1881.01.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 59

τῆς 27 Ἰανουαρίου 1881.

Ὥρα 2½ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ δυνάμεως τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ διὰ τὸ 1881.

§2ΡΩΜΑΣ. Πέρυσι, κύριοι, ἐν τῇ Βουλῇ ἀνεγνωρίζετο ἡ μεγάλη ἀνάγκη λελογισμένων οἰκονομιῶν, ὅπως οὕτω καλυφθῇ τὸ ἔκ τινων ἑκατομμυρίων ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ, χωρὶς ὅμως νὰ παραβλαφθῇ ἡ ἐθνικὴ ἀποστολὴ τῆς Ἑλλάδος. Ὁ κ. Τρικούπης ὑπισχνούμενος εἰς τὸ Ἔθνος μεγάλας οἰκονομίας καὶ ἐρειδόμενος ἐπὶ δύο νομοσχεδίων, τοῦ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης καὶ τῆς ἐλαττώσεως τῆς θητείας, ἀνῆλθεν εἰς τὰ πράγματα. Διατεινόμενον δὲ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, ὅτι ἐξωτερικὸν ζήτημα ὥριμον δὲν ὑφίσταται, διὰ τῆς ἐλαττώσεως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο ν’ ἀναπληρώσῃ τὸ ἔλλειμμα, τὸ ἐκ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης προελευσόμενον. Ἀφ’ ἑνὸς μὲν παρουσιάζετο λίαν εὐπρόσωπον τὸ ὑπουργεῖον Τρικούπη μὲ τὸ πρόγραμμα τῶν οἰκονομιῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ μὲ τὴν ἐλάττωσιν τῶν ἐγγείων φόρων. Ὀλίγος καιρὸς παρῆλθε καὶ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο αὐτοβούλως καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς γνώσεως τῆς Βουλῆς, μεταβαλὸν πρόγραμμα, τὰς μὲν οἰκονομίας παρέδραμε, τὰς δὲ δαπάνας τοῦ Κράτους ἐπὶ τοσοῦτον ηὔξησεν, ὥστε ὁ προϋπολογισμὸς ἐδιπλασιάσθη. Δὲν εἶναι δὲ καιρὸς νὰ ἐπικρίνω ἄνδρα, τοῦ ὁποίου βεβαίως ἀναγνωρίζω τὴν ἱκανότητα... Κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ λήξαντος ἔτους, συζητουμένου τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐπεζήτησα νὰ ληφθῇ ἡ δέουσα πρόνοια περὶ ἀνακουφίσεως τῶν ἐν Ἑπτανήσῳ γεωργικῶν τάξεων. Μάτην ἤλπιζον, ὅτι φωνή τις ἐκ τῶν κυβερνητικῶν ἑδωλίων ἤθελεν ἐγερθῆ, ὅπως ὑποστηρίξῃ τὸ δίκαιον καὶ βάσιμον τῆς αἰτήσεώς μου, ἀφοῦ ὁμοία πρόνοια ἐλαμβάνετο ὑπὲρ ἀνακουφίσεως τῆς γεωργίας ἐν τῷ λοιπῷ Βασιλείῳ. Ἐφέτος ὅμως, ὅτε πρὸς τοῖς ἄλλοις ἄχθεσιν, ἐπαγιώθη σχεδὸν καὶ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, τὸ ἐπαχθὲς τοῦτο ἄτοκον δάνειον, ὅπερ ὑφίσταται ὁ λαὸς, δαπανηθέντος ἐναντίον τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς τοῦ ποσοῦ, τοῦ προωρισμένου πρὸς ἄρσιν αὐτῆς· ἐφέτος, ὅτε ὁ φόρος τοῦ αἵματος ἐν εὐρείᾳ βαθμίδι ἐστέρησεν ἰδίως τὴν ἐξοχὴν τῶν παραγωγικωτέρων χειρῶν ἕνεκα τῆς ἐπιστρατείας, ἥτις ἐξαίφνης ἐῤῥίφθη εἰς τὸ μέσον ἀπαρασκεύου κοινωνίας· ἐφέτος, ὅτε πολλαὶ φωναὶ ἐγείρονται ἐν τῇ Βουλῇ ὑπὲρ τῆς ἀνακουφίσεως τῶν γεωργικῶν τάξεων· ἐφέτος, ὅτε αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις δὲν προβαίνει εἰς συμπλήρωσιν τοῦ ἐλλείμματος, τοῦ προελθόντος ἐκ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης, δι’ ἐπιβολῆς νέων φόρων, νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ὁμοθύμως θέλει ἀποδεχθῆ καὶ τὴν πρότασίν μου ὑπὲρ ἀνακουφίσεως τῆς ἐν Ἑπτανήσῳ γεωργίας διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἐπὶ τῆς σταφίδος καὶ τοῦ ἐλαίου δασμοῦ ἀπὸ 18 εἰς 16/00. Σχετικῶς δὲ πρὸς τὴν πρότασίν μου ταύτην, δὲν κρίνω ἄπο σκοποῦ νὰ ὑπομνήσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἀρτίως ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ δύο ἐκ τῶν ἐγκριτοτέρων μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὁ κ. Καλλιγᾶς καὶ ὁ κ. Πολυλᾶς, ἀνέφερον, ὅτι ὀρθὸν καὶ συνεπὲς ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἐλάττωσις τῆς ἐν Ἑπτανήσῳ φορολογίας, ἀφοῦ καὶ ἐν τῷ λοιπῷ βασιλείῳ μεγαλειτέρα ἐγένετο διὰ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης. Διότι θὰ ἦναι ἀδικώτατον, ἐν ταῖς παρούσαις μάλιστα περιστάσεσι, μία μερὶς ἐκ τῶν κατοίκων τοῦ Βασιλείου, ἡ ἑπτανησιακὴ, νὰ μὴ λαμβάνῃ οὐδεμίαν ἐλάφρυνσιν, ἐνῷ καὶ αὕτη μάλιστα δεῖται τοιαύτης. Τὰ ⅔ τῶν δαπανῶν τοῦ πολέμου ἐν Ἀγγλίᾳ καλύπτονται πάντοτε διὰ δανείων, τὸ δ’ ⅓ διὰ νέων φόρων· εἰς δὲ τὴν Γαλλίαν πάντοτε αἱ δαπάναι τοῦ πολέμου, κατὰ τὴν διάρκειαν κυρίως αὐτοῦ, καλύπτονται διὰ δανείων. Ὁ λόγος εἶναι προφανής, διότι ἐν Ἀγγλίᾳ τὸν βαρὺν φόρον τοῦ αἵματος τὸν ἀντικαθιστῶσι δι’ ἐθελοντῶν, ἐνῷ ἐν Γαλλίᾳ τὸ τοιοῦτον δὲν γίνεται. Εἶναι λοιπὸν ἐφέτος ἀνάγκη ἀναπόδραστος, ἐνῷ ὡς ἐκ τῶν ἐθνικῶν περιστάσεων ἐπιβάλλομεν οὕτω βαρὺν φόρον αἵματος καὶ ἁρπάζομεν ἀπὸ τῆς γεωργίας τόσας χεῖρας, ν’ ἀνακουφίζωμεν συνάμα ὅσον ἔνεστι τὰς ἐναπολειπομένας πρὸς καλλιέργειαν τῆς γῆς· διότι ἄλλως, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῶν χειρῶν καὶ τῶν φορολογικῶν βαρῶν, ἀναποφεύκτως μεγάλη ζημία θέλει προκύψει καὶ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἐὰν μὴ ἡ Βουλὴ ἐν τῇ εὐθυδικίᾳ της δὲν προσέλθῃ ἐπίκουρος τῶν οὕτω βαρέως φορολογουμένων. Γνωρίζω, κύριοι, κάλλιστα τὰς ὑπαρχούσας ἀνάγκας· γνωρίζω βεβαίως τὰ ἐλλείμματα καὶ τὴν δυσχερῆ οἰκονομικὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος· ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου δὲν εἶναι προνοίας ἔργον καὶ φιλάνθρωπον νὰ λησμονήσωμεν τοὺς πατέρας ἐκείνων, τῶν ὁποίων οἱ υἱοὶ ἐτάχθησαν εἰς τὴν ὑψίστην ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος, οὐδὲ δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν αὐτοὺς ἄνευ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Τούτου ἕνεκα λοιπόν, κύριοι, πιστεύω, ὅτι πάντες θέλετε ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ὅπερ θαῤῥαλέως καὶ κατὰ πεποίθησιν παρουσιάζω καὶ καταθέτω εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς.

§3ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ. Ὑποβάλλω σχέδιον νόμου περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 64 καὶ 80 τοῦ ἀπὸ 27 Νοεμβρίου 1878 ΨΙΣΤʹ νόμου περὶ στρατολογίας.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥώμας ὑπέβαλε πρότασιν νόμου περὶ ἐλαττώσεως τοῦ ἐπὶ τοῦ ἐλαίου καὶ τῆς σταφίδος δασμοῦ ὡς πρὸς τὴν Ἑπτάνησον. Θὰ τυπωθῇ.

§5ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ. Καταθέτω εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς τὰ ἔγγραφα περὶ τῶν λιμνῶν Φενεοῦ καὶ Στυμφαλίας.

§6ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων τούτων γίνεται συνεπεία ἐπερωτήσεώς μου, ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω γνῶσιν αὐτῶν καὶ νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ προσδιορίσῃ ἡμέραν πρὸς συζήτησιν, διότι θέλει καταδειχθῇ, ὅτι περιουσία πολλῶν γεωργῶν διηρπάγη ἀπὸ ἐκείνους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους περιέμενον προστασίαν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποβάλλει ἐκθέσεις τῆς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ ἀπὸ 10 Αὐγούστου 1861 ΧΠΑʹ νόμου καὶ ἐπὶ τῆς συμβάσεως μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας.

§8ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Καταθέτω τὴν κατάστασιν τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ μέχρι 1ης Ἰανουαρίου ἐ. ἔ. Ἐπίσης κατάστασιν ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ περὶ ἐπιστρατείας Διατάγματος τῶν ἐθελοντῶν καὶ ἐπιστράτων, τῶν καταταχθέντων ἀπὸ τῆς 10 Ἰουνίου μέχρι 6 Ἰουλίου, καὶ ἀπὸ 7 Ἰουλίου μέχρις 25 Ἰανουαρίου ε. ε. Ἐκ τῶν καταστάσεων αὐτῶν θέλετε ἴδει, ὅτι καὶ πολλοὶ ἐπίστρατοι κατετάχθησαν ἐθελονταὶ εἰς τὰ εὐζωνικὰ σώματα καὶ τὴν χωροφυλακήν. Ὡσαύτως καταθέτω καὶ αὐθεντικὴν σημείωσιν ἐν μιᾷ τῶν τριῶν καταστάσεων τῶν μέχρι τῆς 25 Ἰανουαρίου προσελθόντων λιποτακτῶν. Οἱ καθ’ ἑκάστην προσερχόμενοι λιποτάκται, διαγραφέντες ἐκ τῶν ἐλέγχων τοῦ στρατοῦ, ἐλλείπουσιν ἐκ τῆς δυνάμεως· τοιοῦτοι προσῆλθον μέχρι τῆς 25 Ἰανουαρίου 102. Μεθ’ ὅσα εἶπον κατὰ προσέγγισιν ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν, ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν εἴτε ἕνεκα ὑπερβαλλούσης ἀδείας, εἴτε αὐτογνώμονος ἀπουσίας, δὲν ὑπερβαίνει τοὺς χιλίους ἄνδρας· ἐξ αὐτῶν κατὰ τὴν ἐπίσημον σημείωσιν ἔχουσι προσέλθει οἱ 102.

§9ΣΑΡΑΒΑΣ. Πότε ἐλειποτάκτησαν;

§10Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τοῦτο θὰ φανῇ ἀπὸ τὰ ἔγγραφα τῆς μηνύσεως, διότι αἱ λιποταξίαι εἶναι διαφόρων εἰδῶν, ἕνεκα ὑπερβαλλούσης ἀδείας ἢ ἕνεκα αὐτογνώμονος ἀπουσίας ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, τὰ δὲ χρονικὰ διαστήματα μεταβάλλονται ἀναλόγως τῆς ὑπηρεσίας, τὴν ὁποίαν διανύουσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ.

§11Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶναι κατάστασις ἐκ τοῦ ὑπουργείου αὐτή;

§12Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μάλιστα. Εἶναι δὲ καὶ μία ἀριθμητικὴ κατάστασις τῶν ὅπως δήποτε κατατασσομένων, εἴτε ὡς ἐθελοντῶν, εἴτε ὡς ἐπιστράτων, ἀπὸ 1–25 Ἰανουαρίου. Ὑποβάλλω ἤδη σχέδιο νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ τὴν ἄδειαν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μισθώσῃ ἐπὶ ἰδιαιτέρᾳ συμφωνίᾳ τεχνίτας διαφόρων τεχνῶν, σιδηρουργῶν, ὁπλοποιῶν καὶ τῶν τοιούτου εἴδους, διὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, διότι οἱ στρατιωτικοὶ δὲν ἐπαρκοῦσιν εἰς τὰς ἀπολύτους τοιαύτας ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας.

§13ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὴν σημείωσιν εἶναι ἡ πραγματικὴ δύναμις τοῦ στρατοῦ;

§14Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Βέβαια.

§15ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οἱ ἐν ἀδείᾳ;

§16ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ διατελοῦντες ἐν ἀδείᾳ δὲν διαγράφονται τῶν ἐλέγχων, καὶ κατὰ συνέπειαν εἶναι εἰς τὴν κατάστασιν ὡς παρόντες.

§17ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οἱ ἐν ἀγνοίᾳ;

§18ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τῶν ἐν ἀγνοίᾳ δὲν ἔχομεν κατάλογον· ἄλλως τοῦτο εἶναι ἁπλούστατον, διότι ὑπάρχει στήλη ἀγνοουμένων καὶ στήλη ἐν ἀδείᾳ διατελούντων· ἑπομένως καθ’ ὅσον διαγράφονται ἐκ τῶν ἐλέγχων οἱ καθ’ ὑπέρβασιν ἀδείας, καθ’ ὅσον ἐλαττοῦνται αἱ στῆλαι τούτων, κατὰ τοσοῦτον αὐξάνει ἡ στήλη τῶν λιποτακτῶν. Οἱ ἐν ἀγνοίᾳ καὶ οἱ ἐν ἀδείᾳ φέρονται ὡς παρόντες εἰς τὴν κατάστασιν τῶν σωμάτων, δὲν λείπουσι δὲ ἢ μόνον οἱ λιποτάκται. Αὔριον φέρω συμπληρωτικὴν κατάστασιν τούτων.

§19ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὴν σημείωσιν, τὴν ὁποίαν κατεθέσατε περὶ τῶν ἐξαιρεθέντων ἀπὸ τὴν ἀνωτάτην ὑγειονομικὴν ἐπιτροπήν, εἶναι σημειωμένον, ὅτι ἀπὸ τὸν Ἰούλιον μέχρι τῆς 15 8βρίου ἐξηρέθησαν 1222. Ἤθελον σᾶς παρακαλέσει νὰ ἔχωμεν τὴν ἑξῆς σημείωσιν. Οἱ 1222 ἐπὶ πόσων χιλιάδων ἐξηρέθησαν, καθὼς καὶ οἱ κατόπιν ἐξαιρεθέντες 836 ἐπὶ πόσων χιλιάδων, καὶ τὰ ὀνόματά των.

§20Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Διὰ τοὺς τελευταίους δύναμαι νὰ σᾶς δώσω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι οἱ ἐξαιρεθέντες ὄχι μόνον κατὰ τὴν ἐποχὴν τὴν πρὸ τῆς 15 8βρίου, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς 15 8βρίου μέχρι τῆς 1 Ἰανουαρίου εἶναι ἐκ τῶν καταταχθέντων πρὸ τῆς 15 8βρίου.

§21Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ὑπάρχει σημείωσίς τις τῶν ὀνομάτων, τὰ ὁποῖα παρελάβετε ἀπὸ τὸν κ. Τρικούπην;

§22ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μάλιστα.

§23ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λίαν ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ ἔχωμεν ἀνάγκην τῶν τεχνιτῶν, οὓς ὁ κ. ὑπουργὸς ζητεῖ νὰ λάβῃ διὰ μισθώσεως. Ἀλλ’ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. ὑπουργοῦ εἰς τὸ σῶμα τὸ μηχανικὸν, τὸ ὁποῖον, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, καὶ εἴθε νὰ μὴ ἦναι ἀληθεῖς, παρημελήθη ἐντελῶς, ἐνῷ θὰ ἔχωμεν αὐτοῦ μεγίστην ἀνάγκην. Τὸ σῶμα τοῦτο παρημελήθη ἐντελῶς, διότι οὐδεμίαν ἐκπαίδευσιν λαμβάνει εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ καθήκοντα. Πληροφοροῦμαι μάλιστα, ὅτι λόχοι, ἔχοντες διακοσίους πεντήκοντα ἄνδρας, διοικοῦνται ἀπὸ ἕνα καὶ μόνον λοχαγὸν ἄνευ ὑπολοχαγοῦ, ἀνθυπολοχαγοῦ καὶ ἀνθυπασπιστοῦ, καὶ ἂν ἀσθενήσῃ αὐτὸς ὁ λοχαγὸς, ἡ διοίκησις τοῦ λόχου θ’ ἀνατεθῇ βεβαίως εἰς τὸν ἀρχαιότερον ἐπιλοχίαν. Θὰ ἐρωτήσω δὲ τὸν κ. ὑπουργόν, ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθὲς, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ τάξις εἰς τὸ μηχανικὸν σῶμα καὶ πειθαρχία στρατιωτική; Ἴσως δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ σχηματίσωμεν σῶμα μηχανικὸν, ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τ’ ἄλλα Κράτη, ἀλλὰ πρέπει οὐχ ἧττον νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν, ὅπως καταρτίσωμεν ἓν σῶμα μηχανικὸν ὅσῳ τὸ δυνατὸν ἐντελέστερον.

§24Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Αἱ πληροφορίαι τοῦ ἐκ Καλαβρύτων βουλευτοῦ εἶναι ἀνακριβεῖς. Τὰ τάγματα τοῦ μηχανικοῦ φέρουσι πλήρη τὰ στελέχη τῶν ἀξιωματικῶν, πλὴν τοῦ τρίτου τοῦ σχηματισθέντος πρὸ 10 ἡμερῶν. Οἱ τρεῖς λόχοι, οἱ ὁποῖοι μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ἐσχηματίσθησαν τοῦ 3 τάγματος, ἔχουσιν ἀξιωματικοὺς πολὺ καλοὺς ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ τὴν ἐκπαίδευσίν των. Τὰ τάγματα τοῦ μηχανικοῦ μέχρι πρὸ μικροῦ ἐξετέλουν ὑπηρεσίαν πεζικοῦ, διότι, ἂν καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις παρήγγειλεν ἐργαλεῖα, μόλις πρὸ μικροῦ ἦλθον ταῦτα ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Τὰ τάγματα τοῦ μηχανικοῦ καταγίνονται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, δι’ ἣν προωρίσθησαν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τὰ σώματα δὲν εἶναι ἐντελῶς ἐκπαιδευμένα· οὐχ ἧττον, μ’ ὅλας τὰς δυσκολίας καὶ στερήσεις, ἀρκετὰς ἔκαμαν προόδους. Τοῦτο κατὰ μέγα μέρος ἐξαρτᾶται καὶ ὀφείλεται εἰς τοὺς ἀξιωματικούς.

§25Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐζήτησα, κύριοι, νὰ κατατεθῶσιν αἱ καταστάσεις τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ γείνῃ ἡ ἀντιπαραβολὴ πρὸς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ, τὴν ὁποίαν παρέδωκεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Αἱ καταστάσεις ὑπεβλήθησαν, καὶ ἐξ αὐτῶν φαίνεται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη παρέδωκε τεσσαράκοντα ἓξ χιλ. ἄνδρας εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἡ δὲ Κυβέρνησις παρουσιάζει σήμερον κατάστασιν μὲ δύναμιν πενῆντα δύο χιλιάδων ἀνδρῶν.

§26ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. 52 ἢ 53,000;

§27Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔστω, 53 χιλιάδων. Τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ ὅλον τὸ ἔθνος, ὅλον τὸν Ἑλληνισμὸν σήμερον, εἶναι ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ· ὀλίγην δὲ προσοχὴν δίδει τὸ ἔθνος εἰς ὅλα τὰ ἄλλα νομοθετικὰ ἔργα, ἅτινα τὸ ἔθνος ὁλόκληρον ἀναγνωρίζει ὡς δευτερεύοντα ζητήματα, ἀπέναντι τοῦ μεγάλου ἔργου τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως, διὰ τῆς ὁποίας ἐννοεῖ νὰ ἐκτελέσῃ τὸν σκοπὸν αὐτοῦ. Κύριοι, γνωρίζετε καλῶς ὅ,τι ἄλλοτε εἶπον καὶ τὸ ἐπαναλέγω, δὲν ἀνήκω εἰς κανὲν ἐκ τῶν Βουλευτικῶν κομμάτων, ἀνήκω ὅμως εἰς τὸ μέγα κόμμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκετε σεῖς ὅλοι, εἰς τὸ ἔθνος· εἶμαι συντεταγμένος ἐντελῶς μὲ τὸ φρόνημα αὐτοῦ, καὶ ὄχι μόνον τοῦ ἐλευθέρου ἔθνους, ἀλλὰ τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους τοῦ διεσπαρμένου εἰς ὅλον τὸν κόσμον. Εἰς τὰς περιστάσεις αὐτὰς τὸ κύριον ἔργον ἡμῶν εἶναι νὰ συντάξωμεν στρατὸν 85,000 καὶ ἀξιόμαχον, διότι αἱ προσδοκίαι τῆς ἐλευθερώσεως τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἡ μέλλουσα τοῦ ἔθνους ἕνωσις ἐκ τούτου καὶ μόνου ἐξαρτᾶται, καὶ οὔτε ὑπάρχει, οὔτε δύναται νὰ ὑπάρξῃ ὑψηλότερος καὶ εὐγενέστερος σκοπός. Ἡ δὲ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἀναβῇ εἰς τὸ ὕψος τοῦ ἐθνικοῦ τούτου σκοποῦ καὶ ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι ἱκανὴ νὰ φθάσῃ εἰς αὐτὸ διὰ πραγματικῶν καὶ ἀναμφιβόλων ἀποδείξεων. Εἶπον ἄλλοτε, κύριοι, καὶ λέγω καὶ πάλιν πρὸς ὑμᾶς: χορηγήσατε ὅλα τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἄνευ μικρολόγων συζητήσεων, ἀλλ’ ἀπαιτήσατε ἀπ’ αὐτὴν νὰ ἐκπληρώσῃ αὐστηρῶς, ἀκριβῶς καὶ διὰ τῶν πραγμάτων τὰς ἑαυτῆς ὑποσχέσεις· διότι, ἐὰν αὕτη δὲν θέλῃ ἢ δὲν δύναται νὰ ἐκτελέσῃ ὅσα ὑπόσχεται, καὶ βεβαίως δὲν ὑπόσχεται πράγματα ἀδύνατα, εἶναι ἀδύνατον νὰ φθάσῃ τὸ ἔθνος διὰ τοῦ πολέμου τὸν ἐπιδιωκόμενον ἐθνικὸν σκοπόν. Δὲν ἀπαιτῶ, κύριοι, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐκτελέσῃ τίποτε ἄλλο, ἐκτὸς ἐκείνων, ἅτινα ἀνέγραψεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ὑπεσχέθη εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκτελέσῃ. Ὑπεσχέθη νὰ συντάξῃ ὡς τάχιστα 85,000 τακτικοῦ στρατοῦ. Ναὶ, τὸ ὑπεσχέθη, καὶ τὸ ἐπ’ ἐμοὶ εἶμαι ἐντελῶς σύμφωνος μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ, διότι νομίζω, ὅτι εἶναι αὐτὴ δύναμις ἐπαρκὴς, ὅπως μετὰ πεποιθήσεως ἀρχίσῃ τὸ ἔθνος τὸν ἀγῶνα περὶ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς μελλούσης πορείας του· ἀλλὰ πρέπει νὰ παύσῃ πλέον τὸ σύστημα τῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ διὰ καταστάσεων καὶ σχεδίων. Ἀντὶ τούτων ὀφείλομεν νὰ παρατάξωμεν 85,000 ἄνδρας ἑτοιμοπολέμους καὶ ὁρατούς. Κύριοι ὑπουργοὶ, ὕστερον ἀπὸ 4 μῆνας, καθ’ οὓς διαχειρίζεσθε τὴν ἐξουσίαν, διατί ἀπὸ 46,000 στρατοῦ, ὅσον παρέδωκεν ὑμῖν ὁ κύριος Τρικούπης, παρουσιάζετε μόνον 53,000, καὶ ταύτας φιλονεικουμένας; διατί δὲν προέβη ἡ αὔξησις τοῦ στρατοῦ κατ’ ἀναλογίαν τοῦ χρόνου; διατί αἱ διαθέσεις καὶ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς δὲν ἐξετελέσθησαν; Μήπως ὑπάρχει ἔλλειψίς τις εἰς τοὺς νόμους; διατί δὲν προτείνετε τὴν διόρθωσιν αὐτῶν; ἡ Βουλὴ ἑτοίμως θέλει ἐγκρίνει τὰς προτάσεις ὑμῶν. Μήπως ἔχετε ἀνάγκην χρημάτων ἢ ἄλλης τινὸς συνδρομῆς; Ὁμιλήσατε καθαρὰ, διὰ νὰ σᾶς χορηγήσωμεν καὶ ταῦτα. Ἄλλως, κύριοι, μᾶς ἐξαναγκάζετε νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι λείπει ἡ δραστηριότης, ἴσως καὶ ἡ ἱκανότης, ἰδιότητες, ἀναγκαιόταται εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις. Ἀπουσιάζων χθὲς, κύριοι, ἐκ τῆς συνεδριάσεως, δὲν ἐγνώριζον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τοῦ στρατοῦ, διὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ἡλικιῶν τῶν ἄνω τῶν 30 ἐτῶν· ἀρίστη ἡ πρόθεσις· ἀλλ’ αἱ προθέσεις, διὰ νὰ ἦναι σπουδαῖαι, πρέπει νὰ μεταβάλλωνται εἰς πράγματα. Ἐὰν, κύριοι ὑπουργοὶ, δυνηθῆτε νὰ συγκεντρώσητε 85,000 ἄνδρας καὶ καταστήσητε αὐτοὺς ἐμπολέμους, καὶ παρατάξητε αὐτοὺς ἐνώπιον τοῦ ἔθνους, βεβαιωθῆτε, ὅτι θέλετε προσφέρει τὴν μεγίστην εἰς τὸν τόπον ὑπηρεσίαν, θέλετε ἀμέσως αὐξήσει τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν βαρύτητα τῆς Ἑλλάδος· ἡ Εὐρώπη θέλει περισσότερον προσέξει εἰς τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα, καὶ ἡ Τουρκία θέλει ὁμιλήσει μὲ ἄλλην γλῶσσαν, ἀμέσως ἅμα βεβαιωθῇ, ὅτι 85,000 ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἶναι παρατεταγμένος εἰς τὰ ἑλληνικὰ μεθόρια, διὰ νὰ ὑπερασπίσῃ διὰ τῶν ὅπλων τὰ μέγιστα τοῦ ἔθνους συμφέροντα. Πρέπει, κύριοι, νὰ πεισθῆτε, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ἰσχὺς Τόπου εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ, καὶ εἶναι ἡ μόνη γλῶσσα, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ δίδουσι προσοχήν. Ποῖα ἔθνη σήμερον διέπουν τὴν τύχην τοῦ κόσμου; ἤλλαξε δὲ ποτὲ ὁ κανὼν οὗτος; καὶ δὲν διοικεῖται καὶ διευθύνεται διὰ τῆς δυνάμεως ταύτης ὁ κόσμος ὅλος ἀπὸ τοὺς ἀρχαιοτάτους χρόνους μέχρι σήμερον; Ἀλλοίμονον εἰς ἐκεῖνον, ὅστις δὲν ἔχει ἰδίαν δύναμιν, ὅπως ὑπερασπίσῃ τὰ ἰδιαίτερά του συμφέροντα! ἀλλοίμονον εἰς τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐννοεῖ, καὶ δὲν αἰσθάνεται, ὅτι τὰ συμφέροντα αὐτοῦ δὲν ὑπερασπίζονται παρὰ διὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τουτέστι διὰ τῆς θυσίας τῆς περιουσίας καὶ τοῦ αἵματος!

§28ΚΑΤΡΙΒΑΝΟΣ. Κύριε πρόεδρε, εἶναι ἐπερώτησις;

§29Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶναι συζήτησις, προελθοῦσα ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς καταστάσεις τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἐννοεῖς, κ. Κατριβάνε; εἶσαι νῦν εὐχαριστημένος; Κύριοι, ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν ἐζήτησα τὰς πληροφορίας περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἐπέτυχε, νῦν δὲ ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, συμβουλεύω αὐτὴν, ἵνα διὰ πάσης δραστηριότητος πληρώσῃ τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ ἀναβιβάσῃ αὐτὰς εἰς 85,000 ἄνδρας· διότι μόνη ἡ δύναμις αὕτη εἶναι ἱκανὴ νὰ λύσῃ αἰσίως τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Ἂς μὴ ἔλθῃ δὲ πάλιν ἐπὶ τὰ τετριμμένα, ὅπως εἴπῃ ἡμῖν: μήπως δὲν ἔχει ὅπως καὶ ἄλλοι ἀρκοῦντα πατριωτισμὸν ἡ Κυβέρνησις; Δὲν ἀμφισβητοῦμεν αὐτῇ τὸν πατριωτισμὸν, διότι πάντες ἔχομεν πατριωτισμόν· ἀμφισβητοῦμεν ὅμως τὴν ἱκανότητα αὐτῆς ὡς πρὸς τὴν διεξαγωγὴν τῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ, ἰδοὺ τί ἀμφισβητοῦμεν. Ὡς πρὸς τοῦτο ἠθέλομεν πράξει τὸ αὐτὸ καὶ εἰς πᾶσαν ἄλλην Κυβέρνησιν, ἐὰν αἱ πράξεις αὐτῆς μᾶς ἔδιδον τὰς αὐτὰς ἀφορμάς. Κύριοι, ἐννοῶ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀπαιτήσωμεν, ὅπως ἐντελῶς ὀργανισθῇ ὁ στρατὸς ἡμῶν εἰς τόσον ὀλίγον χρόνον κατ’ ἀκρίβειαν πρὸς τοὺς κανόνας τῆς τέχνης. Ἡ ἱστορία ἓν καὶ μόνον παράδειγμα παρουσιάζει, ὅτι ἐντὸς τριῶν μηνῶν ἠδυνήθη νὰ σχηματισθῇ 40,000 στρατὸς ἐκ τοῦ μηδενὸς ὑπὸ τοῦ στρατάρχου τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας Βελεστέϊν καὶ ὁ σχηματιζόμενος ἡμέτερος στρατὸς ἀληθῶς ἐκ τοῦ μηδενὸς ἤρχισε, καὶ θὰ μείνω πολὺ εὐχαριστημένος, ἐὰν τὸ πεζικὸν διδαχθῇ ἄριστα μόνον τὰ γυμνάσια ἑνὸς τάγματος, ἐὰν τὸ πυροβολικὸν διδαχθῇ μιᾶς πυροβολαρχίας. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ μηχανικὸν, πεισθῆτε, ὅτι τοῦτο ὡς ἔχει σήμερον εἶναι ἄριστον πεζικόν· ὁ καιρὸς δὲν ἐπιτρέπει, ὅπως ἐκπαιδευθῇ εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ ἔργα, καὶ ἵνα μεταχειρισθῆτε ὅλα τὰ μέσα πρὸς τοῦτο, ἀπαιτεῖται χρόνος, θεωρητικὴ καὶ πρακτικὴ πολύμοχθος διδασκαλία, ὅπως τὰ νεοσχηματισθέντα τάγματα κατασταθῶσιν ἱκανὰ ν’ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς ὑπηρεσίας τοῦ ὅπλου τούτου. Μὴ ἀπαιτοῦμεν ὅθεν τ’ ἀπολύτως ἀδύνατα ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Κύριοι, ὅταν ἀκούετε, ὅτι ἐκτελοῦνται γυμνάσια ταξιαρχίας καὶ μεραρχίας, μὴ προσέχετε· διότι, καθ’ ἡμᾶς, ταῦτα δὲν εἶναι γυμνάσια, εἶναι μεγάλος στρατιωτικὸς ἑλιγμὸς, ἀναγόμενος εἰς ὑψηλότερα ἔργα, τὴν ἐφαρμογὴν δηλ. τῆς τακτικῆς τῶν τριῶν ὅπλων ἢ τῆς στρατηγικῆς. Εἰς ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ ἀρκοῦσι τὰ γυμνάσια τάγματος, ἢ τὸ πολὺ τὰ τοῦ συντάγματος· τὰ λοιπὰ ἀνήκουσιν εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ στρατοῦ, ὅταν οὗτος τεθῇ ὑπὸ τὰς ἀμέσους αὐτῶν διαταγάς. Κύριοι ὑπουργοὶ, δὲν πιστεύω νὰ φαντασθῆτε, ὅτι πνεῦμα ἀντιπολιτεύσεως κινεῖ τὴν γλῶσσάν μου (ἱλαρότης.) Παραξενεύεσθέ τινες, βλέπω· μήπως ἀγνοεῖτε, ὅτι δύναμαι νὰ ἐπιχειρήσω θετικὴν ἀντιπολίτευσιν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως; Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν ὑμῶν ἂν δύναμαι νὰ τὸ πράξω ἢ ὄχι, ἔχετε ἐκ τῶν προηγουμένων τὰς ἀποδείξεις, ὅσοι ἐξ ὑμῶν βουλεύεσθε ἀπὸ τοῦ 1865. Ὄχι, κύριοι, ἡ γλῶσσά μου δὲν εἶναι γλῶσσα καθαρᾶς ἀντιπολιτεύσεως, διότι δὲν εἶναι κατάλληλος ἡ παροῦσα ὥρα· ἀπεναντίας ἡ γλῶσσα, ἣν μεταχειρίζομαι, εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς· τί εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλήν; Θ’ ἀναβιβάσῃ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ εἰς 85, 000· τί λέγω ἐγώ; νὰ συνταχθῇ στρατὸς ἐξ 85,000 ἀνδρῶν· λοιπὸν δὲν εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῆς αὐξήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ εἰς 85,000; Διαφωνῶ μετ’ αὐτῆς ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν τῆς ἐνεργείας, διότι δὲν ἐκτελεῖ ὅσα λέγει· ἂν ὅμως ἡ Κυβέρνησις εὐαρεστηθῇ νὰ ἀναπτύξῃ τὴν πασίγνωστον αὐτῆς δραστηριότητα, τὴν ὁποίαν δυστυχῶς δὲν ἠξεύρω διατί μετέβαλεν εἰς ἀδράνειαν, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει. Κύριοι, δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ φέρω οὔτε προτάσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ζητήματα πολιτικὰ νὰ κινήσω. Μόνον ἐπιμένω καὶ θέλω ἐπιμείνει, ὅπως ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐκτελέσωσι τὸ πρῶτον αὑτῶν καθῆκον, ὅπερ ἐστὶν ἡ κανονικὴ σύνταξις στρατοῦ ἐξ 85,000, νὰ ἐπιμεληθῶσι τὰ γυμνάσια τῆς πρώτης διδασκαλίας, νὰ φροντίσωσι δι’ ὅλας τὰς λοιπὰς ἀνάγκας αὐτοῦ, νὰ ἐνεργήσωσι δραστηρίως, ὅπως συλληφθῶσιν οἱ λιποτάκται καὶ οἱ ἀγνοούμενοι καὶ ὅπως ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις αὑτῶν πάντες οἱ ὁπωσδήποτε ἀπουσιάζοντες, καὶ τότε ἡ Κυβέρνησις θέλει ἀξιωθῆ τῶν ἐπαίνων τοῦ ἔθνους· ἄλλως θέλει ἐπιτύχει ἀκριβῶς τὰ ἐναντία.

§30Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Εὐχαριστῶ τὸν προλαλήσαντα διὰ τὰς φιλικὰς καὶ πατριωτικὰς ἀληθῶς συμβουλὰς, ἃς ἀπέτεινε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διαβεβαιῶ δὲ τὴν Βουλὴν, ὅτι, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν, συνέλεξεν 9 χιλ. ἐπιστράτων. Ἀληθῶς ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ, καθ’ ἣν ἐποχὴν παρῄτησε τὴν Κυβέρνησιν ὁ κύριος Τρικούπης, ἦτο κατὰ τὴν κατάστασιν 46 χιλιάδας. Ἀφαιρέσατε τὸν ὑπάρχοντα πρὸ τῆς 8 Ἰουλίου στρατὸν 12 χιλιάδας, συνέλεξεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη 34 χιλιάδας ἐπιστράτους καὶ ἐθελοντάς, σήμερον δὲ αἱ 34 εἶναι 53. Κατ’ ἀναλογίαν δὲν ἠδύνατο ἡ αὔξησις τοῦ στρατοῦ νὰ προχωρῇ ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως ἐπιστράτων. Τοῦτο ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς ὑποβληθείσης καταστάσεως τῶν ἐξαιρεθέντων ἕνεκα σωματικῆς ἀνικανότητος καὶ ἄλλων ὑπὸ τοῦ νόμου ὁριζομένων λόγων. Ἐὰν εἰς τούτους, ὑπερβαίνοντας τὰς 2 χιλιάδας, προσθέσητε τοὺς ἀποβιώσαντας καὶ λειποτακτήσαντας, ἐξηγεῖτε τὸν λόγον τῆς σημερινῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ. Ταῦτα ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐπιστρατεύσεως. Περὶ τῆς λοιπῆς ἀπαιτήσεως τοῦ προλαλήσαντος, νὰ κατατάξῃ καὶ παρατάξῃ ἀμέσως ἡ Κυβέρνησις 80 χιλ. ἀνδρῶν, ἐγὼ δὲν ἔχω τι ν’ ἀπαντήσω, διότι τὰ κυβερνητικὰ μέτρα προκαλοῦνται κατὰ πρωτοβουλίαν τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι τοῦδε ἡ εἰδικὴ ἐργασία τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι προμήθειαι, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς συμβουλὰς περὶ ἐκγυμνάσεως δὲν ἐννοῶ νὰ μεταβάλω τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς εἰς βῆμα μαθημάτων τακτικῆς. Τὸ ἔδαφος τῆς χώρας, αἱ περιστάσεις, αἵτινες ἀπὸ τοῦδε προβλέπονται, τὸ ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἐνεργήσωμεν καὶ θὰ κινηθῶμεν, εἶναι ἐντελῶς γνωστά.

§31ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Πρὸς συμπλήρωσιν τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν τῶν κατὰ νομὸν καταταχθέντων ἐπιστράτων μέχρι τῆς 22ας Ἰανουαρίου, πλὴν τῶν νομῶν Κερκύρας καὶ Κεφαλληνίας, τῶν ὁποίων ἡ σημείωσις περιορίζεται μέχρι τῆς 15ης Ἰανουαρίου, διότι αἱ πληροφορίαι τοῦ ἑπομένου ὀκταημέρου δὲν ἐλήφθησαν εἰσέτι. Κατὰ τὴν κατάστασιν ταύτην, οἱ μέχρι τῆς ἐποχῆς αὐτῆς καταταχθέντες ἐπίστρατοι ἀνέρχονται εἰς 36,663 ἀλλ’ εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο δὲν περιλαμβάνονται 1,963 ἐπίστρατοι ἐγγεγραμμένοι μὲν εἰς τὰ μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, οἵτινες ὅμως κατετάχθησαν ἐθελονταὶ εἰς τὰ εὐζωνικὰ τάγματα ἐν τῷ νομῷ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας. Δὲν περιλαμβάνονται προσέτι, καθ’ ὑπολογισμὸν, περὶ τοὺς 1000 ἐπίστρατοι ἐκ τῶν ἐγγεγραμμένων ἐπίσης εἰς τὰ μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, οἵτινες καθ’ ὅλους τοὺς ἄλλους νομοὺς, καὶ ἰδίως κατὰ τὸν νομὸν Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος, κατετάχθησαν ὡσαύτως ὡς ἐθελονταί. Ἑπομένως, ἐὰν προσθέσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 36,663 καὶ 3,000 ὡς ἔγγιστα ἐπιστράτους καταταχθέντας ὡς ἐθελοντὰς, ἔχομεν 39,660 περίπου ἐπιστράτους, καταταχθέντας ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους. Ἐννοεῖται, ὅτι περιλαμβάνονται εἰς τὸ ποσὸν αὐτὸ καὶ οἱ τῆς ὑποχρέου ἡλικίας κληρωτοί, δηλ. τῆς τριετοῦς ὑποχρεώσεως καὶ τῆς ἑξαμήνου ὑποχρεώσεως. Εἰς ἄλλην συνεδρίασιν ἐπληροφόρησα τὴν Βουλὴν, ὅτι μέχρι τῆς 8ης Ὀκτωβρίου π. ε. εἶχον καταταχθῆ 27,413, ὅτι ἀπὸ τῆς 8ης Ὀκτωβρίου μέχρι τῆς 15ης Ὀκτωβρίου κατετάχθησαν 2,013, καὶ ὅτι ἀπὸ τῆς 15ης Ὀκτωβρίου μέχρι τῆς 15ης Νοεμβρίου κατετάχθησαν 3826. Ἑπομένως οἱ καταταχθέντες ἐπίστρατοι καὶ κληρωτοὶ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τῆς 15ης Νοεμβρίου ἀνέρχονται εἰς 33,252· ἀντὶ δὲ τῶν 33,252 ἔχομεν ἤδη 39,600, ἤτοι ἐπὶ πλέον 6,000, οἵτινες κατετάχθησαν εἰς τὸ διάστημα τῶν δύο μηνῶν, ἀπὸ τῆς 15 Νοεμβρίου π. ε. μέχρι τῆς 15 καὶ 22 ἐνεστῶτος μηνός. Μολονότι δὲν εἶμαι ὁ ἁρμόδιος νὰ δώσω τὴν πληροφορίαν, τὴν ὁποίαν προτίθεμαι νὰ δώσω, οὐχ ἧττον ὅμως νομίζω ὅτι δύναμαι νὰ πράξω τοῦτο ὡς μέλος τῆς κυβερνήσεως. Ἔγεινεν ἡ παρατήρησις ἀπὸ τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Καλαβρύτων κ. Σωτήριον Πετιμεζᾶν, ὅτι παρελάβομεν στρατὸν 46, χιλ. ἀπὸ τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν, καὶ ἀνεβιβάσαμεν αὐτὴν μέχρι τοῦδε μόνον εἰς 53,000.

§32Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, δὲν ἔκαμα τὴν παρατήρησιν· τὴν ἔκαμεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μὲ τὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν.

§33ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτι ἑπομένως ηὐξήσαμεν τὸν στρατὸν μόνον κατὰ 7,000 ἀνδρῶν· ἀλλὰ ἐὰν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ κ. Πετιμεζᾶς καὶ πᾶς ἄλλος, ὅτι αἱ ἀπαλλαγαὶ πολλῶν χιλιάδων ἐπιστράτων, αἵτινες ἔλαβον χώραν, εἴτε λόγῳ σωματικῆς ἀνικανότητος, εἴτε λόγῳ οἰκογενειακῶν περιστάσεων καὶ ἄλλων λόγων, ὑπὸ τοῦ νόμου προβλεπομένων, ἐπιβαρύνουσι κυρίως καὶ πρὸ πάντων τὴν μέχρι τῆς ἐποχῆς τῆς 8 Ὀκτωβρίου κατάταξιν ἐπιστράτων, θέλει πεισθῆ, ὅτι ἡ αὔξησις τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι 7,000, ἀλλ’ εἶναι 11,000, ἢ μᾶλλον 12,000, καὶ ἡ αὔξησις αὕτη προκύπτει ἐκ τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν. Εἴχομεν ἐπιστράτους τὴν 8 Ὀκτωβρίου 27,000, εἴχομεν στρατὸν ἐν ἐνεργείᾳ πρὸ τῆς 8 Ἰουλίου 12,000, ἑπομένως ἀπαρτίζεται τὸ ποσὸν 39,000· εἴχομεν καὶ ἐθελοντὰς περίπου 7,000, ἤτοι τὸ ὅλον 46,000 ἄνδρας στρατοῦ, τὸν ὁποῖον παρελάβομεν ἀπὸ τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν. Αἱ 46,000 αὗται ἔπρεπε σήμερον νὰ ἦναι, ἐπειδὴ ἔχομεν ἤδη ἐπιστράτους 39,600 περίπου, καὶ 12,000 ὁ ἐνεργὸς στρατὸς μέχρι τῆς 8 Ἰουλίου, 51,000, καὶ 7,000 περίπου ἐθελονταί, τὸ ὅλον 58,600· ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ἔχωμεν σήμερον 58,000 καὶ πλέον στρατοῦ, ἐὰν δὲν ἐλάμβανον χώραν αἱ ἐξαιρέσεις καὶ ἀπαλλαγαί, αἵτινες ἔλαβον καὶ αἵτινες ἐπιβαρύνουσιν, ὡς εἶπον, πρὸ πάντων τοὺς καταταχθέντας ἐπιστράτους μέχρι τῆς 8 Ὀκτωβρίου, διότι τὸ διάταγμα περὶ ἀπαλλαγῶν καὶ ἐξαιρέσεων ἐξεδόθη μὲν τὴν 9 Αὐγούστου, ἐδημοσιεύθη δὲ τὴν 22 ἰδίου μηνὸς, ἀλλ’ ἤρχισεν ἐφαρμοζόμενον περὶ τὰ μέσα Σεπτεμβρίου. Ἑπομένως μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶχον καταταχθῆ ἀρκετοὶ ἐπίστρατοι δυνάμει τοῦ διατάγματος τῆς 8 Ἰουλίου, οἱ ὁποῖοι κατόπιν ἐξῃρέθησαν συνεπείᾳ τοῦ διατάγματος τῆς 9 Αὐγούστου. Θὰ εἴχομεν λοιπὸν σήμερον στρατὸν 58,000· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐπῆλθε τὸ συμβεβηκός, περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμα λόγον, περιωρίσθη ἡ αὔξησις εἰς 7,000 ἢ 8,000. Κατὰ τὴν συζήτησιν, ἥτις θέλει πιθανῶς λάβει χώραν, τὸ ἀντικείμενον τοῦτο θέλει ἀναπτυχθῆ καὶ θὰ κατασταθῇ ἑπομένως καταληπτότερον εἰς τὴν Βουλήν.

§34ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔκρινε δέον νὰ δίδῃ πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, εἰς ἐμὲ δὲν ἀνήκει, κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτήν, νὰ κατακρίνω τὴν πρᾶξίν της. Βεβαίως ἔκρινεν, ὁδηγουμένη ἐκ τῶν περιστάσεων, ἃς αὐτὴ γνωρίζει, ὅτι δύναται ἀζημίως νὰ παράσχῃ τὰς τοιαύτας πληροφορίας. Ἀλλ’ οὐχ ἧττον ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, ὅτι παρουσιάζομεν ἓν σπάνιον φαινόμενον κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν περίστασιν ὅπερ ἀγνοῶ ἂν παρουσίασαν ἄλλα ἔθνη, εὑρεθέντα εἰς οἵας ἡμεῖς περιστάσεις. Εὑρισκόμεθα ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν ἴσως ἔχομεν συμφέρον νὰ ὑπάρχῃ διαφορετικὴ ἡ περὶ ἡμῶν ἰδέα, ἡμεῖς δὲ ἐρχόμεθα ἐνταῦθα καὶ δίδομεν, ἐν πάσῃ δημοσιότητι, πληροφορίας καὶ μέχρι τοῦ τελευταίου στρατιώτου, περὶ τοῦ τί ἔχομεν καὶ τί δὲν ἔχομεν. Δυστυχῶς τὸ Κράτος, πρὸς τὸ ὁποῖον μέλλομεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν μετ’ ὀλίγον, καὶ θὰ ἀντιμετωπίσωμεν, διότι ἡ φορὰ τῶν πραγμάτων μᾶς ἐπιβάλλει τοῦτο, δὲν γνωρίζομεν τί πράττει, εὑρισκόμεθα ἐν πληρεστάτῃ ἀγνοίᾳ· ἡμεῖς ὅμως σπεύδομεν ἐν ὅλῃ τῇ δημοσιότητι νὰ δώσωμεν πληροφορίας λεπτομερεῖς, εἰς τίνα κατάστασιν εὑρισκόμεθα. Αἱ τοιαῦται πληροφορίαι εἶναι ἀληθῶς χρήσιμοι, ὅπως σχηματίσωσι τὴν γνώμην αὐτῶν οἱ Βουλευταί, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ δίδωνται κατ’ ἄλλον τρόπον. Ἐκτὸς δὲ τούτου ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, ὅτι εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἡ ὅλη ἐνέργεια μιᾶς Κυβερνήσεως δὲν δύναται νὰ στηρίζηται ἀλλαχοῦ ἢ ἐπὶ τῆς ἐμπιστασύνης, ἣν ἔχει πρὸς αὐτὴν ἡ Βουλή. Δὲν εἶναι αἱ πληροφορίαι, αἵτινες θὰ κανονίσωσι τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἡ ἐμπιστοσύνη, ἣν ἐκ τοῦ συνόλου τῆς ἐνεργείας της ἔχει πρὸς αὐτὴν ἡ ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Ἐνόσῳ ἡ Κυβέρνησις χαίρει τοιαύτην ἐμπιστοσύνην, πρέπει νὰ μένῃ ἐλευθέρα εἰς τὰς ἐνεργείας της· πρὸ πάντων δὲ δὲν πρέπει νὰ ἀποκαλύπτῃ ὅσα δέον νὰ μείνωσι κεκρυμμένα καὶ ἄγνωστα τοῖς πολλοῖς, καὶ μάλιστα τοῖς ξένοις.

§35Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐκεῖνοι, οἵτινες νομίζουσιν, ὅτι τὸ νὰ κρύπτῃ τις τὴν ἀλήθειαν τοῦ σώματος αὑτοῦ ἀπὸ τὸν ἰατρὸν πράττει φρόνιμον ἔργον, λησμονοῦσιν, ὅτι αὕτη εἶναι ἡ ἀσφαλεστέρα ὁδὸς πρὸς τὸν θάνατον. Καὶ ποῖον ἔθνος μέχρι σήμερον δὲν ἀπέκρυψε τὰ στρατιωτικὰς αὑτοῦ δυνάμεις, περὶ τῶν πολεμικῶν δὲ παρασκευῶν ἡ συζήτησις ὑπῆρξε πάντοτε δημοσία; Ἀναγνώσατε τοὺς Ἕλληνας συγγραφεῖς καὶ θέλετε πληροφορηθῆ πόσα περὶ πολέμου ἔλεγεν ὁ Φωκίων εἰς τὸν δῆμον, καὶ πόσα ἐν τῇ ῥωμαϊκῇ συγκλήτῳ.

§36ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὸ senatus συνεδρίαζε μυστικά.

§37Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δείξατέ μοι, κύριοι, ἑνὸς συνταγματικοῦ Κράτους τὸ Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον ἔκλεισε τὰς θύρας αὑτοῦ προκειμένης συζητήσεως περὶ στρατιωτικῶν παρασκευῶν ἢ πολεμικῶν πραγμάτων, διὰ νὰ μὲ πείσητε περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων σας. Ἀκούσατε τὰ ἐναντία. Ἐνθυμεῖσθε τί συνέβη κατὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον ἐν Ἀγγλίᾳ; Τὸ ἀγγλικὸν κοινοβούλιον ὑποπτεύθη, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ δὲν ἦτο καλή, ἐπροκλήθη περὶ τούτου ὄχι μόνον ἁπλῆ συζήτησις, ἀλλ’ ἀπεφασίσθη καὶ ἐστάλη ἐκ Λονδίνου ἐπιτροπὴ εἰς Κριμαίαν μὲ δικτατορικὴν ἐξουσίαν, ὅπως διορθώσῃ καὶ ἐν ἀνάγκῃ διοικήσῃ τὰ πράγματα· οὕτω φέρονται τὰ σοφὰ καὶ μεγάλα ἔθνη, καὶ οὐχὶ ὅπως ὑμεῖς μᾶς συμβουλεύετε νὰ μὴ λέγωμεν τίποτε περὶ στρατοῦ. Νομίζετε, κύριοι, ὅτι πράττομεν ἢ λέγομέν τι κακὸν, ἀπαιτοῦντες ν’ ἀναβιβασθῇ ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ταχέως εἰς 85,000 ἄνδρας; εἶναι τάχα καμμία δυσκολία μεγάλη, ὅπως συμπληρωθῇ ὁ στρατὸς διὰ 30,000 ἀνδρῶν; Ἐγὼ ἔχω πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπάρχωσιν ἄλλοι λόγοι ἐμποδίζοντες τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως, δύναται αὕτη ἀμέσως νὰ καλέσῃ τὴν ἐφεδρείαν, καὶ ὁ στρατὸς συμπληροῦται ἀμέσως· καὶ ὅταν ὁ κ. πρωθυπουργὸς λέγῃ, ὅτι δύναται νὰ παρατάξῃ 80,000 στρατοῦ, δὲν ἔχομεν ὅλοι συμφέρον νὰ τὸν ὑποχρεώσωμεν νὰ τὸ πράξῃ, διὰ ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος καὶ ὁμιλεῖ καὶ ἐργάζεται σοβαρῶς; Μή με ἀναγκάσητε νὰ σᾶς εἴπω ὁποῖα εἶναι τὰ μυστήρια τοῦ πολέμου, διότι δὲν προτίθεμαι νὰ διδάξω ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, μελετήσατε, διὰ νὰ διδαχθῆτε περὶ τούτων. Τὰ ἀφορῶντα ὅμως τὰ περὶ συντάξεως καὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι μυστήρια. Ναί, δὲν ὁμιλοῦσι περὶ στρατοῦ, ὅταν ἀρχίσῃ ὁ πόλεμος, οὐδὲν γράφουσιν αἱ ἐφημερίδες περὶ τῶν κινήσεων αὐτοῦ· ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ψηφίσῃ νόμον, ὅπως ἐν ὥρᾳ πολέμου αἱ ἐφημερίδες τοῦ Κράτους ὁμιλῶσι περὶ τοῦ στρατοῦ, ὡσὰν μὴ ὑπῆρχε στρατός· νῦν ὅμως ἔχομεν ἀνάγκην νὰ πληροφορηθῶμεν, ὅπως ἀληθῶς ἐπληροφορήθημεν περὶ πολλῶν· ἐπληροφορήθημεν, ὅτι ὑπάρχουσί τινες δυσκολίαι εἰς τὴν Κυβέρνησιν, μὴ περιμένετε δέ, ἐὰν ὑπάρχωσιν ἀληθῶς δυσκολίαι, ὅτι αὗται θὰ θεραπευθῶσιν αὐτομάτως· χρειάζονται πρὸς τοῦτο προτάσεις, αἵτινες πρέπει νὰ ἐγκριθῶσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ ταῦτα δὲν ἐπιτυγχάνει τις διὰ τῆς σιωπῆς καὶ μυστικότητος, ἀλλὰ διὰ μακρᾶς, ἐπιμελοῦς καὶ δημοσίας συζητήσεως.

§38ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ εἶχε δίκαιον νὰ ζητήσῃ ὅ,τι ἐζήτησε, καὶ ἡμεῖς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παράσχωμεν τὰς αἰτηθείσας πληροφορίας, θέλει δὲ ἀποδειχθῆ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται τὴν στιγμὴν ταύτην ἀρκετὰ καλῶς παρεσκευασμένη. Βεβαίως δὲν ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον, εἰς ὃ σκεπτόμεθα νὰ φθάσωμεν, καὶ ὀφείλομεν νὰ φθάσωμεν, ἀλλὰ δὲν ἀπέχομεν καὶ πολύ. Διεδίδετο καὶ ἐπιστεύετο, ὅτι στρατὸν δὲν ἔχομεν, ὅτι οἱ στρατιῶται εἶχον λειποτακτήσει, ὅτι δὲν ἔμενον ὑπὸ τὰ ὅπλα, εἰμὴ πολὺ ὀλίγοι, ὅτι ἐχαλαρώθησαν, ὅτι ἡμεῖς προσπαθοῦμεν νὰ συλλέξωμεν τοὺς λειποτάκτας καὶ δὲν δυνάμεθα, ὅτι τέλος πάντων δὲν γίνεται οὐδὲν σπουδαῖον· καὶ ἤκουσα ἐγὼ πολλάκις ἐπαναλαμβανόμενον, ὅτι τὰ διαδιδόμενα εἶναι λόγοι, τοὺς ὁποίους ἐπαναλαμβάνουν αἱ ἐφημερίδες, ἢ λέγονται εἰς τὰς ἀγυιὰς ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ ἐξαπατήσουν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι συμφέρον εἴχομεν νὰ ἀποδείξωμεν τὸ ἐναντίον, νὰ ἀποδείξωμεν ἐπισήμως, ὅτι μέχρι τοῦδε σοβαρῶς εἰργάσθημεν, καὶ διὰ τοῦτο, ὅτε μᾶς ἀπηυθύνθη ἡ αἴτησις τοῦ νὰ παρουσιάσωμεν τοὺς καταλόγους, γνωρίζοντες τὰ πράγματα, δὲν ἐδυσκολεύθημεν, οὔτε ἐπιστεύσαμεν, ὅτι κακῶς ἐπράττομεν ἐνδίδοντες εἰς τὴν αἴτησιν αὐτήν· διότι διὰ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων ἤθελεν ἀποδειχθῆ, ὅπως ἀπεδείχθη σήμερον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς τῇ προσθήκῃ τῶν ἐφέδρων, τῶν ἐξ εἴκοσι τοὐλάχιστον χιλιάδων συγκειμένων, ἔχει ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν 75,000 στρατοῦ εἰς ἐνέργειαν, στρατοῦ ἐκγεγυμνασμένου, στρατοῦ παρεσκευασμένου καὶ δυναμένου ν’ ἀγωνισθῇ, ἂν παρουσιασθῇ ἀνάγκη. Ἑπομένως νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ ἐπίσημος αὐτὴ ἀπόδειξις καὶ βεβαίωσις δὲν δύναται νὰ βλάψῃ. Ὁ κόσμος ἂς γνωρίσῃ, ὅτι θετικῶς καὶ πραγματικῶς ἡμεῖς δυνάμεθα ἐντὸς ὀλίγου νὰ ἔχωμεν 75,000 ἑτοίμους, καὶ διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προετείναμεν, καὶ τὰ ὁποῖα ἐζητήσαμεν τὴν ἄδειάν σας, ἵνα τὰ ἐφαρμόσωμεν, δυνάμεθα τὸν στρατὸν αὐτὸν, προσκαλοῦντες ἔτι τὰς δύω ἢ τρεῖς μόνον ἡλικίας, νὰ τὸν αὐξήσωμεν πλέον τοῦ ἀριθμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐθέσαμεν ὡς τελευταῖον ὅριον.

§39Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τῶν 85,000 πάντοτε;

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὴ παραξενεύεσθε διότι ὀλιγώτεροι ἐπίστρατοι ἤδη συνηθροίζοντο, ἀφ’ ὅσους συνήθροιζε τὸ ὑπουργεῖον Τρικούπη. Ὅταν τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἔθεσεν εἰς ἐνέργειαν τὰ μέτρα ταῦτα, ὑπῆρχε πλήρης ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν, πολυπλάσιος, καὶ ἑπομένως ἡ συῤῥοὴ ἦτο ἑπόμενον νὰ ᾖ καὶ μεγαλειτέρα καὶ ταχυτέρα. Ὅταν ἡμεῖς ἠρχίσαμεν νὰ ἐνεργῶμεν, ὁ ἀριθμὸς εἶχε κατὰ πολὺ ἐλαττωθῆ, καὶ ἑπομένως δι’ ὅλων τῶν προσπαθειῶν, ἃς καταβάλλομεν, δὲν δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον οἱ πρὸ ἡμῶν ἠδυνήθησαν νὰ φθάσωσι. Μὴ πιστεύετε, κύριοι, ὅτι κατ’ οὐδὲν ἠλαττώθη ὁ ζῆλος ἡμῶν. Ἐὰν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ δικαιολογηθῶμεν ἢ νὰ ἐξηγήσωμεν εἰς ὅλην τὴν λεπτομέρειαν τὰ τῆς διαγωγῆς μας, ἠθέλομεν εὐκόλως σᾶς ἀποδείξει τοῦτο. Σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔχομεν ἀνάγκην νὰ βεβαιώσωμεν μόνον τὴν πραγματικὴν κατάστασιν τῶν στρατιωτικῶν. Ἔχομεν λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, 53,000 ὑπὸ τὰ ὅπλα σήμερον, δυνάμεθα δὲ ἐντὸς ὀλίγου νὰ καλέσωμεν καὶ ἄλλας 20,000 ἐφέδρους, καὶ οὕτω νὰ ἔχωμεν ἕτοιμον στρατὸν 75,000. Καὶ νομίζω, ὅτι τοιοῦτος στρατὸς εἶναι ἀρκετὰ σοβαρὸς καὶ δύναμις σπουδαία, ἵνα ἐνεργήσῃ ἐν ἀνάγκῃ. Κύριοι, σᾶς βεβαιῶ, ἐὰν μείνωμεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ ἐὰν ἀνθ’ ἡμῶν ἄλλοι διάδοχοι ἔλθωσιν, ἅπαντες θέλουσιν ἐξακολουθήσει μὲ τὴν ἰδίαν ἐπιμονήν, καὶ θέλομεν φθάσει τὸν ὅρον ἐκεῖνον, ὅστις ἀπαιτεῖται, ἵνα ἱκανοποιηθῶσι τὰ συμφέροντα, τὰ δίκαια καὶ ἡ τιμὴ τῆς Ἑλλάδος.

§41ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔπειτα ἀπὸ ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, θὰ ἐπείσθη βεβαίως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἡμῶν βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὅτι ὄχι μόνον δὲν βλάπτονται, ἀλλὰ τοὐναντίον ὑπηρετοῦνται τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους διὰ τῶν τοιούτων συζητήσεων καὶ δηλώσεων ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ὁ ὀξυδερκὴς βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὁ γινώσκων πολὺ καλὰ τὸν κόσμον, γνωρίζει πολὺ καλὰ, ὅτι ὅλα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἔχει εἰς τὸν νοῦν του, ὅτι ὀφείλουν νὰ κρυφθῶσι, θὰ κρυφθῶσι μόνον ἀπὸ ἡμᾶς, ἀλλὰ οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἐκ τῶν ξένων γινώσκουν καταλεπτῶς καὶ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν ποιότητα τοῦ στρατοῦ μας. Ἦτο περιττὸν λοιπὸν νὰ εἴπῃ εἰς ἡμᾶς, ὅτι αἱ τοιαῦται πληροφορίαι θὰ βλάψωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐκτὸς ἂν παραδεχθῶμεν, ὅτι καὶ Βουλὴ καὶ κυβέρνησις εἰς αὐτὸ ἀπατῶνται. Παραδέχεται ὅμως βεβαίως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι καὶ μόνη ἡ κυβέρνησις εἶνε κυρίως ὁ κριτὴς, ὅστις δύναται νὰ γινώσκῃ ποῖα βλάπτουν καὶ ποῖα δὲν βλάπτουν. Ἀφοῦ δὲ ἡ κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις δημοσίως, ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως οὐδένα λόγον εἶχεν. Ἀλλὰ εἶνε ἀκόμη ἀναγκαῖαι αἱ πληροφορίαι αὗται, διὰ νὰ γινώσκωμεν καὶ ἡμεῖς, ὄχι ἐὰν ἡ κυβέρνησις ἀνέπτυξε ὅσην εἶχεν ἐν ἑαυτῇ δραστηριότητα καὶ ἐνέργειαν πρὸς συλλογὴν τῶν ἀναγκαίων δυνάμεων τοῦ ἔθνους, διότι ὡς πρὸς τοῦτο δὲν ἔχομεν καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἔχει καταβάλλει ὅλην τῆς τὴν ἐνέργειαν καὶ θέλησίν της, ἀλλὰ εἶνε ἀνάγκη νὰ γνωρίζωμεν, ἂν ἠδυνήθη ν’ ἀναπτύξῃ ὅση ἀπῃτεῖτο, ἐὰν ὁ δρόμος, τὸν ὁποῖον ἠκολούθησε καὶ ἐξακολουθεῖ ἡ κυβέρνησις, ἦνε ὁ κατάλληλος νὰ φθάσωμεν ταχέως (διότι ἡ ταχύτης εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις πρὸ πάντων εἶνε τὸ πρώτιστον) πρὸς τὴν μεγαλειτέραν ἀνάπτυξιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ ἔθνους. Τὴν ἐξέτασιν ταύτην πρέπει νὰ τὴν κάμωμεν, καὶ θέλει βεβαίως γείνει, ἃς εἶνε βεβαία ἡ κυβέρνησις, μὲ ὅλην τὴν ἀπαιτουμένην ἠρεμίαν καὶ περίσκεψιν. Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον μοὶ ἔκαμεν ἐντύπωσιν, εἶνε πῶς ἐντὸς τῶν τεσσάρων μηνῶν, καθ’ οὓς διοικεῖ ἡ παροῦσα κυβέρνησις, δὲν προσέθεσε παρὰ ἐννέα μόνον χιλιάδας ἐπιστράτους εἰς τὰς 27,000, τοὺς ὁποίους τῇ παρεδώκαμεν· εἰς τοὺς ὁποίους ἂν προσθέσωμεν τὰς 12,000 τῆς τακτικῆς δυνάμεως, ἀναβαίνουσιν εἰς 49 χιλιάδας, καὶ σήμερον ἔχομεν ἐν συνόλῳ μόνον 53,000, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ὀφείλομεν ν’ ἀφαιρέσωμεν τοὺς ἐν ἀγνοίᾳ καὶ λειποτάκτας. Ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος καὶ ἄλλοτε ἐῤῥέθη, ὅτι ἠλαττώθη ὁ ἀριθμὸς τῶν ὑποχρέων, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἠλαττώθη καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν συλληφθέντων, δὲν εἶνε τοιοῦτος, ὥστε νὰ καθησυχάσῃ τὴν συνείδησίν μου. Διότι ἡ παρελθοῦσα κυβέρνησις ναὶ μὲν εἶχεν ἔμπροσθέν της μεγαλύτερον ἀριθμὸν ὑποχρέων, ἀλλὰ δὲν εἶχε καὶ τὰ μέσα πρὸς συλλογὴν αὐτῶν, διότι δὲν εἶχον παρέλθει αἱ 50 ἡμέραι, διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ κυβέρνησις νὰ τοὺς συλλάβῃ, καὶ δὲν εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ στείλωμεν ἀποσπάσματα, διὰ νὰ τοὺς καταδιώξωσιν. Ἡ παροῦσα κυβέρνησις ναὶ μὲν εὗρεν ὀλιγώτερον ἀριθμὸν ὑποχρέων, ἀλλὰ εἶχε καὶ τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ τοὺς καταδιώξῃ. Ὑπὸ τὴν νῦν κυβέρνησιν μᾶς εἶπεν ἄλλοτε ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν, ὅτι ἔμεναν 18,000 ἀκόμη ἄνδρες, οἵτινες ἔπρεπε νὰ προσέλθωσις, καὶ σήμερον ὤφειλον νὰ ἦναι ὑπὸ τὰς σημαίας. Ἰδοὺ τί παρακαλῶ τὴν κυβέρνησιν, ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τὸ ἀντικείμενον, νὰ μᾶς φωτίσῃ περὶ τούτου, καὶ πρὸ πάντων ἔχει ἀνάγκην ἡ κυβέρνησις νὰ καθησυχάσῃ εἰς τοῦτο τὴν συνείδησιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἔχῃ τὴν συνδρομήν της. Ἑπομένως ἐπαναλαμβάνω ν’ ἀπευθύνω τὴν παράκλησιν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ καθυποβάλῃ σημείωσιν λεπτομερῆ κατὰ νομὸν, ποῖοι εἶνε ἐν ἀγνοίᾳ, ποῖοι ἐν ἀδείᾳ, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ καθυποβληθῶσιν εἰλικρινῶς. Εἶνε ἀνάγκη νὰ γνωρίζωμεν, διότι δὲν πρόκειται περὶ τῆς ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης, περὶ τῆς ὁποίας ἔκαμε λόγον ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς, περὶ αὐτοῦ διόλου δὲν πρόκειται. Πρὸ τούτου ἀνάγκη νὰ ἐξετάσωμεν τὰ πράγματα, καὶ ἐκ τῆς ἐξετάσεως αὐτῶν πόρισμα ἐπέρχεται ἡ τυφλὴ ἐμπιστοσύνη, τὴν ὁποίαν ὁσάκις ἐχορήγησαν αἱ βουλαὶ χωρὶς νὰ ἐξετάσωσιν, ἔβλαψαν μᾶλλον ἢ ὠφέλησαν. Καὶ προχθὲς ἀνέφερον τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλίας. Ὅταν ἠρωτήθη ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸ τοῦ γερμανικοῦ πολέμου, ἂν ἦναι ἕτοιμος, ἀπήντησεν, οὔτε ἓν κομβίον δὲν μοὶ λείπει· ἐπίστευσε τυφλῶς ἡ γαλλικὴ Βουλή, καὶ γνωρίζετε τὰ ἀποτελέσματα. Ἕως ὅτου ἔχω τὴν ὑπόνοιαν, ἥτις εὔχομαι νὰ ἐξαλειφθῇ, ὅτι τῷ ὄντι δὲν γίνεται καὶ δὲν ἔγεινεν ἕως τώρα (δὲν λέγω ἀκόμη, ὅτι πταίει ἡ κυβέρνησις) ὅ,τι ἔπρεπε νὰ γείνῃ, ἔχω τὸ καθῆκον νὰ ζητῶ καὶ νὰ λάβω πᾶσαν πρὸς τοῦτο τείνουσαν πληροφορίαν.

§42ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε νὰ συζητήσῃ κατὰ προτίμησιν ὅσα νομοσχέδια ἔχουν σχέσιν μὲ τὸν προϋπολογισμὸν, παρακαλῶ τὴν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπιτροπὴν, ἵνα ἐργασθῇ ἐπὶ τῆς συμβάσεως περὶ πολυετοῦς τοῦ ἅλατος παραχωρήσεως, καὶ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσίν της εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως δυνηθῇ νὰ συζητήσῃ καὶ τὸ ἀντικείμενον τοῦτο πρὶν εἰσέλθῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, διότι, ὡς γνωρίζετε, ἔχει μεγάλην σχέσιν πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν, καθ’ ὅσον πρόκειται τὰ μὲν ἔσοδα τοῦ Κράτους ν’ αὐξηθῶσι κατὰ 500,000, τὰ δὲ ἔξοδα νὰ ἐλαττωθῶσι κατὰ 200,000, οὕτω δὲ θὰ ἐπέλθῃ αὔξησις κατὰ 700,000 δραχμάς.

§43ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θὰ ὑποβληθῇ καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ καπνοῦ;

§44ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ πίνακες θὰ τυπωθῶσιν;

§46Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς λάβῃ ἀντίγραφον ὅστις θέλει.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ δώσωμεν ἀντίγραφον. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως πρὸς συνδρομὴν τῶν ἐκ τῆς πλημμύρας παθόντων ἐν Λεμησσῷ τῆς Κύπρου.

§48ΑΠΑΝΤΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα. (Ἐπιψηφίζεται τὸ νομοσχέδιον.)

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς διὰ τὸ 1881.

§50Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Ἐπειδὴ εἶναι δύω τρία νομοσχέδια εἰς ά ἀνάγνωσιν, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα, διὰ νὰ κανονίσωμεν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, νὰ ἀναγνωσθῶσι, παρακαλῶ. (Γίνονται δεκτὰ δι’ ἀναστάσεως εἰς ά ἀνάγνωσιν τὰ νομοσχέδια ά) περὶ ἀναβολῆς διατάξεων τινῶν τοῦ νόμου περὶ τοῦ λογιστικοῦ τοῦ στρατοῦ· βʹ) περὶ ὑπαγωγῆς τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ΦΜʹ νόμου, καὶ γʹ) περὶ κυρώσεως Βασιλικοῦ Διατάγματος περὶ κατατάξεως ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ πρώην ὑπαξιωματικῶν κλπ.)

§51ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἡ ἐπιστράτευσις νὰ ἦναι, καὶ ὕστερον νὰ τοὺς διώξωμεν;

§52ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Κατὰ τὸ νομοθετικὸν διάταγμα κατετάχθησαν ἀορίστως, αὐτοὶ δὲ, δυνάμει αὐτῆς τῆς διατάξεως, εἶπον, ὅτι δύνανται ν’ ἀπέλθωσιν. Ἐπειδὴ δὲ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ τοὺς κρατήσωμεν, λέγομεν, ὅτι ὑπάγονται εἰς τὸν νόμον περὶ ἐπιστρατείας· ἑπομένως ἡ ὑπηρεσία των εἶναι ὑποχρεωτικὴ ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει ἡ ἐπιστράτευσις.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ φορολογικοῦ νομοσχεδίου.

§54ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Δὲν λησμονῶ, κύριοι, ὅτι εἶναι γνώμη ὅλου τοῦ ἔθνους, καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ ἡμῶν τῶν Βουλευτῶν τῶν ἐκπροσωπούντων αὐτὸ, ὅτι ὅλος ὁ χρόνος τῆς Βουλῆς δέον ν’ ἀφωσιωθῇ εἰς τὸν μέγαν σκοπὸν, ὅστις ἐνδιαφέρει σήμερον ὅλον τὸν ἑλληνισμόν. Ἀλλ’ ἀκριβῶς, διότι δὲν λησμονῶ τοῦτο, ὀφείλω νὰ ἐφελκύσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς εἰς ἔποψίν τινα τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος σχετιζομένην πρὸς τὸν μέγαν τοῦ ἔθνους σκοπόν. Βεβαίως δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἐὰν ἐπρόκειτο ἁπλῶς περὶ φορολογίας, διότι ἐν τοιαύτῃ περιστάσει τὰ τοιαῦτα κυβερνητικὰ μέτρα πρέπει νὰ λαμβάνωσιν ὕπαρξιν ἄνευ μακρῶν συζητήσεων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τοῦ ἐγγείου φόρου παρενείρει καὶ ἄλλα, ἅπερ σχετίζονται πρὸς τὸν ῥηθέντα σκοπὸν, διὰ τοῦτο, κύριοι, ὀφείλω νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ εἰς ἀπάντησιν ἐκείνων, οἵτινες ἠγόρευσαν πρὸ ἐμοῦ, εἰς τοὺς ἐντίμους κ. κ. Καλλιγᾶν, Σωτηρόπουλον καὶ Δηλιγιάννην. Ὁ ἔντιμος καὶ σοφὸς βουλευτὴς Ἀττικῆς ἐσύστησεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν κατάργησιν τοῦ ἐγγείου φόρου, διὰ τὸν λόγον, ὅτι ἐξ αἰτίας αὐτοῦ ἔπεσε τὸ Βυζάντιον, καὶ ἐξέπεσαν αἱ τιμαὶ τῆς ἀγροτικῆς περιουσίας εἰς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ ἐξ αἰτίας αὐτοῦ ἡ Γαλλία εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην σήμερον νὰ τὸν καταργήσῃ, διότι δὲν δύναται νὰ συναγωνισθῇ κατὰ τῆς γεωργικῆς ὑπεροχῆς τῆς Ἀμερικῆς. Ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς ἐδέχθη ἐν μέρει τὰς σκέψεις τοῦ κ. Καλλιγᾶ· ἐν μέρει δὲ ἀπέδωκε τὰ συμβάντα ἐν Βυζαντίῳ καὶ ἐν Γαλλίᾳ εἰς ἄλλον λόγον. Περὶ Ἑπτανήσου δὲν ἐποιήσατο λόγον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐγὼ ἐκπροσωπῶ τὴν Ἑπτάνησον, ἰδίᾳ εἰς αὐτὸ θὰ ἐνδιατρίψω. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος φρονεῖ, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀπομακρυνθῇ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὸ οἰκονομικὸν πρόγραμμα αὐτῆς, ἀδιάφορον δὲ, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς στιγμὰς κρισίμους. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὅμως ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος νὰ εἴπω, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις τῆς Γαλλίας κατὰ τὸ 1789 εὑρέθη ἀκριβῶς εἰς τὴν αὐτὴν δύσκολον θέσιν. Καί τοι ὅμως ἐκήρυξεν, ὅτι ἡ φορολογία ἡ μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἐνεργηθεῖσα ἦτο παράνομος, διότι ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους δὲν εἶχε ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν, ἐν τούτοις ἕνεκα τῶν τότε περιστάσεων ἐδέησε νὰ ψηφίσῃ τὴν διάρκειαν τῆς κατ’ ἀρχὴν παρανόμου καὶ ἀδίκου φορολογίας· διότι ἐκ τοῦ προχείρου δὲν μεταβάλλεται αὕτη. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὅμως προκαλεῖ τὴν προσοχήν μου ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου εἶναι αἱ κρίσεις τοῦ καθηγητοῦ καὶ βουλευτοῦ κ. Καλλιγᾶ. Ἔπεσε, λέγει, τὸ Βυζάντιον ἐξ αἰτίας τοῦ ἐγγείου φόρου. Τὸ Βυζάντιον ὅμως ἦτο πλάσμα ἐθνολογικὸν τῶν κακῶν περιστάσεων. Εἶχε πέσει ἡ Ῥώμη, καὶ ἀφοῦ δὲν ἠδύναντο οἱ αὐτοκράτορες νὰ ὑπάρξωσιν ἐν Ῥώμῃ, ἦλθον εἰς τὸ Βυζάντιον, ὅπου ὡς ἐκ τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν διετήρει εἰσέτι διὰ τῆς γλώσσης ὁ ἑλληνισμὸς εἰς τὴν ἀνατολήν, ἤλπιζον, ὅτι θὰ ἦσαν ὀλιγώτερον ἐκτεθειμένοι εἰς τοὺς κινδύνους, οἵτινες παρηκολούθουν καὶ τὸν λατινισμὸν καὶ τὸν ἑλληνισμόν. Ἀλλ’ οὔτε ἐκεῖ ἠδύναντο νὰ σωθῶσι, διότι πανταχόθεν ἔσχον τοσαύτην ἀντίδρασιν, ὥστε οὐδόλως ἠδύνατο ἡ Αὐτοκρατορία νὰ σωθῇ, οὐδ’ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ τίτλου, ὃν ἐχορήγει ὁ ἑλληνισμός. Τῷ ὄντι μετ’ οὐ πολὺ ἦλθον οἱ ἡμιβάρβαροι λαοὶ ἔκ τε τῆς Δυτικῆς καὶ Βορείου Εὐρώπης καὶ ἐκ τῆς Ἀσίας καὶ δι’ ἀλλεπαλλήλων ἐπιδρομῶν καὶ πορθήσεων ἐπήνεγκον τὴν πτῶσιν τοῦ Βυζαντίου. Ἄρα οὐδεμία ὑπῆρχε σχέσις μεταξὺ τῆς ἐγγείου φορολογίας καὶ τῆς πτώσεως τοῦ Βυζαντίου. Ἤδη ἔρχομαι εἰς τὴν Ἑπτάνησον, ἥτις ἐνδιαφέρει πάντα Ἑπτανήσιον· ἰδίως εἰς τὸ θέμα τοῦτο ἐπικαλοῦμαι ἀτενῆ τὴν προσοχὴν ὑμῶν, κύριοι, διότι τοῦτο σχετίζεται μὲ τὴν κατάστασιν ἡμῶν τὴν σημερινὴν ὑπὸ σπουδαίαν τινὰ ἔποψιν. Εἰς τὴν Ἑπτάνησον ὑπάρχει καὶ σήμερον ἡ αὐτὴ φορολογία, ἡ ὁποία ὑπῆρχε καὶ πρὶν γείνῃ ἡ προσάρτησις αὐτῆς πρὸς ἡμᾶς. Τότε τὰ κτήματα εἶχον τοσαύτην ἀξίαν, ὥστε οἱ ξένοι ἠπόρουν πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ῥίπτωνται τόσα χρήματα εἰς τὸ ἔδαφος τὸ Ἰονικόν, τὸ ὁποῖον δὲν ἔδιδε πρόσοδον οὔτε 1%. Καὶ σήμερον, κύριοι, τὸ αὐτὸ φορολογικὸν σύστημα ὑπάρχει, καὶ δὲν μετεβλήθη. Πῶς ἔγεινε λοιπὸν αἴφνης ἡ ἔκπτωσις τῆς ἀξίας τῶν κτημάτων; Ὁ λόγος, κύριοι, εἶναι πρόχειρος· διὰ νὰ ἐξηγήσω δὲ αὐτόν, θέλω ἀναφέρει ἓν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον θέλει χρησιμεύσει τὰ μέγιστα πρὸς διασάφησιν τῆς ἰδέας μου, καὶ τὸ ὁποῖον ἀσχολεῖ σήμερον τοὺς οἰκονομολόγους τῆς Εὐρώπης. Ὅτε ἐπρόκειτο ν’ ἀνοιχθῇ ἡ διώρυξ τοῦ Σουέζ, ὁ σοφὸς τῆς Γαλλίας κ. Τοκβὶλ εἶπεν εἰς τοὺς Γάλλους «μὴ τὸ πράξητε, διότι ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ ὠφεληθῶσι πλειότερον παντὸς ἄλλου, εἶναι οἱ Ἕλληνες, κατόπιν οἱ Ἰταλοὶ καὶ Δαλματοί, καὶ κατὰ τρίτον λόγον οἱ Γάλλοι, καὶ τελευταῖοι πάντων οἱ Ἄγγλοι.» Ὁ μέγας οἰκονομολόγος τῆς Ἀγγλίας, τὸν ὁποῖον ἄλλοι θρηνοῦν, θανόντα προώρως, ὁ Bagehot, ἐξήτασε τὴν γνώμην τοῦ Τοκβίλ, καὶ εὗρεν ἀβάστατον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔλεγεν οὗτος: ὅτι ἡ Ἑλλὰς κατὰ πρῶτον θὰ ὠφελεῖτο ἐκ τῆς τομῆς τοῦ ἰσθμοῦ, κατόπιν ἡ Ἰταλία καὶ ἡ Αὐστρία, κατόπιν ἡ Γαλλία, καὶ τελευταία ἔπρεπε νὰ ἦναι ἡ Ἀγγλία. Τί συνέβη ὅμως; Ἡ Ἑλλὰς οὐδόλως ὠφελήθη. Διατί δὲ οὐδόλως ὠφέλησε τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἀπεναντίας ὠφέλησε ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ἔθνος τὴν Ἀγγλίαν; Διότι λέγει ὁ Bagehot, παρὰ εἰς πᾶν ἄλλο ἔθνος, ὑπάρχει ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ δύναμις τοῦ συνεταιρίζεσθαι καὶ συνεισφέρειν τὰ ἀναγκαῖα τοῖς σκοποῖς τοῦ συνεταιρισμοῦ χρήματα. Ὁ λόγος ὅμως οὗτος οὐδόλως εἶναι τελικός. Τελικὸς εἶναι ἡ ἄκρα ἀσφάλεια, ἣν παρέχει εἰς τοὺς κατοίκους αὐτῆς ἡ Ἀγγλικὴ ἐπικράτεια. Τὴν γνώμην μου ταύτην ἐγνωστοποίησα εἰς εἰδότας Ἄγγλους, καὶ ἀπεριορίστως παρεδέχθησαν αὐτὴν ὡς ὀρθήν, διότι καὶ αὐτὴ ἡ Ἀγγλία, ἐάν ποτε στερηθῇ τοῦ μεγάλου τούτου ἀγαθοῦ, τῆς ἀσφαλείας, παραχρῆμα μέλλει ν’ ἀποσυντεθῇ. Αὐτὴν τὴν ἀσφάλειαν μετέδωκεν ὁ Ἄγγλος προστάτης εἰς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ αὐτὴ ἡ ἀσφάλεια εἶχεν ὑψώσει τὴν ἀξίαν τῶν ἀκινήτων εἰς τοιοῦτον βαθμόν. Τώρα διατί μετεβλήθη ὁ βαθμὸς τῆς ἀσφαλείας ἐν Ἑπτανήσῳ; Ὁ λόγος εἶναι ἁπλούστατος· εἶναι λόγος κυβερνητικοῦ ὀργανισμοῦ. Ἀναφέρω δὲ ἕνα τῶν κλάδων αὐτοῦ. Τότε ἴσχυεν ἡ δικαιοσύνη μέχρι τῆς περιφερείας τοῦ Κράτους. Ἑκάστη νῆσος εἶχεν ὄχι μόνον Εἰρηνοδικεῖον καὶ δύο Πρωτοδικεῖα, ἀνώτερον καὶ κατώτερον, ἀλλὰ καὶ ἓν Ἐφετεῖον. Ἡ δικαιοσύνη ἦτο τόσον ταχεῖα, ὥστε ὁ ἔχων δίκας ἔβλεπε τὸ πέρας αὐτῶν ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Ἡ ἀνάκρισις ἦτο φανερά, περιττὸν δὲ τὸ εἰπεῖν ὁπόσον ὠφελεῖ ἡ δημοσιότης· τὸ θέμα τοῦτο ἀπεδείχθη ἀρκούντως κατὰ τὴν ἄρτι γενομένην συζήτησιν. Ἐκτὸς δὲ τούτου, δι’ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος καθιεροῦτο ἡ ἀρχή, ὅτι ἐντὸς 10 ἡμερῶν ἔπρεπε νὰ ᾖ περατωμένη ἡ ἀνάκρισις. Ἑπομένως ἐὰν παραδεχθῶμεν καὶ ἡμεῖς τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐφαρμόσει οἱ Ἄγγλοι εἰς τὴν Ἑπτάνησον, ἐὰν βελτιώσωμεν τὸν κυβερνητικὸν ὀργανισμὸν ὑμῶν, εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θὰ ἔχωμεν τὰ αὐτὰ σωτήρια ἀποτελέσματα. Τὸ σφάλμα λοιπὸν δὲν εἶναι τῆς φορολογίας, ἀλλ’ εἶναι σφάλμα ὀργανισμοῦ, ὃν ὀφείλομεν νὰ βελτιώσωμεν, ἵνα αὐξήσωμεν τὸν πλοῦτον τοῦ Κράτους. Ὁ κ. Καλλιγᾶς εἶπει ὀρθότατα, ὅτι σήμερον μεταβάλλεται ἡ θέσις τῆς Γαλλίας ὡς ἐκ τῆς γεωργικῆς ὑπερτερίας τῶν Ἡνωμένων Κρατῶν τῆς Ἀμερικῆς, τὸ εἶπε δὲ καὶ ὁ κ. Βάδιγκτων καλλίτερον παρὰ τὸν κ. Καλλιγᾶν, διότι ἄλλως πως ἐξήγησε τὸ φαινόμενον. Ὅτε πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἀπώλεσαν δύο δισεκατομμύρια φράγκων οἱ Γάλλοι, ὡς ἐκ τοῦ ὅτι ἡ Ἀγγλία προτιμᾷ νῦν τ’ Ἀμερικανικὰ προϊόντα, ὁ ἐρεθισμὸς αὐτῶν ὑπῆρξε τοιοῦτος, ὥστε ἤρξαντο τὰ ἐπιμελητήρια τῆς Γαλλίας ν’ ἀπευθύνωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἔγγραφα ὑβριστικά, δι’ ὧν ἀπῄτουν τὴν λῆψιν νέων οἰκονομικῶν μέτρων, ἵνα δι’ αὐτῶν σωθῇ ὁ τόπος Ἀλλ’ ὁ Βάδιγκτων, τοῖς ἀπήντησε: «δὲν εἶναι μόνον τὸ ζήτημα τὸ γεωργικὸν, τὸ ὁποῖον ἀπειλεῖ τὴν Γαλλίαν, ὑπάρχει δυστυχῶς καὶ ἄλλο· ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν, ὅτι τὰ Ἡνωμένα Κράτη τῆς Ἀμερικῆς εἶναι οὐ μόνον γεωργικὰ, ἀλλὰ καὶ βιομηχανικά.» Εἶναι δὲ εἰς βαθμὸν τοιοῦτον βιομηχανικὰ, ὥστε θὰ ὑπερτερήσωσιν ὅλων τῶν ἄλλων ἐθνῶν· λοιπὸν ἀπαιτοῦνται νέα μέτρα, ἄλλως ἡ Γαλλία σὺν τῇ Εὐρώπῃ ἁπάσῃ βεβαιότατα ἀπόλλυται. Δὲν ἐννοῶ δ’ ἐγώ, οὔτε ὁ κ. Βάδιγκτων ἐνόει μέτρα φορολογικά, ἐνόει βεβαίως μέτρα ὑψηλῆς πολιτικῆς, διότι ἡ ἐσφαλμένη πολιτικὴ τοῦ Γαλλικοῦ Κράτους ἐξέθηκε τὴν Γαλλίαν κατὰ τὸ 1789 εἰς πόλεμον, ὁ ὁποῖος ἐκόστισε 15 δισεκατομμύρια, καὶ ὅμως ἡ Γαλλία ἡττήθη. Ἐδαπάνησε μὲν καὶ ἡ Ἀγγλία δεκαπέντε δισεκατομμύρια, ἀλλ’ ἐνίκησε. Προχθὲς πάλιν ἡ ἐσφαλμένη πολιτικὴ ἐξέθηκε τὴν Γαλλίαν εἰς νέον πόλεμον καὶ νέαν δαπάνην 15,000,000,000, καὶ πάλιν ἡττήθη. Ἀλλοίμονον λοιπὸν εἰς τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον δὲν λαμβάνει τὰ μέτρα, ἅπερ ὀφείλει νὰ λάβῃ, ἰδίως ὅταν εὑρίσκηται εἰς στιγμὰς τοιαύτας, αἵτινες δυσχεραίνουσι τὰς σχέσεις αὐτοῦ πρὸς τὸ ἐξωτερικόν!... Αὗται εἶναι, κύριοι, αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ὑπεσχέθην εἰς τὸν κ. Καλλιγᾶν ἐξωδίκως, ὡς ὑποβλητέας εἰς τὴν Βουλὴν· δὲν ἀμφιβάλλω δὲ, ὅτι θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του, ὅτι ἐνταῦθα πρέπει νὰ ἐγκύψῃ ἕκαστος Ἕλλην. Ἔγεινεν ἄπειρος λόγος περὶ στρατιωτικῶν παρασκευῶν. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἄλλως διδασκόμεθα οὐ μόνον ἀπὸ τὴν ἱστορίαν μας, ἀλλὰ καὶ ἀπ’ αὐτὴν τὴν μυθολογίαν, ἡ ὁποία εἶναι πλήρης σημασίας. Ποτὲ δὲν βλέπετε μαχητὴν μὴ ἔχοντα σύμμαχον ἕνα Θεόν. Ποτὲ δὲν βλέπετε εἰς τὴν ἱστορίαν ἔθνος μαχόμενον ἐξαιρετικῶς, χωρὶς συμμάχου τινός. Ποτὲ δὲν βλέπετε ἔθνος νικῶν, καίτοι μαχόμενον ἄνευ συμμάχων, ἐνῷ ὁ ἐχθρὸς ἔχει συμμάχους. Αὐτὸ τὸ ζήτημα πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν σήμερον. Ὅτι ἀπαιτοῦνται ἱκαναὶ παρασκευαὶ, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, δικαίως δὲ ἐφείλκυσεν εἰς αὐτὰς τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ὁ ἔντιμος προλαλήσας κ. Πετιμεζᾶς, ὅστις τῷ ὄντι ἔχει ἀπείρους γνώσεις καὶ πολλὴν φιλοπατρίαν, καὶ τὸν ὁποῖον εἶναι λυπηρὸν, ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν καλοῦν εἰς χρησιμωτέραν ἐνέργειαν. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἀρκοῦσι μόναι αἱ παρασκευαί. Πρέπει νὰ ἴδωμεν πῶς εὑρισκόμεθα ἐξωτερικῶς. Ἀναμφιβόλως ἡ Ἀμερικὴ ἐπήνεγκε τὴν ἀρχὴν τῆς παρακμῆς τῆς Εὐρώπης. Τοῦτο προὐξένησε τόσην στενοχωρίαν εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὥστε ἤρξαντο οἱ Ἄγγλοι νὰ σκέπτωνται τί ὀφείλουσι νὰ πράξωσιν, ἵνα σταματήσωσι τὸ κακὸν καὶ ἐξασφαλίσωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ πᾶσα στενοχωρία γεννᾷ διαφωνίας· ἐνῷ δὲ μέχρι τοῦδε μία καὶ ἀκεραία ἦτο ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἀγγλίας, κατ’ αὐτὴν δὲ εἷς μόνος ἐχθρὸς τῶν ἀγγλικῶν συμφερόντων ὑπῆρχεν, ἡ Ῥωσσία, οὐχὶ ὡς κυβέρνησις, διότι ὅλαι αἱ εὐρωπαϊκαὶ κυβερνήσεις παραδέχονται, ὅτι ἡ αὐτοκρατορικὴ τῆς Ῥωσσίας οἰκογένεια εἶναι φιλάνθρωπος, εὐγενὴς καὶ πεφωτισμένη εἰς τὸν ὑπέρτατον βαθμόν....

§55Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἂς ἦτον ἐδῶ ὁ Ἰακωβάτος, καὶ ἔβλεπες. Θὰ τοῦ τὸ γράψωμεν ὅμως (ἱλαρότης).

§56ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Χαίρω, ὅτι δὲν εἶναι ἐδῶ ὁ κ. Ἰακωβάτος, ἀφοῦ ἐπιμένει συγχαίρων τὸν Σλαυϊσμὸν πρὸς τὴν Αὐλὴν τῆς Ῥωσσίας, ἥτις δὲν φαίνεται συμφωνοῦσα πρὸς τὰς ἀνωφελεῖς τῷ πολιτισμῷ ὁρμὰς τῶν Πανσλαυϊστῶν. Ἐπανερχόμενοι ἐν τούτοις εἰς τὸ προκείμενον, παρατηροῦμεν, ὅτι σήμερον τὰ πράγματα δὲν εὑρίσκονται πλέον εἰς τὴν ὁμαλὴν κατάστασιν, εἰς ἣν ὑπῆρχον πρότερον, ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν τοὐλάχιστον πολιτικὴν τῆς Ἀγγλίας. Τούτου ἕνεκα καὶ τ’ ἄλλα ἔθνη ἀγνοοῦσι πρὸς τίνα ὁδὸν πρέπει νὰ τραπῶσιν. Ἐν τοιαύτῃ καταστάσει πραγμάτων, ὁ μὴ διαγινώσκων ὅλας αὐτὰς τὰς ἀληθείας, ἐνδέχεται νὰ νομίσῃ, ὅτι πᾶσα ἀγγλικὴ κυβέρνησις ἐκπροσωπεῖ καὶ τὸ συμφέρον καὶ τὸ φρόνημα ὅλης τῆς Ἀγγλίας. Τὸ τοιοῦτον εἶναι πλάνη, ἥτις δύναται νὰ ἐμβάλῃ εἰς κίνδυνον τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἔθνους, ὃ κυβερνᾶται ὑπὸ πολιτικῆς σφαλερᾶς. Εὐχῆς ἔργον δὲ θὰ ἦτον, ἐὰν ἀνεγνωρίζομεν τὴν ἀλήθειαν ταύτην, καὶ τοὐντεῦθεν νὰ μὴ ἐμμένωμεν εἰς πολιτικὴν δυναμένην νὰ προξενήσῃ τὴν μεγαλειτέραν βλάβην εἰς τὸν Ἑλληνισμόν. Ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐσκοποῦμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὸ συμφέρον ἡμῶν, ἀλλ’ ὅτι δυστυχῶς δὲν εἴδομεν τὰ πράγματα, ὡς ὄντως ἔχουσιν, ὡς ἐκ τούτου δὲ δὶς ἐσφάλαμεν εἰς Βερολῖνον. Νῦν ὅτε βλέπομεν αὐτὰ ὡς ὄντως ἔχουσι, θὰ βαδίσωμεν τὴν εὐθεῖαν ὁδόν, τὴν ὁποίαν ὑποδεικνύει ἡμῖν ἡ πορεία τῶν μεγάλων τῆς Εὐρώπης ἀνδρῶν, ἐν οἷς καὶ ὁ Γλάδστων, ὅστις σήμερον ἀκολουθεῖ ἀσφαλεστέραν ὁδὸν, διότι αἱ δεύτεραι σκέψεις εἶναι αἱ καλλίτεραι. Τίς ἡ ἀσφαλὴς καὶ τίς ἡ ἐπισφαλὴς ὁδός; Τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν μεγάλην δυσχέρειαν, ἣν εὑρίσκει πρὸ αὐτοῦ συνεχῶς ὁ πολιτικὸς ἀνήρ. Εἰς αὐτὸ δὲ πρέπει νὰ προσέχῃ ἀτενῶς, ἵνα μὴ εὑρεθῇ Ἐπιμηθεὺς, ἐνῷ τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς ἡ μεγίστη τῶν ἀρετῶν συνίσταται εἰς τὸ νὰ ἦναι Προμηθεύς. Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν φορολογίαν, ἡμεῖς εὑρισκόμεθα εἰς τοὺς λογαριασμοὺς ἡμῶν ἐν τοιούτῳ χάσματι, ὥστε τῇ ἀληθείᾳ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤκουσα πρὸ ἡμερῶν περὶ τοῦ ἐντίμου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, ὅτι ἐκ τῆς κακῆς τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν καταστάσεως ἐνδέχεται νὰ πάθῃ ἡ ὑγεία αὐτοῦ μολονότι ἀπευκταῖον, δὲν εἶναι ὅμως ἀπίθανον, διότι ἡ ἀπόστασι μεταξὺ τῶν εἰσπραττομένων καὶ τῶν δαπανωμένων εἶναι τοσοῦτον φοβερά, ὥστε, ἐὰν μὴ εὕρωμεν τρόπον νὰ κλείσωμεν τὸ μέγα χάσμα, θὰ ἦναι ἀδύνατον νὰ σωθῇ τὸ ἔθνος ἀπὸ τὸν ὄλεθρον, πρὸς τὸν ὁποῖον τὸ φέρουσι τ’ ἀλλεπάλληλα δάνεια. Ὑπάρχουσι δέ, κύριοι, μέσα φορολογίας, καὶ πρῶτος ὁ Σόλων ἐδίδαξεν, ὅτι ἁρμόζουσιν αὐτὰ εἰς τὴν μικρὰν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν. Ἓν ἐξ αὐτῶν εἶναι καὶ ὁ κεφαλικὸς αὔξων φόρος. Πέντε δραχμαὶ καταβαλλόμεναι ἐτησίως ἀπὸ ἕκαστον ἄτομον, εἶναι μικρὸν βάρος εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις. Ἐννοεῖται δέ, ὅτι δέον νὰ ἐξαιρέσητε τοὺς ἀπόρους καὶ νὰ ἐπιβαρύνητε ἀναλόγως τοὺς εὐπόρους.

§57ΚΑΛΛΙΓΑΣ........

§58ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Μὴ προδικάζετε, κύριοι. Ὑμεῖς, κ. Καλλιγᾶ, ὅστις εἶσθε οὐ μόνον εὔπορος, ἀλλὰ καὶ πλούσιος, τί θὰ πάθητε ἐὰν λάβητε τὴν καλωσύνην νὰ συνεισφέρητε εἰς τὸ Ταμεῖον ὀλίγας χιλιάδας δραχμῶν κατ’ ἔτος;

§59ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἐπέκτασις τοῦ ἐπὶ τῶν ζώων φόρου εἶναι αὐτό;

§60ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ σπουδαίων καὶ σοβαρῶν πραγμάτων, πρὸς τὰ ὁποῖα προχωρεῖ ὅλον τὸ ἔθνος· ὅταν δὲ ἔλθῃ ἡ κρίσιμος στιγμή, οἱ ἀστεϊσμοὶ ἠμποροῦν νὰ σᾶς κοστίσουν πολὺ ἀκριβά. Λοιπὸν ὅταν ἔχητε κατ’ ἐλάχιστον ὅρον δραχμὰς πέντε ἐτησίως παρ’ ἑκάστου ἀτόμου (ἐννοεῖται δὲ μὲ τοιαύτας ἐξαιρέσεις, ὥστε νὰ μὴ φορολογῆται ὁ ἄπορος), καὶ ὅταν, κατὰ Σόλωνα καὶ κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλίας, ἔνθα ἐπὶ αἰῶνας ἴσχυε τοιοῦτον σύστημα, ἔχητε αὔξοντα τὸν φόρον τοῦτον ἕως οὗ ἀνέλθῃ μέχρι τοῦ κ. Καλλιγᾶ, ὅστις κατέχει τὴν ἀνωτάτην θέσιν, καὶ ὅστις, ἐὰν πληρώσῃ φόρον 10 ἢ 20,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος, μικρὸν θὰ ἐπιβαρυνθῇ, ἀφοῦ, ὡς ἠκούσατε, ἡ ἐθνικὴ τῶν Γάλλων συνέλευσις κατὰ τὸ 1790 ἐψήφισε πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ἔγγειον φόρον εἰς τὸ 20 τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος ἀνερχόμενον, καὶ βράδιον ὑψωθέντα εἰς 25%, καὶ πάλιν μειωθέντα κατόπιν εἰς τὸ πέμπτον, τουτέστιν εἰς τὸ 20 τοῖς ἑκατόν. Ὅταν τοιαῦτα λάβητε μέτρα, ἃ ἐπὶ ἓν μόνον ἔτος θὰ ἦναι ὑποχρεωτικὰ (ἀφοῦ ἐτησίως ψηφίζονται οἱ φόροι, τότε μόνον θ’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἐννοοῦμεν τὰς δυσχερείας τῶν παρουσῶν περιστάσεων, καὶ λελογισμένως καὶ μεμετρημένως πράττομεν ὅ,τι αὗται ἀπαιτοῦσι παρ’ ἡμῶν. Ὅταν λοιπὸν, σᾶς λέγω, κ. Καλλιγᾶ, ὅτι ὁ φόρος ὑμῶν δέον ν’ ἀνέλθῃ εἰς 10,000 δραχμῶν, ἆρά γε σᾶς ἀφήρεσα τὸ 25% ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματός σας; Ὄχι βέβαια.

§61ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ.

§62ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Δὲν ἐπεμβαίνω εἰς τὸ ταμεῖόν σας· ἁπλῶς λέγω, ὅτι κάλλιον εἶναι λελογισμένως καὶ μεμετρημένως νὰ λάβωμεν ἡμεῖς αὐτοὶ τοιαῦτα μέτρα, παρὰ νὰ ἔλθωσιν ἀφ’ ἑαυτῶν αἰφνιδίως, ὡς ἔρχεται ὁ χείμαρος, διότι ὁ χείμαρος δὲν χωρατεύει, ἀλλὰ παρασύρει τὸ προστυχόν, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει ἐγκαίρως νὰ θέτωμεν στερεὰς ὄχθας καὶ ἀνυπερβλήτους φραγμούς. Ἔχομεν, κύριοι, 1,700,000 κατοίκους ὡς ἔγγιστα. Ὁ ἔντιμος κ. Δημητρακάκης τοὺς ὑπολογίζει εἰς 260,000 οἰκογενείας, ἐγὼ εὑρίσκω 358,000. Ἰδοὺ διατί· διότι οὐδαμοῦ εὑρέθη, ὅτι ἡ οἰκογένεια κατὰ μέσον ὅρον σύγκειται ἐκ πλειόνων τῶν ἓξ τέκνων. Οὐδαμοῦ τὰ φθάνοντα εἰς ἡλικίαν γάμου τέκνα τῆς οἰκογενείας ὑπερβαίνουσι τὰ 343 τοῖς ἑκατὸν κατὰ μέσον ὅρον· δηλ. εἰς ἑκατὸν γάμους οὐχὶ πλέον τῶν 313 τέκνων φθάνουσιν εἰς ἡλικίαν γάμου, μεθ’ ὃ νέαι γεννῶνται οἰκογένειαι. Λοιπὸν ἔχομεν δύω τοὺς γονεῖς καὶ 3½ σχεδὸν τὰ τέκνα· ἄρα ἐν συνόλῳ ἑκάστη οἰκογένεια θὰ συνέκειτο ἐκ 5| καὶ 43|100 προσώπων, ἐὰν ἔζων ἅπαντες οἱ γονεῖς· ἐπειδὴ ὅμως πολλαὶ οἰκογένειαι στεροῦνται τοῦ ἑτέρου τῶν γονέων, ἢ καὶ ἀμφοτέρων, διὰ τοῦτο καὶ διότι ἡ θνητότης δὲν εἶναι δυστυχῶς μικρὰ ἐν Ἑλλάδι, ἡ ἑλληνικὴ οἰκογένεια ἐκ μόνων 4 75|100 ἀτόμων σύγκειται. Κατ’ αὐτὴν δὲ τὴν ἀναλογίαν τὸ Κράτος ἔχει 358,000 οἰκογενειῶν.

§63ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. 360,000 εἶπον ἐγώ.

§64ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· ἐνόμισα, ὅτι εἴπατε 260,000. Τὸ ἐνόμισα δὲ, διότι ὑπελογίσατε ἑκάστην οἰκογένειαν ὡς περιέχουσαν 7 ἢ τουλάχιστον 6 ἄτομα, ὃ δὲν εἶναι ὀρθόν. Τί νομίζετε δὲ, κύριοι, ὅτι πληρόνει ἕκαστος Ἕλλην εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον; Ἔχομεν τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ φορολογία εἶναι τόσον βαρεῖα, ὥστε ἡ ἐλαχίστη προσθήκη καθιστᾷ αὐτὴν πνιγηράν. Αἱ εἰσπράξεις μας ἐκ τῶν καθαρῶν φόρων ἀνέρχονται εἰς μόνα 39,000,000 δραχμῶν, διότι ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν 51,000,000 δρ. δέον νὰ ἐκπεσθῶσι τὰ ἑξῆς ποσὰ, ἅπερ ἀποτελοῦσι μέρος τῆς περιουσίας τῆς ἐπικρατείας καὶ δὲν λογίζονται φόροι.

Ἄρα, ἀφαιρουμένου τοῦ ποσοῦ τούτου ἐκ τοῦ ποσοῦ τῶν 51,000,000 δρ. τοῦ προϋπολογισμοῦ, εὑρίσκομεν, ὅτι οἱ κάτοικοι τῆς Ἐπικρατείας ἐπιβαρύνονται μὲ φόρους ἐκ μόνων δραχ. 39,000,000. Διαιρέσατε τώρα τὰ 39,000,000 μὲ τὸ 1,700,000, καὶ θὰ ἴδετε, κύριοι, ὅτι ἕκαστος Ἕλλην μόνον λεπτὰ 6 καὶ ⅓ πληρόνει εἰς τὸ ταμεῖον καθ’ ἑκάστην, ἐνῷ ὁ Ἄγγλος πληρόνει 30, ὁ Γάλλος 26, ὁ Ἰταλὸς 16. Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ὁ βίος ἐν Ἑλλάδι εἶναι καὶ εὐθηνότερος καὶ εὐχερέστερος, διότι ὁ Ἕλλην ἔχει μέσα ὑπάρξεως, ὧν στεροῦνται οἱ κάτοικοι τῶν ἄλλων Κρατῶν· ἔχει δὲ καὶ τὸ κλίμα βοηθητικόν. Προσθετέον, ὅτι ὁ Ἕλλην ὡς ἐργάτης κερδίζει περισσότερον παρὰ τὸν Ἄγγλον τὸν τὰ πλεῖστα ἀποφέροντα ἐκ τῆς ἐργασίας του, διότι εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἀσθενοῦν οἱ ἐργάται, ἐνῷ εἰς τὴν Ἑλλάδα σπανίως ἀσθενοῦν. Ἀλλ’ ἡ διαφορὰ μεταξὺ Ἕλληνος καὶ Ἰταλοῦ ἐργάτου ἀνέρχεται εἰς ἑκατὸν τοῖς ἑκατόν. Ὁ μέσος ὅρος τῶν εἰσπράξεων τῶν ἐργατῶν τῆς Ἰταλίας εἶναι ἓν φράγκον καθ’ ἑκάστην, ἐνῷ τῶν Ἑλλήνων ἐργατῶν εἶναι δρ. 2. Πιστεύω, ὅτι θὰ δεχθῆτε τοῦτο. Λοιπὸν δὲν θὰ ἦναι βαρὺ, ἐὰν αὐξήσωμεν τὸν φόρον τῶν 6⅓ λεπτῶν εἰς 10, ἀρκεῖ τοῦτο νὰ γείνῃ οὕτως, ὥστε ὁ φόρος νὰ ἐπιβαρύνῃ οὐχὶ τὸν ἄπορον, ἀλλὰ τὸν εὔπορον καὶ τὸν πλούσιον. Διὰ τοιαύτης μεθόδου παρατηρεῖτε ὁπόσον εὐκόλως ἀνερχόμεθα εἰς εἰσπράξεις 72,000,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος, δι’ ὧν θὰ δυνάμεθα τότε ν’ ἀνθέξωμεν εἰς τὰς σπουδαίας δαπάνας, τὰς ὁποίας ὑφίσταται τὸ Κράτος ὡς ἐκ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, καὶ τῶν τόκων, οὓς ὀφείλει ἤδη καὶ οὓς κατὰ μεῖζον ποσὸν θὰ ὀφείλῃ εἰς τὸ μέλλον διὰ τὸ ὀλέθριον σύστημα, ὃ ἐπικρατεῖ τοῦ ἐξισοῦν τὰς εἰσπράξεις πρὸς τὰς δαπάνας δι’ ἀλλεπαλλήλων δανείων.

§65ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ὑπὸ ποῖον τύπον θὰ τὰ προσθέσητε;

§66ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Σᾶς τὸ εἶπε· διὰ τοῦ κεφαλικοῦ φόρου.

§67ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Δι’ αὐτοῦ, ἀτονοῦντος ὡς πρὸς τοὺς ἀπόρους, καὶ αὔξοντος ὡς πρὸς τοὺς εὐπόρους, ἐννοῶ νὰ βελτιώσωμεν τὰ οἰκονομικά μας. Παρακαλῶ δὲ νὰ μοὶ εἴπητε ποῖον ἄλλον φόρον θέλετε νὰ ἐπιβάλητε, ἔντιμε κ. Καλλιγᾶ; φόρον τινὰ πρέπει νὰ ἐπιβάλωμεν· οἷον δήποτε δὲ ἂν ἐπιβάλωμεν, θὰ ἔλθωμεν πάντοτε εἰς τὴν φορολογίαν τοῦ τεκμαρτοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος, διότι τοῦτο δὲν θὰ εὕρητε ποτὲ ἄλλως ἢ διὰ τεκμηρίων. Μὴ λησμονῆτε, ὅτι ἡ Πολιτειακὴ οἰκονομία μόνον δόγματά τινα διδάσκει: αʹ) Ὅτι ὁ ἐκ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος φόρος δέον νὰ ᾖ βέβαιος καὶ νόμιμος· βʹ) νὰ εἰσπράττηται κατὰ τόπον, τρόπον καὶ χρόνον, ὅσον ἔνεστιν ὀλιγώτερον ἐπιβαρύνων τὸν φορολογούμενον· γʹ) νὰ χρησιμεύῃ μόνον εἰς τὴν καλὴν τῆς χώρας διοίκησιν καὶ δʹ) νὰ ὑπερβαίνῃ ὅσον ἔνεστιν ὀλιγώτερον τὸ ἀπαιτούμενον πρὸς διοίκησιν τῆς χώρας ποσόν. Οὐδέποτε ὅμως ηὐκρινίσθη ποῖον εἶναι τὸ καθαρὸν εἰσόδημα, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ εὐκρινισθῇ ἄλλως ἢ διὰ τεκμηρίων. Ἰδοὺ διατί εἰς οἷον δήποτε φόρον πάντοτε διὰ τεκμηρίων θὰ προσπαθήσητε νὰ ὁρίσητε τὸ καθαρὸν εἰσόδημα. Ἄνευ τῆς μεθόδου ταύτης θὰ φορολογήσητε τὸ κεφάλαιον, ὅπερ συνήθως συμβαίνει ἐξ ἐσφαλμένων μέτρων. Ἐπειδὴ δὲ τὰ δύω σπουδαιότερα κεφάλαια, ἐξ ὧν δύναταί τις ἀσφαλῶς νὰ συμπεράνῃ καθαρόν τι εἰσόδημα — ἐλάχιστον ἢ μέγιστον εἶναι τὸ ἔδαφος καὶ ἡ ἐργασία τοῦ ἀτόμου —, διὰ τοῦτο θεωρῶ νομίμους φόρους τὸν ἐδαφικὸν καὶ τὸν κεφαλικὸν κατὰ τὰς ἀνωτέρω διαστολάς· ἄρα ἡ στρεμματικὴ φορολογία, ἣν σκοπεῖ νὰ προτείνῃ ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς, εἶναι κατ’ ἐμὴν κρίσιν ὀρθοτάτη, οὐχὶ ὅμως κατὰ τὰς κατηγορίας τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ διὰ τῆς διαιρέσεως τῶν ἀκινήτων εἰς 8 κατηγορίας ἢ τοὐλάχιστον εἰς 6. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς κεφαλικῆς φορολογίας, ὅταν ὁ νόμος ἀπαλλάσσῃ τοὺς ἀπόρους, καὶ κατ’ αὔξουσαν κλίμακα ἐπιβαρύνῃ τοὺς εὐπόρους καὶ τοὺς πλουσίους, οὐδεὶς θ’ ἀδικηθῇ. Διατί ὅμως νὰ μὴ φορολογῶμεν τὸν ὑγιᾶ ἐργάτην καὶ πάντας τοὺς ὑπηρέτας καὶ ὑπηρετρίας; Διατί νὰ μὴ πράξωμεν καὶ ἡμεῖς ὅ,τι γίνεται πολλαχοῦ, καὶ ἰδίως εἰς τὴν Πρωσσίαν; Ἕκαστος ὑπηρέτης δύναται κάλλιστα νὰ δίδῃ 5 τοὐλάχιστον δραχ. κατ’ ἔτος· ὀφείλει δὲ νὰ ἦναι ἀλληλεγγύως ὑπόχρεως καὶ ὁ ὑπηρετούμενος διὰ τὸν φόρον τοῦτον. Αὐτὰ εἶναι μέτρα, τὰ ὁποῖα οὐδένα καταστρέφουν, καὶ ἐν τούτοις ἀπὸ πληθυσμὸν 1,700,000 ψυχῶν φέρουν πολλὰ χρήματα εἰς τὸ ταμεῖον. Τοιοῦτον νομοσχέδιον, κύριε ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὲ, δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποῤῥίψῃ ἡ Βουλὴ εἰς τοιαύτας μάλιστα περιστάσεις. Εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι ὁ ἔντιμος προϊστάμενος τῆς ἀντιπολιτεύσεως θέλει τὸ ὑποστηρίξει, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὸ σύστημα τῆς φορολογίας ἐπὶ τῶν ἀροτραίων κτηνῶν, ἀφοῦ ὑπεβλήθη μὲν εἰς τὴν Γαλλίαν, ἀλλ’ ἀπέτυχε καὶ κατηργήθη. Ὅτε εἰσήχθη παρὰ Γάλλοις ἡ περίφημος Taille (ἀποκοπὴ φόρου), προσεπάθουν νὰ ὁρίσωσι τὸ καθαρὸν εἰσόδημα διὰ τοῦ τεκμηρίου τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν ἀρότρων καὶ τῶν ἀροτραίων ζώων· αἱ ἐπιτόπιαι ἀρχαὶ ὅμως εἶπον εἰς τὴν Κυβέρνησιν: «Δι’ ὄνομα Θεοῦ, καταργήσατε τὸ σύστημα τοῦ προσδιορίζειν τὸν φόρον διὰ τῆς ἀπαριθμήσεως τῶν ἀρότρων καὶ τῶν γεωργικῶν ζώων, ἄλλως οἱ φορολογούμενοι θὰ καταστρέψωσι τὰ ἄροτρα καὶ τὰ ζῶα, ἵνα προκαλέσωσιν ἐλάττωσιν φόρου». Καὶ τῷ ὄντι πολὺ ἠλαττώθη ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀρότρων καὶ ζώων ἐν ὅσῳ διετηρεῖτο ὁ ἐπ’ αὐτῶν φόρος. Ἐστὲ δὲ βέβαιοι, κύριοι, ὅτι ὁ φόρος οὗτος συνετέλεσε παρ’ ἡμῖν εἰς τὸ νὰ τρώγωμεν ἐφέτος τὸ κρέας εὐθηνότερον. Πέρισυ τὸ κρέας ἐπωλεῖτο πρὸς δραχ. 2,80 κατ’ αὐτὴν τὴν ἐποχὴν, ἐφέτος πωλεῖται πρὸς 1,80 (ἱλαρότης). Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι εἶναι γλυκύτερος ὁ χειμὼν ἐφέτος, ἀλλὰ τὸ προηγούμενον τῆς Γαλλίας μὲ πείθει, ὅτι συνετέλεσε καὶ ὁ ἐπὶ τῶν ἀροτραίων ζώων φόρος εἰς τὴν ἐλάττωσιν τῆς τιμῆς τοῦ κρέατος. Ἀδιάφορον δὲ, ὅτι ὁ φόρος οὗτος εὗρε τοσούτους θιασώτας· ἡ δεκάτη ἦτο τοιοῦτος τύραννος, ὥστε καὶ ὁ εἰδεχθέστερος τῶν δημίων θὰ ἐθεωρεῖτο σωτήρ. Τοιοῦτον φόρον ὅμως δὲν δύνασθε νὰ διατηρήσητε εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι θὰ ἔχῃ συνεπείας, οἵας ἔσχε καὶ ἐν Γαλλίᾳ.

§68ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Λαμπρὰς συνεπείας ἔχει. Ἂς ζητήσῃ ἡ Κυβέρνησις τὰς ἐκθέσεις τῶν νομαρχῶν καὶ δημάρχων, ἐὰν οἱ διάφοροι δῆμοι δὲν ἐδέχθησαν μετ’ ἐνθουσιασμοῦ τὸ σύστημα τοῦτο.

§69ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν βεβαίως θὰ ἔχῃ πληροφορίας, καθ’ ἃς τὰ εὐχαριστήρια ἀναφέρονται εἰς τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης καὶ οὐχὶ εἰς τὸν νέον φόρον. Ἄλλως τε ἐγὼ δὲν λησμονῶ τὶ συνέβη ἐν Γαλλίᾳ ἕνεκα τοῦ φόρου τούτου. Αὐτὰ ἐνόμισα καθῆκόν μου, κύριοι, νὰ ὑποβάλω εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς πατρίδος. Μὴ νομίζωμεν, ὅτι μόνη ἡ μεταβολὴ τοῦ φορολογικοῦ συστήματος θὰ καταστήσῃ ἡμᾶς εὐδαίμονας, ἢ ὅτι μόναι αἱ στρατιωτικαὶ παρασκευαὶ εἶναι ἱκαναὶ νὰ λύσωσιν αἰσίως τὸ μέγα ἡμῶν ζήτημα. (Ἐπιδοκιμασίαι.)

§70ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Κύριοι, δὲν ἐνόμιζον ποτὲ, ὅτι ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος ἤθελε γίνει τοῦ τεθρίππου ἅρματος τῶν τεσσάρων βουλευτῶν ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς φορολογίας τῶν σιτηρῶν παράσειρος ἵππος, καὶ γαυριῶν καὶ καλπάζων ἤθελε διέλθει τὸν ἀνθηρὸν καὶ ἀπέραντον λειμῶνα τῶν ἀντιφάσεων. Ἀπὸ ποίας ν’ ἀρχίσω πρώτης; ἀπὸ τῆς ἀντιφάσεως, ὅτι εἶναι ἄδικον νὰ ἐξαιρῶνται πολῖται τῆς φορολογίας καὶ τοῦ συμπεράσματος τῆς καταργήσεως τῆς φορολογίας τῶν δημητριακῶν; ἀπὸ τῆς ἀντιφάσεως, ὅτι εὑρέθη ἐν ἀπορίᾳ ποῖον σύστημα νὰ ἐκλέξῃ, καὶ ἐν τούτοις ἐν αὐτῇ τῇ ἀπορίᾳ προτιμᾷ τὴν κατάργησιν; ἐκ τῆς ἀντιφάσεως ὅτι τὸ σύστημα τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν φέρει εἰς τὴν ἀνισότητα καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ καταργηθῇ, διὰ νὰ προκύψῃ ἄλλη τρανωτέρα ἀνισότης; Ἦτο ποτὲ πιστευτὸν, ὅτι ὁ διατελέσας ἐπὶ μακρὸν ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὁ μελετήσας ἐμβριθῶς τὴν κατάστασιν τῆς χώρας, τὴν νομοθεσίαν τὴν οἰκονομικὴν, τὸ φορολογικὸν σύστημα, τὴν ἐφαρμογήν του, ὅστις διὰ μακρῶν ἐξέθεσε τὰ οἰκονομικὰ κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς παρούσης περιόδου, καὶ ἤμην τότε προσεκτικὸς ἀκροατὴς τῶν λόγων του, ὅστις οὐδέποτε ὕψωσε φωνὴν κατὰ τῆς δεκάτης, ὅτι μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς δεκάτης τί ἀνεῦρε σφαλερὸν εἰς τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν; οὐδὲν ἄλλο εἰμή, ὅτι ὑπεστηρίζετο ἐκ μόνων ψήφων 23. Καὶ κρίνεται τάχα σύστημα φορολογικὸν ἐκ τούτου καὶ μόνου, ὅτι εὑρίσκονται μόνον 23 ψῆφοι πρὸς ὑποστήριξίν του; Ἀλλ’ ἔστω· δὲν ὑποστηρίζει τὸ σύστημα τῆς στρεμματικῆς φορολογίας· αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἔπρεπε νὰ περιμένῃ νὰ σχηματίσῃ σύστημα φορολογικὸν, καὶ ἠδύνατο νὰ παρασταθῇ ἐπὶ τοῦ βήματος, διὰ νὰ εἴπῃ ὡς μέγα νήπιον: δὲν μ’ ἐφέρατε σύστημα ἄλλο, καὶ εὑρίσκομαι ἐν ἀπορίᾳ, βοηθήσατέ με, δότε μοι σύστημα, τὸ ὁποῖον νὰ δυνηθῶ νὰ ὑποστηρίξω, διότι οὐδὲν ἔχω ἐν τῇ κεφαλῇ μου, τὸ δὲ σύστημα τῶν ἀροτήρων βοῶν ἀποστρέφομαι, καθὸ εἰσαχθὲν παρὰ τοῦ νῦν ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ διὰ τοῦτο προτιμῶ τὴν κατάργησίν του. Ἀλλὰ ποῖα εἶναι τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα ἐξέθεσεν; Ἠπείλησε μόνον, ὅτι θέλει ὁμιλήσει περὶ ἐλαττωμάτων, καὶ ἠπείλησε προκληθεὶς, ἀλλ’ ὅμως δὲν ἠδυνήθη νὰ εὕρῃ ἐλαττώματα, ἐξ ἐναντίας εὗρε προτερήματα καὶ ὡμολόγησε τὸ μέγιστον τῶν προτερημάτων, τὸ τῆς ταχείας καὶ ἀκριβοῦς βεβαιώσεως καὶ τῆς ἀσφαλοῦς εἰσπράξεως, ὅπερ εἶναι τὸ μέγιστον τῶν προτερημάτων πάσης φορολογίας, διότι εἰσέρχεται ἀμείωτος ὁ ὀβολὸς τοῦ φορολογουμένου εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ δι’ ὅλων τῶν ὀχετῶν διερχόμενος εἰσέρχεται ἀκέραιος, καὶ οὐδὲν ἀπόλλυται. Ὡς ἠκούσατε, ἐβεβαιώθη παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ὁ φόρος οὗτος ἀνερχόμενος εἰς 1,320,000 εἰσεπράχθη κατὰ τὸ πλεῖστον, καὶ μικρὸν μόνον ὑπολείπεται, διότι μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου εἰσεπράχθησαν 1,200,000· ἔκτοτε δὲ εἰσεπράχθησαν βεβαίως καὶ ἄλλα ποσά. Ταῦτα συνέβησαν κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογήν, καθ’ ἣν ἐβράδυνεν ἐξ ἀνάγκης ἡ βεβαίωσις, διότι μόλις, νομίζω, ἐπερατώθη περὶ τὸν Σεπτέμβριον, ἤδη δὲ ἡ βεβαίωσις αὕτη ἰσχύει καὶ εἰς τὸ μέλλον. Εἰς τὸ ἑξῆς ἡ ἀναθεώρησις, ἥτις ἀπαιτεῖται, διότι εἴτε ἐξέλιπον κτήνη, εἴτε προσετέθησαν, εἶναι μικρὰ ἐργασία. Ἡ εἴσπραξις ἀπεδείχθη εὐκολωτάτη καὶ ἄνευ ζημίας καὶ ἐλαττώσεως τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὁλόκληρον εἰσέρχεται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ὡμολόγησε λοιπὸν ὁ κ. βουλευτὴς Γόρτυνος τὸ μέγιστον τῶν προτερημάτων, ποῖον δ’ εὗρεν ἐλάττωμα; τὴν ἀνισότητα. Ἀλλ’ ἡ ἀνισότης εἶναι τάχα λόγος πρὸς κατάργησιν φόρου; Τότε ἔπρεπε νὰ καταργήσωμεν ἅπαντας τοὺς φόρους. Ἀρνεῖταί τις, ὅτι ἐπὶ τοῦ φόρου τῶν ἐπιτηδευμάτων ὑπάρχει μεγίστη ἀνισότης; Δὲν ὑπάρχει φόρος, ὁ ὁποῖος νὰ φέρῃ εἰς τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἀναλογίας, καὶ τὰ τελειότερα συστήματα, τὰ ὁποῖα ἐφαρμόζονται διὰ τῶν τελειοτέρων μέσων, διὰ τῆς ἀκριβείας τῆς ἐπιστήμης καὶ διὰ τῆς εἰλικρινείας τῶν ὀργάνων, φέρουν εἰς τὴν ἀνισότητα. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ εἴπητε, ὅτι καταργῶ φόρον, διότι φέρει εἰς τὴν ἀνισότητα, καὶ ἐν τῇ ἀνισότητι ἔγκειται ἡ ἀδικία· δὲν εἶναι μεγαλειτέρα ἡ ἀδικία, ἐνῷ ἐξακολουθεῖτε φορολογοῦντες τοὺς λοιπούς; Καὶ πῶς ἀνέχεσθε αὐτὴν τὴν ἀνισότητα; Αὐτὸς ὁ τρόπος τοῦ σκέπτεσθαι, κύριοι, μὲ ἐνθυμίζει περίεργον πρόβλημα τῆς μεταφυσικῆς ἐκ τῶν ἀλύτων, τὰ ὁποῖα δίδουν πρὸς ἄσκησιν, εἶναι δὲ ὁ asinus metaphysicus. Ὑποθέσωμεν, ὅτι ὁ νομοθέτης εἶναι ὁ asinus metaphysicus, ὅστις ἔχει ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ εὐωνύμων ἄχυρον τῆς αὐτῆς ποιότητος καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ ποσόν· πρὸς ποῖον μέρος κατὰ προτίμησιν θέλει στραφῆ νὰ φάγῃ; πρὸς δεξιά, πρὸς ἀριστερά; Ὄχι, λέγουν οἱ μεταφυσικοί, διότι ἑκατέρωθεν ἐπισπᾷ ἡ αὐτὴ δύναμις. Τὸ πρόβλημα εἶναι ἄλυτον, καὶ ὅπως ὁ asinus metaphysicus μὴ τρώγων ἀποθνήσκει, οὕτως ὁ νομοθέτης καταργεῖ τὸν φόρον, ὅπως μὴ περιπέσῃ εἰς τὴν ἀνισότητα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἄγαν ἀκρίβεια τῶν πραγμάτων, αὐτὸ εἶναι τὸ ἄλυτον πρόβλημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἐλύθη, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῇ, διότι ἡ αὐτὴ δύναμις ὑπάρχει καὶ πρὸς τὰ δεξιὰ καὶ πρὸς τὰ ἀριστερά, τὸ αὐτὸ ἄχυρον, ἡ αὐτὴ ποιότης, τὸ αὐτὸ ποσόν· δὲν δύναται λοιπὸν νὰ στραφῇ οὔτε δεξιά, οὔτε ἀριστερά, αὐτὸς ὁ asinus metaphysicus. (Ἱλαρότης.) Αὐτὰ συμβαίνουν, ὅταν θέλῃ τις νὰ ἐπιτείνῃ τὰ πράγματα εἰς τὴν ἐσχάτην ἀκρίβειαν καὶ νὰ εἴπῃ: δὲν θέλω νὰ ὑπάρξῃ οὔτε ἡ ἐλαχίστη σκιὰ ἀνισότητος. Καὶ ποῦ εἶναι ἡ ἀνισότης; διότι, λέγει, εἰς τὸν μεγαλοκτήμονα χαρίζετε φόρον πλειότερον παρὰ εἰς τὸν ἁπλοῦν γεωργόν, ἂν διατηρήσητε τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτήρων βοῶν. Ἀλλ’ ἡ ἀνισότης εἶναι πολὺ μείζων, ἐὰν τὸν καταργήσητε. Διότι, ὅταν ἀπαλλάσσητε τοῦ φόρου τὸν μικρὸν κτηματίαν, τὸν ἐξισοῦτε πρὸς τὸ μηδὲν, τὸν χαρίζετε ἓν μηδενικὸν, ὅταν δὲ ἀπαλλάσσητε μεγάλον κτηματίαν, χαρίζετε πολλὰ μηδενικὰ, καὶ τί ἄλλο πλὴν μηδενικῶν διαθέτει νὰ δωρήσῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος; Διὰ τῆς καταργήσεως λοιπὸν φθάνετε εἰς μεγαλειτέραν ἀνισότητα. Καὶ εἶναι ἄπορον πῶς τόσον ἁπλοῦν πρᾶγμα διέφυγε τὸν ὀξὺν νοῦν τοῦ βουλευτοῦ. Καὶ ἐνῷ δεῖγμα τῆς ἄκρας ὀξυνοίας του ἔδωκεν εἰς τὸν κ. πρωθυπουργὸν ἀνευρὼν τὰς ἀντιφάσεις του, πῶς δὲν ἐβασάνισε τὴν εὐφυΐαν του ν’ ἀνεύρῃ σύστημα φορολογικὸν κατάλληλον; Ἡ ἄκρα ἀνισότης ἐνδέχεται τῳόντι νὰ φέρῃ κακὰ ἀποτελέσματα, ἀλλ’ ἡ σχετικὴ ὑπάρχει ἐν πάσῃ φορολογίᾳ. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν, μετὰ τοῦ ὁποίου ἔχω βαθυτέραν συζήτησιν, διότι θέλων νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ σύστημά του, πρὸ πάντων ἠξίωσεν, ὅτι οὐδεὶς ἄλλος δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ γνώσεις περὶ τοιούτων πραγμάτων. Γνωρίζομεν τὴν μακρὰν πεῖράν του καὶ τὰ φῶτά του καὶ τὰς ἐργασίας του. Δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι δὲν περιπίπτει πολλάκις καὶ ὁ μᾶλλον ἔμπειρος εἰς μέγιστα λάθη, καὶ ἴσως τότε τὰ λάθη αὐτοῦ εἶναι βαρύτερα τῶν ἄλλων, καθὼς λέγουν, ὅτι καὶ ὁ Ὅμηρος ἐνίοτε κοιμᾶται, καὶ ὁ ἔχων τὰς γνώσεις τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν οἰκονομικῶν δύναται νὰ κοιμᾶται, Et aliquando bonus dormivat Homerus. Ἐκθέτων τὸ σύστημά του, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ἐξέθεσε τὴν ἀρχὴν, ἐξ ἧς ὡρμήθη, καὶ δυσανασχέτησε, διότι ἠθέλησα νὰ τῷ ὑπομνήσω περὶ τῆς ἀρχῆς, ὅτι δὲν ἐπέτυχε. Τῷ ὄντι ἀμέσως ἡ ἀρχὴ, ἐξ ἧς ὡρμήθη, καταφαίνεται σφαλερὰ καὶ ἄγουσα ἀναγκαίως εἰς τὸ σφάλμα, εἰς ὃ περιέπεσε, διότι ἔθεσεν ὡς ἀρχὴν, ὅτι ἡ γῆ, πρέπει νὰ φορολογῆται. Λοιπὸν ἡ φορολογουμένη ὕλη εἶναι ἡ γῆ. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτον σφάλμα, εἰς τὸ ὁποῖον περιέπεσε, καὶ ἐκ τούτου τὰ ἐπίλοιπα. Ἐγὼ ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν, ὅτι ἔχει μέγιστον λάθος νὰ λέγῃ, ὅτι φορολογεῖται ἡ γῆ· Διότι εἶναι κτῆμα· τότε διατί δὲν φορολογεῖται ὁ πῖλός μου, δὲν εἶναι κτῆμα καὶ αὐτός; Ἀλλὰ δὲν φορολογεῖται ἡ γῆ καθ’ ἑαυτήν, ἀλλὰ ἡ ἐκ τῆς γῆς παραγωγή· εὔκολον τὸ θεώρημα, διότι ποῦ φθάνομεν ὅταν δεχθῶμεν ὡς ἀξίωμα, ὅτι φορολογεῖται ἡ γῆ; Θέλετε φορολογήσει τότε ἐπὶ ἐλαττώσει τὰ κεφάλαια ἐπὶ ἐξαντλήσει αὐτοῦ, καὶ ἂν ἡ γῆ ἔχῃ ἀξίαν 100 καὶ ὡς φόρον λαμβάνετε τὰ 10, ἡ γῆ θέλει ἔχει τὸ ἑπόμενον ἔτος 90, καὶ ἐντὸς δεκαετίας ἐξαντλεῖτε τὴν ἀξίαν τῆς γῆς, καὶ πρέπει νὰ διώξητε τὸν ἰδιοκτήτην ἐκ τοῦ κτήματος, καὶ οὕτω φθάνετε εἰς τὴν ἐξόντωσιν. Δὲν δύνασθε νὰ φορολογήσητε τὴν γῆν ὡς γῆν, ἀλλὰ τὰ προϊόντα τῆς γῆς. Οὐδὲν σύστημα θέλετε εὕρει φορολογικὸν πολιτισμένου Κράτους, τὸ ὁποῖον στηρίζεται ἐπὶ τῆς βάσεως, ὅτι ἡ γῆ εἶναι κτῆμα, καὶ ἐπειδὴ εἶναι κτῆμα, διὰ τοῦτο φορολογεῖται· τότε ἔπρεπεν ὅλα τὰ κτήματα νὰ φορολογῶνται, καὶ τούτου γενομένου, θὰ φθάσητε εἰς τὴν καταστροφὴν ἀφεύκτως. Ἅμα κλείσετε τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ δὲν προσέχετε, τί φορολογεῖτε; δὲν παρακολουθεῖτε τὴν παραγωγήν· ἡ παραγωγὴ διὰ σᾶς δὲν εἶνε στοιχεῖον φορολογίας, καὶ τοῦτο πιστεύοντες περιπίπτετε εἰς τὸ ἔσχατον ἁμάρτημα. Τί εἶναι τὸ σύστημά σας; Φορολογῶ τὸ στρέμμα, καὶ δὲν ἐξετάζω ἂν τὸ στρέμμα ἔχῃ παραγωγήν. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἄνευ ἐπιγνώσεως ἐπαναλαμβάνετε τὸ σύστημα τὸ Βυζαντινὸν, καὶ τοῦτο πάλιν θέλω σᾶς δείξει, διότι καὶ ἐκεῖ δὲν ἔδωκαν προσοχὴν εἰς τὴν παραγωγὴν, ἀλλ’ εἰς τὴν ἔκτασιν τῆς γῆς εἰς τὸ στρέμμα. Ἔχετε κατηγορίας γαίας ξηρικὰς, πεδινὰς καὶ τὰ τοιαῦτα.

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει καὶ κατηγορία διὰ τὰς καλλιεργουμένας.

§72ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν ἠξεύρω ἐὰν ὑπάρχῃ εἰς τὸ νομοσχέδιον. Θὰ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα, ἵνα σᾶς δείξω εἰς πόσην πλάνην εὑρίσκεται αὐτὴ ἡ κατάταξις, ἥτις δὲν παρακολουθεῖ τὴν παραγωγήν· θὰ σᾶς εἴπω παράδειγμα βεβαιωμένον. Ὑποθέσατε εἰς τὴν Ἀττικὴν—διότι ὁ κ. ὑπουργὸ, καυχᾶται, ὅτι γνωρίζει καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα τὴν παραγωγὴν πάσης γῆς, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπεράνθρωπον, ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ὅτι γνωρίζει ὡς ἔγγιστα, ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐβεβαίωσε, δὲν ἔπρεπε νὰ διαφύγῃ τὸ στόμα ἐκείνου, ὅστις ἀξιοῖ, ὅτι ἔχει αὐθεντίαν ἐπὶ οἰκονομικῶν πραγμάτων—εἰς τὴν Ἀττικὴν λοιπὸν λάβετε τὸν Ὠρωπὸν καὶ τὸ Κακοσάλεσι. Ἐν αὐτῷ ὁ γεωργὸς πρέπει νὰ σπείρῃ εἰς ἓν ἥμισυ στρέμμα ἓν μεσιάρικον, ὡς λέγουν, δηλαδὴ ἥμισυ κοιλὸν, εἰς τὸ λοιπὸν δὲ μέρος τοῦ Ὠρωποῦ εἰς ἓν στρέμμα ἥμισυ κοιλόν. Ἐδῶ εἶναι τῆς αὐτῆς ποιότητος γαῖαι κατὰ τὴν κατηγορίαν σας, εἶναι ξερικαί, πεδιναί, καλλιεργούμεναι, ἂν θέλητε· ἀλλὰ σεῖς, ἐφαρμόζοντες τὸ αὐτὸ σύστημα, παρακολουθεῖτε τὴν παραγωγήν; Ὄχι· ἐκλείσατε τοὺς ὀφθαλμούς σας, νομίζοντες ὅτι γνωρίζετε καθ’ ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα τὰ προϊόντα πάσης γῆς, γνωρίζετε τί παράγει πᾶσα ἐπαρχία, καὶ ἐν τούτοις δὲν γνωρίζετε τί συμβαίνει δύο βήματα μακρὰν τῶν Ἀθηνῶν. Ἰδοὺ εἰς ποῖα σφάλματα περιπίπτετε, ὅταν θέλετε νὰ γνωρίζετε τὰ πάντα.

§73ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπατε πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἡ ἀνισότης εἶνε γενικὸν ἐλάττωμα ὅλων τῶν συστημάτων· δύνασθε νὰ μοι ἀποδείξητε, ὅτι σεῖς εἰσάγετε τὴν ἰσότητα διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζετε, τῶν ἀροτήρων βοῶν;

§74ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Σεῖς θέλετε νὰ τὸ διορθώσητε.

§75ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπαγγέλλεται κανεὶς νὰ φέρῃ ἰσότητα παντελῆ.

§76ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Σᾶς ἐπαναλαμβάνω, θέλετε νὰ φέρητε διόρθωσιν, ἵνα μὴ ἀνησυχῇ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος. Ἔρχομαι νὰ εἴπω, ὅτι ἐμιμήθητε τὸ Βυζαντινὸν σύστημα ἀπαραλλάκτως, ἀλλὰ λεληθότως βεβαίως. Καὶ ἰδοὺ πῶς. Σεῖς ἐνομίσατε τὸ σύστημά σας διάφορον τοῦ Βυζαντινοῦ, διότι ἐκεῖ ἐλάμβανον τὸ ζυγοκέφαλον jugum ὡς μονάδα φορολογικὴν, αὐτὸ δὲ διέφερε κατὰ τὴν ποιότητα τῆς γῆς· ἦτο τὸ ζευγάρι, ζεῦγος ἐργασίας, ὡς τὸ ὠνόμαζον, ἦτο τὸ τμῆμα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατό τις νὰ καλλιεργήσῃ ἐντὸς τοῦ ἔτους, εἶνε τὸ ἰδικόν μας ζευγάρι, ὡς ἔμεινεν ἀπὸ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς. Ἐκεῖ λοιπὸν ὁ φόρος ἦτο ὁ αὐτὸς δι’ ὅλα τὰ ζευγάρια· ἐδῶ τί πράττετε; τὸ ἀντίστροφον· ὁ φόρος εἶνε διάφορος, ἡ δὲ ἔκτασις μένει ἡ αὐτή. Γνωρίζετε βεβαίως μαθηματικὰ καὶ τὴν Ἄλγεβραν κάλλιον ἐμοῦ, ἠξεύρετε τί θὰ εἰπῇ ἐξίσωσις, ἔχουσα δύο ὅρους 5 + 3 = 7 + 1. Ἔχετε δύο παράγοντας, τὸν φόρον καὶ τὴν φορολογουμένην ὕλην· ἐὰν καταστήσετε ἀμετακίνητον τὴν φορολογουμένην ὕλην, μεταβάλλετε τὸ ποσὸν τῆς φορολογίας· ἂν δὲν καταστήσετε ἀμετακίνητον τὸ ποσὸν τῆς φορολογίας, μεταβάλλετε τὴν ἔκτασιν τοῦ φορολογουμένου πράγματος. Εἶνε ταυτόσημος ἡ πρᾶξις, αὐτὸ ἀποδεικνύεται ἀλγεβρικῶς· θέλετε εἰσπράξει μίαν δραχμὴν οὐχὶ κατὰ στρέμμα, ἀλλὰ κατ’ ἔκτασιν, ἡ ὁποία ἀναλόγως ἀντιστοιχεῖ πρὸς μίαν δραχμὴν, καὶ ἠμπορῶ νὰ σᾶς εἴπω ἀντιστρόφως τὸ τοῦ Ἀριστοτέλους; «Ὅτι μικρὰς μὲν ἀνομοιότητας ὁρᾶτε, μεγάλας δὲ ὁμοιότητας παρορᾶτε» εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν εὑρίσκεσθε. Εἶναι λοιπὸν τὸ φορολογικόν σας σύστημα αὐτὸ τὸ Βυζαντινὸν μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι οἱ ὅροι δὲν εἶνε οἱ αὐτοὶ εἰς τὴν ἐξίσωσιν· ἀμετακίνητον εἶνε τὸ στρέμμα καθ’ ἡμᾶς, ἐνῷ εἰς τὴν Βυζαντινὴν φορολογίαν ἀμετακίνητον εἶνε τὸ ποσὸν τοῦ φόρου· τὸ ἀποτέλεσμα εἶνε τὸ αὐτό. Ποῦ δὲ ἔφθασεν ἐκεῖνο τὸ σύστημα; σᾶς ἐφάνη παράδοξον, ὅτε εἶπον, ὅτι ἐπέφερε τὴν καταστροφὴν τοῦ Βυζαντινοῦ Κράτους, καὶ μοὶ ἀνεγνώσατε τὸν Ζαχαρίαν, τὸν ὁποῖον σέβομαι, ἵνα εἴπητε, ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἄλλα αἴτια. Βεβαίως ὑπάρχουν καὶ ἄλλα αἴτια, διότι, ὅταν ἓν ἔθνος δὲν προσέχῃ εἰς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασίν του, σημαίνει περιορισμὸν τοῦ νοὸς, μεγάλον περιορισμὸν, ἔλλειψιν διανοίας, δὲν εἶνε τοπικὸν τὸ πάθημα καὶ μεμονωμένον. Μὴ νομίσητε, ὅτι δυνάμεθα κατὰ τὰ λοιπὰ νὰ ἤμεθα εἰς τὴν ὁδὸν τῆς προόδου; ἂν δὲν ἤμεθα καὶ εἰς τὰ φορολογικὰ, εἶνε ἀδύνατον τοπικῶς νὰ προοδεύσωμεν, οὔτε συνέβη ποτὲ ἓν ἔθνος, νὰ προοδεύῃ καθ’ ὑπόθεσιν στρατιωτικῶς, ἐνῷ ὀπισθοδρομεῖ φορολογικῶς. Ὅλαι αἱ δυνάμεις τοῦ ἔθνους βαδίζουν συγχρόνως· τὸ αὐτὸ βῆμα· ἐνδέχεται κλάδος τις ν’ ἀναπτυχθῇ ταχύτερον, ἡ διάνοια ὅμως τοῦ ἔθνους εἶναι μία καὶ καθ’ ὅλας τὰς σχέσεις προχωρεῖ ἀδιασπάστως, τὰ πάντα ἐξ ἴσου ἐξετάζει διὰ τῆς αὐτῆς λαμπάδος, ἥτις πανταχόσε ἐκπέμπει τὰς ἀκτῖνάς της. Τοῦτο παρίσταται καὶ ἐν Βυζαντίῳ· ἐκεῖ ὅμως ἡ φορολογία ἐπέφερε ταχύτερον τὴν ἐρήμωσιν καὶ τὴν καταστροφήν, διότι δὲν ἐδόθη προσοχὴ νὰ φορολογῆται ἡ παραγωγή, ἀλλὰ ἡ γῆ, καὶ διὰ τοῦτο ἡ γῆ ἔμεινε στεῖρα, οὐδὲ ἐγένετο ἐπιθεώρησις τῶν κειμένων κακῶν. Δὲν εἶναι καιρὸς ν’ ἀνατρέξω εἰς τὰ καθέκαστα τῆς Βυζαντινῆς ἱστορίας, ἀλλὰ θὰ σᾶς φέρω ἓν μόνον παράδειγμα, διὰ νὰ ἴδητε ποῦ ἔφθασαν οἱ Βυζαντινοὶ ἐξ αἰτίας τῆς ἐρημώσεως τῆς χώρας· κατήντησαν νὰ εἴπουν, ὅτι ἐν ἑκάστῃ ἐπαρχίᾳ ὑπάρχει τὸ ἀλληλέγγυον τοῦ φόρου, καὶ αὐτὸ τὸ ἀλληλέγγυον ὑπῆρξε φοβερὰ πληγή, ἥτις ἐξήγειρεν ὅλην τὴν κοινωνίαν. Αὐτὸς ὁ Πατριάρχης ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ λαοῦ παρέστησε πολλάκις εἰς τὸν αὐτοκράτορα τὴν ἀνάγκην νὰ καταργήσῃ τὸ ἀλληλέγγυον. Ὅταν ὁ Βασίλειος ὁ Βουλγαροκτόνος ἐπρόκειτο νὰ ἐκστρατεύσῃ κατὰ τῶν Βουλγάρων, διὰ ν’ ἀκολουθήσῃ ὁ λαὸς τὰς σημαίας, ἐζήτησε νὰ ὑποσχεθῇ ὁ αὐτοκράτωρ τὴν κατάργησιν τοῦ ἀλληλεγγύου, καὶ τὴν ὑπεσχέθη, ὅταν δὲ ἐπέστρεψε νικητὴς ἠθέτησε τὴν ὑπόσχεσίν του, διότι ὁ Κράτος δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ τοῦ ἀλληλεγγύου. Ἀμφιβάλλετε, ὅτι τοῦτο τὸ σύστημα ἔφερεν εἰς τὴν ἐρήμωσιν, καὶ τὴν ἐρήμωσιν παρηκολούθησεν ἡ στέρησις μαχίμων ἀνδρῶν πρὸς πλήρωσι τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ. Διὰ τοῦτο τὸ Βυζαντινὸν Κράτος κατέφευγεν εἰς τοὺς μισθοφόρους, εἰς τοὺς Βαράγγους, τοὺς Ἀρμενίους καὶ τοὺς Τουρκοπόλας. Ἀπὸ τὸ Τουρὰν κατήρχοντο φυλαὶ Τουρκικαὶ καὶ ἐγίνοντο μισθοφόροι στρατιῶται, διότι ἐξερημώθη ἡ χώρα, οἱ δὲ δουλοπάροικοι, κεκυφότες καὶ κατεσκληκότες, δὲν ἦσαν ἱκανοὶ νὰ ὑπηρετήσουν εἰς τὸν στρατόν. Ὑπῆρχε μὲν στρατηγὸς Βυζαντινὸς, ἀλλ’ εὐάριθμοι στρατιῶται Βυζαντινοί. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ σχηματίσητε γεωργικὴν τάξιν εὔρωστον, ὑγιᾶ, ἀνεξάρτητον, καὶ τότε θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ἔχετε λαμπρὸν στρατόν. Ἐπιθέσατε βάρη εἰς τὴν γεωργίαν, καὶ θέλετε ἰδεῖ ἀραιὰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, θέλετε ἰδεῖ ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι θὰ σᾶς προξενοῦν οἶκτον, ὠχροὺς, πειναλέους, ἐλεεινούς. Αὐτὰ συνδέονται μεταξὺ των, καὶ ἵνα ἐννοήσητε καλλίτερον ἀκόμη, ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀκριβῶς ὡς σᾶς τὸ περιγράφω, ἀρκεῖ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι καὶ κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα, ἐπέρχεται ἡ ἐγκατάλειψις τῶν κτημάτων, καὶ ἐπῆλθε, διότι διὰ τοιούτων συστημάτων, μὴ παρακολουθούντων τὴν παραγωγὴν, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ἐπέλθουν τοιαῦτα ἀποτελέσματα. Κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα, δὲν ἐπῆλθον βεβαίως σπουδαῖα, οἷα κατὰ τὸ Βυζαντινὸν, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ Γαλλικοῦ συστήματος θὰ ἐπήρχοντο, ἐὰν δὲν ἐγίνοντο προφυλάξεις, ἀλλ’ οὐχ ἧττον καὶ μὲ ὅλας τὰς προφυλάξεις ἐπῆλθεν ἡ ἐγκατάλειψις. Καὶ ἰδοὺ τί λέγει ὁ Parieu, ὁ ὁποῖος εἰδικῶς ἔγραψε περὶ φόρων· Le principe de la généralité de l'impôt foncier est si rigoureux qu'un propriétaire ne peut s'affranchir de la contribution à laquelle ses fonds de terre doivent être soumis qu'en renonçant à ses propriétés au profit de la commune dans laquelle elles sont situées. Διότι ἡ κοινότης διανέμει τὸν φόρον εἰς ἕκαστον ἄτομον, ὅστις δὲ δὲν πληρώσῃ τὸν φόρον, ἀποβάλλει τὸ κτῆμά του ὑπὲρ τῆς κοινότητος, ἀπαραλλάκτως ὅπως καὶ εἰς τὸ Βυζαντινὸν Κράτος διὰ τοῦ ἀλληλεγγύου. Θέλετε καὶ ἕτερον παράδειγμα. Εἰς τὰ 1834 ἐγένετο ἐν Ἀγγλίᾳ ἔρευνα περὶ τῆς καταστάσεως τῶν κτημάτων ὡς ἐκ τῆς τοπικῆς φορολογίας, καὶ ἐβεβαιώθη, ὅτι ἐνιαχοῦ ἐπῆλθεν ἐγκατάλειψις ἕνεκα τῶν τοπικῶν συμφορῶν. Ἡ ἐγκατάλειψις εἶναι συνέπεια παντὸς συστήματος σιδηροῦ, τὸ ὁποῖον τυφλῶς ἐπιβάλλει φόρον πάγιον εἰς κτῆμα ὡρισμένον, ὁ ὁποῖος ὀφείλει πάντοτε νὰ καταβάλληται, εἴτε παράγει, εἴτε δὲν παράγει ἡ γῆ, εἴτε καλλιεργεῖται, εἴτε δὲν καλλιεργεῖται, εἴτε τὸ ἔτος εἶναι εὔφορον, εἴτε δύσφορον, ἀλλὰ πολὺ ταχύτερον βαίνει τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐρημώσεως ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἐλήφθησαν αἱ σπουδαῖαι προφυλάξεις, καὶ ἂν δὲν λάβητε προφυλάξεις, εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς νὰ εἴπητε, ὅτι δύνασθε νὰ κατασκευάσητε ἀτμοκίνητον μηχανὴν καὶ νὰ παραλείψητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προφυλάσσει αὐτὴν ἀπὸ τῆς καταστροφῆς· αὐτὴ ἡ προφύλαξις εἶναι τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον προσδιορίζεται ἅπαξ ἐπὶ τῆς ἐγγείου φορολογίας ὡς ἀνυπέρβλητον. Διὰ τοῦτο, κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα, ἡ καθαρὰ παραγωγὴ ὡρίσθη εἰς χίλια διακόσια ἑκατομμύρια. Δὲν ἠξεύρω πόθεν ἠρύσθητε τὴν πληροφορίαν ὅταν μοὶ εἴπετε, ὅτι ἡ φορολογία ἐν Γαλλίᾳ πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἦτον ἡ δεκάτη καὶ ὅτι ἀνήρχετο εἰς 480 ἑκατομμύρια, ἡ δὲ ἐθνικὴ συνέλευσις εὐηργέτησε τοὺς κτηματίας, διότι ἐμετρίασεν εἰς τὸ ἥμισυ.

§77ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ λέγουν οἱ συγγραφεῖς.

§78ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν ἠξεύρω ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ συγγραφεῖς· μοὶ κακοφαίνεται ὅτι δὲν τοὺς ἔχω, εἰς τὴν βιβλιοθήκην μου δὲν ὑπάρχουν. Ἐγὼ σᾶς ἔφερα τὸν Parieu, τὸν Leroy Beaulieu· ὅλοι αὐτοὶ λέγουν, ὅτι ὁ φόρος εἰς τὴν Γαλλίαν πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἦτο lataille, ἡ ὁποία δὲν ἦτον ἡ δεκάτη· αὐτὴ δὲν ἀνῆκεν εἰς τὸ Κράτος, ἀλλ’ εἰς ἐκκλησίαν.

§79ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. 375 ἦτο τὸ βάρος τῶν ἀκινήτων κτημάτων καὶ τὰ διάφορα δικαιώματα.

§80ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Τὰ βάρη τῆς γῆς μάλιστα πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, αἱ ἀγγαρεῖαι καὶ παραγγαρεῖαι· ὄχι ὅτι ἴσχυεν ἡ δεκάτη ὡς φόρος ὑπὲρ τοῦ δημοσίου· αὐτὰ λέγω ἐν παρόδῳ. Λοιπὸν ἡ κυρία βάσις ὑπῆρξεν ἡ καθαρὰ πρόσοδος. Τώρα πῶς εὑρέθη ἡ καθαρὰ πρόσοδος; γνωρίζετε κάλλιστα, ὅτι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως ὑπῆρχον οἱ ἐξοχώτεροι μαθηματικοὶ τῆς Γαλλίας, οἵτινες ἔλυσαν τὰ μεγαλείτερα μαθηματικὰ προβλήματα, καὶ τότε τὰ πάντα ὑπελόγιζον· τότε καθ’ ὑπόθεσιν ἐκανονίσθη τὸ μέτρον τὸ Γαλλικὸν ὡς μέρος τῆς μοίρας· κατεμέτρησαν λοιπὸν ὅ,τι δήποτε καὶ ἔκαμον λογιστικὰς ἐρεύνας, καὶ τ’ ἀποτελέτματα ἦσαν ὅσον ἔνεστιν ἀκριβῆ. Οὕτω ὑπελόγισαν τὴν καθαρὰν πρόσοδον τῆς Γαλλίας καὶ δὲν ἔσφαλον, καὶ μάλιστα τὴν ὑπελόγισαν ὑποδεεστέραν, διότι καὶ εἰς ἐκείνην τὴν ἐποχὴν ἦτο ὁμολογούμενον, ὅτι ἡ καθαρὰ πρόσοδος δὲν ἦτο μόνον 1,200,000,000, ἀλλὰ ἀνωτέρα. Βλέπετε, ὅτι ἐν Γαλλίᾳ ἔλαβον αὐτὴν τὴν προφύλαξιν εἰς τὴν ἔγγειον φορολογίαν· εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ ἀνυπέρβλητον τὸ 20%, ἤτοι τὸ ⅕, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ τῶν 1,200,000,000 καὶ ἀπὸ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς οὐδέποτε εἶπον τὰ προχωρήσωσι περαιτέρω. Ηὔξησεν ἡ παραγωγὴ ἐν Γαλλίᾳ, ἀλλ’ οὐδεὶς ἐδέχθη ποτὲ νὰ αὐξήσῃ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἡ φορολογία. Τώρα σεῖς νομίζετε, ὅτι ἐμιμήθητε τὸ Γαλλικὸν σύστημα, καὶ δὲν παρετηρήσατε, ὅτι εἶναι διανεμητικὸν de repartition, ἐνῷ σεῖς προτείνετε τὸ ποσοτικὸν de quantité. Ἀλλὰ διὰ τὸ ποσοτικὸν ἀπαιτοῦνται μεγαλείτεραι προφυλάξεις, καὶ ἐν Γαλλίᾳ πρεσβεύουσιν, ὅτι τὸ ποσοτικὸν σύστημα εἶναι δικαιότερον, ἀλλ’ ὁ Beaulieu λέγει διὰ ποίων προφυλάξεων δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἐνῷ ἀφήσατε τὰς κυριωτέρας τῶν προφυλάξεων, ζητεῖτε νὰ ὑποβάλετε τὸ ποσοτικὸν σύστημα, ἀλλ’ ἐλπίζω, ὅτι κατ’ ἔτος, ἂν ἐξακολουθῆτε νὰ ἐπιμένετε εἰς τὴν στρεμματικήν σας φορολογίαν, οὐδὲν ἄλλο θέλετε πράττει εἰμὴ κατ’ ἔτος νὰ διανέμετε τὰ κόλυβα καὶ νὰ ἑορτάζητε τὸ ψυχοσάββατον αὐτῆς τῆς φορολογίας· καὶ ἠμπορεῖτε νὰ τὰ διανέμετε καὶ εἰς ἡμᾶς, ὥστε τοὐλάχιστον νὰ ἔχωμεν μίαν ἀποζημίωσιν, διότι ἀκούομεν κατ’ ἔτος περὶ στρεμματικῆς φορολογίας. Ἐπιβάλλετε τοιοῦτον ζυγὸν φοβερὸν, ἀνεκλόγιστον καὶ τυφλόν, διότι δὲν βλέπετε ποία εἶναι ἡ παραγωγὴ, βλέπετε μόνον ἔκτασιν γῆς, δὲν ἐρωτᾶτε, ἂν ἡ ἔκτασις ἔχῃ προϊόντα ἀνάλογα καὶ ἂν ἀντιστοιχῇ ὁ φόρος εἰς τὴν ἀναλογίαν τῶν προϊόντων· ὅταν δὲ δὲν ἀντιστοιχῇ εἰς τὴν ἀναλογίαν τῶν προϊόντων, θὰ φέρῃ τὰ καταστρεπτικὰ ἀποτελέσματα, καὶ μάλιστα εἰς τὴν πολυαριθμοτέραν τάξιν τῆς κοινωνίας, διότι ἐκ τῆς στατιστικῆς ἐξάγεται, ὅτι 60% εἶναι γεωργικὸς πληθυσμός, καὶ δύνασθε κάλλιστα νὰ ὑπολογίσητε εἰς 310,000 τὰς οἰκογενείας τὰς γεωργικάς. Αὐτὸν τὸν πληθυσμὸν λοιπὸν, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ μᾶλλον ἐργατικός, ὅστις παράγει τὰ προϊόντα τὰ ἀπαραίτητα διὰ τὴν ὕπαρξιν καὶ αὐτῶν καὶ τῶν ἄλλων, αὐτὸς ὁ πληθυσμὸς εἶναι τάχα μικροῦ ἐνδιαφέροντος; καὶ ἐπιτρέπεται νὰ μιμηθῇ τις ἄλλο σύστημα ἀτελῶς, νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ, χωρὶς νὰ ἴδῃ τί θὰ ἐπέλθῃ; καὶ δικαιολογεῖται μόνον μήπως ὀλίγοι τινες μεγαλοκτήμονες ὠφελοῦνται ἐκ τοῦ συστήματος τοῦ πρὸς ἀνακούφισιν εὐτυχῶς εἰσαχθέντος; Εἶπον, ὅτι δὲν ἀρκοῦν ταῦτα μόνον, ἀλλὰ πρέπει νὰ δώσωμεν προσοχὴν καὶ εἰς ἄλλο φαινόμενον σπουδαῖον τῆς παραγωγῆς τῶν ἡνωμένων πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς, ὁ δὲ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος ἠθέλησε νὰ μὲ καθησυχάσῃ εἰπὼν, ὅτι ὑπάρχουν δύο ἄλλοι τρόποι, διὰ τῶν ὁποίων βοηθεῖται ἀποτελεσματικῶς ἡ γεωργία, καὶ αὐτὰ τὰ δύο μέσα ἐπαρκοῦν εἰς τὴν γεωργίαν, δύνανται νὰ τὴν ἀνακουφίσουν, καὶ δύνανται νὰ καταστήσουν τὰ προϊόντα αὐτῆς τιμιώτερα, λαμβάνοντα ἀγοραίαν τιμὴν ἀνωτέραν καὶ εὐκόλως μεταφερόμενα εἰς τὰς πόλεις. Ὁδοποιΐα καὶ εὕρεσις κεφαλαίων ἐπὶ μικρῷ τόκῳ, αὐτὰ τὰ δύο ἐνόμισεν, ὅτι δύνανται νὰ θεραπεύσωσι τὴν πληγήν. Ἐπίσης καὶ ἐδῶ θὰ ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν μου, πῶς ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὅστις τοσάκις ἐχρημάτισεν ὑπουργὸς καὶ ὑπουργὸς μεγάλου ὑπουργείου, πῶς δὲν ἐφρόντισε τότε νὰ λάβῃ μέριμναν καὶ νὰ εὐεργετήσῃ καὶ τοὺς ἐκλογεῖς του, ἀποκτῶν δικαιώματα ἐπὶ τὴν εὐγνωμοσύνην αὐτῶν, διότι δὲν πιστεύω, ὅτι εὐγνωμονοῦν οἱ ἐκλογεῖς του, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος, ὁδοῦ πάρεργον, ὑποδεικνύει τίνος ἔχουν ἀνάγκην, τῆς κατασκευῆς ὁδῶν καὶ γεφυρῶν καὶ τῆς εὑρέσεως τῶν κεφαλαίων εἰς μικρὰν τιμήν. Ἀντὶ νὰ ἴδω μάλιστα αὐτὸν ἐργαζόμενον ὑπὲρ τῆς εἰσαγωγῆς κεφαλαίων, εἶδον αὐτὸν μαχόμενον κατὰ τῆς Τραπέζης, ἥτις εἰσάγει τὰ κεφάλαια. Ἀλλ’ ἤδη ἔρχομαι νὰ ἐρωτήσω· παύει τάχα ἡ ἀνησυχία, διότι κατεσκευάσθησαν αἱ ὁδοὶ καὶ εὑρέθησαν τὰ κεφάλαια; Μήπως καὶ μετὰ ταῦτα δὲν παύει ἡ μὲν γῆ ἐν Ἑλλάδι νὰ δώσῃ κατὰ μέσον ὅρον 6 ἀντὶ ἑνός, ἐν δὲ τῇ Ἀμερικῇ εὕρεσις κεφαλαίων δὲν εἶναι εὐκολωτέρα, σιδηρόδρομοι δὲ κατασκευάζονται ἐκεῖ καθ’ ἡμέραν καθ’ ὅλας τὰς διευθύνσεις. Σᾶς ἐρωτῶ πῶς θὰ δυνηθῆτε νὰ ἀνθέξητε εἰς αὐτὸν τὸν συναγωνισμὸν, ὅταν ἡ Ἀμερικὴ παράγῃ 30 ἀντὶ ἑνός, ἡμεῖς δὲ ἀντὶ ἑνὸς τὸ πολὺ 8, εἶναι δυνατὸν νὰ συναγωνισθῶμεν πρὸς ἀλλήλους; Λοιπὸν αὐτὸς ὁ κίνδυνος θὰ ὑπάρχῃ, ἀλλὰ δὲν σᾶς ἀνησυχεῖ, διότι δὲν δίδετε προσοχὴν εἰς τοιαῦτα πράγματα. Ἐκεῖνοι ὅσοι δίδουν προσοχὴν, ἐκεῖνοι, οἵτινες ὑπολογίζουν, ἐκεῖνοι, οἵτινες προσέχουν τί γίνεται ἐν Ἀμερικῇ καὶ τί ἐν Ἑλλάδι, ἐκεῖνοι ἔχουν αἰτίαν νὰ ἀνησυχοῦν, καὶ ὅταν ἀνησυχοῦν, πρέπει συγχρόνως νὰ σκέπτωνται καὶ νὰ ἐργάζωνται καὶ νὰ φωτίζωσι καὶ τὸ ἔθνος καὶ τὴν κυβέρνησιν καὶ πάντας, ὥστε νὰ μὴ περιέλθῃ ποτὲ ἡ κοινωνία εἰς ἐκεῖνα τὰ δυστυχήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι μετὰ ταῦτα ἀνεπανόρθωτα, ὥστε νὰ μὴ καταπιέσωμεν τάξιν, ἥτις εἶναι ἡ πολυαριθμοτέρα καὶ ἐργατικωτέρα, καὶ ἥτις, ὡς παρετήρησα, δύναται ν’ ἀνθέξῃ εἰς ὅλας τὰς στερήσεις, ἀλλ’ εἰς μίαν μόνην δὲν δύναται νὰ ἀνθέξῃ, ὡς εἶναι φυσικὸν, εἰς τὴν στέρησιν τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Δὲν ἐννοῶ νὰ ἐξετάσω τὸν ὑφιστάμενον νόμον, οὔτε εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸν ἐξετάσω, διότι δὲν πλέκω ἐνταῦθα πανηγυρικούς. Ὅταν ὑφίσταται νόμος, ζητοῦμεν νὰ εὕρωμεν τὰ ἐλαττώματά του καὶ τότε ἐργαζόμεθα νὰ τὰ διορθώσωμεν· ἀλλὰ δὲν κατεδείχθησαν ἐλαττώματα, κατεδείχθησαν προτερήματα μᾶλλον. Τοιοῦτος νόμος, καθ’ ὃν κατεδείχθη, ὅτι ἔχει τὸ μέγιστον προτέρημα τῆς ἀσφαλοῦς εἰσπράξεως, καὶ ὅστις ἔφερεν ἀνακούφισιν τῆς γεωργικῆς τάξεως, πῶς θέλετε νὰ ἦναι ἀντιπαθητικός; Ἠθέλησαν νὰ τὸν πολεμήσουν δρέποντες ἐπίθετα ἀπὸ τὸ βοϊδολείβαδον τῆς εὐφυΐας των, ἀλλ’ αὐτὰ δὲν καταβιβάζουν τὴν ἀξίαν τοῦ νόμου. Μὴ νομίζετε, ὅτι τὸ ὄνομα βοῦς εἶναι περιφρονητικὸν, τοὐναντίον τὸ περιφανέστερον γένος ἐν Ἀθήναις ἦτο τὸ γένος τῶν Βουταδῶν. Σεῖς βουτᾶτε, καὶ ἡμεῖς εἴμεθα οἱ Βουτάδαι. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἴπω λέξεις τινὰς δυσαρέστους καὶ πρὸς τὸν κ. πρωθυπουργόν, μολονότι ἐφάνη λίαν αὐστηρὸς πρὸς ἐμέ, ὅταν ἔλεγεν, ὅτι οὐδέποτε ἤκουσε παρ’ ἐμοῦ τι σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ ἐκτιμῶνται οἱ λόγοι μου· ἴσως διὰ τὸν κ. πρωθυπουργὸν οὐδέποτε εἶχον ἀξίαν· δυστυχῶς ὅμως ἐδόθησαν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας συνηντήθημεν μετὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, καὶ λυποῦμαι νὰ εἴπω, ὅτι εὗρον αὐτὸν ἐναντίον εἰς τὴν πρόοδον· καὶ σᾶς λέγω ἀμέσως καὶ τὰς περιστάσεις· διότι ἐνθυμοῦμαι, ὅταν εἰς τὴν ἐθνικὴν συνέλευσιν ἔφερον τὴν πρότασιν νὰ μὴ εἰσπράττηται ὁ ἔγγειος φόρος εἰς εἶδος, ἀλλ’ εἰς χρήματα, λυσσωδῶς ἐπολέμησε τὴν πρότασίν μου, καὶ ἐν τούτοις ἡ πρότασις ἐψηφίσθη καὶ ἔμεινε νόμος, καὶ ἐπείσθη καὶ ὁ ἴδιος, ὅτι ἡ πρότασίς μου ἦτο προοδευτικὴ, διότι ἄλλως ἤθελεν ἀνακαλέσει τὸν νόμον, διότι εὑρέθη πολλάκις εἰς θέσιν ὡς πρωθυπουργὸς νὰ μεταβάλῃ τὸ προταθὲν παρ’ ἐμοῦ σύστημα, ἀλλὰ δὲν τὸ ἔπραξεν. Εἰς ἄλλην περίστασιν ἐνθυμοῦμαι, ὅταν ἔφερε τὴν πρότασιν περὶ ἐκτάκτων μέτρων, μόνος ἠγέρθην ἐναντίον αὐτῆς μετὰ θάῤῥους καὶ τὴν ἐπολέμησα καὶ ἐγὼ λυσσωδῶς καὶ ἔπεσεν. Ἐγὼ χαίρω, διότι ἔπεσε, καὶ ἴσως χρεωστεῖ εἰς ἐμὲ καὶ τὴν ζωήν του, διότι ἔπεσεν ἡ πρότασίς του· ἀλλοίμονον, ἐὰν ἐγίνετο δεκτὴ εἰς περιστάσεις, καθ’ ἃς τὸ ἓν κόμμα ὑπερίσχυε τὴν μίαν στιγμήν, διὰ νὰ καταστρέψῃ τὸ ἄλλο, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν θὰ ἦτο εἰς τὴν ζωὴν, διότι ἦτο ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐξεῖχον· διὰ τοῦτο δὲν μοῦ φαίνεται παράδοξον, ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν εὑρίσκει σπουδαίους τοὺς λόγους μου, διότι ὁσάκις δὲν εὑρίσκει σπουδαιότητα εἰς τὰς προτάσεις μου, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν εἶναι ἐν τῇ ὁδῷ τῆς προόδου.

§81Τ. ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὑπάρχει ὁριστική τις πρότασις· περὶ ταύτης θὰ ὁμιλήσω, δικαιῶ δὲ τὸν κ. Ῥικάκην εἰπόντα, ὅτι ἡ συζήτησις δέον ἐπὶ τέλους νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰ συγκεκριμένα. Βουλευταί τινες προτείναμεν διὰ τὸ Ἔτος 1881 τὴν κατάργησιν τῆς ἐγγείου φορολογίας, ἢ μᾶλλον τὴν ἀναστολὴν αὐτῆς κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο. Ἀνεπτύχθησαν διάφορα ἐπιχειρήματα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τοῦ συστήματος τῆς ἐπικρατούσης φορολογίας· δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὸ θέμα τοῦτο, ἔρχομαι μόνον νὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους, ὧν ἕνεκα, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὑπέγραψα τὴν πρότασιν αὐτὴν τῶν ἄλλων συναδέλφων μου. Οἱ λόγοι οὗτοι καθ’ ὁλοκληρίαν ἀντίκεινται πρὸς τοὺς λόγους ὅσους ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος ἀνέπτυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Εἶπεν, ὅτι θέλει ψηφίσει ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς ὑφισταμένης φορολογίας, διότι θεωρεῖ αὐτὴν ἄδικον καὶ ἄνισον, καὶ τόσῳ ἄνισον καὶ ἄδικον, ὥστε μεθ’ ὅλα τὰ ἐλαττώματα, ἅτινα ἰδίως κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν περίστασιν δύναται νὰ φέρῃ ἡ κατάργησις τοῦ ἐγγείου φόρου, προτιμᾷ τὴν κατάργησιν πάσης φορολογίας, ἀντὶ τῆς διατηρήσεως καὶ τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς ἐφαρμογῆς συστήματος ἀδίκου, ἀνίσου καὶ ἐπιβλαβοῦς. Δὲν ὁρμῶμαι ἐκ τῶν λόγων τούτων, προτείνων τὴν κατάργησιν τοῦ ἐγγείου φόρου διὰ τὸ ἀρξάμενον ἔτος. Καὶ ἄνισος ἐὰν ἦτο ἡ φορολογία αὕτη, ὡς λίαν ὀρθῶς καὶ εὐγλώττως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθη, δὲν ἤθελε φέρει ὡς ἐκ τούτου ἐλάττωμα ἱκανὸν νὰ τὴν ἀφορίσῃ διὰ παντός. Ἐν γένει ἡ ἀναγραφομένη ἐν τῷ Συντάγματι ἀρχὴ περὶ τῆς ἴσης διανομῆς τῶν φόρων εἶναι ἀρχὴ θεωρητική, ἧς τὴν ἐφαρμογὴν οὔτε ἡ ἐπιστήμη ἔλυσε μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς, πολὺ δὲ δυσκολώτερον θέλει δυνηθῆ νὰ λύσῃ ἡ πρᾶξις. Πᾶς νόμος φορολογίας εἶναι φύσει κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἄνισος καὶ ἄδικος· ἡ ἀρετὴ δὲ νόμου φορολογικοῦ ἐξαρτᾶται ἐκ τοῦ γεγονότος, ἂν ἀποδειχθῇ ἧττον ἄνισος καὶ ἧττον ἄδικος ἐκείνου ὃν ἀντικατέστησε. Δύνανται νὰ ῥηθῶσι κατὰ τῆς ἐπικρατούσης σήμερον φορολογίας πολλά, ὧν τὴν ἀξίαν δὲν ἀμφισβητῶ· οὐχ ἧττον ὅμως ἡ φορολογία αὕτη ἀντικατέστησεν ἓν σύστημα ἐπαχθὲς καὶ πιεστικόν· ὑπάρχει λοιπὸν μία πρόοδος· φέρει δὲ ἓν μέγα προσέτι πλεονέκτημα, ὅτι εἶναι ὁμολογουμένως ἀνακουφιστικὴ φορολογία. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν δ’ αὐτὴν, διότι τὴν ἔκρινα ἀνακουφιστικὴν, καὶ πέρυσι, ὑπερεψήφισα ταύτης, ὅτε ὑπεβλήθη τὸ περὶ αὐτῆς νομοσχέδιον. Ἔκρινα ἄλλως τὴν φορολογίαν αὐτὴν ὡς ἕνα σταθμὸν, ὅστις ἠδύνατο διὰ τοῦ χρόνου νὰ μᾶς φέρῃ εἰς τελειότερον σύστημα φορολογικὸν τῆς ἐγγείου φορολογίας, ἂν ἦναι δυνατὸν τὸ τοιοῦτον σύστημα νὰ ἐξευρεθῇ. Ἀλλὰ, πέρυσιν, ἐψήφισα ὑπὲρ τοῦ συστήματος αὐτοῦ, ὄχι μόνον διότι ἔφερε πεπρωμένως καὶ ἀναγκαστικῶς τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης, ὄχι μόνον διότι ἦτο ἀνακουφιστικόν, ἀλλὰ καὶ διότι αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας τότε διετελοῦμεν καὶ αἵτινες ἀκολούθως ἀνεπτύχθησαν εὐρύτερον, ἐπέβαλλον τὴν ἀνάγκην νὰ ἐργασθῶμεν, ὅπως ἀνακουφισθῇ ὁ τόπος ἀπὸ βάρη ἄλλα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔμελλε νὰ ὑποστῇ τὰ μέγιστα καὶ τὰ δεινότερα βάρη, τὰ βάρη τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ὑπηρεσίας ἐκτεινομένης ἐφ’ ὅλου τοῦ πληθυσμοῦ. Ἀναμφισβητήτως τὰ βάρη τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας δύνανται νὰ τὰ φέρωσιν ἧττον ἀγογγύστως οἱ κάτοικοι, ὅταν φορολογικῶς δὲν ὑφίστανται τὰς πιέσεις, ὅσας οἱ βαρεῖς φόροι σωρεύουσιν ἐπ’ αὐτῶν. Ἀκριβῶς δὲ διὰ τὸν λόγον αὐτόν, δι’ ὃν ἐψήφισα τότε ὑπὲρ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ νέου συστήματος, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἀπεφάσισα νὰ ὑπογράψω τὴν πρότασιν, ἣν συνάδελφοι Βουλευταὶ ὑπέβαλον· διότι, ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ πράγματα, πρὸς ἀσφαλεστέραν εὐδοκίμησιν αὐτοῦ, πᾶσα ἔγγειος φορολογία, ἐπιβαρύνουσα τὴν ἄμεσον γεωργίαν, πρέπει νὰ καταργηθῇ. Ἐξύμνησαν τὸ ἀπὸ πέρυσιν ἐπικρατοῦν σύστημα τῆς φορολογίας, διότι συνετέλεσεν ἀπολύτως, ἢ τοὐλάχιστον κατὰ μέγαν βαθμόν, εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Βεβαίως δὲν ἀποδίδω τόσην δύναμιν εἰς τὸ σύστημα τοῦτο· οὐχ’ ἧττον ὅμως δὲν δύναμαι νὰ μὴ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ ἐπικράτησις καὶ ἡ ἐφαρμογὴ συστήματος φορολογικοῦ ἐλαφροτέρου συνετέλεσεν ἀρκούντως, ὅπως ἡ ἐπιστράτευσις ἐπιτύχῃ. Αἱ περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν σήμερον, εἶναι τοιαῦται, ὥστε ὀφείλομεν νὰ παράσχωμεν εἰς τὸν λαόν, ὃν καλοῦμεν νὰ προσφέρῃ τὸ αἷμά του, πληρεστέραν ἀνακούφισιν, ἵνα πορισθῶμεν καὶ τελειότερα τὰ ἐξ αὐτοῦ προσδοκώμενα. Θὰ εἴπωσι βεβαίως· καὶ μήπως τὰ βάρη τὰ στρατιωτικὰ δὲν ἐπιβαρύνουσιν ὅλας τὰς κοινωνικὰς τάξεις; Ναί, ἀλλ’ ἂν ἐρευνήσητε τὴν στατιστικὴν, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι κατὰ τὰ τρία τέταρτα τὰ βάρη τῆς στρατολογίας ἐπιβαρύνουσι τὸν γεωργικὸν πληθυσμόν. Ἀλλὰ διατί νὰ μὴ ἀνακουφισθῶσι καὶ οἱ βιομήχανοι, καταργουμένης τῆς φορολογίας αὐτῶν; Ἀπαντῶ, διότι ὑπάρχει διαφορὰ τῆς βιομηχανίας πρὸς τὴν γεωργίαν· δὲν ἔχει τὴν αὐτὴν σημασίαν ἡ ἀφαίρεσις τῶν χειρῶν ἀπὸ τῆς βιομηχανίας. Ἐὰν ἀφαιρέσητε ἀπὸ τῆς βιομηχανίας χεῖρας, δύνασθε νὰ τὰς ἀντικαταστήσητε ἀμέσως, καταβάλλοντες μείζονα μισθόν· δύναται δὲ νὰ αὐξήσῃ τὸν μισθὸν ὁ βιομηχανίαν μετερχόμενος, διότι ἐπὶ τέλει θὰ ὑποστῶσι τὸ βάρος οἱ καταναλωταί, εἰς οὓς θὰ ἐκποιήσῃ τὰ προϊόντα τῆς βιομηχανίας του ἀκριβώτερον. Ἀλλ’ εἰς τὴν γεωργίαν δὲν συμβαίνει τὸ αὐτό· ἐὰν ἀφαιρέσητε τὰς χεῖρας, αἵτινες καλλιεργοῦσι τὴν γῆν, δὲν δύνασθε νὰ τὰς ἀντικαταστήσητε διὰ τῆς εὐκολίας ἐκείνης, μεθ’ ἧς ἀντικαθιστᾶτε ἐν τῇ βιομηχανίᾳ τὸν ἐργάτην. Ἐκτὸς δὲ τούτου, ἀφαιρεῖτε ἀπὸ τὸν γεωργὸν τὸ τέκνον του, οὐχὶ δὲ καὶ ἀπὸ τὸν βιομήχανον, διότι παρὰ τῷ γεωργῷ, κύριοι, μόνοι ἐργάται καὶ συνεργάται αὐτοῦ εἶναι τὰ τέκνα του, οὐχὶ οἱ ἡμερομίσθιοι ἐργάται. Βλέπετε ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ θυσία, ἣν προσέφερεν ὁ γεωργὸς, εἶναι πολλῷ ἀνωτέρα τῆς θυσίας, ἣν προσέφερεν ὁ βιομήχανος· δὲν δύνασθε δὲ νὰ εἴπητε, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἐπιβαρύνει ἐξ ἴσου τὴν βιομηχανίαν, καὶ ὅτι κατ’ ἴσον λόγον δέον καὶ τὰ φορολογικὰ βάρη αὐτοῦ νὰ μειωθῶσι.

§82ΠΟΛΥΛΑΣ. Οἱ σταφιδοκτήμονες καὶ οἱ ἀμπελοκτήμονες δὲν εἶναι γεωργοί;

§83ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὡς πρὸς αὐτοὺς μὴ λησμονεῖτε τὸ ἰδιαίτερον τοῦτο, ὅτι ἡ κατανάλωσις τοῦ προϊόντος αὐτῶν γίνεται ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, καὶ ὅτι ἡ ἐξαγωγὴ εἶναι ἡ τροφὴ τῆς καλλιεργείας ταύτης. Οἱ παραγωγοὶ ὅμως δημητριακῶν καρπῶν δὲν συντηροῦνται ἀπὸ ξένας ἀγοράς, ἀπὸ τὴν ἐξαγωγήν.

§84ΠΟΛΥΛΑΣ. Δὲν παρέχουν αὐτοὶ ἐπιστράτους;

§85ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἡ σημασία τῆς παροχῆς ἐπιστράτων ἐκ μέρους τῶν καλλιεργητῶν τῆς σταφίδος δὲν ἔχει τὴν αὐτὴν βαρύτητα, ἣν ἔχει ἡ παροχὴ ἐπιστράτων ἐκ μέρους τῶν καλλιεργητῶν δημητριακῶν καρπῶν. Τί σᾶς εἶπεν ὁ κ. Δηλιγιάννης χθές; Σᾶς εἶπεν, ὅτι εἶδε παραγωγοὺς δημητριακῶν καρπῶν ἔχοντας τοὺς καρπούς των ἐν ἀργίᾳ, διότι δὲν δύνανται νὰ τοὺς μεταφέρωσιν εἰς τοὺς τόπους τῆς καταναλώσεως, ἐν τῇ γείτονι ἐπαρχίᾳ, καὶ δὲν δύνανται νὰ τοὺς μεταφέρωσιν εἰς τὴν παραλίαν, διότι τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας εἶναι τόσον ἀτελῆ ἢ ἐλλείπουσι καθ’ ὁλοκληρίαν, ὥστε ἂν θελήσουν νὰ μεταφέρουν τὰ προϊόντα τῆς γεωργίας εἰς ἄλλο μέρος, θὰ ἐπιβαρυνθῶσι διὰ τοσαύτης δαπάνης, ὥστε θὰ κατασταθῇ αὐτοῖς ἀδύνατος ἡ ἐκποίησις. Ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον δὲν συμβαίνει εἰς τὴν σταφίδα· οἱ καλλιεργοῦντες αὐτὴν εἶναι ἀσφαλεῖς, ὅτι θὰ πωλήσουν εἰς καλὴν τιμὴν τὸ προϊὸν αὐτῶν. Ἑπομένως καὶ ἡ γεωργικὴ τάξις ἡ παράγουσα ἰδίως δημητριακοὺς καρπούς, ἡ κυρίως γεωργικὴ τάξις, αὕτη διατελεῖ εἰς ἐξαιρετικὴν θέσιν, ὡς ἐκ τῶν βαρῶν ἅτινα ἔχει. Ἕνεκα τούτου, ὡς ὑπέμνησε καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Καλλιγᾶς, σπουδαῖοι οἰκονομολόγοι ἐν Εὐρώπῃ προτείνουσιν, ὡς ἀνάγκην, τὴν ἐντελῆ κατάργησιν τῆς ἐγγείου φορολογίας. Ἐὰν δὲ ἀναμνησθῆτε, ὅτι προτείνουσιν τὴν κατάργησιν ἐν χώραις ὅπου καὶ τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας εἶναι ἀνεπτυγμένα καὶ τὰ κεφάλαια παρέχονται εἰς εὐτελῆ τόκον, ἐὰν ἐκεῖ κρίνηται δέον ν’ ἀνακουφισθῇ ἡ γεωργία, ἡ τόσας ἔχουσα ἐγγυήσεις καὶ τόσας ἀσφαλείας καὶ τόσας εὐκολίας πρὸς παραγωγὴν καὶ ἐκποίησιν τῶν προϊόντων της, δὲν εἶναι ἀμφίβολον, ὅτι ὀφείλομεν νὰ φροντίσωμεν πλειότερον ἡμεῖς, παρ’ οἷς ἡ γεωργία ὅλως στερεῖται τῶν τοιούτων πλεονεκτημάτων. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω ὅ,τι πρὸ στιγμῆς εἶπον. Δὲν ἤθελον τολμήσει ἀμέσως νὰ προτείνω τὴν ἀφαίρεσιν σπουδαίου ποσοῦ ἐκ τοῦ τῶν ἐσόδων ἡμῶν, ἐὰν μὴ ὑπῆρχεν ἡ εἰδικὴ αὕτη περίστασις τῆς ἐπιστρατείας, ἡ ἔκτακτος ἀνάγκη, ἥτις μᾶς ὑποχρεώνει ν’ ἀφαιρέσωμεν τοὺς ἐργάτας καὶ τὰ ὄργανα τῆς παραγωγῆς ἀπὸ τῆς κυρίως γεωργικῆς τάξεως.

§86ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Διατί περιορίζεσαι μόνον εἰς τοὺς γεωργοὺς καὶ ἀφίνεις τοὺς λοιποὺς κτηματίας, οἵτινες ἐπίσης ἔχουν ἀνάγκην χειρῶν, διὰ νὰ καλλιεργήσουν τὰς σταφίδας, τὰ συκόδενδρα καὶ τὰ λοιπά; αὐτὰ ποῖος θὰ τὰ καλλιεργήσῃ;

§87ΦΙΛΗΜΩΝ. Σᾶς εἶπον, ὅτι τὰ προϊόντα ταῦτα εἶναι προϊόντα ἐξαγόμενα καὶ ἔχουσιν ἀγορὰν ἠσφαλισμένην· ἐκτὸς τούτου δύνανται νὰ καλλιεργήσουν οἱ τοιοῦτοι κτηματίαι τὰ κτήματά των καὶ δι’ ἐργατῶν, δίδοντες ἓν μίσθωμα ἀνώτερον, βέβαιοι ὄντες, ὅτι καὶ πάλιν θὰ κερδήσωσιν, ἐνῷ διὰ τοὺς τῶν δημητριακῶν καρπῶν δὲν ἔχει ὁμοίως τὸ πρᾶγμα.

§88ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Οἱ γεωργοὶ δὲν ἔχουν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ σπείρουν.

§89ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἡ καλλιέργεια τῶν δημητριακῶν καρπῶν γίνεται διὰ τῆς οἰκογενείας, κατὰ τὸ πλεῖστον, ἤ, ἐν γένει, δὲν γίνεται δι’ ἐργατῶν.

§90ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Οἱ μεγάλοι κτηματίαι καλλιεργοῦν τὰ κτήματά των δι’ ἐργατῶν, ἀλλὰ οἱ μικρότεροι οἰκογενειάρχαι τὰ καλλιεργοῦν μὲ τὰ παιδιά των· ὅπου εἶναι ἐπίστρατοι, ποῖος θὰ καλλιεργήσῃ;

§91ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐπαναλαμβάνω, κύριε Κάρτσωνα, ὅτι αἱ παρατηρήσεις αὗται ἴσως ἤθελον στηρίξει τὴν ἀξίωσίν τινων, ὅτι πρέπει νὰ καταργηθῇ καὶ δι’ αὐτοὺς ὁ φόρος· δὲν ἐννοῶ ὅμως τὴν παρατήρησιν αὐτήν, ὡς ἀναιροῦσαν τὴν ὅλως μερικὴν πρότασιν ἡμῶν. Ἀλλὰ θὰ εἴπητε, ὅτι τοιουτοτρόπω θέλομεν νὰ καταστήσωμεν προνόμιον, καὶ ἑπομένως ἀφίνομεν ἀφορολόγητον τάξιν τινά. Ἀκριβῶς διὰ τῆς καταργήσεως τοῦ ἐγγείου φόρου θέλει ἐπέλθει ἡ ἰσότης. Σήμερον, φορολογεῖται ὁ παράγων δημητριακοὺς καρπούς, ἐνῷ ὑπάρχουν τάξεις ὁλόκληροι μεγάλαι καὶ εὔποροι, αἵτινες σχεδὸν δὲν φορολογοῦνται, διότι ἡ φορολογία καὶ τῆς βιομηχανίας καὶ τῆς ἄλλης παραγωγῆς εἶναι εἰς τοιαύτην ἀνισότητα, παραβαλλομένη πρὸς τὴν φορολογίαν τῶν δημητριακῶν καρπῶν, ὥστε μόνη ἡ κατάργησις τοῦ ἐγγείου φόρου δύναται νὰ φέρῃ εἰς τὴν ἰσότητα. Περατῶν τὰς ὀλίγας λέξεις, ἃς εἶχον νὰ εἴπω, ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι, ἀφοῦ κεφάλαια δὲν ὑπάρχουν, ὅπως εὐκολύνηται δι’ αὐτῶν ὁ γεωργός, μέσα συγκοινωνίας ἐπίσης ἐλλείπουσιν, ὅπως κατορθωθῇ τὰ κεφάλαια νὰ ὦσιν εὐκολομέριστα καὶ τὰ προϊόντα τῆς γεωργίας νὰ μεταφέρωνται ἐπικερδῶς εἰς τὰς χρείαν ἐχούσας αὐτῶν ἀγοράς, καταργοῦντες τὸν ἔγγειον φόρον, πράττομεν ἔργον δικαιοσύνης, ἐνῷ συγχρόνως ὑπηρετοῦμεν καὶ αὐτὴν τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας.

§92Γ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὄχι μόνον ἐὰν εἶχεν ἕνα υἱόν, ἀλλὰ καὶ πέντε ἐὰν εἶχε, θὰ τοὺς ἀπησχόλει καὶ τοὺς πέντε εἰς τὰ κτήματά του.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φλογαΐτης.

§94ΤΙΝΕΣ. Αὔριον πλέον, κ. Πρόεδρε. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 7 μ. μ.)