1883.02.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 59

τῆς 16 Φεβρουαρίου 1883.

(Τετάρτη)

Ὥρᾳ 4 Μ. Μ. (Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τις τὸν λόγον πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν;

§2ΚΑΛΛΙΓΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριοι, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὑπέβαλον Νομοσχέδιον περὶ προσωρινοῦ δανείου 10,000,000, τὸ ὁποῖον νομίζει τὸ Ὑπουργεῖον, ὅτι εἶναι ὠφέλιμον, διότι ἀπαλλάττει τὸ Δημόσιον ἀπὸ τῆς ζημίας τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ μεταλλικοῦ νομίσματος. Αὐτὸ τὸ Νομοσχέδιον ὑπέβαλον μετὰ προηγουμένην συνεννόησιν Τραπεζικῶν Οἴκων, οἱ ὁποῖοι ἔδειξαν πᾶσαν προθυμίαν, ὅπως εἶναι φυσικὸν εἰς τοιούτου εἴδους διαπραγματεύσεις. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλήν, ἵνα ἐπιτρέψῃ νὰ τεθῇ τὸ Νομοσχέδιον τοῦτο εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ, εἰ δυνατὸν, ν’ ἀναγνωσθῇ σήμερον εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, ν’ ἀναγνωσθῇ. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς πρώτην συζήτησιν τὸ Νομοσχέδιον περὶ προσωρινῆς προμηθείας μεταλλικοῦ ἐκ φράγκων 10,000,000 κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Μεσσηνέζης ἔχει τὸν λόγον.

§5Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι, ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας ἐμονολόγει ἡ ἀντιπολίτευσις περὶ τὸν Προϋπολογισμὸν, καὶ καλῶς ἔπραττε μονολογοῦσα, ὡς ἐμονολόγει, διότι οὕτως ἠδυνήθη ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ πείσῃ τοὺς θέλοντας νὰ πεισθῶσιν, ὅτι μάχεται ὑπὲρ τοῦ δικαίου, ὑπὲρ τοῦ κοινῇ συμφέροντος, πρὸς ἀποσόβησιν ἀπειλουμένων τῷ Τόπῳ δυστυχημάτων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἀπέδειξε δύω τινὰ λίαν παρήγορα· πρῶτον, ὅτι δὲν πάσχομεν ἐκ λειψανδρίας, ὡς λέγεται καὶ πιστεύεται πρό τινος δεύτερον δὲ, ὅτι ἐκ τῶν πολιτευτικῶν τοῦ Τόπου μερίδων συμπολιτεύσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως, ὑπὸ ἀρχὰς συντασσομένων, εὐκόλως θὰ προέκυπτον Ὑπουργεῖα ἄρτια καὶ σπουδαῖα, ὅπερ ἤθελεν εἶναι μᾶλλον ὠφέλιμον εἴς τε τὴν Βασιλείαν καὶ τὸν Τόπον, μᾶλλον σύμφωνον πρὸς τοὺς Νόμους καὶ τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι, ἢ τὸ ἐπικρατοῦν πρὸ καιροῦ σύστημα τὸ ἐγκαθιδρυθὲν ὑπὸ τῶν προσωπικῶν κομμάτων, τὸ τῶν μὴ ἀρτίων Ὑπουργείων, τὸ ὁποῖον σύστημα σμικρύνει τὸν κύκλον τῆς ἐνεργείας τῶν πολιτευτῶν, ταπεινοῖ τὸ φρόνημα αὐτῶν, προσβάλλον τὴν προσωπικὴν αὐτῶν φιλοτιμίαν, ἥτις εἶναι ἓν ἐκ τῶν εὐγενεστέρων ἐλατηρίων τοῦ ἀνθρώπου, ἀποστερεῖ τὰς Κυβερνήσεις τοῦ Τόπου τῶν κατὰ Νόμον ἀναγκαίων γνωμῶν, φώτων καὶ χειρῶν, καὶ καθίστησι πολὺ δύσκολον τὴν μόρφωσιν καὶ ἀνάδειξιν νέων τοῦ Τόπου ἡγετῶν ἐν τῇ πολιτικῇ αὐτοῦ σταδιοδρομίᾳ. Ὁπόσα ἄτοπα, ὁπόσαι ἀντιφάσεις, ὁπόσα διαβήματα βίαια καὶ ἐπιβλαβῆ τῷ Τόπῳ θὰ προελαμβάνοντο, ὁπόσον ὁμαλὴ ἤθελεν εἶναι ἡ πορεία τῆς συμπολιτεύσεως, ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς παρεδέχετο, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἐν τῇ συμπολιτεύσει ὁμότιμοι, ὁποῖοι πολλοὶ εὐτυχῶς καὶ οὐχὶ μόνον οἱ ὑπαινιττόμενοι ὑπάρχουσιν ἐν ταῖς τάξεσι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐὰν ἐκάλει τινὰς ἐξ αὐτῶν εἰς τὰ κενὰ ταῦτα ὑπουργικὰ ἐδώλια, καὶ ἀρχαὶ, ἐκ τῶν προτέρων ἀνακηρυσσόμεναι, ἐκανόνιζον τὴν πορείαν τῆς συμπολιτεύσεως, ἐπιβαλλομένης τῆς σώφρονος πολιτικῆς καὶ τῆς σώφρονος διοικήσεως. Κύριοι, καὶ κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἡ ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ συζήτησις, ὑπὸ ἀντιπολιτευτικὴν ἔποψιν ἐξεταζομένου, ἀποτελεῖ ζήτημα κατ’ ἐξοχὴν πολιτικόν. Χαίρω δὲ καὶ συγχαίρω τῷ κ. Πρωθυπουργῷ, ὅτι ἔλυσε τέλος τὴν σιωπὴν, ὅτι ἀνῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἐλάλησεν ἐπὶ τετράωρον, ὑπερασπίζων τὴν πολιτικήν του, ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικήν, ἐπαγγελλόμενος νέαν πολιτικὴν ἐπὶ τέλει καὶ ἐπιτιμῶν τὴν κακότροπον ἀντιπολίτευσιν, καὶ ἔδωκεν οὕτως εὐρύτητα εἰς τὴν συζήτησιν καὶ κατέστησεν αὐτὴν ὄντως πολιτικήν. Λίαν δ’ εὐχαρίστως διαδέχομαι αὐτὸν ἐπὶ τὸ αὐτὸ βῆμα, ὅπως ὑποβάλω εἰς τὸν δίκαιον ἔλεγχον ὅσα ἔπραξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἐπαγγέλλεται, καὶ ὅπως δικαιώσω παρὰ τῇ Βουλῇ καὶ τῷ κοινῷ τὴν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως στάσιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Δηλῶ ὅμως ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι δὲν θέλω παρακολουθήσει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν εἰς τὸ πεδίον τοῦ παρελθόντος, ἔνθα τεχνηέντως προσεπάθησε νὰ μεταφέρῃ τὴν πάλην, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι τὸ παρελθόν, ἀλλὰ τὸ μέλλον, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν πράττει, ἑπομένως δὲν ὑπόκειται εἰς ἔλεγχον, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δικαιολογήσῃ τὸ παρελθὸν, εἷς ἐκ τῶν κυρίων ἐργατῶν τοῦ ὁποίου εἶναι καὶ αὐτὸς ὁ Πρωθυπουργὸς, καὶ διότι ἐγὼ δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ὑπερασπίσω την πολιτείαν ἀνδρὸς ὑπερτέρου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐν ἔργοις, τοῦ ἀνδρὸς, οὗτινος μόνη ἡ ἐμφάνισις ἀπὸ τῆς θύρας ἐκείνης ταύτῃ τῇ στιγμῇ, ἂν ἦτο δυνατὴ, ἤθελε τρέψει εἰς φυγὴν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀπὸ τῶν ὁποίων κατέχει ἐδωλίων. Ἀνάξια δὲ ἀπαντήσεως θεωρῶ καὶ κηρύσσω ὅσα ἀπρεπῶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τῶν ἀποχωρησάντων ἀπὸ τῶν τάξεων τῆς συμπολιτεύσεως κκ. βουλευτῶν. Οἱ βουλευταὶ οὗτοι οὐδέποτε ἐτάχθησαν ὡς ὀπαδοὶ ὑπὸ προσωπικὰ κόμματα, ἀνήκοντες εἰς ἑαυτοὺς καὶ τὰς πεποιθήσεις των. Τοὺς ἄνδρας αὐτοὺς καὶ τοὺς ὁμοίους αὐτοῖς τιμᾷ καὶ σέβεται τὸ Κοινοβούλιον καὶ τὸ κοινόν. Εἰσὶν ἡ παρηγορία τοῦ παρόντος καὶ ἡ ἐλπὶς τοῦ μέλλοντος. Τὸ πολιτεύεσθαι αὐτοβούλως καὶ ἀνεξαρτήτως δὲν πιστεύω νὰ παρεχωρήθη δίκην μονοπωλίου εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἢ ὁποιονδήποτε ἄλλον. Τὸ δ’ ἐπ’ ἐμοὶ, κύριοι, διότι μετέβαλον θέσιν ἐν τῇ Βουλευτηρίῳ, δὲν μετέβαλον καὶ γνώμην. Πρότερον μὲν, ὅπου καὶ ἂν ἐκαθήμην, δὲν ἔπαυσα λέγων· «τὸ ζήτημα δὲν λύεται, κόπτεται· ἕνωσις, θυσία, θάῤῥος· τὸ δίκαιον ὑπὲρ ἡμῶν, ἡ νίκη βεβαία.» Νῦν δὲ ἀπὸ τῆς λύσεως τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, καλῶς ἢ κακῶς δὲν ἐξετάζω, ὅπου καὶ ἂν ἵσταμαι, δὲν παύω λέγων, «τὰ γενόμενα οὐκ ἀπογίνονται, οἱ δὲ παρόντες καιροὶ ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν πρὸς τὰ ἔσω ἀποκλειστικῶς, ὅπως θεραπεύσωμεν τὰς πληγὰς, ἃς ἐπήνεγκον εἰς τὴν Πολιτείαν οἱ διεξαχθέντες ἀγῶνες παντὸς εἴδους, καὶ νὰ ἀπέχωμεν ἐγκλήσεων καὶ ἀντεγκλήσεων, ὅπως εὐκοπώτερον θεραπεύσωμεν τὰς πληγὰς ταύτας, φερούσας χαρακτῆρα κακοήθη καὶ ἀπειλητικόν. Ἡ δὲ θεραπεία τῶν πληγῶν αὐτῶν εὕρηται ἐν τῇ ἀγαθῇ τοῦ Τόπου διοικήσει.» Διότι μετέβαλον θέσιν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, δὲν ἔπαυσα φρονῶν, ὅτι «δεῖ χρημάτων καὶ ἄνευ τούτων οὐδέν ἐστι γενέσθαι τῶν δεόντων.» Διὰ τοῦτο εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ παράσχωμεν πᾶν τὸ ἀναγκαῖον πρὸς θεραπείαν τοῦ κακοῦ καὶ ἀνόρθωσιν τῶν κοινῶν, ἀρκεῖ οἱ διαχειριζόμενοι τὰ κοινὰ ὄχι μόνον νὰ ὑπόσχωνται, ἀλλὰ καὶ νὰ τελῶσι τὰ τῆς ἀγαθῆς διοικήσεως, διότι νέαι θυσίαι ἄνευ ἀγαθῆς διοικήσεως ἄγουσιν εἰς τὸν παντελῆ ὄλεθρον. Κύριοι Ὑπουργοί, ἐκ τῶν λεχθέντων πρὸ καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην, ἐκ τῶν πραγμάτων αὐτῶν, ἀποδεικνύεται ἐναργῶς, ὅτι ἐπαγγέλλεσθε, εὔκολοι ὄντες περὶ τὰς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ δὲν τελεῖτε καὶ τὰ τῆς ἀγαθῆς διοικήσεως. Ἡ διοίκησις ὑμῶν εἶναι τοὐναντίον φατριαστικὴ μέχρις ἀσεβείας. Ἀρκοῦσι πρὸς ἀπόδειξιν τούτου τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Καλαβρύτων βουλευτοῦ κ. Ἀθαν. Πετιμεζᾶ, περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων τοῦ ὁποίου εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται ν’ ἀμφιβάλλῃ· οἱ θερμοὶ ἐξ ὑπερηφάνου συγκινήσεως καὶ ἀλήθειαν ἀποπνέοντες λόγοι τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ κ. Καπετανάκη Μαυρομιχάλη, αἱ καυστικαὶ διαμαρτυρίαι τοῦ ἐκ Μεσσήνης βουλευτοῦ κ. Κ. Κουμουνδούρου, ἀπουσιάζοντος ἐκ λόγων λυπηρῶν, τὸ γενόμενον ἀδίκημα πρὸς τὸν ἄνδρα, εἰς οὗ τὴν πρωτοβουλίαν, περίσκεψιν καὶ εὐτολμίαν ὀφείλεται ἡ ἐπιτυχὴς διεξαγωγὴ τῆς ἐν Αἰγύπτῳ ὄντως ἑλληνοπρεποῦς πολιτικῆς· τὸ ἕτερον ἀδίκημα, τὸ γενόμενον πρὸς τὸν ἄνδρα, τὸν τιμήσαντα τὸ ὁποῖον φέρει ὑπερένδοξον ὄνομα ἐν τοῖς ὕδασι τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ πλεῖσται ὅσαι κυβερνητικαὶ ὑμῶν πράξεις, ἀπάδουσει πρὸς τὸ δίκαιον καὶ τὸ συμφέρον τῆς ὑπηρεσίας. Εἶναι καταπιεστικὴ καὶ βιαία, κλονίζουσα τὸ κράτος τῶν Νόμων καὶ ἐξωθοῦσα εἰς αὐτοδικίας. Πρὸς ἀπόδειξιν τούτου φέρω τὰ τελούμενα ὑπὸ τῶν ὑμετέρων ὀργάνων ἐν ταῖς νέαις Ἐπαρχίαις ἀδικήματα, τὰ ἄγοντα εἰς ἀπελπισίαν μυριάδας πολιτῶν Ἑλλήνων καὶ δεόντως ἐκτραγῳδηθέντα καὶ στιγματισθέντα κατὰ τὴν ἐπὶ τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος συζήτησιν, τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον διοικεῖται ὁ στρατὸς ἐνταῦθα καὶ ἐν Λαρίσσῃ, τὴν πληθὺν τῶν πραττομένων αὐτοδικιῶν καὶ ἐγκλημάτων. Εἶναι ἄβουλος, διότι δὲν διευθύνει αὐτὴν σκέψις ὥριμος. Ἀβούλως ἐπολιτεύθητε ἐν τῷ μεθοριακῷ ζητήματι, διότι προεκαλέσατε, χωρὶς νὰ ἔχητε τὴν δέουσαν προπαρασκευὴν, ἔστω καὶ πρὸς ἄμυναν, ἐσώθητε δὲ ἐκ τῶν ὀλεθρίων συνεπειῶν τῆς τοιαύτης ἀπερισκεψίας διὰ τῆς ἀπαραμίλλου ἀνδρείας ὀλίγων ἀνδρῶν, διὰ τῆς ἐν Αἰγύπτῳ πολιτικῆς καὶ διὰ τῆς ἐγκαίρου παρεμβάσεως τοῦ Ἡγεμόνος. Ἀβούλως ἐπολιτεύθητε, καὶ διότι ἠγοράσατε ἀντὶ ἀνυπολογίστων θυσιῶν οὐχὶ τὴν ἀληθῆ μεθοριακὴν γραμμὴν, ἀλλὰ βράχους τινάς. Εἶναι ἄστοργος ἡ διοίκησις ὑμῶν, διότι δὲν διέπει αὐτὴν καρδία πονοῦσα τὸν Τόπον. Καρδία πονοῦσα τὸν Τόπον δὲν θὰ ἀνῄρει ἐπαγγελίας, ἐφ’ αἷς ἐπίστευσεν ὁ Τόπος, δὲν θὰ ἐδίδασκε τὸν πολιτικὸν κυνισμόν, δὲν θὰ ἐπέτρεπεν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ κατηγορητήρια, ἐκ τῶν ὁποίων βλάβη ἐθνικὴ καὶ βλάβη ἀνυπολόγιστος μόνον προέκυψε, δὲν θὰ ἠσπάζετο τὸ σύστημα τῆς σπατάλης, δὲν θὰ ηὔξανε τὸ μέγα κακὸν τῆς θεσιθηρίας, ἐπαυξάνουσα ἢ εὐρύνουσα τὸν κύκλον αὐτῆς, δὲν θὰ προέβαινε, τῶν καιρῶν μὴ ἐπιβαλλόντων τοῦτο, εἰς τοσούτους προβιβασμοὺς ἐν τῷ στρατῷ, δὲν θὰ προέβαινε χάριν τραπεζικῶν εὐκολιῶν εἰς τὴν τροποποίησιν τοῦ νομισματικοῦ συστήματος, τὴν τοσαύτην εἰς τὸν Τόπον ἐπενεγκοῦσαν ζημίαν, δὲν θὰ παρέδιδε τὴν διοίκησιν τοῦ Τόπου εἰς ὄργανα φατριάζοντα, θὰ ἐμερίμνα περισσότερον περὶ τῆς καλῆς αὐτοῦ διοικήσεως, δὲν θὰ εἰσῆγε τὸν φατριασμὸν εἰς τὴν Δικαιοσύνην καὶ εἰς αὐτὸ τὸ ἀνώτατον ἐνδιαίτημα τῶν Μουσῶν. Τοιαύτη, κύριοι, ἡ διοίκησις, εἰς ἣν ὑποβάλλεται ὁ Τόπος. Τοιαύτη, κύριοι, ἡ διοίκησις. Καὶ ὅμως τὴν Διοίκησιν ταύτην ἐξεθείαζεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπὶ τετράωρον ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἐπιτιμῶν καὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ὅτι δὲν σπεύδει νὰ παράσχῃ ἄφθονα τὰ μέσα, ὅπως μονιμοποιήσωσι καὶ ἐπιτείνωσιν αὐτήν. Κύριοι Ὑπουργοὶ, ζητοῦντες τὴν λύσιν τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος ἐν τῇ προσωπικῇ καὶ διὰ τῆς προσωπικῆς πολιτικῆς, ζητεῖτε τὸν τετραγωνισμὸν κύκλου πολιτικοῦ. Ἄλλοι πρὸ ὑμῶν καὶ ἱκανώτεροι ὑμῶν ἐπεζήτησαν τοῦτ’ αὐτὸ καὶ ἀπέτυχον, μὴ ἐξαιρουμένου καὶ τοῦ ἀνδρὸς, ἐπὶ τῇ δεινῇ ἀσθενείᾳ τοῦ ὁποίου λυπεῖται ὁλόκληρος ἡ Ἑλλάς. Κακὴν ποιεῖτε χρῆσιν τῆς διακρινούσης ὑμᾶς ἱκανότητος, καὶ θὰ πέσητε ἀφίνοντες ὄπισθεν ὑμῶν ἴχνη ὄχι ἄξια τῶν προσδοκιῶν, ἃς ἐστήριξεν ἐφ’ ὑμῶν ὁ Τόπος. Κύριοι βουλευταὶ, ποῦ κεῖται ἡ ἀγαθὴ διοίκησις; ἐν τῇ ἀρχῇ, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ δικαίου «ἀπόδος ἑκάστῳ τὸ ἀνῆκον αὐτῷ»· ἐν τῷ σεβασμῷ πρὸς τοὺς Νόμους· ἐν τῇ μετὰ θρησκευτικῆς ἀκριβείας ἐκτελέσει αὐτῶν· ἐν τῇ ἐπικρατήσει τοῦ κοινῇ συμφέροντος. Τίνι ἐξασφαλισθήσεται τρόπῳ ἡ ἀπρόσκοπτος λειτουργία τῶν Νόμων, ἡ ἀγαθοποιὸς αὐτῶν ἐπίδρασις, ἡ ἐπικράτησις τοῦ κοινῇ συμφέροντος; Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, διὰ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος κατὰ τὰ διδάγματα τῆς πείρας καὶ τῆς ἐπιστήμης, καὶ κατὰ τὰς νέας τοῦ Τόπου πολιτειακὰς ἀνάγκας, διὰ τῆς διαχειρίσεως τῆς Διοικητικῆς Ἐξουσίας κατὰ κανόνας γενικοὺς καὶ ἐκ τῶν προτέρων γνωστοὺς, διὰ μέτρων, συντελούντων εἰς τὴν ἠθικὴν, διανοητικὴν καὶ ὑλικὴν ἀνάπτυξιν τοῦ Τόπου, ἀναλόγων πρὸς τοὺς πόρους τοῦ Κράτους, πρακτικῶν καὶ σπουδαίων, καὶ οὐχὶ κατ’ ἐπίφασιν τοιούτων. Ὁποία δὲ ἡ πολιτικὴ, ἡ ἐπιβαλλομένη ἡμῖν μετὰ τὴν Βερολίνειον Συνθήκην, μετὰ τὰ ἐκ ταύτης γεγονότα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καὶ κατὰ τὴν παρασκευαζομένην τούτων ἐκτύλιξιν; Ἡ τοῦ 1821, ἡ τείνουσα εἰς τὴν ἀδελφοποίησιν ἁπάντων τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ χριστιανικῶν λαῶν. Καὶ ὑβριζόμενοι, καὶ ἀδικούμενοι καὶ προγραφόμενοι, δὲν πρέπει νὰ παύσωμεν τείνοντες χεῖρα φιλίαν καὶ ἀδελφικὴν πρὸς τοὺς λαοὺς τούτους, διότι ἐν τῇ μετ’ αὐτῶν ἑνώσει, ἣν ἐγκρύπτει ἐν τοῖς στήθεσιν αὐτοῦ τὸ μέλλον, εὕρηται ἡ ἀναγέννησις Ἀνατολῆς ἀνεξαρτήτου, Ἀνατολῆς, δυναμένης νὰ χρησιμεύσῃ ὡς σπουδαῖος παράγων εἰς τὸ μέγα ἔργον τοῦ ἐκπολιτισμοῦ καὶ τῆς εὐημερίας τῆς ἀνθρωπότητος. Παραλείπω τὰς προλήψεις καὶ τὰ μικρὰ συμφέροντα, τὰ διαιροῦντα ἡμᾶς ἀπὸ τῶν λαῶν τούτων σήμερον. Τὸ χωρίζον ἡμᾶς σπουδαίως εἶναι τὸ γλωσσικὸν ἰδίωμα. Ἀλλὰ ὁ χρόνος, τὸ ὑπέροχον τῆς γλώσσης τοῦ Πλάτωνος, θὰ θέσῃ ἐκποδὼν καὶ τὸ διάφραγμα τοῦτο, καὶ τότε ἐπῆλθεν ἡ τοσαῦτα τῇ Ἀνατολῇ καὶ τῇ ἀνθρωπότητι ὑπισχνουμένη ἕνωσις. Αὕτη εἶναι ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ καὶ ἡ ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ οὐχὶ ἡ τῆς ἀνταλλαγῆς παρασήμων! Τὰ δὲ σημεῖα τῶν καιρῶν προδίδουσιν, ὅτι ἡ Εὐρώπη σκέπτεται περὶ τῆς κληρονομίας τοῦ ἀσθενοῦς, ὡς εἰ ἐπρόκειτο περὶ περιουσίας ἐντελῶς ἀδεσπότου· καὶ ἐὰν ἐπέλθῃ ὁ θάνατος τοῦ ἀσθενοῦς, ἡ περὶ τῆς διανομῆς τῆς κληρονομίας ἔρις πολὺ πιθανὸν ν’ ἀπολήξῃ εἰς αἱματηρὰς εὐρωπαϊκὰς συγκρούσεις. Εἰς τὴν ἀπαισίαν ταύτην πάλην, τὴν ὑπενθυμίζουσαν ἡμῖν ἐποχὴν σκότους καὶ βαρβαρότητος, δέον νὰ μὴ ἀναμιχθῶσι, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς, στρέφοντες ὅλην αὑτῶν τὴν προσοχὴν πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν σύνταξιν. Ἡ ἔκβασις τῆς πάλης θὰ καθαρίσῃ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι πολιτικὴν αὐτῶν, τὴν καθαρῶς Ἀνατολικήν. Τὰ πάντα ἤδη, κύριοι, ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν τὴν εἰρήνην, ἑπομένως εἰρηνικὸς ἔδει νὰ ᾖναι καὶ ὁ τοῦ ἔτους τούτου Προϋπολογισμός. Ἀλλ’ ὁ ὑποβληθεὶς ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου εἶναι κατ’ ἐπίφασιν καὶ εἰρηνικὸς καὶ πολεμικός, καὶ οὕτω πως, ὥστε τὸ κατ’ ἐπίφασιν πολεμικὸν καθίστησιν ἀδύνατον τὸ κατ’ οὐσίαν εἰρηνικὸν, τὸ δὲ κατ’ ἐπίφασιν εἰρηνικὸν ματαιοῖ τὸ κατ’ οὐσίαν πολεμικόν. Ὅθεν ὁ Προϋπολογισμὸς οὗτος δὲν εἶναι κατ’ οὐσίαν οὔτε πολεμικός, οὔτε εἰρηνικός. Καὶ τί λοιπὸν εἶναι; εἶναι Προϋπολογισμὸς τοῦ κόμματος, εἶναι ἡ εἰκὼν πολιτικῆς συγκεχυμένης, βιαίας καὶ ὑπερφιαύτου. Παραδέχομαι τὸ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ λεχθὲν, ὅτι διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τούτου δὲν δημοκοπεῖ. Δὲν δημοκοπεῖ, εἶναι ἀληθὲς, πράττει ὅμως τι, ὅπερ ἀποβήσεται, ἐὰν κατισχύσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πολὺ πλέον ἐπιζήμιον ἢ ἡ δημοκοπία, ἣν ἄλλοτε μετῆλθε καὶ τὴν ὁποίαν δὲν δύναται πλέον νὰ μετέλθῃ. Κύριοι, δὲν προχωρῶ εἰς τὰ καθέκαστα τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἵνα μὴ ἐπαναλάβω ὅσα ἐλέχθησαν παρ’ ἄλλων καὶ καλῶς ἐλέχθησαν. Προσθέτω τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι, ἐὰν ἠδυνάμην νὰ πράξω, θὰ ἤμην γενναιότερος περὶ τὰς οἰκονομίας, πολυτελεστάτης οὔσης τῆς ἡμετέρας Διοικήσεως κατὰ τὸ προσωπικὸν, ἐπιζητῶν τὸ πολὺ ἐν τῷ εὖ, ἵνα ἐπιτύχω οὕτω τὴν ἀνόρθωσιν τῆς ὑπηρεσίας διὰ τοῦ ποιοῦ τῶν ὑπαλλήλων καὶ τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης τῶν τοιούτων ὑπαλλήλων διὰ τῶν ἐκ τῶν οἰκονομιῶν πορισθησομένων μέσων, ἔχων δ’ ὡς βάσιν τὴν ἀγαθὴν Διοίκησιν, καὶ καταφεύγων ἐν ἀνάγκῃ εἰς τοὺς ἧττον ἐπαχθεῖς φόρους, θὰ ἐπεδίωκον τὴν ἀνάπτυξιν τῶν πόρων τοῦ Κράτους, τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτοῦ, τὴν ἀναμόρφωσιν τῆς ὅλης διοικήσεως, τὴν ἐκτέλεσιν παραγωγικῶν ἔργων καὶ τὴν βαθμιαίαν, ἤρεμον καὶ βάσιμον ἐκείνην σύνταξιν τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, ἥτις μόνη ὁδηγεῖ ἀσφαλῶς εἰς ἔργα γενναῖα. Ἐπὶ τούτοις, κύριοι, καταστρέφων τὸν λόγον, λέγω, ὅτι Κυβέρνησις, ἥτις ἀνῄρεσεν ὅλας τὰς ἐπαγγελίας αὑτῆς, ἥτις διοικεῖ ὡς φατρία οὐδὲν σεβομένη, καὶ μετέρχεται πολιτικὴν ἄβουλον καὶ ἄστοργον, δὲν εἶναι ἀξία τῆς ἐμπιστοσύνης οὔτε τῆς Βουλῆς, οὔτε τοῦ Ἔθνους.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ἐπιτροπὴ κατέθεσε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ κληροδοτήματος τοῦ Κωνστ. Ξενοκράτους. Θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ. (Ὅρα Παράρτημα).

§7Ν. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Εὐρεῖα, κύριοι Βουλευταί, καὶ ἐκτενὴς ἐγένετο ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ Προϋπολογισμοῦ, καὶ ἀδίκως Βουλευταί τινες τῆς ἀντιπολιτεύσεως διενοήθησαν νὰ ἐπιῤῥίψωσι μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δῆθεν ἐσκόπει διὰ λαθροχειρίας καὶ ὑφαρπαγῆς νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν φορολογικῶν αὐτῆς Νομοσχεδίων. Ἀλλὰ ποῦ κατέληξε, κύριοι, ἡ εὐρεῖα καὶ μακρὰ αὕτη συζήτησις; Κατέληξεν εἰς τὸ ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι αἱ ἰδέαι, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐνεφορεῖτο ἡ Κυβέρνησις, ὅταν συνέτασσε τὸν Προϋπολογισμὸν, εἶναι ὀρθαὶ καὶ ἀσάλευτοι. Ἡ Κυβέρνησις, ὑποβάλλουσα τὸν Προϋπολογισμὸν, σκοπεῖ νὰ ἐπιτύχῃ τὸ ἰσοζύγιον, ὡς μέσα δὲ πρὸς κάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος προτείνει τὴν ἐπιβολὴν νέων φόρων. Πρὸς τὰς ἰδέας ταύτας τῆς Κυβερνήσεως ποίαν γνώμην ἐξέφερεν ἡ ἀντιπολίτευσις; οἱ μὲν πλεῖστοι τῶν ῥητόρων αὐτῆς παρεδέχθησαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπιτεύξεως τοῦ ἰσοζυγίου, εἷς μάλιστα τούτων, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου κ. Δεληγεώργης, ἀπεφήνατο, ὅτι ἡ σημερινὴ ἐποχὴ, καθ’ ἣν διάγομεν ἐν πλήρει εἰρήνῃ πρὸς τὸ γεῖτον Κράτος, εἶναι ἡ καταλληλοτέρα, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὸ ἰσοζύγιον· ἀλλὰ περὶ τῶν μέσων, δι’ ὧν θὰ καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα, διαφωνεῖ ἡ ἀντιπολίτευσις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν· ἡ διαφωνία δὲ αὕτη δὲν εἶναι πλήρης, καθότι παραδέχεται μὲν καὶ αὕτη τὸ πλεῖστον τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένων φόρων, ἀλλὰ νομίζει, ὅτι δύναται καὶ δι’ οἰκονομιῶν νὰ καλυφθῇ μέρος τοῦ ἐλλείμματος, προέτεινε δὲ καὶ νέας τινὰς φορολογικὰς πηγάς, περὶ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν μνείαν ἐποιήσατο. Ἀλλὰ μετὰ τὴν εὔγλωττον ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, αἱ μὲν πλεῖσται τῶν οἰκονομιῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀπεδείχθησαν ἰδανικαὶ, ἀνύπαρκτοι καὶ ἀπραγματοποίητοι, ἄλλαι δέ τινες, δυνάμεναι νὰ πραγματοποιηθῶσι, προσφέρουσι μὲν μικρόν τι ποσὸν οἰκονομιῶν, ἀλλὰ παραβλάπτουσι σπουδαίως τὴν τρέχουσαν ὑπηρεσίαν, ὥστε οὐδόλως πρέπει νὰ πραγματοποιηθῶσι· τὸ δὲ ποσὸν, ὅπερ δυνάμεθα νὰ προσπορισθῶμεν ἐκ τῶν φορολογικῶν πηγῶν, ἃς ὑποδεικνύει ἡ ἀντιπολίτευσις, εἶναι τόσῳ μικρὸν καὶ εὐτελὲς, ὥστε οὐδόλως δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν εἰς τὴν κάλυψιν τοσοῦτον μεγάλου ἐλλείμματος. Κατόπιν λοιπὸν τούτων τί μένει νὰ πράξωμεν, ὅπως καλύψωμεν τὸ ὑπάρχον ἔλλειμμα; οὐδὲν ἄλλο ἢ νὰ ψηφίσωμεν τοὺς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένους φόρους, πιστεύω δὲ, ὅτι ἡ διάστασις μεταξὺ ἀντιπολιτεύσεως καὶ Κυβερνήσεως εἶναι μᾶλλον φαινομενική· καθόσον, ἅπαξ παραδεχθεῖσα καὶ ἐκείνη τὴν ἀνάγκην τοῦ ἰσοζυγίου, μὴ προτείνουσα δὲ μέτρα, δι’ ὧν νὰ καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα, τί ἄλλο ὑποδεικνύει, ἢ ὅτι παραδέχεται τὰ φορολογικὰ Νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως; Ἀλλ’ οἱ ῥήτορες τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν περιωρίσθησαν μόνον εἰς τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, ἀλλ’ ἐξέδραμον καὶ εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ Κράτους, καὶ ἐπέῤῥιψαν μομφὴν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν σπατάλην καὶ τὴν κακὴν αὐτῆς διοίκησιν· ἀλλὰ πιστεύω, κύριοι, ὅτι ὅσον ἐλαφρύνουσι τὸν Προϋπολογισμὸν αἱ ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως προτεινόμεναι οἰκονομίαι, τοσοῦτον βαρύνουσι τὴν Κυβέρνησιν αἱ κατ’ αὐτῆς ἐκφερόμεναι μομφαί. Καὶ περὶ μὲν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ὀλίγα τινὰ μόνον θὰ εἴπω, καθότι, ὅπου λαλοῦσι τὰ πράγματα, ἐκεῖ οἱ λόγοι ὀφείλουσι νὰ ἦναι μικροὶ καὶ ὀλίγοι. Καὶ πρῶτον μὲν περὶ τοῦ μεθοριακοῦ ζητήματος. Πῶς ἐγεννήθη τὸ ζήτημα τοῦτο, κύριοι; Ἰδοὺ ἐν συντόμῳ ἡ ἱστορία τῆς ἀναπτύξεως αὐτοῦ. Ἀπόσπασμα στρατιωτικὸν Ἑλληνικὸν κατέλαβε θέσιν τινὰ Ζορμπᾶ καλουμένην, ἐπιδικασθεῖσαν μὲν ἡμῖν ὑπὸ τῆς Συνθήκης, μὴ καταληφθεῖσαν δὲ ὑπὸ τῶν Τούρκων, ὅπως συνέβη δι’ ἄλλας τινὰς θέσεις. Παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι ἀπὸ τῆς καταλήψεως, ἀλλ’ οὐδὲν ἔκτακτον συνέβη. Αἴφνης τὴν πρωΐαν τῆς 15 Αὐγούστου, ἀπόσπασμα στρατιωτικὸν Τουρκικὸν, συγκείμενον ἐκ 400 ἀνδρῶν, προσέβαλε τὸ ἐν Ζορμπᾷ σταθμεῦον Ἑλληνικὸν ἀπόσπασμα καὶ ἐζήτει νὰ ἐκτοπίσῃ αὐτὸ ἐκεῖθεν διὰ τῶν ὅπλων. Τί ὤφειλε, κύριοι, νὰ πράξῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τὴν παρασπονδίαν καὶ ἐπιθετικὴν ταύτην στάσιν τῆς Τουρκίας; Ὤφειλε, μιμουμένη τὸ παράδειγμα, ὅπερ ἔδωκεν ἡμῖν κατὰ τὸ 1878 ὁ τότε προϊστάμενος τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος κ. Δηλιγιάννης, ὤφειλε, λέγω, νὰ ὑποχωρήσῃ, καὶ προστρέχουσα πρὸς τοὺς Πρέσβεις τῶν ξένων Δυνάμεων, νὰ προσλιπαρήσῃ αὐτοῖς γονυκλιτῶς, ὅπως ἐξαγάγωσιν ἡμᾶς ἐκ τῆς δυσκόλου θέσεως, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα; ὄχι· δὲν ἔπραξε τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἀντὶ τῆς πολιτικῆς τῆς δειλίας, προετίμησε τὴν πολιτικὴν τῆς ἀντιστάσεως. Καὶ οἱ μὲν περὶ τὸν ἥρωα Μαυροδῆμον 30 στρατιῶται διὰ τῆς εὐτόλμου αὐτῶν ἀντιστάσεως ἀπέκρουσαν τὰς ἐπανειλημμένας προσβολὰς τῶν ὑπερτέρων Τουρκικῶν δυνάμεων καὶ ἠνάγκασαν αὐτὰς εἰς ὑποχώρησιν, καταδείξαντες διὰ τῆς εὐψύχου αὐτῶν στάσεως, ὅτι ὑπὸ τὰ στήθη αὐτῶν ἔπαλλεν ἀνδρικὴ καρδία· ἡ δὲ Κυβέρνησις διὰ πυρετώδους ἐνεργείας συνεκέντρωσε τοσαύτας δυνάμεις εἰς τὴν Θεσσαλίαν, ὥστε ἦτο ἑτοίμη πρὸς πᾶν ἐνδεχόμενον. Ἡ δὲ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις, βλέπουσα ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ὑπερίσχυσιν τῶν Ἑλληνικῶν ὅπλων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸ εὐσταθὲς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διέταξε τὸν παρὰ τὰ ὅρια ἡμῶν Ἀρχηγὸν τῶν Τουρκικῶν δυνάμεων νὰ παύσῃ τὴν ἐπίθεσιν· ἐπροτίμησε δὲ νὰ τραπῇ τὴν ὁδὸν τῶν διαπραγματεύσεων, ἥτις κατέληξεν εἰς τὴν γνωστὴν λύσιν τοῦ μεθοριακοῦ ζητήματος. Ἀπεκάλεσαν, κύριοι, τὴν ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως τολμηρὰν καὶ ῥιψοκίνδυνον, καὶ δυναμένην νὰ ἐμβάλῃ τὸ Κράτος εἰς κίνδυνον διὰ πλέθρα τινὰ τῆς Θεσσαλικῆς γῆς καὶ διὰ τοὺς βράχους τοῦ Ζορμπᾶ· ἀλλὰ τὸ ζήτημα, κύριοι, δὲν ἦτο περὶ πλέθρων τινῶν τῆς Θεσσαλικῆς γῆς, ἀλλὰ περὶ τῆς τιμῆς καὶ ἀξιοπρεπείας τοῦ Ἔθνους. Ἔπρεπε νὰ καταδείξωμεν εἰς τὸ γεῖτον Κράτος, ὅτι δὲν θὰ ἀνεχθῶμεν πλέον νὰ κολαφιζώμεθα καὶ νὰ περιφρονώμεθα ἀπ’ αὐτὸ, ἀλλ’ ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι ἀμυνόμενοι ὑπὲρ τῆς τιμῆς ἡμῶν νὰ ἀναλάβωμεν τὸν ὑπὲρ πάντων ἀγῶνα. Αὐτὸ, κύριοι, ἀπεδείχθη διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος. Περὶ δὲ τοῦ Αἰγυπτιακοῦ ζητήματος ἐγένετο καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον συζήτησις ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, καὶ ἡ πλειοψηφία ἐπεδοκίμασε πληρέστατα τὴν διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ποῖον εἶναι, κύριοι, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς διαγωγῆς ταύτης; Πρῶτον μὲν ἀπηγάγομεν χιλιάδας ὁμογενῶν καὶ ξένων ἀπὸ τὸν τόπον τῆς καταστροφῆς καὶ τῆς ἐρημώσεως, ἔπειτα δὲ κατωρθώθη, ὥστε τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν ἡμεῖς συζητοῦμεν ἐνταῦθα, νὰ παρακάθηται μετὰ τῶν Εὐρωπαίων καὶ Ἕλλην Ἀντιπρόσωπος εἰς τὴν ἐπὶ τῶν ἀποζημιώσεων Ἐπιτροπὴν, ὅπερ θὰ βοηθήσῃ σπουδαίως τοὺς ὁμογενεῖς ἡμῶν, ὅπως τύχωσι τῆς δεούσης ἀποζημιώσεως. Καὶ τὴν τοιαύτην ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως διενοήθησαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ῥήτορες νὰ μεμφθῶσι! Καὶ ὡς ἀντιπολιτευόμενοι μὲν ἔχουσιν ἴσως συμφέρον νὰ πράξωσι τοῦτο, ἀλλ’ ὡς Ἕλληνες πολῖται εἶμαι βέβαιος, ὅτι καὶ αὐτοὶ αἰσθάνονται τὸν ἑαυτόν των ὑπερήφανον διὰ τὰ τοιαῦτα ἀποτελέσματα τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς. Δριμυτέραν ὅμως γλῶσσαν μετεχειρίσθησαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ῥήτορες εἰς τὴν ἐπίκρισιν τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Τινὲς ἐξ αὐτῶν περιέγραψαν μὲ τὰ ζωηρότερα χρώματα τὴν οἰκονομικὴν, πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν καχεξίαν, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα, καὶ ἀποστρεφόμενοι πρὸς τοὺς κατέχοντας τὰ Κυβερνητικὰ ἑδώλια, ἠρώτησαν αὐτούς: καὶ τί λοιπὸν ἐπράξατε σεῖς, οἱ ἐπαγγελλόμενοι τὸν ἀναμορφωτὴν, ὅπως ἐξαγάγητε ἡμᾶς ἐκ τῆς ἀθλίας καταστάσεως, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα; Ἀλλ’ ἐγὼ ἐρωτῶ ἡμᾶς, κύριοι, ἐὰν ἡ κατάστασις ἡμῶν ἦναι ἀληθῶς τοιαύτη, οἵαν τὴν περιγράφουσιν, ἐὰν πραγματικῶς δὲν ἔχωμεν δρόμους, δὲν ἔχωμεν καλὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ὑφιστάμεθα τὰ δεινὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, δὲν ἔχωμεν στόλον, δὲν ἔχωμεν στρατὸν, φυγόδικοι ὑπάρχωσιν εἰσέτι, ἡ ζωοκλοπὴ δὲν ἐξέλιπεν ἐντελῶς, ποῖος εἶναι ὁ αἴτιος τῆς ἀθλίας ταύτης καταστάσεως; Δὲν εἶναι αὕτη ἡ θλιβερὰ κληρονομία τοῦ παρελθόντος; ἢ νομίζετε, κύριοι, ὅτι οἱανδήποτε κατάστασιν καλὴν ἢ κακὴν, ἣν ἐξύφανε μακρὰ σειρὰ ἐνιαυτῶν καὶ παρεσκεύασαν ποικίλοι συνδυασμοὶ περιστάσεων, δύναταί τις νὰ τροποποιήσῃ διὰ μαγικῆς τινος ῥάβδου ἐν μικρῷ χρονικῷ διαστήματι; Εἰσέτι δὲν ἐθερμάνθησαν τὰ ἑδώλια, ἐπὶ τῶν ὁποίων κάθηνται οἱ κυβερνῶντες σήμερον τὸ Κράτος, καὶ θέλετε νὰ ἴδητε συντετελεσμένα ἔργα, τῶν ὁποίων ἡ συντέλεσις ἀπαιτεῖ μακρὰν σειρὰν ἐνιαυτῶν; Παρῆλθε, κύριοι, ὁ αἰὼν τῶν θαυμάτων· ζῶμεν εἰς τὸν αἰῶνα τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν, καὶ τὰ πράγματα διατρέχουσι τὸν φυσικὸν αὐτῶν ῥοῦν καὶ τὴν φυσικὴν αὐτῶν πορείαν. Κατηγόρησαν τὴν Κυβέρνησιν, διότι συνέστησε μερικὰ Σχολεῖα εἰς ἀπόκεντρά τινα χωρία καὶ ἵδρυσεν ἐκεῖ τηλεγραφικοὺς σταθμοὺς καὶ διώρισε ταχυδρομικοὺς Ἐπιστάτας, καὶ τοῦτο ἀπεκάλεσαν σπατάλην καὶ συναλλαγὴν καὶ μετὰ θυμοῦ καὶ ὀργῆς ἐζήτησαν τὴν κατάργησιν αὐτῶν. Ἀλλὰ πρὶν, κύριοι, προτείνητε τὴν κατάργησιν ταύτην, ἀποδόσατε πρῶτον τοὺς φόρους, τοὺς ὁποίους εἰσεπράξατε ἀπὸ τοὺς κατοίκους τῶν χωρίων ἐκείνων, ἀποστείλατε πρῶτον εἰς τὰς ἑστίας των τοὺς στρατευσίμους, τοὺς ὁποίους ἐκεῖ ἐστρατολογήσατε. Ἢ θέλετε μὲν τὴν γενικὴν φορολογίαν καὶ τὴν γενικὴν θητείαν, τὴν δ’ ἐκπαίδευσιν καὶ τὴν συγκοινωνίαν θεωρεῖτε ὡς προνόμιον ὀλίγων τινῶν τάξεων καὶ χωρίων. Καί σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι μέχρις ὅτου ἀποκτήσωμεν τέλειον διδακτικὸν σύστημα ἐκπαιδεύσεως, δὲν πρέπει νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν ὑπάρχουσαν ἐκπαίδευσιν, διότι αὕτη, ἀντὶ ὠφελείας, βλάβην δύναται νὰ προξενήσῃ· ἀλλὰ πότε θὰ τελειοποιήσωμεν, κύριοι, τὴν Δημοτικὴν ἡμῶν ἐκπαίδευσιν; οὔτε μετὰ 10, οὔτε μετὰ 20 ἔτη θὰ δυνηθῶμεν νὰ πράξωμεν τοῦτο, διότι δὲν ἔχομεν διδασκάλους, καὶ οἱ διδάσκαλοι δὲν αὐτοσχεδιάζονται, οὐδὲ κατασκευάζονται ἐκ κηροῦ ἢ ξύλων, ὅπως οἱ ξύλινοι στρατιῶται, οὓς δίδομεν ὡς ἀθύρματα εἰς τὰ μικρὰ παιδία· ἀλλὰ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὀφείλομεν νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖράς μας; Καὶ ἐπειδὴ δὲν δυνάμεθα νὰ κατασκευάσωμεν μέγαρα, δὲν πρέπει νὰ κτίσωμεν καὶ καλύβας; Ἐπειδὴ δὲν δυνάμεθα νὰ παρακαθήσωμεν εἰς τραπέζας περιεχούσας ἐκλεκτὰ ἐδέσματα καὶ ποτὰ, πρέπει νὰ μὴ τρώγωμεν τὸν κρίθινον ἄρτον ἡμῶν καὶ νὰ μὴ πίνωμεν τὸ δροσερὸν ὕδωρ τῶν πηγῶν μας; Καὶ εἰς τί θὰ βλάψῃ, κύριοι, ἐρωτῶ, ἂν τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος μάθωσι τὴν ἀνάγνωσιν καὶ τὴν γραφὴν, ἀριθμητικὴν καὶ διδαχθῶσι τί Θεὸν λατρεύουσι; Δὲν θὰ δυνηθῶσιν ἄρα οὕτω παρεσκευασμένα νὰ διανύσωσιν εὐκοπώτερον τὸν περὶ τῆς ὑπάρξεως ἀγῶνα, ἢ εὑρισκόμενα εἰς ἐντελῆ ἀπαιδευσίαν καὶ ἀμάθειαν; Ἐγὼ μάλιστα ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ συστήσῃ γραμματοδιδασκαλεῖα καὶ εἰς τὰ μικρότερα χωρία τῆς Ἑλλάδος. Κατηγόρησαν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν διοικητικὴν ἀστυνομίαν τῆς Θεσσαλίας, καὶ ἐδῶ ἀνεῦρον τὴν φοβερὰν σπατάλην καὶ συναλλαγήν. Ἀλλ’ ἀφοῦ, κύριοι, δὲν ἠδύναντο νὰ καταρτισθῶσι Δημοτικαὶ Ἀστυνομίαι ἐν Θεσσαλίᾳ, ἠθέλατε νὰ μένωσιν ἀνατεθειμένα τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα εἰς τοὺς χωροφύλακας, Ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι μετὰ φρίκης θὰ ἀναμιμνήσκηται ὁ Θεσσαλικὸς λαὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καθ’ ἣν ἔβλεπε τοὺς Ὑπομοιράρχους κρατοῦντας βούρδουλαν εἰς τὰς χεῖρας καὶ ῥαπίζοντας τοὺς ἐντιμοτάτους τῶν πολιτῶν ἐντὸς τῶν ἀγυιῶν· ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἀφαιρέσασα τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα ἀπὸ τοὺς χωροφύλακας, εὐηργέτησε πραγματικῶς τὸν Τόπον ἐκεῖνον καὶ ἀπέκτησε τίτλους εὐγνωμοσύνης παρὰ τοῖς κατοίκοις αὐτοῦ. Ἀλλὰ διωρίσθη στρατιὰ ὅλη ἀστυνομικῶν κλητήρων, καὶ εἰς ἓν μικρὸν χωρίον Γερλὶ σταθμεύουσιν, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ κ. Δηλιγιάννης, 27 κλητῆρες. Τὸ χωρίον τοῦτο, κύριοι, κεῖται μεταξὺ Λαρίσσης καὶ Βώλου καὶ εἰς αὐτὸ διαμένουσιν ἐπὶ μικρὸν πρὸς ἀναψυχὴν οἱ ἐκ τῆς μιᾶς πρὸς τὴν ἄλλην πόλιν μεταβαίνοντες, διαμένει δ’ ἐν τῷ χωρίῳ εἷς μόνον κλητὴρ, ἐνίοτε δὲ συνέρχονται καί τινες ἄλλοι ἐκ τῶν περιχώρων πρὸς ἀστυνομικὴν ἐπιτήρησιν τῶν διαβαινόντων. Ἐκ τῆς ἀκριβείας δὲ τοῦ μνημονευθέντος ἀριθμοῦ δύνασθε νὰ κρίνητε καὶ περὶ τῶν λοιπῶν. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι ἀδελφὸς βουλευτοῦ τῆς Θεσσαλίας, λαμβάνων μισθὸν ἀστυνομικοῦ κλητῆρος, σπουδάζει τὴν ἰατρικήν· ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι οὐδεὶς Βουλευτὴς Θεσσαλὸς ἔχει ἐνταῦθα ἀδελφὸν σπουδάζοντα. Κατηγόρησαν, κύριοι, τοὺς βουλευτὰς τῆς συμπολιτεύσεως, καὶ ἰδίως τοὺς τῆς Θεσσαλίας, ὅτι εἶναι τυφλὰ καὶ πειθήνια ὄργανα τῆς Κυβερνήσεως καὶ πιστοὶ ἀκόλουθοι αὐτῆς. Ναὶ, κύριοι, εἴμεθα τοιοῦτοι, καθόσον τὴν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ θέσιν μας δὲν τὴν ἐῤῥυθμίσαμεν μὲ τὰ ἀτομικὰ ἡμῶν συμφέροντα ἢ τῶν ἐκλογέων μας, ἀλλὰ τὴν ἐξηρτήσαμεν ἐξ ὑψηλοτέρων σκέψεων καὶ ἀρχῶν, καὶ ἐνόσῳ αὗται μένωσιν ἀναλλοίωτοι, καὶ ἡ θέσις ἡμῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ θὰ μένῃ ἀναλλοίωτος. Καὶ δὲν ἴδετε, κύριοι, προχθὲς τοὺς βουλευτὰς τῆς Θεσσαλίας ψηφίζοντας Νομοσχέδιον, ὅπερ ἐζημίου τοὺς ἐκλογεῖς αὐτῶν κατὰ πολλὰς ἑκατοντάδας χιλιάδας δραχμῶν; Καὶ ἐπράξαμεν τοῦτο, κύριοι, καθόσον θεωροῦμεν, ὅτι τὰ συμφέροντα ὁμάδος τινὸς ἐκλογέων ὀφείλουσι νὰ ἦναι ἥττονα τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους. Εἴμεθα πιστοὶ ἀκόλουθοι τῆς Κυβερνήσεως, καθόσον καὶ ἡ Κυβέρνησις εἶναι πιστὴ εἰς τὸ πρόγραμμα αὐτῆς. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, ἐάν τις ἀφατριάστως καὶ ἀμερολήπτως ἐξετάσῃ τὴν μέχρι τοῦδε διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἀρύεται τὴν πεποίθησιν, ὅτι σπουδαίως σκέπτεται αὕτη νὰ ἐξαγάγῃ ἡμᾶς ἐκ τῆς παντοδαπῆς καχεξίας, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα; Καὶ τί εἶναι, κύριοι, τὸ ἰσοζύγιον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νῦν νὰ ψηφίσωμεν; Δὲν προλειαίνει τὴν ὁδὸν πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τῆς ὁποίας τὰ δεινὰ ἐπακόλουθα τόσον εὐγλώττως περιέγραψαν οἱ ῥήτορες τῆς ἀντιπολιτεύσεως; Τί εἶναι ἡ πληθὺς τῶν ἡμεδαπῶν καὶ ξένων μηχανικῶν, οἵτινες διασταυροῦσι τὴν Ἑλληνικὴν ταύτην γῆν, ἢ ἀπόδειξις, ὅτι ἡ Κυβέρνησις σπουδαίως σκέπτεται περὶ ἀποκαταστάσεως ταχείας καὶ πλήρους συγκοινωνίας; Τί εἶναι τὰ σιδηρὰ ἐλάσματα, τὰ ὁποῖα ἤρχισαν ἤδη νὰ στρώννυνται, παρὰ ἀπόδειξις, ὅτι ὅσον οὔπω θ’ ἀκουσθῇ εἰς τὴν χώραν ἡμῶν τὸ εὐεργετικὸν σύριγμα τῆς ἀτμαμάξης, τὸ εὐάγγελον τοῦτο προοιώνισμα εὐδαιμονεστέρου μέλλοντος τῆς Πατρίδος ἡμῶν; Τί δεικνύει ἡ Σχολὴ τῶν ὑπαξιωματικῶν, ἢ μέριμναν τῆς Κυβερνήσεως περὶ μορφώσεως καλῶν ἀξιωματικῶν; Τί σημαίνει ἡ ἐν Λονδίνῳ παραμένουσα ναυτικὴ ἡμῶν Ἐπιτροπὴ, ἢ ἀπόδειξιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις σπουδαίως σκέπτεται περὶ καταρτισμοῦ ἀξιομάχου στόλου; Καὶ ἀφοῦ ταῦτα ἔχουσιν οὕτω, πῶς θέλετε νὰ μὴ δώσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα, ὅπως πραγματοποιήσῃ τὰς ἀγαθὰς αὐτῆς προθέσεις; Ἀλλὰ μᾶς λέγετε, ὅτι ὁ λαὸς ἀποκρούει τοὺς φόρους. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ; Καὶ πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν δὲν μετέβησαν κατὰ τὰς διακοπὰς τῶν ἑορτῶν εἰς τὰς ἐπαρχίας αὐτῶν, ὅθεν ἐπέστρεψαν οὐχὶ ἐνδοιαστικώτεροι, ἀλλ’ ἀποφασιστικώτεροι, ὅπως ψηφίσωσι τοὺς προτεινομένους φόρους, καθόσον ἔγειναν αὐτήκοοι καὶ αὐτόπται μάρτυρες τῶν αἰσθημάτων τοῦ λαοῦ, καὶ ἠρύσθησαν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν τῇ συναισθήσει τῆς μεγάλης ἀποστολῆς, ἣν ἔχει νὰ ἐκπληρώσῃ, οὐχὶ μόνον τοὺς φόρους τούτους θὰ πληρώσῃ εὐχαρίστως, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους ἄλλους ἀσμένως θ’ ἀποδεχθῇ, ἐὰν τὸ συμφέρον καὶ ἡ σωτηρία τῆς Πατρίδος τὸ ἀπαιτήσωσι;

§8Δ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι, ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶδεν ὅτι αἱ νησταλέαι ἀπαντήσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἡ ποιητικὴ τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ Προϋπολογισμοῦ κατ’ οὐδὲν ἠλάττωσαν τὴν κακὴν ἐντύπωσιν, ἣν ἐνεποίησε τὸ ἔργον τοῦτο τῆς Κυβερνήσεως, ἔσπευσε, παρὰ τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀπόφασιν, νὰ ἀναιρέσῃ ὅσα κατὰ τοῦ Ὑπουργείου εἶχον ὁμιλήσει ἑπτὰ ῥήτορες. Κύριοι Τρικούπη καὶ Καλλιγᾶ, μᾶς ἐτονίσατε μέχρι τῆς διὰ πασῶν τὸ ἰσοζύγιον. Καὶ μήπως ἡ ἀντιπολίτευσις τὸ ἀποκρούει; ἀλλ’ ὅπως τὸ περιεβάλετε, διέγνωσεν ἡ ἀντιπολίτευσις ὅτι εἶναι ψευδὲς, καὶ τὸ γνωρίζετε καὶ οἱ ἴδιοι ὡς τοιοῦτο, ἀλλὰ τὸ ψευδὲς τοῦτο ἰσοζύγιόν σας ἔχει τρεῖς ἀποστολάς. Ἡ πρώτη νὰ πληρωθῇ ἡ ἐπιθυμία τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ὅπως δι’ ἑνὸς νομίσματος λείψῃ ἀπὸ τὰς διπλᾶς ἐγγραφὰς καὶ τακτοποιήσῃ τοὺς λογαριασμούς της. Σεῖς δὲ, ἐνῷ ἐβλέπατε ὅτι διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ νομισματικοῦ συστήματος, ὑπεβάλλετε τὸν λαόν, τοὺς ὑπαλλήλους καὶ τὸν στρατὸν εἰς ζημίαν μεγάλην διὰ τῆς ὑπερτιμήσεως τῶν πρώτων στοιχείων τοῦ βίου, καὶ μολονότι, πρὶν ἢ ἔλθῃ ἡ ἡμέρα τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ τοῦ Νόμου, ἀρκετὰ ἐξεδηλώθη ἀπὸ τὸ κοινὸν, τοὺς ὑπαλλήλους, καὶ τὸν στρατὸν ἡ ἀγανάκτησις, δὲν ὑπεχωρήσατε, ἵνα μὴ ἐπισύρητε τὴν ὀργὴν καὶ τὴν κατάραν τῆς παραμάνας σας Ἐθνικῆς Τραπέζης. Καὶ εἴχετε τὴν τόλμην, κ. Πρωθυπουργὲ, νὰ ὑποκριθῆτε προχθὲς ὅτι χύνετε δάκρυα διὰ τὴν ὁποίαν ὑφίστανται ἐκ τούτου ζημίαν οἱ ὑπάλληλοι καὶ ὁ στρατὸς, καὶ τοῖς ὑπόσχεσθε ὅτι ἂν ἦναι μακρόβιος ἡ ὑπουργεία σας θὰ θεραπεύσητε τὸ κακόν. Ἀφοῦ λιμοκτονοῦν, ἂς ζήσωσι τοὐλάχιστον μὲ ἐλπίδας. Ἡ δευτέρα ἀποστολὴ τοῦ ψευδοῦς ἰσοζυγίου σας εἶναι ἡ ὑπερτίμησις τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων, τὰ ὁποῖα εἶχον συγκεντρωθῆ εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἀδελφοποιητῶν σας χαυβιαροχανιτῶν, ὅπερ καὶ ἐπέτυχε, διὰ τοῦτο καὶ ὁ πατριάρχης αὐτῶν Κορωνιὸς, ἀφοῦ σᾶς συνεχάρη τηλεγραφικῶς, ἦλθε καὶ αὐτοπροσώπως νὰ σᾶς εὐχαριστήσῃ, καὶ ὡς ὁ χαρτοπαίκτης ὅταν κερδίζῃ φεύγων ἀφίνει καί τινα κέρματα διὰ τοὺς ὑπηρέτας, οὕτω καὶ αὐτὸς φεύγων ὕστερα ἀπὸ τὰ μιλιούνια, ἅπερ διὰ τῆς κυβερνητικῆς ταύτης πράξεως ἐκέρδισεν, ἄφησε 50,000 δραχμὰς μπαξίσι διὰ νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς κατάστημα, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ εὕρωσι περίθαλψίν τινα μερικοὶ τῶν ἐκ τῆς λαθροχειρίας του πτωχύναντες. Ἡ τρίτη ἀποστολὴ μένει ἀκόμη ἐκκρεμὴς, διὰ τὴν ὁποίαν καὶ Σεῖς καὶ ἅπαντες οἱ φίλοι σας ἐνδιαφέρονται· δηλαδὴ, παρουσιάζοντες Προϋπολογισμὸν μὲ ἔσοδα πολλὰ, δικαιολογεῖτε τὴν ἐπιψήφισιν ῥουσφετολογικῶν Νόμων, κατὰ τῶν ὁποίων ὡμιλήσαμεν σφοδρῶς, ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς δὲ τούτων θὰ λάβωσι καὶ οἱ διὰ τῆς ψήφου των συντρέχοντες ὑμᾶς εἰς ῥουσφέτια τὸ ποδοκόπι των. Μᾶς εἴπατε, κ. Τρικούπη, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις εἶναι διῃρημένη. Θὰ τὸ ἴδωμεν· ἀλλὰ μήπως Σεῖς εἶσθε σύμφωνοι; Πρῶτοι Σεῖς οἱ ὑπουργοὶ εἶσθε ἐν ἁρμονίᾳ; Ποῦ εἶναι ἡ ζωηρότης τοῦ κ. Καλλιγᾶ; (ἱλαρότης). Διατί δὲν λαμβάνουσι τὸν λόγον οἱ τὸ ζουνάρι των ἔχοντες ἄλλοτε ἁπλωμένον διὰ καυγᾶν, Ράλλης καὶ Λομβάρδος; διότι φοβεῖται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μήπως ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου των ἐκφέρωσι τὰς ἰδίας των πεποιθήσεις, ἀντιφασκούσας εἰς ἐκείνας τοῦ προϊσταμένου των· ὅταν δὲ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ Σᾶς ἡ ἐξουσία, ἐξ ἧς τὸ συγκρατοῦν ῥουσφετολογικὸν ξυλόδεμα, τότε θὰ ἰδῆτε εἰς πόσα τεμάχια θὰ διασπασθῇ ὁ ὄγκος οὗτος (δεικνύει τὴν ὑπουργικὴν πτέρυγα). Εἴπατε, κ. Τρικούπη, ἢ μᾶλλον ὑβρίσατε τοὺς ἐντίμους Βουλευτὰς, οἵτινες ἀφῆκαν τὴν σημαίαν Σας, ὡς ἀστάτους. Μολονότι ἐκεῖνοι ἀπήντησαν ὡς ἔδει, ἀλλ’ ἐγὼ σᾶς ἐρωτῶ: πόσας θύρας διήλθετε ἕως ὅτου φθάσητε τὴν τῆς πρωθυπουργίας; Ἐλθόντες πληρεξούσιοι κατετάχθητε εἰς τοὺς κοιλιακοὺς, διότι ἐμάθατε ὅτι ὁ ἀείμνηστος Ζαΐμης ἦτον ὁ μᾶλλον εὐνοούμενος ἐν τῇ Δανικῇ Αὐλῇ ἐκ τῶν ἀποσταλέντων διὰ νὰ προσφέρωσιν εἰς τὸν Γεώργιον τὸ στέμμα. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ Βασιλεὺς ἔφερε πρῶτον Πρωθυπουργὸν τὸν Βούλγαρην, μετέβητε εἰς ἐκεῖνον, ὅστις σᾶς διώρισεν ὡς ἀντιπρόσωπόν του εἰς Λονδῖνον, συνομολογουμένης τῆς Συνθήκης περὶ παραχωρήσεως τῆς Ἑπτανήσου. Ἠκολουθήσατε τὸν Βούλγαρην, ὃν ἀφήκετε τὸ 1866, καθόσον σχηματίσας δὶς Ὑπουργεῖον δὲν σᾶς συμπεριέλαβε, καὶ μετέβητε εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ὁ ὁποῖος ἔχων ἀνάγκην νὰ σχηματίσῃ, χάριν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, μίαν οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, σᾶς ἔδωκε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀφοῦ ἠρνήθη νὰ τὸ δεχθῇ ὁ ἀοίδιμος Δεληγεώργης· τὸ 1871 μὴ συμπεριληφθέντες εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου, Σεῖς καὶ ὁ Λομβάρδος εὐθὺς συνωμόσατε ἐναντίον του, καίτοι δεχθέντες παρ’ αὐτοῦ ὁ μὲν προεδρείαν Βουλῆς, ὁ δὲ Πρεσβείαν, καὶ κύριος οἶδε πόσας θύρας ἠθέλατε κρούσει, ἐὰν δὲν ἐφθάνατε εἰς τὸν σταθμὸν τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Ζητεῖτε νὰ σᾶς ἀνεγείρωμεν ἀνδριάντα διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἐξωτερικῆς σας πολιτικῆς. Μολονότι ὁ κ. Δηλιγιάννης εὐφραδέστερος ἐμοῦ ἀρκετὰ σᾶς ἀνῄρεσεν, ἐγὼ θὰ ἔλθω εἰς εἰδικώτερα πράγματα. Θέλετε ἀμοιβὴν διὰ τὴν πολιτικήν σας ἐν Αἰγύπτῳ, πολιτικὴν ζημιώσασαν τὰ μέγιστα τὴν Ἑλλάδα; Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι εἰς τὴν Αἴγυπτον μόνοι οἱ Ἕλληνες εἰσήρχοντο μέχρι τῶν ἀπωτάτων σημείων τῆς μεγάλης ἐκείνης χώρας· διατί; διότι οἱ ἰθαγενεῖς ἐθεώρουν τοὺς Ἀνατολίτας ὡς ὁμογενεῖς, ἐνῷ τοὺς φράγκους, ὡς ὠνόμαζον ἐκεῖ τοὺς Εὐρωπαίους, τοὺς ἐμίσουν, καὶ διὰ τοῦτο οἱ Εὐρωπαῖοι, καίτοι εἶχον κεφάλαια περισσότερα, καὶ ἰσχυροτέραν ἐθνικὴν προστασίαν, μὴ ἔχοντες ἀσφάλειαν, δὲν ἐτόλμων νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὰς Ἐπαρχίας, ὅπου ἐγίνοντο τὰ μεγάλα κέρδη τῶν Ἑλλήνων, καὶ διότι τοκογλυφία μεγίστη ἐξησκεῖτο, καὶ διότι διὰ τῆς προστοιχίσεως τῶν προϊόντων ἐμπορεύοντο μὲ ἀπιστεύτους ὠφελείας, ὡς ἐκ τούτου, ὅταν οἱ ἰθαγενεῖς εἶδον ὅτι μὲ τὰ Γαλλικὰ καὶ Ἀγγλικὰ πλοῖα ἔπλευσαν καὶ Ἑλληνικὰ, ἐκπλαγέντες ἔλεγον πρὸς τοὺς Ἕλληνας· «βρὲ Ῥωμηοὶ εἶσθε τρελλοί· ὅταν τὸ Ἀλιτζέρι εἶχεν ὁ Σουλτάνος πόσοι Ῥωμηοὶ ἔζων ἐκεῖ; Ἐνῷ τώρα ὅτε τὸ ἔχουν οἱ Γάλλοι δὲν ὑπάρχει κανείς; Ἂν πάρουν τώρα οἱ φράγκοι καὶ τὸ Μισίρι θὰ ζήσετε σεῖς ἐδῶ;» Καὶ εἶχον δίκαιον, διότι ὅταν μία Ἐξουσία πεφωτισμένη καταλάβῃ ἕνα τόπον, ἐπιφέρει τὴν τάξιν, ἥτις εἰσάγει πλοῦτον, καὶ τότε δὲν πραγματοποιοῦνται μεγάλα κέρδη μὲ μικρὰ κεφάλαια, καὶ οἱ Ἕλληνες δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἔλθωσιν εἰς συναγωνισμὸν μὲ Ἄγγλους, Γάλλους καὶ λοιποὺς Εὐρωπαίους, οἵτινες εἰσερχόμενοι εἰς ἕνα τόπον φέρουσι μεθ’ ἑαυτῶν καὶ πάσης ἐργασίας καὶ ἐπιχειρήσεως ἐργάτας, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἠδυνήθησαν οἱ Ἕλληνες νὰ ἔλθωσιν εἰς συναγωνισμὸν καὶ ἐν Ἀλγερίᾳ. Ἐν τούτοις τώρα, μετὰ τὴν ἀποστολὴν τῶν πλοίων, μισοῦν οἱ ἰθαγενεῖς περισσότερον πάντων τοὺς Ἕλληνας· ἐκ τούτου εἰς τὴν σφαγὴν τῆς 30 Μαΐου, ἐκ μὲν τῶν ἄλλων Εὐρωπαίων ἐφονεύοντο ὅσοι εὑρέθησαν εἰς τὰς ἀγυιὰς, τοὺς Ἕλληνας ὅμως ἔστελλον καὶ τοὺς παρελάμβανον ἀπὸ τὰ καταστήματά των, καὶ τοὺς ἐκρεούργουν ἐντὸς τῆς Ἀστυνομίας, καὶ τελευταῖον ἐξ 800 φυλακισμένων ἐξήγαγον μόνον τοὺς 62 Ἕλληνας καὶ τοὺς ἐφόνευσαν· καὶ οὕτω διὰ τοῦ ἀπερισκέπτου ἔργου τῆς ἀποστολῆς τῶν Ἑλληνικῶν πλοίων εἰς Αἴγυπτον, καταστήσαντες τοὺς Ἕλληνας, τοὺς πλέον μισητοὺς παρὰ τοῖς Αἰγυπτίοις, ἐστερήσατε τὴν Ἑλλάδα πηγῆς ἀφθόνου πλούτου. Καὶ ἀντὶ τῆς ζημίας ταύτης, τί μᾶς παρουσιάσατε, κ. Πρωθυπουργέ, ὡς κατόρθωμά σας; τὴν μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν μεγάλων Δυνάμεων παρέδρευσιν καὶ τοῦ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν ἐπὶ τῶν ἀποζημιώσεων Ἐπιτροπήν. Ἐὰν μετὰ τῶν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ταύτῃ Ἀντιπροσώπων τῶν ἑπτὰ μεγάλων Δυνάμεων ἥδρευεν ὁ δικός μας μόνος, ἦτο κέρδος τι ἠθικόν· ἀλλ’ ὅταν αἱ Δυνάμεις ἐδέχθησαν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὴν πάντα τὰ ἔθνη, τῶν ὁποίων οἱ ὑπήκοοι ὑπέστησαν σπουδαίας ζημίας, καὶ διὰ τοῦτο ἐδέχθησαν τοὺς Ὀλλανδοὺς καὶ τοὺς Ἱσπανούς, ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποκλείσωσι τοὺς Ἕλληνας, εἰς τοὺς ὁποίους ἀνήκουν τὰ ⅔ τῶν ζημιῶν; Σᾶς ἐκάλεσαν, κ. Πρωθυπουργέ, νὰ στείλητε Ἀντιπρόσωπον εἰς τὸ Συνέδριον περὶ τῆς διαχειρίσεως τῆς διώρυγος τοῦ Σουέζ; περὶ τῆς Διοικήσεως τῆς Αἰγύπτου; ὄχι! ὅπως δὲν ἐδέχθησαν οὔτε Ἱσπανοὺς, οὔτε Ὀλλανδούς. Κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὑπάρχει ἑτέρα Ἐπιτροπὴ ἐπίσημος, ἡ τοῦ Δουνάβεως· εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην λαμβάνουσι μέρος ὅλαι αἱ Δυνάμεις, ὧν αἱ σημαῖαι διαπλέουν τὸν ποταμόν. Ἡ Ἑλλὰς ἔρχεται δευτέρα κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν σημαιῶν· ἐκλήθη εἰς τὸ Συνέδριον αὐτό; καθόλου!! Ποῦ εἶναι λοιπὸν τὰ διπλωματικά σας κατορθώματα; Ἐπείσθητε, πιστεύω, κ. Τρικούπη, ὅτι διὰ τῆς ἐν Αἰγύπτῳ συμπεριφορᾶς σας χωρὶς νὰ ὠφελήσητε ἠθικῶς κἂν τὴν Ἑλλάδα, τὴν ἐζημιώσατε ὑλικῶς ἀνυπολογίστως. Ἐρχόμεθα τώρα καὶ εἰς τὸ Καραλῆ Δερβέν. Νομίζετε, κ. Τρικούπη, ὅτι εἶσθε μέγας διότι ἐπήρατε ἄχρηστά τινα μικρὰ σημεῖα; Ἄλλοτε ἁπλοῦς ἔπαρχος ὁ Πεταλᾶς κατέλαβεν ὁλόκληρον ὄρος, τὸν Ἴταμον, περιέχον δύω χωρία Καρυτζᾶν καὶ Μπαλουκομήτη καὶ μίαν Μονὴν, ἀποκλεισθέντα ἀπὸ τὴν διαχάραξιν τῆς Ἑλληνικῆς γραμμῆς, καθόσον τὸ 1832 ἡ Διεθνὴς ὁροθετικὴ ἐπιτροπὴ, ὅταν ἦλθε πλησίον τοῦ Ἰτάμου, δὲν ἠδυνήθη ἕνεκα τοῦ χειμῶνος νὰ διαχαράξῃ ἐπιτοπίως τὰ ὅρια ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους. Μακρὰν εὑρισκομένη ἠρώτησέ τινας τῶν προεστῶν τῶν Ἀγράφων, ἀντιπραττόντων εἰς τὴν ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ των ἐπέκτασιν τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ μὴ βαρυνθῶσι περισσότερον ἀπὸ τὸ χρέος τοῦ χαρατσίου κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς Ἐπαρχίας αὐτῆς. Οὗτοι λοιπὸν ἔδωκαν ψευδεῖς ὁδηγίας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐσημείωσεν ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκείνη ὡς ὅριον, ἀντὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους Ἰτάμου, δύω ποτάμια, ἅπερ ἑνούμενα ἄφινον τὸ ὄρος ὁλόκληρον πρὸς τὴν Τουρκίαν. Ὅταν τὸ 1833 μετέβη ὁ ἔπαρχος Πεταλᾶς νὰ παραλάβῃ τὰ ὅρια τῆς Εὐρυτανίας, ὁ ἀπὸ τὸν Μισενικόλαν προεστὼς Γούζιος ἔδωκε τὴν ἀνωτέρω περὶ κακοῦ ὁρισμοῦ τῶν ὁρίων πληροφορίαν εἰς τὸν Πεταλᾶν, καὶ οὗτος χωρὶς νὰ ζητήσῃ κἂν ὁδηγίας ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, λαβὼν δύω λόχους διῆλθε τὸ ὄρος Ἴταμον καὶ ἔθεσε τὰ ὅρια ἐπὶ τῆς κορυφῆς. Οἱ προεστοὶ τῶν Ἀγράφων κατήγγειλαν τὴν πρᾶξιν αὐτὴν εἰς τοὺς ἐκεῖ μπέηδες, οἵτινες ἐγκατέστησαν ἀμέσως βλαχοποιμένας εἰς τὸ ἐν Ἰτάμῳ λειβάδιον. Ἀλλ’ ὁ Πεταλᾶς τοὺς ἀπεδίωξεν εὐθὺς, καὶ δι’ ἐντόνου ἐγγράφου του πρὸς τὸν ἐν Λαρίσσῃ Πασσᾶν διέλυσεν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τὴν διαφοράν. Κατὰ 1848 ἦλθε τὸ πρῶτον Θεσσαλὸς Δερβέναγας (τῶν ὁποίων ἀρχηγὸς) ὁ Χατζὴ Χουσεΐν μπέης. Αὐτὸς ὡς ἐντόπιος ἠθέλησε νὰ λάβῃ αὐτὰ τὰ δύω Θεσσαλικὰ χωρία καὶ ἀναμιχθεὶς εἰς τὰς ἐν Φθιώτιδι ἐκκραγείσας τότε ἀνταρσίας, ἐπανερχόμενος ἐζήτησεν ἀπὸ τὴν Ὑψ. Πύλην τὴν ἄδειαν τῆς καταλήψεως τῶν ἐν Ἰτάμῳ δύω φιλονεικουμένων χωρίων· ἀλλ’ ἀντὶ τῆς τοιαύτης ἀδείας ἔλαβε τὴν παῦσίν του, διότι ἀνεμίχθη εἰς τὰς ἐσωτερικὰς τῆς Ἑλλάδος ἀνωμαλίας. Οἱ δὲ διάδοχοι αὐτοῦ Ἀλβανοὶ, Ἰσμαὴλ Φράσαρης καὶ Νουρεντὶ μπέης ὀλίγην ἔδωκαν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου προσοχήν. Κατὰ τὸ 1853, ἐπανελθὼν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ὁ ἴδιος Χουσεΐν καὶ μὲ βαθμὸν Πασσᾶ (πρώτην φορὰν διδομένου εἰς Δερβὲν—ἀγᾶ τοιούτου βαθμοῦ) ἀπεφάσισε νὰ καταλάβῃ τὰ διαληφθέντα χωρία, ὅπερ μαθὼν ὁ ἔπαρχος Εὐρυτανίας, (ἐπὶ τῶν λεγομένων μου τούτων ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Παππαηλιοπούλου, γραμματέως τότε τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ τῶν κ. κ. Δηλιγιάννη καὶ Σπ. Ἀντωνοπούλου ἀνωτέρων ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπαλλήλων) πληροφορηθεὶς, λέγω, ὁ τότε ἔπαρχος Εὐρυτανίας Δ. Δημητρακόπουλος, ὁ νῦν Δ. Δημητρακάκης, ὅτι ὁ Δερβέναγας συγκεντρώσας στρατὸν σκοπεύει νὰ καταλάβῃ αὐτὰ τὰ δύω χωρία, ἀνήγγειλε τοῦτο ἀμέσως δι’ ἐκτάκτου ταχυδρομείου εἰς τὴν Κυβέρνησιν (μὴ ὑπάρχοντος τότε τηλεγράφου), συνεννοηθεὶς δὲ μὲ τὸν Διοικητὴν τοῦ ἐν Καρπενησίῳ τάγματος (ζῶντα ἀκόμη) Δῆμον Φράγκον, ἀπεφάσισαν, ἀφοῦ δὲν εἶχον παρὰ 67 μόνους στρατιώτας, ὡς προληπτικὸν μέτρον νὰ στρατολογήσωσι 1000 ἄνδρας μὲ 60 δραχμὰς ἕκαστον, καὶ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν οἱ Τοῦρκοι ἤθελον προλάβει νὰ περιχαρακωθῶσιν εἰς τὰ δύω χωρία, νὰ καταλάβωσιν ἀντεκδικούμενοι τρία Ὀθωμανικὰ παρόρια, τὴν Καστανίαν, Μισενικόλαν καὶ Νιοχῶρι, καὶ τὴν ἀπόφασίν των ὑπέβαλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ δευτέρου ἐκτάκτου ταχυδρομείου. Ἡ Κυβέρνησις, ὅταν ἔλαβε γνῶσιν τῶν διατρεχόντων ἐκ τοῦ πρώτου ταχυδρόμου, διέταξε τὸν στρατηγὸν κ. Σοῦτσον νὰ μεταβῇ ἀμέσως ὡς ἀρχηγὸς τῶν ὁρίων, συνάμα δὲ ἐκάλεσε καὶ τὸν Γερουσιαστὴν Ἀδὰμ Δοῦκαν νὰ μεταβῇ ὡς ἔκτακτος διοικητής· ἀφοῦ ὅμως ἐπληροφορήθη διὰ τοῦ δευτέρου ταχυδρομείου τὰς σκέψεις τοῦ Ἐπάρχου, ἐθεώρησε περιττὴν τὴν ἀποστολὴν τοῦ Δοῦκα, ἐγκρίνασα καθ’ ὁλοκληρίαν, τὰ ὁποῖα ἔλαβον μέτρα αἱ ἐν Εὐρυτανίᾳ Ἀρχαί. Ὁ δὲ Χουσεῒν Πασᾶς, μαθὼν ἀπὸ τὸν Ἀναγνώστην, πάρεδρον τοῦ Μπαλουκομίτη, τὴν ἀνωτέρω ἀπόφασίν μας, δὲν ἐτόλμησε νὰ προβῇ εἰς ἐκτέλεσιν τῆς προθέσεώς του. Τὸ ζήτημα εἰσῆλθεν ἀμέσως εἰς τὴν διπλωματικὴν δικαιοδοσίαν καὶ ἀνετέθη εἰς τὴν ἀπόφασιν Συμβουλίου ἐκ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει Πρέσβεων τῶν τριῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων. Πρὸς ὑποστήρηξιν τῶν ἀξιώσεών της ἡ Τουρκία ἐπαρουσίασε τὰ βιβλία της, ἐν οἷς ἦτο ἐγγεγραμμένα τὰ φιλονεικούμενα χωρία, ὅτι ἐπλήρωσαν τὸ χαράτζι τὸ 1833 καὶ 1834, καὶ ὅτι τὸ 1835 κατελήφθησαν ἀπὸ τὰς Ἑλληνικὰς Ἀρχὰς, ὠφεληθείσας ἐκ τῆς ἐπελθούσης ἀταξίας ἐκ τῆς ἐν τοῖς ὁρίοις ἀνταρσίας τῶν Ἑλλήνων στρατιωτικῶν, οἵτινες κατέλαβον τότε τὰ χωρία αὐτά. Ἦτον ἀληθὲς, ὅτι οἱ κάτοικοι τῶν χωρίων αὐτῶν, διὰ νὰ ἀποφύγωσι τὰς περαιτέρω ἀπειλὰς τῶν προεστώτων, ἐπλήρωσαν τὸ εἰς βάρος των ἀναλογισθὲν πρὸ τῆς ὁροθετήσεως εἰς τὴν Ἐπαρχίαν χαράτζιον τῆς διετίας, τοῦ 1833 καὶ 1834. Ἡ δὲ Ἑλλὰς ποίας ἠδύνατο ν’ ἀρυσθῇ καὶ προσαγάγῃ ἀπὸ τὰ ἀρχεῖα τῶν ἐν Καρπενησίῳ Ἀρχῶν ἐπισήμους ἀποδείξεις τῆς πρὸ εἰκοσαετίας ἐξουσίας της ἐπὶ τῶν φιλονεικουμένων χωρίων; καὶ μὅλα ταῦτα ὁ τότε Ἔπαρχος κατώρθωσε νὰ χορηγήσῃ εἰς πρωτότυπα, καὶ ἐνοικιαστήρια προσόδων καὶ λειβαδίων, καὶ ἀναφορὰς τῶν τότε Δημογερόντων τῶν χωρίων, καὶ Ἀρχιερατικὰς ἀδείας στεφανώματος καὶ ἐπιτιμίων. Πῶς τὰ ἐπρομηθεύθη; αὐτὸς μόνος γνωρίζει καὶ οἱ συνεργασθέντες εἰς τοῦτο· καὶ τὰ ἔγγραφα ταῦτα ἔπεισαν τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει διαιτητικὸν Συμβούλιον νὰ ἐπιδικάσῃ ὁριστικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ φιλονεικούμενα χωρία. Βλέπετε λοιπὸν, κ. Πρωθυπουργὲ, ὅτι δύω Ἔπαρχοι ὁ εἷς ἥρπασε, καὶ ὁ ἕτερος ἔσωσεν, ὄρος ὁλόκληρον μὲ δύω χωρία καὶ μίαν Μονὴν, διαγεγραμμένα ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν χώραν, χωρὶς νὰ ὑποβάλωσι καὶ εἰς τὴν ἐλαχίστην δαπάνην ἢ ταραχὴν τὴν Ἐπικράτειαν, καὶ οὐδένα περὶ τούτου θόρυβον ἐποιήσαντο ὑπὲρ ἑαυτῶν. Σεῖς διότι ἐλάβετε κατοχὴν εἰς τὸ Σιδηροπαλοῦκι καὶ Δερβὲν Καραλῆ, ἔχοντα μόνον τέσσαρα πλατάνια, συμπεριλαμβανόμενα εἰς τὴν Ἑλληνικὴν χώραν κατὰ τὰ ἀναγνωρισθέντα ἐπισήμως ὑπ’ αὐτῆς τῆς Τουρκίας ὅρια, νομίζετε, ὅτι ἤρατε ἐπίσημον διπλωματικὴν νίκην. Ἀλλ’ ἂν μάθητε, ὅτι ὁ διαχειρισθεὶς τὸ 1853 τὴν Ἐθνικὴν ταύτην ὑπόθεσιν Ἔπαρχος, τὴν 9 Ἰουνίου ἔλαβεν ἡμιεπίσημον ὑπὸ τοῦ προϊσταμένου του Ὑπουργοῦ εὐχαριστήριον, γεγραμμένον ὑπὸ τοῦ συναδέλφου μας κ. Σ. Ἀντωνοπούλου, καὶ τὴν 17 ἐπαύθη, διότι μετὰ τὴν εἰς Ἀθήνας κάθοδον τοῦ Κορνηλὼφ καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς εἰς τὴν Τουρσίαν ἐπιθέσεως τῆς Ἑλλάδος, ὁ Ἔπαρχος, κληθεὶς ἀνεῖλε δι’ ἐκθέσεώς του πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τὴν πληροφορίαν, ἣν ἔδωκαν ἄλλοι, ὅτι εὐθὺς ὅπου φανῇ Ἑλληνικὴ σημαία εἰς Θεσσαλίαν, πάντες οἱ κάτοικοι αὐτῆς, μήτε τῶν Τούρκων ἐξαιρουμένων, θὰ τὴν ὑποστηρίξωσιν! ἔγραψεν ὅμως ὁ Ἔπαρχος, ὅτι ἐξαιρουμένων τῶν ὀρεινῶν Θετταλῶν καὶ μερικῶν βλαχοποιμένων, οὐδεὶς θὰ συμμερισθῇ τὸ κίνημα, ἐκτὸς ἐὰν ἐξέλθῃ ἡ Ἑλληνικὴ σημαία ὑποστηριζομένη ὑπὸ 15,000 Βασ. τακτικοῦ στρατοῦ, ἐκ τῶν Τούρκων δὲ ἅπαντες ἀνεξαιρέτως θ’ ἀντισταθῶσι, καθόσον δὲν ἐπεθύμουν νὰ καταντήσωσι καὶ οὗτοι ἐν Μακεδονίᾳ ὑπηρέται καὶ ἀγροφύλακες, ὁποῖοι εἶναι εἰς Θεσσαλίαν οἱ προσφυγόντες Λαλιῶται Πελοποννήσιοι.... Ὁ μακαρίτης ὁ Ὄθων, θεωρήσας τὸ ἔγγραφόν μου ὑπαγόρευσιν Ὑπουργῶν, μὴ συμμεριζομένων τὰς περὶ πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας ἰδέας, διέταξε τὴν παῦσίν μου. Ἂν συνέβαινε τοῦτο εἰς σᾶς, κ. Τρικούπη, ποῖα φλογερὰ ἄρθρα δὲν ἠθέλατε δημοσιεύσει κατὰ τοῦ Βασιλέως διὰ τὴν τοιαύτην ἀχάριστον συμπεριφορὰν πρὸς τοσοῦτον ἐπιτυχῶς ἐργαζόμενον ὑπάλληλον; καὶ μολαταῦτα δὲν ἐξέφρασα τὸ ἐλάχιστον παράπονον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ Ὄθων, μαθὼν ποῖα μυστήρια κατεῖχον διὰ τὰ φιλονεικούμενα χωρία, διέταξεν, ἵνα μὲ ἀποστείλωσιν ἀμέσως εἰς Λεβαδείαν. Ἂς ἐξετάσωμεν τώρα καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ζημίας, ἢ ὠφελείας τῆς Ἑλλάδος, τὴν ἐπίσπευσιν τῆς λύσεως τοῦ μεθοριακοῦ ζητήματος. Ἡ Τουρκία μόλις παραχωρήσασα τὰ μέρη αὐτὰ, εὐθὺς ἐζήτησε παρὰ τῶν Δυνάμεων νὰ ἐκπληρώσῃ καὶ ἡ Ἑλλὰς τὴν ὑποχρέωσίν της, ἀναλαμβάνουσα τὴν ἀναλογίαν της ἐκ τοῦ Τουρκικοῦ δανείου 5–7,000,000 λιρῶν· ὥστε ἡ Ἑλλὰς θὰ πληρώνῃ κατ’ ἔτος διὰ τὸ Σιδηροπαλοῦκι καὶ Δερβὲν Καραλῆ 300,000 λιρῶν, εἰς τοκοχρεώλυτρα, ὅ ἐστὶ τὸ διπλάσιον τῶν ὅσων ἐσοδεύει ἀφ’ ὅλας τὰς νέας Ἐπαρχίας. Εἴπατε προχθὲς, κ. Πρωθυπουργὲ, ὅτι τὰ ζητήματα τὰ Ἐθνικὰ δὲν λύονται οἰκονομολογικῶς· μάλιστα! τότε ἤθελον τὸ θεωρήσει καὶ ἐγὼ ὡς κέρδος Ἐθνικὸν, ἐὰν ἐλαμβάνομεν θέσεις στρατηγηκὰς, ἐὰν ἐλαμβάνομεν κορυφήν τινα τοῦ Ὀλύμπου διὰ νὰ δεσπόζωμεν καὶ ἡμεῖς τῆς Μακεδονίας, ὅπως οἱ Τοῦρκοι δεσπόζουσιν ἤδη τῆς Θεσσαλίας, ἐὰν ἐλαμβάνομεν τὰ πρὸς τὴν Θεσσαλίαν μέρη τῶν στενῶν τῶν Γρεβενῶν διὰ νὰ ἔχωμεν εἴσοδον πρὸς τὴν Μακεδονίαν, ὅπως ἔχει ἡ Τουρκία πρὸς τὴν Θεσσαλίαν· ἀλλ’ οὐδὲν τούτων ἐλάβομεν. Δὲν ἐφροντίσατε νὰ λάβωμεν κἂν τοὺς μύλους τοῦ Τυρνάβου, ὀλίγα λεπτὰ ἀπέχοντας τῆς πόλεως, καὶ ἀναγκάζονται αἱ Τουρναβίτισσαι, ὁσάκις ὑπάγουν νὰ ἀλέθουν ἐκεῖ, νὰ ἔχωσι λογαριασμοὺς μὲ τοὺς Ὀροφύλακας Τούρκους (καὶ διὰ τοῦτο ὑποστηρίζουσιν εὐγνωμονοῦντες τὴν πολιτικήν Σας οἱ ἐκεῖθεν δύω Βουλευταί). Καὶ ἠθέλομεν χάσει καὶ τὴν ἔξωθεν τῆς Λαρίσσης Γουνίτσαν, ἂν κατ’ εὐτυχίαν δὲν ἤρχετο ἐνταῦθα ὁ Σ. Μητροπολίτης Λαρίσσης διὰ νὰ σᾶς ἀνοίξῃ τὰ μάτια. Βλέπετε λοιπὸν, κ. Πρωθυπουργὲ, ὅτι αἱ ἐξωτερικαί σας ὑπηρεσίαι δὲν εἶναι λυσιτελεῖς, διότι ἀντὶ νὰ ὠφελήσωσι καὶ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ἐν τῷ μεθοριακῷ ζητήματι ἔβλαψαν τὴν Ἑλλάδα, ἑπομένως ὁ τὸν ὁποῖον φέρετε διὰ τὰς νίκας ταύτας στέφανος δὲν εἶναι ἀπὸ δάφνας, ἀλλ’ ἀπὸ μολώχας. Ὁ προλαλήσας ὑπερασπιστὴς τοῦ Ὑπουργείου κ. Γεωργιάδης, βουλευτὴς ἐκ Θεσσαλίας, ἐγκωμιάζων τὸν Πρωθυπουργὸν, εἶπεν, ὅτι οὗτος δὲν ἐδέχθη ἀπὸ τοὺς ξένους κολαφισμοὺς καθὼς ὁ Δηλιγιάννης καὶ Κουμουνδοῦρος εἰς τὰ 1878 διατάξαντες τὴν ἐπάνοδον τοῦ στρατοῦ, χωρὶς νὰ σκεφθῇ, ὅτι αὐτὴ ἡ ἔξοδος τὸν ἔχει σήμερον ἐλεύθερον νὰ ὁμιλῇ ἐνταῦθα. Ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τόσην δόσιν ἐλείψεως αἰδοῦς, διὰ νὰ προφέρῃ τοιαύτην ἀχαριστίαν πρὸς τοὺς ἐπιφανεῖς τούτους πολιτευτάς. Δὲν ἐνεθυμήθη μάλιστα, ὅτι ὁ παρ’ αὐτοῦ ὑμνούμενος κ. Τρικούπης, Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐμπόδισε ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ Κυβερνήσει πρωϊμώτερον καὶ γενναιότερον κίνημα, ἂν καὶ ὁ ἐν Βερολίνῳ Ἕλλην Πρέσβυς παρήγγειλλε τὸ τοιοῦτον; τῇ ἐντολῇ αὐτοῦ τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας, διὰ νὰ εὑρεθῇ καὶ ἡ Ἑλλὰς ἐν ἐνεργητικῇ θέσει κατὰ τὴν περὶ Ἀνατολῆς ἐπικειμένην διάσκεψιν τῆς Εὐρώπης, καὶ ἐλησμόνησε συνάμα ὁ κ. Γεωργιάδης, ὅτι τὸ χλευαζόμενον κίνημα τοῦ Δομοκοῦ ἐγέννησε ζήτημα Ἑλληνικόν, τῇ πρωτοβουλίᾳ αὐτοῦ τοῦ Βικονσφήλ. Τὸ ὑπουργεῖον ὑποστηρίζει ὡς ἀναγκαίας εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν τὰς Πρεσβείας· ἀλλ’ εἶναι οἱ Πρέσβεις μας, ἐξαιρουμένων δύω ἢ τριῶν τὸ πολύ, ἀνάλογοι τῶν περιστάσεων αὐτῶν; μόλις ἔχουν τὴν ἀξίαν τῶν γραμματέων. Ἑπομένως διατί νὰ χορηγῶμεν αὐτοῖς θέσεις καὶ μισθοὺς Πρέσβεων; ἢ διότι τυγχάνουν εἴτε συγγενεῖς, εἴτε ἐκ τῶν ὑμνολογούντων τὸν κ. Τρικούπην, ὀφείλει τὸ Ἔθνος νὰ δαπανᾷ πρὸς τὴν τήρησίν των ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν, ἐπιβαλλομένων δι’ ἀνιλεῶν φόρων εἰς τὰς πτωχὰς τάξεις τοῦ λαοῦ; Ἐλαλήσατε, κ. Τρικούπη, περὶ συναλλαγῆς μὲ τρόπον προδίδοντα, ὅτι ἐλησμονήσατε, ὅτι ὁμιλεῖτε πρὸς ἀνθρώπους συνεργαζομένους σήμερον μαζῆ σας. Χωρὶς νὰ ἔλθω εἰς πολλὰς λεπτομερείας μνημονεύω μίαν περίστασιν, διὰ νὰ ἀποδείξω πῶς διεχειρίζοντο τὰ τῆς συναλλαγῆς ἄλλοι πρὸ ὑμῶν καὶ εἰς ἀνωμαλωτέρας περιστάσεις, καὶ ὑπὸ ἀνδρός, ὃν οἱ ἀναθρέψαντες ὑμᾶς ὕβριζον ὡς ἀνατραφέντα εἰς τοὺς δυσώδεις θαλάμους τοῦ Ἀλῆ πασᾶ, ὁ δὲ συνάδελφός σας κ. Λομβάρδος ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς τὸν ὕβρισεν ἄλλοτε ὡς διαφθορέα τοῦ Ὄθωνος καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Τὸν Αὔγουστον τοῦ 1845, πάλη Κοινοβουλευτικὴ μεταξὺ τῶν ἀειμνήστων Μεταξᾶ καὶ Κωλέτη κατεκύρωσε τὴν Ἐξουσίαν ὑπὲρ τοῦ δευτέρου διὰ πλειοψηφίας ἑπτὰ μόνον ψήφων. Ἐν τοῖς ὀπαδοῖς του ὑπῆρχεν ὁ μακαρίτης στρατηγὸς Κριζώτης, ἔχων ὀκτὼ ψήφους, ἐπηρεαζόμενος δὲ καὶ ἀπὸ τὸν πονηρὸν Γρίβαν. Οὗτος κατὰ τὸν Σεπτέμβριον ἔλαβε τοποθετήριον διά τινας βλαχοποιμένας εἰς λειβάδειον Ἐθνικόν, νεμόμενον ἀπὸ ἓν χωρίον τῶν Θηβῶν. Τοῦτο μαθὼν ὁ Κλήμακας παρεπονέθη εἰς τὸν Κωλέτην, ὅστις παρήγγειλεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν κ. Βάλβην ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν τοιαύτην τοποθέτησιν, ὅπερ μαθόντες οἱ διαληφθέντες στρατηγοὶ παρήγγειλαν εἰς τοὺς βλαχοποιμένας νὰ ἐμμείνωσι, διότι θὰ μεταβῶσιν αὐτοπροσώπως εἰς Θήβας πρὸς ὑποστήριξίν των. Πληροφορηθεὶς τὸ κίνημα τῶν στρατηγῶν ὁ Κωλέτης, διατάττει ὑπομοίραρχον νὰ μεταβῇ ἐσπευσμένως μετὰ 15 ἱππέων εἰς Θήβας καὶ νὰ ἐκτελέσῃ ὅ,τι τὸν διατάξει ὁ ἐκεῖ Ἔπαρχος, πρὸς τὸν ὁποῖον ἔφερεν ὁ ἴδιος ἐσφραγισμένην διαταγὴν, ὁρίζουσαν νὰ συλλάβῃ καὶ στείλῃ εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν τοὺς βλαχοποιμένας, εἰς δὲ τοὺς στρατηγοὺς, ἀφικομένους ἐκεῖ, νὰ εἴπῃ, ὅτι ἔχει διαταγὴν, ἂν ἐπιμείνωσιν ὑποστηρίζοντες τοὺς βλαχοποιμένας, νὰ παραγγείλῃ εἰς τὸν ὑπομοίραρχον νὰ ἐπιτεθῇ μετὰ τῶν ἐν Θήβαις στρατιωτῶν. Εἰσερχόμενοι οἱ στρατηγοὶ εἰς Θήβας καὶ μαθόντες τὴν σύλληψιν τῶν βλαχοιποιμένων, μετέβησαν ὀργίλοι πρὸς τὸν Ἔπαρχον, ἀλλ’ ἰδόντες τὴν διαταγὴν τοῦ Κωλέτου ἀπεσύρθησαν συνεσταλμένοι, ζητήσαντες μόνην χάριν τὴν ἀπόλυσιν τῶν βλαχοποιμένων. Βλέπετε λοιπὸν τί ἔπραξεν ὁ Κωλέτης κατὰ ἐπισήμων καὶ ἰσχυρῶν βουλευτῶν, κρατούντων εἰς τὰς χεῖράς των τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἐχόντων ἐννέα ψήφους, ἐνῷ ἡ ἀντιπολίτευσις ἐμειονοψήφει μόλις κατὰ ἑπτά. Σεῖς δὲ τί ἐπράξατε χάριν μιᾶς καὶ μόνης ψήφου; παρεμβάντες διοικητικῶς εἰς ὅλως ἰδιωτικὴν ὑπόθεσιν, ἐγεννήσατε ἀγροτικὸν ζήτημα, καὶ ἐδυστυχήσατε καὶ τοὺς ἀντιποιουμένους τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν χωρίων ἀγοραστὰς καὶ τοὺς ἀντιποιουμένους τὴν κατοχὴν καλλιεργητὰς, διότι εἶναι πιθανώτατον, ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὕτη θὰ ἔχῃ τὴν ἀξιοθρήνητον λύσιν τῶν ἐρίδων τῆς Καστανίας καὶ Φτελιοῦ τῆς Φθιώτιδος. Ἐπὶ τοσοῦτον εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν σᾶς ὤθησε τὸ συμφέρον τῆς συναλλαγῆς, ὥστε ἐξέδωκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διαταγὴν, ὁποίαν μήτε Τοῦρκος Μουφτῆς ἤθελε τολμήσει νὰ ὑπογράψῃ. Εὑρετέ που, κ. Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, εἰς τὸ καταστατικὸν τῶν Ὑπουργείων τοῦ 1833 ἢ 1845 διάταξιν, ἐπιτρέπουσαν εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ ὁρίζωσιν εἰς ἰδιωτικὰς ὑποθέσεις τίς εἶναι ὁ ἐνάγων καὶ τίς ὁ ἐναγόμενος; Εἰς ποῖον θεσμὸν εὕρετε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τὸν Νομάρχην καὶ τοὺς χωροφύλακας νὰ ἀποφασίζωσι πόσον μερίδιον ἀνήκει εἰς ἕκαστον τῶν ἐριζόντων ἰδιωτῶν περὶ κυριότητος πράγματός τινος; Τοιαύτας δικαστικὰς παρεκτροπὰς δὲν ἤθελε γνωματεύσει οὔτε ὁ ἱστορικὸς δικολάβος τῶν Εἰρηνοδικείων Ἀθηνῶν Φαγκουλούρης. Ἐφέρατε δικαιολόγημα, ὅτι παρενέβητε διὰ νὰ προλάβητε ἐγκληματικὰς συγκρούσεις· ἀλλ’ ὅταν οἱ ἀγρόται ἀπέσχον ν’ ἁλωνίζωσιν ὅ,τι ἐθέρισαν, ποία σύγκρουσις διὰ τῆς ἀποχῆς ταύτης ἐπαπειλεῖτο; Μᾶς εἴπατε, ὅτι ἐπήρχετο χειμὼν καὶ οἱ καρποὶ ἤθελον ἀπολεσθῆ ἐν τοῖς ἁλωνίοις, καὶ ἤθελεν ἐπέλθει λιμὸς, καὶ εὐσπλαγχνίσθητε τὸν λαὸν, καὶ τοὺς ἰδιοκτήτας! Ὁ Θεὸς νὰ σᾶς ἀνταμείψῃ διὰ τὴν φιλανθρωπίαν Σας αὐτήν! Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχον ἐκεῖ Εἰρηνοδίκαι, Πρωτοδικεῖα, ἵνα προκαλούμενοι ὑπὸ τῶν ἐχόντων συμφέρον νὰ μὴ ἀπολεσθῶσιν οἱ καρποὶ, διατάξωσιν ἐντὸς τοῦ Νόμου προληπτικὰ τῆς φθορᾶς μέτρα;

§9ΡΑΛΛΗΣ. Εἶσαι καλὸς Διοικητικὸς, ὄχι ὅμως καὶ Νομικός.

§10ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὁμολογουμένως δὲν εἶμαι σοφὸς διὰ τὰ νομικά μου· ἀλλὰ λυποῦμαι διότι ἡ διαταγή σου μὲ ἀναγκάζει νὰ χάσω τὴν ὁποίαν εἶχον ὑπόληψιν περὶ τῆς ἰδικῆς σου νομικῆς ἱκανότητος. Κύριε Ὑπουργέ! καλῶ κριτὴν τὸν πατέρα σου, ὃν σέβομαι ὡς ἔντιμον πολιτευτὴν καὶ διακεκριμένον νομικὸν, νὰ εἴπῃ ἂν αἱ περὶ τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος διαταγαί σου χαρακτηρίζωσι νομικὸν ἐχέφρονα, καὶ ἂν συμφωνήσῃ μαζῆ σου, ὑπόσχομαι δημοσίως πρὸς ποινήν μου νὰ ἐξέλθω ἀμέσως τοῦ Συνεδρίου τούτου, παραιτούμενος τῆς βουλευτικῆς θέσεως (συγκίνησις). Βλέπετε λοιπὸν εἰς ποῖον σημεῖον σᾶς ὤθησεν ἡ ἐπικρατήσασα εἰς σᾶς ῥοπὴ πρὸς τὴν συναλλαγήν. Εἶσθε δὲ διὰ τοῦτο μᾶλλον ἀξιοκατάκριτοι, διότι οὐδεμία Κυβέρνησις ἔσχε τοσαύτην καταπληκτικὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, ὅσην σεῖς κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον, ὥστε ἠδύνασθε, χρώμενοι τῆς δυνάμεώς σας ταύτης, νὰ περιστείλητε τὴν συναλλαγήν· ἀλλ’ εἴτε ἐξ ἀπειρίας, εἴτε ἐξ ἐπιπολαιότητος, ὄχι μόνον δὲν τὴν περιεστείλατε, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀνεπτύξατε ὑπὲρ πάντα προκάτοχόν σας, καὶ διὰ τοῦτο εἶσθε οἱ μᾶλλον ἀξιόμεμπτοι. Ἐζητήσατε, κύριε Πρωθυπουργέ, νὰ ἐπιῤῥίψητε εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν τὴν ἐκ τῆς συναλλαγῆς κακὴν κατάστασιν, διότι ἐγένετο δῆθεν αὕτη παραίτιος νὰ μὴ ἐπιψηφισθῇ ὁ περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων Νόμος. Κύριε Τρικούπη, πρὸς ποίους ἀποτείνετε τὰς αἰτιάσεις ταύτας; εἰς ἡμᾶς, οἵτινες, καθὼς καὶ πᾶσα ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία, γνωρίζουσιν ὅτι κατὰ τὴν λήξασαν Σύνοδον τῆς Βουλῆς εἴχετε ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους πλέον τῶν ⅔ τῶν βουλευτῶν, καὶ διὰ τούτων ἐφθάσατε εἰς τὸ σημεῖον, ὥστε νὰ διέρχησθε καθ’ ἑκάστην σωρείαν Νομοσχεδίων χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ὄχι ἀντίῤῥησίς τις, ἀλλ’ οὔτε νὰ φέρῃ τις τὴν ἐλαχίστην παρατήρησιν! Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατά τινα ἑσπέραν, καθ’ ἣν ἠθέλησεν ὁ κύριος Δηλιγιάννης νὰ φέρῃ ἀντιῤῥήσεις εἰς τὸν Νόμον περὶ τοῦ δανείου τῶν παρασκευῶν, διὰ νὰ τὸν χλευάσητε, εἰσηγάγετε ἐν τῇ συνεδριάσει κουλουρτζῆν, διανέμοντα εἰς τοὺς φίλους σας βουλευτὰς κουλούρας, καὶ κρασοπώλην κερνῶντα αὐτοὺς ῥετζινάτον, μεταβαλόντες οὕτω τὸ Βουλευτήριον εἰς καπηλεῖον! Πιθανὸν νὰ ἐλάβετε τὸ μάθημα τοῦτο ἐν Λονδίνῳ, ὅπου δι’ ἁδρῶν ἐξόδων τοῦ ἔθνους ἔσχετε τὴν ἀνατροφήν Σας! Τοιαύτης οὔσης τῆς καταστάσεως, τὰ Νομοσχέδια ἐψηφίζοντο βροχηδόν, τῶν βουλευτῶν ῥογχαλιζόντων, τοῦ γραμματέως τῆς Βουλῆς ἀναγινώσκοντος τὴν ἀρχὴν μόνον καὶ τὸ τέλος τοῦ κειμένου, καὶ τοῦ Προέδρου προκαλοῦντος διὰ μιᾶς καὶ μόνης ψηφοφορίας τὴν ἐπιψήφισιν, διὰ τῆς φράσεως «οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ σύνολον νὰ ἐγερθῶσιν, ἡ Βουλὴ παρεδέχθη». Ὅτε λοιπὸν εἴχετε αὐτὴν τὴν εὐκολίαν, κ. Πρωθυπουργέ, διατί δὲν ἐψηφίζετε καὶ τὸν περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων Νόμον; διότι δὲν τὸν ἠθέλατε, χάριν συναλλαγῆς, σεῖς καὶ οἱ ὀπαδοί σας, διότι, δὲν ἠδύνασθε βέβαια, νὰ συμπεριλάβητε, ὡς προσὸν Οἰκονομικοῦ Ἐφόρου, τὴν ἱκανότητα νὰ ἐνεργῇ Ἀλβανιστὶ τὴν ὑπηρεσίαν του, διότι τοιαύτης ποιότητος Ἐφόρων τὸν διορισμὸν σᾶς ἀπῄτησεν ἡ συναλλαγή, καὶ σεῖς τὴν ἐξετελέσατε. Καὶ οὕτω κατήντησεν αὐτὴ ἡ συναλλαγὴ ἐν Ἑλλάδι νὰ λάβῃ τοιαύτας διαστάσεις, ὥστε νὰ δικαιώσῃ ξένον ἐπίσημον πολιτειογράφον, τὸν Ταΐν, οὗ καὶ αὐτὸς ὁ Μπίσμαρκ ἐμνημόνευσεν ἐν τῷ Γερμανικῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ ὅστις πραγματευόμενος περὶ τοῦ Συνταγματικοῦ Πολιτεύματος, καὶ ἑρμηνεύων τὸ ἀκατάλληλον τῆς μεταφυτεύσεώς του ἀπὸ τῆς Ἀγγλίας καὶ εἰς τὴν ἄλλην Εὐρώπην, ἐπιφέρει, ὅτι ἐν Ἰταλίᾳ καὶ Γερμανίᾳ, ἕνεκα τῆς δημοτικότητος τῶν ἡγεμόνων, ἀργεῖ, ἐν Γαλλίᾳ διαφθείρει, ἐν Ἰσπανίᾳ κατέστη ἀξιοδάκρυτον, ἐν Ἑλλάδι Καραγκιόζικον (grodesque). Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ περὶ αὐτὸν μνημονεύουσι συχνὰ πυκνὰ τὴν πρὸς τὴν ὁδοποιΐαν ὤθησιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· ἀλλὰ μήπως καὶ αὐτὴν τὴν ὁδοποιΐαν δὲν τὴν κατέστησαν ἐλατήριον συναλλαγῆς; καὶ ἀπόδειξις, ὅτι εἰς τὴν Λακεδαίμονα, μίαν τῶν μεγαλειτέρων καὶ εὐπροσοδωτέρων Ἐπαρχιῶν, μία μόνη ὁδὸς διεχαράχθη καὶ ἤρχισεν ἀπὸ τὰ 1880 νὰ κατασκευάζηται· καὶ ἐν τοσούτῳ ἡ ὑπηρεσία ἔφερεν μυρία προσκόμματα, καὶ ἀφοῦ πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος ἐπροκαλέσαμεν τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἠθέλησε νὰ διατάξῃ τὴν διαχάραξίν της καὶ ἀπὸ τῆς Τριπόλεως, ὅπως περαιωθῇ εἰς δύω, τρία ἔτη· καὶ ἐν τούτοις σπεύδει ἡ Κυβέρνησις νὰ περαιώσῃ τὴν ὁποίαν ἐκρέμασεν ὁδὸν ἀπὸ Λιδορίκι εἰς Βυτρινίτζαν, καὶ ἐκάρφωσαν ἀπὸ Λεωνιδίου εἰς Πουλίθρα, καὶ ἄλλας τοιαύτας γενομένας πρὸς περιποίησιν ὑπουργικῶν βουλευτῶν, διὰ νὰ δείξῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι καὶ εἰς τὰ δημόσια ἔργα δίδεται προσοχὴ εἰς ἐκείνας τὰς Ἐπαρχίας, αἵτινες ἔχουν πολλοὺς ὑπουργικοὺς βουλευτάς. Ἐκαυχήθητε, κ. Πρωθυπουργὲ ὅτι διὰ τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν τηλεγράφων καὶ ταχυδρομείων ἐδιπλασιάσητε τὰ ἐκ τούτων ἔσοδα. Ἀλλὰ δὲν μᾶς εἴπετε ἀπὸ τὰ νέα αὐτὰ Τηλεγραφεῖα καὶ Ταχυδρομεῖα τί εἰσεπράξατε, καὶ διατί ὀφείλει τὸ Ἔθνος νὰ δαπανήσῃ τὰ διπλασιαζόμενα ἔσοδα ἀπὸ τὰ κεντρικὰ Ταχυδρομεῖα καὶ Τηλεγράφους εἰς τὴν σύστασιν ἀχρήστων σχεδὸν τοιούτων καταστημάτων! Ἢ φρονεῖτε, ὅτι ὁ λαὸς εἶναι τόσον μωρὸς, ὥστε νὰ σᾶς εὐγνωμονῇ, διότι τῷ συνιστᾶτε Τηλεγραφεῖον ὅπου οὔτε 30 τηλεγραφήματα δὲν ἀνταλλάσσονται, ἢ Ταχυδρομεῖον, ὅπου 100 ἐπιστολαὶ δὲν ἀποστέλλονται κατ’ ἔτος καὶ νὰ τῷ ἐπιβάλλητε διὰ τὴν τοιαύτην ἀλυσιτελῆ εὐκολίαν φόρους ἐπὶ φόρων; Ἂν ὁ Θετταλικὸς λαὸς δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ κάμῃ αὐτὴν τὴν διάκρισιν, ἀλλὰ τοὐναντίον χαίρει, διότι τῷ ἐπιβάλλουν φόρους, καθὰ διϊσχυρίσθη ὁ κ. Γεωργιάδης, ὁμολογῶ, ὅτι ἐπράξαμεν ἔγκλημα νὰ ἐνεχυριάσωμεν καὶ τὴν σκούφιαν μας διὰ νὰ προικίσωμεν μὲ ἐλευθέρους θεσμοὺς λαὸν, μὴ ἐννοοῦντα καθόλου νὰ διαγνώσῃ τὸ καλὰ τῆς Ἐλευθερίας.

§11ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βέβαια.

§12ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§13ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐξιππάσθη φίλος μου βουλευτὴς, διότι συνεστήθη Τηλέγραφος εἰς τὸ Ψάρι τῶν Σουλημοχωρίων. Ἔχει ἄδικον νὰ παραξενεύηται! Τὸ Ψάρι εἶναι, ἀπὸ καταβολῆς κόσμου, ἡ ἑστία τῆς ζωοκλοπῆς· ἑπομένως ἦτον αναγκαῖος ὁ Τηλέγραφος, ἵνα διακλαδίζωνται αἱ συνθηματικαὶ ὁδηγίαι ἐκ τοῦ κέντρου εἰς τὰ ἔντιμα μέλη τῆς ἐπικερδοῦς ταύτης ἑταιρίας· διὰ τῆς συστάσεως λοιπὸν τοῦ ἐκεῖ Τηλεγράφου ἐμψυχώνει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ τὴν βιομηχανίαν ταύτην.

§14ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχετε λάθος· ἄλλο εἰμπορεῖτε νὰ εἴπητε καὶ οὐχὶ αὐτά· τοὐναντίον, δὲν ὑπάρχει ζωοκλοπή.

§15ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐφοβήθης μὴ χάσῃς τὰς ψήφους των. Γνωρίζω ἐγὼ τὸν τόπον, διότι ἐδιοίκησα τὴν Ἐπαρχίαν αὐτήν. Εἴπατε, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ὑπέδειξε καὶ τὰς ἐλλείψεις τῶν ὑπ’ αὐτῆς κατακρινομένων Νομοσχεδίων τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὀλίγα ἐλαττώματα κατεδείξαμεν εἰς τὰ νομοσχέδια; Ἀπόδειξις τὸ Νομοσχέδιον τοῦ οἴνου, καὶ ὄχι τὸ πρῶτον, ὅπερ ἀπεσύρατε, ἀλλὰ τὸ δεύτερον· γνωρίζετε σεῖς οἱ ἴδιοι ἂν ἦναι ἰδικόν σας ὕστερον ἀπὸ τὰς παρατηρήσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἃς παρεδέχθητε; Εἰς τὸ Νομοσχέδιον περὶ καπνοῦ δὲν ἠδυνήθητε νὰ κατανοήσετε ἂν ὄχι ἄλλο ἐλάττωμα τοὐλάχιστον τὴν περίστασιν, ὅτι διὰ νὰ κόψῃ τις πέντε ἢ δέκα ὀκάδες καπνὸν, ἔχει ἀνάγκην νὰ τὸν προπαρασκευάσῃ πρὸ 24 ὡρῶν, καὶ ἔπειτα, ἀφοῦ τὸν κόψῃ, νὰ ἐργάζηται 3 ἢ 4 ἡμέρας καὶ ἑβδομάδας πολλάκις διὰ νὰ τὸν ξηράνῃ, ἵνα μὴ καῇ καὶ καταστῇ ἄχρηστος! Εἶναι δυνατὴ τοιαύτη ἐργασία εἰς Δημόσιον κατάστημα, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ συσσωρευθῶσιν ἑκατοντάδες ὀκάδων καπνοῦ διὰ νὰ κοπῶσι διὰ μιᾶς; Καὶ ποῦ θ’ ἁπλωθῇ αὐτὸς ὁ καπνὸς διὰ νὰ ξηρανθῇ; Αὐτὸ εἶναι τὸ προχειρότερον ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ διαγνώσουν οἱ εἰσαγαγόντες Νομοσχέδιον μὲ μονοπώλιον κοψήματος. Ἀλλ’ ἡ ἐπιθυμία νὰ φανῆτε χρήσιμοι εἰς τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἔχοντας τὸ προνόμιον χαβιαροχανίτας, σᾶς ἔκαμε νὰ μὴ διαγνώσητε οὔτε αὐτὸ τὸ καταφανέστατον κακὸν ἐν τῷ Νομοσχεδίῳ σας. Ἀφίνω, ὅτι δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι εὐθὺς ὅπου λάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὸ μονοπώλιον τοῦ κόπτειν τὸν καπνόν, ζημιώνει τοὺς καπνοπώλας καὶ ἄλλους ἐμπόρους τῆς Ἑλλάδος ἑπτὰ τοὐλάχιστον μιλιούνια δραχμῶν, καὶ δύω τοὺς τῆς Κρήτης, τὰ ὁποῖα κερδίζουσιν ἐκ τοῦ λαθρεμπορίου, ζημιοῦντα τοὺς διαληφθέντας ἀνωτέρω χαβιαροχανίτας ἐνοικιαστὰς τοῦ μονοπωλείου τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀφίνω δὲ ὅτι τὸ Νομοσχέδιον περὶ δασῶν, δι’ οὗ φορολογεῖται καὶ ἡ φωτιὰ τοῦ πτωχοῦ, ἀποδεικνύει τοὺς προτείναντας τὸν τοιοῦτον Νόμον Κυβερνήτας ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἔχουσι διάθεσιν νὰ φροντίσωσιν ὑπὲρ ἐκείνων, οἵτινες τοὺς πληρώνουσι διὰ νὰ τοὺς διοικήσωσιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀπεχθάνονται. Μᾶς εἴπατε, κύριε Πρωθυπουργέ, ὅτι οἱ προσβαλλόμενοι φόροι δὲν ἐπιβαρύνουσι τοὺς παραγωγούς, εἰμὴ μόνον τοὺς καταναλωτάς. Μὰ, κύριε Πρωθυπουργέ, εἰς ποῖον λέγετε αὐτά; Νομίζετε, ὅτι ὁ ἀγοραστὴς ἑνὸς προϊόντος δὲν θὰ κρατήσῃ τὸν φόρον, ὃν δὲν πληρώνει ὁ παραγωγός, ἀλλὰ θὰ τὸν πληρώσῃ αὐτός; Δὲν λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν σας τὸ κουκούλι, τοῦ ὁποίου τὸν φόρον δὲν πληρώνει ἀμέσως μὲν ὁ παραγωγός, τὸν ὑπολογίζει ὅμως ἐν τῇ διδομένῃ τιμῇ ὁ ἀγοραστὴς, ὅστις θὰ πληρώσῃ ἐν τῇ ἐξαγωγῇ τοῦ προϊόντος αὐτοῦ; Τοῦτο θὰ συμβῇ καὶ διὰ τὸν οἶνον. Ὁ οἰνοπώλης, ἀγοράζων τὸ γλεῦκος, βεβαίως θὰ ἀφαιρέσῃ κατὰ τὴν προσφορὰν τῆς τιμῆς τὸν ὁποῖον αὐτὸς θὰ πληρώσῃ φόρον ἐν τῇ καταναλώσει. Τοῦτο θὰ συμβῇ καὶ διὰ τὸν καπνόν, καὶ μάλιστα πρὶν ἢ ψηφίσωμεν τὸν περὶ τούτου Νόμον ἤρχισαν τὰ ἀποτελέσματα νὰ ἐπιβαρύνωσι τοὺς παραγωγούς. Πρὸ τριῶν μηνῶν μετέβη εἰς Λαμίαν νὰ προμηθευθῇ καπνοὺς εἷς τῶν ἐκ Σπάρτης καπνοπωλῶν· εὗρεν αὐτοὺς ἐκπεσμένους παρὰ πολύ, ἕνεκα τοῦ ὑποβληθέντος Νόμου περὶ τοῦ μονοπωλείου τοῦ καπνοῦ· ἐπέστρεψεν ἐνταῦθα καὶ ἠρώτησε καὶ ἐμὲ καὶ τοὺς συναδέλφους μου κυρίους Σαλταφέραν καὶ Ρουσσόπουλον ἂν φρονῶμεν, ὅτι θὰ ψηφισθῇ ὁ Νόμος αὐτός, ἢ ἂν δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ψήφισίς του, νὰ ὠφεληθῇ τῆς περιστάσεως νὰ προμηθευθῇ πολλὰ καπνά, ἀφοῦ τὰ εὑρίσκει εἰς τοσοῦτον ἐκπεσμόν. Τὴν περίστασιν τῆς ἐκπτώσεως ταύτης δὲν πιστεύω νὰ ἀρνηθῶσι καὶ οἱ ἐκ Φθιώτιδος κύριοι βουλευταί. Λοιπόν, κύριε Πρωθυπουργέ, τούτων συμβαινόντων, ὁ καταναλωτὴς πληρώνει, ἢ ὁ παραγωγός; Σᾶς εἴπομεν ἐπανειλημμένως, ὅτι καὶ ἡμεῖς ἐπιδοκιμάζομεν τοιοῦτον φόρον, ἀλλὰ τὸ Νομοσχέδιον νὰ ἦναι συντεταγμένον μὲ τοιαύτην οἰκονομίαν, ὥστε νὰ μὴ περιφρουρῇ τὰ συμφέροντα τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει μονοπωλῶν τοῦ καπνοῦ καὶ νὰ καταστρέφῃ τοὺς ἐν Ἑλλάδι παραγωγοὺς καὶ καπνοπώλας. Μᾶς εἴπατε, κύριε Πρωθυπουργέ, ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ τὴν Ἰταλίαν ἐπεβλήθησαν φόροι πρὸς 50% καὶ 30%. Καὶ εἶναι ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν κατάστασιν αὐτῶν τῶν ἐθνῶν; Ἔχει τὴν βιομηχανίαν, ἔχει τὴν ἀνάπτυξιν τῆς καλλιεργείας, καὶ τὴν μέθοδον τῶν ἐθνῶν ἐκείνων πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς παραγωγῆς, ὥστε ἡ ἐπιβολὴ τῶν φόρων νὰ μὴ γείνῃ ἐπαισθητή; Ἡμεῖς ἔχομεν ἀκόμη τὸ ἄροτρον τοῦ Ἀδὰμ, ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι καὶ ὁ Ἀδὰμ μετῆλθε τὸν γεωργόν, καὶ ἀναπτυχθείσης τῆς δενδροφυτείας, δὲν εἰμποροῦμεν νὰ διατηρήσωμεν πολλὰ ποίμνια διὰ νὰ λιπάνωμεν δι’ αὐτῶν τοὺς ἀγροὺς, καὶ ὡς ἐκ τούτου ὀλιγοστεύει κατ’ ἔτος ἡ παραγωγὴ τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ ποιμνίων. Καὶ ἐντούτοις εἰς αὐτὰς τὰς τάξεις ἔρχεσθε νὰ ἐπιβάλλητε φόρους, διότι ἐπιβάλλονται τοιοῦτοι εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ τὴν Γαλλίαν! Ἀλλ’ ἐκεῖ συμβαίνει καὶ ἄλλο, ὅπερ δὲν μιμεῖσθε τοὐλάχιστον ἐνταῦθα· πληρώνουσι φόρους πρῶτοι οἱ πλούσιοι καὶ κατόπιν οἱ μικροὶ παραγωγοί. Πρίγκηψ, κληρονομήσας ἐν Γερμανίᾳ 50,000,000 φράγκα, ἐπλήρωσε φόρον τὰ 10,000,000, ἤτοι 20%· ἐνταῦθα ὅμως τηροῦμεν ἀκόμη τοὺς κανόνας τῆς Τουρκίας, ὅπου ἐπιβάλλουσι τοὺς φόρους εἰς μόνους τοὺς πτωχοὺς χριστιανούς. Διατί, κύριοι, νὰ μὴ πληρώσωσιν οἱ πλούσιοι Ψύχας, Βοῦρος, Κεχαγιᾶς καὶ ἄλλοι, κερδίσαντες ἐκ λαχείου ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν, τὸ δέκατον τοὐλάχιστον εἰς βοήθειαν τῆς Πολιτείας, ἥτις τηρεῖ τὴν τάξιν, ἐξ ἧς ὠφελοῦνται τοιαῦτα; Μᾶς εἴπετε ἐπανειλημμένως, κύριοι ὑπουργοὶ, πῶς θὰ φορολογηθῶσιν αἱ Τράπεζαι, ἃς καθιστῶσιν ἀφορολογήτους συμβάσεις; Σᾶς ἀπαντῶ: τί σας ἐμποδίζει νὰ κάμητε τροποποίησιν εἰς τὸν Νόμον περὶ χαρτοσήμου, καὶ νὰ ἐπιβάλλητε βαρύτιμον χαρτόσημον εἰς τὴν ἐξόφλησιν τῶν τοκομεριδίων, καὶ διὰ τοῦ τρόπου τούτου νὰ συνεισφέρωσιν ἀνάλογον φόρον οἱ ἐσοδεύοντες ἐκ Τραπεζικῶν μετοχῶν τοσαῦτα ἑκατομμύρια; Καὶ τὸ ἐνοήσατε αὐτὸ, ἀλλὰ δὲν σᾶς συμφέρει, διότι ἔχετε ἀφορμὰς νὰ ἐνδιαφέρησθε μᾶλλον ὑπὲρ τῶν Τραπεζῶν, παρὰ ὑπὲρ τῆς Πολιτείας. Μᾶς εἴπατε, ἀπὸ τὰς κληρονομίας τί θὰ φορολογήσητε; ὀλίγας χιλιάδας δραχμῶν. Ἀληθὲς εἶναι ὅτι, διὰ τοῦ ὁποίου ἔχετε Νόμου, βεβαίως ὀλίγα θὰ ἐσοδεύσητε· ἀλλ’ ἂν τροπολογήσητε τὸν Νόμον, ὁρίζοντα φόρον 1% μέχρι τῶν 50,000, ἐξαιρουμένων τῶν κατ’ εὐθεῖαν ἀνιόντων καὶ κατιόντων, μηδενὸς ἐξαιρουμένου, ἀπὸ 50–100,000. 2%, ἀπὸ 100–200,000. 3%, ἀπὸ 200–400,000. 5%, ἀπὸ 100–700,000. 7%, ἀπὸ 700–1,000,000. 10%, ἀπὸ 1–3 ἑκατομμύρια. 15%, ἀπὸ 3 ἑκατομμύρια καὶ πλέον 20%..... Καὶ τοὺς φόρους τούτους νὰ πληρώσωσι καὶ οἱ ἐκ τυχηρῶν καὶ ἐν γένει ἐξ οἱωνδήποτε ἄλλων ἀφορμῶν προσκτῶντες διὰ μιᾶς περιουσίαν. Ἐπίσης δύνασθε νὰ καθιερώσητε διατάξεις εἰς νόμους, δι’ ὧν νὰ ἀνακαλύπτωνται τὰ ἰδιωτικὰ δάνεια καὶ νὰ φορολογῶνται οἱ ἐκ τούτων τόκοι 10%, δι’ ἑτέρου δὲ Νόμου νὰ πατάξητε τὴν τοκογλυφίαν, προσδιορίζοντες τὸν νόμιμον ὄχι ἀνώτερον τῶν 10% ἐπὶ βαρείᾳ ποινῇ διὰ πᾶσαν καταδολίευσιν, καὶ διὰ τοῦ Νόμου αὐτοῦ νὰ ἔλθητε εἰς βοήθειαν τοῦ ὑπὸ τῆς τοκογλυφίας πνιγομένου λαοῦ τῶν ἐπαρχιῶν. Ἀλλ’ ἐπονέσατε ποτὲ σεῖς αὐτόν; Εἴπατε, ὅτι θὰ εἰσπράξητε ὀλίγον ἐκ τῆς τροποποιήσεως τοῦ φόρου τῶν οἰκοδομῶν· ἐγὼ λέγω πολλὰ, ὁρίζοντες διὰ Νόμου ἀφορολόγητον τὸν ἐν τῇ οἰκίᾳ του κατοικοῦντα ἰδιοκτήτην 500 δραχμῶν ἐνοίκιον· ὁ δὲ φόρος θὰ ἔχῃ τὴν ἑξῆς κλίμακα: μέχρι τῶν 1,000 δραχμῶν 5%, ἀπὸ 1– 2,000 7%, ἀπὸ 2–5,000 10%, ἀπὸ 5,000 καὶ πλέον 15%. Ἐπίσης νὰ ὁρισθῇ φόρος ἐπὶ τῆς πολυτελείας, μενόντων ἀφορολογήτων τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων ἐνδυμάτων, σκεπασμάτων καὶ ἐπίπλων δι’ ἑκάστην οἰκογένειαν καὶ διὰ στολισμὸν μέχρι 5,000 δραχμῶν, νὰ πληρώσωσι φόρον πρὸς 1% κατ’ ἔτος διὰ τὰ ἀνωτέρω ἀντικείμενα πλέον τῶν 5,000 μέχρι 10,000 δραχμῶν, ἀπὸ 10–25, 000 2%, ἀπὸ 25 καὶ πλέον 4%. Ἀντελήφθητε πιστεύω, ποίας ποσότητας μεγάλας θὰ εἰσπράξῃ τὸ Δημόσιον Ταμεῖον, ἂν ἐπιβληθῶσιν οἱ φόροι, οὓς διέλαβον, χωρὶς νὰ στενοχωρήσωσι πηγήν τινα ἐθνικῆς παραγωγῆς. Κύριοι, καὶ σεῖς καὶ ἐγὼ ἠκούσαμεν μέχρι τοῦδε φόρους ἀπαγορευτικούς, προστατευτικούς, περιοριστικούς, ταμιευτικούς, ἀλλὰ δὲν ἠκούσαμεν ποτὲ φόρους συντεταγμένους ἐναντίον τῶν κανόνων τῆς γραμματικῆς, καὶ τὸ παράδοξον, ὅτι τοὺς ἀντιγραμματικοὺς φόρους πληρώνουσιν οἱ γνωρίζοντες τὴν γραμματικὴν πλούσιοι, καὶ τοὺς κατὰ γραμματικὴν φόρους πληρώνουσιν οἱ μὴ γνωρίζοντες αὐτὴν πτωχοί, διότι μᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ὁ φόρος ἐπὶ τῶν κεφαλαίων εἶναι φόρος σόλοικος, καὶ ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι σόλοικον εἶναι πᾶν τὸ ἐναντίον τῶν κανόνων τοῦ συντακτικοῦ καὶ τῆς γραμματικῆς. Ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι ὑπάρχει σοφὸν λόγιον «ὅστις πίνει πληρώνει τὰ χρέη του». Λοιπὸν παραγγελλόμεθα ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν νὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς συμπολίτας μας: μὴ σᾶς μέλλει, καθόσον διὰ νὰ πληρώσητε τὰ χρέη σας ὀφείλετε νὰ ἦσθε πάντοτε μεθυσμένοι. Βλέπετε λοιπὸν μέχρι τίνος προέβησαν οἱ Ὑπουργοί, ὥστε νὰ μυκτηρίζουσι τὸν δυστυχῆ λαὸν, καὶ ὁ μὲν νὰ τῷ λέγῃ: πλήρωνε ἀγογγύστως φόρους, διότι οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους πληρώνεις σὺ, συμφωνοῦν καὶ μὲ τοὺς κανόνας τῆς γραμματικῆς· ὁ δὲ ἕτερος τῷ λέγει: μέθα διὰ νὰ λησμονῇς τοὺς φόρους! Ἐὰν ταῦτα ἐλέγοντο εἰς Κοινοβούλιον ἄλλου Ἔθνους, βεβαιωθῆτε, ὅτι καὶ Ὑπουργοὶ καὶ Ἀντιπρόσωποι δὲν ἤθελον εὕρει τόπον νὰ κρυβῶσι διὰ νὰ διαφύγωσι τὴν ὀργὴν τοῦ μυκτηριζομένου λαοῦ. Διετάξατε νὰ κατασκευασθῶσι 30,000 κάλπαι καὶ ἄλλα ἐκλογικὰ εἴδη, τὰ ὁποῖα ὑπελόγισα προχθὲς, ὅτι θὰ στοιχίσωσι τοὐλάχιστον 400,000 δραχμάς, ἐνῷ σεῖς ἐσημειώσατε εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν μόνον 150,000, καὶ προμηθεύετε τόσα, ὥστε φρονεῖτε, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἐξ αὐτῶν εἰς τοὺς Δήμους τίποτε, ἐνῷ θὰ ὑπάρχωσι τοὐλάχιστον τὰ ¾, καὶ οὕτω θὰ ἐπιβάλητε περιττὴν δαπάνην εἰς τοὺς Δήμους ἐκ τῶν ὁποίων τὰ 9[10 εἶναι χρεωκοπημένοι.

§16ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οἱ Δῆμοι δὲν ἔχουν νὰ δαπανήσουν τίποτε.

§17ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ σᾶς εἶπον προχθὲς νὰ ἐρωτήσητε ἀπ’ εὐθείας τοὺς Δημάρχους, ποίων καὶ πόσων ἔχουσιν ἀνάγκην· διότι ὡς Νομάρχης ἀπήντησα διοικητικοὺς ὑπαλλήλους, οἱ ὁποῖοι ἐπεθύμουν νὰ ἀναμιχθῶσιν εἰς τὰς τοιαύτας προμηθείας, καὶ διὰ τοῦτο παρουσιάζουν ἐλλείψεις, αἵτινες δὲν ὑπάρχουν εἰς τοὺς Δήμους. Παρασκευάζετε 30,000 κάλπας, καὶ ἀναλόγως τούτων τὰ λοιπὰ εἴδη· ἐκ τούτου συνάγεται, ὅτι ὑποθέτετε, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ὑπάρχουσιν ἀπὸ τὰ προπερυσινὰ εἴδη — ὅπερ δὲν εἶναι σωστὸν, ἀφοῦ πρὸ ἑνὸς ἔτους ἐγένοντο βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ — ἀλλὰ ὑπολογίζετε καὶ 30 περίπου κάλπας δι’ ἕκαστον ἐκλογικὸν τμῆμα, ἐνῷ, ἂν λάβητε ὑπ’ ὄψει τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1879, θὰ πληροφορηθῆτε, ὅτι οὔτε 20 δὲν ἀναλογοῦσιν, ἐπειδὴ εἰς πολλοὺς Δήμους δὲν ἐτέθησαν κάλπαι ὑποψηφίων Συμβούλων, ὅσος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν μελῶν τοῦ Συμβουλίου. Ἰδοὺ καὶ ἑτέρα σπατάλη ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ σας ταύτῃ, δι’ ἧς ἀνοίγετε εἰς τοὺς διοικητικοὺς ὑπαλλήλους μίαν θύραν καταχρήσεων. Ἐπιμένετε, κ. Πρωθυπουργέ, ὅτι οἱ Ἐπαρχιακοὶ ἰατροὶ εἶναι ἀναγκαῖοι διὰ τὴν νόσον εὐλογίαν, καὶ ἐκ τούτου προδίδεσθε, ὅτι ἀφορμὴν ζητεῖτε νὰ ἐπιβάλητε τὰ ῥουσφετολογικά σας Νομοσχέδια. Καὶ νομίζετε, ὅτι ἡ ἔντασις τῆς ἀσθενείας ταύτης σᾶς δίδει εὐλογοφανῆ πρόφασιν, ὅπως ἀνασυστήσητε τοὺς ἐπαρχιακοὺς ἰατροὺς, ἀφοῦ ἡ ὑπηρεσία πρὸ εἰκοσαετίας τοὺς ἀπέδειξεν περιττοὺς καὶ ἐπιβλαβεῖς; Καὶ ἡμεῖς ἀνεπτύξαμεν πολλάκις, καὶ σεῖς γνωρίζετε, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1846, ὅτε ἐνέσκηψεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ εὐλογία, μεγάλην θραῦσιν ἐπήνεγκεν εἰς τὰς πόλεις ὅπου ὑπῆρχον πολλοὶ Δημόσιοι ἰατροὶ, εἰς Ἀθήνας τὸ 1848 καὶ ἐφέτος, εἰς Σύρον τὸ 1846, εἰς Ἄργος τὸ 1849, εἰς Πάτρας κατόπιν, εἰς Τρίπολιν καὶ Καλάμας τὸ 1874. Ἡ Βαυαροκρατία εἰσήγαγε τὸν θεσμὸν τοῦτον τὸ 1833, διότι τότε μόλις ὑπῆρχον 6 ὅλοι ἰατροὶ ἐπιστήμονες ἐν Πελοποννήσῳ, 4 ἐν Ῥουμέλῃ καὶ 2 ἐν Σύρῳ ἑπομένως εἶχεν ἀνάγκην διὰ μισθοδοσίας νὰ πείσῃ ἀνὰ ἕνα τούτων, ἵνα μεταβῶσιν εἰς τὰς προτευούσας τῶν Νομῶν· κατόπιν ἐκ τῶν μαθητῶν τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστημίου ἔστειλαν καὶ εἰς τὰς Πρωτευούσας τῶν Ἐπαρχιῶν, καθ’ ἣν ἐποχὴν δὲν εὑρίσκοντο εἰς αὐτὰς οὔτε φλεβοτόμοι· ἀλλὰ τώρα ὅτε πλήθουσι αἱ Πρωτευούσαι τῶν Δήμων εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσιν οἱ ἔμμισθοι ἰατροί; Τίς τῶν ἀμίσθων ἠρνήθη νὰ ἐκτελέσῃ τὸν ἐμβολιασμόν; Τίς δὲν ἐξετέλεσεν ἰατροδικαστικὴν παραγγελίαν; Δὲν συλλογίζεσθε, ὅτι οἱ ἔμμισθοι ἰατροὶ θὰ καταστῶσιν ἐπικίνδυνοι εἰς τὴν Ποινικὴν Δικαιοσύνην, μεροληπτοῦντες, εἰς τὰς ἰατροδικαστικὰς ἐκθέσεις των, ὑπὲρ τοῦ κόμματος ἐκείνων, οἵτινες τοὺς ὑποστηρίζουσιν εἰς τὴν θέσιν των; Ἐνῶ τώρα τοὐλάχιστον οἱ δικαστικοὶ ὑπάλληλοι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένοι ν’ ἀναθέτωσιν εἰς τὸ αὐτὸ πρόσωπον τὴν ὑπηρεσίαν των αὐτὴν, ἀλλὰ νὰ ὁρίζωσι τοῦτο ὁδηγούμενοι ἀπὸ τὰς ἐπιτοπίους σχέσεις ἑκάστου ἰατροῦ. Βλέπων τὴν ἐπιμονὴν τοῦ Ὑπουργείου εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Νόμου τούτου, ἠρώτησα ἓν μέλος τῆς Διοικητικῆς Ἐπιτροπῆς, διατὶ ἐπισπεύδουσι τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ τόσον ἐπιζημίου Νόμου; μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι τὸ ἀπαιτεῖ ὁ Πρωθυπουργὸς, καθόσον τὸ ὑπεσχέθη εἰς 7 ἢ 8 φίλους του ἰατροὺς βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ὑπάρχῃ μία ὑπηρεσία καὶ καὶ δι’ αὐτοὺς, ὅταν δὲν θὰ ἦναι βουλευταί.

§18ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ποία εἶναι αὐτὴ ἡ Διοικητικὴ Ἐπιτροπή;

§19ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Διαμαρτύρεσθε, κ. Πρωθυπουργὲ, χάριν τοῦ πεφωτισμένου κόσμου, διότι θέλομεν νὰ περιορίσωμεν τὰ ἔξοδα τῶν ἀνασκαφῶν τῶν Ἀρχαιοτήτων. Τοιαῦτα ἔξοδα δὲν ἀφαιροῦμεν, ἀλλὰ δὲν θέλομεν νὰ μεταβάλλωνται καὶ αὐτὰ εἰς ῥουσφέτια τοῦ ὑμετέρου ἀγγελιαφόρου βουλευτοῦ Μεγαρίδος, χάριν τοῦ ὁποίου ἡ Ἑταιρία ἀγοράζει τῶν Ἐλευσινίων τοὺς ἀγροὺς ὑπερτιμημένους, καὶ οὕτω νὰ γινώμεθα ὄργανα μιᾶς Κυβερνητικῆς κακοηθείας, διαπραττομένης πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς Πρωτευούσης! Μᾶς λέγετε, κ. Πρωθυπουργέ: πῶς; δὲν θέλετε ναύτας; Θέλομεν ναύτας, ἀλλὰ δὲν θέλομεν καρβουνοφύλακας. Ὅταν ἐν Πειραιεῖ ἡ ἀποθήκη ἦτο πλήρης ἀνθράκων, εἶχε ἕνα ἀνθρακοφύλακα, τώρα ὅτε εἶναι κενὴ, ἔχει δεκαπέντε. Ἐπίσης εἰς τὴν Χαλκίδα, ὅταν ἦτο πλήρης, εἶχεν ἕνα, τώρα ἔχει ἓξ; διότι εἶναι κενή. Ἐπὶ τέλους μᾶς ἀνηγγείλατε, κύριε Πρωθυπουργὲ, καὶ μίαν διὰ τὸ καλὸν τοῦ γεωργικοῦ λαοῦ πρόθεσίν σας, ὅτι θὰ φροντίσητε νὰ δοθῇ ἀτέλεια εἰς τὰ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ εἰσαγόμενα ἐργαλεῖα τοῦ γεωργοῦ. Ἂς ἴδωμεν τώρα ποῖα εἶναι τὰ ἔξωθεν εἰσαγόμενα τοιαῦτα ἐργαλεῖα διὰ τὴν γεωργίαν· τὸ ἄροτρον; κατασκευάζεται ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ ξύλον ἑλληνικόν· ὁ ἀσκός του; ἀπὸ τὸ δέρμα τοῦ οἰκοσίτου του αἰγιδίου· τὸ σκιαδοῦλί του; ἀπὸ τὴν προβιὰν τοῦ ἀρνίου, τὸ ὁποῖον τρώγει τὸ Πάσχα· μένει τὸ ὑλικὸν τῶν σχοινίων καὶ τοῦ ἰνίου, διὰ τὰ ὁποῖα πληρώνεται τελωνεῖον πέντε λεπτὰ κατ’ ἔτος. Λοιπὸν ἀπεφασίσατε ἐν τῇ γενναιοδωρίᾳ σας νὰ κάμετε μίαν τοιαύτην θυσίαν, χαρίζοντες καὶ εἰς τὸν γεωργὸν πέντε λεπτὰ κατ’ ἔτος! Ὁ Θεὸς νὰ σᾶς διαφυλάττῃ, ἀφοῦ τοιαύτη τύχη ἀνοίγεται εἰς τὸν γεωργὸν, ὁσάκις θὰ τὸν κυβερνᾶτε. Ἐπὶ τέλους ὡμολογήσατε, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἀποτεινόμενος εἰς τοὺς φίλους σας, ὅτι οἱ ἐπιβαλλόμενοι φόροι εἶναι ἀπεχθεῖς εἰς τὸν λαὸν—μολονότι ὁ κύριος Γεωργιάδης σᾶς διαψεύδει εἰς τοῦτο, διατεινόμενος ὅτι ὁ λαὸς χαίρει πληρώνων πολλοὺς φόρους—ἀλλὰ τοὺς παρηγορήσατε ὅτι μετὰ καιρὸν θὰ γνωρίσῃ ὁ ἴδιος λαὸς τὰ καλὰ, τὰ ὁποῖα θὰ παραγάγωσιν αὐτοὶ οἱ φόροι, καὶ θὰ ἐνθυμηθῇ τοὺς ψηφίζοντας αὐτοὺς Ἀντιπροσώπους του. Ὁμιλεῖτε πρὸς τοὺς φίλους σας, ὅπως οἱ θεοφόροι πατέρες εἰς τὰ πρῶτα ἔτη τοῦ Χριστιανισμοῦ ἔλεγον εἰς τοὺς κατηχουμένους: θὰ ἀποθάνητε βασανιζόμενοι, ἀλλὰ θὰ ἔχετε ἀμοιβὴν τὸν Παράδεισον. Οὕτω λέγετε εἰς τοὺς συμψηφηφορήσοντας μὲ σᾶς τοὺς φόρους: θὰ σᾶς ἀπολακτίσῃ ὁ λαὸς, ἀλλὰ θὰ ἔλθῃ καιρὸς, ἵνα πρὸς δόξαν σας γράψῃ ἱστορικὸς καὶ τὸ ἰδικόν σας Συναξάριον. Τώρα θὰ στραφῶ ἕνεκα τῶν φόρων πρός τινας συναδέλφους. Ὅταν ἐπιβάλλουν φόρους τὰ Κοινοβουλευτικὰ Σώματα, ἅπαντα τὰ μέλη εἶναι πραγματικῶς ἴσα, ὅταν καὶ συνεισφέρουν ἐξίσου· ἀλλ’ ὅταν μέλη τινὰ κατορθώνουν νὰ ἀπαλλάττωσιν ἑαυτὰ ἀπὸ τοὺς φόρους, ὀφείλουν νὰ ἦναι συνεσταλμένα· ἄλλως, τοῖς ἐλλείπει πᾶσα ἀνατροφὴ καὶ πᾶσα αἰδὼς κοινοβουλευτική· καὶ τοῦτο τὸ λέγω διὰ τοὺς ἐξ Ἑπτανήσου ἀδελφοὺς Βασιλάκιδες, Καραμπίνην καὶ Ἀρδαβάνην, οἵτινες ἔσπευσαν τὴν παραμονὴν τῶν Χριστουγέννων νὰ ἔλθουν ἐδῶ νὰ ἐπιβάλλουν φόρους διὰ τὰς παλαιὰς Ἐπαρχίας, ἀφοῦ οἱ ὑπουργοὶ ἀπήλλαξαν τὰς ἰδικάς των. Καὶ ἄλλοτε εἶπεν ὁ κύριος Γεωργιάδης, ὅτι πρέπει νὰ πληρώσῃ ὁ λαὸς φόρους. Ἀλλὰ, κύριε Γεωργιάδη, οἱ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος πολῖται, πρὶν ἀποφασίσουν νὰ σᾶς ἐλευθερώσουν, ἐπλήρωναν τοὐλάχιστον 30% ὀλιγωτέρους φόρους, ἀφ’ ὅτους πληρώνουσι τώρα, ἐνεχυριάσαντες καὶ τὴν σκούφιαν των, ἀλλ’ ἡ στενοχωρία αὕτη δὲν ὑπάρχει καὶ διὰ σᾶς μὲ τὴν προσθήκην τῶν νέων φόρων, καθόσον ἐπὶ Ὀθωμανικῆς δυναστείας ἐπλήρωνε τὸ ἐλευθερωθὲν μέρος τῆς Θεσσαλίας τοὐλάχιστον 600,000 λίρας ἐτησίους φόρους, καὶ τώρα πληρώνει μόλις 130,000, ὥστε ἐὰν προστεθῶσι καὶ οἱ νέοι φόροι δὲν θὰ πληρώσουν οὔτε τὸ ⅓ ὅσων ἐπλήρωνον προπέρυσιν· ἑπομένως οἱ Ἀντιπρόσωποι τῶν νέων Ἐπαρχιῶν ὀφείλουσι νὰ ἔχωσι διάκρισιν, ψηφίζοντες τοὺς τοιούτους φόρους καὶ διὰ τὰς βεβαρημένας παλαιὰς Ἐπαρχίας· διότι, ἐὰν ἐξακολουθῶμεν, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποίαν δεικνύει διάθεσιν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, νὰ ἐπιβαρύνωμεν ὁλονὲν τὰς παλαιὰς Ἐπαρχίας, θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀπροχώρητον, καὶ τότε τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦναι ὀλέθρια. Ὁ κύριος Γεωργιάδης μᾶς ἐκήρυξε φωτοσβέστας, ἐνῷ ἡ ἀντιπολίτευσις οὐδένα προτείνει περιορισμὸν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ μάλιστα τὴν δημοτικὴν, κατέκρινεν ὅμως τὰς διακρίσεις τοῦ νὰ ἔχωσιν οἱ ὑπουργοὶ ἐν ταῖς Ἐπαρχίαις των δημοτικὰ σχολεῖα, στοιχίζοντα ἐξόδων ἡμιγυμνασίου. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθη ὁ κύριος Γεωργιάδης εἰς τοῦτο μόνον· μᾶς ἀπεκάλεσε περιφραστικῶς καὶ προδότας. Ἐννοῶ τὸν θυμὸν τοῦ κυρίου Γεωργιάδου, διότι κατήγγειλον ὅτι τινὲς τῶν ἐκ Θεσσαλίας βουλευτῶν, μοιράζοντες μὲ τοὺς ἀστυνομικοὺς ὑπαλλήλους τοὺς μισθοὺς, ἐγένοντο ἀμέσως δοῦλοι εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐνῶ χάριν τῶν ῥουσφετίων δὲν ὤφειλον, εἰσερχόμενοι κατὰ πρῶτον εἰς κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, νὰ φανῶσιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένοι τῆς κακίας τῆς συναλλαγῆς, ἣν ἐσύστησεν ἡ κακὴ ἐφαρμογὴ τοῦ Πολιτεύματος, μιμούμενοι τοὺς πολίτας τῶν παλαιῶν Ἐπαρχιῶν. Κύριοι! Ὅταν τὸ 1843 ἦλθον τὸ πρῶτον Ἀντιπρόσωποι τῶν παλαιῶν Ἐπαρχιῶν εἰς τὴν τότε Συνέλευσιν, καίτοι οἱ πλείονες κατεστραμμένοι οἰκονομικῶς ἀπὸ τὸν ἐννεαετῆ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας ἀγῶνα, καὶ μὴ λαμβάνοντες ἀποζημίωσίν τινα, τοσοῦτον ἁγνοὶ ἦσαν, ὥστε διαρκούσης τῆς Συνελεύσεως οὐδεὶς προσῆλθε νὰ λάβῃ τὰς 700 δραχμὰς, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις τοῖς ἐχορήγησε, φοβούμενοι μήπως τοῦτο ἦτο δόλωμα ἵνα ψηφίσωσι διατάξεις τοῦ Συντάγματος ὑπὲρ τῶν Βασιλικῶν προνομίων, καὶ μόνοι 92, ἐκ τῶν 244 (ὅσοι ἦσαν Πληρεξούσιοι) ἔλαβον τὸ ποσὸν αὐτὸ μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, ἀφοῦ ὑπηρέτησαν πέντε ὅλους μῆνας· ἐνῷ οἱ πλεῖστοι τῶν ἐκ Θεσσαλίας βουλευτῶν μόλις ἐπάτησαν τὸ κατώφλιον τῆς Βουλῆς, ὑπερηκόντισαν τοὺς παλαιοὺς βουλευτὰς εἰς τὸ ῥουσφετολογεῖν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι οὗτοι λαμβάνουσι τὰ ὑπουργικὰ δῶρα πρὸς περιποίησιν τῶν φίλων καὶ συγγενῶν των, τῶν Θετταλῶν ὅμως οἱ πλεῖστοι τὰ λαμβάνουσι πρὸς ἴδιον ὑλικὸν συμφέρον. Ὅταν οἱ ἀδελφοὶ Ἑπτανήσιοι ἡνώθησαν μὲ ἡμᾶς, ἔδειξαν ἐπὶ 2–3 ἔτη πλήρη αὐταπάρνησιν καὶ πολιτικὸν χαρακτῆρα, καὶ ἤθελον ἴσως ἀνθέξει ἐπὶ πολὺ εἰς τὴν διαφθορὰν, ἐὰν δὲν εἶχον ἡγέτην τὸν Λομβάρδον προδιατεθειμένον νὰ διαφθαρῇ καὶ νὰ δώσῃ τὸ κακὸν παράδειγμα εἰς τοὺς λοιποὺς Ἑπτανησίους. Ἔχω καὶ ἕτερον μικρὸν λογαριασμὸν νὰ ἐξοφλήσω μέ τινας τῶν ἐκ Θεσσαλίας βουλευτῶν, οἵτινες δικαιολογούμενοι διὰ τὴν πρὸς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον ὄχι ἐπαινετὴν συμπεριφοράν των, ἔλεγον ὅτι δὲν ἔχουν σκοπὸν νὰ συμμαχήσωσι μὲ τοὺς παλαιοὺς Ἕλληνας, τοὺς καθυστεροῦντας 100,000,000, καὶ πρὸ πάντων τοὺς Μωραΐτας, οἵτινες ἐδιοίκησαν τόσον κακῶς μέχρι τοῦδε τὸν Τόπον, θὰ ἑνωθῶσι μὲ τὸν Τρικούπην, ὅστις θὰ ἀναγκάσῃ ἐκείνους νὰ πληρώσωσιν αὐτὰ τὰ μιλιούνια, μὲ τὰ ὁποῖα νὰ κατασκευάσῃ Στόλον, καὶ οὕτω νὰ λύσῃ ἡ Ἑλλὰς τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα! Φρονεῖτε ἐν τῇ μικροπονηρίᾳ Σας, ὅτι Σᾶς ἐπίστευσεν ὁ κόσμος, καὶ δὲν σᾶς ἀηδίασεν ἀκούσας, ὅτι ἤλθατε νὰ ἐξελέγξητε διὰ τὴν παρελθοῦσαν πολιτείαν των ἐκείνους, οἵτινες ἐνεχυρίασαν καὶ τὸν ἑαυτόν των διὰ νὰ ἐλευθερώσωσι Σᾶς! Ἀλλ’ ἀφοῦ ἤθελε νὰ λάβητε λογαριασμὸν διὰ τὰ παρελθόντα, δὲν ἐρωτᾶτε τὸν δόντα εἰς Σᾶς τὰς πληροφορίας ταύτας, ἂν ἦναι ἀληθές, ὅτι μόνος ὁ πατήρ του ἔλαβεν ἐπὶ τῆς Βασιλείας τοῦ Ὄθωνος εἰς μισθοὺς 1,474,000 δραχμῶν, χωρὶς νὰ πληρώσῃ οὔτε ἑνὸς ἔτους φόρον οἰκοδομῶν διὰ τὰς ἐν Ναυπλίῳ καὶ Πατησίοις οἰκίας του, ἀπὸ τὰς ὁποίας ἐσώδευε κατ’ ἔτος 7,000 δραχμάς! ὅ ἐστὶ ἔλαβε τόσους μισθοὺς, ὅσους δὲν ἔλαβον ὅλαι ὁμοῦ αἱ ἐπίσημοι οἰκογένειαι τοῦ Μωρέως, εἰ καὶ ἐθυσίασαν αὗται εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ χρῆμα ἄφθονον!

§20ΤΙΝΕΣ (ἐκ τῆς Ὑπουργικῆς μερίδος). Ποῖος εἶναι αὐτός;

§21ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὁ πατὴρ τοῦ κ. Τρικούπη! Πηγαίνετε εἰς τὸ Ἐλεγ. Συνέδριον νὰ εὕρητε τοὺς λο(σμούς. Ὁ δὲ υἱός του διωρίσθη γραμματεὺς Πρεσβείας ἀπὸ 16 ἐτῶν, διὰ νὰ λαμβάνῃ, ὡς ἐπαναπροῖκι τοῦ πατρός του, μισθὸν 1,100 δραχμὰς τὸν μῆνα.

§22Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Αὐτὰ ποῦ λέγετε εἶναι ἀσέβεια.

§23ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐπρόσθεσεν ὁ κ. Γεωργιάδης, ὅτι οἱ ἐκ Θεσσαλίας βουλευταὶ ἔχουν πολιτικὰς πεποιθήσεις καὶ διὰ τοῦτο μένουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον πιστοί. Καθ’ ἣν ἡμέραν θὰ ἔλθῃ ἄλλο Ὑπουργεῖον, ἂν ἴδῃ ὁ κ. Τρικούπης πέντε μόνους εἰς τὴν οἰκίαν του, τῷ δίδω τὴν ἄδειαν νὰ τοὺς ὠθήσῃ νὰ μὲ δείρωσι. Ὅταν ἦλθον εἰς Ἀθήνας, ἐκ τῶν παρόντων 28, οἱ 19 ἦσαν μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, καὶ οἱ 9 μὲ τὸν Τρικούπην· ἀλλὰ τὴν ἡμέραν ὅπου ἐκέρδισεν ὁ Τρικούπης τοὺς Προέδρους τῶν Τμημάτων, ὁ κ. Κουμουδοῦρος εὑρέθη μὲ μόνους τέσσαρας. Αὐταὶ εἶναι αἱ πεποιθήσεις σας!... (Θόρυβος). Λοιπόν, κ. Πρωθυπουργέ, ὅλαι αἱ μομφαί, τὰς ὁποίας ἐπεῤῥίψατε κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐστράφησαν καθ’ ὑμῶν· ἀλλὰ μεθύσαντες ἀπὸ τὴν μεγάλην πλειονοψηφίαν τῆς παρελθούσης Συνόδου, καὶ τὴν μικροπρέπειαν καὶ τὰς κολακείας τινῶν φίλων σας, ἤλθατε ἐν τῇ Συνόδῳ ταύτῃ μὲ τὸ θράσος καὶ φόρους νὰ ἐπιβάλητε καὶ κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀνοικείως νὰ ἐπιτεθῆτε. Σᾶς συμβουλεύω λοιπὸν νὰ μὴ παρασύρεσθε ἀπὸ κολακείας, διότι ἄλλοι πρὸ ὑμῶν ἔσχον ὑμνητὰς ταπεινοτέρους, ἀλλὰ δὲν ἔδωκαν προσοχὴν εἰς τὰς κολακείας· τοὐναντίον, περιεφρόνησαν τοὺς κόλακας· καὶ μνημονεύω τοιαύτην ἀρετὴν μεγάλου πολίτου τῆς Ἑλλάδος, τοῦ ἀειμνήστου Γεωργίου Κουντουριώτου. Τῷ 1824 ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τόσον ἰσχυρὸς, ὅσον δὲν ἦτον ποτὲ οὔτε ὁ Κυβερνήτης, οὔτε ὁ Ὄθων, οὔτε ὁ Γεώργιος, διότι μὲ μίαν του διαταγὴν ἐφυλάκισε τὸν Κολοκοτρώνην, τοὺς Νοταραίους, τοὺς Σισιναίους, τοὺς Δηλιγιανναίους, καὶ ἔκαμε τὸν Ζαΐμην, τὸν Νικηταρᾶν καὶ τὸν Λόντον νὰ πλανῶνται φυγάδες, οἱ δὲ ἐπισημότεροι τῶν ἡρώων τῆς Ῥούμελης ἐτέθησαν ὑπὸ τὰ νεύματά του. Κατὰ τὴν ἑορτήν του, ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ, ἐκράτει ὁ ἱπποκόμος εἰς τὴν θύραν ὡραῖον ἀραβικὸν ἵππον μὲ ἀργυρόχρυσον στολήν. Μεταξὺ τῶν ἐπισκεπτομένων ὑπῆρξε καὶ ὁ ἐκ Πύργου βουλευτὴς Διονύσιος Διάκος, ὅστις μὴ ἐννοήσας τὴν διαφορὰν τῆς θέσεώς του ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ, καὶ νομίζων, ὅτι εὑρίσκετο ἀκόμη ἐνώπιον τοῦ ἰδιοκτήτου τῆς Γαστούνης Χουτουμᾶ μπέη, μετά τινα ταπεινὴν πρὸς τὸν Κουντουριώτην συγχαρητήριον προσλαλιὰν, ἐπρόσθεσε καὶ ἐγκώμιον διὰ τὸν ἵππον τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὃν, ὡς εἶπε, τοσοῦτον ἐθαύμασεν, ὥστε ἐπεθύμει νὰ μεταβάλετο εἰς φοράδαν. Ἂν τοιαύτην κολακείαν ἠκούετε, κ. Τρικούπη, ἀπό τινα, οὗτος θὰ ἐλάμβανε τὴν πρώτην θέσιν ἐν τῇ εὐνοίᾳ σας· ἀλλ’ ὁ Κουντουριώτης, μὴ ἀναγνώσας, ὅσα βιβλία ἀπεστηθίσατε σεῖς, ὅστις καὶ ἴδετε καὶ πάντα τὸν ἐν Εὐρώπῃ κόσμον, ὁ μέγας, λέγω, ἐκεῖνος πολίτης, ὄχι μόνον δὲν ἐκολακεύθη, ἀλλ’ ἀηδιάσας, εἶπε πρὸς τὸν παρακαθήμενον συγκυβερνήτην του Σπηλιωτάκην: αὐτὸς εἶναι παληάνθρωπος. Τελευτῶν τὸν λόγον, σᾶς συμβουλεύω, κ. Πρωθυπουργέ, νὰ μὴ ὑπερηφανεύεσθε ἀκούοντες τὸν μὲν ἐκ τῶν φίλων σας καλοῦντά σε Μέγαν Ἀλέξανδρον διὰ τὰ περὶ μεγαλείου τῆς Ἑλλάδος σχέδιά σας, τὸν ἕτερον θαυμάζοντά σε διὰ τὴν στρατιωτικήν σου ἱκανότητα καὶ ἐμπειρίαν ὡς ἄλλον Βρένον καὶ Πομπήϊον, καὶ ἄλλον ἐνθουσιῶντα διὰ τὴν διπλωματικήν σου ἐπιτηδειότητα, ὑπερβαίνουσαν καὶ ἐκείνην τοῦ Καβούρ. Πρέπει νὰ πεισθῆτε, κ. Πρωθυπουργέ, ὅτι παρουσιαζόμενος ἐν τῇ Βουλῇ ἔχετε ἀπέναντί σας Βουλευτὰς ἐννοοῦντας τὴν θέσιν τὴν ἰδικήν των καὶ τὴν ἰδικήν σας, ἥτις μαρτυρεῖ, ὅτι ἀπωλέσατε τὴν ὑπόληψιν τῆς κοινῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν βαυκαλίσαντες δι’ ὑποσχέσεων, ἃς παρέβητε ἀνυποκρίτως, ἐξηγείρατε ἐναντίον σας τὴν ὀργὴν καὶ τὴν ἀγανάκτησίν της. Ἑπομένως ἡ ἀντιπολίτευσις οὐδόλως ταράττεται, οὔτε ἀπὸ τὰς ἐπιθέσεις τῆς πλειοψηφίας σου, οὔτε ἀπὸ τὰς κομποῤῥημοσύνας σου, ἀφοῦ μάλιστα ἀγωνίζεται τὸν καλὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς πενομένης τάξεως τοῦ λαοῦ (εὖγε).

§24Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, εἰλικρινῶς ἐπὶ τῇ ἀφορμῇ, ἥτις μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα. Δὲν ἐφανταζόμην, ὅτι ἤθελον λάβει τοιαύτην ἀφορμήν, δὲν ἐσκεπτόμην δὲ οὐδὲ νὰ ἀπαντήσω εἰς ἀντιῤῥήσεις τυχὸν σχετικάς, πρὸς ὅσα μὲ τὰς ἀσθενεῖς μου δυνάμεις ἠθέλησα νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς. Ἐνθυμεῖσθε, νομίζω, ποία εἶναι ἡ ἀφορμή, ἥτις μὲ ἔκαμε νὰ ζητήσω τὸν λόγον. Τὸ θέμα τῳόντι εἶναι εὐτελὲς καὶ ταπεινὸν, καθ’ ὃν τρόπον μάλιστα διετυπώθη ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ δὲν δύναταί τις νὰ αἰσθάνηται εὐχαρίστησιν ὁμιλῶν ἐπὶ τοιούτου θέματος. Δύνανται νὰ ὑπάρχουν ἄλλαι διατυπώσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εἰμποροῦν τοιαῦτα θέματα νὰ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν κρίσιν τῶν τὰ πάντα γινωσκόντων Ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, οὐχὶ ὅμως ποτὲ ὑπὸ τὰς διατυπώσεις ἐκείνας, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἠθέλησεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ προκαλέσῃ τοιαύτην ἀνανέωσιν συζητήσεως ἐπὶ τοιούτου θέματος. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐν τῷ μακρῷ αὐτοῦ λόγῳ ἐμνήσθη καὶ ἡμῶν, τῶν πρὸ ὀλίγου ἀποχωρησάντων ἀπὸ τῆς πρὸς αὐτὸν ὑποστηρίξεως, καὶ εἶπεν ὅτι αὐτὴ αὕτη ἡ συναλλαγὴ εἶναι τὸ αἴτιον, τὸ ὁποῖον ἀπεχώρισεν ἡμᾶς ἀπ’ αὐτοῦ, συναλλαγὴ προταθεῖσα, ἀλλ’ ἀποκρουσθεῖσα! Ἐν πρώτοις, κύριοι, ἤθελε γεννηθῆ εἴς τινα τῳόντι ἡ ἀπορία, τίνα ἀνάγκην ἔχει εἷς λ. χ. δικαστὴς ἀδέκαστος καὶ ἀδιάφθορος νὰ δημοσιεύσῃ ὅτι ἐγένοντο πρὸς αὐτὸν ἀπόπειραι δελεασμοῦ καὶ αὐτὸς τὰς ἀπέκρουσε; Τίνα ἀνάγκην ἔχει μία παρθένος νὰ δημοσιεύσῃ πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἑαυτῆς τιμῆς, ὅτι προτάσεις ἄτοποι καὶ ἀνήθικοι ἐγένοντο πρὸς αὐτὴν καὶ αὐτὴ τὰς ἀπέκρουσε; Τὸ θέμα, κύριοι, καὶ ἡ ἔκφρασις, ὅπως μάλιστα διετυπώθη, ἠδύνατο τῳόντι νὰ μὴ ἀξίζῃ οὐδ’ ἀπάντησιν, τοὐλάχιστον ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ! ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ τοιαύτη αἰτίασις δὲν εἶναι ἄσχετος πρὸς ἓν σύστημα ἐνεργείας πολιτικῆς, σύστημα νέας τῳόντι πολιτικῆς σχολῆς, τῆς ὁποίας πρέπει νὰ ἴδωμεν τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰ γνωρίσματα! Δὲν ἐδίστασεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός, εὑρισκόμενος εἰς τὸ ὕψος τῆς ἑαυτοῦ θέσεως, νὰ κατέλθῃ καὶ εἰς τοιαῦτα ἀντικείμενα. Ἔλεγε πρὸς βουλευτάς, τῶν ὁποίων, φαίνεται, ἐνόμισεν ἀνάξιον καὶ νὰ μνημονεύσῃ, τί συζητεῖτε περὶ λεπτομερειῶν ἐν τοῖς φορολογικοῖς νομοσχεδίοις, ἐνῷ πρόκειται περὶ γενικῆς συζητήσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν μεγάλα συμφέροντα ἐθνικὰ, ἐσωτερικὰ καὶ ἐξωτερικὰ, πρόκειται νὰ συζητηθῶσιν; Ἀλλὰ δύναμαι μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ νὰ εἴπω καὶ ἐγώ; τί συζητοῦμεν, κύριοι, περὶ ζητημάτων συγκεκριμένων οἰκονομικῶν ἢ περὶ ζητημάτων ἐφαπτομένων τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τοῦ Τόπου, ἐνῷ πρόκειται πρὸ παντὸς νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς θέσεως ἡμῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, περὶ τῶν ἀμοιβαίων σχέσεων τῶν δύω μερίδων καὶ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν δύναται νὰ λειτουργῇ ἡ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ συζήτησις; Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς δὲν περιωρίσθη εἰς αἰτίασιν καθ’ ὁλοκλήρου ὁμάδος συναδέλφων σας· ἀλλ’ ὁμιλῶν, ἐν τῷ ἐπιλόγῳ τοῦ ὑψηλοῦ αὐτοῦ καὶ πατριωτικοῦ λόγου περὶ ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ περὶ τοῦ ἔθνους ἐν γένει, εἶπεν, ὅτι, ἐὰν τυχὸν ἤθελε πιστεύσει, ὅτι ἤθελον διατηρηθῆ αἱ κακαὶ ἐντυπώσεις ἐκ τῶν φορολογικῶν του Νομοσχεδίων, ἤθελε συμβουλεύσει τοὺς φίλους του νὰ μὴ ψηφίσωσιν ὑπὲρ αὐτῶν, οὐχὶ φοβούμενος τὴν διάρκειαν τῶν τοιούτων ἐντυπώσεων, ἀλλὰ διότι ἔθνος, τὸ ὁποῖον ἤθελε διατηρήσει κακὰς ἐντυπώσεις ἐκ τῶν Νομοσχεδίων τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, εἶναι ἀνάξιον νὰ ὑπάρχῃ! Ἔθνος, διατηροῦν τὰς τοιαύτας κακὰς ἐντυπώσεις, εἶναι ἀνάξιον νὰ κυβερνᾶται ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι κάθηνται εἰς αὐτὴν τὴν πτέρυγα! Διὰ τὸν διπλοῦν τοῦτον λόγον εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς θέσεως ἡμῶν! Πρέπει νὰ ἴδωμεν ἐὰν τὸ διάστημα, ὅπερ χωρίζει τὰς δύω πτέρυγας, εἶναι χάσμα μέγα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μεταβάλωμεν εἰς ἄβυσσον! Καὶ ἀφ’ ἑτέρου πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν καλῶς ἐὰν ὁ βουλευτής, ὁ ὑποβαλλόμενος εἰς ἀδιακόπους ἀγῶνας καὶ θυσίας ἵνα διατηρῇ τὴν ὑπόληψιν καὶ συμπάθειαν τῶν ἐκλογέων του, οὐχὶ διὰ τῶν πολλῶν τῆς Ἐξουσίας λαφύρων, ἀλλὰ διὰ τῶν ἰδίων αὑτοῦ προσπαθειῶν, ἦναι ὑπόχρεως, ἐρχόμενος ἐνταῦθα, νὰ μεταβάλληται ἀπὸ ἐλέγχοντα εἰς ἐλεγχόμενον, καὶ ἂν οἱ Ὑπουργοὶ δὲν πρέπῃ νὰ αἰσθάνωνται διηνεκῶς, ὅτι ὀφείλουσι λόγον καὶ νὰ χαίρωνται ὑποβαλλόμενοι εἰς λογοδοσίαν, καὶ πρέπει νὰ ἴδωμεν ἂν ἄνευ τούτων δύναται πλέον νὰ λειτουργήσῃ, ἔστω καὶ ὅπως μέχρι τοῦδε ἐλειτούργησε, τὸ Πολίτευμα. Εἶδε, κύριοι, ὁ Τόπος οὗτος πολλὰς Κυβερνήσεις, αἵτινες εἶχον τοὐλάχιστον τὸ ἀνάστημα τῆς σημερινῆς, ὑποβαλλομένας εἰς κατηγορίας δεινοτάτας, οὐχὶ μόνον πολιτικὰς, ἀλλὰ καὶ ἄλλας βαρυτέρας, καὶ εἶδεν αὐτὰς νὰ συναισθάνωνται διηνεκῶς τὴν θέσιν τοῦ ὑπευθύνου καὶ νὰ αἰσθάνωνται εὐχαρίστησιν, διότι ζητεῖται παρ’ αὐτῶν οἱοσδήποτε λόγος, διότι ἀπολαμβάνουσι συγχρόνως εἰς ἀντιστάθμισιν τὴν μεγάλην δόξαν καὶ τιμὴν νὰ διαχειρίζωνται τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος των· ἀλλ’ οὐδέποτε ἤκουσε μέχρι τοῦδε τοιαύτας ἐκφράσεις παρὰ Πρωθυπουργοῦ ἐναντίον βουλευτῶν! Καὶ μὴ νομίσῃ τις, κύριοι, ὅτι ὁ κύριος Πρωθυπουργός ἀνταπέδωκεν, οὕτως εἰπεῖν, τὰ ἴσα· ἀπεναντίας παρατηρῶ, διὰ νὰ ἐνθυμηθῶμεν καὶ τὸ τοῦ Δημοσθένους, ὅτι οὐ περὶ τῶν ἴσων ἀγωνιζόμεθα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τοιούτου ζητήματος· διότι βεβαίως μὲν ἀξιοκατάκριτος εἶναι μία Κυβέρνησις, ἐὰν προβαίνῃ εἰς τὴν παρεκτροπὴν τοῦ νὰ δελεάζῃ ψήφους διὰ τῶν παροχῶν τῆς Ἐξουσίας, ἀλλ’ ἐπὶ τέλους μία Κυβέρνησις, καθ’ ἧς ἐπιῤῥίπτεται μία τοιαύτη μομφή, δύναται νὰ ἀνακουφίσῃ τὴν ἑαυτῆς συνείδησιν, συλλογιζομένη, ὅτι τοῦτο τὸ πράττει πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἑαυτῆς ἰδεῶν, τὰς ὁποίας δύναται νὰ θεωρῇ χρησίμους εἰς τὸν Τόπον! Ἐπὶ τέλους ὑποτίθεται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἂν μόνον πρὸς διατήρησιν αὐτῆς σκέπτεται, τὸ τοιοῦτο μετερχομένη μέτρον, ὠθεῖται ὑπὸ μιᾶς εὐγενοῦς φιλοδοξίας· ἀλλ’ ὁ βουλευτὴς, ὑποβαλλόμενος διηνεκῶς εἰς τὰς γνωστὰς θυσίας, ὅσον δήποτε εὐτελῆ θέσιν ἤθελε κατέχει, πῶς ἤθελεν ἐκληφθῆ, ἐὰν δὲν ἤθελε πολιτεύεσθαι δι’ ἄλλον σκοπὸν, παρὰ ὅπως τύχῃ ὀλίγων ψυχίων ἐκ τῆς τραπέζης τῶν κυρίων Ὑπουργῶν; Ἀλλ’ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ φαντάζονται, ὅτι δύνανται νὰ ἐπικαλεσθῶσι τοιαύτην ὑπὲρ ἑαυτῶν ὑπεροχὴν, ὥστε δὲν συλλογίζονται, ὅτι ἐκεῖνο, ὅπερ ὡς αὐθαίρετον ὑπόνοιαν καὶ κρίσιν ἑαυτῶν ἐπιῤῥίπτουσι κατὰ βουλευτῶν, στρέφεται κατ’ αὐτῶν ἀμέσως, ὡς πλήρης βεβαιότης. Μὴ ἆρά γε δὲν δύναται νὰ ὑποτεθῇ ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ δὲν ἔχουν ἄλλο ἐλατήριον τοῦ πολιτικοῦ των βίου εἰμὴ νὰ κατέχουν τὰς θέσεις τῶν Ὑπουργῶν; ἢ νομίζουν, ὅτι γενόμενοι Ὑπουργοὶ δὲν ὑπόκεινται πλέον εἰς τὴν αἰτίασιν τῆς συναλλαγῆς; Ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ὑπόκηνται σχετικῶς πρὸς ἄλλους, δὲν ἔχουν ἆρά γε συναλλαγὰς μεθ’ ἑαυτῶν; Ἀλλὰ, κύριοι, ἐν γένει ποῖος ἆρά γε ἦτο ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἐφάνη τόσον ὀργίλος; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν παρέστη ἀπέναντι μιᾶς ἀντιπολιτεύσεως, τὴν ὁποίαν παρουσίασεν ὡς διῃρημένην εἰς διάφορα τμήματα, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησεν ὡς μακρὰν εὑρισκομένην τοῦ νὰ διαταράξῃ τοὺς κυβερνητικούς του κύκλους, νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν Κυβέρνησιν. Μήπως ἡ ἀντιπολίτευσις κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἐδείχθη ἐξαιρετικῶς ὀργίλη ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως; Ἡ ἀντιπολίτευσις, ἥτις ἠδύνατο ἴσως νὰ διατηρῇ τινὰς νωπὰς ἐντυπώσεις, αἵτινες εἰς πᾶν ἄλλο ἠδύναντο νὰ τὴν ὠθήσωσι καὶ οὐχὶ εἰς μετριοπαθῆ, ὁποίαν ἐπεδείξατο, συμπεριφορὰν κατὰ τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ὁποία τις ἐδείχθη; Καὶ αὐτοὶ οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ἀνεγνώρισαν τὴν συμπεριφορὰν αὐτῆς τὴν μετριοπαθῆ· φύλλα δημοσιογραφικὰ, φανατικώτατα συνηγοροῦντα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἠναγκάσθησαν νὰ ἐπικροτήσωσι καὶ νὰ ἐπαινέσουν τὴν συμπεριφορὰν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ πολιτικῇ ταύτῃ συζητήσει. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἀνεκοίνωσε τὰς ἑαυτῆς ἰδέας, ἐκπληροῦσα τὸ ἑαυτῆς καθῆκον. Ὡμίλησε κατ’ ἀρχὰς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, καὶ εἴδετε πῶς ὡμίλησεν· ὡμίλησαν κατόπιν ἄλλοι, ὡμίλησα καὶ ἐγὼ, καὶ δὲν πιστεύω νὰ μὲ κατέκρινε κανεὶς, ὅτι ὡμίλησα μετ’ ἐμπαθείας. Τουλάχιστον φύλλα ἔγκριτα δημοσιογραφικὰ, συνηγοροῦντα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἐναντίον παρέστησαν. Ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς, ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ εἴδετε πῶς ὡμίλησεν· ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος ὅμως εἶχε καὶ μίαν πάλην, οὕτως εἰπεῖν, ἰδιαιτέραν πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Θήρας βουλευτὴν καὶ τὸν ἀξιότιμον Πρωθυπουργόν. Οἱ πάντες, κύριοι, ἀνεγνώρισαν, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐσυζητήσαμεν τὰ ζητήματα ὑπὸ τὸ πρίσμα τοῦ κομματικοῦ συμφέροντος, ἴσως μάλιστα προέβημεν εἰς τὴν μετριοπάθειαν πέραν τοῦ δέοντος, διότι κατηντήσαμεν καὶ νὰ ἀνακουφίζωμεν τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, παριστῶντες πολλὰς πράξεις αὐτῆς πηγαζούσας ἐκ λόγων τοπικῶν, ἐκ λόγων νομοθετικῶν· καὶ ἀπέναντι τοιαύτης ἀντιπολιτεύσεως παρίσταται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μὲ ὀργὴν, ἀνωτέραν τῆς ὅσης ποτὲ μέχρι τοῦδε ἔδειξε! Τίς ἆρά γε εἶναι ὁ λόγος; ὁ λόγος, κύριοι, καταδήλως ὑπῆρξεν αὐτὴ αὕτη ἡ σπουδαιότης, μεθ’ ἧς ἡ ἀντιπολίτευσις ἀπεδείχθη ἐκπληροῦσα τὰ ἑαυτῆς καθήκοντα, καὶ αὐτὸ τοῦτο, ὅτι ἀνεγνωρίσθη γενικῶς ὁ τρόπος, μετὰ τοῦ ὁποίου εἰσῆλθεν ἡ ἀντιπολίτευσις εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην συζήτησιν. Ἀλλὰ τί ἆρά γε ἰδιαίτερον συμβαίνει ὡς πρὸς ἡμᾶς τοὺς πρὸ ὀλίγου φίλους του, καὶ ἔτι μᾶλλον καθ’ ἡμῶν ἐφάνη ἀγανακτῶν; Ἡ ἀγανάκτησις, ἥτις τὸν κατεῖχε, τὸν ἔκαμε νὰ εἴπῃ μόνον, ὅτι ἀπεχωρίσθημεν ἀπ’ αὐτοῦ ἕνεκα συναλλαγῆς, προταθείσης καὶ ἀποκρουσθείσης, καὶ νὰ μὴ δυνηθῇ νὰ εἰσέλθῃ εἴς τινα συζήτησιν τῶν λόγων ἡμῶν. Τίς ἆρά γε ὁ λόγος; ὁ λόγος εὐνόητος. Εἰς τὸ πρόσωπον ἡμῶν βλέπει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς οὐχὶ ξένους πρὸς αὐτὸν ἐλεγκτὰς, ἀλλὰ καὶ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ συνείδησιν, ἐλέγχουσαν τὰς πράξεις αὐτοῦ, βλέπει εἰς ἡμᾶς τὰς Ἐριννύας τῶν ἐλέγχων τῆς συνειδήσεώς του, διωκούσας αὐτὸν ἀμειλίκτως. Ἀλλὰ διὰ νὰ συνεννοηθῶμεν, κύριοι, καλῶς ἐπὶ τοῦ θέματος, πρέπει νὰ ὁρίσωμεν τί σημαίνει ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὁ χωρισμὸς ἡμῶν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι τῆς στιγμῆς τοὐλάχιστον ταύτης δὲν εἴπομεν ὑμεῖς, ὅτι ἀποσύρομεν ἁπλῶς τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἠδυνάμεθα βεβαίως νὰ τὸ εἴπωμεν, καὶ θὰ καταλήξωμεν εἰς τοῦτο, ἀλλὰ μέχρι τοῦδε δὲν εἴπομεν κυρίως τοῦτο. Σήμερον διαφωνοῦμεν ἐπὶ ὡρισμένων πραγματικῶν θεμάτων. Ἡμεῖς προτείνομεν νὰ γείνωσιν οἰκονομίαι, καὶ σεῖς δὲν τὰς δέχεσθε· ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι δὲν ἀποδεχόμεθα τὰ φορολογικὰ Νομοσχέδια πάντα, καθ’ ὃν τρόπον εἶναι μάλιστα συντεταγμένα, ἢ δὲν παραδεχόμεθα, ἔστω, τὸ Νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἐστιγματίσαμεν, περὶ φορολογίας ἐπὶ τῶν οἴνων. Διατί τῳόντι νὰ ἤμεθα κεχωρισμένοι; Ἐὰν θέλετε, κύριοι Ὑπουργοὶ, ἠμποροῦμεν ἴσως νὰ συμφωνήσωμεν καὶ ἡμεῖς· περὶ τούτου ἀκριβῶς ὁμιλοῦμεν, διατί νὰ ἤμεθα κεχωρισμένοι! Ὑποθέτετε ἆρά γε, ὅτι μένει κανεὶς πιστὸς εἰς πολιτικὸν σύστημα, ἐφ’ ὅσον μόνον ἐξακολουθεῖ νὰ ἦναι προσκεκολλημένος εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Ὑπουργοῦ; βεβαίως δὲν ὑποθέτετε τοῦτο· διότι δύνανται μυρίαι περιστάσεις νὰ χωρίσωσιν ἡμᾶς ἐν ταῖς προσωπικαῖς ἡμῶν σχέσεσιν. Ἀλλὰ ποίαν σημασίαν ἔχει τοῦτο; βεβαίως εἰς τὸν νοῦν σας ὑπάρχει μία ἰδέα ἑνὸς προγράμματος παλαιοῦ, καὶ τότε ζητητέον τῳόντι ἐὰν ἡμεῖς ἀποχωριζώμεθα ἀπὸ σᾶς καὶ ὄχι σεῖς ἀπὸ ἡμᾶς. Ἀλλὰ μήπως ὑποθέτετε, ὅτι πολιτικὸν πρόγραμμα εἶναι ὁ ἐπενδύτης σας, διὰ νὰ κρατώμεθα ἀπὸ τὴν πτέρυγα τοῦ ἐπενδύτου σας; Μήπως τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα εἶναι κανὲν κατάστιχον, ἀνῆκον εἰς τὴν ἐλευθέραν ὑμῶν διάθεσιν, διὰ νὰ γράφετε ἐν αὐτῷ ὅ,τι θέλετε, καὶ ἔχετε αὐτὸ εἰς τὸ θυλάκιόν σας καὶ ὀφείλομεν νὰ ἀκολουθῶμεν τὸν ἐπενδύτην σας, ὡς περιέχοντα τὸ κατάστιχον ἐκεῖνο; Εἶναι, κύριοι, νόστιμος τῳόντι ἡ ἀξίωσίς σας αὕτη τοῦ νὰ ἐξετάζητε τὰ ἐλατήρια τὰ ψυχολογικὰ, ἐξ ὧν ὁρμᾶται ὁ βουλευτὴς, ἵνα πολεμήσῃ μίαν Κυβέρνησιν· ἡ ἀξίωσις αὕτη μόνον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον παρουσιάζεται, καί τοῦτο μόνον ἐσχάτως, ὅτε λειτουργοῦσι, φαίνεται, Κοινοβουλευτικαὶ ἀρχαὶ καὶ νέοι κανόνες περὶ Κοινοβουλευτικῆς συμπεριφορᾶς. Πῶς, κύριοι, τολμᾶτε νὰ ὑβρίζητε οὐ μόνον τοὺς ἀντιπολιτευομένους ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ τοὺς φίλους σας, καὶ θεωρεῖτε, ὅτι θὰ λάβῃ τις ἐξ αὐτῶν τὴν θέσιν ὑποδίκου ἐνώπιόν σας, ἂν ἀφαιρέσῃ ταύτην τὴν στιγμὴν τὴν ἐμπιστοσύνην ἀπὸ ὑμᾶς; Ἀλλὰ πρέπει νὰ μάθετε, κύριοι, ὅτι δὲν ἐξετάζονται ἐν τοιαύταις περιστάσεσι, ποτὲ δὲν ἐπιδέχονται συζήτησιν τὰ ψυχολογικὰ ἐλατήρια. Βεβαίως πολλὰ καὶ διάφορα δύνανται νὰ συντρέχουν διὰ νὰ ἀποφασίζῃ κανεὶς νὰ καταστρέφῃ τὰ ἑαυτοῦ συμφέροντα, τὴν ἡσυχίαν του καὶ τὸν βίον του πολλάκις, διὰ νὰ πολιτευθῇ, ἀλλ’ εἶναι μωρότερος τοῦ μωροῦ ὁ λέγων, ὅτι πολιτεύεται, οἱοσδήποτε, ὁ εὐτελέστερος τῶν βουλευτῶν, διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ διορίσῃ μὲ τὴν θυσίαν ἴσως ἑκατοστύων χιλιάδων δραχμῶν ἕνα Ἔφορον ἢ ἕνα γραμματέα Ταμείου. Δύναται ὁ βουλευτὴς νὰ ἔχῃ καὶ ἄλλα εὐγενέστερα ἐλατήρια, δύναται ἐπὶ τέλους νὰ ἔχῃ τὸ ἐλατήριον εὐγενοῦς τινος φιλοδοξίας, καὶ ἂν θέλητε νὰ ἀναζητῆτε, ὡς πρὸς ἐμὲ λ. χ. συμφέρον, τὸ ὁποῖον μὲ παρακινεῖ—διότι φαίνεται κατ’ ἄλλον τρόπον δὲν δύνασθε νὰ συζητήσητε καὶ νὰ ἐννοήσητε τίποτε, παρὰ μόνον ἐὰν τεθῇ ἐπὶ τοῦ τάπητος ζήτημα συμφέροντος—δὲν εὑρίσκετε ἆρά γε ἄλλα συμφέροντα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ μὲ ὠθήσουν εἰς τὸ νὰ σᾶς ἐξελέγξω; Φαίνεται ὀλίγον συμφέρον, ἐὰν φαντάζωμαι, ὅτι, ἐξελέγχων ὑμᾶς, φαίνομαι ἐν τῇ κοινωνίᾳ συνεπὴς εἰς ὅ,τι καὶ ἄλλοτε εἶπον; Σᾶς φαίνεται μικροῦ λόγου ἄξιον συμφέρον, ὅτι δύναμαι σήμερον νὰ ὁμιλῶ, ἐνῷ συνησθανόμην, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἤμην μεθ’ ἡμῶν, δὲν ἠδυνάμην νὰ ὁμιλήσω; (εὖγε ἐξ ἀριστερῶν). Σᾶς φαίνεται μικρὸν συμφέρον τὸ νὰ ἀποφεύγῃ τις νὰ ἦναι βωβός; Ἀλλὰ σεῖς φρονεῖτε, ὅτι τὰ πάντα λύονται ἐκ τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος, ἄν τις ἐσύστησεν εἰς φίλην αὐτῷ Κυβέρνησιν πρόσωπα ὑπαλλήλων ἱκανὰ ἢ τοὐναντίον. Καὶ ἐν τοιούτῳ ζητήματι, νομίζετε ἆρά γε, ὅτι ἐγὼ θὰ θελήσω ποτὲ νὰ ἀποχωρισθῶ ἀπὸ τὸ σύνολον τῶν συναδέλφων μου, καὶ θὰ ἀποβλέψω εἰς τὸ νὰ μεταβῶ μόνος μου εἰς τὸν παράδεισον, ἔχων μόνον σύντροφον, τὸν ἀξιότιμον ἐκ Βώλου βουλευτὴν, καὶ δὲν θὰ ἐπροτίμων ἴσως νὰ ὑπάγω εἰς τὴν κόλασιν μὲ τὴν τόσον ὡραίαν συντροφιὰν ἁπάντων ἡμῶν; Θέλετε νὰ ὑποθέσω—καὶ τοῦτο εἶναι ἄξιον συζητήσεως, διότι πρόκειται περὶ τῆς τιμῆς ἐν γένει τῶν βουλευτῶν—ὅτι, ἐάν τις συμπράττῃ εἰς ἓν κόμμα, ἐὰν δηλαδὴ δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν θέσιν καθ’ ὑπόθεσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου βουλευτοῦ, ὅστις καὶ διὰ τοῦ τύπου εἶπεν, ὅτι δὲν συμπράττει μετ’ οὐδενὸς κόμματος, ἀλλ’ εἶναι ἕτοιμος νὰ δώσῃ πληροφορίας περὶ ὑπαλλήλων, ἂν τῷ ζητηθῶσι, θέλετε νὰ ὑποθέσω, ὅτι ὁ βουλευτὴς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐν καλῇ τῇ πίστει δύναται νὰ εἴπῃ, κύριε Ὑπουργὲ, φρονῶ, ὅτι εἶναι καλὸς ἐκεῖνος ὁ ὑπάλληλος, καὶ ἐπὶ τέλους διὰ τῆς διατηρήσεώς του συντρέχεται καὶ τὸ ἠθικόν μου συμφέρον· ὅταν λοιπὸν τὰ τοιαῦτα εὐσυνειδήτως γίνωνται καὶ μέτρῳ τινὶ, θὰ θεωρήσω ποτὲ, ὅτι ὁ τοιοῦτος βουλευτὴς ἕνεκα τούτου εἶναι ἔνοχος συναλλαγῆς, ὅτι ἐννοεῖ διὰ τοῦτο νὰ πωληθῇ; Τοιαύτη κρίσις γενικὴ εἶναι βεβαίως ὅ,τι μωρόν! Ἐν τούτοις, σκεπτόμενοι περὶ ὑφισταμένου κακοῦ, ἀνάγκη νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι εἶναι ποικίλοι κατὰ τὸν χαρακτῆρα καὶ τὰ αἰσθήματα, καὶ ἂν ὑπάρξουν πρόσωπα ἐν τῇ Βουλῇ, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ ἀτενίσωσιν εἰς εὐγενεστέρους σκοποὺς, εἶναι τότε κίνδυνος, ὅτι μόνα ἐλατήρια τῆς πολιτικῆς των θὰ ὑπάρχουν τοιούτων συμφερόντων ἐλατήρια, καὶ διὰ τοῦτο ἡμεῖς, κατακρίνοντες τὸ κακὸν τοῦτο, δὲν ἐσταματήσαμεν εἰς τὴν ἔποψιν τῆς διὰ τὰ τελούμενα εὐθύνης τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ τοιαῦτα δὲν εἶναι ἀνάγκη καὶ νὰ συζητῶνται, διότι εἶναι ἱκανὴ ἡ κοινὴ συνείδησις νὰ μαρτυρῇ τί γίνεται. Λοιπὸν δὲν ἐσταματήσαμεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο· δὲν εἴπομεν σήμερον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως· καθ’ ὃν τρόπον ἐῤῥέθη ἄλλοτε ἐναντίον Κυβερνήσεως ἀνεξετάστως ἡ κατηγορία αὕτη περὶ συναλλαγῆς. Ἡμεῖς προέβημεν περαιτέρω, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις σήμερον δὲν ἔχει σκοπὸν μόνον νὰ δράξῃ ἓν ὅπλον ὁποιονδήποτε προσπῖπτον εἰς τὰς χεῖράς της, διὰ νὰ πλήξῃ δι’ αὐτοῦ τὴν Κυβέρνησιν, προέβη εἰς εὐρυτέραν εἰλικρινῶς μελέτην τοῦ προγράμματος, καὶ διὰ τοῦτο συνεζήτησε τίνι τρόπῳ καὶ νομοθετικῶς δύναται νὰ περισταλῇ αὐτὸ τὸ κακὸν, ποῖα δύνανται νὰ ἦναι τὰ νομοθετικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα δυνάμεθα νὰ θέσωμεν εἰς ἐνέργειαν ἐναντίον ἡμῶν αὐτῶν, καλούμενοι νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Καὶ ὅταν, κύριοι, τοιαῦτα συζητῇ ἡ ἀντιπολίτευσις, ὅταν περικόπτῃ δαπάνας, ἀναγομένας ἀκριβῶς εἰς τὰ τοιαῦτα, ὅταν θέτῃ τὸν δάκτυλον θαῤῥαλέως εἰς ἕκαστον κονδύλιον ἐν γνώσει τοῦ εἰς ποίαν σφηκοφωλεὰν τείνει τὴν χεῖρα αὐτῆς, δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι οἱ ἀγωνιζόμενοι περὶ τῶν τοιούτων θέλουν τὴν συναλλαγήν; Δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον δύνασθε νὰ κατηγορήσητε τοὺς τὰ τοιαῦτα προτείναντας, εἶναι, ὅτι εἰς ὑπερβολὴν κατελήφθησαν ἀπὸ τὸ αἴσθημα τοῦ πολέμου ἐναντίον τῆς συναλλαγῆς καὶ ὅτι ἴσως, προσηλούμενοι εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, παραγνωρίζουν, κατὰ τὴν ἀξίωσίν σας, ἄλλα μεγάλα σχέδια, τὰ ὁποῖα ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἐν τῷ νῷ ἡ Κυβέρνησις; Πῶς δύνασθε ἐν τοιούτῳ ζητήματι σήμερον ὑμεῖς νὰ παραστήσητε ἑαυτοὺς μὲν ὡς πολεμίους τῆς συναλλαγῆς, τὴν δὲ ἀντιπολίτευσιν ὡς ὑπέρμαχον αὐτῆς; Δὲν ἐννοεῖτε, ὅτι ἡ κοινὴ πεποίθησις καὶ ἡ κοινὴ λογικὴ σᾶς ἀπαντᾷ εἰς τοιαύτην αἰτίασιν; Ἀλλὰ σήμερον παρίστασθε καὶ ἐν τούτῳ τῷ ζητήματι, θέλοντες νὰ πλανήσητε τὴν κοινωνίαν! Μὴ νομίζετε ὅμως, ὅτι, ἐντείνοντες τὴν φωνὴν, δύνασθε νὰ ἀναιρέσητε αὐτὰ τὰ πράγματα· μὴ νομίσητε, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία ἀποτελεῖται ὑπὸ Βεδουΐνων, καὶ δύναται νὰ ἐπηρεάζηται μόνον ἀπὸ τὸ σθένος τῆς φωνῆς (εὖγε, εὖγε). Ἡμεῖς, κύριοι, δι’ ὅσων εἴπομεν, ἐσμικρύνομεν μᾶλλον τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, δηλαδὴ ἐν τῷ ζητήματι τῆς λεγομένης συναλλαγῆς, διότι ἀπεδίδομεν μέγα μέρος τοῦ κακοῦ εἰς αἴτια πραγματικὰ, καὶ προέβημεν εἰς συζήτησιν περὶ μέτρων νομοθετικῶν πρὸς ἐλάττωσιν τοῦ κακοῦ· ἀλλ’ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν φαίνεται διατεθειμένη νὰ ἀποδέχηται τοιοῦτον εἶδος συζητήσεως, βεβαίως ἡ εὐθύνη τῶν συνεπειῶν πλέον μένει ἀκεραία εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ λέγῃ πλέον, ὅτι τὸ κακὸν τῆς συναλλαγῆς προέρχεται ἐξ αἰτιῶν, μὴ ἐξαρτωμένων ἐντελῶς ἀπὸ τῆς θελήσεώς της, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἔρχεται ἀκριβῶς εἰς ἐπικουρίαν πρὸς ἄρσιν τῶν αἰτίων τούτων. Ἀλλὰ φαίνεται, ὑπάρχει εἰδικός τις λόγος εἰς τὴν καρδίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἵνα ἀγανακτῇ, ἰδίως πρὸς τοὺς πρὸ ὀλίγου φίλους του, τῶν ὁποίων τὰ αἰσθήματα πάντες γινώσκετε· ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ ἐπαναλάβω, ὅτι τοῦτο προέρχεται ἐκ τοῦ ὅτι εἰς τὰ πρόσωπα ἡμῶν βλέπει τὴν ἰδίαν αὐτοῦ συνείδησιν ἐλέγχουσαν τὰς πράξεις αὐτοῦ.

§25ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ λέγητε σεῖς αὐτά, ἀφοῦ ἠξεύρετε, ὅτι πέντε ἐπιστολαί σας εὑρίσκονται εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης κ. Ῥάλλη.

§26ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ὑπάρχουν, δύνανται νὰ τὰς φέρωσιν, ἵνα ἴδωμεν τί περιέχουσι (θόρυβος). Ἐὰν θέλουν οἱ κκ. Ὑπουργοί, καταβιβαζόμεθα ἀκόμη καὶ εἰς ταπεινότερον στάδιον καὶ εἰς λεπτομερείας, ἀλλ’ ὑποβάλλω εἰς τὴν κρίσιν ὑμῶν αὐτὴν τὴν περίστασιν, ἥτις παρουσιάζεται αὐτὴν τὴν στιγμήν, καὶ προκαλῶ τὴν συνείδησιν παντὸς νὰ κρίνῃ ἐπ’ αὐτῆς· εἶχον ἰδίως πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἰδιαιτέραν τινὰ φιλίαν. Ἐσυζητοῦμεν βεβαίως καὶ περὶ γενικῶν καὶ περὶ συγκεκριμένων ἄλλων ζητημάτων καὶ περὶ ἐπαρχιακῶν. Καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι μὲν, ἀλλ’ ἠδυνάμην βεβαίως καὶ ὤφειλον νὰ πληροφορῶ τὴν Κυβέρνησιν περὶ παντὸς, ὅπερ μᾶς ἐνδιέφερε καὶ νὰ κάμω βεβαίως καὶ πᾶσαν ἀνακοίνωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν περὶ ἑνὸς ὑπαλλήλου λ. χ. ὅτι πρέπει νὰ διατηρηθῇ εἰς τὴν θέσιν του καὶ νὰ μὴ παρασυρθῶσιν οἱ πάντες εἰς τὸν χείμαῤῥον τῶν μεταβολῶν. Εἶναι δυνατὸν ποτὲ, κύριοι, ἐχέφρων ἄνθρωπος νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι τοιαῦται παραστάσεις ἀποτελοῦσι συναλλαγήν; Δὲν ἠμπορεῖ, κύριοι, νὰ ἔχῃ τις πεποίθησιν περὶ τῆς ἱκανότητος ἑνὸς ὑπαλλήλου καὶ νὰ ὁμιλήσῃ περὶ αὐτοῦ; Τὸ τοιοῦτον ἀποτελεῖ συναλλαγήν; Καὶ εἰσέρχομαι, κύριοι, ἐξ ἀνάγκης πλέον εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ εἰς λεπτομερείας. Ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἐπήρχετο τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ὑπομιμνήσκω πρὸς τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς, ὅτι ὤφειλον νὰ μὴ εἰσέλθωσιν εἰς αὐτὸ τὸ ταπεινοτικὸν πεδίον, καὶ ἂν οὕτω τὰ πράγματα εἶχον, ὅπως αὐτοὶ διατείνονται. Καὶ εἰς τὸ στάδιον λοιπὸν τοῦτο θὰ εἰσέλθωμεν, ἀλλ’ ἂς ἦναι βέβαιοι ὅμως ὅτι δὲν θὰ ἐξέλθουν ὠφελημένοι οἱ κύριοι Ὑπουργοί. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἐνθυμοῦμαι κἂν, ἐὰν ἔκαμα τινὰς συστάσεις, ἐὰν ὡμίλησα νὰ σώσω τινὰς ὑπαλλήλους ἀπὸ τὸν χείμαῤῥον τὸν παρασύροντα τὰ πάντα, ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι δὲν παρέλειψα τὸ τοιοῦτον καθῆκον. Ἀλλ’ ἐπιθυμῶ νὰ μοὶ εἴπητε, ἐὰν τυχὸν οὐδεμίαν σύστασιν ἐδέχθησαν ἰδικήν μου, τί ἆρά γε σημαίνει τοῦτο; αὐτὸ βεβαίως περιέχει σημασίαν τινά! Ἀλλ’ αὐτὸ προφανῶς σημαίνει, ὅτι τὰς συστάσεις μας δὲν τὰς ἐπροτείναμεν ὡς τίμημα συναλλαγῆς. Καὶ ἐκινήσαμεν, φαίνεται, τὴν ἀγανάκτησιν τῶν Ὑπουργῶν, διότι ἐλέγομεν ὅτι πρέπει νὰ διατηρῶμεν τοὺς ἱκανοὺς ὑπαλλήλους καὶ οὐχὶ νὰ τοὺς ἀποδιώκωμεν. Ἀλλ’ οἱ κύριοι ὑπουργοὶ εἶχον ἀνάγκην τοῦ ἀντικειμένου τῶν θέσεων ὡς τιμήματος καὶ δὲν τὸ ἔδιδον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔκαμον τὴν σύστασιν, δηλοῦντες ὅτι δὲν ἐννοοῦσι νὰ συναλλαχθῶσι. Θὰ ἦναι, κύριοι, πρᾶγμα περίεργον ἀληθῶς, ἂν ἐν τῇ δευτέρᾳ ἰδίως πρωθυπουργίᾳ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτε ἕως πρὸ ὀλίγου ἐπίσης συνέτρεχον τὴν Κυβέρνησιν, αἱ δὲ θέσεις ἦσαν πολυαριθμότεραι, δὲν εἶχον ἐπιτύχῃ τὴν ἀποδοχὴν οὐδεμιᾶς τοιαύτης συστάσεώς μου. Τὸ πρᾶγμα τῳόντι καταντᾷ ἄξιον προσοχῆς τινος. Καὶ δὲν ἀναγκάζει πάντα τὸ τοιοῦτον νὰ συμπεραίνῃ, ὅτι βεβαίως δὲν ἀκούονται αἱ συστάσεις ἐκείνων, οἵτινες δὲν τὰς ἐπιβάλλουσιν ὡς ὄρους συναλλαγῆς, καὶ ὅτι ἀκούονται αἱ συστάσεις ἐκείνων, οἵτινες ἐπιβάλλουσι ταύτας ὡς τὸ ἀντάλλαγμα τῆς ψήφου των; Ἀλλ’ ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ δὲν παρεῖχον ἐγὼ τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν; Καὶ διατί δὲν μοὶ φέρετε, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐδῶ τὰς ἐπιστολάς μου, ἵνα ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου ἐξετάσωμεν τὰς συστάσεις τὰς ἰδικάς μου; Καὶ ταύτην τὴν στιγμήν, δὲν σᾶς ἐπροκάλεσα νὰ φέρητε τὰς ἐπιστολάς μου, νὰ τὰς φέρετε νὰ τὰς ἀναγνώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; Ἀλλὰ θέλετε μόνον νὰ ἐπικαλῆσθε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἔκαμα τοιαύτας τυχὸν ὑπαρχούσας συστάσεις. Καὶ τὸ πρᾶγμα καταντᾷ τῷ ὄντι ἄξιον προσοχῆς. Εἶναι ἄξιον προσοχῆς τωόντι νὰ σοὶ λέγῃ τις, ὡς ἂν ἡ ἐκπλήρωσις καθήκοντος ἦτο ἔγκλημα, δὲν μοὶ ἔκαμες σύστασιν τινὰ, δὲν μοὶ ὡμίλησας, ὅτι ὑπάλληλός τις εἶναι ἱκανὸς ἢ ὄχι; Καὶ ἐὰν, κύριοι, Ὑπουργός τις σᾶς προκαλέσῃ νὰ τῷ γράψητε, ὅπως τῷ χορηγήσητε πληροφορίας περὶ ὑπαλλήλων ἐκ τῆς ἐπαρχίας σας καὶ ἐκπληρώσητε τὴν παράκλησιν, δύναται νὰ λάβῃ ἐκ τούτου πρόφασιν αἰτιάσεως; Τὸ πολὺ δύναται νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ἐσκέφθησαν σκοπίμως νὰ σᾶς ὑποκλέψωσιν ὑπογραφὴν, ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀξίαν εἰς τοιαῦτα ζητήματα· ἔχει ἀξίαν εἰς ἄλλα ζητήματα, ὡς ἐκεῖνο τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου βουλευτοῦ, ὅστις ἐζήτει νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν ὑπογραφήν του πέρυσι τὴν ὁποίαν ὑπέκλεψαν χάριν πολιτικῆς κερδοσκοπίας, ὡς ἔλεγε. Καὶ ἀπορῶ, κύριοι, πῶς δὲν ἐξεγείρεται ἡ συνείδησις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, πῶς δὲν προκαλεῖται ἡ μνήμη αὐτοῦ νὰ ἐνθυμηθῇ, ἂν δὲ μοὶ εἶπε ποτὲ, ὅτι ἀμφιβάλλει ἐὰν ὑπάρχῃ ἄλλος φίλος Ὑπουργείου, λέγων πρὸς αὐτὸ τοιαύτας ἰδέας, ὁποίας ἐγὼ τῷ ἐξέφραζον.

§27ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὄχι, δὲν εἶπον αὐτό.

§28ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ ἀναγκάζετε τοιουτοτρόπως νὰ εἰσέλθω εἰς τινας λεπτομερείας. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἀνακοινώσω ὅ,τι δύναμαι νὰ γνωρίζω ἐκ τῆς προτέρας συμπράξεώς μου μετὰ τῶν Ὑπουργῶν. Δὲν γνωρίζω τίποτε κακὸν, ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἐγνώριζον, ἤθελον τὸ συμπαραλάβει μετ’ ἐμαυτοῦ μέχρι τοῦ τάφου, διότι γνωρίζω τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἔχει τις συμπράττων μετ’ ἄλλου, ἀλλὰ θὰ ἀναφέρω ἐκείνας μόνας τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι σχετίζονται μὲν πρὸς ἐμὲ, οὐδαμῶς δὲ ἐκθέτουν τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι δύσκολον, κ. Πρωθυπουργὲ, νὰ μοὶ ἀρνηθῆτε ὅτι εἰς τὴν προηγηθεῖσαν πρωθυπουργίαν σας μὲ εἴχατε καλέσει εἰς τὴν οἰκίαν σας εἰς ἓν δωμάτιον καὶ μὲ ἐρωτήσατε τίνα γνώμην ἔχω περὶ τῆς συγκροτήσεως τοῦ Ὑπουργείου. Σᾶς εἶπον, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι περὶ μὲν τῆς συγκροτήσεως τοῦ Ὑπουργείου δὲν σᾶς δίδω κἀμμίαν γνώμην, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ζητῶ καὶ ἐπιθυμῶ εἶναι νὰ μὴ παραδώσητε τὴν διοίκησιν εἰς ἡμᾶς τοὺς βουλευτάς. Ἐνθυμεῖσθε δὲ, κ. Πρωθυπουργὲ, καὶ μίαν ἄλλην περίστασιν εἰς τὴν δευτέραν πρωθυπουργίαν σας, κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας ὅτε ἦλθον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ εὑρίσκετο καὶ ἄλλο πρόσωπον ἐκεῖ, καὶ ἤκουσε τοὺς λόγους μου. Σᾶς εἶπον ὅτι ἐὰν δύναμαι νὰ ἔχω πεποίθησιν, ὅτι τὰ τῆς ὑπαλληλίας θὰ κανονισθῶσι κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ὑπηρεσίας ἀνεξαρτήτως βουλευτικῶν συστάσεων, τότε θὰ λάβητε τὴν συνδρομήν μου, καὶ μοὶ ἀπαντήσατε ὅτι ζητῶ τὰ ἀπόλυτα.

§29ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν σᾶς ἀπήντησα αὐτὸ, ἀλλ’ ἕτερον.

§30ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐνθυμεῖσθε, κ. Ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτε μὲ ἐρωτήσατε μίαν ἡμέραν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, ἐὰν ἦναι καλὸς εἷς ταμίας διὰ τὴν Ἐπαρχίαν μου νὰ διορισθῇ, καὶ σᾶς εἶπον ὅτι, ἐὰν μὲ ἐρωτᾶτε περὶ ὑπαλλήλου, σταλησομένου εἰς ἄλλην Ἐπαρχίαν, ἠμποροῦσα ἴσως νὰ σᾶς δώσω πληροφορίας, ἀλλ’ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ὑπαλλήλου, ὅστις μέλλει νὰ διορισθῇ εἰς τὴν Ἐπαρχίαν μου, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ εἴπω τίποτε, καὶ ὅτι μόνον τὴν ὑπηρεσίαν πρέπει νὰ συμβουλευθῆτε, διότι γνωρίζετε πάντες ὅτι ἐγὼ δὲν εἰσῆλθον εἰς τὸ πολιτικὸν στάδιον διὰ τῆς ὑποστηρίξεως ὑπαλλήλων, καὶ τοῦτο τὸ γνωρίζει πολὺ καλὰ ἰδίως ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἐνθυμεῖσθε, κ. Ὑπουργὲ τῆς Παιδείας, ὅτι σᾶς εἶπον μίαν ἡμέραν—καὶ τὸ ἀνέφερον ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἄλλοτε,—ὅτι ἔχω μίαν ἀπαίτησιν μεγάλην, ἣν ἀπαιτῶ νὰ ἐκπληρώσητε· ἡ ἀπαίτησίς μου, σᾶς εἶπον, εἶναι νὰ ἐκτελέσωμεν τὸ πρόγραμμά μας καὶ νὰ καταῤῥίψωμεν τὸ ἄθλιον σύστημα τῆς συναλλαγῆς, καὶ ὄχι νὰ δίδωμεν καὶ νὰ λαμβάνωμεν τὰς θέσεις ὡς ῥουσφέτια. Ἐνθυμεῖσθε τί μοὶ ἀπαντήσατε, κ. Ὑπουργέ; Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἦτο παρὼν ἐκείνην τὴν ὥραν εἰς τὸ γραφεῖόν σας καὶ ὁ Ἔφορος τῶν ἀρχαιοτήτων κ. Εὐστρατιάδης.

§31ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔχω πολλά....

§32ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, νὰ μοὶ εἴπητε ποῖος δύναται νὰ εἴπῃ εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς τὰ τοιαῦτα, ἐὰν θέλῃ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν συναλλαγήν. Ὅταν συνεπράττομεν, δὲν πιστεύω νὰ εἴχατε τὴν ἰδέαν αὐτὴν περὶ ἡμῶν, ἀλλὰ τώρα, ὅταν ἀπεχωρίσθημεν, καταφεύγετε εἰς τὰ τοιαῦτα, ἀποπειρώμενοι νὰ μᾶς στιγματίσητε! Ἀλλ’ εἰς τί σᾶς ὠφελεῖ, νὰ λέγητε ὅτι ἐκάμαμεν τυχὸν συστάσεις, ἐὰν αἱ συστάσεις αὗται ἀπέβλεπον εἰς διατήρησιν ἱκανῶν ὑπαλλήλων; Φέρετε τὰς ἐπιστολάς μας καὶ τὰς σημειώσεις μας διὰ νὰ ἐξετάσωμεν, καὶ ἴδωμεν τὰ τοιαῦτα, διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν ἐσυστήσαμεν ὑπάλληλον τινὰ, καὶ ἐὰν ὁ τοιοῦτος διορισθεὶς τυχὸν ποτὲ δὲν εἶναι κόσμημα τῆς ὑπηρεσίας, ἐὰν δὲν θ’ ἀναγκασθῆτε σεῖς νὰ τὸ ὁμολογήσητε. Ἀλλὰ, κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς συναλλαγῆς ἔχει τινὰ ἱστορίαν, καὶ δι’ αὐτὸ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξερεθίζεται καὶ ἐπὶ τῇ ἁπλῇ τῆς λέξεως ἀναμνήσει. Μέχρι τοῦ 1880 δὲν συμπεριελαμβάνετο εἰς τὰς αἰτιάσεις κατὰ τῶν Κυβερνήσεων ἡ λέξις αὕτη. Οἱ πρὸ τοῦ ἔτους τούτου ἀρχηγοὶ κομμάτων δὲν ἐσυνείθιζον νὰ κάμωσι χρῆσιν τῆς λέξεως αὐτῆς, ὅπως κατηγορήσωσι τὴν Κυβέρνησιν. Τότε πρώτην φορὰν ἠκούσατε τὴν λέξιν αὐτὴν, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ προβῶ ὀλίγον περαιτέρω ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν τῆς αἰτιάσεως. Ὅταν, κύριοι, εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν, ἔλαβον τὸν λόγον καθ’ ἣν ἐποχὴν πρὸς οὐδὲν κόμμα εἶχον συνταχθῆ, καὶ ὡμίλησα εἰδικῶς περὶ τούτου καὶ παρεκάλεσα τὴν Κυβέρνησιν νὰ μοὶ εἴπῃ, ἐὰν θὰ ἐξακολουθῇ νὰ ὑπάρχῃ τὸ σύστημα ἐκεῖνο, ὅπερ ὑπῆρχεν, καὶ ὅπερ ἐχαρακτήρισα εἰπὼν ὅτι ἀντὶ νὰ νομοθετῇ ὁ βουλευτὴς καὶ νὰ διοικῇ ὁ Ὑπουργὸς, παρ’ ἡμῖν διοικεῖ ὁ βουλευτὴς καὶ νομοθετεῖ ὁ Ὑπουργός· καὶ ἐπροκάλεσα τὴν τότε Κυβέρνησιν νὰ δηλώσῃ ἐὰν τὸ τοιοῦτον σύστημα δὲν ὑπάρχῃ. Ἐπερίμενα, κύριοι, νὰ ἀκούσω τὴν ἀλήθειαν παρ’ αὐτῶν τῶν κυβερνώντων. Ἀνῆλθε μετ’ ὀλίγας ἡμέρας εἰς τὸ βῆμα ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ἐπιλαμβανόμενος σχετικοῦ ζητήματος σᾶς εἶπεν ὅτι δὲν ἀρνεῖται ὅτι εἶναι ἐνδοτικὸς εἰς τὰς γνώμας τῶν ἄλλων. Τότε ὁ κ. Τρικούπης ἐδράξατο θριαμβευτικῶς τῆς λέξεως ταύτης καὶ εἶπε τί θέλετε νὰ λάβητε ἄλλο ὑπ’ ὄψιν, ἵνα ἐξηγήσητε τὴν παραλυσίαν τῆς Διοικήσεως εἰμὴ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ὅτι εἶναι ἐνδοτικός; Καὶ ἀμέσως ἀνέγραψε εἰς τὴν σημαίαν του, ὅτι αὐτὸς θὰ ἦναι ἀνένδοτος!! Ἀκριβῶς, κύριοι, κατ’ αὐτὴν τὴν ἐποχὴν συνετάχθην μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, διότι εἶπεν ὅτι θὰ ἦναι ἀνένδοτος. Πότε δὲ παρίσταμαι κεχωρισμένος ἀπ’ αὐτοῦ; Ἀκριβῶς, καθ’ ἣν ἐποχὴν πολλαπλασιάζονται μὲν τὰ τιμήματα τῆς συναλλαγῆς, δὲν δύναται δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ εἴπῃ ὅτι εἶναι ἀνένδοτος χωρὶς νὰ παραβιάσῃ τὴν πρὸς τὰ πασίδηλα εὐλάβειαν. Λοιπὸν δύνασθε νὰ εἰπῆτε ὅτι ὁ θέλων τὴν συναλλαγὴν ἀποφεύγει αὐτὴν, καὶ τοῦτο ὅτε τὰ πάντα ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν συναλλαγὴν, ὅτε διὰ τοῦτο αἱ θέσεις ἐπολλαπλασιάσθησαν, ὅτε πᾶσαι αἱ δαπάναι ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ ἐξωγκώθησαν; Δὲν ἔχω μακρὸν πολιτικὸν βίον· εἶναι οὗτος σύντομος, ἀλλὰ περικλείεται ὑπὸ δύω ἐποχῶν, πιστεύω, ἀξιοπαρατηρήτων, τὸ διάστημα ἀπὸ τῆς πρώτης μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη πολιτικῆς συμπράξεως μέχρι σήμερον. Εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν ἁγνὸς ἀπὸ παντὸς κομματισμοῦ. Συνετάχθην μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτε ἐκήρυξε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς συναλλαγῆς, καὶ εἶπεν ὅτι θὰ ἦτο ἀνένδοτος. Προσωπικαὶ δυσαρέσκειαι βεβαίως συνέβαινον ἐξ ἀρχῆς μεταξύ μας, ἀπὸ τῶν τελευταίων δὲ ἰδίως ἐκλογῶν ῥῆξις σχεδὸν ἐπῆλθεν εἰς τὰς σχέσεις ἡμῶν· ἀλλ’ ἐγὼ ἐξηκολούθησα νὰ χορηγῶ τὴν ψῆφόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτήν. Καὶ εἶχον εἰπεῖ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν μίαν ἡμέραν, ὅτι θὰ ἐξακολουθήσω παρέχων τὴν ψῆφόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ λυποῦμαι πολὺ, διότι παρατηρῶ ὅτι ἀπομακρυνόμεθα περὶ πολλὰ καὶ οὐσιωδῶς ἀπὸ τοῦ προγράμματος, ὅπερ ἡ Κυβέρνησις ὑπεσχέθη, ὅτι θέλει διατηρήσει· ἀλλὰ θέλω ἐξακολουθήσει νὰ ὑποστηρίζω τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἂν ἓν καὶ μόνον ῥάκος ἐκ τοῦ προγράμματος τῶν προτέρων ἰδεῶν μας διατηρεῖται. Ἀλλ’ ὅταν βλέπω ὅτι ὄχι μόνον ἡ Κυβέρνησις ἀπεμακρύνθη τοῦ προγράμματος αὐτῆς, ἀλλ’ οὔτε ῥάκος πλέον ἔμεινεν, ἠδυνάμην πλέον νὰ μείνω μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης; Ἀλλ’ εἶπον, κύριοι, ὅτι καὶ αἱ καθ’ ἡμῶν καὶ αἱ καθ’ ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ αἱ καθ’ ὅλου τοῦ ἔθνους ἐκφράσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δὲν εἶναι ἄσχετοι πρὸς σύστημα γενικὸν πολιτικῆς ἐνεργείας, πρὸς ἐκτίμησιν τοῦ ὁποίου θὰ κάμω μικράν τινα εἰς τὸ παρελθὸν ἀναδρομὴν, ἀφοῦ μάλιστα ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Βαλέττας μὲ κατέκρινεν, ὅτι ὁμολογῶ πίστιν νέαν καὶ περὶ τοῦ παρελθόντος ἀναδρομικῶς. Ἀλλὰ λέγω δὲν θὰ εἰσέλθω, κύριοι, εἰς ἐποχὴν μέχρι πρὸ 20 ἐτῶν, ὡς ἔπραξεν ὁ ἀξιότιμος φίλος διὰ νὰ καταδείξω πῶς διεξήγοντο τινὰ ζητήματα, θὰ περιορισθῶ μόνον εἰς τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον διὰ νὰ ἴδωμεν τὸν τρόπον καθ’ ὃν διεξήγοντο τινὰ ζητήματα. Καὶ ἔχομεν ἀληθῶς, κύριοι, δύω περιφανῆ ὑποδείγματα, ἓν ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ ἓν ἐπὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ. Ἐπρόκειτο, κύριοι, κατὰ πρῶτον περὶ τοῦ μεγάλου ζητήματος, τοῦ ἐθνικοῦ, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον. Διὰ τοῦτο τὸ ζήτημα, κύριοι, συνεταράξαμεν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, τὸν κόσμον καὶ παρεστήσαμεν, ὅτι σχεδὸν προδήλως ἐπεβουλεύθησαν τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ οἱ κυβερνῶντες καὶ κατεστράφησαν τὰ συμφέροντα αὐτοῦ, καὶ ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα εἰς τὴν Βουλὴν νὰ συζητηθῇ εὐρέως. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναμνησθῶμεν ἤδη ὁποία παρῳδία ἀληθῶς συζητήσεως ἐγένετο ἐν ταῖς συνεδριάσεσιν ἐκείναις, καὶ ὅτι οὐχὶ μόνον εὐρεῖα δὲν ἐγένετο συζήτησις, ἀλλὰ τοὐναντίον σκανδαλῶδες παρέστη φαινόμενον. Ἐφρόνουν, κύριοι, ὅτι θὰ γείνῃ ἀμέσως εὐρεῖα συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν ὁρίων, ἀλλ’ ὅτε ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, προσεφύγομεν εἰς ἐπιχείρημα κἄπως δικανικὸν ἀληθῶς, ὅτι ἐκανονίσθη καὶ ἐκ προηγουμένης περιστάσεως νὰ γίνεται ἡ ἀπάντησις τυπικὴ, ὅταν ἐμεσολάβησε μεταβολὴ Κυβερνήσεως, καὶ ἀπεκλείσαμεν τοὺς πρώην Ὑπουργοὺς ἀπὸ τοῦ πεδίου ἐκείνου. Ἐξ ἀνάγκης τότε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶπε «θὰ συζητήσωμεν λοιπὸν τὸ ζήτημα τῶν ὁρίων κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ 14 ἄρθρου τοῦ Νόμου περὶ ἀφομοιώσεως», καὶ εἰς τοῦτο δὲν ἀντείπομεν κατ’ ἀρχάς. Ἔρχεται καὶ τὸ 14 ἄρθρον τοῦ Νόμου ἐκείνου, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν λέγει αἴφνης, δὲν ἠμπορεῖτε οὔτε αὐτοῦ νὰ συζητήσητε τὸ ζήτημα τῶν ὁρίων, αὐτοῦ εὑρίσκεσθε εἰς στενωπόν. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, δὲν ἐδίδομεν ἔδαφος νὰ συζητήσωμεν. Τότε εἶχον λάβει τὸν λόγον, καὶ ἀπήντησα εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφόν μας κ. Στάϊκον ἐν ὀλίγοις, ἀλλὰ συγχρόνως εἶπον καὶ διὰ μακρῶν ἀνέπτυξα, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ εὐρεῖα συζήτησις· ἀλλὰ φαίνεται, κύριοι, ὅτι δὲν ἦτον αὕτη ἡ ἰδέα τῶν τότε πολιτικῶν μου φίλων. Καὶ ἰδοὺ ἀντὶ παντὸς ἄλλου βλέπομεν συζητοῦντα μόνον τὸν ἀξιότιμον ἐκ Βώλου βουλευτὴν, τὸν κ. Φιλάρετον. Καὶ ἠκούσαμεν τὸν ἀξιότιμον κ. Φιλάρετον, συζητήσαντα εὐρέως ἀληθῶς τὸ ζήτημα, νὰ καταλήξῃ εἰς μίαν πρότασιν, ἐπρόκειτο δὲ νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις τοῦ κ. Φιλαρέτου αὕτη ἄνευ ἄλλης συζητήσεως. Ἀλλ’ ἡ πρότασις, φαίνεται, ἐθεωρήθη ὑπερβολικὴ, καὶ αἴφνης παρουσιάζεται ὡς Θεὸς ἀπὸ μηχανῆς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεγαρίδος βουλευτὴς κ. Δραγούμης, καὶ παρουσιάζει ἄλλην πρότασιν καὶ λέγει, αὐτὴ θὰ ψηφοφορηθῇ. Ἀμφιβάλλω, κύριοι, ἐὰν ἀντελήφθησαν τότε οἱ βουλευταὶ καὶ δύω λέξεις ἐξ αὐτῆς τῆς προτάσεως, καὶ ἀμέσως ὁ κ. Πρόεδρος προκαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ ἀποφασίσῃ δι’ ἀναστάσεως καὶ λέγει, ὅτι δι’ ἀναστάσεως ἐλύθη τὸ ζήτημα. Ἐφώναζεν ἡ ἀντιπολίτευσις, ὅτι δὲν ἐγένετο κἂν συζήτησις, ἀλλ’ ὁ ἐξ Ἀγυιᾶς βουλευτὴς εἶπεν, «τί τὰ θέλετε αὐτά; ψύλλους ’ς τ’ ἄχυρα γυρεύετε· ἐμπρὸς ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τάν!» Ἀμέσως τότε ἐγένετο ψηφοφορία δι’ ἀναστάσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Δραγούμη! Διαμαρτύρεται ὁ ἀξιότιμος κ. Μίλησης, νομίζω, καὶ εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ὀνομαστικὴ κλῆσις τοὐλάχιστον, ἀλλ’ ἀντεῖπον ἄλλοι, ὅτε καλῶς ἀντελήφθη τὸ Προεδρεῖον. Καὶ τότε, κύριοι, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος μὲ ἕνα τρόπον, ὅστις μοὶ ἔκαμεν ἀληθῶς μεγάλην ἐντύπωσιν, λέγει «δὲν κάμνετε, ὅ,τι θέλετε; ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, κάμετε ὅ,τι θέλετε!» Διὰ τούτου τοῦ τρόπου, ὅστις δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἄλλης περαιτέρω ἐξηγήσεως, διεξήχθη ἐν τῇ Βουλῇ τὸ ζήτημα τῶν ὁρίων. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν ἦτον οὕτως ἧττα αὕτη τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἦτο νίκη! Μήπως θέλετε λοιπὸν κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ φέρωμεν πάλην τὰ ζητήματα τὰ ἐξωτερικὰ εἰς τὴν Βουλήν;

§33ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Σεῖς εἶσθε σύμφωνος μὲ τὴν πρότασιν τὴν ψηφισθεῖσαν.... (ἱλαρότης ἐν τῇ δεξιᾷ).

§34ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἐγὼ ἔλεγον, ὅτι χρειάζεται συζήτησις, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἤμην καὶ κατ’ ἐλάχιστον σύμφωνος μὲ τὴν παρῳδίαν ἐκείνην τῆς συζητήσεως, μὲ τὴν ἀληθῆ ἐκείνην κωμῳδίαν;

§35Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔγεινε συζήτησις· δὲν πέρνετε τὰ πρακτικὰ, δὲν ὡμίλησεν ὁ κ. Κοντόσταυλος;

§36ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὄχι μόνον δὲν ἐσηκώθην ἀπὸ τὴν θέσιν μου, ἀλλ’ ἤμην κατηγνακτισμένος διὰ τὸν τρόπον μεθ’ οὗ ἐπεραιώθη ἡ συζήτησις ἐκείνη. Φαντασθῆτε, κύριοι, ποίαν παρῳδίαν συζητήσεως ἐφηρμόσαμεν ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος!

§37ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τότε δὲν ἀπεχωρήσατε.

§38ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ διατί νὰ ἀποχωρήσω; Ἀρκοῦσι ταῦτα, κύριοι, ὡς πρὸς ἐκείνην τὴν συζήτησιν! Ἀλλ’ ὅπως ἐλάβομεν ἓν τοιοῦτον ὑπόδειγμα συζητήσεως ἐπὶ ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ λύσεως τῶν συζητήσεων, ἔχομεν παραλλήλως ὑπόδειγμα ὅμοιον καὶ εἰς ἐσωτερικὰ ζητήματα. Εἴχομεν δύω ζητήματα μεγάλα, τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν εἰς ὅλην τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ὁμοία τακτικὴ ἐφηρμόσθη, διότι ὁμοία σχολὴ φαίνεται ἐνεργεῖ. Εἴχομεν δηλαδὴ κατόπιν τὸ ἄλλο ζήτημα, ἐν τῷ ὁποίῳ ἐπίσης συνεταράξαμεν τὴν κοινωνίαν, τὸ ζήτημα τοῦ Θηβαϊκοῦ Ταμείου! Παραλλήλως προέβη καὶ ἡ λύσις τοῦ τοιούτου ζητήματος καὶ καθ’ ὅμοιον τρόπον, καὶ εἶναι περιττὸν, κύριοι, νὰ σᾶς ὑπομνήσω, ὅτι πάλιν βλέπομεν κατὰ σύμπτωσιν τὸν ἀξιότιμον ἐκ Βώλου βουλευτὴν, τὸν κ. Φιλάρετον, ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, ἀφ’ ἑνὸς, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐπίσης κατὰ σύμπτωσιν παρουσιαζόμενον τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεγαρίδος βουλευτὴν κ. Δραγούμην· καὶ αὖθις πάλη μεταξὺ τοῦ κ. Φιλαρέτου καὶ Δραγούμη, τὸν ὁποῖον πολὺ ἐκτιμῶ.

§39ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ βλέπω.

§40ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ὁποῖος θεωρῶ, ὅτι πάντοτε ἐνεργεῖ ἐξ εἰλικρινοῦς πεποιθήσεως· ἀλλὰ δύναται νὰ ὑπόκηται, πιστεύω, εἰς πλάνας, ὅπως πάντες. Ἀλλ’ ὁ κ. Φιλάρετος ζητεῖ τότε ὄχι πλέον, συζήτησιν ἀλλὰ τὴν ὑπογραφήν του! Τὴν ὑπογραφήν μου, φωνάζει ὁ κ. Φιλάρετος, τὴν ἁρπάσατε χάριν πολιτικῆς κερδοσκοπίας, καὶ ἐζήτει νὰ ἐπιστραφῇ ἡ δικογραφία· καὶ πάλιν ὁ κ. Δραγούμης ἐμφανίζεται καὶ λέγει, εἶναι ἀκόμη χρήσιμος ἡ διατήρησις τῆς δικογραφίας ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἔχομεν δύω ὁμοίας λύσεις ἐπὶ δύω μεγάλων ζητημάτων, ἐπὶ ἑνὸς ἐσωτερικοῦ καὶ ἑνὸς ἐξωτερικοῦ. Τὸ ζήτημα τοῦ Θηβαϊκοῦ ταμείου ἐθεωρήθη ὡς μία λαμπάς, ἡ ὁποία ἐφώτιζε τὰ τῆς διοικήσεως ἐν Ἑλλάδι! Πῶς καὶ διατί ἡ λαμπὰς ἐσβέσθη; ἀλλὰ δὲν ἦτο λαμπὰς πρὸς φωτισμὸν, ἦτο φλόξ, ἡ ὁποία ἐπρόκειτο νὰ χρησιμοποιηθῇ μόνον πρὸς κατάκαυσιν πολιτικῶν ἀντιπάλων, καὶ ἅμα ἐξεπληρώθη ὁ σκοπὸς, ἔπρεπεν ἡ φλὸξ νὰ σβεσθῇ (εὖγε, εὖγε ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Τὸ αὐτὸ συνέβη καὶ ὡς πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Ἐνόσῳ ἐχρησίμευεν εἰς τοὺς σκοπούς μας τοὺς κομματικοὺς, ἦτο εἰς ἐνέργειαν πλήρη, καὶ ἀνεστατοῦμεν τὸν κόσμον δι’ αὐτοῦ! ἀλλ’ ὅταν ἔπαυσε πλέον ἡ τοιαύτη χρησιμότης, ὅταν ἐπρόκητο νὰ ἴδῃ ὁ λαὸς ἐξ ἀληθοῦς συζητήσεως τί συνέβη καὶ ἂν ἔσφαλον οἱ κυβερνῶντες λύσαντες οὕτως αὐτὸ, ὅταν ἔπαυσε ἡ χρησιμότης αὐτοῦ, τὸ ζήτημα τοῦτο συνεκαλύφθη ἐπίσης! Λοιπὸν μὴ συζητοῦμεν οὐδὲ περὶ τῶν σπουδαίων ζητημάτων, τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν κατάστασιν τὴν πολιτικὴν τοῦ Τόπου, διότι ἴσως πρέπει νὰ συζητήσωμεν μᾶλλον περὶ σχολῆς νέας πολιτικῆς. Ἀλλὰ, κύριοι, ἦτο ἆρά γε ἄξιος τῆς ἐμβριθείας καὶ τῆς σπουδαιότητος τοῦ κ. Τρικούπη ὁ ἐπίλογος τῆς μακρᾶς ἐκείνης ἀγορεύσεώς του; Ἐγὼ, κύριοι, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἠπόρησα, διότι ὁ κ. Τρικούπης, ἀφοῦ ἐπὶ τέσσαρας ὁλοκλήρους ὥρας ἔχυσε τὴν χολήν του ἐναντίον πάντων, καὶ ἐκουράσθη, φαίνεται, χύνων τὴν χολὴν αὐτοῦ εἰς ἕνα ἕκαστον καὶ εἰς ὁμάδας καὶ εἰς τὸ σύνολον τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἠθέλησε νὰ τὴν ἐκπέμψῃ καὶ ἐναντίον ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, καὶ εἶπε, κύριοι, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, ἂν ἦναι ἄξιον ἢ ἀνάξιον νὰ ὑπάρχῃ, ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν τύχην τοῦ περὶ σιγαροχάρτου Νομοσχεδίου! Τὸ Ἔθνος, κύριοι, τὸ ὁποῖον διῆλθε τόσας περιπετείας, τόσους κλονισμοὺς, τόσας ἐπαναστάσεις, τόσας μεταπολιτεύσεις καὶ τὰς διῆλθε χωρὶς οὐδὲν νὰ πάθῃ ἐν τῷ μακρῷ τούτῳ διαστήματι, ἐν τῷ ὁποίῳ δὲν εἰξεύρω ποῖον πρόσωπον ἔπαιξαν οἱ νῦν κυβερνῶντες, τὸ Ἔθνος αὐτὸ κινδυνεύει σήμερον, καλῶς ἐχόντων τῶν πραγμάτων, κινδυνεύει νὰ καταστραφῇ, ἐὰν ὀλιγοστεύσουν τὰ σμήνη τῶν κηφήνων, οἵτινες περιβομβοῦσι περὶ τὸν Προϋπολογισμὸν (εὖγε, εὖγε ἐξ ἀριστερῶν). Τὸ Ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν εἶναι ἀνάξιον νὰ ὑπάρχῃ, ἂν μεταβληθῇ μία Κυβέρνησις, ἓν Ὑπουργεῖον! Καὶ ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, ἀντιθέτως μίαν ἄλλην ἔκφρασιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἐπὶ ἀναλόγου περιστάσεως: ὅταν ἠγέρθησαν ποτὲ τοιαῦτα ζητήματα, ἀναγόμενα ἰδίως εἰς οἰκονομικὰς δυσχερείας τοῦ Τόπου, ἔλεγεν ἀπὸ τοῦ βήματος, θὰ ἦτο τῳόντι εὐτύχημα, ἂν σφάλματα ἐμοῦ ἔφερον τὴν κακὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, διότι βεβαίως ὡς ἄνθρωπος δύναμαι νὰ ὑποκύπτω εἰς σφάλματα· ἐξελέγξατε, εἶπε, ταῦτα, διότι ποῖον θὰ ἦναι τὸ ἀποτέλεσμα; σώζεται τὸ συμφέρον τοῦ Τόπου, πίπτοντος ἑνὸς Ὑπουργοῦ! Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ, κύριοι, νὰ ἀναμνησθῶ ἀλλοίας τινὸς περιστάσεως. Ἔτυχε νὰ ἦμαι ποτὲ εἰς τὸν κῆπον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τὸν λεγόμενον κῆπον τοῦ κλαυθμῶνος, ἐκεῖ εἶχον ἰδεῖ ἕνα ὑπάλληλον, καλὸν ὑπάλληλον, τίμιον· οὗτος εἶχεν ἀρχίσει νὰ μοὶ ὁμιλῇ περὶ τῆς καταστάσεως; ἐν γένει τοῦ Τόπου· ὡμίλει τῳόντι εὐγλώττως καὶ σθεναρῶς, παρέστησεν ἐν γένει τὴν κακὴν τοῦ Τόπου κατάστασιν ἐλεεινήν. Ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι πρὸ πάντων τὸν ἐπίλογον τῆς ὁμιλίας του ἐκείνης. Τόσον πολὺ ἦτο προσηλωμένος εἰς τὴν ἰδέαν ἐπικειμένης τινὸς παύσεως, ὥστε ἐπὶ τέλους μοὶ εἶπε «κύριε Χατζόπουλε, αὐτὸ τὸ Ἔθνος εἶναι εἰς ἐλεεινὴν κατάστασιν, δὲν θὰ προοδεύσῃ· φαντασθῆτε, ὅτι ἀπειλοῦμαι ὑπὸ παύσεως» (ἱλαρότης) καὶ ἐθεωροῦσεν, ὅτι ἐὰν παυθῇ αὐτὸς, τοῦτο εἶναι σύμπτωμα κινδύνου τοῦ Ἔθνους (ἱλαρότης). Ἐπανερχόμενος ἤδη ἐπὶ τῶν λεγομένων διὰ τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, δὲν φρονῶ, κύριοι, ὅτι λύονται τὰ ζητήματα ἁπλῶς διὰ σθεναρᾶς φωνῆς· τὰ ζητήματα λύονται δι’ εἰλικρινοῦς καὶ ἀπαθοῦς συζητήσεως, καὶ εἰς τοιαύτην συζήτησιν ἡ ἀντιπολίτευσις εἶχε προβῆ κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην. Ἂν αἱ ἐπιτυχίαι περὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων εἶχον ὡς συστατικὸν οὐσιῶδες τὴν φωνὴν τὴν σθεναρὰν, τότε, κύριοι, ἀληθῶς δὲν ἠδύνατο οὐδεὶς νὰ ἐπινοήσῃ μεγαλειτέραν προδοσίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, παρὰ σκεπτόμενος νὰ προσλάβῃ σήμερον Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, καθ’ ὑπόθεσιν τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Καρυστίας κ. Κοντόσταυλον, διότι οὗτος, ὡς γνωρίζετε, μόλις ἀκούεται ἀγορεύων (ἱλαρότης). Δὲν ἐχρειάζετο ἔντονος φωνὴ διὰ νὰ παραστήσωμεν ὅτι ἐκάμαμεν μεγάλα διπλωματικὰ κατορθώματα εἰς τὸ ζήτημα τῆς Αἰγύπτου καὶ τοῦ Καραλῆ Δερβέν. Ἐγὼ δὲν ἀδικῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὥστε νὰ παραδεχθῶ, ὅτι συναισθάνεται ὡς μέγα τὸ κατόρθωμα τοῦτο, ὅτι δὲν ἐπάθομεν οὐδὲν δυστύχημα ἐν τῷ ζητήματι τοῦ Καραλῆ Δερβὲν, καὶ νομίζω, ὅτι μεγαλείτερος ἐξευτελισμὸς τοῦ Ἔθνους δὲν ἠδύνατο νὰ ἐκδηλωθῇ, εἰμὴ ἐὰν ἐπεδεικνυόμεθα σήμερον ἄνευ ἀφορμῆς ἀγαλλόμενοι, διότι δὲν ἐπάθομεν κἀνὲν δυστύχημα. Ἀλλ’ ἐζήτησε, κύριοι, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ συζητήσωμεν καὶ περὶ παρελθόντων ἐξωτερικῶν ζητημάτων, διότι, φαίνεται, ἐνόμισεν, ὅτι τὸ πεδίον τῆς πάλης, ὅπερ διεγράφη κατ’ ἀρχὰς ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἦτο στενὸν, ἢ ὅτι δὲν συνετέλεσεν εἰς ὅ,τι ἤλπιζε, καὶ ἐζήτησε νὰ ἐξέλθωμεν εἰς ἄλλα ζητήματα. Ἐθεώρησεν ἴσως, ὅτι εἶναι μικρὸν καὶ ταπεινὸν τὸ ζήτημα τῆς ἐξετάσεως τῆς ἐσωτερικῆς ἡμῶν καταστάσεως καὶ τὸ ζήτημα τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν λειτουργοῦσι παρ’ ἡμῖν οἱ Κοινοβουλευτικοὶ θεσμοί. Τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομιῶν, τὰ ζητήματα τῆς φορολογίας εἶναι, φαίνεται, μικρὰ ζητήματα, ἀλλ’ ἐθεώρησε μᾶλλον, πιστεύω, ὅτι ἐν τῷ διαχαραχθέντι εὐρυτάτῳ πεδίῳ τῆς συζητήσεως δὲν ὑπῆρχον παντάπασι δάφναι δι’ αὐτὸν διὰ νὰ τὰς δρέψῃ, καὶ ἀνεζήτει δάφνας ἐν τοῖς πεδίοις τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Αἰγύπτου! Καὶ ἐμέμφθη τὴν ἀντιπολίτευσιν διατί δὲν ἔφερε τὰ ζητήματα ταῦτα. Ἀλλ’ ἡμεῖς ὑπεδείξαμεν ἐξ ἀρχῆς, διότι δὲν φέρομεν τὸν λόγον καὶ περὶ τῶν τοιούτων, καθόσον, ἀσχέτως πάσης περὶ αὐτῶν ἐκτιμήσεως, ἐνομίζομεν συμφερώτερον διὰ τὰ Ἐθνικὰ ἡμῶν πράγματα νὰ συγκεντρώσωμεν ἐν τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ τὴν προσοχὴν καὶ τὴν σκέψιν ἡμῶν ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων καὶ τῆς ἐν γένει τοῦ Τόπου καταστάσεως χάριν καὶ αὐτῶν ἀκόμη τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν συμφερόντων. Ἐθεωρήσαμεν δὲ ἄλλως τε καὶ ὅτι οὐδὲν εἴχομεν λυσιτελὲς σήμερον νὰ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ ζητήματος ἐξωτερικοῦ. Τοιαῦτα δὲ ζητήματα ἐνομίσαμεν, ὅτι ἤθελε φέρει μόνον ὁ ἐνδιαφερόμενος νὰ προξενήσῃ ἀντιπερισπασμὸν ἐπὶ τῶν σκέψεων ἡμῶν ἐπὶ ζητημάτων, περὶ ὧν δυνάμεθα σήμερον λυσιτελές τι νὰ ἀποφασίσωμεν. Ἀλλ’ ἔγεινεν ἤδη καὶ περὶ τῶν τοιούτων ζητημάτων συζήτησις καὶ δὲν πιστεύω νὰ ἔδρεψε δάφνας ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη καὶ εἰς λεπτομερείας ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ εἶχεν εἰς ἕκαστον κονδύλιον πόλεμον πρὸς τὰ πράγματα καὶ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ἀριθμοὺς, καὶ ἐδράττετο θριαμβευτικῶς μόνον κανενὸς ὑποτιθεμένου λάθους γραφικοῦ ἐπὶ τῶν ὅσων εἴχομεν γεγραμμένα περὶ τῶν οἰκονομιῶν. Ἐνόμισεν, ὅτι κἄπου διέγραψα μίαν πίστωσιν, ἡ ὁποία δὲν ὑπῆρχε, καὶ ἐδράττετο τοῦ ὑποτιθεμένου τούτου λάθους ἐν θριάμβῳ, διότι ὅλον τὸ ἄλλο ἔδαφος ἦτον ἀκανθῶδες, καὶ κατόπιν, κύριοι, προβαίνων προέβη καὶ εἰς μίαν ἄλλην λεπτομέρειαν, ὑπέθεσεν, ὅτι ἐγὼ εἶχον προτείνει τὴν διαγραφὴν ἑνὸς κονδυλίου ὀλίγων δραχμῶν, προσδιωρισμένων εἰς τὴν διατήρησιν τῶν ἐν ταῖς Μοναῖς διατηρουμένων φρενοβλαβῶν, καὶ ἡτοιμάζετο νὰ μὲ εἰρωνευθῇ, ὡς φαίνεται! ἀλλ’ ἐγὼ εἶχον ὑπομνήσει ἁπλῶς, ὅτι ἄλλοτε ὁ κ. Ῥοῦφος εἶχε προτείνει ἐντόνως τὴν διαγραφὴν τοῦ κονδυλίου ἐκείνου, διότι εἶπεν, ὅτι χρησιμεύει μόνον εἰς τὸ νὰ βασανίζωνται οἱ φρενοβλαβεῖς ἐν ταῖς Μοναῖς. Ἠθέλησα, κύριοι, νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶχον προτείνει τὴν διαγραφὴν, καὶ μετὰ πικρίας μοὶ εἶπε: δὲν ἐνοήσαμεν λοιπὸν ὅτι ἦτον εὐφυΐα αὐτό. Τὸ πολὺ βέβαια ὁμολογῶ θὰ ἦτο ἀστειότης ἁπλῆ, ἀλλὰ δὲν ἦτο καὶ ὅλως ἀστεῖον, ἂν τὸ κονδύλιον ἐκεῖνο ἔπρεπε νὰ τὸ διαγράψωμεν. Καὶ μήπως, κ. Πρωθυπουργὲ, ἤμεθα τόσον προκατειλημμένοι κατὰ τῶν κ. Ὑπουργῶν, ὥστε νὰ μὴ ἀποδεχώμεθα πολιτικήν τινα ἰδέαν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ παρελθὸν ἐξέφρασεν ἐντόνως ὁ κ. Ῥοῦφος;... Ἀλλ’ ἤδη, κύριοι, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ δι’ ὀλίγων νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ὑπουργὸν καὶ τὸν ἐκ Θήρας κ. βουλευτὴν, ἀφοῦ εὑρέθην ἤδη ἐπὶ τοῦ βήματος. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν εἶχε παρεννοήσει — καὶ κάμνω μίαν ἁπλῆν ἐπανόρθωσιν — εἶχε παρεννοήσει μίαν ἰδέαν μου. Παράδοξον μοὶ ἐφάνη, ὅτε ἔλεγε πῶς ὁ κ. Χατζόπουλος εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχει συμφέρον ὁ γεωργὸς καὶ ὁ κτηνοτρόφος ἐκ τῆς συγκοινωνίας! Ἀλλὰ χωρὶς νὰ κάμω ἄλλην ἀπάντησιν, λέγω μόνον ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ ζήτημα, διὰ τὸ ὁποῖον ἐξαιρετικῶς εἶμαι, οὕτως εἰπεῖν, δαπανηρός, εἶναι αὐτὸ τὸ ζήτημα τὸ τῆς συγκοινωνίας· θεωρῶ, κύριοι, ὅτι μόνον εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο δυνάμεθα νὰ ἀποφασίζωμεν δαπάνας, ἔστω καὶ μὴ ἐπειγούσας, διότι πρόκειται περὶ δαπάνης ἀμέσως παραγωγικῆς. Πολλὰ ἄλλα δύνανται νὰ ἐπενεχθῶσι κατόπιν· διότι, ἂν θέλωμεν περὶ πάντων συγχρόνως νὰ φανῶμεν μεριμνῶντες, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦναι, ὅτι θὰ παραλείψωμεν καὶ τὰ στοιχειώδη· πρὸ παντὸς πρέπει νὰ σκεφθῶμεν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην στοιχειώδους Διοικήσεως. Μᾶς λέγουν πῶς δὲν θέλετε παιδείαν, σχολεῖα, τηλεγράφους; Ποῖος τὰ ἀποκρούει, ποῖος τὰ ἀρνεῖται ταῦτα; Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι συζητεῖτε, ἂν ἀναφέρετε κοινοὺς τόπους ἁπλῶς καὶ ἀναφέρετε ἐκείνας τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας οἱ πάντες βεβαίως ἀποδέχονται; Καὶ μήπως εἶπον ἐγὼ, προτείνας ὅσα εἶπον καὶ ἀναπτύξας ὅσα ἀνέπτυξα, ὅτι πρέπει νὰ μεταβάλωμεν τὸ Πολίτευμα καὶ τοὺς ὀργανικοὺς Νόμους διὰ νὰ μοὶ εἴπητε καὶ τὸ ἄλλο, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ἀργὰ τὸ ἐσυλλογίσθην; Ἐπεθύμει, φαίνεται, νὰ τὸ συλλογισθῶ πολὺ πρὶν γεννηθῶ! Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο οὔτε περὶ μεταβολῆς τοῦ Πολιτεύματος, οὔτε περὶ μεταβολῆς ὀργανικῶν Νόμων. Ἀνέφερα τὴν κρίσιν ἐκείνου τοῦ μεγάλου ἀνδρὸς τοῦ Γκιζὼ διὰ νὰ εἴπω μόνον, ὅτι δὲν ἠδυνήθημεν νὰ κάμωμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐσύστησε τότε, νὰ κάμωμεν ἄλλο σχετικὸν καὶ δυνάμενον νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα. Ὡς πρὸς δὲ τὴν παρ’ ἡμῖν ἀνισότητα τῆς φορολογίας, πῶς δυνάμεθα νὰ μὴ παραστήσωμεν τὴν ἀνισότητα τῆς φορολογίας, ἀφοῦ δυνάμεθα νὰ λάβωμεν παραδείγματα ἐξ ἡμῶν τῶν ἰδίων; Πῶς δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνισότης; Ἐγὼ λ. χ. συνέπεσε νὰ ἔχω τινὰ περιουσίαν ὡς πάντες ὑμεῖς, συνέπεσε νὰ ἔχω ἰδιόκτητα ἓν, δύω χωρίδια, τί πληρόνω; τίποτε σχεδὸν, καὶ εἶμαι ἠναγκασμένος, ὅταν μεταβαίνω εἰς Εὐρυτανίαν, νὰ βλέπω τὸν ῥακενδύτην κτηνοτρόφον καὶ γεωργὸν ἐξάγοντα ἓν ῥάκος καὶ ἐξ αὐτοῦ προσπαθοῦντα νὰ ἀντλήσῃ ὀβολοὺς διὰ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὀφείλει εἰς τὸν εἰσπράκτορα. Εἶπον καὶ περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων, καὶ εἰς τοῦτο δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῶ μακρὰν ἐμοῦ παραδείγματα· ἔχω πλησίον μου τὸν ἀδελφόν μου δικηγοροῦντα, καὶ ὠφελούμενον πολλὰ ἐν Μεσολογγίῳ· τί πληρώνει φόρον; οὔτε 1%! Καὶ δυνάμεθα λοιπὸν νὰ εἴπωμεν, ὅτι εἴμεθα ἐν ἰσότητι φορολογικῇ; Ἀλλὰ, κύριοι, θὰ ἀπαντήσω ὀλίγα τινὰ καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον φίλον βουλευτὴν ἐκ Θήρας, περατῶν τὸν λόγον μου μὲ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀπάντησιν. Κύριοι, καὶ εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν εἶδον τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Θήρας εὐφυᾶ ὅπως τὸν ἐγνώριζον πάντοτε καὶ λίαν ἐπινοητικόν. Πρὸ ἐτῶν γνωριζόμεθα. Ἀλλ’ ἂν ἠναγκάσθη νὰ περιστραφῇ εἰς κοινοὺς τόπους ὁμιλῶν, τὸ σφάλμα δὲν εἶναι ἰδικόν του βεβαίως, δὲν εἶναι σφάλμα τῆς εὐφυΐας αὐτοῦ, εἶναι σφάλμα τῆς Κυβερνήσεως, διότι αὕτη δὲν δύναται νὰ παράσχῃ ὕλην συνηγορίας ἀληθοῦς καὶ σπουδαίας, παρὰ μόνον δύναται νὰ δώσῃ τὴν ἀφορμὴν εἰς τὸ νὰ ἀναφέρῃ τις ἐξ ἀνάγκης, ἂν ἔχει ὄρεξιν νὰ ἀγορεύσῃ ὑπὲρ αὐτῆς, κοινοὺς τόπους, καὶ ἰδίως ἀσχέτους πρὸς τὴν πραγματικὴν τοῦ Τόπου κατάστασιν, ἀσχέτους πρὸς τὰ κυρίως συζητούμενα. Μὴ ἀπορεῖτε διότι ὁ ἐκ Θήρας βουλευτὴς περιστρέφεται εἰς τὴν ἐπιθεώρησιν τῶν τάξεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μὴ ἀπορεῖτε διότι ἀνέρχεται εἰς ἐποχὴν πρὸ 20 ἐτῶν διὰ νὰ μᾶς ὑπομνήσῃ ποίους ἀπὸ ἐτῶν εἶχεν ἀντιπάλους, μὴ ἀπορεῖτε διότι βλέπετε αὐτὸν περιλαμβάνοντα βεβαίως εἰς τοὺς ἀντιπάλους ἐκείνους, καθ’ ὧν ἐπολέμει, καὶ τὸν κ. Τρικούπην, τὸν ὁποῖον σήμερον ὑποστηρίζει· μὴ ἀπορεῖτε ἂν λέγῃ, ὅτι οἱ πρὸ εἰκοσαετίας ἀντίπαλοι αὐτοῦ, ἐν οἷς καὶ ὁ κ. Τρικούπης, οὐδεμίαν ἠδυνήθησαν νὰ παρέξωσιν εἰς τὸ ἔθνος ἰδέαν ἀληθῆ περὶ διορθώσεως τινος κακοῦ ἐν τῷ Τόπῳ. Δὲν εἶναι, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θήρας βουλευτὴς, ὡς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνεζήτουν τοιουτοτρόπως ἐν μιᾷ ἐποχῇ, ἐν πολλοῖς ἀγαθῇ τῳόντι, ἡ ὁποία ὅμως παρουσίαζε καί τινα ἐπεισόδια ἱκανῶς ἀστεῖα, τῇ ἐποχῇ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς μεταπολιτεύσεως τοῦ 1862. Τότε ἀληθῶς ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ ἐνόμιζόν τινες, ὅτι ἔλυον πάντα τὰ ζητήματα διὰ φράσεών τινων στερεοτύπων. Καὶ τότε καὶ σήμερον ἔτι μᾶλλον ὁ κ. Βαλέττας εἶναι ὡς ἦτο πάντοτε εὐφυὴς, ἤδη δὲ καὶ ὡριμότερος· ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω διὰ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, ὅτι δὲν ἐδίδετο εἰς αὐτὸν ὕλη ἐκ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐξ ἀνάγκης ἔπραξεν ἤδη ὅ,τι ἄλλοι τότε ἄπειροι ἔπραττον, ἐξ ἀνάγκης προσέφυγεν εἰς κοινοὺς τόπους. Κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς μεταπολιτεύσεως ἐνόμιζόν τινες, ὅτι τὰ ζητήματα ἠδύναντο νὰ λύωνται διὰ φράσεών τινων, εἰλημμένων μάλιστα ἐκ τῆς ἱστορίας τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως. Παρουσιάζετο τότε εἷς, καὶ ἐνῷ συνδιελέγεσθε πρὸς αὐτὸν περὶ ζητήματος θετικοῦ τῶν τότε περιστάσεων, σᾶς ἔλεγεν «ἡ σημαία πρέπει νὰ κρατηθῇ ὑψηλὰ», ἐνῷ τὸ τοιοῦτο δὲν ἐσχετίζετο διόλου μὲ τὴν ὑπόθεσιν. Ἤκουσα ἄλλοτε ἀπὸ ἕνα φίλον μου, μεθ’ οὗ συνωμίλουν περί τινος ἄλλου ζητήματος ὅλως τοπικοῦ, καὶ εἰς ἀπάντησιν μοῦ ἐξεσφενδόνισε κατὰ τῆς κεφαλῆς μου μίαν φράσιν ἐξ ἀγορεύσεως τοῦ Σαὶν Ζιοὺστ ἐν τῇ Γαλλικῇ Ἐθνοσυνελεύσει. «Τολμᾶτε!» ἡ λέξις αὕτη περιέχει ὅλην τῆς ἐπαναστάσεως τὴν πολιτικὴν (ἱλαρότης). Ὑπῆρξαν, κύριοι, ὡς ἤκουσα, ἀπομιμήσεις τοιαῦται καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, καὶ ἤκουσα, ὅτι ἐπειδὴ ὁ Μιραμπὼ ἀνέφερέ ποτε μίαν φράσιν ἔν τινι ἀγορεύσει, ἠκούσθη καὶ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει τῇ ἡμετέρᾳ ἡ ἰδία φράσις. Ἀλλ’ ὁ κ. Βαλέττας, γινώσκων τὴν κατάστασιν τοῦ Τόπου, καταντεῖ τὰς περιστάσεις καὶ δὲν ἤθελε νὰ μεταχειρισθῇ κοινοὺς τόπους, ἀλλὰ τοὺς μετεχειρίσθη δι’ ἔνδειαν πραγμάτων, διὰ τὴν ὁποίαν πταίει ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ καὶ οὐχὶ ὁ ἀξιότιμος φίλος μου. Κατόπιν ἠθέλησε νὰ μὲ εἰρωνευθῇ, παραστήσας με ὅτι ὁμολογῶν νέαν πίστιν ἀναδρομικῶς καὶ περὶ τοῦ παρελθόντος, ἠθέλησα καὶ νὰ στεφανώσω προκαταβολικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἐκείνους ὑπὲρ τῶν ὁποίων δὲν ἔδωκα ἀκόμη μίαν ψῆφον. Τῳόντι, κύριοι, εἰλικρινῶς συνομολογῶ, ὅτι ἡ ἐπινόησις καὶ ἡ εἰρωνεία ἦσαν εὐφυεῖς, διότι ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνεται, ὅτι ἐγὼ ἐπεθύμουν ἄνευ ἀνάγκης νὰ παράσχω στεφάνους εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἐκείνους, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς εὐχῆς τοῦ Βερολίνου. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐπελήφθην κἂν τοιαύτης ἐξετάσεως, ὡς παρετηρήσατε, πιστεύω, καὶ πολλῷ μᾶλλον δὲν ἠδυνάμην νὰ σκεφθῶ νὰ δώσω στεφάνους εἰς τοὺς πολιτικοὺς, οἵτινες ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των πρὸς τὴν ἑαυτῶν πατρίδα, νομίζω δὲ ὅτι θὰ ὕβριζέ τις ἑαυτὸν δεχόμενος στεφάνους δι’ ἐκπλήρωσιν ἁπλῶν καθηκόντων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ μάλιστα ζητήματι. Δὲν ἠννόουν λοιπὸν νὰ χορηγήσω ἄνθη ὀψιγενῆ εἰς στεφάνους Ἕλληνος πολιτικοῦ· τὰ ἄνθη ἐκεῖνα, ἐὰν παρετήρει προσεκτικώτερον, ἐπρόκειτο νὰ προσφερθῶσιν ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει στέφανος ἀειθαλὴς, διότι ἀειθαλὴς εἶναι ἡ εὐγνωμοσύνη τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὸν Γαμβέτταν, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ὁμιλήσῃ παρεξηγῶν τοὺς λόγους μου, νὰ ὁμιλήσῃ οὕτω περὶ ἀνθέων εὐγνωμοσύνης παντὸς Ἕλληνος, ἀποτιθεμένων ἁπλῶς εἰς τὸν τάφον τοῦ Γαμβέττα! Ἀλλὰ κατόπιν, κύριοι, ἀνεπέτασε καὶ τὴν σημαίαν ἐνώπιον ἡμῶν, σημαίαν κατὰ τὸ φαινόμενον πολεμικὴν καὶ ἐμπαθῆ. Ἀλλὰ νομίζω, κύριοι, ἠδικήθη ἡ σημαία αὕτη. Ἡ σημαία τοῦ κ. Βαλέττα εἶναι σημαία μᾶλλον προσωπικῆς ἰδίας ἑαυτοῦ πολιτικῆς, καὶ νομίζω, ὅτι ἀδίκως ἐπετέθησαν κατὰ τῆς σημαίας ταύτης, ἥτις οὐχὶ ὡς καθ’ ἑαυτὴν ἀξίζουσα τοῦτο, ἀλλ’ ὡς δώσασα ὁπωσδήποτε ἀφορμήν, μᾶς παρέσχεν ὕλην τινῶν ἀστεϊσμῶν καὶ εὐχαριστήσεως κοινῆς. Ἀδίκως ἐπετέθησαν νὰ τὴν κομματιάσωσι τὴν τοιαύτην σημαίαν. Καὶ δυνάμεθα εὐτυχῶς νὰ περισυνάξωμεν ἤδη τὰ διανεμηθέντα τεμάχια αὐτῆς, ἠμποροῦμεν νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς τὸ ἓν κομμάτιον, καὶ ἀπὸ τὸν κ. Λομβάρδον τὸ ἕτερον, καὶ ἀπὸ ἄλλον ἄλλο καὶ νὰ ἀναστυλώσωμεν τὴν σημαίαν ταύτην. Εἶναι σημαία Ἕλληνος πολιτευτοῦ εἰλικρινῶς ἀγαπῶντος τὴν πατρίδα αὐτοῦ, εἶναι σημαία, ἡ ὁποία δὲν ἐπροκάλεσε διαίρεσιν, ἡ ὁποία ἴσως ἐπροκάλεσε καὶ ὁμοφωνίαν τινὰ, διότι οὐδὲν δυσάρεστον συναίσθημα ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ἐγερθῇ μεταξὺ ἡμῶν. Πρὸς τὴν τοιαύτην σημαίαν, τόσῳ μᾶλλον εὐχαρίστως δυνάμεθα νὰ προσβλέψωμεν, διότι ἂν σήμερον περιέχῃ καὶ συγκεχυμένους τινὰς χαρακτῆρας, μᾶς παρέστησεν ὅμως καί τινα γνωρίσματα μορφῆς ἐκλιπούσης, πρὸς τὴν ὁποίαν ποτὲ μετ’ ἐλπίδων καὶ λατρείας ἠτένισεν ὁ Τόπος. Ἀλλ’ ἂν παραπλεύρως πρὸς τὴν τοιαύτην σημαίαν ἴδητε κύριοι, σημαίαν ἄλλην μελανώτερα φέρουσαν τὰ χρώματα, ἂν ἴδητε σημαίαν βεβαμμένην εἰς χολὴν, τότε τὸ πρᾶγμα οὐσιωδῶς διαφέρει. Ἐὰν ἀκούσητε παρὰ τὴν τοιαύτην σημαίαν, γλῶσσαν, ὁποία δύναται ἐπὶ τέσσαρας ὥρας νὰ χύνῃ χολὴν ἐναντίον τοῦ μὲν καὶ τοῦ δὲ, πρὸς πᾶν στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον ἔτυχε νὰ ἔχῃ παγίαν ὑπόληψιν ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ ἢ ὑποτίθεται ὅτι πρόκειται νὰ ἀποκτήσῃ τοιαύτην ὑπόληψιν, ἐὰν εὑρίσκεσθε ἀπέναντι τοιαύτης σημαίας καὶ γλώσσης, νομίζω ὅτι εἶναι φρόνιμον νὰ ἔχητε ὀλίγην δυσπιστίαν, διότι ἡ τοιαύτη σημαία καὶ ἡ τοιαύτη γλῶσσα δὲν ἐμπνέονται ἐκ τῆς πραγματικῆς καταστάσεως τοῦ Τόπου, καὶ ἐκ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ ἔθνους, εἶναι γλῶσσα καὶ σημαία, αἵτινες δὲν εἶναι γνησίως πατριωτικαί, δὲν εἶναι γνησίως Ἑλληνικαί. (Εὖγε, εὖγε ἐκ τῆς ἀριστερᾶς, χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων. (Λύεται ἡ συνεδρίασις· ὥρα 8 μ. μ.)