1881.01.28

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 60

τῆς 28 Ἰανουαρίου 1881.

Ὥρᾳ 2¼ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρυτανεία τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου ἀπέστειλε πρὸς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς ἔγγραφον, δι’ οὗ καλεῖ τοὺς Βουλευτὰς νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τὴν τελετὴν, ἣν τελεῖ τὴν 30 λήγοντος. Ὁ κ. Στράτος παραπονεῖται τηλεγραφικῶς, ὅτι δὲν διωρίσθη ἀστυνόμος ἐν τῇ πρωτευούσῃ τῆς ἐπαρχίας Βάλτου.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ σταλῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τὸ τηλεγράφημα.

§3Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταί, γνωρίζετε, ὅτι μετ’ ὀλίγας ἡμέρας μέλλει νὰ ἐνεργηθῇ ἡ ἐκλογὴ ἑνὸς βουλευτοῦ τῆς ἐπαρχίας τῶν Καλαβρύτων καὶ ἡ ψηφοφορία θὰ ἐνεργηθῇ, νομίζω, κατὰ τὴν 8ην ἢ 9ην Φεβρουαρίου. Πρὸ πολλοῦ εἶχον παρακαλέσει τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν αὐτῆς εἰς τὴν ἀμερόληπτον διεξαγωγὴν τῆς ἐκλογῆς ἐκ μέρους τῶν ὑπαλλήλων ἀρχῶν, ἐννοεῖται. Συνέστησα δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀμεροληψίαν θετικὴν καὶ παρεκάλεσα νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸ προσωπικὸν ὄχι ὅλον, ἀλλ’ ὅσων ὑπαλλήλων ἤθελεν ἀποδειχθῆ ἡ διαγωγὴ ἀμφίβολος. Ἡ Κυβέρνησις μοὶ εἶπεν, ὅτι θὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου καὶ ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀποφασίσῃ τὴν ἀντικατάστασιν ὑπαλλήλων τινῶν χάριν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς.

§4ΜΟΝΤΕΣΑΝΤΟΣ. Ἔχετε κουκιά;

§5ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κουκιὰ ἔχομεν.

§6ΜΟΝΤΕΣΑΝΤΟΣ. Τότε δὲν ἔχετε ἀνάγκην τῆς Κυβερνήσεως.

§7ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παρεκάλεσα λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, καὶ ἡ Κυβέρνησις μοὶ εἶπεν, ὅτι θὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, ἀλλ’ ὅτι δὲν θεωρεῖ καλὸν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀλλαγὴν ὑπαλλήλων τινῶν, διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους ἴσως πάντες γνωρίζομεν. Καὶ μέχρι τινὸς οἱ ὑπάλληλοι αὐτοὶ δὲν εἶχον δώσει ἀφορμὰς εἰς φατριασμὸν, ἡ διαγωγή των δὲν ἦτο σκανδαλώδης. Ἤδη ὅμως, ὅτε ἐπλησίασεν ἡ ἐκλογὴ, ἤρχισαν νὰ ἀποδεικνύωνται αἱ ἐνέργειαι αὐτῶν σκανδαλώδεις. Ἑπομένως ἐνόμισα, ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον ἀντιπροσώπου τῆς ἐπαρχίας, γνωστοποιῶν ταῦτα εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ προφυλάξω ἀνέπαφα τὰ δικαιώματα τῆς ἐπαρχίας μου. Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι ὁ νόμος ἔδωκε τὸ δικαίωμα εἰς πάντα πολίτην νὰ καταγγέλλῃ τὴν διαγωγὴν τῶν ὑπαλλήλων· ἀλλὰ καὶ πάντες γνωρίζετε, ὅτι ὑπάρχουν πράξεις, κατὰ τῶν ὁποίων καταγγελίαι νομικαὶ δὲν δύνανται νὰ γείνωσι. Ποία δὲ εἶναι τώρα ἡ ἐπέμβασις, κατὰ τῆς ὁποίας ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ παραπονοῦμαι; Εἶναι κἀνεὶς ἐξ ὑμῶν, ὅστις δὲν γνωρίζει, ὅτι ὁ λαὸς εὑρίσκεται εἰς ἀκατάπαυστον συναλλαγὴν μὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ τόπου; τὰ περισσότερα συμφέροντα τῶν ἀτόμων δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν τῶν διοικητικῶν, δικαστικῶν καὶ οἰκονομικῶν ἀρχῶν; Δὲν ὑπάρχει περὶ τούτου ἀμφιβολία· καὶ αὐτὸ τὸ εἶδος τῆς ἐπεμβάσεως ἐνεργεῖται σήμερον, καὶ αὐτὸ τὸ εἶδος καταγγέλλω. Πληροφορήθητε δὲ, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄνθρωποι, τῶν ὁποίων αἱ συναλλαγαὶ δύνανται νὰ τεθῶσιν εἰς κίνδυνον ἀπὸ τὴν διαστροφὴν τῶν ἀρχῶν, διότι δὲν ἔχουν τὸν ἡρωϊσμὸν πάντες οἱ ἄνθρωποι ν’ ἀντιταχθῶσι κατὰ τοιούτων μέσων, ἅτινα πολλάκις ἀπαιτοῦσιν οὐ σμικρὰς δαπάνας. Ἡ ἐπαρχία τῶν Καλαβρύτων ἀπέδειξεν, ὅτι ἠξεύρει νὰ ὑποστηρίζῃ τὰ δικαιώματά της, καὶ ἴσως καμμία ἐπαρχία δὲν προέβη εἰς ἔργα πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαιωμάτων της, ὅσον αὐτὴ ἡ ἐπαρχία. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη ἆρά γε καθ’ ἑκάστην νὰ μὴ πράττωμεν ἄλλο τι παρὰ νὰ ἐγείρωμεν τὴν σημαίαν τῆς ἀντιστάσεως; εἶναι τοῦτο ἀναγκαῖον; εἶναι φρόνιμον; ἐγὼ νομίζω ὄχι. Δύνανται νὰ συμβῶσι ταῦτα εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὁ κανὼν, καὶ οὔτε πρέπει νὰ ἦναι ὁ κανών. Κύριοι, ἐγὼ ὡς μὴ ἀνήκων εἰς τὰ πολιτικὰ κόμματα......

§8ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ποῖα;

§9ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὰ κοινοβουλευτικά. Εἶπον χθές, ὅτι ἀνήκω εἰς τὸ μέγα κόμμα τοῦ Ἔθνους. Δὲν ἀνήκω λοιπὸν ἐγὼ εἰς τὰ πολιτικὰ κόμματα, καὶ ἡ κυβέρνησις διὰ τοῦτο δὲν ἔχει πολλὴν εὐχαρίστησιν νὰ μὲ ὑπερασπίσῃ εἰς τὸ δίκαιον ἔστω καὶ κατὰ τοὺς νομίμους μόνον τύπους καὶ κανόνας τῶν κομμάτων. Ἰδοὺ διατί ἔρχομαι δημοσίως νὰ παραπονεθῶ, διότι θέλω πάντες νὰ γνωρίζητε, ὅτι ἀδικοῦμαι καὶ ὅτι ἀδικούμενος ἔχω τοὐλάχιστον τὸ δικαίωμα ν’ ἀμύνωμαι, καὶ ἀμυνόμενος νὰ ἐπιτίθεμαι, διότι εἰς τοὺς πολιτευομένους ἡ ἐπίθεσις καὶ ἡ ἄμυνα δὲν χωρίζονται παντάπασι. Τὰ ἄτομα μεταβαίνουσιν ὡς καὶ τὰ στρατεύματα ἀλληλοδιαδόχως ἀπὸ τὴν ἐπίθεσιν εἰς τὴν ἄμυνα· τοῦτ’ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐνταῦθα, ὅπου ὁ πόλεμος εἶναι πολιτικός· ἡ κυβέρνησις μοὶ ἐπιτίθεται, ἐγὼ ἀμύνομαι· ἀλλ’ ἐβαρύνθην τὴν ἄμυναν, σκέπτομαι δὲ νὰ μεταβῶ εἰς τὴν ἐπίθεσιν κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ταῦτα πρὸς τὴν κυβέρνησιν.

§10ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν ἐπεθύμουν, κύριοι βουλευταί, νὰ ἐνοχλήσω τὴν Κυβέρνησιν δι’ ἐπερωτήσεως ἐπὶ ζητήματος σπουδαιοτάτου μὲν καὶ οὐσιωδεστάτου κατ’ ἀρχήν, δευτερεύοντος δὲ σήμερον ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων, εἰς ἃς διατελοῦμεν, καθόσον ὁ νοῦς καὶ ἡ προσοχὴ τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου καὶ τῆς ἀντιπροσωπείας εἶναι ἐστραμμένα εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἐξαρτᾶται καὶ τὸ μέλλον καὶ ἡ ὕπαρξις τῆς πατρίδος ἡμῶν. Οὐχ ἧττον ὅμως ἐπειδὴ πρόκειται καὶ περὶ ζητήματος σπουδαίου καὶ περὶ ἀντικειμένου, διὰ τὸ ὁποῖον καθ’ ἑκάστην ἡ Κυβέρνησις καταβάλλει μεγάλας καὶ σπουδαίας δαπάνας, ἀναγκάζομαι, τὸ μὲν ὅπως προληφθῶσιν ἄτοπα, τὸ δὲ ὅπως αἱ γινόμεναι δαπάναι ἐπιτυγχάνωσι τοῦ σκοποῦ, δι’ ὃν γίνονται, νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ παρατηρήσω εἰς αὐτὴν, ὅτι ἔχει μεγίστην εὐθύνην διὰ τὰ τελούμενα ἔργα ἐπὶ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξήρτησε τὴν εὐημερίαν τῆς γεωργικῆς τάξεως, ἀγορεύων κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς. Ἐννοεῖται, ὅτι πρόκειται περὶ τῶν τελουμένων δημοσίων ἔργων ἐν τῷ νομῷ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος, ὅστις νομὸς καταβάλλει τὰ μεγαλεῖτερα κεφάλαια εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας καὶ ὅστις νομὸς δυστυχῶς οὐδὲν ἔργον ἄξιον λόγου δημόσιον εἶδε συντελούμενον ἐν αὐτῷ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι πέρυσι παρεπονέθην διὰ τὰ τελούμενα ἔργα τῆς ὁδοῦ ἀπὸ Πατρῶν μέχρι Καλαβρύτων, διὰ τῆς ὁποίας ὁδοῦ πρόκειται νὰ συγκοινωνήσωσι 50,000 κάτοικοι τῆς ἐπαρχίας Καλαβρύτων, ἄλλαι τόσαι χιλιάδες κάτοικοι τῆς ἐπαρχίας Γορτυνίας καὶ ἄλλαι τόσαι τῆς ἐπαρχίας Μαντινείας μετὰ τοῦ κέντρου τῆς ἐμπορίας καὶ βιομηχανίας ὁλοκλήρου τῆς Πελοποννήσου, μετὰ τῆς πόλεως τῶν Πατρῶν. Δικαίως παρεπονέθην κατὰ τῶν ἀτελειῶν τῶν γινομένων κατὰ τὴν κατασκευὴν ταύτην, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἠθέλησε νὰ μὲ διαψεύσῃ. Οὐχ ἧττον ὅμως ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτε ἐπέστησα τὴν προσοχήν του, ὅτι διέταξε τὸν νομομηχανικὸν Κεφαλληνίας Σάουροτ, ὅστις μετέβη καὶ ἐξήτασε τὰ τελούμενα ἐκεῖ ἔργα καὶ ὅστις ἐβεβαίωσεν ἀτελείας τινὰς τῶν ἔργων τούτων. Ἤδη, κύριοι βουλευταί, ἐπῆλθον πράγματα, κατὰ τῶν ὁποίων οὐδὲν δύναται ν’ ἀντιτάξῃ ἡ Κυβέρνησις, πράγματα ἐπαληθεύσαντα ὄχι τὰ παράπονα ἐμοῦ, ἀλλ’ ὁλοκλήρου τῆς ἐπαρχίας, τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ μεταξὺ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου εἶμαι ἀντιπρόσωπος, ἐπῆλθον πράγματα, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς εἶναι λυπηρὰ διὰ τὸν τόπον, διὰ τὴν κοινωνίαν, λίαν λυπηρὰ δι’ αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν, δαπανῶσαν τόσα ποσὰ ἐκ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας διὰ τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι εἶπον ὅτι αἱ γέφυραι ὁλοὲν καταῤῥέουσιν. Ἤδη μετὰ λύπης ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι τὰ ἐπιχώματα τῶν γεφυρῶν, ἅτινα κατεσκευάσθησαν εἰς τὸν ποταμὸν Λοῦκον (Λιόκα) κατεστράφησαν· ὁ λόγος δὲ εἶναι, ὅτι, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ γείνουν κατὰ τὴν εἴσοδον τῶν ὑδάτων τοῖχοι ὑποστηρίξεως, ἐγένοντο κατὰ τὴν ἔξοδον αὐτῶν, ἐπελθόντα δὲ τὰ ὄμβρια ὕδατα κατέστρεψαν τὰ ἐπιχώματα, καὶ οὕτως αἱ γέφυραι ἐκεῖναι κατέστησαν ἀδιάβατοι. Εἰς τὴν θέσιν «Διαβολολάγκαδα» κατέῤῥευσαν δύο γέφυραι ἀξίας περίπου 20,000 δραχμῶν, καὶ λυποῦμαι, διότι δὲν εἶναι παρὼν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Αἱ γέφυραι αὗται κατεστράφησαν ὁλοσχερῶς, καὶ ἤδη πιθανὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς δαπάνας διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ δευτέρου τμήματος τῆς ὁδοῦ ταύτης, ἐνῷ τὸ πρῶτον τμῆμα εἶναι ἀδιάβατον. Τί ἄλλο συμβαίνει; τὸ ἔργον γίνεται ἀτελῶς, διότι ὁ νομομηχανικὸς ἔκαμε προϋπολογισμὸν μικρᾶς δαπάνης διὰ τὴν χαλικόστρωσιν, ὅπως τὸ ἔργον καταστῇ τέλειον, ἐν ᾧ καταβάλλονται πολυτελεῖς δαπάναι δι’ ἄλλα ἔργα οὐδεμιᾶς ἀξίας. Ἐνῷ εἰς τὴν ὁδὸν ἀπὸ Πατρῶν μέχρις Αἰγίου, Καλαβρύτων κατεσκευάσθη μία γέφυρα ἀξίας 20,000 δραχμῶν, ἄνωθεν αὐτῆς εἰς ἀπόστασιν μόλις 100 μέτρων κατασκευάζεται ἄλλη 25,000 δραχμῶν, διὰ νὰ συγκοινωνήσωσιν 20 οἰκογένειαι ἑνὸς χωρίου μετὰ τῶν Πατρῶν, ἐνῷ, ἐὰν παρέκαμπτον οἱ κάτοικοι ἐκεῖνοι 100 μέτρων ἀπόστασιν, ἠδύναντο νὰ μεταβαίνωσι δι’ αὐτῆς τῆς γεφύρας. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος γνωρίζει τὰ μέρη ἐκεῖνα καὶ γνωρίζει καὶ τὰς γεφύρας.

§11ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Τὰ γνωρίζω.

§12ΦΩΤΗΛΑΣ. Εἰς ἀπόστασιν λοιπὸν 200 μέτρων κατεσκευάσθη ἄλλη γέφυρα ἄνευ σκοποῦ, ἐνῷ εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Καλαβρύτων ὑπάρχει ἡ γέφυρα τῆς «Μακελαριᾶς», καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κυρίου Σ. Πετιμεζᾶ, ὅτι ἡ γέφυρα αὕτη κατεστράφη, καὶ εἰς τὸν ποταμὸν πνίγονται καθ’ ἕκαστον ἔτος ἕνας δύο ἄνθρωποι καὶ 10 ἕως 20 ζῶα. Δὲν εἶναι ἄδικον καὶ ἀφιλάνθρωπον νὰ ἐξαντλῶσι τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας διὰ γεφύρας ἀσκόπους καὶ ἀχρήστους, 25,000 δραχμῶν, νὰ παραλείπηται δὲ ἡ κατασκευὴ τῆς γεφύρας «Μακελαριᾶς;» Τὰ αὐτὰ συμβαίνουσιν εἰς τὴν ὁδὸν ἀπὸ Πατρῶν μέχρις Ἀχαΐας, ὅπου δὲν ῥίπτονται λίθοι διαστάσεως 45 ὑφεκατομέτρων μετ’ ἄμμου, κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ ῥίπτονται λίθοι ἀναμέσον μετὰ ἄμμου, καὶ οὕτως ἡ ὁδὸς κατεστράφη καὶ κατέστη ἀδιάβατος. Πρὸ ὀλίγου διέβη ἐκεῖθεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ εἶδε τὴν ἀθλίαν κατάστασιν τῆς ὁδοῦ ἐκείνης. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον λέγω, ἠναγκάσθη ὁ νομάρχης κ. Δημητριάδης νὰ διατάξῃ τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐπιχαλικώσεως τῆς ὁδοῦ. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ μέτρον διὰ τὰ δημόσια ἔργα. Διατί αἱ ἐπαρχίαι τῶν Καλαβρύτων, Ἠλείας καὶ Μαντινείας, νὰ καταβάλλωσι τόσα χρήματα, καὶ οὐδὲν τέλειον ἔργον νὰ κατασκευάζηται ἢ καὶ πάντα τὰ κατασκευαζόμενα ἔργα νὰ κατασκευάζωνται ἀτελῶς, καὶ ἡ ὁδὸς τῶν Καλαβρύτων νὰ καταντήσῃ ὁ ἱστὸς ὁ αἰωνίως ὑφαινόμενος καὶ οὐδέποτε τελειούμενος; Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν πολὺ νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, διότι εἶναι λυπηρὰ ἡ κατάστασις τῶν δημοσίων ἔργων τῶν τελουμένων εἰς τὸν νομὸν Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος.

§13ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἐγένετο λόγος περὶ τῶν δημοσίων ἔργων ἐν Πελοποννήσῳ, καὶ εὐχαριστῶ τὸν προαγορεύσαντα, διότι ἀπέδειξεν, ὅτι, διὰ νὰ συγκοινωνήσῃ ἓν χωρίον ἀπὸ 20 οἰκογενείας, ἐξωδεύθησαν 25,000 δραχμαὶ, ἐνῷ εἰς τὴν Στερεὰν διακόπτεται ἡ συγκοινωνία ὁλοκλήρων ἐπαρχιῶν, καὶ οὔτε πεντάρα ἐξοδεύεται. Αὐτὰ ἐλέχθησαν καὶ ἄλλοτε, καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ παρουσιάσῃ συγκριτικὸν πίνακα ἐμφαίνοντα τὰ ἔργα ἐν Πελοποννήσῳ καὶ ἐν τῇ Στερεᾷ, καὶ τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα καταβάλλει ἡ Πελοπόννησος, καὶ ὅσα ἡ Στερεά. Ἐγὼ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ σταματήσῃ ὅλα αὐτὰ τὰ ἔργα. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην νὰ μετακινήσῃ στρατόν· ἔχει τὴν βεβαιότητα, ὅτι ἡ διάβασίς του εἰς τὴν Στερεὰν εἶναι ἐξησφαλισμένη; εἰς τὴν Δυτικὴν Ἑλλάδα πῶς θὰ ὑπάγουν; ἔχει ἡ Κυβέρνησις ἀερόστατον νὰ τοὺς στείλῃ; Πρέπει νὰ ἦναί τις ἀμερόληπτος· δὲν πρέπει ὅλον τὸ κράτος νὰ ἦναι διὰ τὴν Πελοπόννησον. (Θόρυβος.)

§14ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπληροφορήθην, ὅτι τὰ ὀχυρωματικὰ ἔργα διεκόπησαν χθὲς βιαίως· ἀγνοῶ τὸν λόγον. Μὴ δυνάμενος νὰ πιστεύσω, ὅτι τοιαῦτα σπουδαῖα ἔργα δύνανται σήμερον ἄνευ λόγου νὰ παύσωσιν, ἐρωτῶ τὴν Κυβέρνησιν ἂν τοῦτο ἀληθεύῃ. (Γίνονται δεκτὰ εἰς βʹ. ἀνάγνωσιν τὰ νομοσχέδια 1) περὶ ἀναβολῆς διατάξεών τινων τοῦ νόμου περὶ λογιστικοῦ τοῦ στρατοῦ· 2) περὶ ὑπαγωγῆς τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ΦΜʹ. νόμου καὶ 3) νομοσχέδιον, δι’ οὗ κυροῦται Β. Διάταγμα περὶ κατατάξεως ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ πρώην ὑπαξιωματικῶν.)

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ δωδεκατημορίου διὰ τὸν μῆνα Φεβρουάριον. Θὰ τυπωθῇ. (Γίνονται δεκτὰ εἰς ά. συζήτησιν τὰ ἑπόμενα νομοσχέδια· ά. περὶ χορηγίας ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐπὶ τῶν προϋπολογισμῶν τῶν Ὑπουργείων τῶν Οἰκονομικῶν, Ἐσωτερικῶν καὶ Ἐξωτερικῶν (τῆς χρήσεως τοῦ 1880, ἐκ δραχμῶν 526,128, 75/00, δεκτῆς γενομένης προσθήκης δραχμῶν 1,800, πρὸς ἀποπληρωμὴν μισθῶν τοῦ ἐκτάκτως ἐργασθέντος προσωπικοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ τυπογραφείου, ἐπὶ τοῦ Κεφαλ. 12 ἄρθρου 1, αἰτήσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. βʹ, γʹ καὶ δʹ. περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ 2,721, δραχμῶν 1516, καὶ 2,000 ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1880.

§16Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κατεπεῖγον θεωρῶ καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ συμβιβαστικῆς λύσεως τῆς ἐκκρεμοῦς διαφορᾶς μεταξὺ τοῦ δημοσίου καὶ τῆς ἐγχωρίου περιουσίας Κερκύρας, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἀποβλέπει τὸν κανονισμὸν μεγάλης περιουσίας, ἥτις ἔχει ἀνάγκην ἐπιμελείας καὶ ἐπιτηρήσεως.

§17ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ φορολογικοῦ νόμου.

§19ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐνασχολεῖ, φαίνεται ἐκ πρώτης ὄψεως, ὅτι δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου ἐν ταῖς περιστάσεσιν, ἐν αἷς διατελοῦμεν. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι περιέχει ἐν ἑαυτῷ τρεῖς ἐπόψεις ἀξίας νὰ ἐφελκύσωσι τὴν προσοχὴν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους. Ἡ μία ἔποψις ἀνάγεται εἰς πολιτικὸν ζήτημα, ὄχι ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ὑψώσεως ἢ τῆς πτώσεως Κυβερνήσεων, ἀλλὰ ὑπὸ τὴν ἔποψιν χαρακτηριστικοῦ Κυβερνητικοῦ· ἡ δευτέρα ἔποψις εἶναι οἰκονομικὴ, ἀνάγεται δηλ. εἰς τὴν σφαῖραν τῆς ἐπιστήμης, καὶ ἡ τρίτη ἔποψις ἀνήκει εἰς κοινωνικὸν τῳόντι ζήτημα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον, δὲν δύναμαι ν’ ἀφήσω ἀπαρατήρητον, ὅτι ἐναντίον τοῦ πνεύματος τοῦ πολιτεύματος κατασκευάζεται ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν μία ἐξουσία ὑπεράνω ὅλων τῶν νόμων· ἐννοῶ τὴν πρωθυπουργικὴν ἐξουσίαν. Παρατηρήσατε, κύριοι· ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἀπὸ εἰκοσαετίας ἐνασχολεῖται εἰς τὴν τακτοποίησιν φορολογικῶν ἰδεῶν, καὶ εἰς μελέτην αὐτῶν βαθεῖαν, ἀλλ’ εἶναι μηδὲν ἐνώπιον τῆς πρωθυπουργικῆς βεζυρίας. Δὲν ὑπέθετον ποτὲ, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐξασθενήσῃ μέχρι τοιούτου βαθμοῦ τὸ ὑπουργικὸν ἀξίωμα, ὥστε νὰ ἦναι μηδὲν ἐνώπιον τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται παρὰ νὰ ἦναι primus inter pares, πρῶτος μεταξὺ ἴσων. Ἐνθυμεῖσθε ἐκείνην τὴν οἰκονομίαν τὴν οἰκογενειακήν. Ἔπρεπε νὰ παραιτηθῇ ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα διασώσῃ ἓν μέρος τῆς φιλοτιμίας του, καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπιβληθῇ εἰς αὐτὸν ἡ Βασιλικὴ ἀκόμη Μεγαλειότης, διὰ νὰ κρατήσῃ τὴν ἀξίαν, ἣν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ καὶ ἔχει ὡς ἀνὴρ πλήρης. Αὐτὸ, κύριοι, δι’ ἐμὲ εἶναι ἄξιον σημειώσεως, διότι δὲν νομίζω νὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν τὸ εἴδωλον αὐτὸ τῆς ἀπολύτου ἀρχῆς, τὸ ὁποῖον ἀναγνωρίζουν καὶ ἐξ ἀριστερῶν καὶ ἐκ δεξιῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δυστυχῶς πολλοί. Ἔχει δὲ καὶ ἄλλην ἀκόμη ἔννοιαν ἡ πολιτικὴ ἔποψις τοῦ ἀνὰ χεῖρας φορολογικοῦ ζητήματος, ὅτι δὲν ἤλπιζον ποτὲ ἄνδρα, τὸν ὁποῖον ἐκτιμῶ ἐπὶ γενναιότητι, ἐναντίον τῆς πεποιθήσεώς του, χάριν τῆς ἀρχῆς, ν’ ἀποκλίνῃ πρὸς τὴν ἰδέαν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν ... τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἐνθυμεῖσθε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔκρινε πρέπον νὰ ὑποχωρήσῃ καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀνοχὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἰς περίστασιν, καθ’ ἣν τὰ προηγούμενά του δὲν τῷ τὸ ἐσυγχώρουν. Θὰ μοὶ εἴπῃ τις, ὅτι ἐννοεῖ νὰ πέσῃ, ἐὰν θὰ πέσῃ, ἐννοεῖ νὰ νικήσῃ, ἐὰν θὰ νικήσῃ, εἰς τὸ μέγα ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ ὅλας τὰς Ἑλληνικὰς ψυχάς. Ἀλλ’ ἐγὼ λίαν ἀμφιβάλλω, ἐὰν ἦναι κατάλληλος ἐκείνη ἡ στιγμή, ὅπως δοθῇ ἡ τοῦ πολιτικοῦ ἀγῶνος κρίσις, διότι, καὶ δὲν ἐννοῶ νὰ προσβάλω οὐδένα, διότι νομίζω, ὅτι εἰς τὸ πολεμικὸν ζήτημα, ἂν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἴπῃ δύο, ὁ κ. Τρικούπης θὰ εἴπῃ τέσσαρα, καὶ ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης εἴπῃ τέσσαρα, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος θὰ εἴπῃ ὀκτώ. Ἑπομένως τὸ πολεμικὸν ζήτημα, ἐπειδὴ ἔχει τὴν δημοτικὴν αὐτοῦ χροιὰν, θὰ εὕρῃ ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ ἀριστερῶν πλειοδότας. Δὲν εἶναι λοιπὸν, διὰ τὰς προσωπικὰς τῆς Βουλῆς περιστάσεις, τὸ πολεμικὸν ζήτημα τὸ κατάλληλον, διὰ νὰ κριθῇ ὁ ἄκριτος αὐτὸς ἀγὼν, τὸν ὁποῖον δέν κατωρθώσαμεν νὰ κρίνωμεν οὔτε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον οὔτε σήμερον, καὶ δὲν θὰ κατορθώσωμεν δυστυχῶς οὔτε καὶ κατὰ τὴν προσεχῆ σύνοδόν μας. Μεταβαίνω εἰς τὸ καθαρῶς οἰκονομικὸν ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον δυνατὸν μὲν νὰ καταπονηθῇ τις δι’ ἀριθμῶν ἀθώων, ἀλλ’ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἐπίσης ἀθώα καὶ ἡ ἐμὴ προαίρεσις. Πρὶν εἰσέλθω εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τῆς ἐπιστήμης, νομίζω χρέος νὰ σημειώσω ὁμιλίαν ἀξίαν τῷ ὄντι σημειώσεως. Ὅταν κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσιν τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀττικῆς παρετήρησα, ὅτι ἐδέησεν ὁ ἀρχηγὸς αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ δώσῃ πιστοποίησιν ἐπιστημονικῆς ἀκριβείας καὶ διαβεβαίωσιν ἐνθουσιασμοῦ ἀτομικοῦ, ἐσκέφθην ἐν ἐμαυτῷ: ἆρά γε ἐπὶ τοσοῦτον εἶμαι ἀμύητος εἰς τὰ τῆς ἐπιστήμης τῆς οἰκονομικῆς, ὥστε νὰ παραγνωρίζω τὸν δίδοντα αὐτὰς πολιτικὸν ἄνδρα εἰς κατασκεύασμα, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιστήμη δὲν θέλει ποτὲ υἱοθετήσει; Ἀλλ’ ἐνόμισα, ὅτι ἦτο σχέδιόν τι, καὶ τὸ σχέδιον αὐτὸ συνεδύασα πρὸς ὑψηλάς τινας περιστάσεις ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης· ὁμολογῶ, ὅτι τὸ ἐνέκρινα. Ἐπικροτῶ δὲ καὶ εἰς τὴν ἐξομολόγησιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐποιήσατο, διότι δυστυχῶς ἡ ἐνεργὸς κυβερνητικὴ δὲν ἀφίνει τὸν προσήκοντα καιρὸν εἰς τοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὰ προσόντα, διὰ ν’ ἀσχοληθοῦν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἐπιστήμης τῆς κοινωνικῆς, δὲν ἀφίνει εἰς αὐτοὺς τὸν καιρὸν ν’ ἀκολουθήσωσι τὰς μελέτας μετὰ τοῦ πνεύματος τῆς συνεχείας, τὸ ὁποῖον τὰς καθιστᾷ ἀποτελεσματικάς. Εἶναι ἰδέα, κύριοι, τὴν ὁποίαν ὁ διάσημος φιλόσοφος τῆς Ἀγγλίας Buckle ἀνέγραψεν ὡς δόγμα, ὅτι, ἐν ᾧ χρόνῳ ἡμεῖς ἐδῶ κατατρίβομεν τὴν ἡμετέραν ζωὴν, ἀπατῶντες καὶ ἀπατώμενοι ἢ ἐν μικροῖς τυρβάζοντες καὶ τὴν ψυχήν μας καταπνίγοντες εἰς τὰ ἀδιάκοπα ἐκεῖνα μικρὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα μαραίνουν τὴν τοῦ ἀνθρώπου ὕπαρξιν, οἱ ἀληθεῖς ἐπιστήμονες καλλιεργοῦν ἔξω τῆς πολιτικῆς τύρβης τὴν ἐπιστήμην διὰ τὸν ἔρωτα τῆς ἐπιστήμης καὶ δι’ οὐδὲν ἄλλο. Διὰ τοῦτο παρετηρήθη, ὅτι ὑπῆρξαν εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς ἀνθρωπότητος πολλαὶ ἐπισημόταται ἀνακαλύψεις, τὰς ὁποίας δὲν ὑπώπτευον τὸ παράπαν οἱ σύγχρονοι πολιτικοί. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ὅστις δήποτε καὶ ἂν ἀδημονῇ, νὰ ἐπαναλάβω μίαν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι εἰς τὴν ἔλλειψιν ἀκριβῶς ταύτην τῆς πολιτικῆς ζωῆς ἀποδίδω καὶ τὸ σύμπτωμα, ὅτι μεταξὺ τόσων φόρων, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς ὑπόδειγμα, δὲν εὑρέθη εἰμὴ ὁ φόρος τοῦ Ἀχούρ, ὅπως χρησιμεύσῃ ὡς πολιτικοοικονομικὸν πρόγραμμα. Ἤκουσα κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν διαλεκτικὸν τρόπον, ὁ ὁποῖος βεβαίως δὲν εἶναι ἄξιος τοῦ βήματος τούτου, ἀλλ’ ἐπειδὴ πρακτικῶς ἐξετέθη, ἔχομεν καὶ τὸ καθῆκον καὶ τὸ δικαίωμα νὰ μὴ τὸν ἀφήσωμεν ἀνεξέλεγκτον. Δὲν ἠξεύρω ποίας ἰδέας ἔχων ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἔφερεν εἰς τὸ μέσον τὸ ἄλυτον, ὡς σᾶς εἶπεν, ἐκεῖνο πρόβλημα, τὸ ὁποῖον ἐνθυμεῖσθε ὑπὸ τὸν τίτλον asinus metaphysicus. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἀνασκευάζων τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Γορτυνίας, ἐνόμισεν, ὅτι ἔχει ἐνώπιόν του τὸν asinum metaphysicum: χόρτον, λέγει, ἐκ δεξιῶν, χόρτον ἐξ εὐωνύμων· ποῦ, ἐρωτᾷ, πρέπει νὰ κλίνῃ; Ἀλλὰ χωρὶς νὰ τὸ ὑποπτεύσῃ καθόλου, τὸ ἔλυσεν αὐτὸς ὁ ἴδιος καὶ τὸ ἔλυσε μετὰ σπανίας τῷ ὄντι εὐφυΐας. Δεκάτη δὲν ὑπάρχει ἐκ δεξιῶν, οὐδεὶς τῷ τὴν ὑποβάλλει· στρεμματικὴ φορολογία δὲν ὑπάρχει ἐξ ἀριστερῶν, ὁ ὑπουργὸς τὴν ἀποσύρει· ποῦ νομίζετε ὅτι ὁ asinus metaphysicus πρέπει νὰ κλίνῃ; Πρέπει νὰ κλίνῃ εἰς τὸ Ἀχοὺρ τοῦ ἀρχηγοῦ (ἱλαρότης). Τοιουτοτρόπως ἐσυζητήθη κατὰ τὰς μακρὰς ταύτας συνεδριάσεις τὸ ζήτημα τῆς φορολογίας ἐκ τῆς ἐπόψεως τῆς δεκάτης· νομίζω δὲ ματαιοπονίαν νὰ εἰσέλθῃ τις εἰς τὰ κατ’ αὐτήν. Ἐσυζητήθη ὅμως καὶ ἐκ τῆς ἐπόψεως τοῦ κτηματολογίου καὶ ἀπὸ τῆς ἐπόψεως τοῦ δικαίου τοῦ Βυζαντινοῦ. Θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει νὰ διέλθω τοὺς δύο τελευταίους κλάδους τοῦ ζητήματος, διότι ὡς πρὸς τὸν πρῶτον, ὅσον ἀφορᾷ τὸ κτηματολόγιον, θέλετε ἰδεῖ ὁποία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸν δεύτερον, θέλομεν συνδέσει μεγάλην σελίδα τῆς ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους πρὸς τὰς λοιπάς. Τὰ ἔθνη δὲν ἐξέρχονται ὡς τὰ μανιτάρια· ἔχουν πατέρας, ἔχουν πάππους καὶ φθάνουσι δι’ αὐτῶν μέχρι τῶν προγόνων. Ἀλλοίμονον εἰς τὸ ἔθνος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον διαγράφει ἐκ τῆς ἱστορίας του τὰ προηγούμενα αὐτοῦ. Ἀξίζει δὲ εἰς βουλευτὰς Ἕλληνας νὰ ἐξετάσουν, ἀφοῦ ὁπωσδήποτε παρουσιάσθη τὸ φορολογικὸν ζήτημα, νὰ ἐξετάσουν πῶς τὸ ἔλυον οἱ πρὸ ὀλίγων αἰώνων πατέρες αὐτῶν. Ἐπὶ τοῦ κτηματολογίου, ὡς γνωρίζετε, βάσις τοῦ ἐν Γαλλίᾳ ἰσχύοντος ἐγγείου φόρου εἶναι ἡ φορολογία τῆς κτισμένης καὶ τῆς ἀκτίστου γῆς. Ἅμα ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ἠθέλησε κατὰ τὸ δεύτερον ἔτος τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως νὰ μεταβάλῃ τὸ φορολογικὸν τῆς χώρας σύστημα, ἔλαβεν ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν τὰ πειράματα τοῦ κτηματολογίου, τὰ ὁποῖα καὶ ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ ἐν μικρῷ εἶχον γείνει. Ἀλλ’ ἡ καταμέτρησις τῆς Γαλλικῆς ἐπικρατείας δὲν ἦτον ἐκ τῶν εὐχερῶν ἔργων· ὠργάνισε λοιπὸν σχολὴν γεωμετρῶν καὶ διῄρεσε τὰς βάσεις τοῦ σχεδίου της εἰς δύο· ἀφ’ ἑνὸς καταμέτρησις τῶν κτημάτων καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐκτίμησις τῶν καθαρῶν εἰσοδημάτων. Ἡ καταμέτρησις διῃρέθη εἰς 4 ἐργασίας· καταμέτρησις τῆς ἐπιφανείας τῶν κοινοτήτων καὶ διαίρεσις ἑκάστης αὐτῶν κατὰ τμήματα, τριγωνομέτρησις τῆς χώρας καὶ κατασκευὴ ἐντὸς ὅλης τῆς περιοχῆς ἀλλεπαλλήλου σειρᾶς τριγώνων, ὅπως οὕτω κατορθωθῇ ἡ ἀκριβὴς ἐξεύρεσις τῆς πολυγώνου χωρητικότητος τῶν κτημάτων. Καταμέτρησις κατόπιν διὰ τοῦ συνήθους στρεμματικοῦ μέτρου τῶν ἐν ἑκάστῳ τμήματι γαιοκτησιῶν. Ἐξέτασις τέλος καὶ ἔλεγχος τῶν γενομένων, μεταξὺ ἰδιοκτητῶν, δημάρχων καὶ κεντρικῶν ἀρχῶν. Ἡ δὲ ἐξεύρεσις τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος ἠκολούθησεν ἄλλον μηχανισμόν. Ἕκαστος δῆμος διώριζε πενταμελῆ ἐπιτροπὴν, δύο μέλη τῆς ὁποίας ἔπρεπε νὰ ἦναι ἑτεροδημόται· ἡ κεντρικὴ ἀρχὴ εἶχε τοὺς ἀντιπροσώπου αὐτῆς· διῃρέθησαν αἱ γαῖαι εἰς διαφόρους ποιότητας ἀπὸ τῆς ἐσχάτης μέχρι τῆς πρώτης· οὕτω δὲ κατὰ κατηγορίας καὶ κατὰ διαφόρους ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους παραλείπω, ἐξευρέθη τὸ καθαρὸν τῆς φορολογητέας γῆς εἰσόδημα. Ὅταν ἔχετε, κύριοι, τοιαῦτα προηγούμενα, ἤθελεν εἶσθαι, νομίζω, ἄδικον νὰ παραγάγητε τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν ἐκ τοῦ συστήματος τοῦ ἐν Γαλλίᾳ ἰσχύοντος. Ἡ ἰδέα τῆς στρεμματικῆς ἐπὶ τῶν ἀσκεπῶν γαιῶν φορολογίας ὑποθέτω, ὅτι ἐῤῥίζωσεν εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὄχι μόνον διὰ τὴν φαινομένην ἰσότητα καὶ εὐκολίαν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ πειράματος πρὸ πάντων τῆς στρεμματικῆς ἐπὶ τῶν ἀμπέλων φοῤῥλογίας. Ἔχομεν δὲ καὶ τὸ δεῖγμα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας τῶν μεταλλείων 3 λεπτὰ τὸ στρέμμα, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ κατασκευάσῃ διὰ πάντα συνετὸν ἄνθρωπον μέτρον φορολογικὸν ἄξιον περαιτέρω ἐρεύνης. Ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ χώρα ἀποτελεῖται ἐκ 50 ἑκατομμυρίων στρεμμάτων πρὸς 3 λεπτὰ, ἰδοὺ 1 καὶ ½ ἑκατομμύριον δραχμῶν, ὁ φόρος δηλαδὴ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἀλλὰ καλλιεργήσιμος γῆ εἶναι ἔστω 30 ἑκατομμύρια· πάλιν πρὸς 3 λεπτὰ, ἰδοὺ 900 χιλιάδες δραχμῶν. Τώρα εἰς τοὺς ὑπολογισμοὺς τούτους, οἱ ὁποῖοι γίνονται ἐν μεγάλῳ, δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν πολλὰ μέρη, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἀφαιρεθῶσι, καὶ ὡς ἐθνικὰ κτήματα καὶ δι’ οἱονδήποτε λόγον. Ἀλλὰ παρατηρήσατε, ὅτι μία φορολογία ἐλαφρὰ δύναται νὰ προσαρμοσθῇ, χωρὶς νὰ φανοῦν πολὺ τὰ μεγάλα ἐλαττώματά της. Νομίζω, ὅτι ἐκ τοῦ κράματος ὅλων αὐτῶν τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ὑπέδειξα, ἐνεπνεύσθη οὐκ ὀλίγον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὴν κατασκευὴν τοῦ σχεδίου του. Ἀλλ’ ἐῤῥέθη ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ σχεδίου, ὅτι ἔχει τὸ μέγα ἐλάττωμα, ὅτι δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὴν καθαρὰν πρόσοδον. Νομίζω, ὅτι δὲν ὑπῆρξέ τις ἐδῶ, ὁ ὁποῖος νὰ ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὴν καθαρὰν πρόσοδον, ἀφ’ οὗ δὲν ἠσχολήθη διόλου εἰς τὴν εὕρεσίν της· εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ποιότητας, ἀλλὰ μεταξὺ ποιοτήτων καὶ καθαρῶν προσόδων ὑπάρχει μεγάλη ἀπόστασις. Ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ τῆς καθαρᾶς προσόδου τῶν στρεμμάτων, μήπως εὕρετε σεῖς τὴν καθαρὰν πρόσοδον τῶν ἀροτήρων βοῶν σας; Καὶ ἂν ἠναγκάσθητε νὰ καταφύγητε εἰς ἄλλους ὅρους, ἐνθυμεῖσθε πόσον ἦσαν αὐθαίρετοι. Μήπως δὲν ἠδύνατο καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ καταφύγῃ καὶ δὲν κατέφυγεν εἰς παραπλησίους; Καὶ τὰ δύο συστήματα λοιπὸν δὲν στηρίζονται ἐπὶ τῆς ἀσφαλοῦς βάσεως τῆς καθαρᾶς προσόδου· τὸ ἐλάττωμα εἶναι κοινὸν εἰς ἀμφότερα. Ἐθεωρήθη, κύριοι, κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν περὶ τοῦ κτηματολογίου τοῦ Γαλλικοῦ, ὅτι ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις τῆς Γαλλίας ἔθεσεν ὅριον 240 ἑκατομμυρίων φράγκων, πέραν τῶν ὁποίων δὲν ἠδύνατο ὁ νομοθέτης νὰ ὑπερβῇ. Ἀλλ’ εἰς οὐδὲν ὑπάρχει πολίτευμα Γαλλικὸν ἀπαγόρευσις, ἡ ὁποία νὰ δεσμεύῃ τὸν νομοθέτην. Ἡ ἐπιστήμη διδάσκει πάντοτε τὴν μικρότητα τῶν φόρων, ἀλλ’ ἡ ἐπιστήμη εἶναι ἐλαστικὴ καὶ ἐμπνέεται ἀπὸ τὰς περιστάσεις. Ἐὰν ὑποθέσητε π. χ., ὅτι ἡ γεωργικὴ διὰ νεωτέρων ἀνακαλύψεων ἀναπτύσσεται εἰς τὸ εἰκοσαπλάσιον τῆς παραγωγῆς της, διὰ ποῖον λόγον τὰ εἰκοσαπλάσια προϊόντα της νὰ μὴ δώσουν περισσότερον εἰσόδημα εἰς τὸν δημόσιον θησαυρόν; Καὶ βλέπομεν κατὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος 1791 ν’ ἀναβαίνῃ ἡ ἔγγειος φορολογία ὄχι εἰς 240, ἀλλ’ εἰς 300 ἑκατομμύρια· κατὰ δὲ τὰ 1821 εἰς 241 ἑκατομμύρια. Ὥστε τὸ ὅριον τῶν 240 ἑκατομμυρίων δὲν εἶναι, καθ’ ἃ ὑπετέθη, ὅπως αἱ στῆλαι τοῦ Ἡρακλέους καὶ δὲν ἐγράφη ἐπὶ αὐτῶν «nec plus ultra.» Ἀλλὰ μὴ λησμονήσωμεν ἐξ ἀντιθέτου καὶ τὸ φαινόμενον τῆς καταβιβάσεως τοῦ φόρου, καθ’ ἣν ἐξέθεσα ἀρχὴν τῆς ἐλαφρύνσεως τουτέστι τῶν φόρων. Οὕτως ἐνῷ κατὰ τὰ 1791 ὁ ἔγγειος φόρος ἐν Γαλλίᾳ ὑπελογίζετο εἰς 20%, τουτέστιν εἰς τὸ πέμπτον τοῦ ὑποτεθέντος ἐκ 1200 ἑκατομμυρίων καθαροῦ τῆς γῆς εἰσοδήματος, κατὰ τὰ 1821 κατέβη εἰς 9,79%, κατὰ τὰ 1862 εἰς 5,15%, κατὰ τὰ 1874 εἰς 4,21%. Δὲν πιστεύω σπουδαίως νὰ ἰσχυρισθῇ τις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτι τὸ κτηματολόγιον εἶναι περιττόν· τὸ κτηματολόγιον εἶναι τὸ βιβλίον τῆς γηΐνης ἰδιοκτησίας τοῦ Ἔθνους. Τὸ βλέπομεν νὰ λειτουργῇ εἰς ὅλας τὰς χώρας· μόνον ἐκ μέρους τῆς Ἑλβετίας καθυστερεῖ. Εἰς τὴν Ῥωσσίαν κατασκευάζεται, εἰς τὴν Ἱσπανίαν ἐπίσης. Τὸ δὲ ὡραιότερον καὶ τελειότερον κτηματολόγιον, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν τῷ κόσμῳ, εἶναι τὸ κτηματολόγιον τῆς Δημοκρατίας τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς. Εἰς μέγα μάλιστα μέρος τῆς Γερμανίας, τὸ κτηματολόγιον συνεδυάσθη μετὰ τῆς ἐπισημότητος τῶν ἀρχαίων Ἀθηναϊκῶν ὅρων, διότι ἐπιτροπὴ, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὸ κτηματολόγιον, κατὰ πᾶν ἔτος μεταβαίνει ἐπιτοπίως καὶ παρατηρεῖ ἐὰν οἱ ὅροι τῶν κτημάτων οἱ ἀπ’ ἀρχῆς ἦναι εἰς τὴν θέσιν των· τόσον σημαντικὸν πρᾶγμα ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν ἡ βεβαίωσις τῶν ὁρίων τῆς ἀκινήτου κτίσεως. Ὥστε ὑπὲρ τοῦ κτηματολογίου θὰ εὕρῃ πολλὰς ψήφους ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁποιοσδήποτε καὶ ἂν ἦναι. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ συνεκίνησε περισσότερον, δὲν εἶναι ἡ πρὸς τὸ κτηματολόγιον ἐλαφρὰ ἐξέτασις, εἶναι ἡ πρὸς ἄνδρα ὁμολογουμένης ἀξίας, τὸν πεφωτισμένον κ. Leon Say γενομένη ἀδικία· διότι τὸν παρέστησαν ὡς ἕτοιμον νὰ ζητήσῃ τὴν κατάργησιν τοῦ ἐγγείου φόρου ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ. Καὶ λυποῦμαι, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ φέρω ἐνώπιόν σας τὴν ἔκθεσιν αὐτοῦ, ὅπως ἰδῆτε, ὅτι κατὰ τὴν ὑπουργείαν του, οὐδὲν ὀλιγώτερον ἐπρότεινεν ἢ τὴν αὔξησιν τοῦ ἐγγείου φόρου ἀπὸ 171 ἑκατομμυρίων εἰς 200 ἑκατομμύρια. Καὶ ἐνῷ ταῦτα οὕτως ἔχουσι, τί ἔρχονται ἀπὸ τοῦ βήματος ἵνα σᾶς παραστήσουν; Διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν, ὅτι, ὅταν ἐχειροκρότησεν ὁ κ. Τρικούπης, ὑπέθεσα, ὅτι ὑπῆρχε σχέδιον, τὸ ὁποῖον καὶ πάλιν ἐκτιμῶ. Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω πόσον ὁ ἔγγειος φόρος ἐν Γαλλίᾳ εἰσέρχεται εἰς τὸ πνεῦμα τῆς χώρας, θὰ φέρω ἐνώπιόν σας τὰς ἰδέας τοῦ μεγαλειτέρου ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος νῦν ὑπάρχει ἐν Γαλλίᾳ, τοῦ Γαμβέττα. Ὅταν ἦτο πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὁ ἄξιος αὐτὸς ἀντιπρόσωπος τῶν προοδευτικῶν τῆς Γαλλίας ἰδεῶν, τί ὑπεστήριξεν. Ἐζήτησε τὸν φορολογικὸν χωρισμὸν τῆς ἀκτίστου γῆς ἀπὸ τῆς ἐκτισμένης, καὶ εἰς τοῦτο ἐπίκουρον εἶχε τὸν κ. Leon Say. Ἐνῷ δύο δισεκατομμυρίων ἀξίαν εἶχε τὸ καθαρὸν εἰσόδημα τῆς ἀκτίστου γῆς καὶ δύο δισεκατομμυρίων ἀξίαν εἶχε τὸ τῆς ἐκτισμένης, συνέβαινεν, ὅτι ἡ μὲν ἐκτισμένη γῆ ἐπλήρωνεν εἰς τὸν δημόσιον θησαυρὸν 2½%, ἡ δὲ ἄκτιστος 6%. Αὐτὸ εἶνε ἀνυπόφορος ἀδικία, εἶπεν ὁ περικλεὴς Γαμβέττας, εἶνε ἀδικία ἐκτρωματική· θέλω νὰ τὴν ἐξορίσω ἀπὸ τὴν πατρίδα μου, δὲν ἐσκέφθη ὅμως τὸ παράπαν νὰ καταστήσῃ καὶ ἀφορολόγητον τὴν γῆν. Ἠδυνάμην, κύριοι, πραγματευόμενος τὸ μέρος τοῦτο τοῦτο τοῦ ζητήματος, νὰ παρίδω τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἐπανελήφθη κατὰ δύο ἢ τρεῖς ἀγορεύσεις καὶ προχείρως ἐξετάσθη ἀπὸ διαφόρους· ἐννοῶ τὸ θέμα τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Ἀμερικανικῶν σιτηρῶν εἰς τὴν Εὐρωπαϊκὴν ἀγορὰν, διότι δὲν εἰσέρχεται ἀμέσως εἰς τὸ κύριον ζήτημα τὸ φορολογικὸν, τὸ ὁποῖον ἤδη μᾶς ἐνασχολεῖ. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ παρίδω τὸ θέμα τοῦτο, διότι ἐκ τοῦ μέσου αὐτοῦ προκύπτει πολιτικὴ ἔποψις πρώτης τάξεως, καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχήν σας εἰς τὴν ἀνάλυσιν, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποβάλω εἰς ὑμᾶς. Ἀνακαλύπτω, κύριοι, εἰς τὴν πρότασιν ταύτην τῆς ἐξ Ἀμερικῆς ἐπιδρομῆς τῶν σιτηρῶν καὶ τῆς διὰ τοῦ φόρου καταπολεμήσεως αὐτῆς ἴχνη προστατευτικῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία θέλει νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα δι’ ὅλων τῶν ὀλεθρίων συνεπειῶν, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἔχῃ ἐπὶ τοῦ τόπου. Ἐὰν συγκρίνωμεν τὴν παραγωγὴν τῶν Ῥωσσικῶν πρὸς τὴν Ἀμερικανικὴν, θέλομεν ἰδεῖ, ὅτι ἐπὶ 80 ἑκατομ. Ῥώσσων ἡ παραγωγὴ σιτηρῶν ἐν Ῥωσσίᾳ ἀναβιβάζεται εἰς 584 ἑκατομμύρια ἑκατολίτρων, ἐπὶ δὲ 40 ἑκατομμυρίων δημοκρατικῶν ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις ἡ παραγωγὴ σιτηρῶν ἐν αὐταῖς ἀναβαίνει εἰς 550 ἑκατομμύρια ἑκατολίτρων· ἡ παραγωγὴ τῆς Ἀμερικῆς ἑπομένως εἶναι σχετικῶς διπλασία. Ἀλλὰ δὲν ἔχομεν ἀνάγκην αὐτῶν τῶν ἀριθμῶν, ἵνα προβῶμεν εἰς συμπεράσματα· ἔχομεν σύγχρονον συγκριτικὴν καταστατικὴν, ἐξ ἧς δύνασθε νὰ κρίνητε περὶ τοῦ βαθμοῦ τῆς γονιμότητος, ἡ ὁποία ὑπάρχει ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκείνῃ δημοκρατίᾳ. Εἰς περιοδικὸν σύγγραμμα ἐν Ἀθήναις ἐκδιδόμενον ἐγένετο σύγκρισις πρὸ ὀλίγου καιροῦ μεταξὺ τῆς ἐν ταῖς Ἡνωμ. Πολιτείαις χώρας Τεξὰς καὶ τῆς Γαλλίας. Ὑπελογίσθησαν αἱ γεωγικαὶ δαπάναι ἑκατέρωθεν ἐπὶ δεκάδος στρεμμάτων· ἀναβιβάζονται ἐν μὲν Τεξὰς εἰς 153 δραχμὰς, ἐν δὲ Γαλλίᾳ εἰς 401. Ἀλλ’ ἐκ τῆς περιφερείας τῶν 10 στρεμμάτων γῆς ἐν μὲν τῇ Ἀμερικῇ παράγονται 20 ἑκατόλιτρα σίτου, ἐν δὲ τῇ Γαλλίᾳ 15. Ἂς προβῶμεν περαιτέρω ἔτι εἰς τὴν ἀνάλυσιν. Ἡ δαπάνη ἑκάστου ἑκατολίτρου ἐν μὲν τῷ Τεξὰς ἀναβαίνει εἰς δραχ. 7.68, ἐν δὲ τῇ Γαλλίᾳ εἰς δρ. 21.42· ἂν προσθέσητε καὶ τὴν δαπάνην τῆς μεταφορᾶς ἀπὸ τῆς Ἀμερικῆς εἰς τὴν Εὐρώπην, ὑπολογιζομένην εἰς 6 δραχ. κατὰ ἑκατόλιτρον, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ δραχμῶν 7.74. Ὥστε δύνανται τὰ σιτηρὰ τῆς Ἀμερικῆς νὰ συναγωνίζωνται πρὸς τὰ τῆς Εὐρώπης, κατὰ τὰς τιμὰς τῶν παραγωγικῶν δαπανῶν αὐτῆς, ἐπὶ ὠφελείᾳ πλέον τῶν 7 δραχμῶν· καθ’ ἑκατόλιτρον. Εἶναι λοιπὸν σπουδαιότατον θέμα διὰ τὴν γεωργικὴν παραγωγὴν τῆς Εὐρώπης, τοῦ ὁποίου τὰς συνεπείας δύναται νὰ αἰσθανθῇ καὶ ἡ Ἀνατολὴ ὡς ἐκ τῆς ἐν ταύτῃ ἐπισωρεύσεως τῶν διωκομένων ἐκ τῆς Δύσεως ῥωσσικῶν σίτων. Ἀλλὰ πρὸ τοῦ τοιούτου πορίσματος καλὸν εἶναι νὰ γνωρίσωμεν συγχρόνως ὁποία εἶναι ἡ ποσότης τοῦ σίτου, τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὅπως τραφῇ. Ἐπὶ 1,679,775 ἀνθρώπων, 5 πρὸς ἕκαστον αὐτῶν κοιλὰ σίτου δι’ ὅλον τὸ ἔτος ἀποτελοῦσιν 8 ἑκατ. καὶ 4/10 κοιλ. σίτου· παράγει δὲ ἡ χώρα, ἀφαιρουμένου τοῦ σπόρου, 3 καὶ 4/10 ἑκατομ. κοιλῶν, ὥστε ἔχει ἀνάγκην ὁ πληθυσμὸς αὐτῆς κατὰ πᾶν ἔτος εἰσαγωγῆς ἔξωθεν 5 ἑκατομμυρίων κοιλῶν σίτου, πρὸς 6 δραχμὰς, ἀξίας 30 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, τὰ ὁποῖα πληρώνει εἰς τὰς ξένας χώρας, ὅπως διατηρήσῃ τὴν ἐγχώριον ζωήν. Ἔλαβον δὲ, καθὼς βλέπετε, ἐν γένει τοὺς ἀριθμοὺς ὑπὸ τοὺς μᾶλλον ἐλαχίστους ὅρους. Τί περικλείει ὅμως ἐν ἑαυτῇ ἡ ἀνώνυμος μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος, προστατευτικὴ δὲ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μᾶς ὑπέδειξαν πρὸ ὀλίγου; Οἱ μὲν πένητες καὶ μικροὶ γεωργοὶ, οἱ περικλειόμενοι ἐντὸς τῶν ὀρέων αὐτῶν, ἐν ὅλῃ τῇ οἰκονομικῇ αὐτῶν δυσμοιρίᾳ, θὰ ἀσχολῶνται νὰ παράγουν τὸν σῖτον τῶν οἰκογενειῶν των καὶ ἐκεῖνον οὐχὶ πλήρη· ὁ δὲ σκοπὸς, ὁ βαθύτερος σκοπὸς, εἶναι ὅπως οἱ μεγάλοι κτηματίαι, οἱ παράγοντες μεγάλας ποσότητας, αὐτοὶ νὰ προβιβασθῶσι. Διότι μὲ τὸ σύστημα τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, τῆς ὁποίας πολλὰ σημεῖα εἴδομεν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, πρόκειται νὰ ὑπερτιμηθῶσι τὰ μέσα τῆς ζωῆς τοῦ λαοῦ. Πρόκειται νὰ ἐπαναφέρωσι τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐν Ἀγγλίᾳ οἱ γαιοκτῆται κατεπίεζον τοὺς μὴ γαιοκτήτας. Καταργήσατε τοὺς φόρους τῆς γῆς καὶ αὐξήσατε τοὺς φόρους τῶν τελωνείων ἐπὶ τῶν πρώτων στοιχείων τῆς ζωῆς, ἰδοὺ τὸ ἄκρον ἄωτον τῆς προστατευτικῆς τῶν μεγάλων κτηματιῶν πολιτικῆς. Πρέπει ἀπὸ τοῦδε νὰ ἤμεθα εἰς προσοχήν. Ὁ σκοπὸς εἶναι νὰ ἀναβιβασθῇ ἡ τιμὴ τοῦ σίτου, τῶν ἀλεύρων, νὰ ὑπερβιβασθῇ ἡ πρὸς ζωάρκειαν ἀνάγκη τοῦ λαοῦ καὶ νὰ παχύνῃ τὸ βαλάντιον τῶν πλουσίων. Μεταβαίνω εἰς τὸν ἕτερον κλάδον τοῦ ζητήματος, τὸν ἀναγόμενον εἰς τὴν βυζαντινὴν ἄποψιν αὐτοῦ. Ἐῤῥέθη ἐνταῦθα, ὅτι ἡ στρεμματικὴ φορολογία εἶναι βυζαντινή· λάθος. Ἠδύναντο ἐκ τῆς βυζαντινῆς φορολογίας νὰ λάβουν ἄλλα στοιχεῖα, ἂν ἤθελον νὰ ἐκπλήξουν κοινοὺς ἀκροατάς· ἠδύναντο π. χ. ἐκ τῆς ἱστορίας τοῦ Δενδρινοῦ νὰ λάβωσι τὸν φόρον τῶν πορνῶν, τὸν φόρον τῶν βοῶν, οἵτινες ὑπῆρχον τότε. Ἀλλ’ ἠθέλησαν νὰ παρεμβάλωσι τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν, λησμονήσαντες, ὅτι τὸ κτηματολόγιον ἀπετέλει τὴν βάσιν τῆς ἐγγείου φορολογίας τῶν Ῥωμαίων καὶ τῶν Βυζαντινῶν. Τὸ κτηματολόγιον δὲν εἶναι ἀνακάλυψις νέα, λειτουργεῖ ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς Δημοκρατίας τῆς Ῥώμης, καὶ ἀνήκει εἰς τὴν γενικὴν διατύπωσιν, τὴν ὁποίαν κατόπιν ἔδωκεν εἰς αὐτὸ ὁ αὐτοκρ. Αὔγουστος. Οἱ νεώτεροι δὲν ἦσαν παρὰ ἀντιγραφεῖς· ἡ οὐσία τὸ ἀποδεικνύει καὶ ἡ λέξις Cadastre τὸ ἐπιβεβαιοῖ, παραγομένη ἐκ τῆς λέξεως «κατάστρωσις», τὴν ὁποίαν μετεχειρίζοντο οἱ Βυζαντινοὶ κτηματολόγοι. Βεβαίως ἡ λέξις Cadastre ἀνήκει εἰς τὸν μεσαιῶνα, καὶ ἔχει δίκαιον ἡ τοῦτο λέγουσα φωνή. Μὴ λησμονήσῃ ὅμως, ὅτι ἐνεπνεύσθη ὑπὸ τοῦ Βυζαντινοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅστις ἦτο ὁ μᾶλλον πεπολιτισμένος κατ’ ἐκείνην τοῦ ἀνθρωπίνου γένους τὴν περίοδον. Ἐπειδὴ δὲ δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν μόνον τὰ λεγόμενα, ἠδυνάμην νὰ ἐπικαλεσθῶ εἰς ἐπίῤῥωσιν σχετικῶν τοῦ ἐνασχολοῦντος ἡμᾶς θέματος ἀληθειῶν εἰδικὸν συγγραφέα, τὸν ὁποῖον ὤφειλεν ὁ κ. Καλλιγᾶς, πρὶν ὁμιλήσῃ, βαθύτερον νὰ μελετήσῃ. Δὲν εἶναι orator metaphisicus εἶναι orator σιωπηλὸς ὁ διαπρεπὴς ἀνήρ, τοῦ ὁποίου τὸ σύγγραμμα κρατῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν εἰς τὰς χεῖρας. Εἶναι ἱκανὸς νὰ ἀφαιρέσῃ τὴν λάμψιν τὴν ψευδῆ· διότι, κύριοι, ἐν τῇ ἡμετέρᾳ κοινωνίᾳ ἔχομεν ἀνάγκην ἀναθεωρήσεως πολλῶν πραγμάτων Χώρα, ἡ ὁποία πρὸ ὀλίγου χρόνου ἐξῆλθε τῆς δουλείας, πολλάκις ἐλάτρευσε ψευδεῖς ἀστέρας, οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν πλασμένοι διὰ μεγάλην ἐθνικὴν ζωήν. Δὲν εἶναι πολὺ μακρὰν ὁ χρόνος ἐκεῖνος, κατὰ τὸν ὁποῖον, ἐὰν ἠθέλετε νὰ περάσητε ὡς σοφὸς, ἠδύνασθε νὰ διορισθῆτε καθηγητής, ἠδύνασθε νὰ ἔχητε τρομπονοειδῆ πῖλον, νὰ βαδίζητε σκυθρωπός, μὴ βλέποντες, ὅπως ὁ asinus metaphisicus οὔτε ἐκ δεξιῶν, οὔτε ἐξ εὐωνύμων. Ἐγνώρισα καθηγητὴν πανεπιστημίου, ὅστις ἐδίδασκε μὲ σημειώσεις προκατόχου καθηγητοῦ, τὰς ὁποίας εἷς δικηγόρος διαμένων ἐν Ἀθήναις τῷ εἶχε δανείσει ἐπὶ ἓν ἔτος. Μὴ θέλετε ὀνόματα. Ὁ δικηγόρος ἔχει συναδέλφους· ἂς εὑρεθῇ ὑπ’ αὐτῶν. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἐδῶ δὲν ἐπαγγελλόμεθα τὸν σοφόν· εἴμεθα πρακτικοὶ καὶ γνωρίζομεν νὰ γηράσκωμεν ἀεὶ διδασκόμενοι. Ἐπειδὴ ἐδέησε νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν, μανθάνομεν ἐξ αὐτῆς, ὅτι τὰ ζυγοκέφαλα τοῦ Βυζαντινοῦ δικαίου εἶναι τὰ capita, τὰ ὁποῖα ὁ Αὔγουστος ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν κατέστησεν ἐν τῇ ἀχανεῖ τῆς Ῥωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας χώρᾳ· ἀλλὰ τὰ capita δὲν εἶναι στρεμματικὴ ἁπλῶς περιφέρεια· εἶναι ἔκτασις γῆς, ἔχουσα δεδομένην παραγωγικὴν ἀξίαν. Διὰ τοῦτο βλέπομεν εἰς τὴν Ἰταλίαν ἄλλας ἐκτάσεις, ἄλλας εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Εὐρώπην, ἄλλας εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, ἀποτελούσας τὸ caput, τὸ ζυγοκέφαλον. Εἶχε τοῦτο ἀξίαν χιλίων νομισμάτων, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὁ Αὐτοκράτωρ ἤθελε τὰ 2½· αὐτὴ εἶναι ἡ ἔγγειος φορολογία τῶν Ῥωμαίων καὶ τῶν μετ’ αὐτοὺς Ἑλληνο–Ῥωμαίων, τῶν Βυζαντινῶν. Κατὰ τὴν κτηματολογικὴν κατάταξιν τῆς Ῥωμαϊκῆς χώρας ὑπῆρχον δύω βάσεις· ὑπῆρχον κτήματα κοινοτικά, οὐχὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν ἰδικήν μας, ἀλλὰ ὑπὸ τὴν διοικητικὴν ἔννοιαν, ὅτι ἀνῆκον εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν κοινοτικὴν περιφέρειαν, ὑπῆρχον δὲ καὶ κτήματα μεγάλων περιφερειῶν ἀνήκοντα εἰς ἕνα γαιοκτήτην. Ἐν τῇ καταγραφῇ τὰ μὲν μικρὰ κτήματα τῶν κοινοτήτων κατεγράφοντο ὁμοῦ, τὰ δὲ μεγάλα κατὰ μέρος· ἐπληρώνοντο δὲ πρὸς τὴν κυβέρνησιν οἱ φόροι τῶν μὲν κοινοτικῶν κτημάτων ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν τῆς κοινότητος, οἵτινες τοὺς εἰσέπραττον ἀπὸ τοὺς κατὰ μέρος ἰδιοκτήτας, ἕκαστος δὲ τῶν μεγάλων ἰδιοκτητῶν ἐπλήρωνε τὸν ἑαυτοῦ φόρον ἀπ’ εὐθείας. Καὶ τὰ μὲν μικρὰ κτήματα ἐλέγοντο ὁμόκηνσα, ὅταν δὲ τὰ μεγάλα κατόπιν διῃρέθησαν εἰς πλείονας ἰδιοκτήτας ὁμόδουλα ἐκαλοῦντο τὰ κτήματα αὐτῶν. Ἐν τῇ διαδοχῇ λοιπὸν τῶν καιρῶν, ὅτε ἐγένοντο αἱ μεταβολαὶ τῆς ἀκινήτου κτήσεως ἐν τῇ φυσικῇ ἐκτυλίξει τῶν ἀνθρωπίνων σχέσεων, εὑρέθη ἡ γῆ ἡ Βυζαντινὴ ὑπὸ τὰς διακρίσεις ταύτας, καὶ συνάμα ἐθνολογικὰ καὶ οἰκονομικὰ αἴτια τῆς ἐπικρατείας ἐπέφερον γενικὴν ἀναστάτωσιν. Ἐν πρώτοις, καθ’ ὅσον ἐῤῥιζοῦτο ἡ αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία, κατὰ τοσοῦτον τὸ πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας καθυστέρει· οἱ μικροὶ γαιοκτήμονες βαθμηδὸν ἐξηφανίζοντο, οἱ μεγάλοι ἰδιοκτῆται ἐσχημάτιζον ὀλιγαρχίαν πέριξ τοῦ μᾶλλον ἰσχυροῦ, τοῦ Αὐτοκράτορος, ἡ φορολογικὴ καταπίεσις ἀνέβαινεν εἰς τὸν ὕπατον βαθμὸν, ἐγίνετο δὲ πάντοτε προσπάθεια, ὅπως ὁ φόρος πίπτῃ εἰς τοὺς μικροὺς, ἐνῷ οἱ μεγάλοι εἶχον μακροτέραν καὶ τὴν γλῶσσαν καὶ τὴν χεῖρα. Συγχρόνως μεγάλαι ἐπιδημίαι, μεγάλαι οἰκονομικαὶ συμφοραὶ, πρὸ πάντων δὲ οἱ πόλεμοι καὶ αἱ ἐπιδρομαὶ τῶν βαρβάρων ἠρήμωσαν τὴν χώραν, ἐν τῇ ὁποίᾳ δὲν ἐσώζοντο εἰμὴ σποραδικοὶ πυρῆνες μεγάλων γαιοκτησιῶν. Ἐν τούτοις ὁ φόρος ἔπρεπε νὰ πληρωθῇ καὶ δὴ εἰς νόμισμα, τὸ ὁποῖον ἐγίνετο ἀκριβώτερον ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον. Ὁ Αὐτοκράτωρ εἶχεν ἀνάγκην χρημάτων, καὶ δὲν ἦτο εἷς, ἦσαν δύο· Αὐτοκράτωρ ἐν Βυζαντίῳ, Αὐτοκράτωρ ἐν Ῥώμῃ, αὐλαὶ ἐπὶ αὐλῶν, εὐγενεῖς καὶ ἰσχυροὶ στρατοπεδάρχαι ἐντὸς κόσμου πανταχόθεν φεύγοντος. Ἔπρεπεν ὅλους αὐτοὺς νὰ τοὺς διαθρέψῃ ὁ ἀτυχὴς λαός! Ἐξηναγκάζοντο λοιπὸν οἱ χωρικοὶ, οἱ μικροὶ καλλιεργηταὶ, νὰ μένωσιν εἰς τὰ κτήματα ἑαυτῶν· μὴ δυνάμενοι δὲ νὰ μένωσιν ἐντὸς αὐτῶν ἠναγκάζοντο νὰ προσφεύγωσιν εἰς τὰ κτήματα τῶν μεγάλων κτηματιῶν, τῶν ἰσχυρῶν καὶ τῶν πλουσίων. Τότε συνεπληρώθη ἡ καταστροφὴ τῆς μέσης τάξεως τῶν γαιοκτητῶν, διότι ἐγκαταλειπομένων τῶν ἀδεξίων γαιῶν, ὁ νομοθέτης ἐπενόησε τὸ μέτρον νὰ ἐπιβάλῃ τὴν φορολογίαν τούτων εἰς τοὺς μένοντας ὁμοκήνσους καὶ ὁμοδούλους μικροκτηματίας. Τὸ μέτρον τοῦτο ἐπέφερε τὴν τελείαν καταστροφὴν τῆς γεωργίας. Εἶναι, κύριοι, ἡ διαβόητος ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ Βυζαντινοῦ δικαίου «ἐπιβολὴ τῶν ἀπόρων», ἡ ἐπιβολὴ τουτέστι τῆς φορολογίας τῶν ἐγκαταλελειμένων κτημάτων εἰς βάρος ἐκείνων, οἵτινες διετήρουν τὰ ἑαυτῶν. Ἡ γεωργία λοιπὸν ἔπνεε τὰ λοίσθια, εἰς μάτην δὲ οἱ μεταγενέστεροι Αὐτοκράτορες ἐσκέφθησαν νὰ ἐλαφρύνωσι τὰ βάρη αὐτῆς· ὁ φόρος τῶν ζυγοκεφάλων ἠλαττώθη, ἡ ἐπιβολὴ τῶν ἀπόρων ἐμετριάσθη καὶ ἐγκαταλείφθη, οἱ πτωχοὶ γεωργοὶ ἐπροστατεύθησαν νομοθετικῶς ἀπέναντι τῶν ἰσχυρῶν, καὶ ὅμως ἡ καταστροφὴ ἐπροχώρει ἀνενδότως. Διότι ὁ δεσποτισμὸς εἶχε καὶ ἔχει τὴν τάσιν πάντοτε τὴν αἰωνίαν νὰ κατατρώγῃ τοὺς ἀνθρώπους. Οὕτως ἡ γεωργία περιῆλθεν εἰς τὴν μεγαλειτέραν ἀθλιότητα· ἂς ἴδωμεν ἤδη καὶ τοὺς γεωργούς. Ἠθέλησαν νὰ παραστήσουν, ὅτι ἡ δουλοπαροικία εἶναι φορολογικὸν ἀποτέλεσμα· λάθος. Ἡ δουλοπαροικία εἶναι ἐν τῇ μεγάλῃ οἰκονομικῇ ἱστορίᾳ φαινόμενον πανάρχαιον. Ὁποῖοι νομίζετε, ὅτι ἦσαν οἱ Εἵλωτες τῆς Σπάρτης; Ἦσαν δουλοπάροικοι· δὲν ἐπετρέπετο εἰς τὸν Σπαρτιάτην νὰ πωλήσῃ τὸν Εἵλωτα ἐκτὸς τῆς χώρας· ἦτο προσηλωμένος οὗτος εἰς τὴν γῆν. Ὁποῖοι νομίζετε, ὅτι ἦσαν οἱ Πενέσται τῆς Θεσσαλίας; Ἦσαν δουλοπάροικοι προσηλωμένοι εἰς τὴν γῆν. Ὁποῖοι νομίζετε, ὅτι ἦσαν οἱ ἱερόδουλοι, οἱ δοῦλοι τῶν ἱερῶν ναῶν; Ἦσαν δουλοπάροικοι· καὶ γνωρίζομεν ἐκ τῆς ἱστορίας 6,000 ἱεροδούλους τῆς ἐν Πόντω θεᾶς Κομάνης προσηλωμένους εἰς τὸ ἔδαφος τῶν γαιῶν της. Οἱ δουλοπάροικοι δὲν εἶναι κατασκεύασμα τῶν Βυζαντινῶν χρόνων. Τοὺς ἀπαντῶμεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Κικέρωνος ἀναγεγραμμένους εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν Ῥωμαϊκῶν. Οὕτω βλέπωμεν εἰς τὸν Βάρωνα, σύγχρονον τοῦ Κικέρωνος, νὰ διαιρῇ τὰ ὄργανα τῆς γῆς εἰς τρεῖς κατηγορίας, εἰς ὄργανα ὁμιλοῦντα, εἰς ὄργανα ἄναρθρα, εἶναι οἱ βόες, καὶ εἰς ὄργανα ἄφωνα, εἶναι τὰ ἐργαλεῖα. Εἰς τὰ ὁμιλοῦντα ὄργανα ἀναγράφει ἐλευθέρους γεωργοὺς, δούλους γεωργοὺς, καὶ μεταξὺ τῶν δύω, ἐλευθεροδούλους. Εἶναι ἡ κοινὴ πρακτικὴ τῆς ἐποχῆς του, κατά τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ συνδέωνται οἱ ἐλευθερόδουλοι μετὰ τῆς γῆς διὰ τοῦ γάμου καὶ διὰ τοῦ συμφέροντος ἐπὶ ὡρισμένης μερίδος αὐτῆς. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην τῶν πρώτων Ῥωμαίων Αὐτοκρατόρων, κατὰ τὴν ὁποίαν ἕξ μεγάλοι γαιοκτῆται ἐκυρίευον τὸ ἥμισυ τῆς ἐπαρχίας τῆς Ἀφρικῆς, ὁποῖοι θέλετε νὰ ἦναι οἱ δοῦλοι καὶ οἱ ἐλευθερόδουλοι, οἱ ὁποῖοι ἔζων εἰς τὰς γαίας τόσων ἀπείρων ἐκτάσεων; Ὅταν ὁ Νέρων ἔκοψε τὰς κεφαλὰς τῶν ἕξ ὀλιγαρχικῶν, δὲν ἀναφέρει ἡ ἱστορία κατάρας, ἀλλ’ εὐλογίας· τόσον καταπιεστικοὶ ἦσαν πρὸς τοὺς δουλοπαροίκους τῆς χώρας των! Κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ πέμπτου αἰῶνος ὁ Σαλβιανὸς ἔγραφε περὶ τῆς δουλοπαροικίας ἐν τῷ βιβλίῳ αὐτοῦ Gubernatio Dei, ὅτι ἦτο τόση ἡ καταπίεσις καὶ τοσαῦται αἱ συμφοραί, ὥστε οἱ ἐλεύθεροι, φεύγοντες τὴν πανωλεθρίαν, ὑπετάσσοντο εἰς τὸς ζυγὸν τῆς δουλοπαροικίας. Καὶ ἐπειδὴ ἐβιώσαμεν ἐν νόμοις, ἐκνόμοις δὲ πρέπει καὶ νὰ ὁμιλῶμεν, ἠδύνασθε νὰ εὕρητε τὴν διάταξιν 112 τοῦ βιβλίου 30 τῶν Πανδεκτῶν, ἡ ὁποία ἀναγομένη εἰς τὸν νομοδιδάσκαλον Μαρκιανὸν, εἰς ἐποχὴν τουτέστι κατὰ πολὺ ἀρχαιοτέραν τοῦ Ἰουστινιανοῦ, ὁρίζει ἐπὶ λέξει, ὅτι «τοὺς ἡνωμένους τῇ γῇ παροίκους» δὲν δύναται ὁ γαιοκτήτης νὰ ἀπαλλοτριώσῃ χωριστά. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ Ῥωμαϊκοῦ Δικαίου, πρὶν συγκροτηθῇ εἰς τὴν κυρίαν αὐτῆς ἔννοιαν ἡ μεταγενεστέρα τοῦ Βυζαντινοῦ Ἑλληνισμοῦ διαῤῥύθμισις. Ὅταν ἐπῆλθεν ὁ μεσαιὼν καὶ αἱ ἐπιδρομαὶ τῶν βαρβάρων ἤρχισαν ἁπανταχοῦ νὰ συντελῶνται, ὅλα τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποία προεῖπον, ἐδεκαπλασιάσθησαν, αἱ καταστροφαὶ ὑπερεπλεόνασαν καὶ οἱ ἐλεύθεροι ἐργάται τῆς γῆς, ἐκτὸς εὐαρίθμων ἐξαιρέσεων, ἐγένοντο δουλοπάροικοί της. Ὅπως συντηρήσωσιν ἑαυτοὺς, προσέρχονται εἰς τοὺς μεγάλους κτηματίας, εἰς τὰ κτήματα τῶν ἰσχυρῶν, καὶ τῶν Μοναστηρίων, εἴτε ἐπὶ συμφωνίᾳ ῥητῇ ἀπαλλοτριώσεως τῆς ἐλευθερίας των, εἴτε ἐπὶ συμφωνίᾳ σιωπηρᾷ τοῦ νὰ ἦναι ἀνεκτοὶ ἐντὸς τοῦ κτήματος, ὅτε βαθμηδὸν ἡ μακρὰ παραγραφὴ κατεσκεύασε τὴν τελευταίαν ἔννοιαν τῆς δουλοπαροικίας. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ ἀνάπτυξις τοῦ ἱστορικοῦ φαινομένου τῆς δουλοπαροικίας, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς νὰ ἀναγνώσῃ κατὰ μέγα μέρος ἐν τῇ τοῦ Ἑλληνο–ρωμαϊκοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου ἱστορίᾳ τοῦ κ. Zachariae Lingenthal. Ἐν τῇ ἱστορίᾳ ταύτῃ, λυποῦμαι, ἀλλ’ εἶμαι ἠναγκασμένος διὰ τὸ σέβας πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν ἐπιστήμην, ἐν τῇ ἱστορίᾳ ταύτῃ δὲν ἀνεγνωρίζεται ὁ κ. Καλλιγᾶς πατὴρ οὐδεμιᾶς ἰδέας· ἀναφέρεται, ὡς καὶ ἄλλος ἐπίσης ἔντιμος καθηγητὴς, ὁ κ. Παππαῤῥηγόπουλος, ὡς καὶ ἄλλοι γράψαντες εἴτε ἐν Ῥωμουνίᾳ, εἴτε ἀλλαχοῦ, ἀλλὰ δὲν ἀποδίδεται εἰς αὐτὸν ἡ τὴν ὁποίαν ἠξίωσε προχθὲς ἐνταῦθα ἀνακάλυψις τῆς πυρίτιδος τῆς δουλοπαροικίας. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἄφωνος ρήτωρ, εἰς τὴν πειθὼ τοῦ ὁποίου δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ εἰσέλθω βαθύτερον, διότι εἶναι ἀνάξιον τοῦ ἀνδρός. Ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὑπέλαβεν, ὅτι ὁ κεφαλικὸς φόρος ἔφερε τὴν καιρίαν ἁμαρτίαν τῆς δουλοπαροικίας, τοῦτ’ ἔστιν ἐξέλαβεν ἕν ἐκ τῶν πολλῶν στοιχείων τῆς δουλοπαροικίας ὡς τὸ μοναδικὸν αἴτιον αὐτῆς. Ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ εὕρῃ ἐγγύτερον τὴν αἰτίαν· ἡ δουλοπαροικία εἶναι προϊὸν δυστυχῶν αἰώνων καὶ μεγάλων κοινωνικῶν συμφορῶν, ἀπετέλεσε δὲ ἐν γένει ἱστορικὸν σημεῖον συναθροίσεως πέριξ τῶν μεγάλων γαιοκτητῶν. Παρατηρήσατε ὅπου ὑπάρχουν μεγάλοι γεοκτήται, κτυπήσατε εἰς τὸ στῆθος αὐτῶν καὶ θέλεται εὕρει ἐντὸς τῆς ψυχῆς των τὴν αὐτὴν ἀδυναμίαν, νὰ προσηλωθοῦν δηλαδὴ ἄλλην μίαν φορὰν οἱ γεωργοὶ ἐντὸς τῶν γαιῶν των. Δὲν ἀρέσκει εἰς τοὺς μεγάλους κτηματίας αὐτὸ τὸ ἐλεύθερον σύστημα, τὸ νὰ λέγῃ ὁ μικρὸς «τί ’σαι καὶ τί ’μαι ’γώ». Θέλει τὸν γεωργὸν ὁ μέγας γεοκτήτης ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ, καὶ πάλιν προσηλωμένον εἰς τὴν γῆν, καὶ πάλιν πιεζόμενον, καὶ πάλιν ἀνήκοντα εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς περιφερείας του, καὶ πάλιν δουλοπάροικον. Αὐτὸ εἶναι φυσικὸν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐλάττωμα· πρέπει νὰ τὸ γνωρίζωμεν, ἐάν θέλωμεν νὰ ἐμποδίσωμεν τὰς παρεκτροπάς του, ἐὰν θέλωμεν νὰ φέρωμεν ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ νόμου τὴν οὐσίαν τοῦ δικαίου καὶ οὐχὶ τὸν τύπον αὐτοῦ. Αὐτὰ, κύριοι, θὰ εἴπῃ τις, εἶναι ἱστορία. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ἀπώλειαν τοῦ χρόνου, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔθνους, ὁμολογουμένως ἀφιερωμένου εἰς τὰ γράμματα, ἠδυνήθη νὰ ἀκούσῃ μετὰ προσοχῆς τὰς πληροφορίας μελέτης κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπιμεμελημένης. Ἀλλ’ ὡς προεῖπον, οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν ἐθνῶν δὲν ἐπαγγέλλονται τὸν σοφὸν, εἶναι πρακτικοί, καὶ θέλω εἰσέλθει ἀμέσως εἰς τὸ πονοῦν μέρος τοῦ ζητήματος. Θὰ λάβω ὡς βάσιν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους 1880, ὅστις ἐγένετο ἐπὶ τῆς φορολογίας τῆς ἰσχυούσης νῦν, καὶ θὰ συγκρίνω τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὰς ἄλλας ἐπικρατείας. Κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1880 τὰ εἰσοδήματα τῆς ἡμετέρας ἐπικρατείας ὡρίσθησαν εἰς δραχμὰς 46, 716,857, ὁ δὲ φόρος ὁ ἔγγειος, συμπεριλαμβανομένου τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ ὅλων τῶν λοιπῶν φόρων τῆς γῆς, κατὰ τὸ σύστημα τῆς φορολογίας τῶν ἄλλων ἐπικρατειῶν, συμποσοῦνται εἰς δραχμὰς 10,604,000. Περιλαμβάνω ἐν τῷ ποσῷ τούτῳ τὴν ἐκτισμένην γῆν καὶ τὴν ἄκτιστον, διὰ νὰ φέρω ἰσότητα εἰς τὴν σύγκρισιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμω, μεταξὺ τῶν ἐγγείων φόρων, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ἐν Ἑλλάδι, καὶ τῶν ἐγγείων φόρων, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ἀλλαχοῦ. Ὁ ἔγγειος φόρος ἐν Ἑλλάδι εἶναι 22,61% τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ· κατόπιν τῆς Ἑλλάδος ἔρχεται ἡ Αὐστρία 22%, ἡ Ἱσπανία 18,20%, ἡ Ὁλανδία 13,8%, τὸ Βέλγιον 13,3%, ἡ Βαυαρία 12%, ἡ Ῥωσσία 11, 4%, ἡ Πορτογαλλία 9,30%, ἡ Πρωσσία 8,4%, ἡ Ἀγγλία 4,3%. Ὥστε βλέπετε, ὅτι εἰς τὴν κλίμακα ταύτην τὸ ἀνώτερον ποσὸν τῶν ἐγγείων φόρων ἐπιβαρύνει τὴν Ἑλλάδα, καὶ τὸ ἐλαφρότερον ἀνήκει εἰς τὴν Ἀγγλίαν. Ἂς ἐξετάσωμεν δὲ καὶ τὴν ἀναλογίαν, ἥτις ὑπάρχει κατὰ πᾶσαν κεφαλὴν ἐπὶ τοῦ ἐγγείου φόρου. Ἐν Γαλλίᾳ ἀναλογεῖ πρὸς ἕκαστον κάτοικον ὁ ἔγγειος φόρος εἰς ν. δραχ. 4,78· κατόπιν ἔρχεται ἡ Ἑλλὰς 4,53· ἡ Ἱσπανία 4,30· τὸ Βέλγιον 4, 10· ἡ Αὐστρία 3,90· ἡ Ἀγγλία 2,80· ἡ Πρωσσία 2,36· ἡ Βαυαρία 2,20· ἡ Πορτογαλλία 2,20· ἡ Ῥωσσία 1,80. Παρατηρεῖτε λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν ἐγγείων φόρων ὁ προϋπολογισμὸς ὁ Ἑλληνικὸς εἶναι βαρύτερος ὅλων τῶν ἄλλων προϋπολογισμῶν τῆς Εὐρώπης, καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ σχετικοῦ βάρους πρὸς ἕκαστον κάτοικον, ἔχει τὴν δευτέραν βαθμίδα, δηλ. παρ’ ὀλίγον ἐπίσης νὰ ἔχῃ τὴν χειροτέραν. Ἀλλ’ εἰσέλθωμεν, κύριοι, εἰς τὴν γενικὴν ἔννοιαν τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν σχέσιν αὐτοῦ πρὸς τὴν μεγάλην γεωργικὴν τάξιν τῆς Ἑλληνικῆς ἐπικρατείας. Ἀναγινώσκω εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1881, ὅτι ἀπὸ τοῦ φόρου τῶν ἀσκεπῶν γαιῶν ἡ Κυβέρνησις ἐννοεῖ νὰ ἀπολαύσῃ 2,300,000 δραχμάς. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τούτῳ λαμβάνεται ὡς βάσις τὸ νέον σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, ὅπερ ἐγκατελείφθη. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι εἰς 1,500,000 δρ. ὁ διατηρηθησόμενος φόρος τῶν ἀροτήρων κτηνῶν δύναται νὰ φθάσῃ, ὁ φόρος οὗτος ἐπιβαρύνει οὐχὶ τὴν γεωργίαν ὁλόκληρον, ἀλλὰ μόνον μίαν τάξιν αὐτῆς, τοὺς ζευγηλάτας. Ἐῤῥέθη, ὅτι εἶναι ὁ φόρος ἀνακουφιστικός· τὸ πιστεύω. Εἶναι ἀνακουφιστικὸς διὰ τοὺς μεγάλους κτηματίας, καὶ μάλιστα δι’ αὐτοὺς ἐπὶ τοσοῦτον εἶναι ἀνακουφιστικός, ὥστε δὲν ὑπάρχει. Ἀλλ’ οἱ ζευγηλᾶται; Ἐν ᾧ οἱ ἰδιοκτῆται πληρώνουν μηδὲν, οἱ ζευγηλᾶται πληρώνουν 15.

§20ΚΟΥΚΟΥΛΕΖΑΣ. Ἀπατᾶσθε εἰς τοῦτο.

§21ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ποῖοι κύπτουν εἰς τὴν γῆν, διὰ νὰ τὴν καλλιεργήσουν καὶ διὰ νὰ προσφέρουν τὸ εἰσόδημα τοῦ ἱδρῶτός των εἰς τὸν μέγαν κτηματίαν; Οἱ γεωργοί. Μήπως διὰ τοῦτο αὐτοὶ πρέπει νὰ πληρώνουν; Ἐὰν οἱ μεγάλοι γαιοκτῆται πρέπῃ νὰ ἀντλῶσι τὸν φόρον τῆς γῆς των ἐκ τοῦ ἱδρῶτος τοῦ γεωργοῦ, δὲν σᾶς φαίνεται, ὅτι ὁ γεωργὸς ἐξακολουθεῖ νὰ ἦναι ἀκόμη εἰς τὴν ψυχήν των δουλοπάροικος; Ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, εἶναι φόρος, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ πληρώσουν οἱ μικροὶ διὰ τοὺς μεγάλους. Πληρόνουν οἱ ζευγηλᾶται ὅ,τι ἔπρεπε κατὰ πᾶσαν δικαιοσύνην νὰ πληρώνουν οἱ κύριοι. Ἔχει τι τὸ σύστημα τοῦτο δυνάμενον νὰ συγκριθῇ, κατ’ ἀντίθετον πλάσμα, πρὸς τὴν «ἐπιβολὴν» τῶν Βυζαντινῶν. Ἐπιφορτίζονται οἱ εὔποροι, ἂν ἦναι δυνατόν νὰ θεωρηθοῦν ὡς εὔποροι οἱ δυστυχεῖς ζευγηλάται! ἐπιφορτίζονται μὲ τὸν φόρον, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ πληρώνουν οἱ ἐνώπιον τοῦ ἐγγείου φόρου φεύγοντες κύριοι τῆς γῆς. Καὶ οὕτω πως ἀληθεύει τὸ λεχθὲν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ὅτι τῷ ἔχον τι δοθήσεται, καὶ τῷ μὴ ἔχοντι καὶ ὃ ἂν δοκῇ ἔχειν ἀφαιρεθήσεται ἀπ’ αὐτοῦ! Ὑπενθυμίζει ὁ φόρος οὗτος τῆς ἐρημικῆς Ζαχάρας τῆς Ἀφρικῆς, τοὺς Πενέστας, τοὺς δουλοπαροίκους τῆς Θεσσαλίας, οἵτινες ἐπλήρονον τοὺς φόρους τῶν κυρίων των. Ἀναγνώσατε τὸν Ἀθήναιον, τὸν Στράβωνα, καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὁ φόρος σας εἶναι φόρος Πενεστῶν. Ἐν τῷ φόρῳ, κύριοι, τούτῳ τῶν ἀροτήρων κτηνῶν δύναται προσεκτικὸς ἀνατόμος νὰ ἀνακαλύψῃ τὰ εἰδεχθῆ στοιχεῖα ὀλιγαρχίας ἀποτροπαίου, διότι εἰσάγει εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ λαοῦ τὴν ἰδέαν τῆς ἐξαρτήσεως καὶ τὴν ἰδέαν τῆς ἀγανακτήσεως, προσόντα ὀλιγαρχικά. Ἄν, κύριοι, τὸ ὀλιγαρχικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ ἐν τῷ φόρῳ τούτῳ τῶν ἀροτήρων κτηνῶν, εἶχε δύναμιν, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι ἤθελε κατασκευάσει σήμερον τοὺς χωρικοὺς δουλοπαροίκους, ἤθελε δηλ. τοὺς ἑνώσει μετὰ τῆς γῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἀλλὰ τὸ ὑποκρυπτόμενον ὀλιγαρχικὸν πνεῦμα δὲν ἔχει τὴν δύναμιν, ἀμφιταλαντεύεται καὶ παίζει. Ἐῤῥέθη, ὅτι φθονοῦμεν τοὺς πλουσίους. Καὶ ποῖος ἐσυλλογίσθη ἂν τρώγητε εἰς χρυσᾶ ἀγγεῖα; Προειδοποιοῦμεν ὅμως ἕκαστον, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι δίκαιος. Ναί! πρέπει νὰ ἦσθε δίκαιοι, διὰ νὰ μὴ σηκωθοῦν καμμίαν ἡμέραν οἱ μικροὶ καὶ πολλοὶ καὶ σπάσουν τὰς κεφαλὰς τῶν μεγάλων καὶ τῶν ὀλίγων. Αὐτὴ εἶναι ἡ κοινωνικὴ κατάστασις, τὴν ὁποίαν δημιουργεῖτε καὶ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν ἐπὶ πολύ. Βεβαίως εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ δικαίου ἡ τάξις τῶν ζευγηλατῶν πιέζεται· ἀλλ’ ἄς μοι ἐπιτρέψουν ἀπὸ τοῦ ὕψους τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ τῆς ἱερότητος τῆς θέσεως αὐτῆς ν’ ἀποτείνω εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην τὴν πάσχουσαν μίαν ἐπιτίμησιν, διότι δὲν βλέπω ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀντιπροσώπους ἐκ τῶν σπλάγχνων αὐτῆς. Ἔπρεπεν ἡ τάξις τῶν ζευγηλατῶν νὰ ἔχῃ τὴν ἐνεργὸν καὶ ἄμεσον ἀντιπροσωπείαν της ἐδῶ. Διότι νομίζω, ὅτι οὐδεὶς μεταξύ σας, κύριοι, ἐκτὸς σπανιωτάτης ἐξαιρέσεως, θὰ κατεδέχετο νὰ λέγηται, ὅτι κατάγεται ἀπὸ τοῦ ζευγηλάτου τὴν καλύβην. Ὅλοι ἅμα μετατεθῶσιν ἐκ παλαιοῦ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον καιροῦ ἀπὸ τοῦ ἐπιπέδου ἐκείνου, τοῦ χαμηλοῦ, τοῦ πρώτου ἐπιπέδου, εἰς ἄλλο ἀνώτερον, ὅλοι φροντίζουν νὰ κατάγωνται ἀπὸ μεγάλην στέγην, νὰ ἦναι ἀνεψιὸς τοῦ δεῖνα, καὶ λησμονοῦν ἐν τοῖς πράγμασι τὴν τάξιν ἐκείνην, τὴν τελευταίαν τάξιν, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τὴν κοινωνικήν. Ἀλλ’ ἡ ἰδέα μου εἶναι, ὅτι ἔπρεπεν ἐκ τῆς τάξεως ἐκείνης νὰ παρακάθηνται ἐδῶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι νὰ ἀντιμετωπίζουν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τοὺς θεωροῦν παληόβλαχους Εἶναι, κύριοι, μεγάλη αὐτὴ ἡ τάξις. Εἶναι βέβαια ὀλίγον, ἐὰν εἴπω, ὅτι ἀποτελεῖ τὸ ἥμισυ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Αὐτὴ ἡ τάξις πιέζεται, διὰ νὰ μὴ φορολογῶνται οἱ μεγάλοι κτηματίαι. Πιέζεται αὐτὴ ἡ τάξις, καθὼς πιέζεται καὶ ἄλλη ἐπίσης σεβασμία τάξις, ἡ τῶν βιομηχάνων, ὅπως ἀποθησαυρίζουν οἱ τραπεζῖται, οἱ ἔμποροι καὶ οἱ κεφαλαιοῦχοι. Αὐταὶ αἱ δύο τάξεις μίαν ἡμέραν θ’ ἀναθεωρήσωσι τὰ διπλώματα τῆς παρούσης νομοθεσίας. Αἱ τάξεις αὗται ἔχουσιν ἰδανικὸν, τὸ ὁποῖον βεβαίως θέλει θαμβώσει ὅλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι στενοχωροῦνται αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐν τῇ καρδίᾳ των. Αἱ τάξεις αὗται ἔχουν ἓν ἀπώτερον πολιτικὸν ἰδανικὸν, ἀλλ’ ἔχουν καὶ ἓν ἐγγύτερον, τὸ ἰδανικὸν τοῦ πολέμου. Θέλουσι μίαν ἡμέραν εἰπεῖ εἰς τοὺς διευθυντὰς τῶν καιρῶν τούτων: ὑπήρξατε μικροί.

§22ΚΟΥΚΟΥΛΕΖΑΣ. Ἡμεῖς εἴμεθα ἐξ αὐτῶν τῶν τάξεων ... ....(θόρυβος).

§23ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Διατί διακόπτετε; Δὲν σᾶς ἀρέσουν αὐτά;

§24ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Λοιπὸν λέγω, ὅτι θὰ ἔλθῃ μία ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ τάξεις αὗται θέλουν ἐξετάσει τὰ δικαιώματά των καθὼς καὶ τὰ βάρη των. Σήμερον ὅμως κατειλημμέναι ὑπὸ τοῦ ἱεροῦ πνεύματος, τὸ ὁποῖον ἐμπνέει τὴν Ἑλληνικὴν ἐλευθερίαν, εἰς τὴν στιγμὴν τῆς ἐνεργείας αὐτῆς, ὑποκύπτουσι καὶ εἶναι ἕτοιμοι νὰ πληρώσουν διπλασίους φόρους διὰ τὴν μεγάλην ἰδέαν, ἐὰν τῳόντι τὴν ἔχητε ἐν τῇ ψυχῇ ὑμῶν. Θέλω λοιπὸν συνεπῶς ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἐγὼ, ὁ ὁποῖος εἶπον, ὅτι εἶναι στίγμα τοῦ πολιτισμοῦ. Θέλω τὸν ψηφίσει μὲ τὴν συναίσθησιν, ὅτι πράττω ἔργον ἀκριβῶς πολιτικόν. Ἂς μὲ ἀκούσουν δὲ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι περὶ πολέμου ὁμιλοῦν, ὅτι, ἂν θέλουν τὸν πόλεμον, πρέπει νὰ ψηφίσουν τὸν φόρον.

§25ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς ἐγγείου φορολογίας κατὰ τὸ παρὸν ἔτος, μόνον ἡ ὁμιλία τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου κ. Φιλήμονος ἐνέφαινε τὴν πεποίθησιν περὶ τοῦ πρέποντος τῆς καταργήσεως τῆς ἐγγείου φορολογίας. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι οἱ ἄλλοι ἀγορεύσαντες ἔντιμοι συνάδελφοι ὑπὲρ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως παρ’ ἐμοῦ καὶ τινων ἄλλων συναδέλφων περὶ καταργήσεως τῆς φορολογίας, δὲν ἐστηρίχθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς καταργήσεως τῆς φορολογίας, ἀλλὰ προσέφυγον εἰς λόγους ἀλλοτρίους, ἐξωτερικοὺς, ἀσχέτους ὅλως πρὸς τὴν ἀνάγκην τῆς καταργήσεως. Ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Λακεδαίμονος κ. Δημητρακάκης ἰσχυρίσθη προχθὲς ἀκριβῶς, ὅτι ἀθῶος καὶ ἁγνότατος φόρος, ὁ φόρος τῆς δεκάτης, ἐγένετο ἄδικον θῦμα κομματικῆς καταφορᾶς, καὶ ἐνῷ ἐγκρίνει κατὰ πάντα τὸν φόρον τοῦτον, δὲν ζητεῖ τὴν ἐπάνοδον αὐτοῦ, ἐνῷ εἶνε δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ, ἀλλὰ κατέφυγεν εἰς τὴν κατάργησιν τῆς ἐγγείου φορολογίας. Φαίνεται βεβαίως ἄπορον πῶς ἐκεῖνος, ὅστις κηρύσσεται θιασώτης ἑνὸς συστήματος, ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ ὁποίου κατέθλιβον καὶ κατεπίεζον τὸν γεωργικὸν τῆς χώρας πληθυσμὸν σμῆνος φορολόγων καὶ ἐνοικιαστῶν, ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ ὁποίου μέγα ποσὸν ἐξερχόμενον τῶν θυλακίων τοῦ λαοῦ περιήρχετο οὐχὶ εἰς τὸ ταμεῖον τοῦ Δημοσίου, ἀλλ’ εἰς τὸ ταμεῖον ἐνοικιαστῶν κερδοσκόπων, ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ ὁποίου ἀφῃρεῖτο δημευτικώτατα ὁ λαὸς τὸ ἓν τέταρτον τῆς καθαρᾶς προσόδου του, διότι βεβαίως 7% ἐπὶ τοῦ ἀκαθαρίστου ἀντιστοιχοῦσι κατὰ μέσον ὅρον πρὸς 25 καὶ 30%, πῶς, λέγω, ἀπολακτίζει τὸ ὁμολογουμένως ἀνακουφιστικὸν σύστημα τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ προσφεύγει εἰς τὴν πρότασιν περὶ καταργήσεως τῆς ἐγγείου φορολογίας. Ὁ κ. Δημητρακάκης ἰσχυρίσθη, ὅτι ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἐδείχθη ἄδικος καὶ ἄνισος. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ νομίζω, ὅτι ἐδείχθη μὲν ἄνισος, ὡς πᾶν φορολογικὸν σύστημα, διότι εἶνε ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ ἐκλείψῃ ἡ ἀνισότης ἀπὸ παντὸς φορολογικοῦ συστήματος, ὡς πολὺ ὀρθῶς παρετήρησαν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ Βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Καλλιγᾶς· εἶνε ὅμως ἀληθὲς, ὅτι ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἶνε ὁ ἐλαφρὸς, ὁ μικρὸς φόρος· ἐπὶ μικρῶν δὲ φόρων κατὰ γενικὴν οἰκονομολογικὴν ἀρχὴν δὲν ἐπιδιώκεται ποτὲ ἡ ἰσότης, ἀλλ’ ἡ ἁπλοποίησις τοῦ φορολογικοῦ συστήματος, ἁπλοποίησις παρέχουσα εὐκολίας εἰσπράξεως καὶ βεβαιώσεως τοῦ φόρου εἰς τὴν φορολογικὴν ἐξουσίαν καὶ εὐκολίας εἰς τὴν καταβολὴν τοῦ φόρου ὑπὸ τοῦ φορολογουμένου· καὶ ἀπόδειξις τούτου, ὅτι αὐτὸς ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ζώων, ὅστις σήμερον ἰσχύει παρ’ ἡμῖν, εἶναι φόρος ἄνισος κατὰ πάντα, διότι βεβαίως φορολογοῦνται ἐξ ἴσου ποίμνια παραγωγὰ καὶ ποίμνια ἥκιστα παραγωγά· φορολογεῖται, φέρ’ εἰπεῖν, ἐξ ἴσου ἡ αἲξ τῶν Ἀθηνῶν, ἥτις παράγει πολλὰς ὀκάδας γάλακτος, τὰς ὁποίας πωλεῖ ἐπ’ ὠφελείᾳ, πρὸς τὴν αἶγα ἄλλων μερῶν ἀποκέντρων καὶ ὀρεινῶν, ἐκ τῆς ὁποίας οὐδὲν παράγει ὁ ποιμήν. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλους τοιούτους φόρους, ἔχομεν τὸ τελωνιακὸν δασμολόγιον· ἐν τῷ τελωνιακῷ δασμολογίῳ πολλὰ εἴδη, καίτοι διαφόρου ἀξίας, συγχωνεύονται ἐν τῷ προσδιορισμῷ τοῦ φόρου, καὶ θεωρεῖται μάλιστα ἐπὶ τοσοῦτον τελειότερον τὸ τελωνιακὸν δασμολόγιον, ὅσῳ εἶναι μεγαλειτέρα ἡ συγχώνευσις τῶν αὐτῶν εἰδῶν, ἔστω καὶ διαφόρου ἀξίας· ἡ ἰσότης θηρεύεται ἐπὶ τῶν μεγάλων φόρων· ἐκεῖ βεβαίως εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία ἡ διάκρισις, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει καθίσταται ὁ φόρος δημευτικὸς· καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει λοιπὸν, ὅτι ὑπάρχει ἀνισότης τις, ἡ ἀνισότης εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν ὑπάρχει λόγος καταργήσεως τοῦ νόμου. Ἐῤῥέθη ὑπὸ τοῦ κ. Δημητρακάκη, ἐῤῥέθη πρὸ ὀλίγου παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων κ. Οἰκονόμου, ὅτι ὁ φόρος οὗτος ὠφελεῖ τοὺς μεγαλοκτήμονας ἐπὶ βλάβῃ τῶν καλλιεργητῶν. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀληθές; πρῶτον ἐν Ἑλλάδι κατὰ τὰ δύο τρίτα, καὶ πολὺ πλέον ἴσως, ἰσχύει τὸ σύστημα τῆς πατριαρχικῆς καλλιεργείας, κατὰ τὸ ὁποῖον δηλ. ὁ ἰδιοκτήτης εἶναι ὁ καταβάλλων τὰ κεφάλαια καὶ ὁ καταβάλλων τὴν ἐργασίαν· ἰδοὺ λοιπόν, ὅτι τὰ δύο τρίτα καὶ ἐπέκεινα τῶν ἰδιοκτητῶν δὲν εἶναι παρὰ αὐτοὶ οἱ καλλιεργηταί. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν ἤδη εἰς τὰ ἐπὶ μορτῇ καλλιεργούμενα κτήματα. Μεταξὺ τοῦ ἰδιοκτήτου καὶ τοῦ μορτίτου συνάπτεται ἓν συνάλλαγμα, καὶ τὸ συνάλλαγμα τοῦτο συνάπτεται κατὰ τὰς διαφόρους περιστάσεις, τὰς εὐνοϊκὰς ἢ τὰς δυσμενεῖς εἰς τὴν γεωργίαν, κατὰ τὰς διαφόρους περιστάσεις τὰς τοπικάς· ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι οἱ κάτοικοι ἑνὸς χωρίου εἶναι ὀλιγάριθμοι, δὲν εἶναι ζήτημα, ὅτι ὁ μορτίτης εἰς τὴν συμφωνίαν αὐτὴν ἀποκτᾷ μεῖζον κέρδος· ἂν ἦναι πολυάριθμοι, δὲν εἶναι ζήτημα, ὅτι ἀποκτᾷ ὀλιγώτερον κέρδος. Μία τῶν σπουδαιοτάτων περιστάσεων, αἵτινες ἐπιδρῶσιν εἰς τὴν συμφωνίαν, εἶναι βεβαίως καὶ ὁ τοιοῦτος ἢ τοιοῦτος φόρος· ἂν ἦναι βαρὺς ὁ φόρος, βεβαίως τὸ μερίδιον τοῦ ἰδιοκτήτου θέλει εἶσθαι ὀλιγώτερον, ἀλλὰ θὰ ἦναι ὀλιγώτερον, διότι καὶ ὁ γεωργὸς εἰσπράττει ὀλιγώτερον· ἂν ἦναι ἐλαφρὸς ὁ φόρος, θέλει ὠφεληθῆ ὁ ἰδιοκτήτης περισσότερον, ἀλλὰ καὶ ὁ γεωργὸς ἐπίσης. Τοῦτο θέλει συμβῆ, οἱανδήποτε μορφὴν καὶ ἂν δώσητε εἰς τὸ φορολογικὸν τοῦτο σύστημα, εἰς οἱονδήποτε καὶ ἂν ἐπιῤῥίψητε κατὰ τὸ φαινόμενον τὰ φορολογικὰ βάρη, διότι ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ νέου φορολογικοῦ συστήματος θέλει ἐπέλθει νέα συμφωνία μεταξὺ τοῦ ἰδιοκτήτου καὶ τοῦ καλλιεργητοῦ συμβιβάζουσα ἀμφοτέρων τὰ συμφέροντα. Ἀλλ’ ἔστω, ὅτι ὠφελοῦνται οἱ κτηματίαι συγχρόνως, μήπως τοῦτο εἶναι ἐπιβλαβὲς εἰς τὴν γεωργίαν ἢ μήπως ἡ Βουλή, ψηφίζουσα τὸν νόμον, ἀπεφάσισε νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον κατὰ τῶν κτηματιῶν; ἐξ ἐναντίας ὠφελιμώτατον εἶναι εἰς τὴν γεωργίαν, ὠφελιμώτατον καὶ εἰς τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος, ὅπερ σπουδαίως συνδέεται πρὸς τὴν βελτίωσιν τῆς γεωργίας, ἵν’ ἀναπτυχθῇ εἰ δυνατὸν καὶ ἡ ὑλικὴ δύναμις τῶν κτηματιῶν, διότι οὕτω πως θέλει μεταβληθῆ βαθμηδὸν τὸ σύστημα τῆς ἐπιμόρτου καλλιεργείας εἰς σύστημα αὐτεπιστασίας, ὑπὸ τὸ ὁποῖον θέλουσιν εἰσαχθῇ ἐντελέστεροι τρόποι καλλιεργείας καὶ τεχνικώτερα ἐργαλεῖα, θέλουσιν ἐπὶ τέλους καλλιεργηθῆ καὶ αἱ ἀκαλλιέργητοι ἔτι γαῖαι, καὶ γνωρίζετε, ὅτι εἰς πλεῖστα μέρη τῆς Ἑλλάδος ὑπάρχουσι γαῖαι πολλαὶ ἀκαλλιέργητοι. Ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς ἐπιμόρτου καλλιεργείας βεβαίως δὲν ἐπιτυγχάνεται πολὺ ἡ πρόοδος τῆς γεωργίας, διότι ὁ μορτίτης δὲν κέκτηται συνήθως οὔτε τὰς γνώσεις, οὔτε τὴν δύναμιν, οὔτε τὴν θέλησιν νὰ καταστήσῃ ἐντελεστέραν καὶ παραγωγικωτέραν τὴν γεωργικὴν ἐργασίαν· διὰ τοῦτο μᾶλλον ὠφέλιμον τοῦ συστήματος τῆς ἐπιμόρτου καλλιεργείας εἶναι σήμερον τῆς πατριαρχικῆς καλλιεργείας τὸ σύστημα, ἀλλ’ ἔτι μᾶλλον ἤθελεν εὐδοκιμεῖ τὸ σύστημα τῆς αὐτεπιστασίας. Ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο ἐν Ἑλλάδι δὲν δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως κεφαλαίων καὶ ἕνεκα τῆς μικρᾶς προσόδου, ἣν τὰ κτήματα ἀποφέρουσιν, ἀλλὰ μεταξὺ τῶν ἄλλων, καὶ πρὸ πάντων ἴσως καὶ ἕνεκα τοῦ βαρυτάτου φόρου τῆς δεκάτης, ὅστις ἕως χθὲς ἐπίεζε τὴν Ἑλλάδα. Κηρύσσομαι λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τοῦ ἰσχύοντος νόμου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις ἔπρεπε νὰ καταργηθῇ πᾶς φόρος καλλιεργείας τῶν δημητριακῶν καρπῶν διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι διὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἰδίως ἐπεβαρύνθη ἡ γεωργικὴ τάξις, καὶ κυρίως οἱ καταγινόμενοι εἰς τὴν καλλιέργειαν τῶν δημητριακῶν καρπῶν. Ὅταν χθὲς ὡμίλει ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κύριος Φιλήμων, ἤκουσα φωνὰς διακοπτούσας αὐτόν. Κατὰ ταύτας, πρέπει νὰ ἐξισωθῇ ἅπασα ἡ γεωργικὴ τάξις πρὸς τὴν καταγινομένην εἰς τὴν καλλιέργειαν τῶν δημητριακῶν καρπῶν· ἀλλ’ ὑπάρχει μεγάλη διαφορὰ μεταξὺ τῶν μὲν καὶ τῶν δὲ, διότι οἱ μὲν καλλιεργοῦντες δημητριακοὺς καρποὺς ὀφείλουσι νὰ καλλιεργῶσι διὰ χειρῶν ἰσχυρῶν, ἡ ἄλλη ὅμως ἐν γένει γεωργικὴ καλλιέργεια δύναται νὰ ἐνεργηθῇ καὶ ὑπὸ προβεβηκότων ἀνδρῶν καὶ ὑπὸ γυναικῶν. Τοῦτο ὅμως δὲν συμβαίνει εἰς τοὺς καλλιεργοῦντας δημητριακοὺς καρπούς· εἰς αὐτοὺς εἶναι ἀνάγκη ἀπαραίτητος ἰσχυρῶν δυνάμεων, τὰς ὁποίας ἔχουσιν ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἡ ἐπιστράτευσις ἀφῄρεσεν ἀπὸ τῆς ἐργασίας, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 21 μέχρι τοῦ 35 ἔτους, καὶ τοῦ 40 ἴσως. Οὐδεμία λοιπὸν ἀμφιβολία, ὅτι, ἀποσυρομένων τῶν νεανικῶν χειρῶν, θέλει βλαφθῆ σπουδαίως ἡ καλλιέργεια, θέλει προέλθει ὀλιγωτέρα πρόσοδος, καὶ εἶναι δίκαιον νὰ ἀνακουφισθῇ αὐτὴ ἡ τάξις. Ὁ ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς κ. Οἰκονόμος εἶπεν, ὅτι ὁ ὑποβιβασμὸς τοῦ ἐγγείου φόρου εἶναι ἄδικος, καὶ ὅτι πρέπει νὰ αὐξηθῇ μάλιστα ἡ ἔγγειος φορολογία· εἶπε μάλιστα ὁ βουλευτὴς Καλαβρύτων, ὅτι ἡ αὔξησις τῆς ἐγγείου φορολογίας ἐν ἄλλαις εὐρωπαϊκαῖς ἐπικρατείαις ὑποστηρίζεται ὑπὸ διαφόρων οἰκονομολόγων. Ἀλλὰ καὶ ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι ὑπάρχουσιν ἔγκριτοι πολιτειολόγοι καὶ οἰκονομολόγοι, κηρυττόμενοι ὑπὲρ τῆς παντελοῦς καταργήσεως· εἰς δὲ τελευταῖον συγγραφεὺς Γάλλος ὁ de Lavergne, ὅστις ἠσχολήθη εἰς εὐρείας οἰκονομικὰς καὶ πολιτικὰς μελέτας, οὐ μόνον προέτρεψε τὴν κατάργησιν τοῦ γεωργικοῦ φόρου, ἀλλὰ καὶ ἰσχυρίζεται, ὅτι ἡ ἀνακούφισις τῆς γεωργίας διὰ πάσης προσφορᾶς καὶ διὰ πάσης θυσίας δέον νὰ ἦναι τὸ πρῶτον μέλημα πάσης πολιτείας, διότι οὐχὶ μόνον ὑπηρετεῖ τὰ οἰκονομικὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ἀλλ’ ὑπηρετεῖ καὶ αὐτὰ τὰ πολιτικά. Ὅπου, λέγει, ἡ πολιτεία παρέχει συνδρομὴν καὶ προστασίαν ἐξαιρετικὴν εἰς τὴν γεωργίαν, ἐπέρχεται δ’ ἐκ τούτου εὐπραγία τῆς γεωργικῆς τάξεως, ἐκεῖ ἀναπτύσσεται ἓν πνεῦμα γαλήνης καὶ μονιμότητος πολιτικῆς, ἐκεῖ αἱ φιλοδοξίαι αἱ πολιτικαὶ εἶναι ἧττον ἰσχυραί, τὰ πάθη ἧττον εὔφλεκτα καὶ ἐν γένει ἑδραιοῦται ἡ πολιτικὴ τάξις ἐπ’ ὠφελείᾳ οὐχὶ μόνον τῆς γεωργικῆς τάξεως, ἀλλ’ ἁπασῶν τῶν κοινωνικῶν τάξεων. Συμπεραίνων λοιπὸν λέγω, ὅτι ἀποβλέποντες εἰς τὸ ἔκτακτον τῶν περιστάσεων, αἵτινες ἐπεβάρυναν τὴν γεωργικὴν τάξιν, διὰ τὸ παρὸν ἔτος πρέπει νὰ καταργήσωμεν πάντα φόρον ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν.

§26ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Δὲν θὰ εἰσέλθω, κύριοι βουλευταί, εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προκειμένου ζητήματος, τὸ μὲν διότι τὸ θεωρῶ ἐντελῶς ἐξηντλημένον, τὸ δὲ διότι τὸ θεωρῶ ἄγονον, καθόσον ὅλοι γνωρίζομεν ποῦ θὰ καταλήξῃ ἡ συζήτησις αὕτη, ὅταν τὰ δύο ἰσχυρὰ μέρη ἐκ τῶν προτέρων ἀποδέχωνται τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον, ἀλλὰ θεωρῶ ἀνάξιον ἐμοῦ ὡς ἀντιπροσώπου ἀντιπροσωπεύοντος τὰ συμφέροντα καθαρῶς γεωργικῆς ἐπαρχίας ν’ ἀφίσω ἀπαρατήρητα ὀλίγα τινὰ, τὰ ὁποῖα ἔῤῥιψεν ἐνώπιον ἡμῶν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων βουλευτὴς κ. Οἰκονόμου, ὅστις κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν πολὺ ἐμελέτησε καὶ καλῶς γνωρίζει τὰ κατὰ τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀλλὰ ὑπάρχουσι μερικὰ, τὰ ὁποῖα οὐδαμῶς ἐξήτασεν εἶναι δὲ ταῦτα ὅσα ἀφορῶσι τὰς γεωργικὰς ἐπαρχίας, ὅπως προεῖπον, καὶ ἰδίως ἐκείνην, τῆς ὁποίας ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι ἀντιπρόσωπος. Δὲν γνωρίζω ὁποῖα θὰ ἦναι τὰ μέτρα τῆς Βουλῆς αὐτῆς, ἐὰν ὁ βίος αὐτῆς θὰ ἦνε μακρὸς καὶ ἐὰν θελήσῃ νὰ διορθώσῃ τὸ ὑπάρχον σύστημα ἐπὶ τὸ βέλτιον, ἀλλ’ ὅτι τὸ ὑπάρχον σύστημα εὐηρέστησεν εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν, περὶ τούτου οὔτε κἂν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ὁ ἀντιλέγων, διότι ἀρκετὰ μαρτυροῦσι τὰ συγχαρητήρια ὅλων τῶν γεωργικῶν ἐπαρχιῶν, τὰ ὁποῖα ἐστάλησαν ὑπὲρ τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος κ. Οἰκονόμου, μετὰ πολλῆς δυνάμεως γνώσεων δῆθεν ἐξέθεσεν, ὅτι ὑπάρχουσι μεγάλοι κτηματίαι ἐν Ἑλλάδι, διότι ἐγὼ λέγω πρὸς αὐτὸν εὐτόλμως, ὅτι ἡ γεωργικὴ ἐπαρχία τῶν Θηβῶν κανένα μεγαλοκτηματίαν δὲν ἔχει, οὔτε ἡ γειτονεύουσα ταύτης Λεβαδεία, οὔτε ἡ Λοκρίς. Ὅταν δὲ αἱ ἐπαρχίαι αἱ καθαρῶς γεωργικαὶ τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος δὲν γνωρίζωσι κανένα μεγαλοκτηματίαν, δὲν ἠξεύρω, μὰ τὴν ἀλήθειαν, ἐὰν μεταξὺ τῶν σταφιδοκτημόνων τῆς Πελοποννήσου ἢ τῶν συκοκτημόνων τῶν νήσων ὑπάρχωσι τοιοῦτοι. Εἶναι δὲ λίαν τολμηρὸν τοῦτο, ὅταν λέγῃ τις, ὅτι ἡ γεωργικὴ τάξις ὀφείλει νὰ μᾶς ἐπιτιμήσῃ, ἐκείνους τουτέστι τοὺς ψηφίσαντας τὸν νόμον, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐζητωκραύγασαν πᾶσαι αἱ γεωργικαὶ ἐπαρχίαι. Τόσον δὲ εἶναι τολμηρὸν τοῦτο, ὥστε, ἐνῷ ἡ ἐπαρχία μου εἶνε καθ’ ὁλοκληρίαν γεωργικὴ, ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ εἴπω ἐκ μέρους τῆς ἐπαρχίας μου ἐνταῦθα, ὅτι εὐγνωμονεῖ πρὸς τὸ παρόν, καὶ εὔχεται νὰ ἴδῃ εἰς τὸ μέλλον καλλίτερον φορολογικὸν σύστημα.

§27ΤΖΑΝΕΣ. Δύο λέξεις θὰ εἴπω, κ. πρόεδρε, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου· δὲν ἔχω δὲ σκοπὸν νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν, διότι πολλὰ ἐλέχθησαν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ ἀπασχολήσω κουρασθεῖσαν τὴν Βουλήν. Λέγω ὅμως, ὅτι ἕκαστος ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ὀφείλει νὰ ἦναι συνεπὴς πρὸς τὸ παρελθόν του. Ἐπειδὴ κατεψήφισα τοῦ νόμου περὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, τὸν ὁποῖον ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ὠνόμασα ἀκατάλληλον καὶ ἐπιζήμιον, θέλω καὶ αὖθις καταψηφίσει τοῦ νόμου αὐτοῦ. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ γῆ ἢ ἡ παραγωγὴ εἶναι ἡ βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὀφείλομεν νὰ στηρίξωμεν τὸ φορολογικὸν ἡμῶν σύστημα· φρονῶ, ὅτι βάσεις, ἐφ’ ὧν νὰ στηριχθῇ τοῦτο εἰσὶν ἄλλαι, μίαν τῶν ὁποίων εἶναι καὶ ἡ ἐργασία, οὐ τοῦ παρόντος ὅμως νὰ συζητήσω περὶ τούτου. Ὁ Περικλῆς ἐν τῷ «Ἐπιταφίῳ» λέγει, ὅτι, ὅταν ἀφαιρῇ τις τὴν νεότητα ἀπὸ τὴν ἡλικίαν, ἀφαιρεῖ τὴν ἄνοιξιν ἀπὸ τὸ ἔτος. Τί ἄλλο ἡμεῖς ἐπράξαμεν διὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως; Ἀφηρέσαμεν τὴν νεότητα, τὰς χεῖρας, διὰ τῶν ὁποίων ἐργαζόμεθα. Λοιπὸν ἤδη δὲν ἔχομεν χεῖρας νὰ ἐργασθῶμεν· οὕτω θεωρῶ ἐγὼ τὸ ζήτημα, καὶ μάλιστα, ἐὰν κληθῶσιν καὶ αἱ ἡλικίαι ἀπὸ 30 ἕως 40 εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Δι’ αὐτὸν λοιπὸν τὸν λόγον θέλω καταψηφίσει τοῦ νομοσχεδίου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καθόσον οὐχὶ μόνον δὲν θέλομεν ἐν τοιαύτῃ καταστάσει εἰσπράξει φόρους, ἀλλὰ θὰ ἴδωμεν, φρονῶ, ταχέως πλανώμενα ἔρημα τὰ κτήνη ἡμῶν δι’ ἔλλειψιν φυλάκων. Ὁ φόρος διὰ τὸ ἔτος τοῦτο εἶναι καταπιεστικός.

§28ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξεῦρεν ἐπιχείρημα ν’ ἀντιτάξῃ κατ’ ἐμοῦ. Εἶπε προχθές, ἐὰν σεῖς δὲν ἐγκρίνετε ὡς ὀρθὸν καὶ χρήσιμον τὸ σύστημα τῆς φορολογίας τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐὰν δὲν ἐγκρίνετε τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, τί σᾶς παρεκώλυε νὰ προτείνητε ἴδιον σύστημα, διὰ νὰ μὴ εὑρεθῆτε εἰς τὸ δίλημμα, εἰς τὸ ὁποῖον παραπονεῖσθε, ὅτι εὑρέθητε; Τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει φαινομενικὴν ἰσχὺν, καὶ ἠδύνατο νὰ πλανήσῃ ἐκείνους, οἵτινες ἐπιπολαίως ἐξετάζουσι τὰ πράγματα, καὶ νομίζουσιν, ὅτι εὑρίσκουσι τέλος πάντων πρόχειρον λόγον, διὰ νὰ δικαιολογήσωσι τὴν γνώμην των. Κατ’ οὐσίαν ὅμως εἶναι ἐπιχείρημα ψευδὲς, τὸ ὁποῖον οὐδεμίαν ἔχει ἰσχύν. Δυστυχῶς μάλιστα τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ἔφερεν ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος διοικεῖ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, καὶ ὁ ὁποῖος διὰ τὴν ἰδιότητά του ταύτην ἔχει δικαίωμα νὰ ἀξιοῖ παρ’ ἡμῶν νὰ τῷ ἀποδίδωμεν ἐμβρίθειαν. Δὲν ἤλπιζον δὲ ποτὲ, ὅτι αὐτὸς ἤθελε προτείνει τοιοῦτον ἐπιχείρημα, διότι αὐτὸς πρὸ παντὸς ἄλλου ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ, ὅτι τὸ κατασκευάζειν φορολογικὰ νομοθετήματα δὲν εἶναι ἔργον τῶν ἁπλῶν βουλευτῶν, ἀλλὰ ἐκείνου ἰδίως, ὅστις διοικεῖ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Ἡ κατασκευὴ νομοσχεδίων φορολογικῶν ἀπαιτεῖ πρὸ παντὸς πολλὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν κατέχει εἰς τὸ γραφεῖόν του, ἰδίως δὲ ἀπαιτεῖ στατιστικὰς πληροφορίας, αἵτινες εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖαι. Ἡ στατιστικὴ μᾶς φωτίζει περὶ τῶν σχέσεων, αἵτινες παράγονται ἐκ τῶν φορολογικῶν νόμων εἰς τοὺς διαφόρους κλάδους τῆς παραγωγῆς ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ περὶ τῆς ἐπιῤῥοῆς, τὴν ὁποίαν τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ σύστημα ἐνασκεῖ ἐπ’ αὐτῶν, ὡς καὶ περὶ τῶν οἰκονομικῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα ἐπιφέρει. Ἐὰν προέβαλον ἐγὼ φορολογικὸν σύστημα ἁπλοῦς ὢν βουλευτὴς, ἤθελον πράξει ἔργον παρακεκινδυνευμένον, ἀπειλοῦν νὰ συνταράξῃ τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν, μηδὲ δυνάμενον ἄλλως νὰ τύχῃ τῆς ὑποστηρίξεως, εἰμὴ τῶν ὀλίγων φίλων μου· ἐνῷ, ἐὰν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅταν, ὀλίγας ἡμέρας ἀφοῦ εἰσήχθη τὸ νομοσχέδιον περὶ στρεμματικῆς φορολογίας, πειθόμενος, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι διατεθειμένη ν’ ἀποδεχθῇ αὐτὸ, πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ὤφειλε, πρὶν εἰσαγάγῃ τὸ περὶ στρεμματικῆς φορολογίας νομοσχέδιόν του, νὰ ἔχῃ ἐσχηματισμένην, διότι εἶχεν ἐκδηλωθῆ ἡ κατ’ αὐτοῦ γνώμη τῆς Βουλῆς, ὅταν, λέγω, πειθόμενος, ὅτι δὲν ἤθελε γείνει ἀποδεκτὸν παρὰ τῆς Βουλῆς τὸ νομοσχέδιόν του, ἀνήγγειλλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἔμελλε νὰ λάβῃ, ἤτοι, ὅτι ἔμελλε νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ νομοσχέδιόν του, τότε ἐγὼ πρῶτος ἤθελον παρακαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ ἐκ τῶν ἰδίων μελῶν ἐπιτροπὴν, νὰ ἐξετάσῃ, μελετήσῃ καὶ παρασκευάσασα φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον ἄλλο ὅσον τὸ δυνατὸν ὀρθὸν καὶ σύμφωνον πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου· ἐὰν δὲ τοῦτο ἔπραττεν, ἤθελεν ἀπαλλάξει ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ διλήμματος, εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς ἔφερεν. Εἶπον ὅ,τι ὤφειλον νὰ εἴπω εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν διὰ τὸ ἐπιχείρημα, περὶ οὗ ἔκαμε λόγον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο καὶ ἄλλος τις ἐκ τῶν βουλευτῶν ἀπέτεινεν. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτον δὲν ἀπαντῶ. Δὲν ἤθελον δὲ παντάπασι μνημονεύσει αὐτοῦ, ἐὰν δὲν μὲ προεκάλει ὁ εὔγλωττος βουλευτὴς Καλαβρύτων, προσπαθήσας νὰ καταστείλῃ διὰ τοῦ λόγου του πρὸ μικροῦ τὰς ἀπρεπεῖς ἐκφράσεις, αἵτινες χθὲς εἶχον λεχθῆ παρὰ τοῦ εἰρημένου βουλευτοῦ κατὰ τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας του ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Τὸ εὐτράπελον τοῦ ἤθους, τὸ ἀστεῖον τῶν ἐννοιῶν, ἡ διασκευὴ ἡ κωμικὴ δὲν εἶναι κατὰ πάσας τὰς ἐποχὰς τὰ αὐτά. Εἰς τὰς ἀρχαίας Ἀθήνας ἡ κωμῳδία ἦτο βωμολοχία, καὶ ὅταν παριστάνοντο αἱ Νεφέλαι ἢ ὁ Πλοῦτος τοῦ Ἀριστοφάνους, ἡ ἐκλεκτοτέρα κοινωνία ἔσπευδεν, ὅπως παρευρεθῇ εἰς τὴν παράστασιν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι πλέον τὰ ἤθη τὰ αὐτά. Μετὰ τὸν Μένανδρον ἔπαυσε πλέον νὰ ἦναι βωμολοχία ἡ κωμῳδία. Ἐὰν δ’ ἤθελε δώσει τις ἐν ταῖς Ἀθήναις σήμερον τὴν παράστασιν τῶν Νεφελῶν ἢ τοῦ Πλούτου, ὄχι μόνον γυναῖκες, ἀλλ’ οὐδὲ ἄνδρες ἤθελον παρευρεθῆ. Καὶ δὲν εἶναι μόνον, ὅτι ἄλλη ἦτο ἐκείνη ἡ ἐποχὴ καὶ ἄλλη ἡ σημερινή· ἡ διαφορὰ ὑφίσταται καὶ κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχήν. Ἄλλως γίνεται τὸ κωμικὸν καὶ τὸ γελοῖον καὶ τὸ ἀστεῖον ἐν ταῖς μητροπόλεσιν, ἐν ταῖς πρωτευούσαις, καὶ ἄλλως μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ζῶσιν ἐν τοῖς ἀγροῖς ἢ ἐπὶ τῶν ὀρέων. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου καὶ ἐν τῇ αὐτῇ πόλει ἄλλως κρίνεται τὸ ἀστεῖον ἢ τὸ κωμικὸν ἐν ταῖς μεμακρυσμέναις συνοικίαις αὐτῆς, ἄλλως εἰς τὰ μέρη, τὰ ὁποῖα χρησιμεύουσι πρὸς εὐωχίαν ἢ θυμηδίαν, καὶ ἄλλως ἐν ταῖς αἰθούσαις, ἐν αἷς συνέρχονται ἄνθρωποι ἄλλως ἀνατεθραμμένοι καὶ εἰς κανόνας ἠθικῆς καὶ κοινωνικῶν σχέσεων προηγμένοι· πολλῷ δὲ διαφόρως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐν ᾗ ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ σεμνύνωνται οἱ καταλαμβάνοντες ἐν αὐτῇ θέσιν. Ἴσως δὲν ἀπέτυχεν ὁ τὴν περὶ ἧς πρόκειται ἐξομοίωσιν ποιήσας βουλευτὴς ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων, πρὸς τὰ ὁποῖα ἐποίησε τὴν ἐξομοίωσιν, διότι ὁ γέλως τοῦ ἀρχηγοῦ αὐτοῦ ἐνεθάῤῥυνε διαφόρους τῆς ἑτέρας πτέρυγος νὰ γελάσωσι, καὶ ἐν τῷ γέλωτι αὐτῶν νὰ εὕρῃ τὴν ἐπιδοκιμασίαν τῆς πράξεώς του ἐκείνης. Ἀπέτυχεν ὅμως ἐκλέξας ὡς τόπον τὴν αἴθουσαν τοῦ κοινοβουλίου, ἵνα ποιήσῃ τὴν ἐξομοίωσιν. Ἄλλοτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ βουλευτὴς, ὅστις εἶχε φίλους δύο δεκάδας βουλευτῶν, ἀπήγγειλεν ἀπὸ τοῦ βήματος ἀπρεπῆ φράσιν κατὰ τοῦ νῦν προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου· ἡ πτέρυξ, ἥτις ἀπετελεῖτο ἀπὸ τοὺς φίλους τοῦ νῦν προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου καὶ ἡ πτέρυξ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἧς ἡγεῖτο τότε ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης, ἠγέρθησαν ὡς ἓν σῶμα, οὕτω δὲ τὸ πλεῖστον τῶν βουλευτῶν δι’ ὕβρεων καὶ προπηλακισμῶν ἠθέλησαν νὰ τιμωρήσωσι τὴν ἀπρεπῆ φράσιν τοῦ προπετοῦς βουλευτοῦ. Δὲν ἐγκρίνω τὴν τακτικὴν ἐκείνην. Ἐὰν τὰς ἀπρεπεῖς φράσεις συμβαίνῃ νὰ ἀπαγγείλῃ τις εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ εἰς τὰς ἀγυιὰς, οἱ κοινοὶ τῶν ἀνθρώπων, πρὸς οὓς ἀπευθύνει αὐτὰς, τιμωροῦσι διὰ ῥαπίσματος, οἱ δὲ μὴ κοινοὶ διὰ περιφρονήσεως. Τὸν ποιήσαντα χθὲς τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος ἐξομοίωσιν, δὲν κρίνω ἄξιον οὐδετέρου τῶν αἰσθημάτων τούτων, οὐδὲ τῆς ἀγανακτήσεως, ἥτις ἐπάγει τὸ ῥάπισμα, οὐδὲ τῆς περιφρονήσεως· διότι τὰ φαινόμενα τοῦ βίου τοῦ ἀνδρὸς γεννῶσιν ἄλλα αἰσθήματα εἰς τὴν καρδίαν πάντων ἡμῶν. Χρεωστῶ ἀκόμη, κ. Πρόεδρε, ν’ ἀπαντήσω εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν, ὅτι δύνανται νὰ ἐλέγξωσιν ἐμὲ, διότι προέβαλον γνώμην εἰς τὴν Βουλὴν νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασιν περὶ καταργήσεως τοῦ ἐγγείου φόρου καὶ οὐχὶ νὰ ψηφίσῃ τὸν πέρυσι ψηφισθέντα νόμον περὶ ἀροτριώντων κτηνῶν, χωρὶς νὰ ἀναφέρω λεπτομερῶς τὰ ἄτοπα καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματος τούτου. Πέρυσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐγένετο μεγάλη συζήτησις περὶ τοῦ φορολογικοῦ τούτου συστήματος, καὶ κατηγγέλθησαν ὑπὸ δεκάδος λογάδων βουλευτῶν τὰ ἄτοπα καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματος τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Οἱ πάντες ἠκούσαμεν τὰ τότε λεχθέντα, καὶ ἐάν τις μεταξὺ ὑμῶν δὲν ἦτο τότε παρών, δὲν ἔχει παρὰ νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῶν Συζητήσεων τῆς Βουλῆς, καὶ ἐκεῖ θέλει εὑρεῖ ὀκτὼ τυπογραφικὰ φύλλα πεπληρωμένα διὰ τῶν λόγων καὶ τῶν ἐπιχειρημάτων, ὅσα τότε ἐπροτάθησαν πρὸς ἀπόκρουσιν τῶν ὑποστηριζόντων τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καὶ θέλει ἀναγνώσει ὅλα τὰ ἄτοπα καὶ πάντα τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ μὴ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν, ἐπαναλαμβάνων πάντα ταῦτα, ἀφοῦ μάλιστα ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἤρξατο διὰ ματαίας ἀκαιρολογίας, ἕνεκα τῆς ὁποίας κατετρίψαμεν δύω ὥρας. Ἀλλὰ ἀφοῦ μὲ προκαλοῦσιν, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἴπω τινά. «Σᾶς εἶπέ τις χθὲς πολεμῶν τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν, τί φορολογεῖτε; φορολογεῖτε τὸ ποσὸν τῆς παραγωγῆς εἴτε τῆς καθαρᾶς, εἴτε τῆς ἀκαθαρίστου; οὐχὶ, φορολογεῖτε τὴν γῆν, τὴν ἔκτασιν αὐτῆς, τὸ στρέμμα. Ἀλλ’ ὅ,τι ἐκεῖνος εἶπε κατὰ τῆς στρεμματικῆς φορολογίας, δὲν ἐνόει, ὅτι δύνανται ν’ ἀντιστρέψωσι κατὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Διὰ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν τί φορολογεῖτε; τὴν πρόσοδον τῆς γῆς ἢ τοὺς βόας; τοὺς βόας. Ἀλλὰ τοὺς βόας ἠδύνασθε νὰ φορολογήσητε, ἠδύνασθε νὰ φορολογήσητε καὶ τὸ γάλα, καὶ τὸ βούτυρον, καὶ τὰς δαμάλεις, καὶ τοὺς μόσχους, τοὺς ὁποίους παράγουσιν· ἀλλὰ σεῖς διὰ τοῦ συστήματος τούτου φορολογοῦντες τοὺς βόας, δὲν φορολογεῖτε τὴν πρόσοδον τῆς γῆς, καὶ πράττετε ἀδικίαν. Ἀφοῦ πληρώσητε τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐὰν ὁ Σπερχειὸς κατακλύσῃ τὸν ἀρωθέντα καὶ σπαρθέντα ἀγρὸν, ἢ ἐὰν ὁ Λάδων ἢ ὁ Ἀχελῷος ἀποκόψῃ καὶ καταστρέψῃ τὸ ἥμισυ ἢ τὸ ὅλον αὐτοῦ, ποίαν πρόσοδον ἐφορολογήσατε, ἀφ’ οὗ τοιαύτη δὲν ὑπῆρξε; Καὶ ὅμως εἰσεπράξατε φόρον ἐπ’ αὐτῆς διὰ τῆς φορολογίας τῶν βοῶν. Εἶναι δικαία ἡ φορολογία αὕτη; Ἐὰν κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς βλαστήσεως ἡ πλημμύρα ἐπιφέρῃ τὴν σῆψιν τῶν φύτρων, ἢ ἡ ξηρασία καταστήσῃ τὰ φύτρα φθισικὰ καὶ κάτισχνα, ποίαν πρόσοδον ἐφορολογήσατε διὰ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, τὸν ὁποῖον εἰσεπράξατε, ἀφ’ οὗ πρόσοδος δὲν ὑπῆρξεν; Ἐὰν κατὰ τὸν χρόνον τῆς συγκομιδῆς πυρκαϊὰ κατακαύσῃ τὰς θημωνίας, ἢ ἄλλα δυστυχήματα καταστρέψωσι τὴν συγκομισμένην πρόσοδον ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ γεωργοῦ, τί φορολογεῖτε διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, τὸν ὁποῖον εἰσεπράξατε; Φορολογεῖτε τὴν πρόσοδον; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον κατὰ ταῦτα ἄδικος ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐπίσης ὡς καὶ τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας. Σᾶς εἶπον καὶ πέρυσι καὶ σᾶς τὸ ἀνέπτυξα διὰ μακρῶν, ὅτι ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἐπάγει ἀδικίαν εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν, διότι φορολογεῖ τοὺς ἐργαζομένους καὶ καλλιεργοῦντας τὴν γῆν, καὶ ἀφίνει ἀφορολογήτους τοὺς κυρίους τῆς γῆς· ὁ κύριος τῆς γῆς δὲν ἐργάζεται τὴν γῆν, καλλιεργοῦσιν αὐτὴν οἱ γεωργοί. Ὁ κύριος τῆς γῆς ἔχει περισσοτέραν περιουσίαν, ἔχει τὰ μέσα τοῦ βίου μᾶλλον ἄνετα, ἐν τούτοις ἀπαλλάσσετε αὐτὸν τοῦ φόρου καὶ ἐπιβάλλετε αὐτὸν διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος διὰ τοῦ ἱδρῶτός του καλλιεργεῖ τὴν γῆν. Δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ἀνισότητος μεταξὺ τῶν διαφόρων γεωργῶν, μεταξὺ τῶν γεωργῶν, οἵτινες καλλιεργοῦσι τὴν ξηρὰν καὶ ἄγονον γῆν, καὶ ἐκείνων, οἵτινες καλλιεργοῦσι τὴν λιπαρὰν καὶ εὔφορον, οἵτινες ὅμως κατὰ τὸ σύστημα τοῦτο πληρόνουσι τὸν αὐτὸν φόρον, διότι ὁ κ. Φιλήμων χθὲς εἶχε τὴν προαίρεσιν νὰ διδάξῃ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ζητῶμεν τὴν ἀπόλυτον καὶ τελείαν ἰσότητα. Ἀλλ’ ὅμως ὡς ἐκεῖνος, καθ’ ἃ εἶπεν, εἶναι συνεπὴς ψηφοφορῶν ὑπὲρ τῆς προτάσεως νὰ μὴ τεθῇ φόρος ἐφέτος εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν, ἀφοῦ εἶχε ψηφοφορήσει πέρυσιν αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον πέρυσιν ἐψηφίσθη, οὕτω καὶ ἐγὼ ψηφοφορῶ ὑπὲρ τῆς προτάσεως, διότι τὴν αὐτὴν γνώμην εἶχον καὶ πέρυσιν. Ὀφείλω ὅμως νὰ μὴ παραλίπω νὰ καταδείξω μίαν διαφοράν. Ὁ κ. Φιλήμων εἶπεν, ὅτι ὡς πέρυσιν ἐψηφοφόρησεν ὑπὲρ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἕνεκα τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν, καὶ ἐφέτος ψηφοφορεῖ ὑπὲρ τῆς προτάσεως τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου ἕνεκα τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν. Ἀλλὰ δὲν ἔχει οὕτω τὸ πρᾶγμα. Ἂν ἐφέτος ψηφίζῃ τὴν πρότασιν περὶ μὴ ὑπαγωγῆς εἰς φόρον τῆς γεωργικῆς τάξεως, διότι ἀπὸ αὐτὴν ἕνεκα τῶν στρατιωτικῶν προπαρασκευῶν ἀφῃρέσαμεν τοὺς ἰσχυροτέρους βραχίονας, ἡ ἐπιψήφισις πέρυσι τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν εἶχεν ἄλλον καὶ οὐχὶ τοιοῦτον σκοπόν. Ἐκεῖνοι, οἵτινες προέβαλον τότε τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, διετείνοντο, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ καταπαύσῃ τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς, ἑπομένως νὰ μὴ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν, νὰ ἀποδεχθῇ τὰς ἠρέμα παρασκευὰς καὶ νὰ ἀνυψώσῃ τὴν σημαίαν τοῦ κ. Κεχαγιᾶ. Ἐδήλωσαν μάλιστα οὗτοι τότε, ὅτι ὅσοι ἤθελον ψηφίσει τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐδήλουν διὰ τῆς ψήφου των, ὅτι ἀπεδέχοντο τὴν πολιτικὴν ταύτην. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως, διότι νομίζω, ὅτι αὕτη δὲν ἐπιφέρει ζημίαν μεγάλην εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ἓν ἑκατομμύριον καὶ τετρακοσίας χιλιάδας ἐβεβαιώσαμεν ὡς πρόσοδον ἐκ τοῦ φόρου τούτου, ἂν καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπρότειναν αὐτόν, ἐβεβαίουν, ὅτι ἐμέλλομεν νὰ εἰσπράξωμεν πλέον τῶν 2 ἑκατομμυρίων, καὶ διὰ τοιούτων διαβεβαιώσεων ἔπειθον τοὺς ἁπλουστέρους ὑπὲρ τοῦ νόμου. Ἐκ τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου καὶ τετρακοσίων χιλιάδων δραχμῶν εἰσεπράχθη ἓν ἑκατομμύριον καὶ διακόσιαι χιλιάδες. Αὐτὸ εἶναι τὸ χρηματικὸν ἀποτέλεσμα τοῦ νόμου τούτου, τὸ ὁποῖον τινὲς ἐθεώρησαν, ὅτι εἶναι τὸ μέγιστον τῶν προτερημάτων αὐτοῦ. Δὲν λαμβάνουσιν ὅμως ὑπ’ ὄψιν εἴτε ἕνεκα ἐλαφρᾶς ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων, εἴτε ἕνεκα ἀγνοίας, ὅτι τὰ εἰσπραχθέντα ἐπὶ τῶν βεβαιωθέντων ἀποτελοῦσι τὰ 12)14 τῶν βεβαιωθέντων, ἤτοι τὰ 6)7 αὐτῶν, ὅτι τὰ οὕτω καθυστερήσαντα ἀνέρχονται εἰς τὸ ἕβδομον τοῦ βεβαιωθέντος ποσοῦ, ἤτοι, ὅτι ἡ εἴσπραξις τοῦ φόρου ἀφῆκεν ἔλλειμμα 14%, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐάν τις ἐρευνήσῃ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ φόρου τῆς δεκάτης τῶν τελευταίων ἐτῶν, θέλει εὑρεῖ πολλῷ μεγαλείτερον ἐκείνων, ἐὰν δὲ ἐρευνήσῃ τὰ ἀποτελέσματα τῶν κοινῶν φορολογικῶν νόμων, θέλει εὑρεῖ ἐπίσης ἀνώτερον ἐκείνων. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ποινικῶν τελῶν καὶ ἄλλων παραπλησίων δικαιωμάτων, ὧν ἡ ἐξακρίβωσις καὶ ἡ εἴσπραξις ἔχει ὁμολογουμένως δυσκολίας. Καὶ ὅμως, διὰ νὰ εὐκολυνθῇ ἡ εἴσπραξις τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ὁ νόμος εἰσήγαγε τὴν ποινὴν τοῦ τεταρτημορίου, καὶ ἐν τούτοις δὲν ἔφθασεν ἡ εἴσπραξις τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἄλλοι φορολογικοὶ νόμοι ἄνευ τῆς ποινῆς ταύτης εἶχον ἀποφέρει. Ἀλλὰ ἐὰν ἐκ τοῦ ἑνὸς ἑκατομμυρίου καὶ διακοσίων χιλιάδων δραχμῶν, τὰς ὁποίας εἰσεπράξατε ἐκ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἀφαιρέσητε τὸν φόρον, τὸν ὁποῖον θέλετε εἰσπράξει, ἐὰν παραδεχθέντες τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐπιβάλετε εἰς τοὺς βόας τὸν κοινὸν φόρον τῶν ζώων, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι δὲν μένει εἰμὴ ποσὸν 900 χιλιάδων δραχμῶν. Λοιπὸν ἕνεκα τοῦ εὐτελοῦς αὐτοῦ ποσοῦ δὲν πρέπει νὰ ἀνακουφίσωμεν τὴν τάξιν ἐκείνην, ἥτις μᾶς παρέσχε τὸ πλεῖστον τῶν ἀνδρῶν, οἵτινες κατετάχθησαν εἰς τὸν στρατὸν καὶ ἐγκατέλιπον τὰ γεωργικὰ ἔργα των ἤδη ἐπὶ 7 μῆνας καὶ οἱ ὁποῖοι θέλουσι παραμείνει ἀκόμη εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἐν ὅσῳ αἱ περιστάσεις τοῦ ἔθνους τὸ ἀπαιτήσωσι. Διὰ τοῦτο ψηφίζω ὑπὲρ τῆς προτάσεως.

§29ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἠκούσατε τὰς παραστάσεις τῶν ἀγορευσάντων ὑπὲρ καὶ κατὰ τοῦ φορολογικοῦ συστήματος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ὅ,τι μοι ἔλαμεν ἐντύπωσιν, εἶναι, ὅτι οἱ ἀγορεύσαντες ὑπὲρ τοῦ συστήματος τούτου ἰσχυρίζονται, ὅτι εἰς κανὲν ἔθνος δὲν κατηργήθη ποτὲ φορολογικὸν σύστημα λόγῳ ἀνισότητος. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν συμφωνῶ, διότι κατ’ ἐμὲ φορολογικὸν σύστημα ἄνισον θεωρεῖται ὅταν ἐγὼ πληρώνω 5, ὁ κ. Καλλιγᾶς 10, ἄλλος 20· ἀλλ’ ἐπὶ τῆς γῆς δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἐξακρίβωσις τοιαύτη, διότι τοῦτο ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἰδιότητα αὐτῆς καὶ τὴν ἐπιτηδειότητα τοῦ καλλιεργητοῦ. Κατ’ ἐμὲ εἶναι ἀσιδοσία, διότι φορολογεῖται μόνον ἡ μέση τάξις, οἱ μεγαλοκτηματίαι, ἡ δὲ τελευταία τάξις μένει ἐντελῶς ἀσίδοτος ὄχι μόνον ὡς πρὸς τοὺς δημοσίους φόρους, ἀλλὰ καὶ ὡς πρὸς τοὺς δημοτικούς. Ἐκτὸς τούτου συμβαίνει τὸ ἑξῆς, ὡς μᾶς εἶπεν ὁ κ. Καραλίβανος, εἰς ἓν χωρίον Κολοποδίτσα. Ἐκεῖ ὁ φόρος μοιράζεται εἰς 2 ἢ 3 οἰκοκυραίους, οἱ ὁποῖοι πληρώνουσιν ἀπὸ 100 καὶ 150 δραχ. ἕκαστος, ἡ δὲ λοιπὴ κοινότης μένει ἀσίδοτος. Ἀφοῦ ἐπήραμεν ὅλους τοὺς μονογενεῖς καὶ τοὺς ἐφέραμεν εἰς τὰς τάξεις, ἐπεβαρύναμεν τοὺς δυστυχεῖς γονεῖς, οἱ ὁποῖοι ἠναγκάσθησαν νὰ ἀφήσουν τὰς γαίας των ἀκαλλιεργήτους, ἐνῷ οἱ μεγαλοκτηματίαι μένουν ἀσίδοτοι· πρέπει νὰ καταργήσωμεν τὴν φορολογίαν αὐτήν. Θὰ ζημιωθῇ τὸ ἔθνος ἓν ἑκατομμύριον, ἀλλὰ δυνάμεθα ἄλλως αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν νὰ ἀναπληρώσωμεν. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν μᾶς ὑπέβαλε σύμβασιν περὶ διαθέσεως τοῦ ἅλατος, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἔχωμεν 700 χιλ. δραχμῶν· δὲν προσθέτομεν ἀκόμη 5 λεπτὰ εἰς τὸ ἅλας, ὅπως ἀναπληρώσωμεν αὐτὴν τὴν οἰκονομικὴν ἀνάγκην; Ἐγὼ αὐτὸς ἠγόρασα 20 καὶ 22 λεπτὰ εἰς τὸ Γαλαξεῖδι τὸ ἅλας, ὡς ὁ κ. Καραλίβανος ἠμπορεῖ νὰ βεβαιώσῃ.

§30ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Μάλιστα.

§31ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς καταργήσεως.

§32Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Οἱ δημοτικοὶ φόροι πῶς θὰ πληρώνωνται;

§33ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Καταλογίζονται εἰς τὸν φόρον τῶν ζώων.

§34Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κ. Τράκας δὲν ἔχει κανὲν ζῶον, καὶ εἰς ποιμὴν ἔχει 2. χιλιάδας.

§35ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἐρωτήσατε τὸν κ. Τράκαν, ἐπλήρωσεν ἐφέτος δημοτικὸν φόρον;

§36ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θ’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ πολύ. Τῷ 1879, ὑπουργοῦντος τότε ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος κ. Δηλιγιάννη, ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου τὰ ἐπὶ 3 ἢ 4 συνεχῆ ἔτη τῆς μεγάλης σιτοδείας καὶ τὰς μεγάλας καὶ πολυειδεῖς καταπιέσεις τῆς γεωργικῆς τάξεως, ὡς ἐκ τοῦ ἰσχύοντος τότε φορολογικοῦ συστήματος τῆς δεκάτης, ἠρώτησα τὸν ῥηθέντα ὑπουργὸν, καταβάντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μετὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἂν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν ἐσόδων ἀναγράφηται τὸ αὐτὸ ποσὸν ἐκ τῆς ἐγγείου φορολογίας καὶ ἂν τοῦτο προέρχηται ἀπὸ τὸ αὐτὸ φορολογικὸν σύστημα, καὶ μοὶ ἀπήντησε καταφατικῶς. Τότε, ἔχων ὑπ’ ὄψιν καὶ τοὺς βασιλικοὺς λόγους, οἵτινες ὑπέσχοντο κατὰ πᾶσαν σύνοδον, ὅτι ἓν ἐκ τῶν κυριωτέρων μελημάτων τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦναι ἡ βελτίωσις καὶ ἀνακούφισις τῆς γεωργίας, ἔλεξα τάδε: «Πάντες ἀνομολογοῦμεν, ὅτι ἡ γεωργικὴ τάξις πάσχει, καὶ οὐδεὶς εἶναι ἀπὸ πολλοῦ ὁ ἀμφιβάλλων· ἀπόδειξις δὲ τούτου ἱκανὴ εἶναι, ὅτι καὶ πᾶσα Βουλὴ καὶ πᾶσαι αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις ἀνεγνώρισαν τὴν περὶ ἀνακουφίσεως τῆς τάξεως αὐτῆς ἀνάγκην, καὶ οἱ βασιλικοὶ λόγοι τοῦτο πάντοτε ἐβεβαίουν. Ἐν τῷ ὑποβληθέντι ὅμως προϋπολογισμῷ τῶν ἐσόδων πρόβλεψις τοιαύτη περὶ ἀνακουφίσεως τῆς τάξεως αὐτῆς δὲν ἐλήφθη. Ἤλπιζα καὶ πάντες ἴσως ἠλπίζομεν, ὅτι ἐπέστη πλέον ἡ κατάλληλος ὥρα, μετὰ τριετῆ μεγάλην σιτοδείαν, ὅτι ἤθελε ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ γεωργικὴ αὕτη τάξις, ἥτις πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως μαστίζεται κλπ. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως διαγράψῃ ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τὸ ἔσοδον τῆς ἐγγείου φορολογίας, τὸ ὁποῖον, ἂν ἀφαιρεθῶσιν αἱ δαπάναι τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως, μόλις ἀναβαίνει τὰ 2½ ἑκατομμύρια δραχμῶν κλπ.» Ἀλλ’ ἐγὼ, ὅστις πρῶτος ἐπρότεινα, ὡς παρατηρεῖτε, τὴν πατάργησιν τῆς φορολογίας τῶν δημητριακῶν καρπῶν, δὲν ἔπραξα τοῦτο, κύριοι, χάριν δημαγωγίας, διότι μὲ γνωρίζετε πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἐν τῇ Βουλῇ ἐὰν μετέρχωμαι τοιαύτην πολιτικὴν, ἀλλ’ ἕνεκα τῶν δεινοπαθημάτων τῆς γεωργικῆς τάξεως ἠναγκάσθην νὰ προτείνω ὅ,τι ἐπρότεινα καὶ νὰ παρακαλέσω τὸν τότε ὑπουργὸν, ὅπως μέχρι τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν ἤθελε συζητηθῆ τὸ φορολογικὸν νομοσχέδιον, νὰ ἐξεύρῃ ἄλλο μέσον πρὸς ἀναπλήρωσιν αὐτοῦ τοῦ κενοῦ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅπερ ἤθελε προκύψει ἐκ τῆς καταργήσεως τῆς ῥηθείσης φορολογίας, καὶ οὕτως ἀπαλλαγῇ ἡ δυστυχὴς αὕτη τάξις· ἀλλ’ ἡ τότε Κυβέρνησις εἰς οὐδὲν ἐλογίσατο τὴν σύστασίν μου αὐτήν. Τῷ 1880, ἤτοι πέρυσιν, ἐνῷ προετιθέμην νὰ ἐπαναλάβω τὴν πρότασίν μου ἐκείνην, εὐτυχῶς προετάθη ἕτερον σύστημα, τὸ ἰσχύον ἤδη, καὶ οὕτως ἡ ἐπιψήφισις τοῦ συστήματος ἐκείνου μὲ ἀπήλλαξε τῶν περαιτέρω σκέψεών μου ὑπὲρ τῆς γεωργίας ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, διότι, ἂν καὶ δι’ αὐτοῦ δὲν ἐπετεύχθη καθολοκληρίαν ὁ σκοπός μου, ἐπῆλθεν ὅμως μεγίστη ἀνακούφισις εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν, ἥτις ὡς ἐκ τῶν προτερημάτων τοῦ συστήματος εἶναι λίαν εὐχαριστημένη, ἂν καὶ πολλοὶ τῶν κυρίων συναδέλφων διὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους λόγους ἀρνοῦνται τοῦτο· ἐγὼ ὅμως, καταγόμενος ἐξ ἐπαρχίας γεωργικωτάτης, δὲν συμφωνῶ μὲ αὐτοὺς, διότι ἐπῆλθεν ἀληθὴς ἀνακούφισις εἰς τὴν γεωργίαν. Ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἐλλείψεις τινὰς, ἀλλ’ αὗται μετὰ καιρὸν δύνανται νὰ διορθωθῶσιν, ἢ καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ δύναται νὰ μεταβληθῇ ἢ νὰ εὑρεθῇ ἄλλο καταλληλότερον, ὅτε οὔτε τὸ ὑποστηρίξαν τότε τοῦτο κόμμα θὰ ἀντείπῃ ἢ θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν διατήρησίν του. Σήμερον, ὅμως καίτοι ἀναγνωρίζω καὶ ἀνομολογῶ τὰ προτερήματα τοῦ ἰσχύοντος συστήματος, καίτοι θὰ ἦμαι ὑπὲρ αὐτοῦ, ἐνόσῳ δὲν παρουσιάζεται ἄλλο καταλληλότερον, καίτοι ἐν αἷς περιστάσεις διατελοῦμεν, δὲν ἔπρεπε νὰ γείνῃ τοιαύτη πρότασις, διότι ὅμως εἶμαι ἐκ μιᾶς τῶν γεωργικωτέρων ἐπαρχιῶν τοῦ Κράτους, εἰς ἣν προσφέρεται δῶρον, θὰ ἦμαι μωρὸς τῇ ἀληθείᾳ, ἐὰν δὲν τὸ δεχθῶ χάριν τῆς ἐπαρχίας μου καὶ ἁπάσης τῆς γεωργικῆς τάξεως· θὰ ψηφίσω λοιπὸν ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς ἐγγείου φορολογίας, ὄχι διότι δέχομαι ὡς ὀρθὰ τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Γόρτυνος, οὔτε τὰ τοῦ τῆς Λακεδαίμονος, οὔτε διότι ἀναγνωρίζω ὡς ὀρθὴν τὴν ἰδέαν ἑτέρου συναδέλφου ἐκ Καλαβρύτων, εἰπόντος, ὅτι ὅσοι ψηφίσουν ὑπὲρ τῆς καταργήσεως, δὲν θέλουν πόλεμον, καὶ ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα θὰ πράξω τοῦτο, ἀλλὰ διότι μοὶ προσφέρεται, ὡς εἶπον, δῶρον ὑπὲρ τῆς ἐπαρχίας μου καὶ ὑπὲρ ἁπάσης τῆς γεωργικῆς τάξεως, ὑπὲρ ἧς ὡμίλησα, ὡς ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου ἀπέδειξα. Καὶ τὸ 1879, ὅτε ἦτο τῷ ὄντι ἀνάγκη νὰ ἔλθωμεν εἰς ἀνακούφισιν αὐτῆς, καὶ διότι ἐν εὐθετωτέρᾳ περιστάσει, συνεπὴς ὢν εἰς τὰς ἀρχάς μου, θὰ ὑποστηρίξω τὸ αὐτὸ, καὶ λέγω ἐν εὐθετωτέρᾳ περιστάσει, διότι σήμερον ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων εἶμαι παραβέβαιος ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι τὸ προσφερόμενον τῇ γεωργικῇ τάξει δῶρον εἶναι ἄδωρον.

§37ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Νομίζω, ὅτι καὶ οἱ πατέρες τοῦ ὑπάρχοντος σήμερον συστήματος θέλουν μετ’ ὀλίγον τὸ ἐγκαταλείψει ὡς ἔκθετον τέκνον. Ἤμην πολέμιος τοῦ συστήματος αὐτοῦ καὶ βεβαίως οὐδέποτε ἤθελον τὸ ὑπερασπισθῆ, ἐὰν αἱ περιστάσεις δὲν μὲ ὑποχρέωνον σήμερον νὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον κατεπολέμησα μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις τῶν πνευμόνων μου.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται ἡ συζήτησις περαιωμένη. Θὰ ψηφοφορηθῇ ἡ τροπολογία τῶν κυρίων Φιλήμονος, Φλογαΐτου, Νοταρᾶ κλπ. τὴν ὁποίαν συμμερίζεται καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι.

§39ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§40ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος παρατηρῶ, ὅτι ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἡ τοῦ κ. Κότταρη, ὁ ὁποῖος προτείνει τὴν διὰ παντὸς κατάργησιν τοῦ φόρου αὐτοῦ.

§41ΚΟΤΤΑΡΗΣ. Ἐγὼ δὲν προτείνω αὐτὸ, διότι ὁ φορολογικὸς νόμος εἶναι ἐτήσιος.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν λέγουν ΝΑΙ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ΟΧΙ. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία.)

Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν τροπολογίαν διὰ ψήφων 110 κατὰ 24, 2 ἀρνηθέντων, ψηφοφορησάντων ἐν ὅλῳ 136. Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου.

§43ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς βεβαίως ἐννοεῖ, ὅτι ἡ δήλωσις, ἣν ἔκαμεν εἰς τὸν ἄλλον νόμον, νὰ ἰσχύῃ καὶ ἐδῶ διὰ τὸ χωρίον Καστανιὰ.

§44ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά.

§46ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Περὶ τῆς φορολογίας τῆς Καρυστίας παρακαλῶ τὸν ὑπουργὸν νὰ ἐκφρασθῇ κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔλαβε, καὶ ἂν ἦναι ἄδικος, παρακαλῶ νὰ γείνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία μου (Ἀναγινώσκει.)

§47ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Ἐξ ὅσων εἶπεν ὁ κ. Παπαγεωργίου πρό τινων ἡμερῶν, ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ εὗρον, ὅτι εἰς τοὺς φορολογικοὺς νόμους μέχρι τοῦ 1867 τὰ βελανίδια διαιροῦνται εἰς δύω κατηγορίας, γνωρίζετε δὲ, ὅτι ὁ φόρος αὐτὸς εἰσπράττεται εἰς τὰ τελωνεῖα, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ἀπὸ ἄλλας ἐπαρχίας εἰσπράττεται μόνος ἔγγειος φόρος, ἀπὸ ἄλλας δὲ φόρος ἔγγειος καὶ ἐπικαρπίας. Παρετήρησα δὲ, ὅτι μέχρι τοῦ 1867 εἰς τοὺς φορολογικοὺς νόμους ὑποβάλλονται εἰς φόρον ἔγγειον μὲν καὶ ἐπικαρπίας ὡρισμέναι ἐπαρχίαι, πρῶτον νομὸς Μεσσηνίας, δεύτερον ἐπαρχίαι Πατρῶν καὶ Ἠλείας, τρίτον Ἀκαρνανίας καὶ Αἰτωλίας, καὶ εἰς ἔγγειον διὰ τὰ τῆς Κέας, Λακωνίας καὶ Λακεδαίμονος καὶ τὰ τῶν λοιπῶν μερῶν τοῦ Κράτους. Κατόπιν ὁ νόμος ἀφῆκεν εἰς τὸν ἔγγειον φόρον τὰ βελανίδια τῆς Κέας, Λακωνίας καὶ Λακεδαίμονος, ἔπειτα τὰ λοιπὰ ὑπέβαλεν εἰς ἔγγειον καὶ ἐπικαρπίας. Ἡ ἐπαρχία τῆς Καρυστίας, ὡς καὶ τῆς Κυνουρίας, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Καρδαρᾶς, δὲν ὑπήγετο πρότερον εἰς φόρον ἐπικαρπίας, καὶ δὲν βλέπω τὸν λόγον, δι’ ὃν ἐγένετο ἡ μεταβολὴ εἰς τὸν νόμον τοῦ 1867.

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὑπάρχει λόγος, διότι εἰς αὐτὰ τὰ μέρη ὑπῆρχον ἐθνικὰ βελανόδενδρα· τότε εἶχε βεβαιωθῆ τοῦτο.

§49ΚΑΡΔΑΡΑΣ ΚΑΙ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχουν. (Θόρυβος;)

§50ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, κ. Πρόεδρε.

§51ΙΕΡΟΜΝΗΜΩΝ. Αἱ διατάξεις τοῦ περὶ φορολογίας νόμου τοῦ 1880, αἵτινες τίθενται εἰς ἰσχὺν καὶ διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος, κυρούμεναι διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νόμου, παραπέμπουν εἰς τὰς διατάξεις τῶν νόμων τοῦ 1874 καὶ 1875 περὶ φορολογίας τῶν σταφυλῶν καὶ τοῦ γλεύκους νήσων τινῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων συμπεριλαμβάνονται καὶ αἱ νῆσοι αἱ ἀποτελοῦσαι τὴν ἐπαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω. Καὶ παρεισέφρησε τότε φορολογία ἄνισος καὶ ἀδικωτάτη μεταξὺ τῶν ὁμοειδῶν τούτων ἀντικειμένων, διότι τὰ μὲν σταφύλια φορολογοῦνται πρὸς 2 λεπτὰ ἑκάστη ὀκᾶ, τὸ δὲ γλεῦκος πρὸς 60 λεπτὰ ἑκάστη βαρέλα. Ἠξεύρετε δὲ, ὅτι διὰ νὰ παραγάγῃ τις μίαν βαρέλαν γλεύκους ἐκ τῶν ξηρῶν καὶ ὀλιγοχύμων σταφυλῶν τῶν νήσων, χρειάζεται 120–130 ὀκάδες σταφυλῶν, καὶ ἐπέρχεται τερατώδης ἀνισότης εἰς τὴν φορολογίαν, διότι ὅσοι ἐκ τῶν κατοίκων ἔχουσι σταφυλὰς παραγωγικὰς γλεύκους, πληρώνουσι διὰ τὰς 120–130 ὀκάδας, ὅσαι ἀπαιτοῦνται, ἵνα παραχθῇ μία βαρέλα γλεύκους, μόνον λεπτὰ 60, τουτέστιν ἥμισυ λεπτὸν δι’ ἑκάστην ὀκὰν, ἐνῷ οἱ παράγοντες σταφυλὰς, αἱ ὁποῖαι μεταπωλοῦνται αὐτούσιαι, πληρώνουσι δύο λεπτὰ δι’ ἑκάστην ὀκὰν, ὁ δὲ φόρος οὗτος εἶναι ἐπαχθέστατος, διότι τὰ πωλοῦν πρὸς 8–10 ἢ 12 τὸ πολὺ λεπτὰ, ἐκ τῶν ὁποίων ἀφαιροῦν οἱ μεταπράται ἀγώγιον, φόρον, λιμενικὰ, καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο, τοὺς μένουν δὲ μόνον 4 λεπτὰ δι’ ἑκάστην ὀκὰν, ἀφοῦ οἱ δυστυχεῖς καλλιεργοῦντες τὰς ἀμπέλους ἐπὶ τῶν κρημνῶν καὶ τοῦ σιδήρου, δαπανῶσιν ἀφόρητα.

§52ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὰ πωλοῦν εἰς λαμπρὰν τιμὴν εἰς Σύρον.

§53ΙΕΡΟΜΝΗΜΩΝ. Νὰ σᾶς ἀπαντήσω ἀμέσως περὶ τούτου, καὶ ἦλθεν εἰς τὸν νοῦν μου μία παρομοίωσις. Ἦλθεν εἷς νέος ἔκ τινος μεσογείου ἐπαρχίας, ἥτις παράγει μῆλα, τὰ ὁποῖα ἐκεῖ δὲν ἔχουσι κἀμμίαν ἀξίαν, εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ κατῴκησεν εἰς ἓν ξενοδοχεῖον· ἐκεῖ ὁ ξενοδόχος, ὅταν προεγεύθη, τοῦ ἐζήτησεν 30 λεπτὰ δι’ ἓν μῆλον, τὸ ὁποῖον ἔφαγεν· ἔφριξεν ὁ δυστυχὴς ἐκεῖνος, ὅταν ἤκουσε 30 λεπτὰ δι’ ἓν μῆλον. Κατὰ τὸν κύριον Πετσάλην, ἔπρεπε νὰ φορολογηθῶσι τὰ μῆλα εἰς τὸν τόπον τῆς παραγωγῆς των μὲ 3 λεπτὰ τὸ ἓν, διότι πρὸς 30 λεπτὰ πωλοῦνται εἰς τὰ ξενοδοχεῖα. Λοιπὸν δύνασθε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν τιμὴν, εἰς τὴν ὁποίαν πωλοῦν τὰς σταφυλὰς εἰς τὴν Σύρον καὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν οἱ μεταπράται, καὶ νὰ ἀφίσητε ἕνα ἐπαχθέστατον φόρον, ὅστις ἐπιβαρύνει τοὺς νησιώτας γεωργοὺς, οἵτινες, ὡς εἶπον, καλλιεργοῦν ἐπὶ τῶν πετρῶν καὶ ἐπὶ τοῦ σιδήρου καὶ ἰδίως εἰς τὴν νῆσον Σέριφον, ὅπου δὲν ἔχουν ἔδαφος, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ὁμαλῶν ἐδαφῶν τῶν ἀμπέλων σπείρουσι; καὶ ὅπου τοῖς ἀφαιροῦν τὸν φόρον τὰ ἀγώγια καὶ τὰ λιμενικὰ, καὶ τοῖς ἀπομένει ἐλάχιστον; Ἔφερα λοιπὸν μίαν τροπολογίαν, καὶ διὰ νὰ θεραπεύσω τὰ δίκαια παράπονα τῶν γεωργῶν, καὶ διὰ νὰ μὴ ζημιώσω τὸ δημόσιον ταμεῖον, διότι ζητῶ νὰ τεθῇ φόρος ἐπὶ τοῦ γλεύκους μία δραχμὴ κατὰ βαρέλαν· ὁ δὲ φόρος ἐπὶ τῶν σταφυλῶν νὰ περιορισθῇ εἰς ἓν λεπτὸν κατ’ ὀκάν. Οὕτω δὲ ἐκ τῆς αὐξήσεως τῆς ἐξαγωγῆς, ἥτις θὰ προέλθῃ ἐκ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ φόρου καὶ τῆς αὐξήσεως τοῦ φόρου τοῦ γλεύκους, θὰ ἐπέλθῃ ἐξίσωσις πρὸς τὸ σημερινὸν ἔσοδον, καὶ παρακαλῶ, ἵνα ἡ τροπολογία μου αὕτη ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ψηφισθῇ παρὰ τῆς Βουλῆς ὡς 2 § τοῦ μοναδικοῦ ἄρθρου.

§54ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δύω λέξεις θὰ εἴπω. Ὁ κ. Τρικούπης παρετήρησε προηγουμένως, ὅτι τοῦτο ἐγένετο κατὰ τὸ 1867, διότι ἡ Κυβέρνησις τότε ἀνεκάλυψεν, ὅτι ἦσαν ἐθνικὰ τὰ βαλανιδόδενδρα τῆς Καρύστου. Δύναμαι νὰ πληροφορήσω τὸν κ. Τρικούπην καὶ πάντα ἄλλον, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐν Καρύστῳ οὔτε ἓν βαλανόδενδρον ἐθνικόν. Θέλετε τὴν ἰδιωτικὴν περιουσίαν νὰ φορολογήσητε ὡς ἐθνικήν; Εἶναι ὡς νὰ εἴπητε, ὅτι ἐνταῦθα πάντες εἴμεθα τεθνεῶτες· ὁ κόσμος ὅμως δὲν θά τὸ πιστεύσῃ. (Θόρυβος.)

§55ΙΕΡΟΜΝΗΜΩΝ. Νὰ ἐρωτηθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐὰν δέχεται τὴν τροπολογίαν μου.

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δέχομαι καμμίαν μεταβολήν.

§57ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις (κρισίμους, ὅπως παρίστανται ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας, διότι κατ’ ἐμὲ δὲν ἔχουσί τι τὸ ἔκτακτον, διότι ἡ εἰρήνη θὰ ἐπικρατήσῃ), δὲν εἶναι ἔργον πατριωτικὸν νὰ προβάλλωμεν διαρκῶς κατὰ μέρος ἀπαλλαγὰς ἀπὸ τῆς φιρολογίας. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σκέψεως ταύτης ἐψήφισα τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ περὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν νόμου, καὶ δὲν ἐζήτησα τὴν ἀπαλλαγὴν φόρου ἐπὶ προσόδων μηδαμινῶν. Ἐὰν ἐπρόκειτο ν’ ἀνελίξω οἰκτρολογίας, εἶχον τὸ δικαίωμα καὶ ἐγὼ νὰ παρουσιάσω ἕν τμῆμα τῆς ἐπαρχίας μας, τὸν δῆμον Μεθάνων, ὁ ὁποῖος κεῖται ἐπὶ γῆς ἀγόνου, δὲν ἔχει οὔτε νερὸν, καὶ ἐν τούτοις σποραδικαί τινες ξυλοκερατέαι καὶ σποραδικαὶ ἀχλαδέαι φορολογοῦνται. Προτείνω λοιπὸν, κύριοι, νὰ καταργηθῇ ὁ ἐπὶ τῶν ξυλοκεράτων φόρος διὰ τὸν δῆμον τοῦτον.

§58ΚΑΡΔΑΡΑΣ. Δὲν ἐζητήσαμεν ἡμεῖς τὴν κατάργησιν· ἡμεῖς στηριζόμεθα εἰς τὸν νόμον.

§59ΡΟΥΦΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 7. μ. μ.