἰς μετοχικὴν ἑταιρίαν καλλιεργείας, καὶ ὅτι εἰς τοιαύτην ἑταιρίαν ἐπέβαλε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκθέσῃ τὰς μετοχὰς ἐνταῦθα καὶ ἐν Παρισίοις. Τοῦτο εἶναι ἀληθές, ὁ δὲ νόμος διέτασσε καὶ ἄλλο τι σπουδαιότατον, ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ ἐγγραφὴ ὑπερβῇ τὸ ποσὸν, οὐδεμία ἐλάττωσις ἐπετρέπετο νὰ γείνῃ ἐπὶ τῶν Ἑλληνικῶν μετοχῶν. Ἀλλὰ κατὰ τὸ καταστατικὸν τί εἶναι ἡ Ἑταιρία; Εἶναι ἑταιρία ἀποξηράνσεως καὶ καλλιεργείας; Καὶ διότι προσετέθη ἡ ἀποξήρανσις, ἢ μᾶλλον διότι ἐφρόντισαν οἱ ἱδρυταὶ καὶ περὶ καλλιεργείας, μὴ ὑπαρχουσῶν ἔτι γαιῶν, διὰ τοῦτο δὲν εἶναι καὶ ἑταιρία καλλιεργείας καὶ δὲν ὑπόκειται εἰς τὴν περὶ ἐγγραφῆς μετοχῶν διάταξιν τοῦ νόμου; Ὄχι μόνον ὑπόκειται εἰς τὸν νόμον, ἀλλὰ μάλιστα, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ καταστατικοῦ, ὅστις εἶναι ὁ νόμος τῆς Ἑταιρίας, δύναται νὰ ἀμφισβητηθῇ ἂν ἔχῃ αὕτη νόμιμον ὕπαρξιν ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ κοινοῦ, ὅπερ ἐστερήθη δικαιώματος κεκτημένου ἐπὶ τῶν μετοχῶν αὐτῆς. Ἀλλ’ ἂν ἐξετελεῖτο ὁ νόμος, ἐὰν δηλαδὴ ἐγίνετο δημοσία ἐγγραφὴ ἐν Ἑλλάδι, τὰ πράγματα θὰ ἐτελοῦντο ἐν τῷ φωτὶ, δὲν θὰ ὑπῆρχε τίποτε κρυπτὸν, οἱ δὲ συστήσαντες τὴν ἑταιρίαν αὐτὴν, πρὸς οὓς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέφρασε τὴν εὐγνωμοσύνην τῆς Ἑλλάδος, ἤθελον τὰ πάντα ἐν κρυπτῷ νὰ γίνωσι, φοβούμενοι τὸ φῶς. Ἰδοὺ διατί φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὡς ἀστυνομικὴ ἐξουσία παρέλιπε τὸ ἑαυτῆς καθῆκον, μὴ ἐπιμείνασα νὰ γείνωσιν ἐν Ἑλλάδι αἱ δημοσιεύσεις κατὰ τοὺς Ἑλληνικοὺς πλέον νόμους, ὧν τὴν ἐφαρμογὴν ἐδικαιοῦτο καὶ ὤφειλε νὰ ἀπαιτήσῃ. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ δώσῃ ἡμῖν αὐτὴν τὴν πληροφορίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἔῤῥιψεν εἰς τὴν Βουλὴν γνωμοδότησιν τῶν Νομικῶν Συμβούλων. Δὲν θέλω νὰ ἀδικήσω τοὺς ὑπογράψαντας τὴν γνωμοδότησιν ταύτην, ἴσως τὸ ζήτημα δὲν τὸ ἐμελέτησαν, ὅσον ἔπρεπε νὰ τὸ μελετήσωσιν· ἀλλ’ ἐκεῖνο, ὅπερ παρατηρῶ, εἶναι ὅτι καὶ πρὸς αὐτοὺς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δὲν ἐδείχθη εἰλικρινὴς, δὲν τοῖς εἶπε πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. Τί νομίζετε ὅτι ἠρώτησεν; Ἠρώτησεν, ἂν, μὴ ἔχουσα ἡ Γαλλικὴ Ἑταιρία ὑποκατάστημα ἐν Ἑλλάδι, ὀφείλῃ νὰ ὑποβληθῇ ἐνταῦθα εἰς ἄλλας διατυπώσεις ἢ τὰς ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὸν Νόμον τοῦ 1867. Ἦτο πολὺ φυσικὸν οἱ Νομικοὶ Σύμβουλοι ν’ ἀπαντήσωσιν ὄχι.

§64ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ δημοσίευσις ἔπρεπεν ἀφεύκτως νὰ γείνῃ.

§65ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι συμφωνότατος· εἶμαι τόσον σύμφωνος, ὥστε καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχε ποσῶς ἡ Γαλλικὴ διάταξις, ἐδικαιούμεθα καὶ ὠφείλαμεν νὰ τὸ πράξωμεν. Παρελείφθη λοιπὸν οὐσιωδέστατον καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως, μὴ λαβούσης τὰς ἐγγυήσεις, ἃς πᾶσα συνετὴ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ λαμβάνῃ κατὰ τῶν ἀνωνύμων ἑταιριῶν, πρὸς πρόληψιν τῶν ἐκ τῆς κερδοσκοπίας κινδύνων· καὶ δὲν ἀδικῶ τινὰ λέγων ταῦτα, διότι τὸ εἶδος τῶν ἐπιχειρήσεων τούτων εἶναι τοιοῦτον, ὥστε καὶ ἡ δημοσιότης ἐπιβάλλεται καὶ διαρκὴς ἐπ’ αὐτῶν ἀστυνομικὴ ἐπιτήρησις. Ἀλλ’ οἱ Νομικοὶ Σύμβουλοι προβαίνουσι καὶ περαιτέρω· λέγουσιν, ὅτι καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ὑπῆρχεν ὑποκατάστημα, δὲν ὤφειλεν ἡ Ἑταιρία νὰ προβῇ εἰς τὴν δημοσίευσιν, τὴν ὑπὸ τοῦ Γαλλικοῦ Νόμου ἐπιβαλλομένην. Διατί; Διότι κατὰ τὸν Γαλλικὸν κώδικα, λέγουσιν οἱ κύριοι Σύμβουλοι, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν δὲν ἐκπληροῦνται ὅροι τοῦ Γαλλικοῦ Νόμου εἰς ξένα Κράτη, δὲν ἐπέρχεται ἐν Γαλλίᾳ ἀκύρωσις. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι φυσικώτατον. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἀκύρωσις ἐν Γαλλίᾳ ἕνεκεν ἐλλείψεως πράξεων, ὧν ἡ ἐπιβολὴ δὲν δύναται νὰ γείνῃ ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς Ἐξουσίας; Αἱ παραλείψεις, αἱ γινόμεναι ἐκτὸς τῆς Γαλλίας, τίνα σχέσιν δύνανται νὰ ἔχωσι πρὸς τὰς συνεπείας τῶν διατάξεων τῶν Γαλλικῶν Νόμων; Ὥστε βλέπετε, ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ὅπερ σπουδαίως ἐπασχολεῖ τὴν Βουλὴν ἐπὶ μακρὸν, μόνον κεναὶ ἀντιῤῥήσεις ἀντετάχθησαν· ἀλλ’ αἱ ἀμφιβολίαι μένουσιν ἀκέραιαι. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω τὰς περὶ τῆς Κυβερνήσεως ἰδέας μου. Φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀνεξαρτήτως πάσης προκαταλήψεως δικαιοῦται καὶ ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, οἵα δήποτε καὶ ἂν ἦναι, ἐξετέλεσε τὸ στοιχειῶδες αὑτῆς καθῆκον, ὅπως παράσχῃ τῷ Ἑλληνικῷ κοινῷ τὴν κατὰ τῶν συνήθων δυστυχῶς δολιοτάτων τῶν ἀνωνύμων ἑταιριῶν ἐγγύησιν ἐπὶ τῆς προκειμένης ἑταιρίας· αὐτὸ νομίζω, ὅτι ὀφείλει νὰ ἐξετάσῃ ἡ Βουλὴ. Ἐπειδὴ δὲ οὐδὲν ἐξάγεται ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε πληροφοριῶν, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ εὐρυτέρα ἐξέτασις. Πρέπει δὲ νὰ γείνῃ εὐρυτέρα ἐξέτασις, διότι, ἐπαναλαμβάνω, δὲν πρέπει νὰ μείνῃ οὐδὲν κενόν, προκειμένου περὶ τῆς ἀκριβοῦς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἡμῶν. Πρέπει νὰ ἦναι ὁ τόπος πεπεισμένος διαρκῶς, ὅτι διέπει τὴν πολιτείαν ἡμῶν ἡ ἀγαθὴ πίστις, ὅτι οἱ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων δὲν ἔχουσιν ὑπ’ ὄψει εἰμὴ μόνον τὸ καθῆκον, τὸ γενικὸν συμφέρον καὶ τὸ σέβας πρὸς τοὺς Νόμους· ἄνευ τοῦ γοήτρου τούτου, Κυβέρνησις, τοῦ ὀνόματος ἀξία, δὲν ὑπάρχει. Ἐὰν ἦναι πάντοτε ἀνάγκη νὰ ἐρευνῶνται καὶ νὰ ἐλέγχωνται πᾶσαι τῆς Κυβερνήσεως αἱ πράξεις, εἶναι πολὺ μείζων ἀνάγκη νὰ γείνῃ αὐστηρὸς ἔλεγχος ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως. Νομίζω δὲ, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πρῶτος αὐτὸς καὶ αὐθορμήτως ὤφειλε νὰ ζητήσῃ τὸν ἔλεγχον. Περὶ τίνος ἄλλου πρόκειται ἢ περὶ ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων; Καὶ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν οὐδεμία ὑπόνοια εἶχε γεννηθῆ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὑπ’ αὐτοῦ προεδρευομένης, ὁ κ. Τρικούπης ὤφειλεν ἐν τῷ συνήθει αὑτοῦ καθήκοντι νὰ ἐξακριβώσῃ τὰ πάντα· ἀναφυέντων δὲ δισταγμῶν, τὸ καθῆκον τοῦτο λαμβάνει δι’ αὐτὸν σπουδαιότατον χαρακτῆρα καὶ καθίσταται ἐπιτακτικώτατον. Ἂς ἐνθυμηθῇ τί ἔπραξεν ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγὸς ἡμῶν, ὅτε δὲν εἶχε γείνει κἂν λόγος ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ὅτε αἱ διαδόσεις δὲν εἶχον ὑπερβῆ τὰ ὅρια τῆς δημοσιογραφίας· ἂς ἐνθυμηθῇ, ὅτι προκειμένου περὶ ἐπιθέσεων ἀδίκων καὶ ἀνυποστάτων, ὡς τὰ πράγματα πανηγυρικῶς ἀπέδειξαν, μὴ ἀνεχόμενος νὰ ὑπάρξῃ οὐδεμία ὑπόνοια περὶ τῆς χρηστότητος καὶ τῆς τιμῆς τοῦ κυβερνῶντος τὴν χώραν, ἐζήτησεν αὐτόκλητος τὴν σύστασιν Ἐξεταστικῆς Ἐπιτροπῆς, καὶ αὕτη συνεστάθη. Πιστεύω δὲ, ἐπειδὴ ἀτόπως ἐγένετο ὑπὸ τοῦ κ. Λομβάρδου ὑπαινιγμὸς περὶ τῶν Ὑπουργῶν τῶν ἀπὸ τοῦ 1880–1882, ὅτι θὰ σπεύσωσι καὶ οὗτοι νὰ ὑποστηρίξωσι τὴν πρότασιν, καὶ θὰ ἐπιμείνωσιν, ἵνα τὰ πράγματα ἐξετασθῶσι. Δὲν θέλομεν νὰ ἀδικηθῇ τις· θέλομεν ἀπεναντίας νὰ προλάβωμεν τὴν ἀδικίαν κατὰ τῆς ὑπολήψεως πάντων, θέλομεν καὶ εὐχόμεθα ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι πάντες ἐξεπλήρωσαν τὸ καθῆκον αὐτῶν ἐντίμως· διότι οὐδὲν ἱερώτερον ἔχει τις, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, οἱ πτωχοί, εἰμὴ τὴν τιμήν· ἡ τιμὴ ἡμῶν πρέπει νὰ ἦναι ἀνωτέρα πάσης ὑπονοίας. Δὲν συκοφαντοῦμεν λοιπὸν, ὡς ὑπηνίξατο ἀδίκως πρὸς ἡμᾶς φερόμενος ὁ κ. Πρωθυπουργός· δὲν ἀναμοχλεύομεν ταπεινὰ, διὰ νὰ ὑποσκάψωμεν τὴν ὑπόληψιν οὐδενός· δὲν εἰσερχόμεθα ἡμεῖς, ὅπως εἰσῆλθον δυστυχῶς ἄλλοι, πρωτοστατοῦντος τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ, εἰς τὸ ἄσυλον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου· δὲν προτείνομεν ἡμεῖς τὴν σύστασιν Ἐπιτροπῆς διὰ νὰ ἐξετάσῃ πράγματα, ἐφ’ ὧν ἔτι καὶ νῦν φρικιῶμεν ἡμεῖς οἱ λαβόντες μέρος εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, ὅτι ἐπεφορτίσθημεν νὰ ἐξετάσωμεν. Νὰ ἐξετάσωμεν τί; οὐχὶ ἂν ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ καθήκοντος ἔπραξέ τι ἔκνομον ἢ κακὸν ὁ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐὰν ἰδιαιτέρως ἐπηρέασε τοὺς ἀνωτάτους τοῦ Κράτους δικαστὰς ὑπὲρ τῶν ἀτομικῶν του συμφερόντων! Καὶ ἐνθυμοῦμαι ζωηρῶς ἔτι ὁποῖον δέος εἶχον, ὅτε ἐνεφανίζετο ἐνώπιον ἡμῶν πρὸς τοιαύτην ἐξέτασιν προκαλούμενος ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος τοῦ Ἀρείου Πάγου. Καὶ ἐν τούτοις μακρὰ καὶ θυελλώδης ἐγένετο περὶ τούτου συζήτησις καὶ ἐπέμεινεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ συσταθῇ Ἐξεταστικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ πραγμάτων, μὴ ἀναγομένων εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς Ἐξουσίας, καὶ ἐξηνάγκασε τὸν μεγάθυμον καὶ πολύκλαυστον ἐκεῖνον ἄνδρα νὰ παρέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, καὶ νὰ ἀνοίξῃ ὅλας τὰς πληγὰς τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς οἰκογενείας του! Σᾶς βεβαιῶ, κύριοι βουλευταὶ, ὅτι σπαράσσεται ἡ ψυχή μου, ἐνθυμουμένου τὴν ἀπαίσιον ἐκείνην στιγμήν. Περὶ τούτου λοιπὸν μόνον πρόκειται, περὶ ἐξετάσεως πραγμάτων, ἀναγομένων εἰς τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν δημοσίων καθηκόντων σας. Διατί ἀποφεύγετε τὴν ἐξέτασιν, κύριοι Ὑπουργοί; Δὲν πιστεύω νὰ φοβῆσθε τὸ φῶς· δὲν εἶναι δυνατὸν Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ φοβῆται τὸ φῶς. Ἐπὶ τῇ πεποιθήσει δὲ ταύτῃ, ἣν εὔχομαι νὰ ἴδω ἐπιβεβαιουμένην, καὶ διότι τὸ ζήτημα δὲν ἀνάγεται εἰς τὴν καθαρῶς πολιτικὴν συζήτησιν, θέλω ὑποβάλει καὶ περὶ αὐτοῦ εἰδικὴν πρότασιν. Ἀλλ’ ἤλεγξεν ἡμᾶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, μᾶς ἤλεγξεν ἀκόσμως, ἤλεγξεν ἡμᾶς διὰ τρόπου μαρτυροῦντος, ὅτι αὐτὸς θεωρεῖ ἡμᾶς μὴ δυναμένους νὰ ὑψωθῶμεν μέχρις αὐτοῦ, μὴ συζητοῦντας σπουδαίως καὶ σοβαρῶς τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, μὴ καλοῦντας τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ τίς εἶναι ἡ Πολιτικὴ, ἡ συμφέρουσα εἰς τὸ Ἔθνος, ἀλλὰ καταδαπανωμένους εἰς τὰ μικρὰ ταῦτα καὶ ταπεινὰ, ἅπερ ἠκούσατε καὶ ἐπείσθητε πόσον εἶναι μικρὰ καὶ πόσον ταπεινά! (Γίνεται διακοπὴ ἐπὶ πέντε λεπτὰ τῆς ὥρας.) Προεκλήθημεν λοιπὸν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ ἐξετάσωμεν τὴν καθόλου πολιτικὴν αὐτοῦ, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὐλόγως φρονεῖ, ὅτι ἐκ τῶν συζητήσεων τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ προκύψῃ τίς εἶναι ἡ πολιτικὴ, ἣν ἀσπάζεται τὸ Ἔθνος. Εἶπον, ὅτι δὲν ἀρνούμεθα εἰς τὸν κ. Τρικούπην φιλοπατρίαν, περὶ ἧς ὡμίλησεν, ἀλλ’ ἀρνούμεθα εἰς αὐτὸν ἐπίγνωσιν τῶν ὑπὸ τῆς φιλοπατρίας ἐπιβαλλομένων καθηκόντων. Σκοτίζει τὴν διάνοιαν αὐτοῦ τὸ πάθος τῆς φιλαρχίας, καὶ ἔν τε τῇ Ἀντιπολιτεύσει εὑρισκόμενος καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει τὴν φιλαρχίαν του ἔχει λόγον καὶ σκοπὸν τῶν πράξεων αὐτοῦ. Περὶ θεραπείας τοῦ πάθους τούτου οὐδεμία ὑπάρχει ἐλπίς. Διὰ τοῦτο δὲν θέλετε ἀκούσει παρ’ ἐμοῦ τὰς περὶ παραβάσεως τῶν δοθεισῶν ὑπ’ αὐτοῦ ὑποσχέσεων, δικαίας ἄλλως μομφάς. Περὶ τούτου εἶναι πεπεισμένος ἤδη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, καὶ αὐτοὶ δ’ οὗτοι οἱ φίλοι του εἶναι πεπεισμένοι περὶ αὐτοῦ. Ὡς ἐπανειλημμένως εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὁ κ. Τρικούπης μίαν μόνον ἔχει πολιτικὴν, τὴν διὰ παντὸς μέσου κατάληψιν τῆς Ἐξουσίας καὶ τὴν διὰ παντὸς μέσου διατήρησιν αὐτῆς. Διὰ τοῦτο, ἀντὶ νὰ ἐμφορῆται τῶν μεγάλων ἰδεῶν, αἵτινες πρέπει νὰ διέπωσι τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἐνεργείας τοῦ Κυβερνήτου τῆς χώρας, δεσπόζεται δουλικῶς ὑπὸ τοῦ μικροῦ ἐκείνου καὶ στενοῦ πνεύματος τῆς προσωπικῆς καὶ τετριμμένης πολιτικῆς. Ὡμίλησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς· ἀλλὰ τὸ ἐπ’ ἐμοί, οὐδὲν εἶπε περὶ ταύτης. Ὅ,τι μᾶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, εἶναι διπλωματικοῦ δῆθεν προγράμματος ἄχαρι δοκίμιον, εἶναι ἐκφράσεις εὐάρεστοι, ἃς Κυβέρνησις οἱουδήποτε Κράτους, διατηροῦσα σχέσεις φιλικὰς πρὸς πάντα τὰ λοιπὰ Κράτη, ὀφείλει νὰ ἔχῃ πάντοτε ἀνὰ στόμα. Ἀλλοίμονον ἐὰν τοῦτο ἦναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῶν Κρατῶν! Ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῶν Κρατῶν εἶναι ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ προορισμοῦ αὐτῶν ἐν τῇ χορείᾳ τῶν Ἐθνῶν, αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἀληθὴς καὶ ἐθνικὴ πολιτική, ταύτῃ δὲ τῇ πολιτικῇ πρέπει νὰ ὑποτάσσωνται πάντα τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα. Ἡ ἀνεξαρτησία τοῦ Κράτους, ἡ ἀξιοπρέπεια αὐτοῦ, ἡ ἔγκριτος αὐτοῦ θέσις μεταξὺ τῶν λοιπῶν Ἐθνῶν, ἡ ἐνάσκησις πάντων τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ ἡ ἀκώλυτος, ἡ ἐμπέδωσις καὶ ἀνάπτυξις τῆς ἠθικῆς αὐτοῦ ἐπιῤῥοῆς, πάντα ταῦτα ἀποτελοῦσι τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, καὶ εἰς ταῦτα πρέπει νὰ συντελῶσιν ἀποκλειστικῶς πάντα τὰ ἐν τῇ Ἐσωτερικῇ πολιτικῇ, ἢ μᾶλλον ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων τῆς χώρας τελούμενα, διότι ἐσωτερικὴ πολιτική, μὴ ἀδιαῤῥήκτως ἡνωμένη μετὰ τῆς ἐξωτερικῆς, ἥτις εἶναι ἡ μόνη ἀληθής, ἡ μόνη ἐθνικὴ πολιτική, δὲν δύναται νὰ νοηθῇ. Εἶναι δὲ ἀνάγκη νὰ εἴπω ἐγὼ τίς εἶναι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος; Εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω ἐγὼ ὅ,τι κοχλάζει ἐν τοῖς στήθεσι πάντων ἡμῶν, παντὸς Ἕλληνος, σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Καὶ τί θὰ ἦτον ἡ Ἑλλὰς ἄνευ τοῦ προορισμοῦ, εἰς ὃν ἡ Θεία Πρόνοια καὶ οἱ ἀγῶνες τῶν πατέρων ἡμῶν ἔταξαν αὐτήν; Θὰ ἦτο μικροσκοπικὸν κρατίδιον, ἀνάξιον πάσης προσοχῆς; Θὰ ἦτο ἐμπορικὸς οἶκος, μεριμνῶν περὶ τῶν μικρῶν συμφερόντων τοῦ καθημερινοῦ βίου. Ἡ Ἑλλάς, διὰ νὰ ἦναι Ἑλλὰς καὶ διὰ νὰ ἔχῃ θέσιν ἐν τῇ χορείᾳ τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν, πρέπει νὰ ᾖναι ὁ ἀπαραίτητος καὶ ἰσχυρὸς παράγων ἐν τῷ Ἀνατολικῷ ζητήματι, σήμερον δὲ μάλιστα, μετὰ τὰ τελεσθέντα γεγονότα, ὁ μόνος, ὁ κυριώτατος παράγων. Ἀλλὰ παράγων ἐν ζητήματι τοιούτῳ δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἡ Ἑλλὰς διὰ κενῶν φράσεων περὶ τῆς κοινῆς αὐτῆς ἀγάπης καὶ εὐγνωμοσύνης πρὸς τὰς Δυνάμεις· παράγων θὰ γείνῃ μόνον ὅταν τὸ δίκαιον αὐτῆς, ὅπερ εἶναι ἀπαράγραπτον, καταστῇ ἱκανὴ νὰ τὸ διεκδικήσῃ διὰ τῆς δυνάμεως αὐτῆς. Εἰς τοῦτο πρέπει νὰ τείνωσιν ἅπασαι αἱ ἐνέργειαι τῶν Κυβερνήσεων τῶν Ἑλληνικῶν. Αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις ἔπρεπε νὰ ἔχωσι διαρκῶς ἀναλλοίωτον πολιτικὴν μίαν καὶ μόνην, νὰ παρασκευάζωσι τὸ Ἔθνος, ἵνα ἐκτελέσῃ τὸν μέγαν αὐτοῦ προορισμόν. Ἐῤῥίφθη ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ὑπὸ τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου ἡ φράσις τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου· ἡ φράσις αὕτη δὲν ἦτον ἀπειλή, ἡ φράσις τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου εἶχεν ἔννοιαν βαθεῖαν, διότι ἄνευ πυρός, ἄνευ σιδήρου τὸ δίκαιον εἶναι μηδέν. Τοῦτο διδάσκει ἡ ἱστορία, ἡ πορεία τῶν πραγμάτων ἡ ἀναλλοίωτος, ἀφ’ ἧς ἐκτίσθη ὁ κόσμος, τοῦτο μαρτυρεῖ. Καὶ ἐπειδὴ ἐμνήσθην τοῦ Κουμουνδούρου ἐγώ, ὅστις ἀφ’ ἧς ἤρχισα πολιτευόμενος, νέος ἔτι, αὐτὸν ἠκολούθησα ἀπαρεγκλίτως, δύναμαι νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅστις καὶ αὐτὸς ἦτο φίλος τοῦ ἀειμνήστου ἀνδρὸς, τίνες ἦσαν αἱ ἐνέργειαι τοῦ Κουμουνδούρου, τίνα εὐρύτητα εἶχον, τίνα ἀληθῶς Ἑλληνικὴν μεγαλοφροσύνην εἶχον κατὰ τὸ 1867, ὅτε ὁ κ. Τρικούπης ἦτον ὑπ’ ἐκεῖνον Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Ὁ Κουμουνδοῦρος εἰργάσθη τότε, μετ’ αὐτοῦ δὲ καὶ ὁ κ. Τρικούπης βεβαίως, ἵνα παραδώσῃ, καὶ τὸ κατώρθωσεν, εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν ἡγεμονίαν ἐπὶ τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος μεταξὺ τῶν λοιπῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς. Εἶναι γνωσταὶ αἱ λυπηραὶ περιστάσεις, αἵτινες ἐματαίωσαν τὸ μέγα ἐκεῖνο ἔργον· ἀλλ’ ὁ Κουμουνδοῦρος οὐδέποτε παρεξέκλινε τῆς γραμμῆς ταύτης. Καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει εὑρισκόμενος καὶ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει αὐτὸ εἶχε πάντοτε κατὰ νοῦν, περὶ τούτου ἀπαύστως εἰργάζετο, καὶ δύνανται νὰ μαρτυρήσωσι περὶ αὐτοῦ πάντες, ὅσοι ἔκτοτε ἐπολιτεύθησαν ἐν τοῖς ἀνωτάτοις. Δύνανται νὰ μαρτυρήσωσιν, ὅτι ὁ Κουμουνδοῦρος καὶ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἦτο δύναμις ὄχι μόνον πολιτικὴ καὶ Συνταγματικὴ, ὡς ἀρχηγὸς μεγάλης πολιτικῆς μερίδος, ἀλλὰ δύναμις Ἑλληνικὴ ἐν τῇ πεποιθήσει σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Πρὸς αὐτὸν ἠτένιζεν ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ χάρις εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην, ἣν ἐνέπνεε, διηύθυνε καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει τὰς σκέψεις, τὰς ἰδέας καὶ τὰς πράξεις τῶν ὑπὸ τὸν ζυγὸν Ἐπαρχιῶν. Ὑπῆρξεν ἐποχὴ, καὶ μακρὰ, καθ’ ἣν μεγαλώνυμος νῆσος ἦτον ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν ἠθικὴν Ἐπαρχία τῆς Ἑλλάδος· ἀλλ’ εἰς τὴν μεγαλώνυμον ἐκείνην νῆσον τερατουργοῦνται σήμερον ὅσα ἠκούσατε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ Πρόξενος ἔγκριτος καὶ φιλόπατρις, ὅστις ἠθέλησε νὰ ἐμψυχώσῃ τὸ πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα αἴσθημα τῶν γενναίων ἐκείνων ἀδελφῶν ἡμῶν, ἐξοβελίζεται διὰ προφανοῦς μάλιστα τοῦ Νόμου παραβιάσεως. Ἀλλὰ τί ἐπράξαμεν ἡμεῖς, τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ὅπως συνεχίσῃ τὴν Ἐθνικὴν ἐκείνην πολιτικήν; Τί ἔπραξεν ἰδίως, ὅπως ἀποκτήσῃ τὸ πῦρ καὶ τὸν σίδηρον, τοῦτον τὸν εἰρηνικώτερον ἅμα καὶ πολεμικώτερον παράγοντα τῆς ἱκανοποιήσεως τῶν δικαίων ἡμῶν; Εἶναι ὀλίγον ἆρά γε τὸ μάθημα τὸ πικρὸν, τὸ ὀλέθριον, ὅπερ ἐλάβομεν; Κατὰ τὸ 1877 ἐπαρουσιάσθη εἰς ἡμᾶς εὐκαιρία, ἥτις κατὰ χιλιετηρίδας παρουσιάζεται εἰς τὰ Ἔθνη, καὶ ἀπωλέσαμεν αὐτὴν, διότι δὲν εἴμεθα παρεσκευασμένοι· καὶ διὰ τοῦτο ἐν πλήρει συνειδήσει οὐχὶ μόνον δὲν δύναμαι νὰ κατακρίνω, ἀλλ’ ἐπαινῶ μάλιστα καὶ κλίνω σεβασμοῦ γόνυ ἐνώπιον τῶν φιλοπατρίδων ἐκείνων, οἵτινες ὁδηγοῦντες τὰ πράγματα τῆς Πατρίδος τότε, ἠναγκάσθησαν ἐλεεινῶς ν’ ἀπρακτήσωσι, διότι οὐδὲν δυστυχῶς εἶχον διὰ νὰ πράξωσιν. Αὐτὸ τὸ σκληρὸν δίδαγμα ἔπρεπε νὰ καθοδηγήσῃ ἡμᾶς καὶ διευθύνῃ τὰς σκέψεις, τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς μελέτας ἡμῶν ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ Τόπου, διότι ἐν τούτῳ ἔγκειται καὶ ἡ ἐσωτερικὴ πρόοδος, ἡ ἐσωτερικὴ εὐημερία, ἐν τούτῳ ἔγκειται τὸ πᾶν. Δὲν δύναται χώρα οἱαδήποτε νὰ μεγαλουργήσῃ, δὲν δύναται νὰ ἐκτελέσῃ οὐδὲ τὰ ἀπαραίτητα αὐτῆς καθήκοντα, εἰμὴ μόνον, ὅταν ἦναι δεόντως παρεσκευασμένη οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς· ἄνευ τούτων τῶν δύω παρασκευῶν, τὸ Ἔθνος εἶναι μηδὲν, ἡ δὲ πολιτικὴ, ἣν δυστυχῶς ἠκολούθησεν ὁ κ. Τρικούπης, πλανώμενος, ἐπαναλαμβάνω, ἐκμηδενίζει τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ Ἀνατολικῷ ζητήματι. Ἀπὸ τοῦ 1880, ἢ μᾶλλον ἀπὸ τοῦ 1879, ὅτε ὡς ἀρχηγὸς κόμματος ἐπολέμει τὴν τότε καθεστῶσαν Κυβέρνησιν, εἰργάσθη ἀνενδότως ὁ κ. Τρικούπης εἰς τὸ νὰ παρακωλύσῃ τὴν Βουλὴν ἀπὸ τοῦ νὰ ἐπιψηφίσῃ τὰ μέτρα, ἅπερ ἔτεινον εἰς τοῦτον τὸν σκοπὸν, καὶ χάριν τῆς ἐξουσίας, διὰ νὰ γείνῃ ἀρεστὸς παρὰ τῷ κοινῷ, ἐξήνεγκε τὴν ἰδέαν τῆς μονοετοῦς θητείας, πλὴν τῆς ἄλλης, τῆς πασιγνώστου, τῶν ἀροτήρων βοῶν. Καὶ ἦλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, δυστυχῶς δὲ τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὴν παραλυσίαν τοῦ στρατοῦ ὑπόσχεσιν ἐκείνην ἐξεπλήρωσε· λέγω δὲ δυστυχῶς, διότι ἤθελον ἐπιτρέψει εὐχαρίστως, ἤθελον μάλιστα ἐπικροτήσει, ἐὰν ταύτην ἔπραττε μόνον τὴν παράβασιν τῶν ὑποσχέσεών του. Εἰσήγαγε τότε παράδοξον Νόμον περὶ διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας, καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως· ὁ Νόμος ἐκεῖνος, ὡς ἦτον ἑπόμενον, ἀπέτυχε. Προσεκάλεσε τὴν ἐπιστρατείαν, ὑπέβαλε νέον ὀργανισμὸν, ὑπέβαλε καὶ τρίτον καὶ τέταρτον, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἐπέμεινεν ὅμως πάντοτε εἰς τὴν μονοετῆ θητείαν. Δὲν θέλω συζητήσει ἐγὼ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν τεχνικὴν τὸ ζήτημα τῆς μονοετοῦς θητείας, τὸ ζήτημα τῆς θητείας ἐν γένει ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀπαραιτήτως χρόνον πρὸς ἐπαρκῆ τοῦ στρατιώτου μόρφωσιν. Δύναμαι ὅμως νὰ εἰπῶ, χωρὶς φόβον νὰ διαψευσθῶ ὑπ’ οὐδενὸς εἰδικοῦ περὶ τὰ τοιαῦτα καὶ σεβομένου ἑαυτὸν, ὅτι ἡ μονοετὴς θητεία εἶναι περίγελως, ὅτι διὰ τῆς μονοετοῦς θητείας στρατὸς δὲν ὑπάρχει. Ἀλλὰ θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τοῦτο ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτοῦ τὴν γενικωτέραν καὶ θὰ σᾶς ἀποδείξω δι’ ἀριθμῶν, δι’ ἀριθμῶν οὓς προσήγαγεν ἡμῖν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δι’ ἀριθμῶν, οὓς κατέχει τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι διὰ τῆς μονοετοῦς θητείας δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν οὐδὲ ἀριθμητικῶς, ὅσον ἀναγράφομεν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἡμῶν στρατόν. Καὶ ἰδοὺ τὸ μυστήριον τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἐλλείμματος, ὃ παρέστησεν ἡμῖν ἐγκαυχώμενος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε εἰσῆγε τὸν Προϋπολογισμόν. Δὲν εἶχε στρατὸν νὰ δαπανήσῃ, δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ. Καὶ πόσα, νομίζετε, ὅτι ἀπὸ τὸ κεφάλαιον τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐξῳκονόμησεν; ἓξ σχεδὸν ἑκατομμύρια. Δυστυχῶς δὲν ἔχω τὸν Προϋπολογισμὸν ἐν ταῖς λεπτομερείαις αὐτοῦ, δὲν τὸν ἔχει οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν, καὶ ἐν τούτοις ἀκούετε καθ’ ἡμέραν, ὅτι διὰ τῶν παρατεταμένων ἡμῶν συζητήσεων ματαιοῦμεν τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ ἡ σπουδαιοτάτη αὐτῆς ἐνέργεια, ἡ πρωτίστη πασῶν, ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁ Προϋπολογισμός· ἔσπευσε πρὸς ἐπίδειξιν, πρὸς τὸ θεαθῆναι, διὰ μακροῦ καὶ κατὰ τὸ πλεῖστον φανταστικοῦ καὶ ὄχι πρωθυπουργικοῦ λόγου, νὰ εἰσαγάγῃ δῆθεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸν Προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ παρῆλθον ἔκτοτε τεσσαράκοντα ἡμέραι, καὶ Προϋπολογισμὸν δὲν ἐλάβομεν. Πρέπει τοῦτο νὰ γνωρίζωσι πάντες, ἵνα μὴ ἀποδίδωσιν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν παράλειψιν καθήκοντος, καὶ τοῦ σπουδαιοτέρου μάλιστα καθήκοντος αὐτῆς. Ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ γενικοῦ πίνακος, ὃν ἐδημοσίευσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς Ὥρας, καὶ τὸν ὁποῖον παρέλαβον αἱ λοιπαὶ ἐφημερίδες, δύναταί τις νὰ ἐξαγάγῃ συμπεράσματα ἀριθμητικὰ, ἐξ ὧν προδήλως προκύπτει, ὅτι οὐδέποτε θὰ ἔχωμεν στρατὸν διὰ τῆς μονοετοῦς θητείας. Κατὰ τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωκῶν, ὅστις ἀνέρχεται εἰς 20, νομίζω, ἑκατομμύρια, τὰ 10 ἐξ αὐτῶν καὶ πλειότερα ἀνήκουσιν εἰς σταθερὰς δαπάνας, ἤτοι τοὺς μισθοὺς τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν καὶ τὰ ἔξοδα τῆς συντηρήσεως τῶν διαφόρων στρατιωτικῶν καθιδρυμάτων. Τὰ δέκα ἄλλα ἀνήκουσιν ἀκριβῶς εἰς τὸν στρατὸν, δηλαδὴ εἰς τοὺς στρατιώτας καὶ ὑποδεκανεῖς. Ἐκ τῶν 10 τούτων ἑκατομμυρίων ᾠκονομήσατε 5,000,000. Ἀλλὰ τοῦτο σημαίνει, ὅτι δὲν ἔχετε στρατόν. Καὶ εἶναι οἰκονομία αὕτη; Ὅταν ἡ Βουλὴ, πειθομένη εἰς τὸν λόγον τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὰ ὕψιστα συμφέροντα τοῦ Ἔθνους ἀφορῶσα, ἀναγράφῃ ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ, τίς ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀφαιρῇ ἀπὸ τὴν δύναμιν ταύτην τὸ ⅓; ὄχι μόνον δικαίωμα τοιοῦτον δὲν εἴχετε, κ. Πρωθυπουργὲ, ἀλλ’ εἴχετε μάλιστα καθῆκον ἱερὸν τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν εἴδετε ἐν τοῖς πράγμασιν, ὅτι ἡ ἐπίνοια τῆς μονοετοῦς θητείας σᾶς φέρει τοιαῦτα ἀποτελέσματα, νὰ σπεύσητε νὰ προτείνητε σεῖς αὐτὸς τὴν μεταβολὴν τοῦ ἐλεεινοῦ ἐκείνου καὶ ἐξευτελιστικοῦ διὰ τὸν στρατὸν συστήματος. Κατὰ τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ 1882, περὶ οὗ πρόκειται, καὶ ἐφ’ οὗ ἐγένετο ἡ οἰκονομία, ὠφείλομεν νὰ ἔχωμεν 9,558 πεζοὺς—δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν εὐζώνων, αὐτοὶ εἶναι ἐθελονταὶ—πυροβολικὸν 2075, μηχανικὸν 1077, ἱππικὸν 1086, ἑπομένως τὸ ὅλον 13,796. Ἐκ τοῦ πυροβολικοῦ, μηχανικοῦ καὶ ἱππικοῦ ἐλλείπουσιν ὀλίγοι, 500 περίπου’ ἀλλ’ ἐκ τοῦ πεζικοῦ πόσοι νομίζετε, ὅτι ἐλλείπουσι; 3147, δηλαδὴ ἴσοι πρὸς τὸ ⅓. Βεβαίως, ὅταν οὕτω διαχειρίζωνται τὰ στρατιωτικὰ πράγματα, ὅταν οὕτω μεριμνῶμεν περὶ τοῦ στρατοῦ, βεβαίως δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν οἰκονομίαν 5,000,000 δραχμῶν, ἐπὶ μόνων τῶν 10,000,000, τῶν ἀφορώντων εἰς τὴν διατήρησιν τοῦ στρατοῦ· διότι, ὡς εἶπον, τὰ λοιπὰ ἔξοδα τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι σταθερὰ, στρατὸν ὅμως βεβαίως δὲν ἔχομεν. Ἀλλ’ εἶναι φυσικὸν, νὰ μὴ δυνάμεθα διὰ τῆς μονοετοῦς θητείας νὰ ἔχωμεν στρατὸν, διότι ἡ στρατεύσιμος ἡλικία τοῦ τόπου δὲν παρέχει τὸν ἀριθμὸν, τὸν πρὸς κατάρτισιν τῶν τακτικῶν σωμάτων ζητούμενον διὰ τῆς ἀπογραφῆς. Κατὰ τὸ μητρῷον τῶν ἀῤῥένων, ὡς ἄγοντες τὸ 21 ἔτος εἶχον σημειωθῆ 8,050· ἀλλὰ δὲν λαμβάνω τοῦτο, διότι, ὡς προϊὸν τῶν δηλώσεων τῶν γονέων καὶ τῶν συγγενῶν, δυνατὸν νὰ μὴ ᾖναι ὀρθὸν καὶ ἀκριβὲς, καὶ διότι τοῦτο δύναται νὰ διορθωθῇ δυνάμει τῶν μετὰ ταῦτα ψηφισθέντων νόμων· λαμβάνω ὅμως ἐκεῖνο, ὅπερ ἔφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Κατὰ τὸ 1882 οἱ κληρωτοὶ ἦσαν 7,835· ἐξ αὐτῶν καθυστεροῦσιν 1683· ἑπομένως κατετάχθησαν 6,152 ἐπὶ 11,000 ζητουμένων διὰ τῆς ἀπογραφῆς. Ἐπειδὴ δὲ εἰς τὰ τρία τεχνικὰ ὅπλα ἡ θητεία εἶναι διετὴς, ὁ ἀριθμὸς δὲ αὐτῶν συνίσταται ἐκ 4,000 περίπου, ἀφαιρῶ τὰς 2,000. Μένουσιν οὕτω 12,000 ζητούμενοι κατ’ ἔτος, ἀλλ’ αἱ κληρώσεις δίδουσι μόνον 6,152! Ἐρωτῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, μὲ τοιοῦτον στρατὸν δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι ἔχει προπαρεσκευασμένην τὴν Ἑλλάδα; Ἀλλ’ ἐρωτῶ προσέτι αὐτὸν ἐὰν τῷ ᾖναι δυνατὸν μὲ τοιοῦτον ἀριθμὸν, ὕστερον μάλιστα ἀπὸ τὰς λοιπὰς ὑπηρεσίας, ἃς ἔχει ὁ στρατὸς, νὰ προγυμνάσῃ κἂν τοὺς ὀλίγους αὐτοὺς ἄνδρας; Ἀλλὰ πῶς νὰ τοὺς προγυμνάσῃ. Κατὰ τὸ σύστημά του καλοῦνται εἰς δύω διαφόρους περιόδους, καλοῦνται τὴν πρώτην Ἰουλίου, καὶ τὴν πρώτην Δεκεμβρίου. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐγύμναζον τοὺς τῆς πρώτης κατηγορίας· θὰ γυμνάσωσι καὶ τοὺς τῆς δευτέρας· ἀλλ’ ἐντὸς ἓξ μηνῶν δὲν ἐκγυμνάζονται οἱ τῆς πρώτης κατηγορίας, ἐν τούτοις τὸ δεύτερον ἑξάμηνον προσέρχονται οἱ νεοσύλλεκτοι τῆς δευτέρας, καὶ κατ’ ἀνάγκην παραμελοῦνται οἱ ἄλλοι. Ὁ στρατὸς λοιπὸν τῶν 6,000—καὶ σημειώσατε, ὅτι τὸ κύριον τοῦ στρατοῦ εἶναι τὸ πεζικὸν—οἱ 7,000, οἱ 8,000 ἔτι, οὓς δύναται ἴσως διὰ μεγάλης πιέσεως νὰ λάβῃ, θὰ ἦναι κατὰ τὰς 4 μόνον χιλιάδας γεγυμνασμένοι ἐπὶ ἓξ μόνους μῆνας, οἱ δὲ λοιποὶ θὰ ἦναι νεοσύλλεκτοι. Ἀλλὰ τὸν χρόνον καθ’ ὃν θὰ δράσῃ ἡ Ἑλλὰς, καθ’ ὃν θὰ ἐπέλθῃ ἡ στιγμὴ τῆς δράσεως, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν δυνάμεθα νὰ προσδιορίσωμεν ἡμεῖς, ἡ στιγμὴ θὰ ἐπέλθῃ αἴφνης· λοιπὸν θὰ εὑρεθῶμεν μὲ στρατὸν 3 ἢ 4 μόνον χιλιάδων πεζικοῦ καὶ τούτου γυμνασθέντος ἐπὶ ἓξ μῆνας. Αὐτὸς εἶναι ὁ στρατὸς, δι’ οὗ, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη, θὰ ἐκπληρώσωμεν τὸν προορισμὸν ἡμῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ!

§66Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἄνδρες ἀγύμναστοι ἐντελῶς, ἐνδεδυμένοι μόνον τὴν στολήν.

§67ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δὲν εἶναι μικρὸν τὸ θέμα τοῦτο, κύριοι Βουλευταὶ, εἶναι τὸ ὕψιστον τῶν θεμάτων, καὶ εἰς τοῦτο ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν ὑμῶν καὶ τὴν σκέψιν ὑμῶν τὴν φιλοπάτριδα· διότι, ὅπως καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπανειλημμένως ἀπὸ τοῦ βήματος εἶπεν, ὅπως πάντες γνωρίζετε, τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς ὠθοῦνται ἀκατασχέτως εἰς κρίσιν. Δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν θὰ κληθῶμεν εἰς ἐνέργειαν. Ἐὰν εὑρεθῶμεν ἀπαράσκευοι, οὐαὶ ἡμῖν! Καὶ τὰ ἔθνη, ἔθνη μάλιστα ὡς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τοιοῦτον ἔχον προορισμὸν, δὲν δύναται ἢ νὰ καταστραφῇ τέλεον ἐν τῇ συνειδήσει οὐ μόνον τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐὰν ὑποκύψῃ δευτέραν μάλιστα φορὰν εἰς αὐτὸ τὸ λάθος. Μήπως τὰ καθ’ ἡμᾶς δὲν εἶναι γνωστὰ τοῖς πᾶσιν; Ἔχομεν Συνταγματικὸν Πολίτευμα, καὶ ἕνεκα τούτου συζητοῦνται τὰ πάντα ἐν τῇ Βουλῇ, ὥστε τὰ πάντα ἀνήκουσι παρ’ ἡμῖν εἰς τὴν δημοσιότητα. Ἡ θέσις δὲ ἡμῶν εἶναι δυστυχῶς τοιαύτη, ὥστε οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν, ἐὰν ὑπάρχωσι, δὲν φοβοῦνται ἡμᾶς· οἱ φίλοι ἡμῶν—ἐὰν δυνάμεθα οὕτω πολιτευόμενοι νὰ ἔχωμεν φίλους—δὲν ἐμπιστεύονται ἡμᾶς· ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν ἔχει πρὸς ἡμᾶς τὴν πεποίθησιν ἐκείνην, ἥτις πρέπει νὰ θερμαίνῃ αὐτὸν πάντοτε, διὰ νὰ ἦναι ἕτοιμος εἰς θυσίας καὶ εἰς ἀγῶνας, καὶ διὰ τοῦτο ἐσμὲν ὀλεθρίως ἀπομεμονωμένοι σήμερον ἀπὸ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἔπρεπε τὰ πάντα νὰ διευθύνωμεν ἡμεῖς· ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ καθοδηγῇ τὰς σκέψεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπὶ πάντων τῶν ζητημάτων, καὶ ἐπ’ ἐκείνων ἔτι, ἰδίως μάλιστα ἐπ’ ἐκείνων, ἅπερ νομίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ συζητηθῶσιν ἐνταῦθα· διότι ἐκ τῆς τοιᾶς δε ἢ τοιᾶς δε λύσεως τῶν ζητημάτων τούτων ἐπαπειλεῖται ὁ θάνατος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἢ ἐλπίζεται ἡ ἀνάστασις αὐτοῦ. Εἰς ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ παρουσιαζόμενα ἐν ταῖς διαφόροις ἐπαρχίαις, ταῖς ὑπὸ τὸν ζυγὸν, τὰ ἐθνικὸν φέροντα χαρακτῆρα, εἰς ὅλα ταῦτα διδάσκαλος, ὁδηγὸς καὶ κριτὴς ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἦναι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἔπρεπεν ὁ Ἑλληνισμὸς νὰ ἔχῃ πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην, καὶ διὰ νὰ ἔχῃ ὁ Ἑλληνισμὸς ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτὴν, πρέπει νὰ βλέπῃ τὴν Ἑλλάδα ἰσχυρὰν, ἕτοιμον νὰ διεκδικήσῃ, ἐν δοθείσῃ στιγμῇ, τὰ ἀπαράγραπτα δικαιώματα αὑτῆς καὶ ἐκείνου. «Ἐσμὲν εὐλαβεῖς πρὸς πάσας τὰς Δυνάμεις τὰς κρα«ταιὰς, τιμῶμεν πάσας, οὐδεμίαν ἔχομεν προτίμησιν» εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε προτίμησίν τινα, ἐνόσῳ εὑρίσκεσθε ἐν εἰρήνῃ· ἀλλὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν δὲν θὰ εὑρίσκεσθε ἐν εἰρήνῃ, ὅπως θὰ ἔχητε ἐχθροὺς, θὰ ἔχητε καὶ φίλους. Ἀλλὰ περὶ τῶν φίλων δὲν δύνασθε νὰ σκεφθῆτε ἀπὸ τοῦδε· τοὺς φίλους θὰ τοὺς εὕρητε τότε, ὅταν ἡ δρᾶσις ἐπέλθῃ, διότι τὰ συμφέροντα καὶ μόνα ταῦτα διευθύνουσι τὰς σκέψεις τῶν ἐθνῶν. Δὲν εἴδομεν τὴν Ἰταλίαν παλαίουσαν παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ Ναπολέοντος κατὰ τῆς Αὐστρίας; Δὲν εἴδομεν αὐτὴν, τοῦ προορισμοῦ αὐτῆς τὴν ἐκπλήρωσιν ἐπιδιώκουσαν, παλαίουσαν παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Πρωσσίας κατὰ τοῦ Ναπολέοντος; Δὲν τὴν βλέπομεν σήμερον συμμαχοῦσαν μετὰ τῆς Αὐστρίας; Ἀλλ’ ἡ Ἰταλία, ἀφ’ ἧς κατέκτησε τὴν ἑνότητα τὴν ἐθνικὴν καὶ ἤρθη εἰς Δύναμιν ἔθνους μεγάλου, ἐπεδόθη πρὸ πάντων εἰς τὰ οἰκονομικὰ αὑτῆς πράγματα καὶ εἰς τὰ πράγματα τὰ στρατιωτικά. Καὶ ὑπάρχουσι πλεῖστοι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες μελετῶσι τὰ ζητήματα ταῦτα καὶ ἰδίως τὰ οἰκονομικὰ, καὶ ἔχουσι μεγίστην σημασίαν, κῦρος αὐθεντικὸν ἐν Εὐρώπῃ, οἵτινες ἐξέφρασαν τὸν θαυμασμὸν αὑτῶν διὰ τὴν συνοχὴν πρὸ πάντων, ὅπερ μαρτυρεῖ ὑπὲρ τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Ἰταλίας, διὰ τὴν συνοχὴν τῆς οἰκονομικῆς καὶ στρατιωτικῆς πολιτικῆς τῆς Ἰταλικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι τόπος ναυτικὸς, ἡ θέσις αὐτῆς εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἡ λειτουργία αὐτῆς, ἐν δεδομένῃ περιπτώσει, θὰ ἦναι ναυτική, πρὸ πάντων ναυτική. Τί παρεσκευάσαμεν, ἵνα ἐν δεδομένῃ στιγμῇ παράσχωμεν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν, ἵνα παρασταθῶμεν ὡς παράγων ἐν ἐπελθούσῃ περιστάσει; Ποῦ εἶναι τὰ πλοῖα ἡμῶν; Τίς ἡ ναυτικὴ ἡμῶν παρασκευή; Ποῦ εἶναι τὰ πληρώματα ἡμῶν; Πρὸ δύω ἐτῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ φλογεροῦ λόγου, ὅστις ὡδήγησεν ἡμᾶς εἰς τὰ πέρατα τῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, διαβλέπων τοὺς ἐπαπειλουμένους κινδύνους καὶ θεωρῶν μάλιστα τὴν στιγμὴν ἐπιστᾶσαν, ᾐτήσατο τὸ δάνειον τῶν 40,000,000 διὰ τὰς ναυτικὰς παρασκευάς. Ἡ Βουλὴ προθύμως τὸ ἐψήφισεν· ἀλλ’ αὐτὸς τί ἔπραξεν ἐπὶ δύω ἔτη; Δὲν ἐπραγματοποίησε τὸ δάνειον, καὶ ἔρχεται μάλιστα σήμερον νὰ τὸ καταργήσῃ. Ναί, νὰ τὸ καταργήσῃ διότι τί νομίζετε, ὅτι διὰ τῆς περὶ δανείου συμβάσεως, ἣν εὐρέως θὰ συζητήσωμεν ἐνταῦθα, γίνεται; Μετὰ δύω ἔτη πλήρη εἶναι μόνον ἐνδεχόμενον νὰ δυνηθῇ νὰ λάβῃ χρήματα διὰ τὰς ναυτικὰς παρασκευάς! Δὲν παίζουσι, κύριοι, δὲν δύνανται νὰ παίξωσι μὲ τὰ τιμαλφέστατα τῆς πατρίδος συμφέροντα. Ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπεν, ὡς εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἦναι αὕτη διαρκῶς, τὰ πάντα ἔπρεπεν εἰς τοῦτο νὰ ὑποτάσσῃ, καὶ τὰ τῆς διοικήσεως ἡμῶν, καὶ τὰ τῆς οἰκονομίας ἡμῶν, τὰ πάντα τὸν σκοπὸν τοῦτον ἔπρεπε νὰ ἐξυπηρετῶσιν. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου τί πράττετε ὑμεῖς; ὅλως τὸ ἐναντίον· ἐξαντλεῖτε τοὺς πόρους τοῦ Κράτους εἰς δαπάνας σπατάλης, δαπάνας ἴσως ὠφελίμους, ἀλλὰ μὴ ἀναγκαίας. Δὲν ἔχω τὴν ἐλαχίστην δυσκολίαν νὰ εἴπω, ὅτι ἐπροτίμων καὶ προτιμῶ νὰ μὴ εἶχον τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, καὶ ἂς μοὶ ἔλιπεν ὁ σιδηρόδρομος τῶν Πατρῶν ἐπὶ 1 ἢ 2 ἢ 3 ἔτη· ἐπεθύμουν νὰ εἶχον πλήρη στρατὸν καὶ καλῶς γεγυμνασμένον καὶ ἂς μοὶ ἔλειπον αἱ παντοῖαι διοργανώσεις, ὑπὲρ ὧν μυθώδη ἐδαπανήθησαν ματαίως ποσά· ἐπεθύμουν νὰ εἶχον ναυτικὸν παρεσκευασμένον, καὶ ἂς ἔλιπον τὰ ἐν σπασμωδικαῖς μόνον μελέταις ἀρξάμενα καὶ οὐδέποτε τελειωθησόμενα δημόσια ἔργα. Ὁ ἐπιούσιος ἄρτος τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἡ διατήρησις τῆς θέσεως αὐτῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Οὐαὶ αὐτῇ, ἐὰν ἀπολέσῃ τὴν θέσιν ταύτη! Καὶ τίς εἶναι ὁ οἰκογενειάρχης, ὅστις, ὅταν στερῶνται τὰ τέκνα αὑτοῦ ἄρτου, φροντίζει περὶ κρέατος; Τίς δὲ εἶπεν, ὅτι τὸ κρέας δὲν εἶναι θρεπτικώτερον τοῦ ἄρτου, καὶ μᾶλλον εὔχυμον; Ἀλλ’ ἄρτου ἔχομεν ἀνάγκην· ἔχομεν ἀνάγκην οἰκονομικῶν καλῶν· ἔχομεν ἀνάγκην στρατιωτικῶν καλῶν· στρατιωτικῶν δὲ λέγων, ἐννοῶ βεβαίως καὶ τὰ ναυτικά. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχωμεν τὰ ναυτικὰ καὶ τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν πράγματα καλὰ, πρέπει νὰ ἔχωμεν τὰ οἰκονομικὰ εὐεκτοῦντα. Τί ἔκαμεν ὅμως ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικά; θὰ φρίξετε, ὅταν ἴδητε ἐν ὀλίγοις ἀριθμοῖς τὰ συντελεσθέντα. Ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους ὑπάρχουσι μέρη ἀφορῶντα εἰς κατάταξιν τῶν ἐξόδων· εἶναι ἔξοδα, περὶ ὧν δὲν δύναται νὰ γείνῃ λόγος, ὅπως οἱ τόκοι τῶν δανείων κτλ., ἀλλὰ τὰ ἔξοδα, ἐφ’ ὧν δύναταί τις νὰ κρίνῃ κατὰ πόσον ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ ὅτι πρέπει νὰ φείδηται τοῦ δημοσίου πλούτου, εἶναι τὰ περιλαμβανόμενα εἰς τὰ μέρη τρίτον καὶ τέταρτον, δηλαδὴ τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν Ὑπουργείων καὶ τὴν εἴσπραξιν καὶ βεβαίωσιν τῶν φόρων. Ἐκ τῶν ἐξόδων τούτων ἀφαιρῶ τὰ εἰς τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν ἀναγόμενα, διότι, ὡς εἶπον, πᾶσα ἀναγκαία δαπάνη, εἰς ταῦτα διδομένη, εἶναι πατριωτική. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1880 ὁ κ. Τρικούπης ἦλθεν ἐνταῦθα μὲ τὸ πρόγραμμα τῶν οἰκονομιῶν· αἱ γενόμεναι τότε συζητήσεις ἀπέδειξαν τί ἦσαν αἱ οἰκονομίαι ἐκεῖναι· ἀφοῦ ἔφθασαν νὰ καταργήσωσι καὶ τὴν κατασκευὴν ἑνὸς φάρου καὶ τὰ ἔξοδα τῶν κηδειῶν τῶν πτωχῶν, δὲν κατώρθωσαν νὰ ἐπιτύχωσιν οἰκονομίαν—καὶ ταύτην οὐχὶ πραγματικὴν—εἰμὴ ἑνὸς μόνον ἑκατομμυρίου. Κατὰ τὸν Προϋπολογισμὸν τὸν ὑπὸ τοῦ φειδωλοῦ τότε κ. Τρικούπη εἰσαχθέντα, τῷ 1880 τὰ ἔξοδα τῶν πέντε Ὑπουργείων ἀνήρχοντο εἰς δραχμὰς 15,460,000. Τῷ 1881 ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου, ἥτις ὡς Ἀντιπολίτευσις εἶχεν ἀντιταχθῇ εἰς τὰς ἀδικαιολογήτους ἐκείνας καὶ μὴ σπουδαίας οἰκονομίας, καὶ ἐπανέφερε μέν τινας τῶν ἀτόπως καὶ πρὸς βλάβην τῆς ὑπηρεσίας περικοπεισῶν δαπανῶν, ἀλλ’ ἔμεινεν ἐντὸς τῶν ὅρων τῆς αὐστηρᾶς οἰκονομίας, ὁ δὲ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1881 περιέλαβε διὰ τὰ πέντε Ὑπουργεῖα ἔξοδα δραχμὰς 16,153,000. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1882, ὅτε ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ὁ κ. Τρικούπης, τὰ πράγματα ἤλλαξαν· τότε, ἐνῷ μόλις συνηρχόμεθα ἀπὸ τὰς πολλὰς καὶ ἐπωδύνους περιπετείας, οἰκονομικάς τε καὶ ἠθικάς, τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος, καὶ ἐνῷ ἔπρεπε νὰ περισυναγάγωμεν καὶ τὸ τελευταῖον ἡμῶν λεπτὸν, ἵνα θεραπεύσωμεν τὰς παντοίας πληγὰς, αἵτινες ἀπεκαλύφθησαν κατὰ τὰς περιστάσεις ἐκείνας, καὶ ὧν ἕνεκα ἦτον ἀδύνατον φιλόπατρις ἀνὴρ νὰ ἐκθέσῃ τὸ Ἔθνος εἰς τὰς περιπετείας πολέμου, ὁ κ. Τρικούπης ἐτράπη εἰς δαπάνας ἀκατασχέτους, καὶ οὕτως ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ 1882 ἀναβίβασε τὰ ἔξοδα τῶν πέντε Ὑπουργείων εἰς δραχμὰς 23,126,000, αὔξησις ἀμέσως 7,000,000 δραχμῶν ἀπὸ τοῦ 1880. Κατὰ τὸ 1883 ἐπιμένει εἰς τὸ αὐτὸ σύστημα καὶ τὰ αὐτὰ ἔξοδα ἀνέρχονται εἰς δραχμὰς νέας 21,000,000, ἤτοι ἡ αὔξησις μένει ἡ αὐτὴ εἰς παλαιὰς δραχμὰς 7,000,000. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1884, κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον τὸν χρυσὸν, καθ’ ὃν καλεῖται ὑπὸ τοῦ κ. Τρικούπη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ δρέψῃ τοὺς καρποὺς τῶν θυσιῶν αὐτοῦ καὶ τῆς μερίμνης τῆς Κυβερνήσεως, τὰ ἔξοδα σημειοῦνται εἰς 26,000,000 παλαιῶν δραχμῶν· ἑπομένως ἡ αὔξησις ἀναπηδᾷ εἰς 13,000,000. Ἴσως μοὶ ἀναφέρωσι τὰς νέας ἐπαρχίας· ἐξήτασα λεπτομερῶς τὰ τῶν νέων ἐπαρχιῶν μέχρι λεπτοῦ· ἀλλὰ τὰ ἐπὶ τῶν κεφαλαίων τούτων ἔξοδα ἐν αὐταῖς μόλις ἀνέρχονται εἰς τὰ 2,000,000, ἅπερ ἂν ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὰ 13,000,0000, ἔχομεν 11,000.000 δραχμῶν αὔξησιν ἐν διαστήματι τριῶν ἐτῶν. Ἰδοὺ τίς εἶναι καὶ ποῦ ἄγει ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως! Καὶ σᾶς ὁμιλοῦσι περὶ ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, καὶ σᾶς προτείνουσι σήμερον πρὸς τοῦτο νέον βαρὺ καὶ ἐξευτελιστικὸν δάνειον. Ἀλλὰ διατί σήμερον μόλις ἐνεθυμήθησαν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν; Ἐνθυμοῦμαι τί εἶπον ἐντεῦθεν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ παρελθόντος ἔτους· εἶπον εἰς τὸν κ. Τρικούπην, ὅτι μόνον διὰ 3,000,000 δραχμῶν οἰκονομίας ἐκ τῶν 13,000,000 τῆς σπατάλης καὶ διὰ τῆς προσθήκης τῶν πληρωνομένων σήμερον διὰ τὸ ἐξωτερικὸν συνάλλαγμα ἠδύνατο ν’ ἀποτελεσθῇ τὸ ποσὸν τῶν 6,000,000, ὅπερ ὑπερήρκει ὅπως προμηθεύσῃ τὸ δάνειον τῶν 72,000,000, ὅπερ ὀφείλομεν εἰς τὰς Τραπέζας. Αὐτὴν τὴν μέριμναν ὤφειλε νὰ ἐπιδείξῃ, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν, καὶ ὄχι νὰ αὐξήσῃ ἀμέτρως καὶ ἀτασθάλως τὰ ἔξοδα τοῦ προσωπικοῦ καὶ νὰ ἐκτραπῇ μανιωδῶς εἰς ἐπιχειρήσεις, ἀνωτέρας καὶ τῶν δυνάμεων ἡμῶν καὶ τῶν πόρων. Τίς δὲν θεωρεῖ ὅτι εἶναι καλοὶ οἱ σιδηρόδρομοι; Ἀλλὰ πρὸ τούτων — μυριάκις ὀφείλω νὰ τὸ ἐπαναλάβω — πρέπει νὰ ἔχωμεν Ἑλλάδα, ἐνῷ οἱ σιδηρόδρομοι δὲν δύνανται νὰ ἐξυπηρετήσωσιν ἄνευ στρατοῦ καὶ ἄνευ χρημάτων τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἢ μᾶλλον τὰ καταστρέφουσιν, ἐὰν χάριν αὐτῶν παραμελῶνται ἐκεῖνα. Δὲν ἔχω τὸν φόβον νὰ κατακριθῶ, ὅτι δὲν ἐπιδιώκω καὶ δὲν ἐπιθυμῶ τὴν τέλεσιν δημοσίων ἔργων. Ὄχι ἐγώ, ὁ συνιστῶν τὴν σύνεσιν καὶ τὸ μέτρον, ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες μετέρχονται τὴν πολιτικὴν τῆς σπατάλης καὶ τῶν ἀφρόνων ἐπιχειρήσεων καταστρέφουσι τὰ δημόσια ἔργα, διότι ἀναλαμβάνουσι πράγματα ἀνώτερα τῶν δυνάμεών των· οἱ τοιοῦτοι δὲ πάντοτε σταματῶσιν ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁδοῦ. Ἀπὸ τὸ 1882, ὅτε συνήλθομεν ἐκ τῶν περιπετειῶν τῶν ἐθνικῶν, ἂν ἐπιδιδόμεθα σωφρόνως, μετ’ ἀληθοῦς φιλοπατρίας εἰς τὴν ἐξοικονόμησιν τῶν δαπανῶν, ἠδυνάμεθα καὶ τὰ στρατιωτικὰ ἡμῶν νὰ προαγάγωμεν, καὶ τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας νὰ πραγματοποιήσωμεν καὶ δημόσια ἄλλα ἔργα νὰ ἐκτελέσωμεν. Καὶ τί νομίζετε, ὅτι ὁ Τόπος πληρώνει ἕνεκα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας; Σχεδὸν τριάκοντα ἑκατομμύρια διὰ πᾶν ὅ,τι τρώγομεν καὶ δι’ οὗ ἐνδυόμεθα. Ἄς μὴ ἔρχεται λοιπὸν σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἂς μὴ ἐπισείῃ τὸ δάνειον ὡς φόβητρον ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν καθηκόντων ἡμῶν. Δι’ ἡμᾶς εἶναι τῷ ὄντι φόβητρον τὸ δάνειον, ἂν πραγματοποιηθῇ ὑπὸ τοὺς βαρεῖς καὶ ἐξευτελιστικοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς συνηλλάχθητε. Καὶ πρὸς τί νὰ πραγματοποιήσητε δάνειον τοιοῦτον καὶ νὰ καταργήσητε προϋπάρχοντας Νόμους, οὓς δὲν ἐξετελέσατε; Πρὸς τί νὰ ρίψητε εἰς τὸν Κεάδαν καὶ τὰς δυστυχεῖς ναυτικὰς παρασκευάς; Διατί δὲν ἤρχεσθε εἰς συνεννόησιν μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, περιοριζόμενοι ἐν τοῖς ὁρίοις τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἂν εἰλικρινῶς περὶ ταύτης ἐμεριμνᾶτε; Ἀφοῦ νομίζετε, ὅτι ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δὲν πρέπει νὰ γείνῃ διὰ μιᾶς, εὐκολώτατον θὰ ἦτο νὰ προβῆτε βαθμηδὸν εἰς τὰ πρὸς τοῦτο συντελοῦντα μέτρα, συνεννοούμενοι μετὰ τῆς Τραπέζης, ἥτις ὡς καθίδρυμα ἐθνικόν, οὗ τὰ συμφέροντα εἶναι ἀδιασπάστως συνδεδεμένα μετὰ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους, θὰ ἐδεικνύετο, εἶμαι βεβαιότατος, πρόθυμος νὰ συμπράξῃ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τῆς οἰκονομικῆς εὐεξίας τοῦ Τόπου. Ταῦτα λέγων, ἐπαναλαμβάνω ἀκριβῶς ὅ,τι ἄλλοτε εἶπεν περὶ Τραπέζης, ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ἤδη, ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀντικρούων ἐμὲ πολεμοῦντα τότε οὐχὶ τὴν Τράπεζαν, ἣν θεωρῶ ἀνέκαθεν πολύτιμον Ἐθνικὸν κατάστημα, ἀλλὰ τὴν ὀλεθρίαν σύμβασιν τοῦ 1880, ἐξ ἧς καὶ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία. Δάνεια ἐπὶ δανείων καὶ δάνεια, ἐξ ὧν θὰ εἰσπράξωμεν ὀλιγώτερα τῶν ⅗ τῶν συνομολογουμένων ποσῶν! Ἐσκέφθη ὁ κ. Πρωπουργὸς πῶς θ’ ἀποτίσῃ τὰ δάνεια ταῦτα; Εἶπεν ἡμῖν, ὅτι δὲν περιέλαβε τίποτε ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, διότι ἅπασα ἡ ὑπηρεσία τοῦ δανείου θέλει πληρωθῆ ἐκ τῶν οἰκονομικῶν, ἃς θέλει συνεπιφέρει· ἀνέφερε δὲ μόνον τὰς 2,500,000 δραχμὰς, τὰς ἐκ τῆς διαφορᾶς τοῦ συναλλάγματος· διὰ δὲ τὰς λοιπὰς μέχρι τῶν 10,000,000 δὲν ἐδίστασε νὰ εἴπῃ ἀορίστως καὶ ἀναποδείκτως, ὅτι θὰ τὰς οἰκονομήσωμεν ἀπὸ τὰς λοιπὰς ἀνάγκας τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἃς τὸ δάνειον θὰ καταστήσῃ περιττάς. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶναι σπουδαῖα ταῦτα· εἶναι δὲ περιττὸν νὰ εἴπω τίνες ἀπειλοῦνται κίνδυνοι, ὅταν ἡ σπουδαιότης ἐλλείπῃ ἀπὸ τὴν διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας. Ἰδοὺ εἰς τί μᾶς ὁδηγεῖ ἡ μεγάλη πολιτικὴ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἡ Ἑλλὰς ἐκμηδενίζεται ὡς παράγων τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, διότι ἐκμηδενίζεται στρατιωτικῶς, ἐκμηδενίζεται οἰκονομικῶς. Ἐπιθυμεῖτε νὰ παραταθῇ καὶ νὰ δεινωθῇ ἡ κατάστασις αὕτη; Ἐπιθυμεῖτε νὰ εὑρεθῶμεν γυμνοὶ καὶ τετραχηλισμένοι, ὅταν ἡ φωνὴ τῆς Πατρίδος καλέσῃ ἡμᾶς; Ὑποστηρίξατε τὴν πολιτικὴν ταύτην. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὕτη ὁδηγεῖ καὶ εἰς ἕτερον δεινὸν, ὁδηγεῖ εἰς κρίσιν κοινωνικὴν, εἰς κλόνισιν τῆς καθόλου δημοσίας τάξεως, εἰς τὴν ἀναρχίαν. Δὲν θὰ ὁμιλήσω περὶ συναλλαγῆς. Καὶ ἄλλοτε ἐξέφρασα τὴν γνώμην μου ἐπὶ τούτου καὶ σήμερον εὐπαῤῥησιάστως δύναμαι νὰ τὴν ἐπαναλάβω. Κατέκρινα σφοδρῶς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἥρπασε τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς συναλλαγῆς, καὶ ἐπετέθη κατὰ τῆς ἀξιοπρεπείας τῶν βουλευτῶν καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἣν αὐτὸς μὲν ἐπολέμει, οἱ βουλευταὶ δὲ ὑπεστήριζον. Τότε ἐξήγησα ἐν ἐκτάσει τὰς ἰδέας μου, ἐξάγων ταύτας ἐκ τῶν πραγμάτων. Ἡ ἀνάγκη τῆς συναλλαγῆς, ἐὰν ὑπάρχῃ — ἀποκρούω δὲ καὶ τὴν λέξιν αὐτὴν ὡς δύσηχον — ὑπάρχει ἐν τοῖς καθεστῶσιν ἐν ἡμῖν. Ὁ κ. Τρικούπης, εἶμαι βέβαιος, ὅτι εἰλικρινῶς ἐπεθύμει νὰ τὴν ἀποφύγῃ, ἀλλ’ ἀνελθὼν εἰς τὴν Ἐξουσίαν ἠναγκάσθη νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸν γενικὸν κανόνα, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ ἔχει περισσοτέρους φίλους, μεγαλειτέραν δὲ προσήλωσιν εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Ἠδύνατο βεβαίως νὰ περιστείλῃ τὴν κατάχρησιν, ἠδύνατο καὶ ὤφειλε νὰ κρατήσῃ ὀλίγον τὰς χεῖρας αὐτοῦ, ἀλλὰ δὲν τὸ ἔπραξε. Δὲν ἠδύνατο ὅμως καὶ νὰ ἐκριζώσῃ τὸ κακὸν, διότι τοῦτο ἔγκειται ἐν τῇ ἀντιθέσει τοῦ Συνταγματικοῦ ἡμῶν Πολιτεύματος πρὸς τὸν Διοικητικὸν τοῦ Κράτους διοργανισμόν. Ἂν ὁ κ. Τρικούπης ἤθελε νὰ ἐξαλείψῃ τὴν συναλλαγὴν, καὶ ἀπαλλάξῃ ἑαυτὸν καὶ τοὺς διαδόχους του ἀπὸ τῆς λυπηρᾶς ταύτης ἀνάγκη, εὗρε περίστασιν μοναδικῶς παρουσιασθεῖσαν εἰς Κυβερνήτην τῆς χώρας, καὶ ὤφειλε νὰ μεταχειρισθῇ τὴν δύναμιν αὐτοῦ, ἵνα ἄρῃ βαθμηδὸν καὶ κατ’ ὀλίγον τὰς αἰτίας τοῦ κακοῦ· οὕτω μόνον ἤθελε δώσει ἀπόδειξιν τοῦ σεβασμοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα. Δὲν δύναται δὲ νὰ ὑπάρξῃ Συνταγματικὸν Πολίτευμα ὑπὸ διοίκησιν ἐμφορουμένην μοναρχικῶν ἀρχῶν. Τί γίνεται εἰς τὰ Κράτη, ἐν οἷς τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα ἐῤῥιζοβόλησε καὶ εὐδοκιμεῖ; ὅλως τὸ ἐναντίον τῶν παρ’ ἡμῖν. Ἐν Ἀγγλίᾳ δὲν ὑπάρχει ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν· ὑπάρχει μόνον ἀντιπρόσωπος τῶν συμφερόντων τοῦ στρατοῦ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτε πέρυσιν ἐξήλεγχεν αὐτὸν ὁ λίαν ἐντριβὴς περὶ τὰ στρατιωτικά, ἀξιότιμος βουλευτὴς Οἰτύλου κ. Μαυρομιχάλης, διότι ἀνέλαβεν ἀναρμοδίως, ἀδαὴς ὤν, τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπήντησεν εὐλόγως, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρέπει νὰ παρέχῃ εἰς τὴν Βουλὴν πλήρη πολιτικὴν ἐμπιστοσύνην, ἵνα δύναται νὰ λαμβάνῃ παρ’ αὐτῆς πάντα τὰ εἰς τὸν στρατὸν ἀναγκαιοῦντα. Τοῦτο τῳόντι συμβαίνει ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀλλ’ ἐκεῖ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν οὐδεμίαν ἔχει μετοχὴν εἰς τὰ στρατιωτικά, οὐδεμίαν εἰς τὰ τεχνικὰ καθαρῶς, ἢ εἰς τὸ προσωπικόν· ὥστε ἐν Ἀγγλίᾳ ὁ στρατὸς εἶναι πράγματι κεχωρισμένος τῆς πολιτικῆς, ἐνῷ ἐνταῦθα κατ’ ἀνάγκην ἡ πολιτικὴ εἰσέρχεται εἰς πάντα τὰ ἀφορῶντα τὸν στρατὸν καὶ μέχρις ἔτι τῆς μεταθέσεως καὶ ἁπλοῦ στρατιώτου.

§68ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδεμία....

§69ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐταὶ αἱ ἀντιῤῥήσεις δὲν ἔχουσιν ἔννοιαν, ὅλοι τὸ γνωρίζομεν. Ἂν δὲν γίνεται ἡ μετάθεσις ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον, γίνεται διὰ παραγγελίας τοῦ Ὑπουργείου ἀπὸ τοὺς σωματάρχας, οἵτινες κινδυνεύουσι νὰ μετατεθῶσιν αὐτοί, ἂν δὲν ὑπακούσωσι. Δὲν ἔγεινε, κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, μετάθεσις ἀξιωματικοῦ λόγῳ πονηρᾶς, διότι ἐπεσκέφθη ἕνα πολιτευόμενον; Ἦτο τοῦτο ἢ δὲν ἦτο πολιτική, ἀφοῦ οὐδεμία τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας ἀνάγκη ὑπηγόρευσε τὴν μετάθεσιν; Ἐν Ἀγγλίᾳ δὲν ὑπάρχει ἀστυνομία ἀνήκουσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ὑπάρχει διοίκησις, οἵα παρ’ ἡμῖν· ὅλα ἐκεῖ τελοῦνται διὰ τῆς λεγομένης αὐτοδιοικήσεως· ἐλαχίστη δὲ εἶναι καὶ σπανιωτάτη ἡ ἐπίδρασις τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν τῆς διοικήσεως ἐν γένει. Ἐν Βελγίῳ, ἔνθα θάλλει ἐπίσης τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα, ὑπάρχει ἀξιοθαύμαστος ἀνεξαρτησία δημοτικὴ καὶ ἐπαρχιακὴ αὐτοτέλεια ἐντελεστάτη, πρὸς τούτοις ὑπάρχει τὸ σύστημα τῆς ἐκλογῆς ἐπί τε τῶν διορισμῶν καὶ τῶν προβιβασμῶν τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων. Ἀλλ’ ἐνταῦθα; ἐνταῦθα δὲν δυνάμεθα ν’ ἀναπνεύσωμεν ἄνευ τῆς Κυβερνήσεως· τί λέγω τῆς Κυβερνήσεως; ἄνευ τοῦ τελευταίου αὐτῆς ὑπαλλήλου, τοῦ τελευταίου ἀξέστου ὑπηρέτου. Τί νὰ πράξῃ ὁ βουλευτής, ὅστις ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ του πολιτεύεται ἀντιπροσωπεύων συμφέροντα πολιτικά, δημοτικά, κοινοτικά, καὶ ὅστις ἀνὰ πᾶν βῆμα ἀπαντᾷ τὸν ὑπάλληλον τῆς Κυβερνήσεως ἐπιπροσθοῦντα, ἐν πᾶσιν ἐπιβάλλοντα τὴν θέλησιν αὐτοῦ, ματαιοῦντα πάσας τὰς ὑπὲρ τῆς εὐλόγου θεραπείας τῶν παντοδαπῶν τούτων συμφερόντων καταβαλλομένας προσπαθείας; Εἶνε λοιπὸν φυσικὸν ὁ βουλευτής, ὅστις συντελεῖ εἰς τὸν καταρτισμὸν καὶ τὴν συντήρησιν τῆς Κυβερνήσεως, νὰ προνοῇ κατ’ ἀνάγκην ἀναπόδραστον ὅπως μὴ τὰ παντοδαπὰ ἐκεῖνα συμφέροντα ἐκτίθενται εἰς τοὺς κινδύνους, τοὺς ἐκ τοῦ φατριασμοῦ, τῆς ἀνικανότητος ἢ τῆς πονηρᾶς θελήσεως τῶν παντοδυνάμων ὀργάνων τῆς τὰ πάντα ἀποῤῥοφώσης διοικήσεως ἀπειλουμένους. Οὐδέν, ἀπολύτως οὐδὲν ἔχομεν ἐν τῇ διοικήσει ἡμῶν σύμφωνον πρὸς τὸ Πολίτευμα, ὑφ’ οὗ διεπόμεθα. Ὁ δὲ κ. Λομβάρδος, ὡς Ὑπουργὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως πέρυσιν, ἠθέλησε ν’ ἀφαιρέσῃ τοὺς δημάρχους καὶ τὸ μόνον κόσμημα τῆς δημοτικῆς Ἐξουσίας, τὴν διεύθυνσιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διὰ τῆς συστάσεως τοῦ κατ’ ἐπίφασιν ἐπικληθέντος ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὅταν ἀφαιρέσητε τοὺς δημάρχους καὶ αὐτὴν τὴν ὑπὲρ τῶν δημοτικῶν σχολείων, ἐν οἷς ἐκπαιδεύονται τὰ τέκνα τῶν συμπολιτῶν αὐτῶν, μέριμναν, τί τότε ἀπομένει; Ὁποῖον θὰ ἔχῃ γόητρον τὸ δημαρχιακὸν ἀξίωμα; Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ ἔντιμος διάδοχος τοῦ κ. Λομβάρδου κατεδίκασε ἤδη, ἐν τῇ συνειδήσει αὑτοῦ τὸ φονικὸν ἐκεῖνο πάσης δημοτικῆς ὑπάρξεως σχέδιον. Κατέκριναν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δημοσίας ἐκπαιδεύσεως διὰ τὰς μεταθέσεις τῶν δημοδιδασκάλων· ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ τὰς ἀποφύγῃ; Διατί οἱ δημοδιδάσκαλοι νὰ μὴ διορίζωνται ὑπὸ τῶν Δημοτικῶν Ἀρχῶν, ὅπως ἀνήκωσιν ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν δῆμον καὶ ὦσιν ἀφωσιωμένοι εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν συγγενῶν, τῶν φίλων, τῶν συνδημοτῶν αὐτῶν, μεθ’ ὧν συνανεστράφησαν καὶ συνέζησαν; Ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἐγγυᾶται ὑπὲρ αὐτῶν τὴν ἱκανότητα διὰ τοῦ πτυχίου, τίς ὑπάρχει κίνδυνος ν’ ἀνήκῃ εἰς τὸν δῆμον ὁ τοῦ δήμου διδάσκαλος; Ταῦτα φέρω ὡς παραδείγματα, ἀλλ’ ὁ γενικὸς κανὼν εἶναι οὗτος ἐν πᾶσι, καὶ διὰ τοῦτο ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ μεριμνήσῃ ἵνα τὸ κακὸν ἐκλίπῃ. Ἂς μὴ εἴπωσιν εἰς ἐμὲ ὅτι ζητῶ ἐκεῖνο, ὅπερ δὲν ἐγένετο μέχρι τοῦδε καὶ ὅτι ἐλέγχω τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐνῷ ὡς πρὸς ταῦτα εὐθύνονται πᾶσαι αἱ προκάτοχοι Κυβερνήσεις. Ἐν τῇ πορείᾳ των τὰ Ἔθνη καὶ αἱ διοικήσεις ἔχουσι στάδια καὶ ἐποχάς· ἡ πρόοδος εἶναι ὁ γενικὸς καὶ ἀναπόδραστος κανών. Εὐτυχῶς αἱ ἰδέαι ἀνεπτύχθησαν καὶ προώδευσαν, αἱ ἀξιώσεις τῆς βελτιώσεως προβαίνουσι καὶ καθίστανται ὁσημέραι ἐπιτακτικώτεραι. Ὅ,τι δὲν ἐζήτει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τῷ 1850, τὸ ἐζήτησε τῷ 1862, ὅ,τι δὲν ἐζήτει τῷ 1865, τὸ ἐζήτησε τῷ 1875, ὅ,τι δὲ ἠνείχετο τότε, δὲν τὸ ἀνέχεται πλέον σήμερον. Σήμερον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ζητεῖ ν’ ἀπαλλαγῶσιν οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ ἀπὸ τῆς μομφῆς ὅτι πωλοῦσι τὴν ψῆφον αὐτῶν πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐπαρχιακῶν συμφερόντων, ζητεῖ ν’ ἀπαλλαγῇ αὐτός, οὗτος τῆς πέδης, δι’ ἧς τὸν περιβάλλει μέχρις ἀποπνιγμοῦ ἡ ἀφόρητος διοικητικὴ συγκέντρωσις. Δὲν βλέπετε τί συμβαίνει ἐν Γαλλίᾳ; Δὲν ὑπάρχει φιλελευθερώτερος λαὸς τοῦ Γαλλικοῦ, δὲν ὑπάρχει εὐρυθμοτέρα διοίκησις καὶ τελειοτέρα τῆς Γαλλικῆς, καὶ ὅμως οὐδεμία τῶν φιλελευθέρων Κυβερνήσεων ἠδυνήθη νὰ ζήσῃ ἐπὶ μακρὸν ἕνεκα τῆς διοικητικῆς συγκεντρώσεως. Καὶ αὐτὴ ἡ Δημοκρατία ἐὰν δυσφορῇ σήμερον, ἐὰν κλονῆται, ἐὰν διατελῇ ἐν κινδύνοις, αἰτία τούτων εἶναι ἡ διοικητικὴ συγκέντρωσις. Ἐνθυμεῖσθε δὲ ὅτι ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου θέματος, συνδυαζομένου πρὸς τὸ θέμα τῆς μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, ἀπέθανεν ἐν φιλοπατρίᾳ ἀπαραμίλλῳ μαχόμενος ὑπὲρ σωτηρίας τῆς δημοκρατίας ὁ ἔνδοξος Γαμβέττας. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἀνωμολόγησεν ὁ μέγας φιλόπατρις ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι, ἂν τὰ κακὰ ταῦτα δὲν ἐκλείψωσιν, ἡ Δημοκρατία ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ. Διατί νὰ μὴ φρονῶμεν καὶ ἡμεῖς, ὅτι ἂν δὲν ἀπαλλαγῶμεν αὐτοῦ τοῦ Ἐφιάλτου, τὸ Συνταγματικὸν ἡμῶν Πολίτευμα κινδυνεύει; Ὅτι δὲ κινδυνεύει ἔγκειται ἐν τῇ συνειδήσει ἁπάντων. Δὲν ὑπάρχει πλέον πεποίθησις ἐφ’ ἡμᾶς, τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους, ἐὰν δὲ τοῦτο γενικευθῇ καὶ ἐπικρατήσῃ ἡ δυσπιστία εἰς τὸν τόπον, ἡ ἔννομος τάξις ἀδύνατον οὕτω νὰ ὑπάρξῃ. Καὶ συζητοῦνται σήμερον τὰ τῶν θεσμῶν ὑπὸ ἀνδρῶν σπουδαίων καὶ φιλοπατρίδων, πονούντων τὸν τόπον καὶ προσδοκώντων διὰ τῆς μεταβολῆς τῶν θεσμῶν τὴν ἀναχαίτισιν τοῦ κακοῦ. Εἶναι σύμπτωμα ὀδυνηρότατον καὶ ἐπικίνδυνον τὸ σύμπτωμα τοῦτο, καὶ πρέπει νὰ σπεύσωμεν, ἔπρεπε δὲ καὶ ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις πρώτη πάντων νὰ σπεύσῃ. Πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ ἐξαγάγωμεν τὸν τόπον ἀπὸ τὴν ὀλισθηρὰν ὁδὸν, ἐφ’ ἧς ἀκαθέκτως φέρεται. Δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς μεταβολῆς τῶν θεσμῶν, ὄχι διότι νομίζω ὅτι πολλὰ τῶν ἐν αὐτοῖς, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς διαῤῥυθμίσεως τῆς λειτουργίας αὐτῶν δὲν εἶναι ἐπιδεκτικὰ βελτιώσεως, ἀλλὰ διότι φρονῶ, ὅτι οὐδεμία ἐπὶ τῶν θεσμῶν ἡμῶν μεταβολὴ δύναται νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ, περὶ οὗ προηγουμένως σᾶς ὡμίλησα, τῆς ἐλλείψεως αὐτοδιοικήσεως. Οἱαδήποτε τροποποίησις καὶ ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἐπὶ τῶν θεσμῶν, βεβαίως ὁ ἔλεγχος τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῶν πράξεων τοῦ Ὑπουργείου θὰ διαμείνῃ ἀκέραιος· τοῦ ἐλέγχου δὲ ὑπάρχοντος, τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα εἶναι πάντοτε τὸ αὐτὸ, διότι πάντα τὰ λοιπὰ ἐν τοῖς θεσμοῖς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ ἐλέγχου ἐξυπηρετοῦσι. Τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν μόνον διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς—καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ πᾶν ἐν Συνταγματικῷ Πολιτεύματι—καταρτίζονται καὶ συντηροῦνται αἱ Κυβερνήσεις, τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα εἶναι πλῆρες. Ἀλλὰ τοιαύτην τροποποίησιν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ἐν Ἑλλάδι; Θεωρῶ δὲ τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν ἐπικίνδυνον, ὡς ἔχουσι παρ’ ἡμῖν τὰ πράγματα καὶ τὰ πνεύματα. Ἐν τῇ ἀπογοητεύσει, ἥτις κατέλαβε πάντας, ἐν ταῖς ἐπικρατούσαις περὶ προσώπων καὶ πραγμάτων ἀμφιβολίαις, ἐν τῇ ἀπείρῳ ποικιλίᾳ τῶν ἰδεῶν καὶ τῇ ἀντιθέσει πολλαπλῶν συμφερόντων, δὲν δύναταί τις νὰ ὑπολογίσῃ τὶ εἰμπορεῖ νὰ προκύψῃ ἐξ οἱασδήποτε ἀποπείρας πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν θεσμῶν. Ἁπλῆ περὶ τούτου ὑπόνοια, ἐνθυμεῖσθε ποῦ ἐκινδύνευσε νὰ ὁδηγήσῃ πρὸ μικροῦ τὸν τόπον. Ἀλλὰ διατί νὰ προβῶμεν εἰς ἐπιχείρημα, τηλικούτους ἐμπερικλεῖον κινδύνους; ἤ, καὶ ἂν δύναται νὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ ἄνευ κινδύνων μεταβολὴ τῶν θεσμῶν βραδύτερον—διότι οὐδὲν ἐν τῷ κόσμῳ δύναται νὰ ἦναι αἰώνιον, τοῦτο ἤθελεν ἀναιρέσει τὸν νόμον τῆς προόδου— διατί νὰ μὴ προβῶμεν πρότερον εἰς τὰς νομοθετικὰς ἐκείνας μεταῤῥυθμίσεις, αἵτινες σώζουσαι τὸ παρὸν, βελτιοῦσαι αὐτὸ, δύνανται νὰ προλειάνωσι μάλιστα καὶ τὴν ὁδὸν εὐρυτέρων μεταῤῥυθμίσεων, ὅταν προκύψῃ τοιαύτη ἀνάγκη; Ἀλλ’ ἐνόσῳ μένομεν ὑπὸ τὸ πνιγηρὸν καὶ φονικὸν αὐτὸ σύστημα τῆς ἐξαρτήσεως τῶν πάντων ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ μὲν Κυβέρνησις εἶναι δούλη τῶν βουλευτῶν διὰ νὰ δεσπόζῃ τῆς Βουλῆς, οἱ δὲ βουλευταὶ γίνονται δοῦλοι τῶν Ὑπουργῶν διὰ νὰ δεσπόζωσι τῆς Κυβερνήσεως.

§70Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν γίνονται δοῦλοι τῶν τραμπούκων ὅλοι; Ἐδῶ εἶναι τραμπουκοκρατία καὶ τίποτε ἄλλο· αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια.

§71ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μέγας πολιτικὸς, ὁ λόρδος Πάλμερστρων, ἐξηγῶν τὴν ἐξωτερικὴν αὐτοῦ πολιτικὴν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου τῆς πατρίδος του, ἐξήνεγκε τὴν ἑξῆς ἀξιοσημείωτον γνώμην· εἶπεν «ὑπάρχουσιν ἐπαναστάται τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου, ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἐπαναστάται χείρονες, ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ἐννοοῦσι τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς αὐτῶν, οἵτινες ἀνθίστανται τυφλῶς εἰς τὴν πορείαν τῆς προόδου, καὶ οἵτινες διὰ τῆς ἀντιστάσεως ἐξογκοῦσι τὸν χείμαῤῥον, ὅστις κατερχόμενος παρασύρει καὶ αὐτοὺς καὶ τοὺς θεσμοὺς, ἐνῷ ἐπίκαιροι τροποποιήσεις ἠδύναντο καὶ τούτους νὰ σώσωσι καὶ ἐκείνους.» Εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον εὑρισκόμεθα σήμερον, κύριοι βουλευταί! καὶ ἂν ἐλέγχω ἐπὶ τούτου τὴν Κυβέρνησιν ὅτι δὲν μεριμνᾷ, τὴν ἐλέγχω, διότι αὐτὴ ἔχει τὸ καθῆκον νὰ μεριμνήσῃ, καὶ τὴν δύναμιν νὰ τὸ πράξῃ. Ἀφίνουσα τὸν τόπον εἰς τὴν ἀκάθεκτον αὐτὴν πρὸς τὰ κάτω πορείαν, θὰ καθοδηγήσῃ αὐτὸν εἰς τὸ βάραθρον, καὶ πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ σωθῶμεν ἀπὸ τοῦ κακοῦ. Τοιαύτη φρονῶ, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ ἐθνικὴ, ἡ ὄντως φιλόπατρις, ἡ ἀληθῶς μεγάλη πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἤθελον τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἔχουσαν διηνεκῶς ἐν τῷ νῷ τὸ μεγαλεῖον τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ἀεννάως ἐργαζομένην, εἰς τοῦτο δὲ ὑποτάσσουσαν πάντα τὰ ζητήματα τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως. Ἤθελον Κυβέρνησιν μεριμνῶσαν περὶ τοῦ στρατοῦ, ἔχουσαν στοργὴν πρὸς αὐτὸν καὶ ἀπαλλάσσουσαν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἐπηρείας τῆς πολιτικῆς· ἤθελον Κυβέρνησιν ἐξοικονομοῦσαν μετὰ φειδοῦς τὰς οἰκονομίας τὰς γλίσχρους καὶ πενιχρὰς τοῦ Τόπου, καὶ ἀπαλλάσσουσαν τὸν λαὸν ἀπὸ φόρων δυσβαστάκτων καὶ ἀνίσων· ἤθελον Κυβέρνησιν μεριμνῶσαν περὶ τοῦ γοήτρου τῶν ἐλευθέρων ἡμῶν θεσμῶν καὶ περὶ ἀποσοβήσεως τῶν ἀπειλούντων τὴν καθεστηκυῖαν τάξιν κινδύνων διὰ μέτρων νομοθετικῶν, ἅπερ ἠδύναντο νὰ ἐγγυηθῶσι τὴν ἀνύψωσιν τοῦ Κοινοβουλίου — καὶ τοῦτο εἶναι τὸ πᾶν, διότι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἶναι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ διοίκησις — τὴν ἀνύψωσιν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τὴν ἀνάκτησιν τῆς πεποιθήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπὶ τοὺς ἐλευθέρους αὐτοῦ θεσμοὺς, ὑπὲρ ὧν τοσοῦτον ἠγωνίσατο καὶ τοσαῦτα ἐθυσίασεν. Ἀλλὰ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις διέπει σήμερον τὰ πράγματα τῆς Πολιτείας, δὲν βλέπω οὕτω σκεπτομένην καὶ οὕτως ἐνεργοῦσαν. Ἰδοὺ διατί δὲν ἔχω πρὸς αὐτὴν τὴν ἐμπιστοσύνην, ἥτις ἐμπνέεται μόνον ἐκ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι ὁ πρὸς ὃν αὕτη παρέχεται ἐκπληροῖ ἐντίμως, εὐόρκως καὶ ἐπιτυχῶς τὰ πρὸς τὴν Πολιτείαν καθήκοντα.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τράκας.

§73ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παλαμήδης.

§75ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κωνσταντόπουλος.

§77Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἀποχρώσας διαστάσεις ἔλαβεν ἡ πρὸ τόσων ἡμερῶν διεξαγομένη πολιτικὴ συζήτησις, καὶ ὅτι κατ’ αὐτὴν ἀνεπτύχθησαν ἐπαρκῶς ἅπαντα τὰ πραγματικὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα εἰς τὸν καταρτισμὸν τῆς πεποιθήσεως τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Ἔθνους. Φρονῶ ὅμως, ὅτι τινὰ τῶν νομικῶν ζητημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα περιεστράφη ἡ προκειμένη συζήτησις, χρῄζουσι περαιτέρω τινὸς ἀναπτύξεως, καὶ διὰ τοῦτο λαμβάνω τὸν λόγον, ἵνα ὑποβάλω ἐπὶ τῶν νομικῶν τούτων στοιχείων προσθέτους τινὰς παρατηρήσεις. Πρώτιστον, κύριοι, τοιοῦτον στοιχεῖον θεωρῶ τὴν ἐξέτασιν τῶν ὑποχρεώσεων, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται ἐν Ἑλλάδι εἰς τὰς ἀνωνύμους ἀλλοδαπὰς ἑταιρίας, καὶ συνεπῶς τὸν προσδιορισμὸν τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπέναντι τῶν ἑταιριῶν τούτων ἔχει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἅπαντες ἀνεγνωρίσαμεν καὶ παρεδέχθημεν, ὅτι αἱ ἐν Γαλλίᾳ νομίμως συσταθεῖσαι ἑταιρίαι, ἀναγνωρίζονται ὡς τοιαῦται καὶ παρ’ ἡμῖν, καὶ κατὰ συνέπειαν, ὅτι ἡ νόμιμος ὕπαρξις αὐτῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ ἐν Ἑλλάδι ἕνεκα μὴ τηρήσεως ἡμεδαπῶν νόμων. Εἶναι ρητοὶ οἱ περὶ τούτου ἐκδοθέντες ἡμέτεροι νόμοι τοῦ 1861 καὶ 1881, καὶ ρητῶς χορηγοῦσιν εἰς τὰς τοιαύτας ἑταιρίας τὸ δικαίωμα νὰ ἐξασκῶσι παρ’ ἡμῖν ἅπαντα τὰ δικαιώματά των, καὶ νὰ παρίστανται ἐπὶ δικαστηρίων. Ἀλλ’ ἀμφότεροι οἱ νόμοι οὗτοι, ὡς καὶ ὁ Γαλλικὸς νόμος τοῦ 1857, ἐκ τοῦ ὁποίου οἱ ἡμέτεροι μετεφράσθησαν, δὲν χορηγοῦσιν ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὰς ἀλλοδαπὰς ἑταιρίας, ἀλλὰ τοὐναντίον ρητῶς ὑποβάλλουσιν αὐτὸ ὑπὸ ἕνα ὅρον, ἀλλὰ σπουδαῖον ὅρον, ὅπως ρητῶς λέγουσιν ἐν Γαλλίᾳ sous une seule mais importante condition. Τίς εἶναι ὁ ὅρος οὗτος ὑπὸ τὸν ὁποῖον χορηγοῦσιν οἱ νόμοι οὗτοι εἰς τὰς ἀλλοδαπὰς ἑταιρίας τὸ δικαίωμα νὰ ἐξασκῶσιν ἅπαντα τὰ δικαιώματά των ἐν Ἑλλάδι; ὁ ὅρος οὗτος εἶναι νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους· «συμμορφούμενοι πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» λέγει ὁ νόμος τοῦ 1861· «συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους» λέγει ὁ νόμος τοῦ 1881. «en se conformant aux lois de l’ empire» λέγει ὁ νόμος τοῦ 1857. Ἅπασαι αἱ ἐκφράσεις αὗται εἶναι προφανῶς ταυτόσημοι, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσιν εἰμὴ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν. Ὑπολείπεται λοιπὸν νὰ προσδιορισθῇ τίς εἶναι ἡ ἀληθὴς ἔννοια τῆς ἐκφράσεως ταύτης; Τίς εἶναι ἡ σημασία τοῦ ὅρου, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ἐπιτρέπεται εἰς τὰς ἀλλοδαπὰς ἑταιρίας νὰ ἐξασκήσωσι τὰ δικαιώματά των ἐν Ἑλλάδι; Ἄν, κύριοι, δὲν ἀπατῶμαι, οὐδένα τῶν ἀγορευσάντων ἤκουσα δίδοντα ρητὴν ἑρμηνείαν εἰς τὴν φράσιν ταύτην τῶν ἡμετέρων νόμων. Τοιαύτη ἑρμηνεία περιέχεται μόνον εἰς τὴν γνωμοδότησιν τῶν Δικαστικῶν καὶ Νομικῶν Συμβούλων τοῦ Κράτους, τὴν διανεμηθεῖσαν εἰς ἡμᾶς πρό τινων ἡμερῶν. Νομίζω λοιπὸν ἀναγκαῖον νὰ ἐξετάσω τὴν ὀρθότητα τῆς γνωμοδοτήσεως ταύτης, διότι φρονῶ, ὅτι αὐτὴ βεβαίως θέλει ἐξασκήσει ἐπιῤῥοὴν εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς πεποιθήσεως τῶν κκ. βουλευτῶν, καὶ ἀπόδειξιν τούτου ἔχομεν τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Καλαβρύτων κ. Φωτήλαν, δηλώσαντα, ὅτι ἐκ τῆς γνωμοδοτήσεως ταύτης ἤντλησε τὸ θάῤῥος νὰ ὑποστηρίξῃ σύμφωνον γνώμην, περὶ τῆς ὁποίας πρότερον εἶχε δισταγμούς. Ἀλλ’ ἡ γνωμοδότησις αὕτη τῶν Συμβούλων περιέχει δυστυχῶς δύω οὐσιώδεις ἐλλείψεις, τὸ στρυφνὸν καὶ τὸ ἀναιτιολόγητον, καὶ ἐφρόνουν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἦναι ἀπηλλαγμένη τοιούτων ἐλλείψεων γνωμοδότησις, προωρισμένη εἰς διαφώτισιν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἰδοὺ ποίαν ἑρμηνείαν δίδει εἰς τὴν φράσιν τοῦ νόμου «συμμορφούμεναι πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Ἡ ἑρμηνεία αὕτη συνίσταται εἰς δύω ἀφορισμοὺς, δύναμαι εἰπεῖν, τὸν ἕνα θετικὸν, τὸν ἕτερον ἀρνητικὸν (ἀναγινώσκει): «Ἡ φράσις ἀνά«γεται προφανῶς εἰς τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἵτινες ἀφο«ρῶσι τὴν δημοσίαν τάξιν, καὶ περὶ ὧν αἱ γενικαὶ δια«τάξεις τοῦ ἀστικοῦ κώδικος, ὡς πρὸς τὴν ἰσχὺν τῶν νόμων «ἐπὶ ὡρισμένων περιπτώσεων, ἀσχέτως πρὸς τὸ ἂν πρό«κηται περὶ ἀλλοδαπῶν (ἄρθρ. 3, 4, 5 καὶ 8) καὶ εἰς «τὴν ἐκτέλεσιν τῶν πρὸς τὴν ἐκχώρησιν τῶν ἑταιριῶν «τούτων συνεχομένων κατ’ ἰδίαν πράξεων». Οὗτος εἶναι ὁ θετικὸς ἀφορισμός· ὁ δὲ ἀρνητικὸς εἶναι (ἀναγινώσκει): «Ἡ φράσις ἐκείνη ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι δὲν δύναται «νὰ ἀφορᾷ εἰς τὴν σύστασιν καὶ τὴν ἐν Ἑλλάδι νομιμο«ποίησιν τῶν τοιούτων ἑταιριῶν». Ἠδυνάμην, κύριοι, πολλὰς νὰ ἀπευθύνω παρατηρήσεις σχετικὰς πρὸς τὴν ἑρμηνείαν ταύτην τοῦ ὅρου τοῦ νόμου. Ἠδυνάμην νὰ ἐρωτήσω, φερ’ εἰπεῖν, πόθεν ἐξάγεται προφανῶς, ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ νόμου, ὅτι δηλαδὴ ἀναφέρεται δῆθεν εἰς τὰ ἀνωτέρω ἄρθρα τοῦ ἀστικοῦ κώδικος· ἠδυνάμην νὰ προσθέσω, τίς ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναφορᾶς ταύτης, ἀφοῦ καὶ ἄνευ αὐτῆς αἱ διατάξεις τοῦ ἀστικοῦ κώδικος, βεβαίως ἤθελον ἰσχύσει ἐπὶ τῶν ἑταιριῶν τούτων; Ἤθελον ἐρωτήσει τί σημαίνει ἡ φράσις «εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν πρὸς τὴν ἐκχώρησιν τῶν ἑταιριῶν τούτων συνεχομένων κατ’ ἰδίαν πράξεων;» διότι, κατ’ ἐμέ, ἡ φράσις αὕτη οὐδὲν νόημα ἔχει. Ἀλλ’ ἐπειδὴ βλέπω τὴν Βουλὴν σπεύδουσαν εἰς τὸ τέλος τῆς συζητήσεως ταύτης, παραλείπω πάντα ταῦτα, καὶ περιορίζομαι μόνον ν’ ἀντιτάξω εἰς τὴν ἑρμηνείαν ταύτην τῶν κ.κ. Νομικῶν Συμβούλων ἑτέραν ἑρμηνείαν, ἔχουσαν ἐπίσημον πλέον χαρακτῆρα, τὴν ἑρμηνείαν τὴν δοθεῖσαν ἐνώπιον τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος τῆς Γαλλίας ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία ἐπεξειργάσθη τὸ νομοσχέδιον τοῦτο διὰ τῶν ἐκθέσεων αὐτῆς. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκείνη ἐξήτασε μετὰ μεγάλης ἀκριβείας, ὁποία εἶναι ἡ ἔννοια τῆς φράσεως «en se conformant aux lois», καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτῆς περιέχεται πλήρης ἡ ἐξήγησις τῆς ἐννοίας τῆς ἐκφράσεως ταύτης. Ἰδοὺ, κύριοι, τὰ κυριώτερα ἐκ τῶν ὅσων ὁ Γάλλος εἰσηγητὴς τῆς Ἐπιτροπῆς ἐξέθεσε πρὸς τὸ Γαλλικὸν Νομοθετικὸν Σῶμα (ἀναγινώσκει): «Αἱ ἑταιρίαι, λέγει, αἱ ὁποῖαι μέχρι τοῦδε ἐζήσκουν κατ’ ἀνοχὴν τὰ δικαιώματά των, θέλουσιν ἐξασκεῖ ταῦτα νομίμως καὶ ὑπὸ τὴν μόνην, ἀλλὰ σπουδαίαν ἐγγύησιν, νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ὁποία εἶναι ἡ ἔκτασις, ἣν πρέπει νὰ δώσωμεν εἰς τὴν ἔκφρασιν ταύτην, λέγει ὁ Γάλλος εἰσηγητής. Ἰδοὺ τὸ τρίτον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν». Περὶ τούτου, ἐξακολουθεῖ ὁ εἰσηγητής· ἔλαβον χώραν ἐκτενεῖς συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τῇ Γερουσίᾳ τοῦ Βελγίου, αἱ ὁποῖαι εἶχον ψηφίσει ἀπαράλλακτον νόμον, αἱ ὁποῖαι συζητήσεις διεφώτισαν τὸ ἡμέτερον ἔργον· εἰς τὰς συζητήσεις ἐκείνας, ἔλεγεν ὁ εἰσηγητὴς τῆς Βελγικῆς Γερουσίας (ἀναγινώσκει): «ἔδιδεν εἰς τὴν ἔκφρασιν εὐρεῖαν ἔκτασιν, ζητῶν, ἵνα αἱ ἀνώνυμοι Γαλλικαὶ ἑταιρίαι, τιθέμεναι εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν μὲ τὰς Βελγικάς, ὑποχρεωθῶσιν, ὅπως συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς νόμους, νὰ ὑποβληθῶσιν, ὡς καὶ αἱ Βελγικαί, εἰς ὅλας τὰς διατυπώσεις τῆς παρακαταθέσεως, τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς δημοσιότητος, τὰς ἐπιβαλλομένας ὑπὸ τοῦ ἐμπορικοῦ νόμου». Ἀλλ’ ἐζήτουν νὰ μὴ δοθῇ τοιαύτη εὐρεῖα ἑρμηνεία, ἀλλὰ νὰ ὑποχρεωθῶσιν αἱ ἀλλοδαπαὶ ἑταιρίαι εἰς τὴν ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἐφημερίδι τοῦ Βελγίου καταχώρισιν τοῦ καταστατικοῦ καὶ τῆς ἀδείας τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία τότε ἀπῃτεῖτο· ἀλλ’ ὁ περιορισμὸς οὗτος ἐθεωρήθη ὑπερβολικός.» Ἐξ ὅλων τούτων, συμπεραίνει ὁ Γάλλος εἰσηγητής, ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὴν περὶ ἧς πρόκειται ἔκφρασιν τοῦ νόμου ἡ ἔννοια ἡ πλέον εὐρεῖα καὶ ἡ πλέον ἐκτεταμένη, le sens le plus large et le plus étendu. Τοιαύτη εἶναι, κύριοι, ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία τῆς σημασίας τῆς ἐκφράσεως ταύτης. Δυνάμει δὲ αὐτῆς αἱ ἐν Βελγίῳ συνιστώμεναι ἑταιρίαι ὑποχρεοῦνται νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς ὅλας τὰς διατυπώσεις τὰς ἐπιβαλλομένας ὑπὸ τοῦ Γαλλικοῦ ἐμπορικοῦ νόμου. Καὶ ἀληθῶς, κύριοι, ἕτερος συγγραφεὺς κατὰ τὸ 1877 ἑρμηνεύων αὐτὸν τοῦτον τὸν Γαλλικὸν νόμον, τοῦ ὁποίου ὁ ἡμέτερος εἶναι ἁπλῆ μετάφρασις, ἰδοὺ τί λέγει περὶ τοῦ ὅρου «συμμορφούμεναι πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους (ἀναγινώσκει): «Αἱ ξέναι ἑταιρίαι δύνανται νὰ ἐξασκήσωσιν ὅλα τὰ δικαιώματά των ὑπὸ τὸν ὅρον ὥστε τοῦ νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς Γαλλικοὺς νόμους, ὅρου ὅστις πρέπει νὰ ἐννοηθῇ ὑπὸ τὴν πλέον εὐρεῖαν καὶ πλέον ἐκτεταμένην ἔννοιαν· αἱ Ἑταιρίαι λοιπὸν αὗται ὑποβάλλονται εἰς ὅλας τὰς διατυπώσεις τῆς παρακαταθέσεως, τοῦ ἐλέγχου καὶ τῆς δημοσιότητος τῶν ἐπιβαλλομένων ὑπὸ τοῦ ἐμπορικοῦ νόμου». Δίκαιον λοιπὸν εἶχον προχθὲς ὅτε ἀγορεύων ἔλεγον πρὸς ὑμᾶς, ὅτι τὰ ζητήματα ταῦτα εἶναι λελυμένα καὶ ἀνεπίδεκτα ἀμφισβητήσεων, ἀφοῦ ἐπισήμως ἡρμηνεύθησαν ὑπὸ τῶν Βελγικῶν καὶ Γαλλικῶν Βουλῶν, καὶ τὴν ἑρμηνείαν ταύτην καὶ οἱ συγγραφεῖς παραδέχονται. Ἀλλὰ θὰ μᾶς εἴπωσιν, ὅτι καὶ οἱ Σύμβουλοι ἀναφέρουσι Γάλλους συγγραφεῖς, συμφωνοῦντας πρὸς τὴν γνώμην των. Ἀνέτρεξα εἰς τὸν πρῶτον συγγραφέα, ὃν ἀναφέρουσι, καὶ ἐφ’ οὗ κυρίως στηρίζονται, καὶ παρετήρησα, ὅτι δὲν ἐξετάζει ἀκριβῶς τὸ προκείμενον ζήτημα. Πραγματεύεται κυρίως περὶ ἀλλοδαπῶν ὁμοῤῥύθμων ἑταιριῶν, εἰς δὲ τὸ περὶ ἀνωνύμων ἑταιριῶν κεφάλαιον παραπέμπει ἐν γένει εἰς τὰ περὶ ὁμοῤῥύθμων ἑταιριῶν ἐκτεθέντα, χωρὶς κἂν νὰ ἀναφέρῃ τὸν Νόμον τοῦ 1857, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ ἔκφρασιν «συμμορφούμεναι πρὸς τοὺς Νόμους τοῦ Κράτους». Θεωρῶ λοιπὸν ζήτημα ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως, ὅτι αἱ ἀνώνυμοι ξέναι ἑταιρίαι ὀφείλουσι νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς ἡμετέρους Νόμους, πρὸς τὸν ἡμέτερον ἐμπορικὸν Νόμον, καὶ κατὰ τοῦτο διαφωνῶ πρὸς τὸν προαγορεύσαντα, ὑποστηρίζοντα, ὅτι τὰς Γαλλικὰς διατυπώσεις πρέπει νὰ ἐκπληρώσωσιν ἐνταῦθα αἱ ἑταιρίαι ἐκεῖναι. Οὐχί, τὰς Ἑλληνικὰς διατυπώσεις ὀφείλουσι νὰ τηρήσωσιν. Ἀλλ’ ἀπὸ ποίας ἆρά γε στιγμῆς ἐπιβάλλεται ἡ ὑποχρέωσις αὕτη εἰς τὰς ξένας ἑταιρίας; Ἀπαιτεῖται πρὸς τοῦτο νὰ συστήσωσιν ὑποκατάστημα ἐν Ἑλλάδι; οὐδόλως οἱ ἡμέτεροι Νόμοι ἀπαιτοῦσι τὴν σύστασιν τοιούτου ὑποκαταστήματος. Κατ’ αὐτοὺς, ἵνα ἐξασκήσωσι τὰ δικαιώματά των αἱ ἑταιρίαι, ἑπομένως καὶ οἱονδήποτε ἐξ αὐτῶν, ὀφείλουσι νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τοὺς Νόμους τοῦ Κράτους. Καὶ ἵνα μὴ τεθῶσι πάλιν ὑπὸ ἀμφισβήτησιν οἱ λόγοι μου, ἀναφέρω ἀμέσως αὐτὸν τὸν ἴδιον συγγραφέα, ὁ ὁποῖος ἐξετάζει τὸ ἑξῆς ζήτημα (ἀναγινώσκει). «Αἱ ἀλλοδαπαὶ ἑταιρίαι, αἵτινες ἤθελον ἐκδώσει ἢ πραγματευθῆ τὰς μετοχάς των ἐν Γαλλίᾳ, εἴτε ἵδρυσαν ὑποκαταστήματα εἴτε μὴ, ὑποκύπτουσιν εἰς τὰς διατυπώσεις τῶν περὶ τῶν Γαλλικῶν ἑταιριῶν Νόμων;» Καὶ λύει τὸ ζήτημα καταφατικῶς, λέγων ὅτι εἶναι ἀναντίῤῥητον ὅτι ὀφείλουσι νὰ συμμορφωθῶσι. Ὤφειλε λοιπὸν ἡ πρὸς ἀποξήρανσιν τῆς Κωπαΐδος ἑταιρία, ἐκθέτουσα εἰς δημοσίαν ἐγγραφὴν τὰς μετοχάς της, νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν ἐμπορικὸν Νόμον, καὶ ἂν δὲν εἶχεν ἱδρύσει ὑποκατάστημα, ἂν καὶ ἀπεδείχθη ἐκ δημοσίων ἐγγράφων, ὅτι καὶ τοιοῦτον ὑποκατάστημα εἶχεν ἱδρύσει. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν δὲν ἐπεβάλλετο ῥητῶς ὑπὸ τοῦ Νόμου εἰς τὰς ἀλλοδαπὰς ἑταιρίας ἡ ὑποχρέωσις νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τὰς περὶ δημοσιεύσεως διατάξεις τοῦ ἐμπορικοῦ Νόμου, δὲν ἠδύνατο ἆρά γε ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῶν πᾶσαν πληροφορίαν καὶ πᾶσαν δημοσίευσιν, τὴν ὁποίαν ἤθελε θεωρήσει ἀναγκαίαν πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν Ἑλλήνων; ἠδύνατο βεβαίως, διότι ἔχομεν Νόμον ῥητῶς χορηγοῦντα τοιοῦτον δικαίωμα καὶ ἐπιβάλλοντα τοιοῦτον καθῆκον· ἔχομεν τὸ ἄρθρον 13 ἐδάφιον 29 τοῦ διοικητικοῦ ἡμῶν ὀργανισμοῦ, τὸ ὁποῖον, ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπιβάλλει τὴν ὑποχρέωσιν εἰς τοὺς Νομάρχας νὰ ἐπαγρυπνῶσι μήπως αἱ Ἑταιρίαι ἀποκρύπτωσι τὴν περιουσίαν αὐτῶν, καὶ νὰ ἐπιβλέπωσι τὴν διαχείρισίν των πρὸς ἀποφυγὴν πάσης βλάβης εἰς τοὺς μετόχους. Καὶ ἄνευ λοιπὸν τῶν Νόμων τοῦ 1861 καὶ 1881 οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ πᾶσαν πληροφορίαν, ἵνα προλάβῃ πᾶσαν κατάχρησιν. Ἡ γνωμοδότησις, κύριοι, τῶν Νομικῶν Συμβούλων ἐπελήφθη καὶ τῆς ἐξετάσεως ἑτέρου ζητήματος, ἤγουν τοῦ ζητήματος ἐὰν ἡ ἐν τῷ σώματι τῆς μετοχῆς παράλειψις τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ καταστατικοῦ τῆς ἑταιρίας περὶ ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος δύναται νὰ λάβῃ καὶ ἀξιόποινόν τινα χαρακτῆρα. Καὶ πρῶτον, οἱ κύριοι Σύμβουλοι ὑποστηρίζουσιν ὅτι οὐδεὶς Νόμος ὑποχρεοῖ τὰς Ἑταιρίας νὰ καταχωρίζωσιν ὄπισθεν τῶν μετοχῶν ἀποσπάσματα τοῦ καταστατικοῦ. Καὶ περὶ τούτου οὐδεὶς ὑποβάλλει ἀντίῤῥησιν’ συνομολογοῦμεν, ὅτι οὐχὶ ἐξ ὑποχρεώσεων, ἀλλ’ οἴκοθεν προέβη ἡ ἑταιρία τῆς Κωπαΐδος εἰς τὴν ἐκτύπωσιν ὄπισθεν τῶν μετοχῶν ἀποσπάσματος τοῦ καταστατικοῦ. Κατόπιν οἱ κύριοι Σύμβουλοι ἀναγνωρίζουσιν, ὅτι ἡ διαστροφὴ τῶν ὅρων, τῶν ἐκτυπουμένων ὄπισθεν τοῦ καταστατικοῦ, δύναται νὰ ἔχῃ ἀξιόποινον χαρακτῆρα, ὅταν ὑπάρχωσι καὶ ἄλλαι τινὲς περιστάσεις. «Ἡ ἐπὶ τοῦ σώματος τῶν μετοχῶν, λέγουσι, διαστροφὴ τῶν ὅρων τοῦ καταστατικοῦ, ἀφορῶσα τὴν παραβίασιν τῶν ὑπαγορεύσεων τῆς καλῆς πίστεως, δύναται βεβαίως νὰ ἀναχθῇ, ἂν συντρέχωσι καὶ ἄλλαι πρὸς τοῦτο περιστάσεις, καὶ εἰς ἀξιόποινον πρᾶξιν.» Ἀλλὰ τίς εἶναι ὁ λόγος, ἐφ’ οὗ κυρίως στηρίζεται ἡ γνώμη αὕτη; Οἱ κύριοι Σύμβουλοι σιωπῶσιν’ ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι θέλουσι συμφωνήσει, ὅτι ἡ διαστροφὴ τῶν ἐκτυπωθέντων ὅρων δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἀξιόποινον πρᾶξιν, διότι ἡ ἐγγραφὴ τῶν μετοχῶν εἶναι σύμβασις μεταξὺ τῆς Ἑταιρίας καὶ τοῦ κοινοῦ, συναπτομένη οὐχὶ προφορικῶς, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐγγράφων πρὸς τὸ Δημόσιον ἀνακοινώσεων καὶ παραστάσεων περὶ τῶν ὅρων τοῦ καταρτισμοῦ τῶν Ἑταιριῶν καὶ τοῦ σκοποῦ αὐτῶν. Ὅπως λοιπὸν ὁ συμβαλλόμενος προφορικῶς δύναται νὰ τιμωρηθῇ ἐπὶ ἀπάτῃ, ἂν παραστήσῃ ψευδῆ πράγματα ὡς ἀληθῆ, οὕτω δύναται νὰ τιμωρηθῇ καὶ ἡ Ἑταιρία, ἡ παριστῶσα ψευδῆ πράγματα ὡς ἀληθῆ, διὰ τὴν διαστροφὴν τῶν ἐν τῷ σώματι τῶν μετοχῶν ὅρων τοῦ καταστατικοῦ (θόρυβος). Ἀλλ’ ἐὰν τοιοῦτος εἶναι ὁ λόγος τοῦ ἀξιοποίνου τῆς διαστροφῆς, δὲν ἀποτελεῖ ἆρά γε διαστροφὴν τοιαύτην καὶ μόνη ἡ παράλειψις τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ καταστατικοῦ; οὐχί, ἀπαντῶσιν οἱ Σύμβουλοι. Καὶ βεβαίως δὲν εἶναι διαστροφὴ τῶν λέξεων τῶν ἐκτυπωθέντων ὅρων’ ἀλλ’ ἡ παράλειψις τοῦ ἄρθρου 8 ἀνατρέπει ἄρδην τὴν ἔννοιαν τῶν ὅρων ἐκείνων, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν ἐπίσης ὅτι ἐπέρχεται καὶ ἐντεῦθεν διαστροφή. Κατεχωρίσθησαν ἄρθρα, καθ’ ἃ ἡ Ἑταιρία ἔχει μετοχὰς 30,000 ἐκ 500 δραχμῶν, ἐξ ὧν κατεβλήθη τὸ ἥμισυ, καὶ ἑπομένως ἐξάγεται τὸ συμπέρασμα ὅτι 7½ ἑκατομμύρια τῶν κεφαλαίων εἰσῆλθον καὶ εὑρίσκονται εἰς τὸ ταμεῖον τῆς Ἑταιρίας. Ἐὰν ὑπῆρχε καὶ τὸ ἄρθρον 8, ἤθελε παρατηρήσει ἕκαστος, ὅτι ἐκ τῶν ἑκατομμυρίων αὐτῶν πέντε σχεδὸν ἀνεπιστρεπτὶ ἀπώλοντο διὰ τὴν Ἑταιρίαν. Ἰδοὺ τὰ ἀποτελέσματα τῶν παραλείψεων τοῦ ἄρθρου 8. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, κατὰ τὸν Ποινικὸν ἡμῶν Νόμον δὲν τιμωρεῖται ἐπὶ ἀπάτῃ μόνον ὁ ἐν γνώσει παριστάνων ψευδῆ ὡς ἀληθῆ, ἵνα βλάψῃ τοὺς συμβαλλομένους, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνος, ὅστις ἀποκρύπτει ἀθεμίτως τὰ ἀληθῆ πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν. Ἂν λοιπὸν δὲν ἔχωμεν ἐνταῦθα παράστασιν ψευδῶν πραγμάτων, δὲν ἔχομεν κἂν ἀπάτην δι’ ἀποκρύψεως τῶν ἀληθῶν; Πότε ὑπάρχει τοιαύτη ἀξιόποινος πρᾶξις; ὅταν τις κατορθώσῃ διὰ τῆς ἀποκρύψεως νὰ ἐμβάλῃ εἰς πλάνην ἐκεῖνον, μεθ’ οὗ συναλλάσσεται, περὶ τῆς ἀληθοῦς καταστάσεως τῶν πραγμάτων. Καὶ ἵνα μὴ ὑποθέσῃ τις πάλιν, ὅτι μόνον ἀτομικὴν γνώμην ἐκφράζω, προσήγαγον σύγγραμμα τοῦ Ποινικοῦ Δικαίου, τὸ τοῦ ἀξιοτίμου καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου κυρίου Κωστῆ, ὁ ὁποῖος ἰδοὺ πῶς ἑρμηνεύει τὸ διὰ τῆς ἀποκρύψεως τῆς ἀληθείας τελούμενον ἀδίκημα τῆς ἀπάτης. «Ἀλλ’ εὐθὺς ἅμα ἡ τοιαύτη ἀπόκρυψις ἢ ἀποσιώπησις τῶν ἀληθῶν πραγμάτων χρησιμεύει ὡς μέσον, δι’ οὗ ἐπιδιώκεται ἡ ἀποπλάνησις ἢ ἐξαπάτησίς τινος, τότε ἀποτελεῖ ἕνα τῶν συστατικῶν ὅρων τῶν ἀλλοιώσεων ἢ παραμορφώσεων τῆς ἀληθείας, καὶ δύναται ὡς παράγων τῆς πλάνης τοῦ ἐξαπατηθέντος νὰ θεωρηθῇ, καὶ ὡς ἀθεμίτως γενομένη νὰ χαρακτηρισθῇ. Δύναται δὲ τὸ τοιοῦτον νὰ συμβῇ α) ὁσάκις ἐκ τοῦ τρόπου ἢ ἐκ τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ τῆς ἀπάτης αὐτουργοῦ παράγεται εὐλόγως εἰς τὸν ἀπατηθέντα ἡ πεποίθησις, ὅτι οὐδὲν ἀπεκρύβη τῶν γεγονότων, ὧν τὴν ἀνακοίνωσιν ἢ γνωστοποίησιν ἀνέμενε καὶ ἐδικαιοῦτο νὰ ἀπαιτήσῃ, ἀλλ’ ὅμως ἐναντίον τῆς τοιαύτης εὐλόγου προσδοκίας ἀπεκρύβησαν ἢ ἀπεσιωπήθησαν τοιαῦτα γεγονότα, καὶ ἐκ τούτων προῆλθεν ἡ πλάνη τοῦ ἀπατηθέντος». Σαφῶς λοιπὸν ὑποστηρίζει ὁ ἀξιότιμος συγγραφεὺς, ὅτι ὅταν δικαιοῦταί τις ν’ ἀναμένῃ παρ’ ἐκείνου, μεθ’ οὗ συνηλλάσσετο, τὴν ἀληθῆ καὶ πλήρη τῶν πραγμάτων ἔκθεσιν, τότε ἡ ἀπόκρυψις αὐτῶν ἀποτελεῖ τὴν ἀθέμιτον ἀπόκρυψιν, ἥτις εἶναι εἷς τῶν ὅρων τοῦ ἀδικήματος τῆς ἀπάτης. Καὶ παραθέτει καὶ ἓν παράδειγμα: «Ἕνοχος ἀπάτης, λέγει, καθίσταται ὁ ἐμπορομεσίτης, ὁ μὴ ἀνακοινώσας τοῖς συμβαλλομένοις γεγονότα, οὐσιώδη ἔχοντα ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν σύναψιν τῆς συμβάσεως, καὶ τὰ ὁποῖα, ἐνῷ ἐγνώριζεν, ἀπεσιώπησε, δολίως φερόμενος». Παραθέτει μάλιστα ὁ συγγραφεὺς καὶ συμφώνους ἀποφάσεις τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ἐνταῦθα τὴν θέσιν τοῦ μεσίτου ἀναπληροῖ ἡ μετοχὴ, ἐν τῇ ὁποίᾳ περιέχεται ἀπόκρυψις οὐσιωδεστάτου ὅρου τῆς Ἑταιρίας, ἐνῷ ἕκαστος τῶν πολιτῶν ἀνέμενε δικαίως νὰ πληροφορηθῇ ἐξ αὐτῆς τὴν ἀληθῆ κατάστασιν τῆς Ἑταιρίας καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ ὑποπτεύσῃ τὴν παράλειψιν τὴν τοῦ κυριωτέρου ὅρου. Ἂν λοιπὸν ἤθελεν ἀποδειχθῆ ὅτι ἐκ προθέσεως προέβη ἡ Ἑταιρία εἰς τὴν ἀπόκρυψιν τοῦ ὅρου τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ καταστατικοῦ, ἵνα ἐπιτύχῃ τὴν ἐκποίησιν τῶν μετοχῶν της, οἱ διαπράξαντες τὴν πρᾶξιν ταύτην εἰσὶ καταδιωκτέοι ἐπὶ ἀπάτῃ. Αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις εἶχον νὰ ὑποβάλω, καὶ ἀπόκειται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὰς λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, καὶ νὰ ἐνεργήσῃ ὅ,τι νομίζει καθῆκον ἑαυτῆς, πρὸς ἱκανοποίησιν τοῦ παραβιασθέντος Νόμου καὶ τῆς ἐξαπατηθείσης κοινωνίας.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Μαυρομιχάλης ἔχει τὸν λόγον.

§79Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Νομίζω, ὅτι σπουδαίως δὲν λέγετε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι πρέπει νὰ ὁμιλήσω αὐτὴν τὴν ὥραν, διότι ἡ ὥρα παρῆλθε· καὶ δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει ἡ πλειονοψηφία νὰ μᾶς ἀναγκάζῃ νὰ ὁμιλήσωμεν αὐτὴν τὴν ὥραν. Ἄλλως τε δι’ ἐμὲ δὲν μοὶ φαίνεται ὅλως παράδοξον, διότι γνωρίζω ὅτι καθ’ ὃν χρόνον ὑπῆρξεν ἀντιπολιτευόμενος ὁ κ. Τρικούπης, οὐδέποτε ἔμεινε πέραν τῆς ὀγδόης.

§80ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐδέποτε ἀνεχώρησα.

§81Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐδίδετε παραγγελίαν εἰς τοὺς φίλους σας.... (Θόρυβος).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἰδικόν μου καθῆκον εἶναι, ἐν ὅσῳ ἡ Βουλὴ συνεδριάζει, νὰ ἐκπληρῶ τὸ καθῆκόν μου. Θὰ ὁμιλήσετε, κύριε Μαυρομιχάλη;

§83Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς ἔδωκα τὴν προσήκουσαν ἀπάντησιν.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατόπιν εἶναι ὁ κύριος Τράκας.

§85ΤΡΑΚΑΣ. Τὴν αὐτὴν ἀπάντησιν θὰ δώσω καὶ ἐγώ.

§86ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Καὶ ἐγὼ ἐζήτησα τὸν λόγον, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ τὸν λάβω, διότι δὲν ἠξεύρω τί θ’ ἀπαντήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζηνοπούλου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνέλαβε ν’ ἀναιρέσῃ τὰ λεχθέντα παρ’ ἡμῶν ἰδίως περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κωπαΐδος, εἶπεν ὅμως πολλά, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀνακριβῆ. Εἶπεν ὅτι ἡ Ἑταιρία κατέθηκε 15,000,000 φράγκων, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶνε ἀληθές, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύεται δι’ ἐγγράφων. Ὑπάρχουσιν ἐπίσης ἔγγραφα τῶν Ἀρχῶν, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπενέβη σκανδαλωδῶς εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν. Παρακαλῶ λοιπὸν καὶ ἐγώ, ὅστις ἔχω ἀνάγκην πολλῶν ὡρῶν, ὅπως ἀπαντήσω εἰς τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κωπαΐδος, μελετήσας τὰ ἔγγραφα πάντα τῆς Κυβερνήσεως, νὰ μοὶ δοθῇ ὁ προσήκων καιρὸς, καθόσον σήμερον ἡ ὥρα ἐπροχώρησε. Καὶ ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα, ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν προσήχθησαν ὅλα. Εἰς ἓν ἔγγραφον φαίνεται, ὅτι ὑπῆρχε συνημμένη καὶ μία ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ἔπεμψεν ἡ Ἐπιτροπὴ, καὶ τὴν ὁποίαν δὲν εἶδον περιεχομένην ἐν τῷ φακέλλῳ, καὶ αὕτη πληροφοροῦμαι, ὅτι εἶνε ἐναντίον τῆς Ἑταιρίας. Ἐπίσης ἔλαβον πληροφορίαν, ὅτι τὸ πρωτότυπον τοῦ νόμου περὶ ἀφομοιώσεως τῶν ἀνωνύμων Ἑταιριῶν δὲν ὑπάρχει εἰς τὰ Ἀρχεῖα τοῦ Κράτους. Ὅλα αὐτὰ βεβαίως πρέπει νὰ γίνωσι γνωστά, ἐκτὸς ἐὰν δὲν θέλετε τὸ φῶς, ἀλλὰ θέλετε τὸ σκότος.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλος τις νὰ ὁμιλήσῃ, ἀναγκάζομαι νὰ κηρύξω περατωμένην τὴν συζήτησιν (θόρυβος). Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη.

§88Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι περὶ Κωπαΐδος;

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι διάφορα ζητήματα τὰ ὁποῖα θὰ ἀκούσητε· θὰ σᾶς ἀναγνώσω ὅλα τὰ ζητήματα. Ἰδοὺ αἱ δοθεῖσαι προτάσεις· εἶναι μία τοῦ κυρίου Χοϊδᾶ· ἔρχονται κατόπιν δύω τοῦ κυρίου Ζηνοπούλου, καὶ τελευταία εἶναι ἡ τοῦ κυρίου Πετσάλη. Λοιπὸν θ’ ἀναγνωσθῶσιν ἡ μία κατόπιν τῆς ἄλλης.

§90ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει τὴν πρότασιν τοῦ κ. Χοϊδᾶ). «Ἡ Βουλὴ, θεωροῦσα ὅτι ἡ Κυβέρνησις προσέβαλε τοὺς Νόμους τῆς Πατρίδος διὰ πολιτείας ἀναξίας ἀγαθῶν καὶ χρηστῶν πατριωτῶν καὶ δικαίων καὶ ἐναρέτων κυβερνητῶν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τώρα θὰ σᾶς ἀναγνώσω τὰς προτάσεις τοῦ κ. Ζηνοπούλου. Ἡ μία εἶναι ἡ ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, θεωροῦσα, ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ βουλευτοῦ κ. Σκουλούδη εἰς θέσιν Πρέσβεως, ἐπὶ τῇ διατηρήσει τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος, ἀντίκειται εἰς τοὺς ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου ὁρισμοὺς τοῦ Συντάγματος, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἡ δευτέρα εἶναι ἡ ἑπομένη· «Ἡ Βουλὴ, θεωροῦσα, ὅτι ἐπὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὰ τῆς πρὸς ἀποξήρανσιν καὶ καλλιέργειαν τῆς Κωπαΐδος Ἑταιρίας προέκυψαν ἐκ τῶν συζητήσεων πράξεις καὶ ἐλλείψεις συνδεόμεναι πρὸς τὴν νομικὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργείου, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 58 τοῦ Συντάγματος, ἀποφασίζει νὰ διορισθῇ Ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων Ἐπιτροπὴ πρὸς ἐξέτασιν αὐτῶν καὶ ὑποβολὴν ἠτιολογημένης ἐκθέσεως.» Τώρα θ’ ἀναγνώσω καὶ τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Πετσάλη, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, μετὰ τὴν γενομένην συζήτησιν, ἀποφαινομένη, ὅτι παρέχει τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§91Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Πετσάλη εἶναι ἐντελῶς ὀρθή, διότι ἦλθεν ἐπὶ τῆς γενικῆς συζητήσεως τοῦ ζητήματος περὶ ἐμπιστοσύνης· ἀλλ’ αἱ προτάσεις, αἱ ἐκ τῆς γενικῆς συζητήσεως πηγάζουσαι, εἶναι πολλαί, διότι ἐγὼ δὲν ἐννοῶ νὰ συνδέσω τὸ ζήτημα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ περὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ Σκουλούδη, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ γενικὸν ζήτημα. Ὥστε ἂν πρόκηται περὶ τοῦ γενικοῦ ζητήματος, ἀδιαφορῶ· ἀλλ’ ἐπὶ τῶν εἰδικῶν ζητημάτων θὰ προκαλέσω ψηφοφορίαν.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄλλη πρότασις δὲν ὑπάρχει.

§93Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μία ἐκ τῶν ἀναγνωσθεισῶν προτάσεων εἶναι καὶ ἡ πρότασις περὶ συστάσεως Ἐξεταστικῆς Ἐπιτροπῆς. Καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἀπεστάτησεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὅρων αὐτῆς τῆς συμβάσεως. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ νῦν Κυβέρνησις δὲν ἐπέῤῥιψε καμμίαν μομφὴν ἐπὶ τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου· ἐζήτησε καὶ ἐκείνη νὰ δικαιολογήσῃ τὴν πολιτείαν της· ἀλλὰ τοῦτο δὲν ὠφελεῖ ἡμᾶς, οὔτε νομίζω, ὅτι ὠφελεῖ τὴν Κυβέρνησιν. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι καὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ τῆς νῦν συμφέρον εἶναι νὰ συσταθῇ Ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων Ἐπιτροπὴ, ἥτις ἐκ τῶν προτέρων ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν θὰ κατακρίνῃ τὰς πράξεις οὔτε τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, οὔτε τῆς σημερινῆς. Ἐπιθυμῶ δὲ καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν τῆς συστάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς, διότι τοῦτο εἶναι ἀναγκαῖον καὶ διὰ τὴν τιμήν της καὶ διὰ τὴν τιμὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, καὶ ἐκείνων ἀκόμη οἵτινες ἐνέχονται εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν. Νομίζω λοιπὸν διὰ τοῦτο, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ γενικῶς· ὥστε πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις περὶ συστάσεως Ἐξεταστικῆς Ἐπιτροπῆς.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθὼς ἠκούσατε, τέσσαρες εἶναι αἱ προτάσεις· αἱ δύω εἶναι γενικαὶ καὶ αἱ δύω εἶναι εἰδικαί. Νομίζω, ὅτι θὰ προταχθῶσιν αἱ γενικαὶ καὶ κατόπιν αἱ εἰδικαί.

§95ΤΙΝΕΣ. Αἱ εἰδικαὶ πρέπει νὰ προταχθῶσι.

§96Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ζήτημα ἐξητάσθη γενικῶς, ἑπομένως μόνον γενικαὶ προτάσεις δύνανται νὰ τεθῶσιν εἰς ψηφοφορίαν· ἐὰν ζητήσητε νὰ ψηφοφορήσητε ἐπὶ εἰδικῶν προτάσεων, ζητῶ τὸν λόγον ἐπ’ αὐτῶν.

§97Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, πῶς εἶναι δυνατὸν σεῖς ὁ παλαιὸς βουλευτὴς, ὁ σοφὸς νομικὸς, ὁ ἔχων ἐνώπιόν σας τὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, νὰ εἴπητε, ὅτι εἰς τοιαῦτα ζητήματα προηγοῦνται αἱ γενικαὶ προτάσεις καὶ ἔπειτα ἔρχονται αἱ μερικαί; Εἶναι σύμφωνον τοῦτο μὲ τὸν Κανονισμὸν, μὲ τὴν λογικήν; Ἐντὸς τῶν γενικῶν προτάσεων περιλαμβάνονται αἱ εἰδικαί· ἀλλ’ ἐγὼ διὰ τὴν μίαν τῶν εἰδικῶν εἶμαι ὑπὲρ, διὰ τὴν ἄλλην κατά. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τὰς ψηφίσω ἐν ὅλῳ; Διὰ τοῦτο ὁ Κανονισμὸς εἰς ὅλα τὰ σύνθετα ζητήματα ἐζήτησε τὸν χωρισμὸν αὐτῶν, ἵνα ἦναι ἐλεύθερος ὁ βουλευτὴς νὰ ψηφοφορήσῃ ἐλευθέρως ἐφ’ ἑκάστης τῶν προτάσεων. Ὑποθέσατε, ὅτι ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Πετσάλη, τῆς γενικῆς, πλὴν δὲν δύναμαι νὰ ἦμαι κατὰ τῆς προτάσεως, τῆς ζητούσης τὴν σύστασιν Ἐπιτροπῆς, ἵνα ἐξετάσῃ τὰ πράγματα, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν παραχώρησιν τῆς Κωπαΐδος· διότι ἐγώ, ὅταν κατὰ τὸ 1880 παρεχωρήθη ἡ Κωπαΐς, ἤμην Ὑπουργὸς, καὶ ἔχω συμφέρον νὰ ἐξατασθῇ ἡ παραχώρησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐγέννησε τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον ἀπησχόλησε τὴν Βουλὴν καὶ τὴν κοινωνίαν. Καὶ πῶς δύνασθε νὰ περιτυλίξητε ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα εἰς μίαν ψηφοφορίαν, καὶ ν’ ἀφήσητε ἕν στίγμα εἰς ὅλους, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν Ὑπουργοὶ ἐπ’ αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως; Θέλομεν, κ. Πρόεδρε, νὰ γείνῃ ψηφοφορία χωριστὰ, ἵνα εἴπῃ ἕκαστος ἐὰν θέλῃ τὸν ἔλεγχον ἢ ὄχι καὶ ἴδῃ πᾶς ὅστις τίνες θέλουσι τὸν ἔλεγχον καὶ τίνες δὲν τὸν θέλουσι, διὰ νὰ κρίνῃ τίνες οἱ ἐν τῷ βορβόρῳ κυλισθέντες μετὰ τοῦ ἐξοχωτάτου Σκουλούδη.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἐνταῦθα μία παρεννόησις, διότι ἐγὼ δὲν εἶπον, ὅτι ἐὰν ψηφοφορηθῇ ἡ μία πρότασις, ἡ ἄλλη δὲν θὰ ψηφοφορηθῇ· εἶπον μόνον περὶ τῆς τάξεως, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν προτάσεων τούτων. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον δύνασθε νὰ φιλονεικήσητε μετὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ἔδωκα, εἶναι ποία πρότασις δέον νὰ ἦναι πρώτη καὶ ποία δευτέρα. Λοιπὸν δέχεσθε τὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἐπρότεινα, τουτέστι νὰ προχωρήσωμεν ἀπὸ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Χοϊδᾶ;

§99ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι, ὄχι· πρῶτον αἱ εἰδικαί.

§100Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ψηφοφορήσατε ὁποίαν πρότασιν θέλετε πρώτην· ἐγὼ μόνον λέγω, ὅτι ἅμα ἔλθῃ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κωπαΐδος καὶ ἰδίως περὶ τοῦ κ. Σκουλούδη, θὰ ἀγορεύσω (θόρυβος).

§101ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν δικαιοῦσθε· ἐπερατώθη ἡ συζήτησις.

§102ΦΩΤΗΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀξιοῖ νὰ τεθῶσι χωριστὰ τὰ ζητήματα· ἂς τεθῶσι λοιπὸν χωριστὰ τὰ εἰδικά, χωρὶς νὰ γίνωνται συζητήσεις.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀντίῤῥησις νὰ ψηφοφορηθῶσιν ὅλαι αἱ προτάσεις· πρέπει ὅμως νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡ συζήτησις ἐπερατώθη, ὅτι αἱ προτάσεις αὐταὶ εἶναι πόρισμα τῆς συζητήσεως καὶ ὡς τοιαῦται ὑπεβλήθησαν.

§104ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§105Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς προηγηθῶσι λοιπὸν αἱ εἰδικαί. Πρώτη εἶναι ἡ τοῦ κ. Ζηνοπούλου περὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Σκουλούδη, ἡ ὁποία παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ.

§107ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, φρονῶ, ὅτι εἰς τὴν ψηφοφορίαν τὴν σημερινὴν δὲν δύνανται νὰ ψηφοφορήσωσιν οἱ αὐτόμολοι ἐκ τῶν βουλευτῶν, δηλαδὴ ἐκεῖνοι οἵτινες κατὰ τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῆς Συνόδου κατεψήφισαν πέρυσι τῆς Κυβερνήσεως (ἱλαρότης). Καὶ ἐπιθυμῶ αὐτὸ τὸ ζήτημα νὰ λυθῇ πρῶτον.

§108ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλή, θεωροῦσα, ὅτι ὁ διορισμὸς τοῦ βουλευτοῦ κ. Σκουλούδη εἰς θέσιν Πρέσβεως, ἐπὶ τῇ διατηρήσει τοῦ βουλευτικοῦ ἀξιώματος, ἀντίκεται εἰς τοὺς ὑπὲρ τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου ὁρισμοὺς τοῦ Συντάγματος, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν».

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον).

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας. Ἐψήφισαν 208. Ἐξ αὐτῶν 124 εἶπον ὄχι, 84 εἶπον ναί. Ἑπομένως ἀπεῤῥίφθη ἡ πρότασις. (Ἀναγινώσκεται ἡ ἑτέρα πρότασις).

§111ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ, θεωροῦσα, ὅτι ἐπὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὰ τῆς πρὸς ἀποξήρανσιν καὶ καλλιέργειαν τῆς Κωπαΐδος Ἑταιρίας προέκυψαν ἐκ τῶν συζητήσεων πράξεις καὶ ἐλλείψεις συνδεόμεναι πρὸς τὴν νομικὴν εὐθύνην τοῦ Ὑπουργείου, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 58 τοῦ Συντάγματος, ἀποφασίζει νὰ διορισθῇ Ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων Ἐπιτροπὴ πρὸς ἐξέτασιν αὐτῶν καὶ ὑποβολὴν ἠτιολογημένης ἐκθέσεως.»

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον).

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας. Ἐψηφοφόρησαν 205. Ἐξ αὐτῶν 126 εἶπον ὄχι, 79 εἶπον ναί. Ὥστε ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 47. Ὑπάρχουσιν εἰσέτι δύω προτάσεις· ἡ μία τοῦ κ. Χοϊδᾶ περὶ ἀποδοκιμασίας τῆς Κυβερνήσεως.

§114ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ, θεωροῦσα ὅτι ἡ Κυβέρνησις προσέβαλε τοὺς νόμους τῆς Πατρίδος διὰ πολιτείας ἀναξίας ἀγαθῶν καὶ χρηστῶν πατριωτῶν καὶ δικαίων καὶ ἐναρέτων Κυβερνητῶν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§115ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ἀναστάσεως.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν πρότασιν τοῦ κ. Χοϊδᾶ παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ ὀλιγώτεροι). Ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη. Ἔρχεται ἤδη ἡ πρότασις τοῦ κ. Πετσάλη.

§117ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§118ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ἀναστάσεως.

§119ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ, μετὰ τὴν γενομένην συζήτησιν, ἀποφαινομένη ὅτι παρέχει τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§120ΙΩ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν θέλητε νὰ τὴν ψηφοφορήσωμεν δι’ ἀναστάσεως, καλῶς· ἄλλως, ἡμεῖς ἀναχωροῦμεν.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πετσάλη λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουσιν ὄχι. (Ἀναχωροῦσι σχεδὸν ἅπαντες τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος. Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 135· τέσσαρες ἠρνήθησαν ψῆφον· 131 ἐψηφοφόρησαν, ἐξ ὧν 127 εἶπον ναὶ καὶ 4 εἶπον ὄχι. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§123Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τῆς αὔριον θέλει προταχθῆ, κύριε Πρόεδρε, τὸ Νομοσχέδιον περὶ δανείου.

§124ΦΩΤΗΛΑΣ. Νὰ ἐρωτήσητε τὴν Βουλὴν, κύριε Πρόεδρε.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ νὰ προταχθῇ αὔριον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τὸ Νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως συμβάσεως, ἀφορώσης τὴν συνομολόγησιν δανείου ἐκ δραχμῶν 170,000,000, καὶ δεύτερον νὰ τεθῇ τὸ περὶ προσόντων τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων;

§126ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 10 μ. μ).