1882.12.08

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 29

Τῆς 8 Δεκεμβρίου 1882

(Τετάρτη)

Ὥρᾳ 3 Μ. Μ. (Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τηλεγράφημα ἐξ Ἄρτης «Πρόεδρον Βουλῆς, Ἀθήνας. Νομοσχέδια ὑποβληθέντα ὑπὸ Κυβερνήσεως πρὸς εὔκολον ἐπιτυχίαν ἰσοζυγίου Προϋπολογισμοῦ προὐξένησεν εὐάρεστον ἐντύπωσιν κτλ. (ἀναγινώσκεται). Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους κατέθεσε τὴν ἔκθεσίν της· εἶναι δύω ἐκθέσεις, τῆς πλειοψηφίας καὶ μειοψηφίας. Θὰ τυπωθῶσιν. (Ὅρα Παράρτημα). Ὁ κ. Στάϊκος ἔχει τὸν λόγον.

§2Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Πρὸ ἡμερῶν ὁ ἐξ Ἑρμιονίδος ἀξιότιμος συνάδελφος ἀπηύθυνε πρὸς τὸν ἔντιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν ἐπερώτησιν, σχετιζομένην μὲ τὸν Προϋπολογισμὸν, παρακαλῶν αὐτὸν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν ὁπόσα καὶ ποῦ συνεστήθησαν τηλεγραφικὰ γραφεῖα. Συμπληρῶν λοιπὸν τὴν ἐπερώτησιν αὐτὴν, παρακαλῶ καὶ ἐγὼ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὡς Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ προσθέσῃ πληροφορίας καὶ περὶ τῶν συσταθέντων νέων ταχυδρομικῶν γραφείων. Ἡ ἐπερώτησις τοῦ κ. Μίληση ἀποβλέπει εἰς τὰ τηλεγραφικὰ γραφεῖα. Ἐγὼ δὲ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν πόσα καὶ ποῦ συνεστήθησαν νέα ταχυδρομικὰ γραφεῖα, καὶ ποία ἡ μέχρι σήμερον κίνησις αὐτῶν. Παρακαλῶ συνάμα τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν ὁπόσαι καὶ ποῦ συνεστήθησαν ναυτικαὶ σχολαὶ, πόσοι μαθηταὶ φοιτῶσιν εἰς αὐτὰς καὶ ὁπόση ἡ δαπάνη δι’ αὐτάς.

§3ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Καὶ ἂν ἤρχισαν τὰ μαθήματα.

§4Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Αὐτὸ κάμετέ το ἐκ μέρους σας.

§5Δ. ΤΖΑΝΕΣ. Μοὶ ἐγένετο γνωστὸν, κύριοι βουλευταὶ, ὅτι εἷς ἐκ τῶν ἐντίμων ἐμπόρων τῆς πόλεως Καλαμῶν ἔλαβεν ἐκ τοῦ αὐτόθι Ὑποκαταστήματος τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης 7,000 δραχμὰς, καὶ ὅτι, ἐνῷ μετέβαινεν ἐν τῷ ἐν τῇ ἀγορᾷ καταστήματι αὐτοῦ, ἄνθρωπός τις, συλλαβὼν αὐτὸν, τὸν ἐξεβίασε καὶ τῷ ἀφῄρεσε τὰς 7,000 δραχμὰς ταύτας. Ἡ ἐν μέσῳ τῆς πόλεως λαβοῦσα χώραν τοιαύτη πρᾶξις δεικνύει ἐντελῆ χαλάρωσιν, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι, τῆς δημοσίας τάξεως καὶ τῆς ἀσφαλείας καὶ ἐν αὐτῇ τῇ πρωτευούσῃ τοῦ Νομοῦ Μεσσηνίας, καὶ δὲν πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ διατελῇ ἐν ἀγνοίᾳ, ἀφοῦ πρωτίστως ἔχει τὸ καθῆκον νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς καλῆς διοικήσεως τοῦ τόπου, καὶ ἐνῷ τὰ ἐν τῷ Νομῷ ἐκείνῳ ὄργανα αὐτῆς πρὸς ἄλλα, κατὰ τὰ φαινόμενα, ἀσχολοῦνται καὶ περὶ ἄλλα ἐργάζονται. Ὅτι δὲ ἡ Κυβέρνησις οὔτε εἴδησιν θὰ ἔχῃ περὶ τῆς ἐν μέσῃ ἀγορᾷ σχεδὸν τελεσθείσης τοσούτῳ θρασέως ληστείας, τοῦτο ἐξάγω ἐκ τῆς σιγῆς τῶν ἐν Καλάμαις προϊσταμένων Ἀρχῶν, αἵτινες μέχρι τοῦδε οὐδεμίαν ἐνήργησαν, ὡς πληροφοροῦμαι, πρᾶξιν, ἀρκοῦσαν νὰ πείσῃ τὴν κοινωνίαν ἐκείνην καὶ τὸν δράστην τοῦ τελεσθέντος ἐγκλήματος, ὅτι οἱ Νόμοι, οἱ διέποντες τὰς τύχας τῆς χώρας ἡμῶν, δὲν κοιμῶνται. Διὰ τοῦτο, κύριοι βουλευταί, ἐπερωτῶ καὶ παρακαλῶ τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς τῶν τε Ἐσωτερικῶν καὶ τῆς Δικαιοσύνης νὰ ἀπαντήσωσι τὸ προσεχὲς Σάββατον, καὶ ὁ μὲν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν τί γνωρίζει περὶ τῆς ἐν λόγῳ σοβαρᾶς πράξεως ἐκ τοῦ κυρίου Νομάρχου Μεσσηνίας, ὁ δὲ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης, ὁποίας ἔχει πληροφορίας παρὰ τοῦ κυρίου Εἰσαγγελέως Καλαμῶν καὶ τί ἡ Δικαστικὴ Ἐξουσία ἐνήργησεν. Ὁ κύριος Νομάρχης βεβαίως θὰ διατελῇ ἐν γνώσει καὶ τῶν λεπτομερειῶν τῆς ῥηθείσης πράξεως, καθόσον, καθ’ ἃ λέγεται, ὁ Ἀστυνόμος ἔλαβε ἀμέσως γνῶσιν αὐτῆς, ὅστις, ὡς γινώσκω, καὶ εἰς τὰ ὅλως ξένα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν θέτει ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τὸν ἀνώτατον τοῦτον λειτουργὸν τῆς ἐν Μεσσηνίᾳ Διοικήσεως. Ὁ δὲ κύριος Εἰσαγγελεὺς, ἀνὴρ, ὡς δὲν ἀρνοῦμαι, τῆς ὑπηρεσίας καὶ τοῦ καθήκοντος, βεβαίως θὰ δύναται νὰ διαφωτίσῃ ὅλα τὰ σκοτεινὰ μέρη τῆς ὑποθέσεως ταύτης πληρέστατα, διότι, ὡς λέγεται, ἐκαλύφθη· καθόσον, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἐδόθησαν τῷ παθόντι αἱ 7,000 δραχμαὶ, ἀφ’ ἑτέρου κατὰ τοῦ ἐγκληματίου δὲν ἐγένετο εἰσέτι ἡ δέουσα καταδίωξις. Τὴν ἐπερώτησίν μου ταύτην κατὰ καθῆκον ὤφειλον ν’ ἀπευθύνω πρὸς τοὺς κυρίους Ὑπουργοὺς ἀπὸ τοῦ βήματος, λόγῳ τῶν ἀτόπων καὶ θλιβερῶν φαινομένων κατά τε τὴν τέλεσιν τῆς φοβερᾶς πράξεως καὶ μετ’ αὐτὴν, καὶ τὸ σπουδαιότερον πάντων, ἵνα πεισθῶ ἂν ἀληθῶς ἡ κατάστασις τῆς δημοσίας ἀσφαλείας καὶ τάξεως ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ, ἣν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω, καὶ ἰδίως καὶ ἐν αὐτῇ τῇ πόλει τῶν Καλαμῶν, ἦναι ὄντως τοιαύτη, ὁποία καὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ καὶ ἐνώπιον ἡμῶν τῶν Ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους ἐπῃνέθη ὡς ἐπὶ ῥόδων βαδίζουσα πολλάκις. Μετὰ τ’ ἀνωτέρω λαμβάνω τὴν τιμὴν, κύριοι βουλευταὶ, νὰ καταθέσω εἰς τὸ Προεδρεῖον ἐπερώτησιν ἔγγραφον πρὸς τὸν κύριον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν περὶ τῆς θέσεως, ἐν ᾗ διατελοῦσι τὰ τοῦ λιμένος Καλαμῶν, καὶ παρακαλῶ αὐτὸν τὸ προσεχὲς Σάββατον ν’ ἀπαντήσῃ, καταθέτων συνάμα εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πάντα τὰ σχετικὰ ἔγγραφα μὲ τὴν ὑπόθεσιν τῆς κατασκευῆς τοῦ εἰρημένου λιμένος. Ἐν τῇ ἐπερωτήσει μου δὲ ταύτῃ περιλαμβάνω τὰ ἀντικείμενα, περὶ ὧν ἐπιθυμῶ νὰ λάβω γνῶσιν, καθόσον ὑποθέτω, ὅτι ζητοῦνται δαπάναι ξέναι ὅλως τῶν συμπεφωνημένων, ἀνωφελεῖς καὶ ζημιοῦσαι τὸ λιμενικὸν Ταμεῖον. (Ὅρα Παράρτημα).

§6ΡΟΥΦΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν, κύριοι, νὰ ὑποβάλω τὸ Νομοσχέδιον περὶ τῆς δυνάμεως τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ διὰ τὸ ἔτος 1883. (Ὅρα Παράρτημα).

§7Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε τὸν λόγον.

§8Δ. ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§9Α. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, εἰσάγω ἐνώπιόν σας μίαν ἀναφορὰν παρὰ τοῦ πρώην ὑπολοχαγοῦ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ Ἀλεξάνδρου Ῥηχίδου, ὅστις ἐξαιτεῖται δι’ αὐτῆς ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς τὸν βαθμὸν, ὃν εἶχεν εἰς τὸν Τουρκικὸν στρατὸν, καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικόν. Ὁ νέος οὗτος, τριακονταετὴς τὴν ἡλικίαν, κατὰ τὰ 1878, ὅτε ὑπῆρχεν ἡ ἐπανάστασις ἐν Ἠπείρῳ, παρηκολούθησε τὸν Ταγματάρχην Ἐμὶν Κορτζᾶν, εἰς τὸν ὁποῖον διετέλει ὡς ὑπασπιστὴς καὶ οἰκονομικὸς ἀξιωματικός. Βεβαίως, κύριοι, τὰ κεκτημένα δικαιώματα τοῦ βαθμολόγου ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ εἶναι ἀνεγνωρισμένα, καὶ βεβαίως εἶναι ἄδικον νὰ προσβληθῶσι ταῦτα διὰ τῆς ἐπανόδου ἢ διὰ τῆς ἐλεύσεως τοῦ νέου τούτου ὡς ἀξιωματικοῦ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν, καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος, μολονότι ἐγνώρισα ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τὸν νέον αὐτὸν ἱκανὸν, ἐγγράμματον, καταγόμενον ἐκ τῆς Ἠπείρου ἐξ οἰκογενείας λίαν διακεκριμένης, ἀνεψιὸν δὲ τοῦ ἱεράρχου Ἄρτης, καὶ μολονότι συμπαθῶ εἰς αὐτὸν, βεβαίως δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν εἰς ἐμὲ νὰ τὸν ἐπαναφέρω, ἐὰν ἤμην εἰς θέσιν, ὡς σεβόμενος πάντοτε τὰ κεκτημένα δικαιώματα τῶν ἄλλων· οὐχ ἧττον ὅμως, ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου, ὅτι σήμερον ἡ οἰκονομικὴ ὑπηρεσία τοῦ στρατοῦ, ὅπως διῃρέθη ἐκ τῆς τακτικῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην νέων μορφωμένων εἰς τὴν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ὅτι, ὅπως ἐπικρατεῖ εἰς ἄλλα ἔθνη, τοῦ νὰ προσλαμβάνωνται εἰς τὴν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ καὶ πολῖται λαμβάνοντες ἕνα μισθὸν, νομίζω, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν δύναται νὰ κάμῃ κἄτι τι εἰς τὸν νέον αὐτὸν καὶ νὰ ἐπαναφέρῃ αὐτὸν εἰς τὴν οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ, τοιουτοτρόπως δὲ δὲν θὰ προσβάλῃ τὰ κεκτημένα δικαιώματα τῶν ἄλλων. Ὁπωσδήποτε, κύριοι, θεωρῶ, ὅτι εἶναι δίκαιον, ὅπως ἡ Βουλὴ παραπέμψῃ τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της, διότι θὰ ἦναι εὔκολον νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ στρατοῦ καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ ἀτυχοῦς τούτου νέου, ὅστις ἀπὸ αἴσθημα πρὸς τὴν πατρίδα του ἠθέλησεν ἐν καιρῷ τῷ δέοντι νὰ προσφέρῃ θῦμα τὸν βαθμόν του καὶ νὰ προσέλθῃ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς τάξεις. Παρακαλῶ δὲ συγχρόνως καὶ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του τὴν ἀναφορὰν ταύτην.

§10ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἦτο ἀξιωματικὸς τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ;

§11Α. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μάλιστα, ἦτο Ὑπολοχαγὸς, καὶ ὡς τοιοῦτος διετέλει ὡς ὑπασπιστὴς καὶ ὡς λογιστικὸς παρὰ τῷ Ἐμὶν, ἀλλ’ εἶναι Ἕλλην τὴν καταγωγὴν καὶ Χριστιανὸς Ὀρθόδοξος.

§12ΤΖΑΝΕΣ. Ὅταν ἐγκατέλειψε τὰς τάξεις του, παρητήθη ἢ ἐλιποτάκτησε;

§13Α. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ νέος οὗτος, ὅπως σᾶς εἶπον, μετὰ τοῦ διοικητοῦ τοῦ τάγματός του Ἐμὶν προσῆλθεν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς τάξεις καὶ προσκλήσει τοῦ Ὑπουργείου τότε τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου κατετάχθη ὡς Ὑπολοχαγὸς εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ ὑπηρέτει ἕως προχθὲς ὡς τοιοῦτος· εἶναι δὲ χριστιανὸς, ἀνεψιὸς τοῦ ἱεράρχου Ἄρτης, ὑπηρέτησεν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ ὡς Ὑπολοχαγὸς ἕως τοῦ 1882· ἔκτοτε δὲν λαμβάνει μισθὸν κανένα. Λέγω λοιπὸν, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὡς οἰκονομικὸς ἀξιωματικὸς, διότι εἶναι χρησιμώτατος ὡς τοιοῦτος.

§14Κ. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὑποβάλλω, κύριοι, σχέδιον Νόμου περὶ προσαρτήσεως τῆς Ἐπαρχίας Βάλτου εἰς τὸν Νομὸν Ἄρτης. Ἐκ τῆς συντόμου αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἰδίως φροντίζει διὰ τὸ καλὸν πάσης Ἐπαρχίας, πιστεύω ὅτι θέλει ἐπιδοκιμάσει τὴν πρότασίν μου ταύτην, καὶ θέλει συστήσει εἰς τὸ Προεδρεῖον ὥστε μετὰ τὴν τύπωσιν νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. (Ὅρα Παράρτημα).

§15Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἡ νόσος εὐλογία, κύριοι, ἀτυχῶς μαστίζει δεινῶς τήν τε Πρωτεύουσαν καὶ τὴν πόλιν Πειραιῶς καὶ τὰ περίχωρα καὶ ἄλλας πόλεις τῆς Ἑλλάδος. Τὸ προπαρελθὸν Σάββατον ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα λάβῃ σύντονα μέτρα πρὸς περιορισμὸν τῆς νόσου ταύτης, ἥτις ἀπειλεῖ ὅλην τὴν Πρωτεύουσαν καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐνταῦθα συνεδριάζοντας. Ὅταν ἡ νόσος αὕτη ἤρχισε νὰ ἀναφαίνεται, οἱ πάσχοντες ἐξ αὐτῆς μετεφέροντο εἰς τὸ Νοσοκομεῖον τοῦ Κανθάρου· ἀτυχῶς ὅμως ἐκεῖ ἐτύγχανον τοιαύτης περιποιήσεως, ὥστε Ἐπιτροπὴ, σταλεῖσα ἐκ τριῶν ἀξιολόγων νέων ἰατρῶν τῶν κυρίων Λούη, Κατερινοπούλου καὶ Πρωτοπούλου, ἔκαμε τοιαύτην ἔκθεσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὥστε πιστεύω, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος Πρωθυπουργὸς νὰ ἀνετρίχιασε, ἀναγινώσκων αὐτήν. Παρακαλῶ τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ προσαγάγῃ τὴν ἔκθεσιν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν, διότι κυρίως ἡ κατάστασις τοῦ Νοσοκομείου ἐκείνου ἐπέφερε τὴν διάδοσιν τῆς νόσου καὶ ἕνεκα ἄλλων λόγων καὶ διότι οἱ πάσχοντες, μαθόντες τὴν ἀθλίαν κατάστασιν τῶν ἐκεῖ εὑρισκομένων καὶ τὸν ἄφευκτον καὶ τραγικὸν θάνατον, ὅστις ἐκεῖ τοὺς ἀνέμενε, ἂν μετήγοντο, ἠναγκάζοντο, νὰ κρύπτωνται, καὶ οὕτω πως μετεδόθη ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἡ νόσος εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Ὅπως βαθμηδὸν ἐξαλειφθῇ ἡ νόσος, φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει πρῶτον νὰ ἐμποδίσῃ τὰ μέρη ἔνθα συνέρχονται πολλοὶ, ἰδίως νὰ διακόψῃ προσωρινῶς τὰ μαθήματα τῶν σχολείων, διότι σήμερον ἔλαβον πληροφορίας παρὰ μαθητῶν, ὅτι εἰς τὸ Αʹ. Γυμνάσιον προσέρχονται πλεῖστοι μαθηταὶ ἐκ Νεαπόλεως, ἔνθα ἀτυχῶς σήμερον εἶναι τὸ κέντρον τῆς νόσου, καὶ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔμαθον, ὅτι δὲν ἔλαβε οὐδὲν μέτρον, ἐνῷ ἀναφοραὶ παρὰ πολλῶν μαθητῶν ὑπεβλήθησαν αὐτῷ, συστημέναι καὶ παρὰ τοῦ Γυμνασιάρχου. Νομίζω, ὅτι ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἐπειδὴ πλησιάζομεν καὶ εἰς τὰς ἑορτὰς, πρέπει νὰ διακόψῃ τὰ μαθήματα τῶν σχολείων καὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ὡς ἐπίσης καὶ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ διακόψῃ τὰ ἔργα τῶν Δικαστηρίων. Δι’ ὀλίγας ἡμέρας, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης· μὴ γελᾶτε, εἶναι σπουδαιότατον τὸ πρᾶγμα, καθόσον ἡ ἀσθένεια μετεδόθη εἰς Ἀμαρούσιον, εἰς Κηφισσίαν, εἰς τὸ Χαλάνδριον, εἰς τὸ Μενίδιον, εἰς τὸ Μαρκόπουλον καὶ ὁλόκληρον τὸν Δῆμον Κρωπίας, εἰς ὅλα τὰ χωρία, καὶ πρέπει νὰ λάβετε φροντίδα, διότι θὰ πάθετε καὶ σεῖς οἱ ἴδιοι. Νομίζω ἐπίσης, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσι μέτρα περὶ τῶν ὑπονόμων, διότι ἐκ τῶν ὑπονόμων δυστυχῶς ἐξέρχονται ὅλαι αἱ δυσώδεις ἀναθυμιάσεις ἐκ τῶν ἀκαθαρσιῶν τῶν ἐκ τῶν παρακειμένων οἰκιῶν ἐκρεουσῶν, τοῦθ’ ὅπερ ὁ νόμος ἀπαγορεύει. Νομίζω, ὅτι ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εὐκόλως δύναται νὰ διατάξῃ νὰ ἐμποδισθῇ τοῦτο (Θόρυβος). Εἰμπορεῖτε νὰ ἐρωτήσητε ἰατροὺς, κύριοι, καὶ ἐνταῦθα ἔχετε ἰατρούς· ἰδοὺ καὶ ὁ κύριος Νομικὸς καταφάσκων, καὶ τόσοι ἄλλοι ἰατροὶ ἐνταῦθα· ἐρωτήσατε πάντας· θὰ σᾶς βεβαιώσωσιν, ὅτι κυρία ἑστία καὶ παραγωγικὴ αἰτία τῆς εὐλογίας εἶναι ἀκαθαρσία καὶ ἰδίως τῶν ὑπονόμων. Λυσιτελέστατον ἐπίσης φρονῶ, ὅπως ἡ Κυβέρνησις διατάξῃ τὸν ἁρμόδιον ὑπάλληλον τοῦ Ὑγειονομικοῦ Τμήματος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵνα μετὰ ἰατρῶν καὶ ἀστυνομικῶν κλητήρων ἀναγκαστικῶς ἀναδαμαλίζωσι τοὺς διαφόρους ἀνθρώπους εἰς τὰς κατοικίας των, μεταβαίνοντες ἀπὸ οἰκίας εἰς οἰκίαν, διότι πολλοὶ δὲν προσέρχονται, ἄλλοι δὲ φοβοῦνται ἐκ προλήψεως.

§16ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἔχομεν δαμαλίδα.

§17ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ δαμαλὶς, δι’ αὐτὸ εἶναι ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις. Ἡ ἐπάρατος νόσος πρὸ τεσσάρων καὶ πλέον μηνῶν θύει καὶ ἀπολύει ἐν τῇ Πρωτευούσῃ καὶ τόσαις ἄλλαις πόλεσι καὶ χωρίοις τοῦ Βασιλείου, καὶ οἱ ἁρμόδιοι δὲν ἐφρόντισαν τὸ κοινότερον νὰ ἐκτελέσωσι καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως.

§18ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ δαμαλὶς διατηρεῖται; Δὲν ἠξεύρετε, ὅτι καθ’ ἑβδομάδα φέρομεν μεγάλα ποσὰ, ἀλλὰ συμβαίνει μετὰ δύω ἢ τρεῖς ἡμέρας νὰ μὴ ὑπάρχῃ;

§19ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐνῷ πρὸ τριῶν μηνῶν ἡ Πρωτεύουσα εἶναι ἀνάστατος, διότι δὲν ὑπῆρχε δαμαλὶς, ἰδοὺ ὅτι καὶ σήμερον ἀκόμη ὑπάρχει μεγίστη ἔλλειψις. Δι’ αὐτὸ εἶσθε ἀσυγχώρητος, κύριε Πρωθυπουργέ. Ἀφοῦ δὲν ἀρκεῖ ἡ ποσότης, ἣν φέρετε, νὰ φέρετε μεγαλειτέραν· τί δικαιολογίαι εἶναι αὐταί! (θόρυβος). Εὐτυχῶς ἢ ἀτυχῶς, κύριοι, ἡ νόσος εὐλογία δὲν εἶναι οὔτε ἀντιπολιτευομένη, οὔτε συμπολιτευομένη· μᾶς ἀντιπολιτεύεται ὅλους, δὲν κάμνει διάκρισιν, ὥστε κοινὸν ἔχομεν συμφέρον νὰ μεριμνήσωμεν. Μὴ θορυβεῖσθε (ἱλαρότης). Παρακαλῶ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὅλας τὰς εὐχὰς τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπαρχίας Ἀττικῆς τοῦ παρελθόντος ἔτους, διότι ἀτυχῶς παρατηρῶ, ὅτι ὁ θεσμὸς τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων κατήντησε γελοῖος. Οὐδεμία εὐχὴ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου ἐκτελεῖται, παρὰ μόνον ἐκείνη, τὴν ὁποίαν φροντίζει ἑκάστοτε ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον, εἴτε νὰ προκαλέσῃ διαίρεσιν Δήμου, εἴτε μετάθεσιν πρωτευούσης Δήμου, ὅπως ἐκμεταλλευθῇ αὐτὸ πρὸς ψηφοθηρίαν διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τῶν φίλων της Βουλευτῶν καὶ Δημάρχων.

§20ΡΑΛΛΗΣ. Ἔγεινε μεταβολὴ κἀμμία ἕδρας Δήμου ἐδῶ;

§21ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς Ἐπαρχίας ἡμῶν· ὁμιλῶ περὶ ὅλου τοῦ Κράτους. Πλεῖσται εὐχαὶ τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου τῆς Ἀττικῆς ἐξηνέχθησαν ἐπανειλημμένως, ἀλλ’ οὐδεμία ἐξετελέσθη. Πρᾶξις ἐξεδόθη διὰ ὁδοὺς εἰς τὸν Δῆμον Κρωπίας, Μαραθῶνος καὶ Ὠρωπίων· Πρᾶξις ἐξεδόθη ἀφορῶσα τὸ Εἰρηνοδικεῖον εἰς τὸν Δῆμον Κρωπίας, ὅστις εἶναι ὁ πολυανθρωπότερος τῶν χωρικῶν Δήμων· εὐχὴ ἐξηνέχθη διὰ γέφυραν καὶ ὁδὸν εἰς χωρίον Κιοῦρκα καὶ Καπαντρίτι τοῦ Δήμου Μαραθῶνος καὶ τοῦ Δήμου Ὠρωπίων, καὶ ἀντὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ φροντίσῃ περὶ αὐτῶν, ἡ Κυβέρνησις τὴν Ἐθνικὴν ὁδὸν Χαλκίδος, ἥτις διῆκε μέχρι Τατοΐου, τὴν ἐξέτεινε μέχρι τῆς οἰκίας τοῦ Συγγροῦ, καὶ ἀποκαλοῦν ταύτην Ἐθνικὴν ὁδόν!

§22ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ποία Κυβέρνησις; Νὰ κάμνετε διάκρισιν.

§23ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν ἠξεύρω· μία εἶναι ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, δὲν εἶναι πολλαί. Ἀντὶ νὰ ἦναι Ἐθνικὴ ὁδὸς Χαλκίδος αὕτη, εἶναι ὁδὸς διὰ τῆς ὁποίας μεταβαίνουν εἰς τὸ Τατόϊον καὶ ἐκεῖθεν εἰς τὴν ἔπαυλιν τοῦ κυρίου Συγγροῦ, ἐνῷ ἠδύνατο ἡ ὁδὸς αὕτη νὰ διέρχηται τοὐλάχιστον διὰ μερικῶν χωρίων.

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ μέρος τῆς ὁδοῦ πρὸς τὸ μέρος τῆς οἰκίας του τὸ ἔκαμεν ἰδίᾳ δαπάνῃ.

§25ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐδαπανήθησαν ὅμως πλέον τῶν ἑκατὸν χιλιάδων δραχμῶν παρὰ τοῦ Δημοσίου ταμείου διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ ταύτης, ἥτις ἄλλην ὤφειλε νὰ λάβῃ διεύθυνσιν, ὅπως καταλήξῃ εἰς Χαλκίδα· ἡ ὁδὸς αὕτη οὐδὲν κοινωνικὸν συμφέρον ἐξυπηρετεῖ, ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ μόνον τὸ τοῦ κυρίου Συγγροῦ. Ὑπομιμνήσκω ἐπίσης εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας τὴν ἐπερώτησίν μου περὶ τῶν σχολείων τοῦ Δήμου Ὠρωπίων, τὰ ὁποῖα εἶναι κλειστὰ ἅπαντα ἀνεξαιρέτως, καὶ ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις αὕτη θὰ δώσῃ λόγον διὰ τὸ κλείσιμον τοῦτο.

§26ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§27ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐπειδὴ, κύριοι, ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀνεμνήσθη τῆς ἐποχῆς τοῦ 1875, ὅτε ὑπῆρχεν Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ ἐνόμισεν, ὅτι δύναται νὰ ἀντιπροσωπεύσῃ τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας τὸν νῦν καὶ νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ἐπερώτησίν μου, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ σᾶς δώσω τὸν ἀληθῆ λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ἐκλείσθησαν τὰ σχολεῖα τοῦ Δήμου Ὠρωπίων. Καὶ πρῶτον τὸ σχολεῖον τοῦ χωρίου Σάλεσι, διευθυνόμενον παρὰ τοῦ Παπᾶ Νικόλα, ἱερέως σεβαστοῦ καὶ Διδασκάλου, ἀκούσαντος καὶ τὴν νέαν μέθοδον, ἐκλείσθη, διότι ὁ ἱερεὺς αὐτὸς μετετέθη ὡς Δημοδιδάσκαλος, ποῦ νομίζετε; εἰς τὴν Μάνην. Αὐτὸς εἶναι καὶ εἷς ἐκ τῶν δύω ἀρίστων ἐφημερίων τοῦ χωρίου, καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν ποτὲ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Μάνην; Διὰ τοῦτο λοιπὸν ἐκλείσθη τὸ σχολεῖον αὐτό. Μετετέθη δ’ ὁ Δημοδιδάσκαλος οὗτος, διότι τὸ ἐζήτησε ὁ κύριος Συγγρός. Εἰς τὸν Δῆμον Ὠρωπίων μεγαλοκτηματίας εἶναι ὁ κύριος Συγγρός· αὐτὸς ἐνόμισεν, ὅτι δικαιοῦται νὰ εἰσπράξῃ τὴν δεκάτην, τὴν ὁποίαν εἰσέπραττεν τὸ Δημόσιον, καὶ προσεκάλεσε τοὺς καλλιεργητὰς τῶν περὶ τὰ χωρία γαιῶν του καὶ ἐζήτησε παρ’ αὐτῶν, ὅπως καταβάλωσιν αὐτῷ 5% ἐπὶ πλέον παρ’ ὅσον ἔδιδον ὡς κανόνα προαιώνιον ἐπὶ Τουρκοκρατίας καὶ μέχρι τῆς σήμερον ἀμεταβλήτως· διότι εἶπεν, ὅτι τὸ Δημόσιον καὶ ἡ Βουλὴ ἐψήφισε τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ τῶν ἰδιοκτητῶν. Οἱ χωρικοὶ βεβαίως δὲν ἠθέλησαν ποτὲ νὰ συναινέσωσι εἰς τὴν παραχώρησιν ταύτην, διότι εἶχον τὴν συναίσθησιν, ὅτι ἀφοῦ προαιωνίως καὶ οἱ πατέρες των ἐπλήρωναν ὡρισμένον κανόνα 15% καὶ οὐδεὶς ἰδιοκτήτης ἐζήτει περισσότερον, καὶ ὅτι ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης, ὅπως καὶ ὁ κύριος Τρικούπης ὡς Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κύριος Δραγούμης ἐβεβαίωσαν, ὅτι ἐγένετο ὑπὲρ τῶν καλλιεργητῶν καὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς γεωργίας, καὶ οὐχὶ ὑπὲρ τῶν μεγαλοκτηματιῶν, οἱ χωρικοὶ ἠρνήθησαν, καὶ οἱ ἱερεῖς τοῦ χωρίου Σάλεσι καὶ Μποῦγα δικαίως εἶπον εἰς τοὺς χωρικοὺς ὅτι.... νὰ μὴ παραιτηθῶσι δικαιώματος, ἀναμφισβητήτου ἐμφυτεύσεως, ὅπερ προαιωνίως εἶχον οἱ χωρικοί. Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἴσως ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Πρωθυπουργοῦ διέταξε τὸν τότε Εἰσαγγελέα κύριον Δουκάκην, τὸν ὁποῖον ὑπερησπίσθη πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐδῶ, διότι τὸν ἐχαρακτήρισεν ἄλλος Βουλευτὴς, νὰ μεταβῇ ἐκεῖ· μετέβη δὲ ὁ κύριος Δουκάκης εἰς τὸ χωρίον, ἵνα μεσολαβήσῃ καὶ ἀναγκάσῃ τοὺς χωρικοὺς νὰ πληρώσωσιν εἰς τὸν κύριον Συγγρὸν, δηλαδὴ ὁ Εἰσαγγελεὺς τοῦ Κράτους ὑπενέβη εἰς καθαρῶς ἰδιωτικὰς διαφοράς!

§28ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§29ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐγὼ δὲν σᾶς ὁμοιάζω· λέγω πάντοτε τὴν ἀλήθειαν. Οἱ χωρικοὶ εἶδον ὅτι οὐδὲν δικαίωμα εἶχεν ὁ Εἰσαγγελεὺς νὰ παραστήσῃ εἰς αὐτοὺς, ὅτι πρέπει νὰ πληρώσωσιν, εἶδον, ὅτι δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ ἐπεμβῇ εἰς τοιαύτας ὑποθέσεις· ὁ Εἰσαγγελεὺς ἠννόησε τοῦτο καὶ ἤλλαξε τὴν ὁμιλίαν καὶ εἶπεν ὅτι μετέβη ἐκεῖ, ἵνα ἐξετάσῃ περὶ μιᾶς ἀνωνύμου ἐπιστολῆς. Ὁ κύριος Παπανικόλαος εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις παρέστησεν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπεμβῇ εἰς τοιαύτας διαφορὰς καὶ ὅτι ἂν ἐπεμβῇ, τοῦτο εἶναι ἔγκλημα. Ἅμα ὁ Εἰσαγγελεὺς ἐπανῆλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας, ἅμα ὁ ἰδιοκτήτης εἰδοποίησεν, ὅτι ὁ ἱερεὺς καὶ διδάσκαλος τοῦ χωρίου ἔδωσε ψῆφον ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ πολίτου, κατὰ τῆς παρανόμου ἀπαιτήσεως τοῦ μεγαλοκτηματίου κατὰ τῶν χωρικῶν, μετετέθη, καὶ κατόπιν ἐπαύθη, νομίζω· μόλις δὲ ὑπελείποντο δύω καὶ ἥμισυ μῆνες, ὅπως συμπληρώσῃ τὴν σύνταξίν του ὁ ἀτυχὴς οὗτος διδάσκαλος οἰκογενειάρχης. Καὶ εἶναι μάρτυρες ἐνταῦθα, καὶ πιστεύω καὶ ὁ κύριος Λεβίδης νὰ μὴ τὸ ἀρνηθῇ, διότι προσῆλθε καὶ εἰς αὐτὸν ὁ ἀτυχὴς διδάσκαλος, ὅτι ἡ κυρία αἰτία τῆς παύσεώς του εἶναι ὄχι διότι εἶναι κομματάρχης μου, διὰ τὸ ὁποῖον, καὶ ἂν ἦτον ἀληθὲς, δὲν θὰ ἦτον ὀρθὸν νὰ παυθῇ, ἀλλὰ διότι δὲν ἠθέλησε νὰ παροτρύνῃ τοὺς χωρικοὺς εἰς τὴν διατήρησιν τῆς καταργηθείσης δεκάτης. Ἐκλείσθη τὸ σχολεῖον τοῦ Ὠρωποῦ, ἠξεύρετε διατί; ὄχι διότι δὲν ὑπῆρχε Δημοδιδάσκαλος, ἀλλὰ διότι τὸν ὑπάρχοντα Διδάσκαλον τὸν μετέθεσαν.

§30ΡΑΛΛΗΣ. Διότι ἦτο μέθυσος.

§31ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ὁ Ἰωαννίδης μέθυσος! ὁ ἄριστος τῶν Δημοδιδασκάλων μὲ βαθμὸν Αʹ. τάξεως! Μὴ συκοφαντεῖτε τοὺς ἀνθρώπους, ἀφοῦ δὲν τοὺς γνωρίζετε. Καὶ ἑπομένως τὸ σχολεῖον ἐκλείσθη. Ὁ Διδάσκαλος τοῦ χωρίου Μαρκοπούλου καὶ ὁ Διδάσκαλος τοῦ χωρίου Καλάμου μετετέθησαν, καὶ τὰ σχολεῖα μένουν κεκλεισμένα. Ἀφοῦ δὲ μετετέθησαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἦσαν εὐχαριστημένοι νὰ μένωσιν ἐκεῖ, πῶς θέλετε νὰ εὕρητε ἄλλους; Ἔπρεπε ν’ ἀφήσητε αὐτοὺς οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο ἐκεῖ. Ἂν ὅμως φρονῆτε, ὅτι τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα τοῦ Κράτους δύνανται νὰ ἦναι εἰς τὴν διάθεσιν τῶν μεγαλοκτηματιῶν, τότε πρέπει νὰ εἴπητε, ὅτι τὸ Κράτος δὲν διευθύνει τὰ σχολεῖα, ἀλλὰ οἱ μεγαλοκτηματίαι, ὅτι αὐτοὶ ἔχουν εἰς τὰς διαταγάς των τοὺς Δημοδιδασκάλους. Καὶ ἐπειδὴ αὐτοὶ ἔχουν συμφέρον πάντοτε ὁ λαὸς νὰ ἔχῃ κλειστοὺς τοὺς ὀφθαλμούς του, θὰ θέλουν πάντοτε νὰ μείνουν κλειστὰ τὰ σχολεῖα.

§32ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§33ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§34ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἀφοῦ δύω Ὑπουργοὶ μὲ διαψεύδουσι ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω· διότι ἂν βεβαίως ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δὲν ἔδωκε διαταγὴν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα νὰ μεταβῇ ἐκεῖ διὰ καθήκοντα ὅλως ἀλλότρια τῶν αὐτοῦ, δὲν ἔχει εὐθύνην ὁ Ὑπουργὸς καὶ δὲν ἐννοῶ νὰ τὸν ἀδικήσω.

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι ἀδιάφορον, ἂν μᾶς ἀδικῆτε· ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ χάνωμεν τὸν καιρόν μας.

§36ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν χάνεται ὁ καιρὸς, κύριε Πρωθυπουργὲ, ὅταν οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνος σᾶς καθιστῶσι προσεκτικοὺς εἰς ζητήματα δημοσίας ὑγείας καὶ δημοσίου συμφέροντος, εἰς παραπτώματα τῶν ὀργάνων σας, ὅταν σεῖς δὲν μεριμνᾶτε περὶ τῆς ὑγείας τῶν πολιτῶν, ἐνῷ σεῖς εἶσθε ἐντετελεσμένοι νὰ μεριμνήσητε περὶ αὐτῆς· δὲν χάνεται ὁ καιρὸς, ὅταν σᾶς ὑποδεικνύωμεν, ὅτι εἶσθε ὑπεύθυνοι καὶ ὀφείλετε νὰ φροντίσετε ὡς τάχιον περὶ δαμαλίδος καὶ σωτηρίας τῶν πολιτῶν. Χάνεται ὁ καιρὸς, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ζητῇ διὰ νομοσχεδίων νὰ δημιουργήσῃ θέσεις διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃ πρόσωπα· ὅταν φέρῃ νομοσχέδια σπατάλης τοῦ δημοσίου πλούτου, καὶ νομοσχέδια πρὸς αὔξησιν τῶν φόρων, καὶ τῶν φόρων μόνον, τότε χάνεται ὁ καιρὸς καὶ τὸ χρῆμα ἀκόμη τῶν πολλῶν, τοῦ πτωχοῦ καὶ ἐργατικοῦ λαοῦ. Ὁ ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης εἶπεν, ὅτι δὲν ἔδωσε διαταγὴν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα· χαίρω, ἀλλ’ ἀπορῶ, ὅτι, ἐνῷ ἔλαβε γνῶσιν τῆς παρανόμου μεταβάσεως τοῦ κ. Εἰσαγγελέως, δὲν ἐφρόντισε νὰ ἐξετάσῃ αὐτὸν καὶ νὰ τὸν τιμωρήσῃ, διότι πασιφανῶς ἐπενέβη εἰς ξένα καθήκοντα.

§37ΡΑΛΛΗΣ. Διόλου δὲν ἐπενέβη.

§38ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ἐπενέβη καὶ ὄχι μόνον ὁ Εἰσαγγελεὺς, ἀλλ’ ἐπενέβησαν καὶ οἱ χωροφύλακες, καὶ ὁ σταθμὸς, καὶ εἷς ἐνωμοτάρχης μετὰ πολλῶν χωροφυλάκων μετέβη εἰς χωρίον Μποῦγα, καὶ ἠξεύρετε τί ἔπραξαν; Ἐφύλαττον σκοπὸν εἰς τ’ ἀμπέλια, τὰ ὁποῖα διεφιλονείκει ὁ κύριος Συγγρὸς, ἐνῶ οἱ χωρικοὶ εἶναι κύριοι καὶ κάτοχοι αὐτῶν πρὸ 50 ἐτῶν. Ὁ κύριος Συγγρὸς διαφιλονεικεῖ τὴν κιριότητα αὐτῶν, καὶ οἱ χωροφύλακες μετέβησαν ἐκεῖ καὶ διὰ τῶν ὅπλων ὑπερήσπιζον τὴν ψευδῆ ἰδιοκτησίαν τοῦ κυρίου Συγγροῦ καὶ παρεκώλυον τὸν τρυγητόν. Τότε μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἐζήτησα νὰ μοὶ δοθῇ ἀντίγραφον τῶν δηλώσεων τῶν ἀμπέλων, καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς δηλώσεως φαίνεται ὅτι πρὸ 30 ἐτῶν καὶ πλέον οἱ χωρικοὶ ἔχουσιν ἀδιαφιλονείκητον κατοχὴν ἐπὶ τῶν ἀμπέλων αὐτῶν, οὐδέποτε πληρώσαντες δικαιώματα εἰς τὸν ἰδιοκτήτην τῶν πέριξ τοῦ χωρίου γαιῶν. Ὁμολογῶ δὲ ὅτι ὀφείλω εὐγνωμοσύνην εἰς τὸν Νομάρχην Ἀττικῆς, ὁ ὁποῖος ἅμα ἔλαβε γνῶσιν δι’ ἀναφορᾶς μου τοῦ παρανόμου γεγονότος, διέταξεν αὐθωρεὶ ὑπ’ εὐθύνην του τοὺς χωροφύλακας καὶ ἀνεχώρησαν, διαταχθέντες παρὰ τοῦ κυρίου Μοιράρχου Ἀττικῆς νὰ ἀναχωρήσωσιν ἐκεῖθεν. Ὁ κύριος Εἰσαγγελεὺς ἐκώφευσεν εἰς τὰς παραστάσεις μου καὶ οὐδὲν ἐνήργησεν ἐπὶ ῥητῆς καταγγελίας μου. Ὁμολογῶ, ὅτι, ὅτε τὸ πρῶτον ἔκαμον ἀναφορὰν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διέταξεν ἵνα αὐστηρῶς ἀπέχωσιν οἱ στρατιωτικοὶ ἀπὸ τὰ ζητήματα ταῦτα· ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἰσηκούσθη, παρανοηθείσης, φαίνεται, τῆς διαταγῆς, ἣν ὁ Μοίραρχος ἐγκαίρως διεβίβασε. Ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης οὐδὲν ἔλαβε μέτρον, καὶ διατί; διότι ὁ Δῆμος Ὠρωπίων ἀτυχῶς πάντοτε ἀπεδοκίμασε τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ἐπειδὴ εἰς τὸν Δῆμον ἐκεῖνον ἔχουσι τὸ ἀτύχημα οἱ χωρικοὶ νὰ ὑποστηρίζωσιν ἐμὲ πρὸ χρόνων. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν εἶναι μόνον τὸ παράπτωμα αὐτὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης· ἀφοῦ κατεδίκασε τὸν Δῆμον Ὠρωπίων νὰ μὴ ἔχῃ οὐδὲν σχολεῖον, κατεδίκασε συγχρόνως καὶ τοὺς κατοίκους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἠρνήθησαν τὴν αὔξησιν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ὁ κ. Συγγρὸς, τοὺς κατεδίκασε νὰ δικασθῶσιν ὑπὸ ὡρισμένου προσώπου. Τὸ Εἰρηνοδικεῖον ἐκεῖ διευθύνεται παρ’ Εἰρηνοδίκου καὶ Γραμματέως· τὸν Εἰρηνοδίκην μετετέθησεν, καὶ εἰς τὴν θέσιν του διώρισεν ἄλλον, ὁ ὁποῖος δὲν μετέβη, καὶ δὲν μετέβη, ἐνῶ ἐπανειλημμένως ἐζήτησαν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης νὰ μεταβῇ ὡς τάχιον εἰς τὸ Εἰρηνοδικεῖον ἐκεῖνο ὁ Εἰρηνοδίκης, διότι ἐπρόκειτο νὰ δικασθῶσι σπουδαιόταται ὑποθέσεις μεταξὺ Συγγροῦ καὶ χωρικῶν. Μετετέθη δὲ καὶ ὁ Γραμματεὺς, ὁ ὁποῖος ἦτον ἱκανὸς, καὶ ἀντ’ αὐτοῦ ἐστάλη εἷς νέος ἀγράμματος καὶ ἀνίκανος, καὶ δυστυχῶς, κύριοι, ἀποδεχόμενος ἴσως τὰ δῶρα, τὰ ὁποῖα τῷ προσφέρουσι· ἐστάλη οὗτος ἐκεῖ, καὶ ἀκριβῶς, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ἡ δίκη, τὴν προηγουμένην ἡμέραν προσεκλήθη ὁ Γραμματεὺς ἐνταῦθα, ἔλαβε διαταγὰς καὶ παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, συνενοηθέντος μετὰ τοῦ κυρίου Συγγροῦ, καὶ ἐπέστρεψε διὰ νὰ δικάσῃ τὰς ὑποθέσεις. Καὶ ἐνῶ ἐπρόκειτο περὶ ὑποθέσεων σοβαρωτάτων, περὶ τῆς κατοχῆς καὶ κυριότητος, ἔκρινε ἑαυτὸν ἁρμόδιον, ἐξέδωκεν ἀποφάσεις, καὶ ὕστερον ἐστάλη ἐκεῖ ὁ Εἰρηνοδίκης, δηλαδὴ ἐσκεμμένως ἐβράδυνεν οὗτος τὴν ἄφιξίν του, ὅπως ἐκδώσῃ τὰς ἀποφάσεις ὁ Γραμματεὺς αὐτὸς, ὅστις καὶ ἀμέσως μετετέθη! Αἱ ἀποφάσεις δὲ, αἱ ὁποῖαι ἐξεδόθησαν, φέρουσιν ὑπογραφὴν πλαστήν, διότι φέρουσιν ὑπογεγραμμένον τὸν ὑπογραμματέα τοῦ Δικαστηρίου ὡς Γραμματεύοντα, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει ὑπογράψει ποσῶς. Ὁ ὑπογραμματεὺς διαμαρτύρεται, ὅτι οὐδέποτε ὑπέγραψεν, καὶ τὰς ἀποφάσεις τὰς ἔκαμαν οἱ ἄνθρωποι τοῦ κυρίου Συγγροῦ καὶ ἔθεσαν τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ὑπογραμματέως, καὶ αἱ ἀποφάσεις εἶναι πλασταί. Ἰδοὺ ποῦ κατήντησαν τὴν Δικαιοσύνην μας αἱ αὐθερεσίαι τῶν Ὑπουργῶν χάριν τῶν ἀπλήστων μεγαλοκτηματιῶν.

§39ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ἡ Βουλὴ εἶχε προβῆ εἰς ἀπόφασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Σάββατον θὰ γίνηται ἡ ἀνάπτυξις τῶν ἐπερωτήσεων καὶ ἡ ἐπ’ αὐτῶν συζήτησις· ἂν δὲ τὸ Σάββατον δὲν συνεδριάση ἡ Βουλὴ, ἀπεφασίσθη, ὅτι τὴν ἀμέσως μετὰ τὸ Σάββατον συνεδρίασιν θὰ ἐγένετο τῶν ἐπερωτήσεων ἡ ἀνάπτυξις. Συμφώνως πρὸς ταῦτα χθὲς συνεζητήθησαν τὰ τῶν ἐπερωτήσεων. Δὲν ἐξηντλήθη δὲ ὁ κατάλογος τῶν ἐπερωτήσεων, ἀπεναντίας μάλιστα περιωρίσθη ἡ συζήτησις εἰς μίαν καὶ μόνην· σήμερον εἰσερχόμεθα, κατὰ τὰ ἀποφασισθέντα, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ τὸ Σάββατον θέλομεν πάλιν προτάξει τὰς ἐπερωτήσεις. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τελευταία ἔρχεται ἡ συζήτησις τῶν ἐπερωτήσεων· ἂν ἄρα δυνηθῶμεν ἐντὸς τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως νὰ ἐξαντλήσωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, θέλομεν τότε προβῆ εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς σχεσινῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν ἐπερωτήσεων, ὅπως πάλιν καὶ τὸ Σάββατον, ἐὰν ἐξαντληθῶσιν αἱ ἐπερωτήσεις, θέλομεν μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἄνευ ἑνὸς τοιούτου κανονισμοῦ εἶναι ἀδύνατον νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν ἐγκαίρως. Πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ Βουλὴ πρῶτον καθῆκον ἔχει νὰ ψηφίζῃ Προϋπολογισμὸν, ὥστε ἐπ’ αὐτοῦ νὰ κυβερνᾶται τὸ Κράτος. Τὸ νὰ δίδωνται εἰς τὴν Κυβέρνησιν προσωριναὶ πιστώσεις εἶναί τι ὅλως ἔκτακτον, καὶ τὸ ὁποῖον δικαιολογεῖται μόνον ὑπὸ ἀπολύτου ἀνάγκης. Ὅταν ὑπάρχῃ χρόνος ἱκανὸς, ὅπως ψηφισθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς ἐγκαίρως, ἡ μὴ ψήφισις αὐτοῦ εὐθύνει βεβαίως τὴν Βουλὴν, καὶ ἡ Βουλὴ τοιαύτην εὐθύνην δὲν δύναται νὰ ἀναλάβῃ. Φρονῶ ἄρα, ὅτι ὀφείλομεν κατὰ πρῶτον λόγον νὰ συζητήσωμεν τὰ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει Νομοσχέδια, τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὸν Προϋπολογισμὸν ὅπως, εἰ δυνατὸν, ψηφισθῇ οὗτος πρὸ τῆς 1ης τοῦ νέου ἔτους· ἀλλὰ τοὐλάχιστον, καὶ ἂν δὲν ψηφισθῇ ἕως τότε, ψηφισθῇ τὰς πρώτας ἡμέρας τοῦ Ἰανουαρίου, καὶ μὴ συμβαίνῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνήθως δυστυχῶς γίνεται, τὸ νὰ διοικῆται τὸ Κράτος ἐπὶ μῆνας πολλοὺς ἐπὶ τῇ βάσει πιστώσεων, διδομένων ἐπὶ Προϋπολογισμοῦ συνταχθέντος ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ μὴ τυχόντος τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς κατόπιν ἐπισταμένης μελέτης. Κατὰ ταῦτα ὀφείλομεν ἤδη νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀντικειμένων· ἂν δὲ δυνηθῶμεν νὰ ἐξαντλήσωμεν αὐτὰ ταχέως, θέλομεν προβῆ εὐθὺς κατόπιν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς χθεσινῆς συζητήσεως.

§41Δ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι, τὸ ἀντικείμενον τοῦ ὁποίου ἤρξατο χθὲς ἡ συζήτησις, δὲν εἶναι ἁπλῆ ἐπερώτησις. Τὸ ζήτημα, ὅπως τὸ ἔφερεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Βώλου, εἶναι ζήτημα ὅλως διόλου ἀνεξάρτητον τῶν ἐπερωτήσεων, καὶ μάλιστα ἐζητήθη νὰ προσδιορισθῇ μία ἡμέρα συζητήσεως, ἀνεξάρτητος τῶν ἐπερωτήσεων, καὶ προσδιωρίσθη ἡ τετάρτη τοῦ μηνός· ἐπειδὴ δὲ τὴν τετάρτην δὲν συνεδρίασεν ἡ Βουλή, χθὲς ἤρξατο ἡ συζήτησις τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι πολὺ σοβαρὸν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ διακοπῇ ἐν τῷ μέσῳ τῆς συζητήσεως, ὡς ἐκ τούτου καὶ ὁ κύριος Πρόεδρος σήμερον τὸ ὑπελόγισεν ὡς τὸ πρῶτον τῆς ἡμερησίας διατάξεως καὶ ἐκάλεσεν ἐμὲ νὰ λάβω τὸν λόγον, καὶ οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ προσεπάθησαν χθὲς νὰ διανυκτερεύσωσιν ἐδῶ διὰ νὰ τὸ τελειώσωμεν, διότι καὶ αὐτοὶ γνωρίζουν καὶ ἐννοοῦν, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις τόσον σπουδαίου ἀντικειμένου εἰς τὸ μέσον. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀνεξαρτήτως τῶν ἄλλων ἐπερωτήσεων θὰ ἐξακολουθήσῃ ἕως οὗ ἐξαντληθῇ ἡ περὶ αὐτοῦ συζήτησις. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς μᾶς ἔφερε πάλιν τὸ ζήτημα, ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς καὶ ἐγὼ συμφωνῶ· ἀλλὰ καὶ ἄλλοτε μᾶς ἔφερε τὸ ζήτημα τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, καὶ μόλα ταῦτα ὅταν ἡ Βουλὴ ἐζήτει νὰ συζητήσῃ τὸν Προϋπολογισμὸν, τότε ἐνθυμήθη ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ οἱ συνάδελφοί του νὰ μᾶς φέρουν χιλίων εἰδῶν ῥουσφετολογικὰ Νομοσχέδια, ὅλως διόλου ἀνεξάρτητα τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ μὴ κατεπείγοντα, καὶ κατήντησεν ὁ Προϋπολογισμὸς νὰ συζητηθῇ τὰς τελευταίας ἡμέρας, ὥστε δὲν ἔτυχε τῆς ἀνηκούσης συζητήσεως καὶ ἐξελέγξεως. Τώρα θέλετε νὰ προηγηθῇ ὁ Προϋπολογισμὸς καὶ νὰ ἀφήσωμεν τὸ σπουδαιότατον αὐτὸ ἀντικείμενον, διότι πρόκειται περὶ τῆς Δικαιοσύνης· ἀλλὰ πῶς νὰ διακόψωμεν εἰς τὸ μέσον τὴν συζήτησιν, ἥτις ἤρχισε τόσον σπουδαία; Συνάμα δὲ, κύριοι, δυνάμει τοῦ Συντάγματος, οἰκείᾳ βουλήσει δυνάμεθα νὰ ἀναθέσωμεν τὴν συζήτησιν τῶν ἐπερωτήσεων εἰς μίαν ἡμέραν, δὲν ἠμπορεῖτε ὅμως νὰ περιορίσετε τὸν Βουλευτὴν νὰ συζητήσῃ τὴν ἐπερώτησίν του, ὅταν θέλῃ. Καὶ διὰ τοῦτο ἐπιμένω νὰ τὴν συζητήσω, καὶ ἂν παραιτῇ τὴν πρότασίν του ταύτην ὁ κύριος Φιλάρετος, τὴν υἱοθετῶ ἐγώ.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἂν παραδέχεται τὴν πρότασιν τὴν ὑποβαλλομένην εἰς αὐτὴν, ὅπως ἢ μείνῃ τελευταία ἡ χθεσινὴ συζήτησις, ἢ ἡ ἐξακολούθησις αὐτῆς ἀναβληθῇ εἰς τὸ προσεχὲς Σάββατον. Σήμερον θὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἀντικειμένων τῶν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ἐν τέλει τῶν ὁποίων θέλει εἶσθαι πάντοτε ἀναγεγραμμένη ἡ ἐξακολούθησις τῆς χθεσινῆς συζητήσεως καὶ αἱ ἐπερωτήσεις. Ὥστε, ἂν τὰ ἄλλα θέματα ἐξαντληθῶσιν ἐγκαίρως, θὰ δυνηθῶμεν καὶ πρὸ τοῦ Σαββάτου νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν.

§43ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς κύριος Δημητρακάκης εἶπεν, ὅτι, ἂν οἱ Βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι ἔφεραν τὸ ζήτημα τοῦτο, παρῃτήθησαν αὐτοῦ, ἐκεῖνος δὲν τὸ παραιτεῖ. Ἂς μάθῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος νὰ παραιτήσω τὴν πρότασιν, ἣν ἔφερον καὶ ἣν ἐξ ἴσου τοὐλάχιστον ὅσον ὁ κύριος Δημητρακάκης ἐπιθυμῶ νὰ συζητηθῇ. Ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρωθυπουργὸς ὑποβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν πρότασιν, διὰ τῆς ὁποίας ζητεῖ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τοὺς λόγους, εἰς οὓς τὴν στηρίζει, καὶ δὲν τολμῶ νὰ ἀντιταχθῶ κατ’ αὐτῆς, ἀλλὰ θέλω νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ συζήτησις τοῦ ἐκκρεμοῦς ζητήματος.

§44ΠΟΛΛΟΙ. Ὅλοι τὸ θέλομεν.

§45ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Μετὰ τὴν ἐπιθυμίαν, ἣν ἡ Βουλὴ δεικνύει πρὸς συζήτησιν τῆς προτάσεώς μου, θεωρῶ περιττὸν νὰ προσθέσω μίαν κἂν λέξιν, ὅπως ὑποδείξω τὴν ἀνάγκην τοῦ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις· ἀλλ’ ἐπειδὴ πολλάκις παρετηρήθη, ὅτι δὲν τηρεῖται ἡ ἀπαιτουμένη τάξις εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἐπερωτήσεων, δεχόμενος τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, παρακαλῶ νὰ ἀναγραφῇ ἡ ἐπὶ τῆς προτάσεώς μου συζήτησις ὡς τελευταῖον ἀντικείμενον τῆς σημερινῆς ἡμερησίας διατάξεως, νὰ ἐξηγηθῇ δὲ σαφῶς, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχουσιν οἱ ζητοῦντες νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἰς τὸ τέλος τῆς ἡμερησίας διατάξεως, καθ’ ὅλας τὰς μέχρι τοῦ Σαββάτου συνεδριάσεις, νὰ γίνεται πάντοτε συζήτησις, τὸ δὲ προσεχὲς Σάββατον πρὸ παντὸς ἄλλου ἀντικειμένου νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἐπ’ αὐτῆς.

§46ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§47ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης παρενέβαλεν ἄλλην πρότασιν, καθ’ ἣν ὥραν συνεζητοῦμεν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐζήτησε νὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις, ἥτις ἐγένετο χθὲς, καὶ ἥτις ἔμελλε νὰ ἐξακολουθήσῃ σήμερον, ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου Βουλευτοῦ. Ἐνῶ δὲ ἀνέστην νὰ ἀγορεύσω ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, εἶδον ἀνιστάμενον καὶ ἀνερχόμενον ἐπὶ τὸ βῆμα τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὁ ὁποῖος μετῆλθε γλῶσσαν προκλητικὴν, μηδόλως δὲ εὐάρεστον εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην, εἰς ἣν κάθημαι καὶ ἐγώ. Δὲν εἶμαι εἰς θέσιν ν’ ἀπαντήσω πρὸς αὐτὸν, διότι δὲν προσδιώρισε τὰς ἐννοίας του· δύναμαι ὅμως νὰ κάμω πρὸς αὐτὸν ἐν ὀνόματι τῆς πτέρυγος ταύτης τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἦτον ἥκιστα κοινοβουλευτικὴ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ, διότι εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται ν’ ἀποδίδῃ δολίαν προαίρεσιν ἢ ἐγκληματικὴν πολιτείαν εἰς ἐκείνους, πρὸς οὓς ἀντιφρονεῖ, καὶ μάλιστα διὰ κενῶν λόγων καὶ φράσεων. Ἐπανέρχομαι εἰς τὴν πρότασιν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λακεδαίμονος, νομίζω, ὅτι εἶχε δίκαιον, ὅταν ἰσχυρίσθη, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου Βουλευτοῦ κυρίου Φιλαρέτου δὲν ἦτο ἐπερώτησις, ἀλλὰ πρότασις, οὐδὲ πρέπει διὰ τοῦτο νὰ ὑποβληθῇ εἰς τοὺς κανονισμοὺς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἡ Βουλὴ ἔθεσε διὰ τὴν συζήτησιν τῶν ἐπερωτήσεων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶχε δικαίωμα νὰ ζητήσῃ τὴν διακοπὴν τῆς συζητήσεως ταύτης, καὶ ἂν ἡ πλειονοψηφία παραδέχετο τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἡ Βουλὴ τῳόντι θὰ μετέβαινεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Δυστυχῶς δὲν ἔχομεν ἡμερησίαν διάταξιν, διότι τοιαύτη δὲν διενεμήθη, νομίζω δὲ, ὅτι ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁμιλῶν περὶ ἡμερησίας διατάξεως, ἐνόει ἐκείνην, τὴν ὁποίαν εἴχομεν, πρὶν ἢ διακόψῃ τὰς συνεδριάσεις ἡ Βουλή· ἐὰν δὲ ἐζήτησεν οὕτω νὰ ἐξακολουθήσωμεν καὶ συζητήσωμεν τὰ Νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα συνεζητοῦμεν πρὶν ἢ παρεμβληθῇ ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Φιλαρέτου, οὐδαμῶς ἀντιλέγω, καὶ δυνάμεθα νὰ προβῶμεν. Ἐὰν ὅμως ἐννοῇ νὰ συζητήσωμεν ἄλλα, τότε βεβαίως ἀντιλέγω, διότι δὲν εἴμεθα παρεσκευασμένοι. Παρατηρῶ προσέτι εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Φιλαρέτου, ὅτι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως αὐτῆς δὲν πρέπει νὰ προσδιορισθῇ διὰ τὸ Σάββατον, διότι ἡ ἡμέρα αὐτὴ προσδιωρίσθη πρὸς συζήτησιν τῶν ἐπερωτήσεων, καὶ μόνον, ἀφοῦ ἐξαντληθῶσιν αὗται, δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς συζήτησιν τῆς προτάσεως τοῦ κυρίου Φιλαρέτου, ἥτις εἶναι ἁπλῆ πρότασις ἐκ τῶν συνήθων ἔργων τοῦ Σώματος.

§48ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἤκουσα ἄλλοτε τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ λέγοντος, ὅτι αἱ συζητήσεις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ διευθύνονται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Χθὲς ἐγένετο συζήτησις, διαρκέσασα ἐπὶ τέσσαρας ὥρας, ἀντικείμενον τῆς ὁποίας ἦτο ἓν τῶν σπουδαιοτέρων. Ἐπρόκειτο περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν διατελεῖ ἡ Δικαστικὴ ὑπηρεσία, περὶ ἐπερωτήσεως, ὑποβληθείσης κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου Βουλευτοῦ κυρίου Φιλαρέτου, ἥτις κατὰ παράδοξον τρόπον ὑπῆρξεν ἀντικείμενον, ὅπερ ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἐκτίμησιν ὁλοκλήρου τοῦ δικαστικοῦ κλάδου. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἀπηξίωσεν, ὡς φαίνεται, νὰ υἱοθετήσῃ τὸ περιεχόμενον τῆς ἐπερωτήσεως καὶ δι’ ἰδίου ἐγγράφου νὰ ζητήσῃ παρὰ τῶν Δικαστικῶν Ἀρχῶν ὅσας ἐνόμιζεν ἀναγκαίας πληροφορίας, ὅπως ἀπαντήσῃ ἐν δέοντι εἰς τὸν ἔντιμον Βουλευτὴν, καὶ διὰ τοῦτο ἐκοινοποίησε αὐτὴν τὴν ἐπερώτησιν εἰς τὰς Δικαστικὰς Ἀρχὰς καὶ ἐξέθεσε τὸν ἐπερωτήσαντα εἰς τὰς πικρὰς παρατηρήσεις πολλῶν Δικαστικῶν ὑπαλλήλων, τῶν ὁποίων τὰς ἀπαντήσεις ὑπέβαλεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐτύπωσε, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν προεκλήθη ἡ χθεσινὴ πολύωρος συζήτησις. Καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς συζητήσεως ταύτης ἔστρεφον τὰ βλέμματα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, πρὸς τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν, ὁ ὁποῖος εἶπεν, ὅτι τὰς συζητήσεις τὰς διευθύνει ἡ Κυβέρνησις, ἀναζητῶν, περιμένων ὅπως αὐτὸς ἢ εἷς ἐκ τῶν Ὑπουργῶν ἀπαντήσῃ εἰς τὸν ἐπερωτήσαντα. Διεδέχθη τὸν ἐπερωτήσαντα ἄλλος, ὅστις κατέκρινε ἐπίσης τὴν Δικαστικὴν ὑπηρεσίαν· ἀνέμενον τὸν ἀπαντήσοντα Ὑπουργὸν, οὐδεὶς ἐνεφανίσθη. Ἐξηκολούθησαν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον μονολογίαι, ἐκ τῶν ὁποίων τινὲς μὲν ἀπέβλεπον τὴν δικαστικὴν ὑπηρεσίαν, ἄλλαι δὲ ὑπέβαλλον εἰς ἔλεγχον τ’ ἀποτελέσματα τῆς Ὑπουργικῆς ἐνεργείας, ἀλλ’ οἱ Ὑπουργοὶ ἐτήρουν σιγὴν, δίκην νεκρῶν. Ἐν τούτοις ἐλέχθησαν χθὲς τόσα καὶ τοιαῦτα, ἀφορῶντα τὴν κατάστασιν τοῦ δικαστικοῦ κλάδου, ὥστε, ἐὰν ἀληθῆ ᾖναι ὅσα ἐλέχθησαν, εἰς οὐδένα ἐπιτρέπεται νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως, ἐὰν δὲ δὲν ᾖναι ἀληθῆ, τότε ὀφείλει ὁ ἁρμόδιος κύριος Ὑπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἀναιρέσῃ τὰ λεχθέντα καὶ παρηγορήσῃ τὴν κοινωνίαν καὶ εἴπῃ ὅτι ἡ δικαστικὴ ὑπηρεσία δὲν εἶναι εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην τὴν ἀπέλπιδα, τὴν ὁποίαν παρέστησαν οἱ πλεῖστοι τῶν λαλησάντων. Καὶ ὅμως καὶ σήμερον οἱ Ὑπουργοὶ, ὅτε ὤφειλον τοὐλάχιστον πράττοντες ὅ,τι χθὲς δὲν ἔπραξαν, καὶ ἀνερχόμενοι εἰς τὸ βῆμα τοῦτο προκληθέντες νὰ εἴπωσι καὶ κατεδείξωσιν, ὅτι ἡ Δικαστικὴ Ἐξουσία δὲν εἶναι εἰς ἣν παρέστησαν κατάστασιν καὶ νὰ παρηγορήσωσι τὴν κοινωνίαν, οἱ Ὑπουργοὶ, ἀντὶ σήμερον τοὐλάχιστον νὰ πράξωσιν ὅ,τι ὤφειλον, ἐξηγούμενοι ἐπὶ τοῦ βήματος, ζητοῦσι τὴν ἀναβολὴν εἰς τὸ Σάββατον, ὅτε δύναται νὰ παρεμπέσῃ ἄλλη συζήτησις καὶ ἀναβληθῇ πάλιν ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης. Ἐλέχθη, κύριοι, ὅτι τὸ Σάββατον γίνονται αἱ ἐπερωτήσεις· ἀλλ’ ἐὰν αὐτὸ ἦναι ἀπόφασις, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ σεβασθῇ ἡ Βουλὴ, ἔπρεπε πρῶτοι οἱ Ὑπουργοὶ νὰ τὴν σεβασθῶσι, καὶ χθὲς, ἂν εἶχον τὴν τόλμην, νὰ εἴπωσιν, ὅτι «δὲν δεχόμεθα τὴν συζήτησιν»· ἀλλὰ δὲν εἶχον τὴν τόλμην.

§49ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἴχομεν πλειονοψηφίαν.

§50ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ πλειονοψηφία φυγαδεύεται.

§51Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑβρίζετε. Νομίζετε, ὅτι σεῖς μόνον ἔχετε χαρακτῆρα!

§52ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Οὐδένα ὑβρίζω.

§53ΠΟΛΛΟΙ. Μὴ διακόπτετε.

§54ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑβρίζετε.

§55ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἀπατᾶσθε, ἐγὼ ἐλέγχω τὴν διαγωγὴν τῶν Ὑπουργῶν καὶ ὄχι τὴν ὑμετέραν. Λέγω, ὅτι χθὲς οἱ Ὑπουργοὶ ἔπρεπε νὰ ἀντιταχθῶσι κατὰ τῆς προτάσεως, ἐὰν εἶχον τὴν τόλμην.

§56ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τίνες ἀπεχώρησαν χθὲς ἀπὸ τὴν Βουλήν; Σεῖς εἶσθε παρὼν καὶ τὸ γνωρίζετε, σήμερον δὲ τολμᾶτε νὰ κατακρίνητε.

§57ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τολμῶ, διότι εἶναι ἐντὸς τοῦ δικαίου. Ἐὰν εἴχατε τὴν τόλμην, ἔπρεπε νὰ φέρητε χθὲς τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς (θόρυβος)· μὴ ἐξαγριοῦσθε, κύριοι, δὲν ἐλέγχω ἢ τοὺς Ὑπουργοὺς (θόρυβος).

§58ΤΙΝΕΣ. Προστατεύσατε τὸν ἀγορεύοντα, κύριε Πρόεδρε.

§59ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐὰν ἡ συζήτησις αὕτη ἔπρεπε νὰ ἀναβληθῇ εἰς τὸ προσεχὲς Σάββατον, ἡ πρότασις ἔπρεπεν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ γείνῃ ἀπὸ τῆς χθές· ἀφοῦ δὲν ἔγεινε, νομίζω, ὅτι ὀρθὸν καὶ δίκαιον εἶναι νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, νὰ λάβωσι τὸν λόγον οἱ Ὑπουργοὶ, καὶ ἂν ἔχωσι τὴν εὐτυχῆ πλειονοψηφίαν, νὰ ἐπέλθῃ ἀπόφασις, ἡ ὁποία νὰ δώσῃ ὁπωσδήποτε λύσιν εἰς τὴν πρότασιν. Ἐὰν δὲ ἡ Κυβέρνησις θέλῃ νὰ βαδίσῃ ἄλλην ὁδὸν καὶ ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν, δύναται νὰ βαδίσῃ αὐτὴν, ἀλλὰ τότε δὲν πρέπει ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς νὰ ἔρχηται εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ ῥίπτῃ εἰς τὴν πτέρυγα τῆς ἀντιπολιτεύσεως τὴν εὐθύνην, ὅτι παραλύει τὴν Βουλήν. Ἡ παραλυσία τῆς Βουλῆς προέρχεται, διότι δὲν ἔχει τὴν τόλμην νὰ διευθύνῃ αὐτὴν, καὶ ἡ χθεσινὴ συνεδρίασις τοῦτο ἀπέδειξεν. Ἡ ἀντιπολίτευσις εἶναι ἕτοιμος νὰ ἐργασθῇ μετὰ τῆς συμπολιτεύσεως, ἐκπληροῦσα τὸ καθῆκον τοῦ ἐλέγχειν· ἀλλ’ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ διευθύνῃ τὴν συμπολίτευσιν, καὶ δὲν δύναται νὰ διευθύνῃ οὕτω πως τὴν πορείαν αὐτῆς, ὥστε νὰ διευκολύνῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἐπὶ τούτῳ εὐθύνεται ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὄχι ἡ ἀντιπολίτευσις. Λοιπὸν ἀποκρούω, κύριοι, πᾶσαν εὐθύνην, ἣν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἠθέλησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τὴν γενομένην συζήτησιν, καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν σέβηται ἑαυτὴν καὶ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, πρέπει νὰ δεχθῇ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως, τὴν ἅπαξ ἀρξαμένην ἐπὶ τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ζητήματος, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Καὶ συμπεραίνων τὸν λόγον μου ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις.

§60ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κυρίου Φιλαρέτου εἰς τὸ προσεχὲς Σάββατον, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τρίτη συζήτησις τοῦ Νομοσχεδίου περὶ συστάσεως Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔχει τὸν λόγον.

§62ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§63Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως κατέβη τοῦ βήματος μὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἔπεισε τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ Νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶναι καὶ πλῆρες καὶ ἐπαρκὲς εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας πάντες γνωρίζομεν, ὅτι μᾶς ἐπιβάλλει ἡ βελτίωσις τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως. Τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα μετεχειρίσθη καὶ τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξε πρὸς ὑμᾶς μετὰ πολλῆς λεπτομερείας καὶ μετὰ μεγάλου ζήλου, ἐφαίνοντο εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως πειστικώτατα, καὶ ἴσως αἰσθανθῇ ἔκπληξιν, ἐὰν ἤθελέ τις ἐκ τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρακαθημένων παρατηρήσει εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν ὅτι δὲν εἶπε τίποτε ὑπὲρ τοῦ Νομοσχεδίου του. Καὶ ἀληθῶς, ἐὰν ἡ στατιστικὴ, ἥτις συνετάχθη ἐν τῷ Ὑπουργείῳ κατὰ τὸ 1879, δὲν ἦναι πλήρης ἢ δὲν ἦναι ἀκριβής· ἂν ἐγὼ, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, παρέβην τὸν Νόμον ἢ ἔσφαλον παύσας Δημοδιδασκάλους, ἐν ᾧ δὲν εἶχον δικαίωμα νὰ παύσω αὐτούς· ἐὰν, ἐλθὼν εἰς τὴν Βουλὴν, ἠπάτησα τὴν Βουλὴν, παραστήσας εἰς αὐτὴν, ὅτι εἶχον ἄλλην γνώμην ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν εἶχον ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως· ἂν τὰ Διδακτήρια, ὅπως ἐγὼ τὰ ἐνόουν, δὲν ἦναι συμφέρον νὰ οἰκοδομηθῶσι, πρέπει δὲ νὰ οἰκοδομηθῶσι ποικίλα καὶ κατὰ τὴν γνώμην ἑκάστης Δημοτικῆς Ἀρχῆς ἢ κατὰ τὴν γνώμην ἑκάστου Νομάρχου, ὅστις ἤθελεν ἐγκρίνει τὰ σχέδια αὐτῶν· ἂν ὅλα ταῦτα ἔχωσιν οὕτως, ὅπως ἰσχυρίσθη ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, παρακαλῶ νά μοι εἴπητε κατὰ τὶ ἐφωτίσθητε περὶ τῆς λυσιτελείας τοῦ Νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγε; Διὰ τίνος τῶν ἐπιχειρημάτων τούτων σᾶς ἔπεισεν, ὅτι πρέπει νὰ ψηφίσητε τὸ Νομοσχέδιον, καὶ ὅτι, ἂν δὲν ψηφίσητε αὐτὸ, παραβλάπτετε τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους; Εἶναι τακτικὴ συνήθης εἰς τὸν κύριον Λομβάρδον· τὸν ἀπήντησα πολλάκις εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἀπὸ τοῦ 1863 καὶ παρετήρησα, ὅτι οὐδέποτε μετέβαλε τὴν τακτικὴν ταύτην, περιοριζόμενος πάντοτε νὰ μεταβαίνῃ ἀπὸ τῆς μιᾶς εἰς τὴν ἄλλην ἔννοιαν, καὶ προσπαθῶν νὰ περικόπτῃ τὸ ὅλον ἑκάστης ἐννοίας καὶ νὰ παριστᾷ αὐτὴν ἀλλοίαν. Καὶ δὲν σᾶς εἶπε, μικροῦ δεῖν δὲν ἰσχυρίσθη, ὅτι ἐγὼ ἠπάτησα τὴν Βουλὴν, βεβαιώσας αὐτὴν, ὅτι φρονῶ, ὅτι δὲν ἀπόκειται εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς παύσεως τῶν δημοδιδασκάλων; Καὶ δὲν σᾶς ἔφερεν ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργείου, γεγραμμένον ἰδίᾳ ἐμοῦ χειρὶ καὶ ὑπογεγραμμένον παρ’ ἐμοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου ἐγὼ ὑπεστήριζον τὸ ἐναντίον; Καὶ ἀφοῦ τοιαύτην εἶχον γνώμην καὶ ἀνεκοίνωσα αὐτὴν εἰς ἄλλον Ὑπουργὸν, πείθων αὐτὸν διὰ τοῦ ἐγγράφου ἐκείνου, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἔχει ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς παύσεως, πῶς σήμερον ἔρχομαι καὶ βεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἔχει ὁ Ὑπουργὸς δικαίωμα ἀπόλυτον τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους; Οὐδέποτε ἐζήλωσα τὴν ἱκανότητα τοῦ κυρίου Λομβάρδου εἰς τὸ νὰ ἀποδίδῃ εἰς τοὺς ἄλλους τὰς ἰδιότητας, τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ εἰς ἐμέ. Ἡ ἱστορία τοῦ Κοινοβουλίου θέλει μαρτυρήσει περὶ αὐτοῦ· οὐδὲ ἔχω διάθεσιν νὰ ἀναλάβω ἐγὼ τὸ ἔργον τοῦ ἐγκαλοῦντος ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐγὼ μετέσχον τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπὶ ἐπερωτήσεως ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἂν ἀπόκηται εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους, ἢ ἂν τὸ δικαίωμα τοῦτο ἀνετέθη εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς ὑπὸ περιορισμὸν ταχθέντας ὑπὸ τοῦ Νόμου· μετέσχον τῆς συζητήσεως οὐχὶ τῇ προκλήσει τοῦ ἐκ Κέας βουλευτοῦ, ὡς μὴ ἀληθῶς εἶπεν ὁ κύριος Λομβάρδος, ἀλλὰ τῇ προκλήσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, παραστήσαντος ψευδῶς εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι καὶ ἐγὼ, ὡς Ὑπουργὸς, ἔπαυσα δημοδιδασκάλους. Μετασχὼν δὲ τῆς συζητήσεως κατ’ ἀνάγκην, ἐξήγησα εἰς τὴν Βουλὴν πλήρη τὴν ἀλήθειαν. Εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι κατὰ τὸ 1877, ὡς Ὑπουργὸς, ἠκολούθησα πάντας τοὺς προκατόχους μου, οἵτινες, εὑρόντες, ὅτι ὁ Νόμος περὶ Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως τοῦ 1834 δὲν ἐτηρήθη κατὰ τὸ μέρος τοῦτο, τὸ περὶ παύσεως τῶν δημοδιδασκάλων, πάντες ἔθηκαν εἰς ἀχρηστίαν τὰς διατάξεις αὐτοῦ, τὰς περιοριστικὰς τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους. Καὶ ἐγὼ λοιπὸν κατὰ τὸ 1877 ἠκολούθησα τὴν αὐτὴν τακτικήν. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1878, ἀφοῦ ἐμελέτησα τὸ ζήτημα καλλίτερον, ἀφοῦ ἐπείσθην, τοὐλάχιστον διὰ τὴν ἰδίαν μου εὐθύνην, ὅτι τὸ δικαίωμα τὸ ἀπόλυτον τοῦ Ὑπουργοῦ δὲν ὑφίσταται κατὰ τὸν Νόμον, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας, ὅτι ἐτέθη ὑπὸ τοῦ Νόμου εἰς περιορισμὸν, κατὰ τὸ 1878, λέγω, δὲν ἔπαυσα οὐδένα δημοδιδάσκαλον. Ἐπειδὴ δὲ σᾶς ἀνέφερεν, ὅτι κατὰ τὸ 1877, ὅταν ἔπαυσα δημοδιδασκάλους, ἔπαυσα μεταξὺ ἄλλων καὶ τὸν Ἀδαμάντιον Ἰωαννίδην, σᾶς ἀφηγοῦμαι τὰ περὶ τούτου. Ὅτι ἀληθῶς τότε ἔπαυσα τὸν Ἀδαμάντιον Ἰωαννίδην, ἀλλ’ ἡ παῦσις αὐτοῦ μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν, ἵνα μελετήσω κάλλιον τὸ ζήτημα· διότι ὁ εἰρημένος, παυθεὶς, ὑπέβαλεν αἴτησιν θεραπείας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, τοῦτο δὲ συνεπείᾳ αὐτῆς μοῦ ἐζήτησε πληροφορίας, καὶ ἰδίως μοῦ ἐζήτησε τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ προβάλῃ, διὰ νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ δικαιώματα τοῦ Δημοσίου κατὰ τῶν ἀξιώσεων τοῦ Ἰωαννίδου. Τότε, πεποιθὼς ἀκόμη, ὅτι εἶχον ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα, συνέταξα τὸ ἔγγραφον πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ ὁποῖον σᾶς προσήγαγεν ὁ κύριος Λομβάρδος γεγραμμένον τῇ ἐμῇ χειρὶ, καὶ ἐν αὐτῷ περιέλαβον ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἠδυνάμην νὰ περιλάβω πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τοῦ Ὑπουργοῦ τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους. Διὰ τοῦτο ἡ ἔκθεσίς μου ἐκείνη φέρει ἡμερομηνίαν τῆς 17 Σεπτεμβρίου 1877, διότι τὴν 30 Αὐγούστου ἔπαυσα τὸν δημοδιδάσκαλον Ἰωαννίδην, ὅστις ἀμέσως προέβαλε τὴν αἴτησιν τῆς θεραπείας, τὴν 17 Σεπτεμβρίου δὲ, προκληθεὶς συνεπείᾳ αὐτῆς παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἀνεκοίνωσα εἰς αὐτὸ διὰ τοῦ εἰρημένου ἐγγράφου τὰς περὶ τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους γνώμας μου. Ἀλλὰ πρόκειται περὶ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶχον κατὰ τὰ 1877; Καὶ δὲν ὡμολόγησα κατὰ τὴν συζήτησιν, τὴν ἐν τῇ Βουλῇ γενομένην πρό τινων ἡμερῶν, ὅτι κατὰ τὸ 1877 ἠκολούθησα τὴν τακτικὴν τῶν προκατόχων μου; Δὲν σᾶς εἶπον, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1878 μετήλλαξα γνώμην καὶ δὲν προέβην εἰς οὐδεμίαν παῦσιν εἰμὴ κατὰ μόνας τὰς περιστάσεις, τὰς ὑπὸ τοῦ Νόμου προβλεπομένας; Πῶς λοιπὸν ἀνέστρεψε τὰς χρονολογίας, καὶ παρουσίασε τὸ ἔγγραφον αὐτὸ, διὰ νὰ παραστήσῃ, ὅτι δὲν εἶχον γνώμην σπουδαίαν κατὰ τὸ 1878, ὅτι ἐξ ἐναντίας ἐγὼ ἐνήσκησα τὸ δικαίωμα τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους ἀπόλυτον, καθ’ ὃν χρόνον δὲ ἐξέθηκα πρὸς ὑμᾶς τὴν ἐπὶ τῆς γενομένης ἐπερωτήσεως γνώμην μου δὲν ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν τὸ φρόνημά μου; Καὶ διατί μετέβαλον τότε γνώμην; Ὅταν ὁ Δικαστικὸς Σύμβουλος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ἔλαβε τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος ἔγγραφόν μου, καὶ ἐμελέτησε πάντα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προέβαλον εἰς αὐτὸ, ὁ Δικαστικὸς Σύμβουλος, ὁ ὁποῖος ὑφίσταται νῦν, μοὶ ἐξέθηκε πολλοὺς δισταγμοὺς περὶ τῆς ἰσχύος τῶν ἐπιχειρημάτων τούτων. Οἱ δισταγμοὶ τοῦ Δικαστικοῦ Συμβούλου μοὶ ἔδωκαν ἀφορμὴν νὰ μελετήσω σπουδαιότερον τὰς διατάξεις τοῦ Νόμου καὶ νὰ ζητήσω καὶ γνώμας ἄλλων, δοκίμων περὶ τὴν ἑρμηνείαν τῶν Νόμων, καὶ μετὰ τοῦτο κατὰ τὸ 1878 μετέβαλον γνώμην, καὶ μετὰ τοῦτο ὑπήγαγον ἐμαυτὸν κατὰ τὸ 1878 εἰς τοὺς ὑπὸ τοῦ Νόμου τεθέντας περιορισμοὺς τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τοῦ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους. Ἂν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐνόμισεν, ὅτι εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸ 1878 εἶχον καὶ τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσα ὡς Ὑπουργὸς, ἐνόμισεν, ὅτι πρέπει νὰ ἀποδώσῃ ταπεινὴν προαίρεσιν, δὲν ἁρμόζει εἰς ἐμὲ νὰ τῷ δώσω ἀπάντησιν· ἴσως τοιαῦται λογομαχίαι ἁρμόζουσιν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνειθίζουσι νὰ ἀποδίδωσι ταπεινὴν προαίρεσιν εἰς τοὺς ἄλλους. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ μὴ πειθόμενοι εἰς τὴν ἐξωτερικὴν παράστασιν τῶν πράξεων, οἱ μὴ ὑποτασσόμενοι μηδὲ εἰς τὴν εὐκρινῆ παράστασιν τῆς ἐννοίας τῶν πράξεων, ἀλλὰ ζητοῦντες νὰ εὕρωσιν ἄλλον σκοπὸν καὶ ἄλλην προαίρεσιν εἰς τὰς ἐκδιδομένας πράξεις ὑπὸ τῶν Κυβερνώντων, αὐτοὶ χαρακτηρίζουσιν αὐτοὶ ἑαυτούς. Νομίζω, ὅτι δὲν θὰ χρησιμεύσῃ οὔτε εἰς τὸ νὰ πείσω τὴν Βουλὴν νὰ κηρυχθῇ ὑπὲρ τοῦ Νομοσχεδίου, οὔτε εἰς τὸ νὰ κηρυχθῇ κατὰ τοῦ Νομοσχεδίου, ἐὰν θελήσω νὰ ποιήσωμαι μνείαν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα περὶ τοῦ προσώπου μου ὁ κύριος Λομβάρδος εἶπε. Δὲν διαφέρει τὴν Βουλὴν, τουλάχιστον ἐπὶ τοῦ παρόντος, καθ’ ὃν χρόνον ἀσχολεῖται νὰ ἀνεύρῃ ἂν ἦναι χρήσιμον ἢ μὴ τὸ Νομοσχέδιον τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, δὲν διαφέρει τὴν Βουλὴν νὰ μάθῃ τί ἐδαπανήθη δι’ ἐμὲ ὡς Πρέσβυν ἐν Παρισίοις κατὰ τὸ 1867, ἢ ὡς Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, μεταβάντα εἰς Βερολῖνον κατὰ τὸ 1878. Αὐτὰ εἶναι ἀλλότρια τοῦ συζητουμένου Νομοσχεδίου· ἀλλ’ ἐὰν θέλῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἢ πᾶν ἄλλο μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ἂς φέρῃ τὸν λόγον εἰδικῶς, καὶ θέλει λάβει τὴν ἀπάντησιν, καὶ θέλει ἰδεῖ τὰς σημειώσεις καὶ τὰς δαπάνας, καὶ θέλει πεισθῆ ὅτι καὶ κατὰ τὸ 1867 καὶ κατὰ τὸ 1878 διεχειρίσθην τὴν ἀνατεθεῖσάν μοι δημοσίαν ἐντολὴν, ὑποβληθεὶς εἰς δαπάνας ἐκ τοῦ ἰδίου μου ταμείου, διότι αἱ δαπάναι, τὰς ὁποίας τὸ Δημόσιον ταμεῖον μοὶ ἐχορήγησε, δὲν μοὶ ἐπήρκεσαν. Οὐδὲ περὶ τοῦ εἴδους τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας προσήνεγκον, ὀφείλω νὰ ποιήσωμαι μνείαν, οὐ μόνον διότι ἡ Βουλὴ δὲν πρόκειται σήμερον νὰ ἀσχοληθῇ περὶ τούτου, ἀλλὰ καὶ διότι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πρὸ μικροῦ ἔφερε περὶ τούτων ὑπαινιγμοὺς, εἶναι πολὺ ὑποδεέστερος τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ κρίνῃ περὶ τῶν τοιούτων ὑπηρεσιῶν. Ἴσως ὁ προϊστάμενος τοῦ Ὑπουργείου ἤθελεν ἐπιτιμήσει αὐτὸν, ἐνθυμούμενος ὅτι ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτεριῶν κατὰ τὸ 1867, καθ’ ὃν χρόνον ἐγὼ ἤμην Πρέσβυς ἐν Παρισίοις, διὰ τῆς γραφίδος του ἀνωμολόγησεν ὅ,τι ἐγὼ βεβαίως δὲν καταδέχομαι νὰ ἀναφέρω, διότι ἐγὼ δὲν ἔχω ἀνάγκην πιστοποιητικῶν οὐδενὸς, πολλῷ δὲ ἧττον τοῦ προϊσταμένου τοῦ Ὑπουργείου ἢ τοῦ κυρίου Λομβάρδου. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα, κύριοι, εἶναι ἄλλο· τὸ ζήτημα εἶναι ἂν τὸ Νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, εἶναι λυσιτελὲς, ἂν συντελῇ πρὸς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον νομίζει ἡ Βουλὴ, ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ, δηλαδὴ εἰς τὴν φροντίδα αὐτῆς περὶ τοῦ πῶς θέλομεν δυνηθῆ νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὰ ὑπάρχοντα Δημοτικὰ σχολεῖα διὰ Δημοτικῶν σχολείων κατὰ τὸ νέον σύστημα. Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα. Συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ λεπτομερειῶν τοῦ Νομοσχεδίου, διότι ἐπιθυμῶ νὰ σᾶς πείσω, ὅτι τὸ Νομοσχέδιον δὲν ἐκπληροῖ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον εἰσήχθη, ὅτι ἐξ ἐναντίας θέλει καταστήσει τὸ Κράτος ἀνίκανον νὰ ἀντικαταστήσῃ τὰ δημοτικὰ Σχολεῖα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν νῦν, διὰ σχολείων πλήρεων, διότι δὲν θέλει παράσχει εἰς αὐτὸ τὰ μέσα διὰ νὰ βελτιώσῃ κατὰ τοῦτο τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν. Κατὰ τὸν πίνακα, τὸν ὁποῖον ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν, οἱ Δῆμοι συνεισφέρουσιν ἐκ τοῦ ἰδίου αὐτῶν προϋπολογισμοῦ δι’ ἔξοδα τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως δραχμὰς 1,650,125, κατὰ ἕνα δὲ πίνακα, τὸν ὁποῖον ἐγὼ εἶχον ὑπ’ ὄψει μου, καὶ ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται εἰς ἔτος ἄλλο, τὸ ἔτος 1879, οἱ Δῆμοι τότε συνεισήνεγκον ὑπὲρ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως δραχμὰς 1,423,530. Κατὰ τὸ 1881, περὶ τοῦ ὁποίου πραγματεύεται ὁ πίναξ, τὸν ὁποῖον εἰσήγαγεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, οἱ Δῆμοι προσφέρουσι ὑπὲρ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως περισσότερον δραχμὰς 226,595. Αὐτὸ εἶναι πρόοδος· λυποῦμαι δὲ διότι εἰς τὴν πρόοδον ταύτην δὲν συμβαδίζουσι καὶ οἱ Δῆμοι τῆς πατρίδος τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ, τῆς Ζακύνθου, διότι παρετήρησα ὅτι οὐ μόνον δὲν ηὔξησαν ἀπὸ τοῦ 1876 μέχρι τοῦ 1881 τὰς ὑπὲρ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως δαπάνας των, ἀλλὰ συνεισφέρουσιν ὀλιγώτερον τῷ 1881 παρ’ ὅσον συνεισέφερον τῷ 1876 κατὰ δραχ. 1954. Λοιπὸν εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως θέλουσιν εἰσάγεσθαι 1,650,125 δραχμαὶ, τὰς ὁποίας θέλουσι δίδει οἱ Δῆμοι ἐκ τῶν ἰδίων αὐτῶν προϋπολογισμῶν· θέλουσι δὲ εἰσάγεσθαι, κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, δραχ. 686,793 προσέτι, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου, ὡς πρόσοδος ἀπὸ τὸ τέταρτον τοῦ 1% τῶν κατὰ τὸ ἄρθρον 1 καὶ 6 τοῦ Νόμου τῆς 22 Δεκεμβρίου 1857 ἐπιβαλλομένων δημοτικῶν φόρων, δηλαδὴ τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων τῶν Δήμων. Θέλουσιν εἰσαχθῆ ἀκόμη εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως 20,000 δραχμῶν ἐκ τῶν κληροδοτημάτων, καὶ προσέτι 80,000 ἐκ τοῦ 5% ἐκ τῶν ἐσόδων τῶν Μονῶν· τοιουτοτρόπως τὸ Ταμεῖον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ συστηθῇ, θέλει ἔχει κεφάλαιον ἐτήσιον 3,236,918, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν 800,000 δραχμῶν, τῆς κατὰ τὸ νομοσχέδιον εἰσφορᾶς τοῦ Δημοσίου. Τώρα νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἴδωμεν πόσας θέλει ὑπέχει δαπάνας τὸ Ταμεῖον αὐτό. Θέλει ἔχει ἐν πρώτοις τὴν συντήρησιν τῶν Διδασκαλείων. Δι’ αὐτὸ βλέπω ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως τοῦ 1883 δραχμὰς 112,680 διὰ προσωπικὸν, καὶ δραχμὰς 84,208 διὰ ἔξοδα τῶν Διδασκαλείων, τὸ ὅλον δραχ. 196,888. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον πρέπει νὰ πληρόνῃ τὸ συνιστώμενον Ταμεῖον τὰ ἔξοδα τῶν Ἐπιθεωρητῶν τῶν Δημοτικῶν Σχολείων. Ἀλλ’ ἐσυλλογίσθη ὁ κ. Ὑπουργὸς πόσοι θέλουσιν εἶσθαι αὐτοὶ οἱ Ἐπιθεωρηταί; Δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψει, καὶ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐξακολουθῶ νὰ μὴ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰς τὰς μελέτας μου περὶ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου, τὰς νέας Ἐπαρχίας. Τό παλαιὸν Βασίλειον εὑρίσκω διῃρημένον εἰς 13 Νομούς· συλλογίζομαι δὲ ὅτι πρέπει τοὐλάχιστον νὰ ὑπάρχωσι δύω Ἐπιθεωρηταὶ εἰς ἕκαστον Νομὸν, ὅτι ἑπομένως ἔχομεν ἀνάγκην 26 Ἐπιθεωρητῶν, ὅτι πρέπει νὰ λαμβάνωσι μισθὸν καὶ προσέτι τὰ ὁδοιπορικά των ἔξοδα, καὶ ὅτι διὰ τὰς δαπάνας ταύτας πρέπει νὰ ὑπολογίσῃ τις κατ’ ἐλάχιστον ὅρον 6,000 δραχμῶν δι’ ἕκαστον αὐτῶν. Θέλει πληρόνει λοιπὸν προσέτι τὸ Ταμεῖον τοῦτο δραχμὰς 156,000 δι’ ἔξοδα ἐπιθεωρήσεως. Θέλει ἐπίσης πληρόνει 1,925,125 πρὸς μισθοδοσίαν τῶν ὑπαρχόντων ἤδη Δημοδιδασκάλων. Ἀφοῦ οἱ νῦν Δημοδιδάσκαλοι πληρόνονται ἐκ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνεται ἐν τοῖς δημοτικοῖς προϋπολογισμοῖς, τὸ δὲ ποσὸν τοῦτο θέλει εἰσάγεσθαι εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἕπεται ὅτι ἡ πληρωμὴ τῶν Δημοδιδασκάλων θέλει γίνεσθαι ἐκ τοῦ Ταμείου τούτου· ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὸν πίνακα τοῦ Ὑπουργείου, τὰ προϋπολογισθέντα ὑπὸ τῶν Δήμων ἀνέρχονται εἰς δραχμὰς 1,650,125, ἐπειδὴ προσέτι πληρόνονται, κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1883, ὑπὸ τοῦ Δημοσίου ὡς συνδρομὴ εἰς τοὺς ἀπορωτέρους Δήμους, δραχμαὶ 275,000 πρὸς μισθοδοσίαν Δημοδιδασκάλων, ἐξάγω ὅτι ἡ μισθοδοσία, ἥτις μέλλει νὰ καταβάλληται ἐκ τοῦ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, θέλει ἀνέρχεσθαι εἰς 1,925,125. Καὶ οὕτω ἔχομεν μέχρι τοῦδε δαπάνην 2,278,013. Πρέπει ὅμως νὰ μεταφέρωμεν προσέτι ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ τὰς ἄλλας δαπάνας, τὰς ὁποίας τὸ νομοσχέδιον τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως μεταφέρει εἰς βάρος τοῦ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, δηλαδὴ 30,000 δραχ. εἰς μισθοὺς καὶ ἀποδοχὰς Δημοδιδασκάλων προτύπων, 50,000 δραχ. εἰς μισθοὺς Δημοδιδασκάλων ἐν πολυπληθέσι πόλεσι πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς νέας μεθόδου, 46,000 δραχ. πρὸς συντήρησιν τῶν πλήρων Δημοτικῶν σχολείων, 18,000 δραχ. διὰ τὴν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ τῶν Δημοδιδασκάλων μετὰ πενταετίαν, 2,000 δραχ. εἰς μισθοδοσίαν ἀναπληρωτῶν, 91,000 δραχ. εἰς ἔξοδα Δημοτικῶν σχολείων. Ἀλλὰ τότε τὸ ὅλον τῆς δαπάνας τοῦ συνιστωμένου Ταμείου ἀνέρχεται εἰς δραχ. 2,515,513. Ἔχομεν λοιπὸν ἔσοδα 3,236,918, ἔξοδα 2,515,513, ὑπόλοιπον δὲ διαθέσιμον 721,405. Διὰ τοῦ Νομοσχεδίου λοιπὸν τούτου, τὸ Ταμεῖον, ὅπερ πρόκειται νὰ συστηθῇ, θέλει συντηρεῖ τὰ ὑπάρχοντα Δημοτικὰ σχολεῖα ὡς ἔχουσιν, ἐπαρκεῖ εἰς τὰς ἄλλας ἀνάγκας τῶν Ἐπιθεωρητῶν κλπ. αἱ ὁποῖαι ἦσαν εἰς βάρος τοῦ Κράτους καὶ μεταφέρονται νῦν εἰς βάρος τοῦ Ταμείου τούτου κατὰ τὸ Νομοσχέδιον, καὶ θέλει ἔχει περίσσευμα 721,405. Εἰς τί θέλει χρησιμεύσει τὸ περίσσευμα τοῦτο; Κατὰ τὸ Νομοσχέδιον, εἰς σύστασιν ἑτέρων Δημοτικῶν σχολείων ἐν ταῖς πόλεσι, κώμαις καὶ χωρίοις τοῦ Βασιλείου, εἰς δαπάνας ὑποτρόφων, ἀποστελλομένων εἰς Εὐρώπην ἵνα μορφωθῶσι καὶ χρησιμεύσωσιν ὡς Καθηγηταὶ Διδασκαλείων, εἰς σύστασιν νέων Διδασκαλείων ἐκτὸς τῶν ὑπαρχόντων, εἰς δαπάνας ὑποτρόφων ἀποσταλησομένων εἰς τὴν Εὐρώπην ἵνα μορφωθῶσι καὶ χρησιμεύσωσιν ὡς Ἐπιθεωρηταὶ τῶν δημοτικῶν Σχολείων, εἰς ἀνέγερσιν οἰκοδομῶν καταλλήλων διὰ τὰ δημοτικὰ Σχολεῖα καὶ διὰ τὰ Διδασκαλεῖα, καὶ εἰς ἀντίληψιν πασῶν τῶν ἀναγκῶν τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ παντὸς ἀφορῶντος εἰς τὴν βελτίωσιν αὐτῆς. Ἀλλὰ τὸ ἀνωτέρω μνημονευθὲν περίσσευμα τοῦ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶναι πραγματικόν; Ὄχι· εἶναι εἰκονικόν. Διατί; Ἐκ τῶν 1,423,530 δραχμῶν, αἱ ὁποῖαι ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν Δήμων τοῦ 1876 περιελήφθησαν διὰ τὰ δημοτικὰ Σχολεῖα, ἔμεινε καθυστέρημα δραχμῶν 333,104. Ἀλλὰ κατὰ τὸ Νομοσχέδιον, ἀπὸ τοὺς Δήμους θέλομεν ζητήσει νῦν 1,650,125, τὸ ὁποῖον περιέλαβον ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς των· θέλομεν ζητήσει προσέτι δραχμὰς 686,793, τὸ ἓν τέταρτον τοῦ 1% ἐπὶ τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων των, δηλαδὴ 2,336,918. Ἐὰν λοιπὸν ἐπὶ τῶν 1,423,530, τὸ ὁποῖον συνεισέφερον οἱ Δῆμοι κατὰ τὸ τὸ 1876, ἔμειναν 333,104 καθυστεροῦντα, πόσα καθυστεροῦντα θέλουσι μείνει ἀπὸ τὰ 2,336,918, τὰ ὁποῖα νῦν μέλλομεν νὰ εἰσπράξωμεν ἀπὸ τοὺς Δήμους; Ἡ ἀναλογία μᾶς δεικνύει, ὅτι θέλουσι μείνει καθυστεροῦντα δραχμαὶ 546,133. Ἑπομένως τὸ περίσευμα ἐκ δραχμῶν 721,405 δὲν θέλει εἶσθαι πραγματικὸν, ἀλλὰ εἰκονικὸν, θέλει δὲ περιορισθῆ εἰς πραγματικὸν περίσσευμα 175,272 δραχμῶν, ὅσαι μένουσι μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν κατὰ τὰ εἰρημένα πιθανῶν καθυστερούντων. Λοιπὸν συνιστῶντες τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, θέλομεν συντηρεῖ τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα ὡς νῦν ἔχουσι, καὶ θέλομεν ἔχει κατ’ ἔτος δραχ. 175,272 ὡς περίσσευμα, τὸ ὁποῖον προορίζιται νὰ ἐξοδεύσωμεν εἰς σύστασιν ἑτέρων Δημοτικῶν σχολείων εἰς τὰς πόλεις, κώμας καὶ χωρία τοῦ Βασιλείου, εἰς ἐγκατάστασιν νέων Διδασκαλείων, ἐκτὸς τῶν ὑπαρχόντων, εἰς συντήρησιν ὑποτρόφων ἀποσταλησομένων εἰς τὴν Εὐρώπην ἵνα μορφωθῶσιν κατάλληλοι Καθηγηταὶ τῶν Διδασκαλείων, εἰς συντήρησιν ὑποτρόφων, ἀποσταλησομένων εἰς τὴν Εὐρώπην ἵνα μορφωθῶσιν Ἐπιθεωρηταὶ τῶν Δημοτικῶν σχολείων, εἰς ἀνέγερσιν οἰκοδομῶν διὰ τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα καὶ Διδασκαλεῖα καὶ προσέτι, κύριοι, εἰς σύστασιν πλήρεων Δημοτικῶν σχολείων. Ἀλλὰ πρὸ παντὸς νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάσῃ ἡ Βουλὴ πόσας δαπάνας ἀπαιτεῖ ἡ σύστασις ἑνὸς πλήρους Δημοτικοῦ σχολείου· διότι, ἂν ὡς ἔγγιστα δυνάμεθα νὰ ἀνεύρωμεν πόσον δαπανᾶται διὰ τὴν σύστασιν ἑνὸς πλήρους Δημοτικοῦ σχολείου, θέλομεν δυνηθῆ νὰ κρίνωμεν τί εἰμπορεῖ νὰ δαπανηθῇ διὰ τὴν σύστασιν ἐν τῷ Κράτει πλήρεων Δημοτικῶν σχολείων, καὶ ἂν ἦναι δυνατὸν δι’ αὐτῶν νὰ ἀντικατασταθῶσι τὰ ὑπάρχοντα. Ἐπηρώτησα πρὸ ἡμερῶν περὶ τούτου τὸν ἀξιότιμον κύριον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, καὶ αὐτὸς μοὶ ἔδωκεν ἀπάντησιν ἀληθῶς εὐρεῖαν: «ὁ ἀξιότιμος κύριος Δηλιγιάννης ἐζήτησε νὰ τὸν πληροφορήσω πόσην δαπάνην ἀπαιτεῖ πλῆρες Δημοτικὸν σχολεῖον τῆς νέας μεθόδου. Γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος ἐπερωτήσας, ὅτι τὰ σχολεῖα τῆς νέας μεθόδου δὲν δύνανται νὰ ἔχουν ὅλα ὡρισμένην ἴσην δαπάνην. Γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος ἐπερωτήσας, ὅτι ὑπάρχουν καὶ εἰμποροῦν νὰ ὑπάρχουν πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα τῆς νέας μεθόδου εἴτε μὲ ἕνα...» Εἴτε μὲ ἕνα!

§64ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα.

§65ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. «Εἴτε μὲ δύω, εἴτε μὲ τρεῖς, εἴτε μὲ τέσσαρας, εἴτε μὲ πέντε, εἴτε μὲ ἓξ Διδασκάλους, καθόσον τὸ Δημοτικὸν σχολεῖον εἶναι εἴτε συνηνωμένον εἴτε διῃρημένον εἰς δύω, τρεῖς, τέσσαρας, πέντε, ἓξ τάξεις.» Ταῦτα μοὶ εἶπεν εἰς ἀπάντησιν τῆς ἐπερωτήσεώς μου ὁ κύριος Ὑπουργὸς αὐτολεξεὶ, ὡς φαίνεται ἐκ τοῦ λόγου αὐτοῦ, τὸν ὁποῖον ἀναγινώσκω. Μοὶ προσέθηκεν ὅμως ὅτι δι’ ἕκαστον τῶν εἰς τὰ Διδασκαλεῖα Ἀθηνῶν καὶ Τριπόλεως προσηρτημένων ὡς προτύπων πλήρεων Δημοτικῶν σχολείων δαπανῶνται 14,400 δραχμῶν. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως νομίζω, ὅτι ἔκαμεν ἓν λάθος· συγχίζει τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα τῆς νέας μεθόδου μὲ τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα τὰ πλήρη. Σχολεῖα τῆς νέας μεθόδου λέγονται ἐκεῖνα, εἰς ἃ εἰσήχθη ἢ εἰσάγεται ἡ συνδιδακτικὴ μέθοδος ἀντὶ τῆς ἀλληλοδιδακτικῆς· ἀλλ’ αὐτὰ τὰ σχολεῖα δὲν εἶναι πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα. Ποῖα εἶναι πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς εἴπω, διότι ἡ Βουλὴ ἐψήφισε Νόμον καὶ δι’ αὐτοῦ ἀνέγραψε ποίας ἐννοεῖ στοιχειώδεις γνώσεις, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ διδάσκωνται εἰς τὰ πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα. Ἑπομένως τὰ σχολεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν διδάσκονται πᾶσαι αἱ ὑπὸ τοῦ Νόμου ἀναγραφεῖσαι στοιχειώδεις γνώσεις, τὰς ὁποίας διαλαμβάνει ὁ Νόμος, δὲν εἶναι πλήρη. Εἶναι μὲν τῆς νέας μεθόδου, ἐὰν ἡ διδασκαλία γίγνηται ἐν αὐτοῖς κατὰ τὴν συνδιδακτικὴν μέθοδον, ἀλλὰ δὲν εἶναι πλήρη. Ἂς ἴδωμεν ποῖαι εἶναι αἱ γνώσεις αὗται. Ὁ περὶ συστάσεως τοῦ ἐν Ἀθήναις Διδασκαλείου Νόμος τοῦ 1878 ἀναγράφει αὐτὰς οὕτως: «Ἱερὰ Ἱστορία καὶ Κατήχησις. Ἡ Ἀνάγνωσις, ἡ Γραφὴ τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης. Ἀριθμητικὴ καὶ αἱ ἀναγκαῖαι περὶ τῶν ἐν χρήσει μέτρων, σταθμῶν καὶ νομισμάτων εἰδήσεις. Οἱ πρακτικοὶ ὁρισμοὶ τῶν γεωμετρικῶν σχημάτων. Ἡ στοιχειώδης γεωγραφία (Φυσικὴ, Μαθηματικὴ καὶ Πολιτικὴ), ἀκριβέστερον δὲ ἡ γεωγραφία τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Ἑλληνικῶν χωρῶν. Ἡ στοιχειώδης Ἱστορία καὶ ἰδίως ἡ Ἑλληνική. Ἡ στοιχειώδης Ζωολογία, Ὀρυκτολογία καὶ ἡ στοιχειώδης Ἀνθρωπολογία. Ἡ στοιχειώδης Φυσικὴ καὶ αἱ ἀναγκαῖαι πρακτικαὶ ὁδηγίαι γεωργίας καὶ δενδροκομίας. Ἡ γραμμικὴ ἰχνογραφία. Ἡ φωνητικὴ μουσικὴ καὶ ἡ ᾠδική. Ἡ Γυμναστική.» Σᾶς ἀνέγνωσα ταῦτα, διότι ἠθέλησα νὰ θέσω ὑπὸ τὴν ἁφὴν ὑμῶν τὴν ὑπόθεσιν, νὰ παράσχω ὑμῖν τὴν εὐκολίαν νὰ ψηλαφήσητε αὐτήν. Εἶναι δυνατὸν εἷς Διδάσκαλος νὰ διδάσκῃ πάντα ταῦτα; Σεῖς, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὁ ὁποῖος λέγετε πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα μὲ ἕνα Διδάσκαλον, ἠμπορεῖτε νὰ συστήσητε 100 σχολεῖα μὲ ἕνα Διδάσκαλον· ἀλλὰ διατί τὰ λέγετε πλήρη, ἐνῷ δὲν εἶναι πράγματι πλήρη; Καὶ νομίζετε, ὅτι ἀρκεῖ ἡ διαταγὴ τοῦ Ὑπουργοῦ, ἡ ὀνομάζουσα αὐτὰ πλήρη, ὅπως καταστήσῃ ταῦτα πράγματι πλήρη; Τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους εἶναι ν’ ἀντικαταστήσωμεν τὴν ἀτελῆ ἐκπαίδευσιν διὰ πλήρους. Ἡ λειτουργοῦσα Δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἶναι πλημμελὴς, διότι γίνεται διὰ τῆς ἀλληλοδιδακτικῆς μεθόδου καὶ ὄχι διὰ τῆς συνδιδακτικῆς· ἀλλὰ εἶναι καὶ ἀτελὴς, διότι ἐν τοῖς Δημοτικοῖς σχολείοις δὲν διδάσκονται πᾶσαι αὗται αἱ γνώσεις, εἰμὴ μόνον ἡ ἀνάγνωσις, ἡ γραφὴ καὶ ἡ ἀριθμητική· πρέπει δὲ νὰ εὕρωμεν τὰ μέσα, ὅπως συστήσωμεν Ταμεῖον Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, καὶ νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὰ ἀτελῆ ὑπάρχοντα Δημοτικὰ σχολεῖα διὰ πλήρεων. Καὶ ὅμως ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως σᾶς λέγει: «γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος ἐπερωτήσας, ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἠμποροῦν νὰ ὑπάρχουν πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα εἴτε μὲ ἕνα, εἴτε μὲ δύω, εἴτε μὲ περισσοτέρους Διδασκάλους, καθόσον τὰ Δημοτικὰ σχολεῖα εἶναι συνηνωμένα ἢ εἶναι διῃρημένα εἰς τάξεις 2, 3, 4, 5.» Ἡ διαίρεσις τῶν Δημοτικῶν σχολείων εἰς τάξεις γίνεται ὄχι μόνον διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν, διότι τότε βεβαίως εἰς 20 μαθητὰς μία τάξις ὑπεραρκεῖ, ἀλλὰ τὴν διαίρεσιν ταύτην ὑπαγορεύει ἡ διδασκαλία τῶν πολλαπλῶν γνώσεων, πολλῶν καὶ ποικίλων διδασκομένων ἐν αὐταῖς. Διὰ τοῦτο πλῆρες Δημοτικὸν σχολεῖον δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ μὲ μίαν τάξιν, οὔτε μὲ ἕνα διδάσκαλον. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως λέγει, ὅτι αἱ δαπάναι, αἱ ὁποῖαι καταβάλλονται ἀπὸ τὸ Κράτος δι’ ἕκαστον πρότυπον Δημοτικὸν σχολεῖον προσηρτημένον εἰς τὰ Διδασκαλεῖα Ἀθηνῶν καὶ Τριπόλεως, ἀνέρχονται, κατὰ τὴν σημείωσίν του, εἰς 14,400 δραχμάς. Ἐὰν ἑπομένως θελήσητε νὰ συστήσητε ἓν πλῆρες Δημοτικὸν σχολεῖον καθ’ ἕκαστον Δῆμον, ἐπειδὴ ἔχετε 364 Δήμους, ἐὰν καταβάλητε δι’ ἕκαστον 14,400, πρέπει νὰ προϋπολογίσητε δραχ. 5,239,600, ὑμεῖς δ’ ἔχετε περίσσευμα τοῦ Ταμείου σας τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐκ δραχ. 175,272, τὸ ὁποῖον προωρίσθη νὰ χρησιμεύσῃ οὐ μόνον εἰς ταύτην τὴν ἀνάγκην, ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλας τὰς ἄλλας, τὰς ὁποίας ἀπηρίθμησα, ἀποστολὰς ὑποτρόφων εἰς τὴν Ἑσπερίαν πρὸς μόρφωσιν Καθηγητῶν καὶ Ἐπιθεωρητῶν, συστάσεις ἄλλων Διδασκαλείων, οἰκοδομὴν κτιρίων διὰ Δημοτικὰ σχολεῖα κτλ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς πρέπει νὰ ἀξιοῖ νὰ συστηθῶσιν ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν δημοτικὰ Σχολεῖα, οἷα τὰ πρότυπα, τὰ προσηρτημένα εἰς τὰ Διδασκαλεῖα Ἀθηνῶν καὶ Τριπόλεως. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς, καὶ ὅτε ἀπήντησεν εἰς τὴν ἐπερώτησίν μου, ἐφάνη, ὅτι ἐσύγχισε τὰ πρότυπα μὲ τὰ πλήρη Δημοτικὰ Σχολεῖα. Ἐν τοῖς προτύποις ἀσκοῦνται ὅσοι προορίζονται καὶ σπουδάζουσι διὰ νὰ γείνωσι Δημοδιδάσκαλοι ἐν τοῖς Δημοτικοῖς Σχολείοις, ἀλλ’ ἐν τοῖς πλήρεσι Δημοτικοῖς Σχολείοις σπουδάζουσι μόνον διὰ τὰ μάθωσι δι’ ἑαυτοὺς οἱ παῖδες τῶν πολιτῶν. Λοιπὸν πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἔχωμεν Δημοτικὰ Σχολεῖα, καὶ νὰ ἀρκεσθῶμεν νὰ διορίσωμεν εἰς ἕκαστον αὐτῶν τρεῖς Διδασκάλους μόνον, καὶ οὐχὶ ὅσους ἀναφέρει ὁ κύριος Λομβάρδος, ἤτοι ἕνα πρωτοβάθμιον, 2 δευτεροβαθμίους καὶ 3 τριτοβαθμίους. Νομίζω, ὅτι θέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐπιτύχωμεν πλήρεων Δημοτικῶν Σχολείων ἐν οἷς νὰ γίνηται ἡ διδασκαλία πασῶν τῶν στοιχειωδῶν γνώσεων, ἃς ὁ Νόμος ὁρίζει, ἂν διορίσωμεν 3 Διδασκάλους, καὶ τότε ἀπαιτεῖται δαπάνη δι’ ἕκαστον Σχολεῖον οὐχὶ δραχμῶν 14400, ὅσας εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς, ἀλλὰ μόνον δι’ ἕκαστον Σχολεῖον 5160 δραχμῶν. Ἂν ὑπολογίσωμεν νὰ ἀντικατασταθῶσιν ὅλα τὰ ὑπάρχοντα εἰς τὸ Κράτος Σχολεῖα, ἤτοι τὰ 1121 ὑπάρχοντα, θέλομεν χρειασθῆ βεβαίως ποσὸν ὀγκῶδες, διότι πρέπει νὰ δαπανήσωμεν δραχμὰς 5,184,360, τὸ δὲ περίσσευμα τοῦ Ταμείου αὐτοῦ περιορίζεται εἰς μόνον δραχμὰς 175,272. Δυνάμεθα ὅμως δι’ ὧν ἔχομεν μέσων νὰ συστήσωμεν ἀνὰ ἓν Δημοτικὸν Σχολεῖον πλῆρες τῆς νέας μεθόδου τοὐλάχιστον καθ’ ἕκαστον Δῆμον, καὶ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι ὁ σκοπὸς τῆς Βουλῆς, ψηφιζούσης Νόμον περὶ Ταμείου Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, τοῦ χρόνου δὲ προϊόντος νὰ πολλαπλασιάσωμεν αὐτά. Ἀλλὰ διὰ νὰ συστήσετε ἓν πλῆρες Σχολεῖον καθ’ ἕκαστον Δῆμον, ἔχον τρεῖς Διδασκάλους, ἔχετε ἀνάγκην δύω τινῶν: πρῶτον, ἀριθμοῦ Διδασκάλων, παρεσκευασμένων νὰ διδάσκωσι τὰς στοιχειώδεις γνώσεις τὰς ὁριζομένας ὑπὸ τοῦ Νόμου, καὶ προσέτι τοῦ ἀναγκαιοῦντος χρηματικοῦ ποσοῦ· καὶ τὸ μὲν χρηματικὸν ποσὸν ἀνέρχεται εἰς 1,878,240, Διδασκάλους δὲ δὲν δύνασθε νὰ προμηθευθῆτε εἰς ἓν ἔτος. Πρὸς προπαρασκευὴν αὐτῶν ἐσυστήσαμεν τὰ Διδασκαλεῖα, ἵνα παρασκευάζωσι Διδασκάλους, τὰ ὁποῖα, καιροῦ προϊόντος, θέλουσι μᾶς ἐφοδιάσει διὰ τοῦ ἀναγκαίου ἀριθμοῦ, πρέπει δὲ ἀπὸ τοῦδε νὰ ἀσχοληθῶμεν μελετῶντες πῶς θέλομεν πορισθῆ τὸ εἰρημένον χρηματικὸν ποσόν, ἵνα φθάσωμεν μετά τινα ἔτη εἰς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Ἀπομακρυνόμεθα δ’ ἐντελῶς τοῦ σκοποῦ, ψηφίζοντες τὸ παρὸν Νομοσχέδιον, καὶ δὲν ἐπιτυγχάνομεν ἄλλο τι εἰμὴ μόνον νὰ συντηρήσωμεν τὰ ὑπάρχοντα, μηδὲ δυνάμενοι νῦν δι’ αὐτοῦ νὰ πορισθῶμεν χρήματα, μηδ’ ἀποκτῶντες δι’ αὑτοῦ τὴν ἐλπίδα, ὅτι μετά τινα ἔτη θέλομεν δυνηθῆ νὰ πορισθῶμεν αὐτά. Τὸ Νομοσχέδιον περὶ Ταμείου Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔχει τὸ κακὸν, ὅτι προβλέπει περὶ τῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ συντηρῶμεν τὰ ὑπάρχοντα Δημοτικὰ σχολεῖα, παρακωλύει δ’ ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ νὰ προβλέψωμεν πῶς θὰ δυνηθῶμεν ν’ ἀντικαταστήσωμεν τὰ ὑπάρχοντα διὰ πλήρεων, διότι δὲν μᾶς ἀφίνει περίσσευμα εἰμὴ μόνον 175,272 δραχμῶν. Ἀλλὰ δὲν ἔχει μόνον τοῦτο τὸ κακὸν, ἔχει καὶ ἄλλο κακὸν τὸ Νομοσχέδιον. Ἐὰν ψηφισθῇ ὡς ἔχει, καὶ μείνωσι περισσεύματα τόσα ὀλίγα, δηλαδὴ 175,272 δραχμαί, αἱ ὁποῖαι προσδιορίζονται διὰ τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας προανέφερα, γνωρίζετε τί θὰ συμβῇ; Ὁ διάδοχος τοῦ κυρίου Λομβάρδου Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, θέλει συστήσει καὶ αὐτὸς πλῆρες Δημοτικὸν Σχολεῖον εἰς τὴν πατρίδα αὑτοῦ, καὶ ὁ διάδοχος Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν ἰδικήν του. Καὶ ἂν ἐρωτήσητε αὐτοὺς, διατί συνιστᾶτε μόνον εἰς τὰς πατρίδας σας πλῆρες Δημοτικὸν Σχολεῖον, ἐνῷ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν οὔτε ἀτελὲς, θέλουσιν ἀπαντᾷ, ὅτι δὲν ἔχουσι χρήματα. Καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι, ὅτι τοιαύτην ἀξιέπαινον πρόνοιαν ἔλαβε καὶ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς διὰ τὰς ἰδίας πατρίδας των, καὶ πάντες ὑμεῖς οἱ ἄλλοι ἔχετε Δημοτικὰ Σχολεῖα μὲ ἕνα Δημοδιδάσκαλον τριτοβάθμιον, καί τινες οὔτε αὐτόν. Ἐὰν δὲ ἤθελε μείνει ἀκόμη χρηματικόν τι περίσσευμα, θέλει χρησιμεύσει εἰς ἄλλο τι, εἰς κομματικὴν κερδοσκοπίαν. Ἀφοῦ θεραπεύσωσιν οἱ Ὑπουργοὶ τὰς ἀνάγκας τῶν ἰδίων αὑτῶν πατρίδων, θέλουσι σκεφθῆ νὰ συστήσωσι πλήρη Σχολεῖα καὶ ἐν ταῖς πατρίσι τῶν πιστοτέρων φίλων των, οἱ δὲ ἄλλοι θέλουσι μείνει μὲ ἀνοικτὸν τὸ στόμα. Νομίζω, ὅτι τοῦτο εἶναι μέγα ἄδικον· καὶ ἂν πᾶσα ἡ ἄλλη παροχὴ τῆς Διοικήσεως διατίθεται εἰς ἀνάγκας κομματικὰς, νομίζω, ὅτι ἔχει καθῆκον τὸ Κοινοβούλιον νὰ κλείσῃ πᾶσαν θύραν, ἵνα μὴ ἴδωμεν καὶ τὴν Ἐκπαίδευσιν νὰ καταβιβασθῇ εἰς θεραπείαν συμφερόντων πολιτικῆς κερδοσκοπίας. Ἡ Δημοσία Ἐκπαίδευσις δὲν εἶναι κτῆμα τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἀληθῶς καὶ ἡ ἄλλη Διοίκησις, ἀλλὰ τέλος πάντων δύνανται νὰ σᾶς εἴπωσιν, ὅτι ἐσχημάτισαν πεποιθήσεις ὑπὲρ τῶν παρ’ αὐτῶν διοριζομένων ὑπαλλήλων, ὅτι ἐκ πεποιθήσεως παύουσιν ἀπὸ τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας τοὺς μὴ φίλους των. Ἀλλὰ ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις ὑπηρέτρια κομματικῆς κερδοσκοπίας, τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀνήκουστον! Νομίζω, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχει τὸ Νομοσχέδιον, ὅπερ ἐγὼ εἰσήγαγον, ἦτο σύστημα ὀρθότερον. Κατ’ ἐκεῖνο, ἐν τῷ Ταμείῳ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως συγκεφαλαιοῦνται τὰ χρήματα ἑκάστου Δήμου, καὶ ἐτηρεῖτο ἰδία μερὶς δι’ ἕκαστον Δῆμον, καὶ ἕκαστος Δῆμος, ἐφ’ ὅσον ἤθελεν ἔχει χρήματα, συνίστα πλήρη Δημοτικὰ σχολεῖα, ᾠκοδόμει κτίρια διὰ Διδακτήρια κτλ. ἐφ’ ὅσον δὲ δὲν εἶχεν ἀρκοῦντα, ἔμενον τὰ χρήματά του ἄθικτα, προσετίθεντο εἰς αὐτὰ τὰ τοῦ ἑπομένου ἔτους, συνεκεφαλαιοῦτο ἐπὶ τέλους τὸ ποσὸν, τοῦ ὁποίου ἤθελεν ἔχει ἀνάγκην. Κύριοι, νὰ μὴ ἐπιτρέψητε, σᾶς παρακαλῶ, ἵνα ἡ Δημοτικὴ ἰδίως Ἐκπαίδευσις μεταβληθῇ εἰς ῥουσφέτιον. Εἴδατε, ὅτι συνέστησαν 18 νέα Δημοτικὰ Σχολεῖα, καθ’ ὃν χρόνον ἔκλειον ἄλλα ὑπάρχοντα, καὶ ἔλεγον εἰς ἐκείνους, οἵτινες παρεπονοῦντο, ὅτι εἰς τὰς πατρίδας των τὰ Δημοτικὰ Σχολεῖα ἐκλείσθησαν, διότι δὲν ἔχουσι διδασκάλους. Συνέστησαν ἐφέτος 23 Ἑλληνικὰ Σχολεῖα μὲ μίαν μόνον τάξιν, συνέστησαν Σχολαρχεῖα, προσθέσαντες δευτέραν εἴς τινα καὶ τρίτην εἰς ἄλλα τάξιν. Δὲν ἀρκεῖ τάχα ἡ σύστασις τῶν ταχυδρομείων καὶ τῶν τηλεγραφείων ὡς ῥουσφέτιον, ἀλλὰ πρέπει καὶ τῶν σχολείων ἡ σύστασις νὰ γίνεται ῥουσφέτιον; Καὶ τὰ Σχολεῖα μετεβλήθησαν εἰς τοιαῦτα! Ἡ μεταβολὴ αὕτη, κύριοι, εἶναι ἐπιζημία. Μὴ νομίζετε, ὅτι ὠφελεῖτε τὸ Κράτος διὰ τῆς συστάσεως Ἑλληνικῶν σχολείων μὲ μίαν τάξιν, ἤτοι μὲ ἕνα βοηθὸν Διδάσκαλον, ἀπόφοιτον τοῦ Γυμνασίου. Δύνανται νὰ εὐχαριστηθοῦν ἐκεῖνοι, διὰ τοὺς ὁποίους παρέχονται τοιαῦται χάριτες, δύνανται οἱ λαμβάνοντες αὐτὰς νὰ λέγωσιν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς των, ὅτι ἐσύστησαν αὐτοῖς Ἑλληνικὸν Σχολεῖον, οὐδεμία ὅμως ὑπηρεσία παρέχεται εἰς τὴν πνευματικὴν ἀνάπτυξιν τοῦ λαοῦ.

§66ΤΟΥΡΝΑΚΗΣ. Διατί, κύριε Δηλιγιάννη;

§67ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι πολλὰ, τὰ ὁποῖα δὲν σᾶς εἶναι εὐνόητα, καὶ δὲν εἶναι νῦν καιρὸς νὰ σᾶς εἴπω. Ἐγὼ εἶμαι βεβαίως τῆς γνώμης, ὅτι πρέπει νὰ συστηθῇ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἐπεθύμουν τοῦτο νὰ συστηθῇ οὕτως, ὥστε νὰ προορισθῇ πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν τῆς βαθμιαίας, προϊόντος τοῦ χρόνου, ἀντικαταστάσεως τῶν ὑπαρχόντων Δημοτικῶν Σχολείων διὰ πλήρων Σχολείων τῆς νέας μεθόδου· καὶ νὰ συστηθῇ οὕτως, ὥστε ἐν τῷ Ταμείῳ τούτῳ ἕκαστος Δῆμος νὰ ἔχῃ κεχωρισμένα τὰ μέσα αὐτοῦ, καὶ νὰ ποιῆται χρῆσιν αὐτῶν, ὁσάκις τὰ μέσα του ταῦτα ἐπαρκοῦσιν. Αὐτά· πρὸ παντὸς ἐπεθύμουν, ὅπως τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως μὴ ἐπιβαρυνθῇ δι’ ἀλλοτρίων ὑποχρεώσεων. Ὡμίλησα καὶ προχθὲς περὶ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου, καὶ σᾶς παρέστησα τὰ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου· δυστυχῶς ὅμως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ὡμολόγησε πρὸ μικροῦ, ὅτι δὲν ἐνόησεν. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ διασαφηνίσω τὰς ἐννοίας μου. Τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως συνιστᾶται, ἵνα βοηθήσῃ τὴν Κοινότητα, ἡ δὲ Κοινότης εἶναι τὸ ἄθροισμα τῶν πατέρων τῶν κατοικούντων ἐν αὐτῇ. Οἱ πατέρες ἔχουσι καθῆκον νὰ μισθοδοτῶσι τοὺς Διδασκάλους τῶν τέκνων των, καὶ νὰ συντηρῶσι Δημοτικὰ Σχολεῖα, παρέχοντες τὰ μέσα τῆς οἰκοδομήσεως καταστημάτων καὶ τῆς συντηρήσεως τῶν Σχολείων· ἀλλὰ τὸ καθῆκον τοῦ νὰ παρασκευάζωσι Δημοδιδασκάλους καὶ νὰ συνιστῶσι πρὸς τοῦτο Διδασκαλεῖα δὲν εἶναι καθῆκον τῆς Κοινότητος, ἀλλὰ τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον χρεωστεῖ νὰ πράττῃ τοῦτο, ἵνα δυνηθῇ οὕτω νὰ ἐφαρμόζῃ ἐν τῷ Κράτει τὴν καταλληλοτέραν μέθοδον τῆς διδασκαλίας, ἣν ἐθεώρησεν ἀποδεκτὴν, καὶ νὰ παρέχῃ ὁμοιόμορφον καθ’ ὅλον τὸ Κράτος διδασκαλίαν. Ἀλλὰ τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, κατὰ τὸ προκείμενον Νομοσχέδιον, ἐπιβαρύνεται μὲ δαπάνην διὰ τὰ Διδασκαλεῖα δρ. 192,888, μὲ δαπάνην διὰ τοὺς Ἐπιθεωρητὰς 156,000, μὲ δαπάνην διὰ μισθοὺς τῶν Διδασκάλων τῶν προτύπων ἐκ δραχμῶν 30,000, μὲ δαπάνην Δημοδιδασκάλων ἐν πολυπληθέσι πόλεσι 50,000, μὲ αὔξησιν τοῦ μισθοῦ αὐτῶν ἕνεκα πενταετίας δρ. 18,000, ἤτοι τὸ ὅλον μὲ δαπάνην δραχ. 446,888, ἥτις δὲν ἐπιβαρύνει οὐδὲ δύναται νὰ ἐπιβαρύνῃ τὴν Κοινότητα, ἀλλ’ ἐπιβαρύνει, τὸ Κράτος. Ἡ δαπάνη τοῦ Διδασκαλείου δὲν εἶναι δαπάνη Δημοτικοῦ Σχολείου. Ἂν δὲ ἀπὸ τὰς 800,000, τὰς ὁποίας διὰ τοῦ Νομοσχεδίου περιελάβετε ὡς βοήθειαν τοῦ Δημοσίου εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἀφαιρέσητε τὰς 446,888, ἠξεύρετε εἰς τί καταντᾷ τὸ παρεχόμενον ὑπὸ τοῦ Δημοσίου Ταμείου τοῦτο βοήθημα; εἰς δραχ. 353,112· δηλαδὴ εἰς οὐδέν. Διατί; διότι καὶ ὅταν, πρὶν ἢ συστηθῇ Ταμεῖον Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὸ Δημόσιον Ταμεῖον προκατέβαλλε τοὺς μισθοὺς τῶν Δημοδιδασκάλων, ἔμενον οἱ Δῆμοι καθυστεροῦντες εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον δραχ. 333,104, κατὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1876, ἤτοι διότι δρ. 333,104 καὶ τώρα ἐπίσης πληρώνει. Κύριοι, νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάξιον ἐμοῦ νὰ διαλάβω περὶ τῶν ἄλλων, περὶ ὧν ἐλάλησεν ὁ ἐκ Ζακύνθου Βουλευτής. Οὐδεὶς λόγος μὲ ἠνάγκασε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν νὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν στατιστικῶν, εἰμὴ μόνον ἡ θρηνῳδία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὁ ὁποῖος καὶ τοῦτο παρέστησεν ὡς ἀπόδειξιν τῆς ἐλεεινῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὗρε τὰ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, καὶ τὸν μέγαν ἀγῶνα, ὃν ἀνέλαβεν, ἵνα ῥυθμίσῃ αὐτά. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἦτο πολὺ μετριόφρων τὴν ἑσπέραν ταύτην, παρακαλέσας ὑμᾶς νὰ παραβάλετε τὰ ἔργα αὐτοῦ πρὸς τὰ τῶν ἄλλων. Ἀνεβίβασεν ἑαυτὸν εἰς Περικλέα, καὶ σᾶς εἶπε: Θέλετε νὰ φαντασθῆτε τὴν διάνοιαν τοῦ Περικλέους; βλέψατε πρὸς τὸν Παρθενῶνα· θέλετε νὰ φαντασθῆτε τὴν διάνοιαν τῶν Βυζαντινῶν; βλέψατε πρὸς τὴν Καπνικαρέαν. Ὅσον μοὶ εἶναι ἀπελπιστικόν, διότι ηὐδόκησε νὰ μὲ παραβάλῃ πρὸς ἀρχιτέκτονα Βυζαντινὸν τῆς Καπνικαρέας, τοσοῦτον μακαρίζω τὴν πατρίδα, ὅτι εὑρέθη νὰ ἔχῃ ἐν τοῖς κόλποις της τὸν Λομβάρδον, ὅστις συνήνεσε νὰ παραβάλῃ ἑαυτὸν πρὸς τὸν ἀρχιτέκτονα τοῦ Παρθενῶνος! Καὶ θέλουσι τῷ ὄντι ἀνταμειφθῆ οἱ μεγάλοι ἀγῶνες, τοὺς ὁποίους ἀνέλαβε μετὰ τοσαύτης προθυμίας, διὰ τοῦ θαυμασμοῦ, ὃν οἱ μεταγενέστεροι θέλουσιν ἀπονείμει εἰς τὸν νέον Περικλῆ, τὸν ὁποῖον μᾶς ἐφιλοδώρησεν ἡ Ζάκυνθος. Ἀλλ’ ἐλάλησα περὶ στατιστικῆς τοῦ 1874 διὰ νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὑπῆρχε νεωτέρα καὶ πληρεστέρα, ἡ τοῦ 1879. Ὁ κ. Λομβάρδος ὅμως ἔκρινε καθῆκόν του νὰ μὲ ἀνασκευάσῃ, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ νὰ μὲ ἐπικρίνῃ, διατί νὰ μὴ ἐνθυμηθῶ καὶ τὴν στατιστικὴν τοῦ 1856, ἐνῷ ἐγὼ ἐμνημόνευσα αὐτῆς καὶ τοῦ συντάκτου αὐτῆς μακαρίτου Χρηστοπούλου καὶ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1856, δι’ ἧς ἐδημοσιεύθη. Ἐπέκρινε δὲ μετὰ μεγάλης δριμύτητος τὴν στατιστικὴν τοῦ 1879. Οἱ στατιστικοὶ πίνακες, ὡς ἐπιγράφεται ἡ στατιστικὴ αὕτη, βεβαίως δὲν δύνανται νὰ προταθῶσιν εἰς διαγωνισμὸν στατιστικῶν Εὐρωπαϊκῶν καὶ νὰ ἐλπίζωσιν, ὅτι θὰ λάβωσι τὸ γέρας· ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἤθελε μὲ ἀδικήσει, ἐὰν ἐνόμιζεν, ὅτι, ὅταν ἀνέφερον αὐτὴν, ἐσκόπουν ν’ ἀξιώσω τοιοῦτον γέρας. Ἐμνημόνευσα τῆς στατιστικῆς τῆς γενομένης τὸ 1879, διὰ νὰ διαψεύσω τὸν Ὑπουργὸν εἰπόντα, ὅτι ἡ πλέον πρόσφατος, ἡ νεωτάτη πασῶν, ἃς εὗρεν, ἦτον ἡ τοῦ 1874. Ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος εὗρεν εἰς αὐτὴν μίαν ἔλλειψιν, ὅτι δὲν παριστᾷ ἀκριβῶς τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἐκ τῶν Δημοτικῶν Ταμείων διατίθενται ὑπὲρ τῶν Δημοτικῶν Σχολείων. Φαίνεται, ὅτι ἢ ἐλησμόνησεν, ὅτι οἱ στατιστικοὶ οὗτοι πίνακες, τυπωθέντες ἐν τῷ Ἐθνικῷ Τυπογραφείῳ, ἀπεστάλησαν εἰς τοὺς Νομαρχιακοὺς καὶ Ἐπαρχιακοὺς καὶ τοὺς ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν Δήμων Δημοδιδασκάλους, ἵνα πληρώσωσι διὰ τῶν ζητουμένων στατιστικῶν πληροφοριῶν αὐτοὺς, ἀμοιβαίως ἐλέγχοντες ἀλλήλους, ἢ ἐνόμισεν, ὅτι ἡ ἀσφαλεστέρα πηγὴ, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἤθελε μάθει πόσα προϋπολογίζουσιν οἱ Δῆμοι διὰ τὴν Δημοτικὴν Ἐκπαίδευσιν, πόσα λ’ ἐξ αὐτῶν πληρώνουσι καὶ πόσα μένουσι καθυστεροῦντα, ἦσαν οἱ εἰρημένοι Δημοδιδάσκαλοι. Ἑπομένως ὤφειλε ν’ ἀποταθῇ πρὸς τοὺς συναδέλφους του καὶ ζητήσῃ ἀποσπάσματα τῶν Δημοτικῶν Προϋπολογισμῶν καὶ τῶν ἐπ’ αὐτῶν Νομαρχιακῶν ἀποφάσεων, ἵνα ἀνεύρῃ τὸ ἀληθὲς ποσόν. Ἀλλ’ ἠπόρησε, διότι εὗρεν, ὅτι ἓν ποσὸν δὲν ἐσημειώθη ἀπὸ τὸν δημοδιδάσκαλον ὡς ἐσημείωσεν αὐτὸ ὁ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἀποσταλεὶς εἰς τὸν κ. Λομβάρδον πίναξ. Δὲν ἐφαντάσθη ὁ κ. Λομβάρδος, ὅτι ἐπὶ τῶν στατιστικῶν τούτων πινάκων οἱ Δημοδιδάσκαλοι ἐσημείωσαν τὰ ποσὰ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα οἱ Δήμαρχοι, τοὺς ὁποίους ἠρώτησαν εἶπον εἰς αὐτοὺς, καὶ ὅτι διὰ τοῦτο αἱ τοιαῦται περὶ τούτου σημειώσεις ἐπὶ τῶν στατιστικῶν πινάκων ἔπρεπε νὰ ἐξελεγχθῶσι παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ νὰ διορθωθῶσι κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἤθελε λάβει ἀπὸ τὸ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργεῖον. Κύριοι, παρέστησα τὸ ἀληθὲς φρόνημά μου, ὅτι ἡ συζήτησις δὲν ἔχει οὐδένα πολιτικὸν χαρακτῆρα· ἑπομένως τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἀνεκοίνωσα ἐπὶ τοῦ Νομοσχεδίου, τὴν ἀνεκοίνωσα οὐχὶ ἐμφορούμενος ἀπὸ πολιτικὴν ἰδέαν. Ἐκεῖνοι δὲ, οἵτινες νομίζουσιν, ὅτι αἱ ἐπὶ τοῦ Νομοσχεδίου γνῶμαί μου ὑπηγορεύθησαν ἐκ τῆς Πολιτικῆς, δὲν πιστεύουσιν εἰς τὴν διαβεβαίωσίν μου ταύτην· διὰ τοῦτο κρίνω αὐτοὺς ἀναξίους ἀπαντήσεως· διότι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι λέγουσιν, ὅτι δὲν πιστεύουσιν εἰς τὰς διαβεβαιώσεις τῶν ἄλλων, εἶναι ἀνάξιοι ἀπαντήσεως. Ἀλλ’ ἂν ἡ συζήτησις δὲν μετέχῃ πολιτικοῦ χαρακτῆρος, εἶναι ὅμως συζήτησις σπουδαία· διότι, ἂν ἐπιτύχητε ἐπὶ τῆς συστάσεως Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως, δύνασθε νὰ ἐλπίσητε, ὅτι εἰς τὰς ἡμέρας σας τὰ τέκνα σας θέλουν τύχει ὑγιοῦς ἐκπαιδεύσεως· ἐνῷ τοὐναντίον, ἐὰν σταματήσητε τὴν πρόοδον τοῦ Κράτους, ἐὰν καρφώσητε τὴν πατρίδα σας εἰς τὰ ὑπάρχοντα σήμερον, τότε δὲν θέλετε παρακωλύσει μόνον τὴν πρόοδον τοῦ Τόπου, ἀλλὰ θέλετε ἀναγκάσει αὐτὸν καὶ ἐν τῷ παρόντι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι νὰ ἀνατρέφῃ τὰ τέκνα του διὰ πλημμελοῦς καὶ ἀτελοῦς ἐκπαιδεύσεως.

§68ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετὰ (ἀπέρχονται).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον; (θόρυβος). Τρίτη ἀνάγνωσις τοῦ Νομοσχεδίου· οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν....

§70ΤΙΝΕΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, κ. Πρόεδρε.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ κάμνετε τὴν ἔνστασιν, θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος τῶν Βουλευτῶν). Ἑκατὸν εἷς εἶναι παρόντες· ὥστε δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. (Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 8 20]60 Μ. Μ).