1881.01.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 53

τῆς 19 Ἰανουαρίου 1881.

Ὥρα 2½ μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν μετάφρασιν ἐπιστολῆς τοῦ Προέδρου τοῦ ἐν Λονδίνῳ Ἑλληνικοῦ Κομιτάτου λόρδου Rosbery, εἰς ἀπάντησιν τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. (Ἀναγινώσκεται.) «Πρὸς τὸν Κύριον Πρόεδρον τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων. «ΛΟΝΔΙΝΟΝ, 26 Δεκεμβρίου ]7 Ἰανουαρίου 1881. «Κύριε, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ φέρω εἰς γνῶσιν ὑμῶν ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κομιτάτου ἐν Λονδίνῳ, ὅτι παρελάβομεν τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς περὶ τοῦ Κομιτάτου τούτου. «Ἐσμὲν εὐγνώμονες, ἐπὶ τῇ ἐκτιμήσει, ἧς ἔτυχον ἐν Ἑλλάδι αἱ ἡμέτεραι προσπάθειαι, καὶ ἐγκαρδίως ἀνταποδίδομεν τὰς ἐκφρασθείσας συμπαθείας ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. «Ἐννοοῦμεν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον τῷ ἑλληνικῷ Ἔθνει νὰ ἀνέλθῃ διαμιᾶς καὶ εὐκόλως εἰς ἐπιβάλλουσαν θέσιν· θέλει προσκρούσει κατὰ ἀναβολῶν καὶ προσκομμάτων, οἷας ἀπήντησαν καὶ ἄλλα ἔθνη, κατορθώσαντα μεγάλα. Δυνάμεθα οὐχ ἧττον νὰ βεβαιώσωμεν τὴν Ὑμετέραν Ἐξοχότητα, ὅτι μεθ’ ὅλας τὰς ἐσωτερικὰς ἡμῶν ἀσχολίας καὶ ἀνωμαλίας, αἵτινες οὐδὲ μικραὶ οὐδ’ ὀλίγαι εἰσί, μέγα μέρος ἐκ τοῦ Λαοῦ ἡμῶν προσβλέπει οὐ μόνον μετὰ μεγάλου ἐνδιαφέροντος, ἀλλὰ καὶ μετ’ ἐλπίδος καὶ πεποιθήσεως εἰς τὸν ἀγῶνα, εἰς ὃν εἰσῆλθεν ἡ Ἑλλάς, ἡ δὲ ἀποφασιστικὴ καὶ θαῤῥαλέα συμπεριφορὰ αὐτῆς ἐπέβαλον τὸν θαυμασμὸν τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου. «Δέξασθε κτλ. (ὑπογ.) ROSBERY, Πρόεδρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Κομιτάτου.» Ὁ δήμαρχος Κλεωνῶν διαβιβάζει πρὸς τὴν Βουλὴν δύω ἀναφορὰς τῶν κατοίκων Ἁγίου Βασιλείου καὶ Κοντοστάφλου, παραπονουμένων κατὰ τοῦ Τρίπου, ὅστις διὰ στρατιωτικῆς δυνάμεως μετεχειρίσθη πᾶν μέσον ἐκβιαστικὸν πρὸς κατάληψιν γαιῶν ἀνηκουσῶν τοῖς κατοίκοις. — Ὁ δήμαρχος Καλαβρύτων ὑποβάλλει ἀναφορὰν τῶν κατοίκων τοῦ δήμου αὐτοῦ, δι’ ἧς παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν, ἵνα ψηφίσῃ νόμον περὶ ἐκκαθαρίσεως τῆς κοίτης τοῦ Βουραϊκοῦ ποταμοῦ, δι’ οὗ θέλουσι σωθῆ πολλαὶ χιλιάδες κατοίκων. — Ὁ πρόεδρος τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου τοῦ δήμου Μακρακώμης ὑποβάλλει εὐχὴν τοῦ συμβουλίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν νόμου ἀφορῶντος τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ ἢ ἐπιβάλλοντος βαρύτερον φόρον, ὡς βλάπτοντος τὰ συμφέροντα τῶν τε παραγωγῶν καὶ τοῦ δημοσίου. — Ὁ δήμαρχος Ἀγρινίου ὑποβάλλει ψήφισμα τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου, δι’ οὗ παρακαλεῖται ἡ Βουλὴ, ἵνα μὴ ἀποδεχθῇ διὰ τὸν καπνὸν τὸ μονοπώλιον, μηδὲ βαρύτερον φόρον, μὴ ἐπιτρέποντα τὴν καλλιέργειαν καὶ ἀνάπτυξιν τοῦ προϊόντος τούτου.— Ὁ γνωστὸς ἡμῖν Α. Γούδας ἐξαιτεῖται, ἵνα πρὸς ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου του, τῶν «Παραλλήλων Βίων,» ἡ Βουλὴ παραδεχθῇ διὰ νόμου τὰς συστάσεις τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τὰ κατὰ τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ τοῦ 1869 περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ἀποφασισθέντα.—Ὁ Δ. Χαρατζῆς, οἰκονομολόγος, ὑποβάλλει σκέψεις τινὰς ἐπὶ τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ, σχετικῶς πρὸς τὸ ἐπιψηφισθὲν δάνειον τῶν 120,000,000. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται θὰ σταλῶσιν εἰς τὴν οἰκείαν ἐπιτροπήν.

§2Α. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι πολὺ, διότι εἰς τὰς πρώτας στιγμὰς τῶν ἐργασιῶν σας θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπ’ ὀλίγον· τὸ ἀντικείμενον ὅμως, περὶ οὗ θὰ σᾶς ὁμιλήσω, ἐλπίζω, ὅτι εἶναι ἐνδιαφέρον καὶ θέλει δικαιώσει τὴν ἐπερώτησίν μου. Τὴν 4 Ἰανουαρίου ε. ε. στρατιωτικὸν ἀπόσπασμα, ἀναχωρῆσαν ἐξ Ἀνδριτσαίνης, μετέβη εἰς τὸν δῆμον Ἀλιφείρας, συνέλαβε τὸν δήμαρχον καὶ δύο ἄλλους ἐντίμους πολίτας, μετέφερεν αὐτοὺς εἰς Ἀνδρίτσαιναν καὶ τοὺς καθεῖρξεν εἰς σκοτεινὸν δωμάτιον, δυνάμει βουλεύματος ἀποσταλέντος ἀπὸ τὸν εἰσαγγελέα Καλαμῶν. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι τὸ βούλευμα περιεῖχε καὶ τὸ ὄνομα τοῦ δημάρχου καὶ τῶν ἄλλων συλληφθέντων, ἀλλ’ ἡ ὑπόθεσις, περὶ τῆς ὁποίας τὸ βούλευμα τοῦ συμβουλίου τῶν ἐν Καλάμαις Πλημμελειοδικῶν ἔκαμνε λόγον, ἡ ὑπόθεσις αὕτη εἶχεν ἐκδικασθῆ. Ὁ εἰσαγγελεὺς Καλαμῶν ἀπέστειλε τὸ βούλευμα μὲ τὴν ἑξῆς παραγγελίαν πρὸς τὴν ὑπομοιραρχίαν Ὀλυμπίας. (Ἀναγινώσκει ἐπιστολὴν, ἐξ ἧς προκύπτει, ὅτι ὁ εἰσαγγελεὺς παρήγγειλε τὴν σύλληψιν μόνον ἑνὸς τῶν παραπεμφθέντων, ῥητῶς ἀναφέρων ἐν τῇ παραγγελίᾳ του, ὅπως μὴ συλληφθῶσιν οἱ ἄλλοι, διότι δι’ αὐτοὺς ἔχει ἐκδικασθῆ ἡ ὑπόθεσις.) Αὐτὴ, κύριοι, ἦτον ἡ παραγγελία τοῦ εἰσαγγελέως. Μάτην οἱ φίλοι τοῦ δημάρχου καὶ τῶν ἄλλων ἐζήτησαν νὰ ἐπιδειχθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ παραγγελία καὶ τὸ βούλευμα· μετὰ 4 ἡμέρας, γενομένης ἐνεργείας παρὰ τῷ εἰσαγγελεῖ τῶν Ἐφετῶν, ἀπεφυλακίσθησαν. Ὡς βλέπετε, πρόκειται περὶ παραβιάσεως τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας, διαπραχθείσης ἀπὸ τὸν ὑπομοίραρχον καὶ ἐνωμοτάρχην· διὸ παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα ἐξετάσῃ τὴν ὑπόθεσιν καὶ φέρῃ τὰς δεούσας πληροφορίας.

§3ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ἦτο παροῦσα ἔτι ἡ Βουλὴ ὅτε εἰσήχθη ἡ ἰδέα τῆς Διαιτησίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἡμῶν. Τὴν ἰδέαν εἰσήγαγε καὶ ὑπεστήριξεν εἰς ἰδιαιτέρας ὁμιλίας πρὸ πάντων ὁ κ. πρέσβυς τῆς Γαλλίας, οἱ δ’ ἕτεροι πρέσβεις συνέστησαν σπουδαίως τὴν ἰδέαν ταύτην. Εἰς τὰς ἰδιαιτέρας αὐτὰς ὁμιλίας ἐπολέμησα τὴν Διαιτησίαν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ οὐδεμία πρᾶξις ὁριστικὴ μοὶ ἐγένετο, ἐζήτησα πρὶν ἢ ἀπαντήσω καὶ ἐγὼ ὁριστικῶς νὰ μὴ εἴπωσι, αʹ) ἐπὶ ποίων βάσεων θέλει στηριχθῆ ἡ Διαιτησία, καὶ βʹ) ποῖα θέλουν εἶσθαι τὰ μέσα τῆς ἐκτελέσεως, μήπως καὶ μετὰ τὴν Διαιτησίαν προσκόψωμεν καὶ πάλιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν, διότι αὐτὴ ἡ δυσκολία ἐγέννησε τὴν ἰδέαν τῆς Διαιτησίας. Ἀλλὰ, κύριοι, πρὶν ἡμεῖς φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμά τι, ἡ Τουρκία, ὅπως γνωρίζετε, δι’ ἐγκυκλίου της ἀπέκρουσε τὴν Διαιτησίαν, καὶ ἐζήτησε νὰ ἐπαναληφθῶσιν αἱ διαπραγματεύσεις ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ἡμεῖς ἅμα μαθόντες τοῦτο ἐκηρύχθημεν ἀμέσως κατὰ καὶ τῆς νέας ταύτης μεθόδου καὶ ὑπεστηρίξαμεν, ὅτι καὶ ἡ νέα αὕτη πρότασις ἦτο χείρων τῆς πρώτης, ὅτι σκοπεύει νὰ παραλύσῃ πᾶσαν ἐνέργειαν καὶ νὰ ἐμποδίσῃ ἵνα φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμά τι. Ἐν τούτοις αἱ Δυνάμεις μετ’ ἀμοιβαίαν συνεννόησιν διέταξαν, ὡς πληροφοροῦμαι, τοὺς ἀντιπροσώπους των ἐν Κωνσταντινουπόλει, λαβόντες εἰς σημείωσιν τὴν διακοίνωσιν, νὰ ζητήσουν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν νὰ εἴπῃ, ποίαν νέαν γραμμὴν προτείνει, νὰ ἐξετάσουν αὐτήν, καὶ μετὰ τὴν ἐξέτασιν, ἐὰν πεισθῶσιν, ὅτι αὐτὴ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς βάσις ἔλλογος νέων διαπραγματεύσεων, νὰ ἐπιληφθῶσι τούτων. Ἡμεῖς, κύριοι, δὲν ἔχομεν οὐδεμίαν ἄμεσον ἢ ἔμμεσον εἰδοποίησιν· τὰς πληροφορίας αὐτὰς ἐλάβομεν ἀπὸ τοὺς διαφόρους ἀντιπροσώπους ἡμῶν, ἀλλὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν οὐδεμία ἀνακοίνωσις ἐπισήμως ἐγένετο. Ταῦτα ἐν ὀλίγοις εἶχον νὰ σᾶς ἐκθέσω ὡς πρὸς τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν τοῦ ζητήματος τούτου. Ὑποβάλλω ἤδη εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον ἀφορῶν τὴν παράτασιν τῆς δικαιοδοσίας τοῦ δικαστηρίου ἐν Αἰγύπτῳ, διότι ἡ δικαιοδοσία αὕτη λήγει κατ’ αὐτάς, καὶ ἑπομένως ἄνευ νόμου δὲν δύνανται νὰ ἐξακολουθῶσιν οἱ δικασταὶ ἡμῶν ἐργαζόμενοι.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ.

§5ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μανθάνομεν, ὅτι ἡ περὶ διαιτησίας πρότασις, περὶ ἧς ἐπρόκειτο ὅτε ἡ Βουλὴ διέκοψε τὰς ἐργασίας αὐτῆς, ἀπέτυχεν, ἀλλ’ ὅτι ἀντ’ αὐτῆς ἔχομεν ἤδη ἑτέραν πρότασιν ἐνώπιον ἡμῶν, πρότασιν χαρακτηρισθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἐπιζημιωτέραν εἰς τὴν Ἑλλάδα παρὰ τὴν πρότασιν τῆς διαιτησίας. Ἡ Βουλὴ ἔχει δικαίωμα νὰ γινώσκῃ τί προτίθεται νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις ἀπέναντι τῆς νέας ταύτης προτάσεως, ἔχει δικαίωμα νὰ γινώσκῃ ἀκριβέστερον τὴν πρότασιν ταύτην. Ἐὰν κρίνωμεν ἐξ ὅσων εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ πρότασις αὕτη δικαίως ἐχαρακτηρίσθη παρ’ αὐτοῦ ὡς χείρων τῆς προτάσεως περὶ διαιτησίας, διότι ἐνῷ ἐν τῇ προτάσει περὶ διαιτησίας οὐδεὶς ἐγίνετο λόγος περὶ μειώσεως τῶν δικαιωμάτων, ἅπερ ἡ Ἑλλὰς ἐκτήσατο ὡς ἐκ τῆς ἀποφάσεως τῆς τελευταίας Βερολινείου Συνόδου, ἤδη ἀναγράφεται ὡς ὅρος τῆς συνδιασκέψεως ἡ τοιαύτη μείωσις. Τὴν μείωσιν ταύτην οὐδεὶς ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπιτελέσῃ. Δὲν εὑρισκόμεθα ἤδη ἐν ᾗ θέσει διετελοῦμεν πρὸ τῆς συγκροτήσεως τῆς Βερολινείου Συνόδου, ὅτε μόνους τίτλους εἴχομεν τὴν Βερολίνειον Συνθήκην καὶ τὸ ΙΓʹ. πρωτόκολλον. Ἡ Βερολίνειος Συνθήκη καὶ τὸ ΙΓʹ πρωτόκολλον ἦσαν πράξεις διεθνεῖς, εἰς ἃς ἡ Ἑλλὰς δὲν μετέσχεν· ἑπομένως αἱ τροποποιήσεις, αἵτινες ἠδύναντο νὰ ἐπενεχθῶσιν εἰς τὴν συνθήκην ἐκείνην, καθ’ ὅσον ἀφεώρα εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ εἰς τὸ ΙΓʹ πρωτόκολλον, δὲν παρέβλαπτον κεκτημένον τῆς Ἑλλάδος δικαίωμα, ἐπισήμως τουλάχιστον κεκτημένον, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχε θέσει ὑπογραφὴν εἰς τὰς πράξεις ἐκείνας. Ἤδη ὅμως ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἶναι διάφορος· ἤδη ἡ Ἑλλὰς ἔχει τίτλον ἀνὰ χεῖρας, τίτλον, οὗτινος μετέσχε καὶ αὕτη διὰ τῆς ὑπογραφῆς της. Ἡ ἀπόφασις τῆς τελευταίας Βερολινείου Συνόδου ἀνεκοινώθη εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ προσεκλήθη ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀποδεχθῇ ὅ,τι ἡ ἀπόφασις αὕτη περιεῖχε τὸ πρὸς αὐτὴν ἐπαχθές, ἵνα ἐπίσης ἐπωφεληθῇ ἐξ ὅσων ἡ ἀπόφασις περιεῖχεν ἐπωφελῶν. Ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν πρόσκλησιν ταύτην ἀπήντησε καταφατικῶς, καὶ συνήφθη οὕτω συνάλλαγμα μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν Δυνάμεων. Δὲν δύνανται ἄρα αἱ Δυνάμεις σήμερον ν’ ἀνακαλέσωσιν ὅ,τι ἐγένετο ἐκ συμφωνίας αὐτῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος, δὲν δύνανται νὰ τὸ ἀνακαλέσωσιν, εἰμὴ τῇ συναινέσει τῆς Ἑλλάδος. Τί λοιπὸν ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, στηριζομένη ἐπὶ τοῦ τοιούτου αὐτῆς δικαιώματος; Τοῦτο ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ μάθωμεν κατὰ πρῶτον· ἀλλ’ ἰδίως ἔχομεν τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ζητήσωμεν νὰ πληροφορηθῶμεν τί δυνάμεθα νὰ πράξωμεν ὑπὲρ τοῦ δικαιώματος ἡμῶν, διότι βεβαίως, καὶ ἐὰν τυχὸν ἡ Εὐρώπη ἄνευ τῆς συναινέσεως ἡμῶν, ὅπερ δὲν ἐλπίζω, ἤθελε προβῆ εἰς ἔκφρασιν γνώμης παραγνωριζούσης τὰ δικαιώματα, ἅπερ ἐκτησάμεθα ἀποδεχθέντες τὰ ἐν Βερολίνῳ ἀποφασισθέντα κατὰ τὴν τελευταίαν ἐκεῖ Σύνοδον, ἡ Ἑλλὰς εἰς τοιαύτην γνώμην δὲν θέλει ὑποταχθῆ, καὶ οὐδένα ἔχει λόγον, ἵνα ὑποταχθῇ, οὐδὲ δύναται ποτὲ νὰ φοβηθῇ, ὅτι αἱ Δυνάμεις, αἵτινες προσεκάλεσαν αὐτὴν ν’ ἀποδεχθῇ πρᾶξιν παρ’ ἐκείνων ὑπογραφεῖσαν, θέλουσι στραφῆ κατ’ αὐτῆς ἢ θέλουσι πᾶσαι τὴν ἐγκαταλείψει, ἐὰν προέλθῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν παρ’ ἐκείνων ἀποφασισθέντων καὶ ἀνακοινωθέντων εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἀποδεκτῶν γενομένων παρὰ τῆς Ἑλλάδος κατόπιν τῆς ἀνακοινώσεως ταύτης. Ἀλλὰ πράγματι δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ πράξῃ τι καὶ ποία ἡ παρασκευὴ τῆς Ἑλλάδος πρὸς τοῦτο; Εἶναι ἡ κυβέρνησις εἰς θέσιν, ἵνα ὑποστηρίξῃ καὶ διὰ τῶν ὅπλων ὅ,τι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσῃ; Ἡ ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, εἶναι ὅλως ἀτελής. Ἵνα δυνηθῇ ἡ Βουλὴ νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ πρακτέου, δέον νὰ γινώσκῃ ποία ἡ κατάστασις τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν παρασκευῆς. Τὸ πρῶτον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται ἐνώπιον ἡμῶν σήμερον, εἶναι, ἐὰν δυνάμεθα ταύτην τὴν στιγμὴν νὰ συγκεντρώσωμεν στρατιωτικὴν δύναμιν ἐπαρκῆ κατὰ τὰ σύνορα ἡμῶν· θέλομεν νὰ μάθωμεν παρὰ τῆς κυβερνήσεως, ἐὰν κατέταξε πάντας ὅσοι ἔδει νὰ ὦσι κατατεταγμένοι ἐν τῷ στρατῷ καὶ τίς ἡ σύνταξις τοῦ στρατοῦ, ἐὰν καθώρισε παρὰ τὰ σύνορα ἡμῶν τὰ στρατόπεδα, ἐὰν κατεσκεύασε τὰς πρὸς τὰ στρατόπεδα ταῦτα ἀγούσας στρατιωτικὰς ὁδοὺς, ἐὰν ἐπρομηθεύθη τ’ ἀναγκαῖα ἐφόδια διὰ τὰς στρατοπεδεύσεις, ἐὰν ἐσχημάτισε τὰ μεταγωγικὰ σώματα, ἐὰν ἔλαβε πρόνοιαν περὶ τῆς καταλύσεως τῶν ἀνδρῶν ἐν τοῖς στρατοπέδοις καὶ περὶ τῆς κινήσεως τῶν ἀνδρῶν ἐκ τῶν στρατοπέδων, καὶ περὶ ἀποθηκῶν καὶ περὶ ἐφοδιάσεως αὐτῶν. Περὶ πάντων τούτων ἠξεύρομεν, ὅτι ἐγίνετο ἐργασία, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ ἡ πολιτική, ἥτις ἔφερεν εἰς τὰ πράγματα τοὺς νέους ὑπουργούς, καὶ ἔχομεν τὸ δικαίωμα ἡμεῖς, οἱ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, νὰ ζητήσωμεν παρὰ τῆς παρούσης κυβερνήσεως νὰ μᾶς εἴπῃ, τίς ἡ ἔκβασις τῆς ἐργασίας ἐκείνης. Ἐξηκολούθησεν ἡ κυβέρνησις τὰ τότε ἐγκαινισθέντα; Ἐξακολουθεῖ αὐτὰ κατὰ τὴν αὐτὴν διεύθυνσιν, ἢ κατ’ ἄλλην, ἢ κατήργησεν αὐτά, ἀποδεχθεῖσα ἄλλα, ἢ ἔπραξεν οὐδέν; Πάντα ταῦτα εἶναι ἀναγκαιότατον νὰ γνωρίζωμεν. Εἶναι ἐπίσης ἀναγκαιότατον νὰ γνωρίζωμεν, τί ἔπραξεν ἡ κυβέρνησις ὡς πρὸς τὴν ὀχύρωσιν τῆς χώρας, ἐὰν ἔλαβε πρόνοιαν καὶ περὶ ἀμυντικοῦ πολέμου συνάμα μετὰ τῆς προνοίας περὶ ἐπιθετικοῦ πολέμου. Ἀφοῦ περὶ πάντων τούτων ἡ κυβέρνησις δώσῃ εἰς ἡμᾶς πληροφορίας, φρονῶ, ὅτι καθῆκον ἡμῶν ἔσται νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς καταστάσεως τῆς χώρας, καὶ συνδυάζοντες αὐτὴν πρὸς τὰς προθέσεις τῶν Δυνάμεων ὡς πρὸς τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει συνδιάσκεψιν, ν’ ἀποφασίσωμεν, ὁποία εἶναι ἡ πολιτική, ἣν ὀφείλομεν ν’ ἀκολουθήσωμεν καὶ ἣν ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ ὑπαγορεύσῃ εἰς τὴν κυβέρνησιν.

§6ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Ὑποβάλλω, κύριοι, εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς νομοσχέδια· 1) περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Δεϊμέζη συνομολογηθείσης συμβάσεως περὶ τριακονταετοῦς ἐκμισθώσεως τῶν ἐθνικῶν ἁλικῶν· 2) περὶ ὑπαγωγῆς εἰς τὴν Ἐφορίαν καὶ τὸ Ταμεῖον Ἀττικῆς τῆς ἐπαρχίας Αἰγίνης· 3) περὶ παραχωρήσεως οἰκοπέδων εἰς τοὺς συνοικισμούς· 4) περὶ παρατάσεως τῆς ἐκμισθώσεως τοῦ ἀνθρακωρυχείου Κύμης· καὶ 5) τροποποιήσεις τοῦ νομοσχεδίου τοῦ κυροῦντος τὴν πρὸ πολλοῦ ὑποβεβλημένην σύμβασιν μεταξὺ τῆς κυβερνήσεως καὶ τῆς ἑταιρίας τῶν Μεταλλουργείων, τὴν ὁποίαν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐγγράψῃ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει.

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ὑπὲρ τῶν δικαίων, τὰ ὁποῖα ἀπεκτήσαμεν ἐν Βερολίνῳ — ἂν θέλητε, κατ’ ἐμέ, οὐχὶ ὅσα ἀπεκτήσαμεν ἐν Βερολίνῳ, ἀλλὰ δικαίων προαποκεκτημένων, τὰ ὁποῖα ἐκανονίσθησαν ἐν Βερολίνῳ,—ὑπὲρ τῶν δικαίων τέλος πάντων αὐτῶν ἐπροτείναμεν ὅλους τοὺς λόγους καὶ ἐπανελάβομεν ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ μᾶς βοηθήσωσι. Βεβαίως μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῆς Διαιτησίας δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποφανθῶμεν ἤδη ποῖα ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνστάσεων ἡμῶν καὶ τῶν παραπόνων ἡμῶν κατὰ πάσης οἱασδήποτε μεταβολῆς. Περὶ τῆς νέας φάσεως τοῦ ζητήματος οὐδὲν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω, πλὴν τῶν ὅσων σᾶς εἶπον. Ἄν ἐν τῷ μεταξὺ παρουσιασθῇ τι νεώτερον, ἂν λάβῃ ἄλλην τροπὴν τὸ ζήτημα, ἐὰν ἐννοήσωμεν ὅτι τοιοῦτόν τι θέλει συμβῆ, ἀναφορικῶς, θέλομεν πρὸ τούτου ἐνεργήσει καταλλήλως. Ἤδη ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν δυνάμεθα νὰ προεξοφλήσωμεν οὔτε τὰς σκέψεις ἡμῶν, οὔτε τὴν ἐνέργειαν, οὔτε νὰ προΐδωμεν τί μέλλει γενέσθαι. Δὲν πρέπει νὰ ἀποφαινώμεθα ἐπὶ γεγονότων, ἐπὶ ἐνδεχομένων συμβεβηκότων, ἀγνώστων ἤδη, καὶ ἐνῷ ἀκόμη δὲν ὑπάρχει οὐδεμία βεβαιότης, ὅτι τὰ δεῖνα ἢ δεῖνα γεγονότα θὰ λάβωσι χώραν οὕτως ἢ ἄλλως· ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἐνεργήσαμεν, καὶ νομίζω, ὅτι ἐνηργήσαμεν καλῶς· καὶ ὁ κ. Τρικούπης διὰ τὴν νέαν ταύτην φάσιν τῶν πραγμάτων, τὴν νέαν πρότασιν, συμφωνεῖ μὲ ἡμᾶς καὶ ἀποδέχεται τὴν γνώμην μας. Δὲν ὀφείλομεν δὲ νὰ προφητεύσωμεν καὶ προφητικῶς νὰ ἐνεργήσωμεν, τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον δὲν ἐξαρτῶνται οὔτε ἀπὸ τὰς δυνάμεις αὐτὰς μόνας, ὅπως εὑρίσκονται ἤδη τὰ πράγματα, ν’ ἀποφανθῶσι. Κύριοι, μὲ λύπην μου ὁμολογῶ, ὅτι οὐδεμίαν ἐργασίαν εὕρομεν ἑτοίμην τοῦ παρελθόντος ὑπουργείου. Ἠρώτησα τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφ’ οὗ εἰσήλθομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ μὲ ἐβεβαίωσεν, ὅτι οὐδὲν εὗρεν ἕτοιμον ἐκτὸς τῆς ἐκτελέσεως τοῦ περὶ ἐπιστρατείας Διατάγματος καὶ τῶν παραγγελιῶν προμηθειῶν τινων. Τὰς προμηθείας εὕρομεν ἀνεπαρκεῖς καὶ ἐπροσθέσαμεν ὅ,τι ἐνομίσαμεν ἀναγκαῖον. Παραγγελίας τοιαύτας ἐκάμομεν καὶ διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἐλπίζω μετ’ ὀλίγον νὰ φθάσωσιν. Ὡς πρὸς τὴν ἐπιστρατείαν ἐξηκολουθήσαμεν μὲ τὴν ἰδίαν δραστηριότητα καὶ ἐπιμονὴν νὰ συναθροίζωμεν τοὺς ἐπιστράτους· ὅταν παρουσιασθῶσιν οἱ κατάλογοι, θέλετε ἰδεῖ τοῦτο. Ἐπράξαμεν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ πράξωμεν κατὰ τὸ διάστημα τῶν 20 ἡμερῶν· ἐξηκολουθήσαμεν μὲ τὴν αὐτὴν καὶ πλείονα αὐστηρότητα καὶ ἐπιμονὴν νὰ ἐνεργῶμεν, νὰ διοργανίζωμεν καὶ γυμνάζωμεν τὸν στρατὸν, καὶ πράττωμεν ὅσα ἔπρεπε νὰ πραχθῶσι, διὰ νὰ διοργανισθῇ καὶ μορφωθῇ ὁ στρατὸς ἡμῶν ὅσον ἔνεστι καλλίτερον. Ἐξηκολουθήσαμεν, κύριοι, ἐνεργοῦντες ὡς πρὸς τὴν διόρθωσιν τῶν ὁδῶν ὅ,τι ἀναγκαῖον, καίτοι τὸ ζήτημα εἶναι, ὡς γνωρίζετε, λίαν δύσκολον, διότι διαμιᾶς πρόκειται νὰ κατασκευασθῶσι πολλαὶ ὁδοὶ, καὶ χεῖρες ἀνάλογοι δὲν ὑπάρχουσιν. Ἐν τούτοις οἱ κύριοι ὑπουργοὶ μεθ’ ὅλης τῆς δραστηριότητος προσεπάθησαν καὶ προσπαθοῦσι νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτήν. Ἐφροντίσαμεν νὰ προμηθεύσωμεν καὶ νὰ ὦσιν ἕτοιμα ἐν καιρῷ τὰ πρὸς τροφὴν ἀναγκαιοῦντα, τὰ ἀναγκαιοῦντα πρὸς ἔνδυσιν, ὑπόδησιν, πρὸς ὁπλισμὸν καὶ πρὸς ὅλας ἐν γένει τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ. Κύριοι, ἂν θέλητε πληροφορίας ἐκτενεστέρας, εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ σᾶς δώσωμεν. Συλλογίσθητε, ὅτι παλαίομεν πρὸς δύο μεγάλας δυσκολίας, πρὸς τὴν ἀκάθεκτον ἐπιθυμίαν τῆς Εὐρώπης ὑπὲρ τῆς εἰρήνης, καὶ πρὸς τὰς διαφόρους δυσκολίας καὶ περιστροφάς, τὰς ὁποίας παρεμβάλλει ἡ Τουρκία. Ὅ,τι δυνάμεθα νὰ πράξωμεν, ὥστε νὰ εὑρεθῶμεν ἕτοιμοι, ἑτοιμότατοι ἐν καιρῷ τῆς πραγματοποιήσεως τῶν δικαίων, τὰ ὁποῖα ἡ Εὐρώπη μᾶς ἀνεγνώρισε, θέλομεν τὸ πράξει καὶ τὸ πράττομεν μετὰ μεγίστης δραστηριότητος. Κύριοι, περισσότερα τούτων δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς εἴπω ἤδη· ὅταν λάβητε ὑπ’ ὄψει τὰς σημειώσεις, αἱ ὁποῖαι θέλουν ὑποβληθῆ, θέλετε ἰδεῖ τί παρηγγείλαμεν, τί ἐξετελέσαμεν, καὶ εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται ὁ στρατὸς ἡμῶν, καὶ ποῖος εἶναι ὁ ἀριθμὸς αὐτοῦ, θέλετε δὲ ἀποφανθῆ τότε.

§8Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐνθυμοῦμαι κατὰ τὸ παρελθὸν, ὅτε ἀνῆκον εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν συμπράττων καὶ συνεργαζόμενος μετὰ τοῦ σήμερον ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μοὶ ἔγειναν φιλικαὶ παρατηρήσεις, ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ἐξέθετον τὰ στρατιωτικὰ πράγματα ὅπως εἶχον. Ἡ τότε φιλικὴ παρατήρησις τοῦ ἀρχηγοῦ σήμερον τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις, τὰς ὁποίας ἔχει νῦν ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως· καὶ τότε ἐγὼ ὡς ἀντιπολιτευόμενος ἐξέθετον ἐνώπιον τοῦ σώματος τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν ἐχαρακτήριζον μὲ τὰ χρώματα τὰ ὁποῖα εἶχεν· ἀλλὰ τότε ἐθεωρήθη ἀντιπολιτικὸν καὶ ἐκ μέρους αὐτῆς τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ φέρω εἰς φῶς τὴν ἀληθῆ κατάστασιν τῶν πραγμάτων· σήμερον ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν ἐποχαῖς μᾶλλον κρισίμοις, ἐν διαστήματι χρόνου ὀλιγώτερον ἀπέχοντος τοῦ χρόνου τῆς ἐνεργείας ἀπὸ ὅ,τι ἦτο πρὸ ἑνὸς ἔτους, ἀπαιτεῖ συγκεκριμένας καὶ ὁριστικὰς πληροφορίας ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ πρώην πρωθυπουργὸς γνωρίζει κάλλιον παντὸς ἄλλου τὶ παρήγγειλεν· ὅπως ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σᾶς εἶπε πρὸ ὀλίγου, καταβὰς τοῦ βήματος, ὅτι τὰς προμηθείας ἐκείνας ἡ σημερινὴ κυβέρνησις ἐθεώρησεν ἀνεπαρκεῖς, ἔσπευσεν ἀμέσως, καὶ ἡ Βουλὴ ἔχει γνῶσιν διὰ τῆς ψηφίσεως τῶν πιστώσεων εἰς παραγγελίας τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, τὰς ὁποίας παραγγελίας καὶ ἐξετέλεσε καὶ μετ’ ὀλίγον ἔρχονται· ὅταν ἡ Κυβέρνησις πρὸ τοῦ σχολάσῃ ἡ Βουλὴ ὑπέβαλε προϋπολογισμόν, διὰ τοῦ ὁποίου ἀνέγραφε δύναμιν 80,000 στρατοῦ, ἦτο πλῆρες τὸ τεκμήριον, ὅτι ἀνελάμβανεν ὑποχρεώσεις καὶ νὰ τὸν ἐνδύσῃ καὶ νὰ τὸν ὁπλίσῃ καὶ νὰ τὸν θρέψῃ. Ἐζήτησεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου νὰ εἴπωμεν τὶ ἐσκέφθημεν περὶ τῶν ὀχυρώσεων τῆς χώρας· ἡμεῖς ἐσκέφθημεν ἰδίως περὶ ἐπιθέσεως, εἰς ἡμᾶς δὲν ἐπιτρέπεται νὰ σκεπτώμεθα περὶ ἀμύνης· ἡ ἄμυνα ἀνήκει εἰς τὸ ἔθνος, ἡ δὲ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἀργὴ, καὶ παρασκευάζεται εἰς τὸ νὰ καταστήσῃ τὸ ἔθνος εὐπρόσωπον εἰς τοιαύτην ἀνάγκην. Ζητεῖτε νὰ σᾶς εἴπωμεν ποῖαι εἶναι αἱ ἀποθῆκαί μας· ἀλλ’ ὀφείλετε νὰ γνωρίζητε, ὅτι καὶ τὰς ἀποθήκας μας καὶ τὰς συγκοινωνίας μας καὶ πάντα ὅσα ἀναφέρονται εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ὑποβάλλομεν πάντοτε εἰς ἓν σχέδιον, εἰς μίαν ἰδέαν· ἡ ἰδέα αὐτὴ ὡρίμασεν, ἡ ἰδέα αὐτὴ ὑπάρχει πλήρης καὶ ἀκεραία, ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς τῆς ἰδέας κανονίζονται πάντα, καὶ ἄνευ αὐτῆς δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς εἴπωμεν ἀπὸ σήμερον, οὔτε ποῖαι εἶναι αἱ ἰδέαι, οὔτε ποῖαι εἶναι αἱ συνέπειαι τῆς ἰδέας αὐτῆς. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑποπίπτουσιν εἰς τὰς αἰσθήσεις πάντων, πᾶς τις τὰ βλέπει καὶ τὰ γνωρίζει· ἐνθυμεῖσθε ποία ἦτο ἡ κατάστασίς μας πρὸ 4, 5 μηνῶν, ποῖαι ἦταν αἱ ἀνάγκαι καὶ αἱ ἐλλείψεις, ἰδίως καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς βαθμοφόρους, μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον τὰς καλύπτομεν, ἀλλ’ ἐννοοῦμεν νὰ τὰς καλύψωμεν οὐχὶ ἐσπευσμένως καὶ ὄχι ἁπλῶς διὰ βαθμολόγων, ἀλλὰ διὰ βαθμολόγων, οἱ ὁποῖοι νὰ ἦναι εἰς τὸ ὕψος τοῦ βαθμοῦ, τὸν ὁποῖον φέρουν. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀπαντήσω περισσότερα, οὔτε συνεπῶς πρὸς ὅσα εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται· δὲν ἔχω οὐδεμίαν δυσκολίαν, ἂν ζητήσῃ ἡ Βουλὴ καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν, νὰ καταθέσω ὅλην τὴν ἐργασίαν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἰδίως τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ νὰ ἐκλείψῃ καὶ ὁ ἐλάχιστος ἐνδοιασμὸς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχουσα τὸν αὐτὸν πατριωτισμὸν μὲ πάντα Ἕλληνα καὶ μὲ πάντα ἀντιπρόσωπον τοῦ ἔθνους, ἐξεπλήρωσε καὶ ἐννοεῖ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν της, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν μεγάλην εὐθύνην, ἡ ὁποία τὴν βαρύνει.

§9Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ.....

§10ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Λέγει, ὅτι δι’ ὅσων εἶπε, δὲν ἐνόει νὰ ἐγείρῃ κομματικὴν συζήτησιν, ἀλλὰ νὰ γνωρίσῃ ἡ Βουλὴ τὴν κατάστασιν ἡμῶν. Προσθέτει δὲ, ὅτι εὑρίσκει ἀντιφατικὰς τὰς πληροφορίας τοῦ Πρωθυπουργοῦ πρὸς τὰς τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§11Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτ.) Παρεπονέθη ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι προκαλεῖ ἀντεγκλήσεις, ἐνῷ θέλων νὰ καλύψῃ ταύτας αὐτὸς ὁ ἴδιος, ἐννοεῖ νὰ μὴ ἀναιρῶνται ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους ὑπουργούς. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἐσυνείθισε νὰ συζητῇ ὁ κ. Τρικούπης, προκαλεῖ ἀντεγκλήσεις, ἡ δὲ κυβέρνησις καθῆκον ἔχουσα νὰ διαφωτίζῃ τὸ σῶμα, περιορίζεται νὰ δώσῃ τὰς διασαφήσεις ἐκείνας, αἵτινες τῇ ἐπιτρέπονται. Ἐὰν μεταξὺ τῆς τελευταίας φράσεως τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τῆς πρώτης εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἁρμονία, ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι εἰσέρχεται εἰς ζητήματα συγκεκριμένα, τὰ διέρχεται τροχάδην, ἀποδίδει εἰς τὸν ὑπουργὸν, ὅτι λύει ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἄλλοι στρατοὶ ἐπὶ πολλὰ ἔτη δὲν ἔλυσαν, καὶ ἐπὶ τέλους ἀποφαίνεται θέλων νὰ κρύψῃ ἐξ ἐλέους τὴν ἀνεπάρκειαν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτὴν, τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ δικαιοῦται νὰ ἔχῃ· διότι προΐσταται τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἐνῷ λέγει ταῦτα πάντα, λέγει δὲν ἐρχόμεθα οὔτε νὰ θέσωμεν ζητήματα ἐμπιστοσύνης, οὔτε νὰ φέρωμεν ζητήματα προώρως, οὔτε νὰ μεταβάλωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος τὰ πράγματα· ἐνῷ δὲ λέγει ταῦτα ἐξακολουθεῖ μεμφόμενος διαρκῶς, ἀποδίδων ἀνεπάρκειαν καὶ ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης ἐπὶ τῶν σπουδαιοτέρων ὑποχρεώσεων. Καὶ ἔχει τὸ εὐτύχημα ὁ κ. Τρικούπης νὰ ὁμιλῇ μετὰ τοιαύτης πεποιθήσεως, ὥστε νὰ τὴν ἐπιβάλλῃ εἰς τοὺς ἀκούοντας, ἐνῷ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, ὅτι ὅ,τι εἶπε, δὲν τὰ ἐξετέλεσεν, ἢ τὰ ἐξετέλεσεν ἀντιθέτως πρὸς ὅσα εἶπεν. Κύριοι, ὅταν πρὸ ὀλίγου ὡμίλησα, δὲν εἶχον κατὰ διάνοιαν τοὐλάχιστον νὰ ἐλέγξω τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐθεώρησα καθῆκον νὰ δώσω συνοπτικὰς ἐξηγήσεις περὶ τῶν στρατιωτικῶν παρασκευῶν τῆς χώρας. Κύριοι, δὲν ἔχομεν δυσκολίαν, ἐὰν τὸ ἔθνος τὸ ζητήσῃ, νὰ δώσωμεν ὅλας τὰς ἐξηγήσεις, διότι πρόκειται πράγματι περὶ τῶν ὅλων, ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης λέγει: ὄχι, δὲν ζητοῦμεν τὰ τοιαῦτα, σεῖς ἐλύσατε καὶ τὰ ζητήματα τῆς ἐπιμελητείας, ἐκανονίσατε τὰ ζητήματα τῶν προμηθειῶν διὰ μειοδοσίας, μεμφόμενος, ὅτι τὰ μέτρα δὲν εἶναι κατάλληλα. Ἠθέλησε νὰ ὠφεληθῇ μιᾶς φράσεως τοῦ ἐντίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κατὰ τὰς πληροφορίας τοῦ ὑπουργοῦ τῶν στρατιωτικῶν δὲν εἶναι ἐλπὶς νὰ συλλέξωμεν πλέον τῶν 2,000 ἀκόμη ἐπιστράτων. Θὰ μάθετε, κύριοι, ἐκ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων καὶ ἐκ τῶν ἀνακρίσεων, αἱ ὁποῖαι γίνονται, ὅτι δῆμοι τοῦ Κράτους ὁλόκληροι δὲν καθυστεροῦν οὔτε ἕνα ἐπίστρατον, ὥστε ἡ στατιστικὴ τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐσωτερικῶν, ἡ ὁποία ὥρισε τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐπιστράτων, ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν πραγμάτων ἐσφαλμένη. Τί ἔγειναν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι; Εἰς τὴν Ἑλλάδα, κύριοι, δὲν ὑπάρχουν. Θὰ ἰδῆτε, ὅτι ὅ,τι εἶναι δυνατὸν, ἀνθρωπίνως ἐκτελεῖται, ἀλλ’ ἐὰν ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐπιστράτων τῶν 10 ἡλικιῶν δὲν ἦναι 118,000, ἀλλ’ εἶναι 50 ἢ 60 χιλιάδες, διὰ τοῦτο καθυστερεῖ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων του ὁ ὑπουργός; Καὶ διότι ὁ διευθυντὴς τοῦ τμήματος τοῦ προσωπικοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει πολλὴν πεῖραν καὶ εἰργάσθη ἐπὶ τῆς ἐπιστρατείας ἀπὸ τῆς 8 Ἰουλίου, εἶπεν εἰς τὸν πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς πιθανότητας δὲν θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ συλλέξωμεν εἰς τὸ μέλλον πλέον τῶν 2,000 ἀνδρῶν, ἤτοι ἔδωκε μίαν πληροφορίαν, ἡ ὁποία ἀντίκειται βεβαίως εἰς τοὺς καταλόγους τοῦ στατιστικοῦ τμήματος τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐσωτερικῶν, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὡς ἄνθρωπος, βλέπων τὸ ἀδύνατον, εἶναι τοῦτο ἀσυνέπεια τῆς κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀπεδέχθη, ὅπως καὶ ἡ προκάτοχος, ὅτι οἱ ἐπίστρατοι τῶν 10 ἡλικιῶν ἀναβαίνουσιν εἰς τὸν ἀριθμὸν αὐτόν; Ἀλλὰ κατὰ τί πταίει ἡ κυβέρνησις, ἐὰν οἱ 118,000 δὲν εἶναι πραγματικοί, ἢ ἐὰν δὲν κατοικοῦν τὴν Ἑλλάδα; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἐποχὴ νὰ ἔλθωμεν εἰς λεπτομερείας, διότι στερεῖσθε τῶν ἀναγκαίων στοιχείων.

§12ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Σεῖς στερεῖσθε.

§13ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ μὲ διακόπτητε, καὶ νὰ ἐφαρμόσητε τὴν εὐφυολογίαν σας εἰς τὰ δικαστήρια καὶ ὄχι ἐδῶ.

§14ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἐγὼ εὑρίσκομαι εἰς τὴν θέσιν μου. (Θόρυβος.)

§15ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Λέγω λοιπόν, ὅτι ἡ συζήτησις, τὴν ὁποίαν προεκάλεσεν ὁ ἔντιμος κ. Τρικούπης, ὁμιλήσας περὶ συγκεκριμένων γεγονότων ἐπὶ τῇ βάσει πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας συνοπτικῶς ἐμνημόνευσεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, δὲν ἔπρεπε νὰ τεθῇ ὡς βάσις νέας συζητήσεως, διότι λέγω ἐκ νέου, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὰ στοιχεῖα πλήρη, διὰ νὰ κρίνῃ.

§16ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Μὰ σεῖς θὰ τὰ δώσητε.

§17ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν ἔχομεν τὴν πρόθεσιν νὰ ἀρνηθῶμεν κανὲν στοιχεῖον, τὸ ὁποῖον ἤθελε ζητήσει ἡ Βουλή. Ταῦτα ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ εἴπω, διότι καὶ ἐγώ, ὅπως ὁ ἔντιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ἐθεωρήσαμεν καθῆκον, μετὰ τὴν σχολὴν τῆς Βουλῆς, νὰ εἴπωμεν ποία ἡ ἐξωτερικὴ κατάστασις, καὶ ποία ἡ ἐσωτερικὴ ὑπὸ τὴν στρατιωτικὴν ἔποψιν. Κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ μυστήριον, διότι ὑποπίπτει εἰς τὰ ὄμματα καὶ πάντων, εἶναι ἐκ τῶν πραγμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πάντοτε ἡ κυβέρνησις δύναται νὰ χορηγήσῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ὅ,τι νομίσῃ ἕκαστος τῶν ἀντιπροσώπων ὡς ἀναγκαῖον στοιχεῖον πρὸς φωτισμόν του, παρακαλῶ νὰ τὸ ζητήσῃ, καὶ ἐὰν τὸ καθῆκόν μου μοὶ τὸ ἐπιτρέπῃ, θὰ τὸ ὑποβάλω, ἐὰν δὲ τὸ ἀπαγορεύῃ, θὰ τὸ εἴπω ὡσαύτως.

§18Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νομίζω καλὸν, κ. πρόεδρε, ἀναφερόμενος εἰς ὅσα εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς νέας Συνδιασκέψεως καὶ εἰς ὅσα ἀπήντησεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, νὰ προσθέσω, ὅτι μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ πρωτοκόλλου τῆς τελευταίας Συνδιασκέψεως ἐν Βερολίνῳ, ἡ ἀπόφασις τῶν Δυνάμεων ἐκοινοποιήθη εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ Τουρκίαν, καὶ ἐζητήθη ἡ γνώμη αὐτῶν ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως, ἢ μᾶλλον ἐζητήθη ἂν αἱ Δυνάμεις αὗται, Ἑλλὰς καὶ Τουρκία, συντάσσωνται μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνδιασκέψεως. Καὶ ἡ μὲν Ἑλλὰς ἀπήντησεν, ὅτι δέχεται καὶ συντάσσεται μετὰ τῆς ἀποφάσεως αὐτῶν, ἡ δὲ Τουρκία ἀπήντησεν, ὅτι δὲν συντάσσεται, αἱ Δυνάμεις, ἔχουσαι ὑπ’ ὄψιν τὰς δύω αὐτὰς ἀπαντήσεις, εἶπον τῇ Τουρκίᾳ ἐκ νέου, ὅτι ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης εἶναι ὁριστικὴ καὶ ἀνέκκλητος. Ἡ τελευταία αὕτη ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης δὲν ἠδύνατο νὰ μὴ ἔχῃ ἐπιῤῥοὴν, ὡς πρὸς τὰς ἐνεργείας τῶν Δυνάμεων Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, διότι εἰς ἑκάστην ἐξ αὐτῶν ἔδιδε νέον στάδιον σκέψεως καὶ ἐνεργείας. Ἑπομένως, ὡς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, νομίζω καὶ ἐγὼ, ὅτι εἶναι δύσκολον πρᾶγμα νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ Ἑλλὰς ἀπέναντι τῶν ἐπισήμων τούτων ἀποφάσεων καὶ ἀνακοινώσεων τῆς Εὐρώπης νὰ ὑποχρεωθῇ, ὅπως ἀποβάλῃ τὰ ἐκ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἡ τελευταία Συνδιάσκεψις τοῦ Βερολίνου ἐχορήγησεν εἰς ἡμᾶς. Τὰ πράγματα ὅμως ἔκτοτε ἔλαβον νέαν τροπήν· ἡ μικρὰ καὶ ἀδύνατος Ἑλλὰς, ἡ Ἑλλὰς ἡ περιφρονουμένη στρατιωτικῶς, αἰφνηδίως ἀνέπτυξε δραστηριότητα, ἐνέργειαν καὶ δύναμιν τοιαύτην, ἥτις δὲν ἔμενεν ἀπαρατήρητος ἀπὸ ὅλον τὸν κόσμον· ἡ μικρὰ Ἑλλὰς ἐκάλεσε τὰ τέκνα της εἰς τὸν σχηματισμὸν στρατοῦ ἐξ 70,000 ἀνδρῶν, καὶ ἡ δύναμις αὕτη τάχιστα ἐτάχθη ὑπὸ τὰς σημαίας. Ἔκτοτε ἡ Εὐρώπη καὶ ὁ κόσμος ἔστρεψαν τὴν προσοχήν των εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ μάλιστα ἀπέδωκαν τοιαύτην σημασίαν εἰς τὴν δύναμιν αὐτῆς, ὥστε ἐφοβήθησαν μήπως διὰ τῶν τοιούτων δυνάμεων δυνηθῶμεν, ὄχι μόνον νὰ ἀρχίσωμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ παρατείνωμεν τὸν πόλεμον καὶ νὰ θέσωμεν εἰς κίνδυνον τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης. Αἱ στρατιωτικαὶ λοιπὸν παρασκευαὶ ἀνεβίβασαν τὸ ἔθνος· ἀλλ’ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἤναψαν, καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν παρασκευάζεται νὰ μᾶς ἀκολουθήσῃ εἰς τὸν νέον μέγαν ἀγῶνα διὰ πάσης θυσίας. Δὲν πρόκειται λοιπὸν, κύριοι, σήμερον ἁπλῶς περὶ Ἠπείρου ἢ Θεσσαλίας, ἢ περὶ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης γραμμῆς τῶν ὁρίων· εἰς τὴν Ἑλλάδα προετάθη τὸ ζήτημα μέλλοντος, ζήτημα ἐθνικώτατον, δηλαδὴ τὸ ζήτημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἕκαστος πρέπει νὰ ἐννοήσῃ πόσον μέγα εἶναι τὸ βῆμα, ὅπερ ἡ Ἑλλὰς θέλει κάμει, ἐὰν ἀποκτήσῃ τὰς χώρας, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη παρεχώρησεν εἰς αὐτήν. Ἀληθῶς ἔσεται μέγα τὸ βῆμα δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ βλέπωσι τὸ μέλλον μὲ προσοχὴν καὶ ἐπιμέλειαν, εἶναι δὲ μικρὸν δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐννοοῦν τὸ ζήτημα τοῦτο, παρὰ ὡς ζήτημα αὐξήσεως χωρογραφικῆς. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀφοῦ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τοῦ νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ δικαιώματά του διὰ τοῦ αἵματος καὶ τῆς περιουσίας του, καὶ τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον, διότι ὅταν, κύριοι, τὸ ἔθνος προσέφερεν ἀμέσως 400,000 ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι εἰς μικρὸν Κράτος ἀντιπροσωπεύουν σχεδὸν ἁπάσας τὰς οἰκογενείας, καὶ οἱ ἄνδρες οὗτοι προσέρχωνται νὰ παραταχθῶσιν ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἔθνους καὶ νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των, οὐδεὶς θέλει φανῆ τοσοῦτον τολμηρὸς, ἵνα εἴπῃ, ὅτι εἰς ὅλας τὰς ψυχὰς τῶν Ἑλλήνων δὲν εἰσῆλθεν ὁ μέγας καὶ ἱερὸς ὑπὲρ πατρίδος ἐνθουσιασμὸς, ὅστις ἐξύπνησε τὸ αἴσθημα τοῦτο οὐχὶ μόνον ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ Ἑλλάδι, ἀλλ’ ὑπερβὰν τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος μετεδόθη ἀπὸ τὰς Ἀθήνας μέχρι τῆς Ἀμερικῆς καὶ μέχρι τῆς Καλκούτας εἰς τὰς ἑλληνικὰς ἀποικίας· ἄρα ἐνόησαν ὅλοι οἱ Ἕλληνες, οἱ ἁπανταχοῦ τῆς γῆς διεσπαρμένοι, τὸ μεγαλεῖον τοῦ ζητήματος, καὶ πάντες ἑτοιμάζονται νὰ μᾶς συντρέξωσιν εἰς τὴν ἐπιτυχίαν αὐτοῦ. Ταῦτα δὲ εἶναι ἀποτελέσματα τῆς ἀποφάσεως τῶν Δυνάμεων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπιστρατείας· φαντάσθητε δὲ πόσον μέγα θέλει ἀποβῆ τὸ ἀποτέλεσμα, ἐὰν πεισθῇ ὁ κόσμος, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐπροκαλέσαμεν τὴν ἐπιστράτευσιν διὰ γελοίας παρατάξεις καὶ συναθροίσεις ἀνθρώπων, ἀλλ’ ὅτι ἀληθὴς ἡμῶν σκοπὸς εἶναι, ὅπως ἑτοιμάσωμεν καὶ παρατάξωμεν στρατὸν ἀντάξιον τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἀπὸ 70 μέχρις 100,000 ἀνδρῶν, καὶ νὰ ὁδηγήσωμεν αὐτὸν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Ἰδοὺ κατ’ ἐμὲ ποῖον εἶναι τὸ μόνον ζήτημα σήμερον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ ὅλην ἡμῶν τὴν προσοχὴν καὶ ἐνέργειαν. Κύριοι, γνωρίζετε πάντες, ὅτι αἱ ἰδέαι μου προέρχονται ἀπὸ μόνην τὴν θέλησίν μου· διότι, ὡς γνωρίζετε, δὲν ἀνήκω εἰς οὐδὲν τῶν πολιτικῶν κομμάτων, μὴ ἐπιθυμῶν εἰς τὰς παρούσας μεγάλας περιστάσεις νὰ φατριάσω, καὶ διὰ τοῦτο θέλω παρακολουθήσει μόνον τὰ πράγματα, ἐκ δὲ τῶν πραγμάτων αὐτῶν θέλει ἀποῤῥεύσει καὶ ἡ κρίσις μου καὶ ἡ ψῆφός μου. Νομίζω, κύριοι, ὅτι, οὕτω πολιτευόμενος, εὑρίσκομαι συνεπὴς μὲ τὴν πολιτικήν μου πορείαν, ἣν ἐχάραξα κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς συνόδου· διότι, ὅταν ἡ Κυβέρνησις, ὡς ἐνθυμεῖσθε, παρουσίασε τὰς προτάσεις αὑτῆς ἐν τῇ Βουλῇ, παρεκάλεσα ὅλην τὴν Βουλὴν νὰ μὴ κατατρίψῃ τὸν καιρόν της εἰς συζητήσεις, νὰ μὴ ἀποκόψῃ τίποτε ἀπὸ τὰς προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἂν ἀκόμη αἱ προτάσεις αὗται ἦσαν καὶ ἀτελεῖς· καὶ ἐνθυμεῖσθε τί σᾶς εἶπον· χορηγήσατε ὅλα τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δόσατε εἰς αὐτὴν ὅ,τι ζητεῖ διά τε τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν καὶ τοὺς φόρους καὶ τὴν στρατολογίαν· παρεκάλεσα δὲ ὑμᾶς, ὅπως πρὸς τοῦτο γείνωμεν συμπολίτευσις ὅλοι, ἵνα ὑποστηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως διεξαγάγῃ καλῶς τὸ μεγαλείτερον καὶ ἴσως τὸ μοναδικὸν ζήτημα, ὅπερ παρουσιάζεται μετὰ τὸ 21 εἰς τὸν ὅλον Ἑλληνισμόν. Ἀλλὰ ταὐτοχρόνως ἐνθυμεῖσθε, ὅτι παρεκάλεσα ὑμᾶς, δηλαδὴ ἁπάσας τὰς ἐν τῇ Βουλῇ μερίδας, νὰ μεταβληθῶσιν εἰς ἀντιπολίτευσιν, διὰ νὰ ἐπιβλέπωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἂν ἐκπληροῖ τὸ καθῆκόν της, νὰ τὴν ἐπαναφέρωμεν εἰς τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν, ἐὰν ἀποπλανηθῇ ἐπὶ τέλους νὰ τὴν ῥίψωμεν ἂν δὲν φανῇ ἱκανὴ νὰ ὑψωθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων. Αὐτὰ εἶπον τότε, συνεπὴς δὲ πρὸς ἐκεῖνα λέγω νῦν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ ἂν τὸ μέγα ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς καὶ πολεμικῆς ἑτοιμασίας τῆς χώρας προέβη εἰς ἱκανὸν βαθμὸν, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τοὺς κινδύνους καὶ πληρώσῃ ὅλας τὰς συνθήκας τοῦ πολέμου· μέγα ζήτημα εἶναι τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι καὶ μετὰ μεγάλης προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας δέον νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ ὡς ἐμπρέπει εἰς σοβαρὰν ἀντιπροσωπείαν ἔθνους, σοβαρῶς σκεπτομένου. Κύριοι, ἐγὼ δὲν ἐννοῶ νὰ κατέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας περὶ τοῦ τί ὁ εἷς καὶ τί ὁ ἄλλος ἐπρομήθευσεν, ὁποίας ἐλλείψεις εὗρεν ὁ μὲν καὶ ποίας ἐλλείψεις εὗρεν ὁ δέ, εὔχομαι μάλιστα, ὅπως ὅλοι συντελέσωσιν εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ καὶ ὅλοι ἐπαινεθῶσιν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα, κύριοι, τῶν ἑτοιμασιῶν δὲν εἶναι μόνον ζήτημα προμηθειῶν ὑλικοῦ· μηδὲ πιστεύσητε, κύριοι βουλευταί, ὅτι μόνη ἡ πλουσιότης τῶν προμηθειῶν εἶναι ἱκανὴ νὰ καταστήσῃ στρατὸν μάχιμον καὶ ἄξιον τοῦ ἔργου, ὅπερ πρόκειται νὰ διεξαγάγῃ· διότι π. χ. ὁποίαν ὠφέλειαν ἤθελεν ἐπιφέρει ἡ προμήθεια χιλίων πυροβόλων εἰς ἓν Κράτος, ἐὰν ἡ διαχείρισις αὐτῶν δὲν παραδοθῇ εἰς στρατὸν καλῶς ἐκπαιδευθέντα καὶ γυμνασθέντα, ὅπως ἐπιφέρωσιν αὐτὰ τὸ ἐπιδιωκόμενον ἀποτέλεσμα; Νομίζω, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ἱστορία, ἡ ἱστορία μάλιστα τῶν μαχῶν διδάσκει, ὅτι εἶναι δυσκολώτερον νὰ ὀργανίσῃ τις στρατὸν καὶ καταστήσῃ αὐτὸν ἀξιόμαχον, παρὰ νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὸν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν· διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι πρέπει ν’ ἀποδειχθῇ εἰς τὸν κόσμον ὅλον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐργάζεται ὑπὸ τὸ ἀληθὲς πνεῦμα τῆς ἐποχῆς, ἐν ᾗ εὑρίσκεται, καὶ ὅτι συντάσσει στρατὸν ἀξιόμαχον καὶ ὄχι ἄθροισμα ἀνθρώπων καὶ ποσότητος ὑλικοῦ ἀνικάνων, ἄνευ τῆς προσηκούσης στρατιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ συντάξεως νὰ καταρτήσωσι στρατὸν ἀξιόμαχον. Ἀλλὰ, κύριοι, καὶ ἀριθμητικῶς τὸ ζήτημα πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν μετὰ μεγάλης προσοχῆς· ἀλλὰ πρὸς τοῦτο ὀφείλει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ προσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακας ἐμφαίνοντας τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ σήμερον, κατ’ ἀντιπαραβολὴν πρὸς τὴν ἀριθμητικὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ὅσην ἐγκατέλειψεν ἡ παραιτηθεῖσα Κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη· ἐκ δὲ τῆς ἀφετηρίας αὐτῆς θὰ κρίνωμεν περὶ τῶν ἄλλων πραγμάτων. Κύριοι, μετὰ λύπης ἀκούω τοῦ κ. ὑπουργοῦ προβάλλοντος πάλιν τὰ συνήθη καὶ τετριμμένα ἐπιχειρήματα καὶ λέγοντος, ὅτι δῆθεν δὲν συμφέρει νὰ ἠξεύρωμεν τίποτε ἡμεῖς σήμερον, ὅτι δὲν συμφέρει νὰ ἀποκαλύψωσι τί; ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζει ὅλως ὁ κόσμος ἐπισήμως ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Παραβλάπτεται ἄρα τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, ἐὰν μάθητε σεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους πόσον στρατὸν ἔχει σήμερον ἡ πατρίς σας καὶ ἂν ἐξετελέσθη ἀκριβῶς τὸ περὶ ἐπιστρατείας Διάταγμα; καὶ πιστεύετε εἰς τοιαῦτα ἐπιχειρήματα; κινδυνεύει λοιπὸν τὸ κοινὸν συμφέρον ἐκ τοῦ ἐλέγχου, ἀλλὰ περὶ τῆς ἀκριβοῦς ἐφαρμογῆς τῶν Νόμων καὶ Διαταγμάτων. Ἀλλ’ ὑπάρχει δύναμις μεγαλειτέρα παρὰ τὸν ἔλεγχον, ὁ ὁποῖος μόνος καθιστᾷ τὰς Κυβερνήσεις ἱκανὰς νὰ προαγάγωσι τὰ μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα, περιεχόμενα εἰς τὰς μεγάλας ἐθνικὰς ἐπιχειρήσεις; Οὐχί. Διὰ τοῦτο μάλιστα ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει προθύμως καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς δυσκολίας νὰ προσαγάγῃ ὅλας τὰς πληροφορίας εἰς τὴν Βουλὴν, διὰ νὰ πείσῃ αὐτὴν, ὅτι αὕτη ἐξετέλεσεν ἀκριβῶς τὰ διατεταγμένα, καὶ καταστήσῃ οὕτω τὴν Βουλὴν καὶ τὸ Ἔθνος θερμοτέρους ὑποστηρικτὰς αὐτῆς. Ἐγὼ ἀδιστάκτως φρονῶ, ὅτι, ἐὰν βεβαιωθῶμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξεπλήρωσε καλῶς τὰ καθήκοντά της καὶ ὡς πρέπει, οὐδεὶς τῶν βουλευτῶν θέλει ἀρνηθῆ εἰς αὐτὴν τὴν ὑποστήριξίν του. Τὰ ὀλίγα ταῦτα ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀναφέρω εἰς τὴν Βουλὴν σήμερον, νομίζων, ὅτι συντελῶ ὑπὲρ τῆς εὐοδώσεως τῶν πραγμάτων καὶ ὄχι ὑπὲρ ὠφελείας προσώπων. Ἂν δὲ ἡ γνώμη μου ἦναι ὀρθή, ἐξεπλήρωσα τὸ καθῆκόν μου· ἄλλως, ἔπραξα ὅ,τι ἠδυνάμην. Ἐλπίζω ὅμως, ὅτι ἄλλοι θέλουσιν ἐκπληρώσει καλλίτερον τὸ ἑαυτῶν καθῆκον. Ἐπιφυλάσσομαι δὲ ὅπως ἐπανέλθω ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ὅταν ἐπιστῇ ἡ ὥρα.

§19ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὰ ὁμιλήσαντα μέλη τῆς κυβερνήσεως ἐντελῶς παρενόησαν τὸν σκοπὸν τῆς ἐρωτήσεώς μου. Οὐδόλως ἀπέβλεπον τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα σήμερον εἰς ὑποκίνησιν ζητήματος κομματικοῦ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, καὶ ἐλυπήθην ἰδὼν καὶ τὸν κ. πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως καὶ τὸν κ. ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν θέλοντας πάλιν νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς ἀντιπαραβολὰς, ὅπως ἀποδείξωσιν, ὅτι, ἂν αὐτοὶ δὲν ἔπραξαν ἐπαρκῆ, οἱ πρὸ αὐτῶν ἔπραξαν ὀλιγώτερον ἐπαρκῆ. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐκ τῆς συζητήσεως περὶ τῶν ἐνεργηθέντων παρὰ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, συζητήσεως γενομένης ἤδη ἐν τῇ Βουλῇ, ἀπεδείχθη ἀποχρώντως, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἔπραξε πᾶν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ ἄνευ τῆς συμπράξεως τῆς Βουλῆς, ἄνευ τῆς συνδρομῆς τῶν νομοθετημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶνε ἀναγκαία βάσις πάσης ἐνεργείας. Τί ἐπράχθη κατόπιν, θέλομεν τὸ ἐξετάσει ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς εὐθύνης ἐν ὥρᾳ εὐθέτῳ. Σήμερον οὐδόλως περὶ τούτου πρόκειται· ὅ,τι ἤδη ἠθελήσαμεν νὰ μάθωμεν παρὰ τῆς κυβερνήσεως εἶνε, ποία εἶνε ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, τί δυνάμεθα διὰ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν νὰ πράξωμεν σήμερον, ὅπως, εἰ δυνατόν, προλάβωμεν τὰ ἐν Κωνσταντινουπόλει παρασκευαζόμενα. Τοῦτο ἠθέλομεν νὰ μάθωμεν παρὰ τῆς κυβερνήσεως, ἡ δὲ κυβέρνησις μᾶς ἀπαντᾷ, μετατρέπουσα τὸ ζήτημα εἰς ζήτημα κομματικὸν καὶ κατερχομένη εἰς ἀντεγκλήσεις. Πῶς εἶνε δυνατόν, κύριοι, ἡμεῖς σήμερον ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς στάσεως τῆς χώρας ἡμῶν, ἂν δὲν γνωρίζωμεν ἀκριβῶς ὁπόσον ἔχομεν στρατόν; καὶ περὶ τούτου τί ἠκούσαμεν; Ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως, ὅτι μόνον δύο χιλιάδες ἄνδρες ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ὑποχρεοῦνται πρὸς ἐπιστράτευσιν, δὲν προσῆλθον. Ὅταν τοιαῦτα ἀκούωμεν παρὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ...

§20Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρὰ τοῦ γραφείου τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τὸ ἔμαθον.

§21ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἀνέφερεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι, καθ’ ἃς ἔχει πληροφορίας παρὰ τοῦ γραφείου τοῦ ὑπουργείου τῶν στρατιωτικῶν, μόνον 2,000 ἄνδρες ὑπόχρεοι εἰς ἐπιστράτευσιν δὲν προσῆλθον. Πῶς εἶνε δυνατόν, ὅταν ἀκούωμεν τοιαῦτα ἀνακοινούμενα, ν’ ἀρκεσθῶμεν εἰς αὐτά; Ἡμεῖς ἔχομεν πληροφορίας παρ’ αὐτῆς τῆς κυβερνήσεως, ἀποδεικνυούσας τὰ ἐναντία. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν ὑπέβαλε πίνακας εἰς τὴν Βουλὴν, ἐξ ὧν ἐξάγεται, ὅτι οἱ καθυστεροῦντες ἔτι ἐπίστρατοι εἶνε περίπου 35,000· ἀλλ’ ἐπειδὴ πολλαὶ χιλιάδες εἶνε πιθανὸν, ὅτι θέλουσιν ἀπαλλαχθῆ ἢ ἐξαιρεθῆ, εἰς 18,500, νομίζω, ὑπελογίσθησαν οἱ εἰσέτι ὑπόχρεοι καὶ μὴ καταταχθέντες, ὑπόχρεοι μὴ ὑπαγόμενοι εἰς ἐξαιρέσεις, ἕνεκεν ἀνικανότητος, μὴ ὑπαγόμενοι εἰς ἀπαλλαγὴν, ἕνεκα τῶν λόγων τῶν ἐν τῷ νόμῳ ἀναφερομένων. Ἠξεύρομεν, ὅτι καθ’ ἑκάστην ἐγγράφονται 20, 30 ἢ 35. Πῶς ἄρα εἶνε δυνατὸν κατὰ τὰς ὀλίγας ἡμέρας, καθ’ ἃς ἐσχολάσαμεν, νὰ προσῆλθον ἐκ τῶν 18,500 αἱ 16,500, ἀφοῦ κατὰ τὰς ἐπισήμους ἐκθέσεις δὲν ἐμφαίνονται ὡς προσελθόντες εἰμὴ ἑκατοστύες τινὲς ἀνδρῶν; Ἔχομεν λοιπὸν τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσωμεν πληροφορίας σπουδαίας, καὶ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς ἡμᾶς πίνακες ἀκριβεῖς, δυνάμενοι νὰ μᾶς χρησιμεύσωσιν ὡς βάσις τῶν σκέψεων ἡμῶν, σκέψεων, ἐξ ὧν ἐξαρτᾶται τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τῆς χώρας, ἐξ ὧν ἐξαρτᾶται ἡ σωτηρία τῶν οἰκογενειῶν ἡμῶν. Πῶς δυνάμεθα νὰ ἐκτεθῶμεν εἰς τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, χωρὶς νὰ γνωρίζωμεν ἀκριβῶς, ἐὰν ἤμεθα εἰς θέσιν νὰ διεξαγάγωμεν αὐτόν; Ζητοῦμεν ἄρα παρὰ τῆς κυβερνήσεως πληροφορίας ἀκριβεῖς, καὶ δὲν ζητοῦμέν τι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἄλλοτε ἐζήτει ν’ ἀναπτύξῃ ὁ νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς, ὅτε, ὡς εἶπε, ἐγὼ, ὡς μέλος τῆς ἀντιπολιτεύσεως τότε συνάμα μετ’ αὐτοῦ, ἠναγκάσθην νὰ τῷ ἀπευθύνω παρατηρήσεις, εἰπών, ὅτι αἱ ἀντιπολιτεύσεις δὲν πρέπει οὕτω νὰ πολιτεύωνται πρὸς τὰς κυβερνήσεις, δὲν πρέπει νὰ ζητῶσι παρὰ τῶν κυβερνήσεων ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα αὗται δὲν ὀφείλουσι ν’ ἀνακοινῶσι, καὶ δὲν ἐπετρέπετο εἰς ἀντιπολίτευσιν νὰ πράττῃ ἐκεῖνο, ὅπερ τότε ἔπραττεν ὁ νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργός, ἀποκαλύπτων κατάστασιν πραγμάτων ἐπὶ βλάβῃ μὲν τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ βλάβῃ τῆς χώρας. Οὐδέποτε οὔτε ζητῶ ἐγὼ παρὰ τῆς κυβερνήσεως, οὔτε ἔρχομαι ν’ ἀνακοινώσω τι τοιοῦτον πρὸς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ ζητῶ, ὅπως αὕτη ἡ κυβέρνησις κανονίσῃ τίνα εἶναι τὰ παρ’ αὐτῆς ῥητέα, δεικνύων τί θέλομεν νὰ μάθωμεν. Λέγω εἰς τὴν κυβέρνησιν, θέλομεν νὰ γινώσκωμεν, ἂν ἦσαι εἰς κατάστασιν νὰ κινήσῃς τὸν στρατὸν πρὸς τὰ σύνορα, καὶ ἂν ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν θὰ φέρῃς ἐκεῖ, ἦναι δύναμις συντεταγμένη, ἡ ὁποία δύναται ν’ ἀντιμετωπίσῃ στρατὸν συντεταγμένον. Φέρε πληροφορίας περὶ τούτου, εἴτε θετικάς, εἴτε ἀρνητικάς, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ στηρίξωμεν ἐπ’ αὐτῶν τὰς σκέψεις μας. Ἀντὶ τούτων, φέρει ἀντεγκλήσεις κατὰ τῆς πρώην κυβερνήσεως, ἀντὶ τούτων, φέρει ἀνυποστάτους αἰτιάσεις καθ’ ἡμῶν, ὅτι ζητοῦμεν νὰ μάθωμεν τ’ ἀπόῤῥητα, καὶ ὅτι ἀνακοινοῦμεν ἡμεῖς ἀπόῤῥητα, δυνάμενα νὰ βλάψωσι τὴν χώραν. Περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀνδρῶν εἴδετε, ὅτι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔφερεν ἐκ τοῦ γραφείου ὁ κ. Πρωθυπουργός, δὲν εἶναι τοιαῦται, ὥστε νὰ δυνάμεθα ἐπ’ αὐτῶν σπουδαίως νὰ διασκεφθῶμεν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι αὗται μόναι αἱ πληροφορίαι ἀνακριβεῖς. Σᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ὅτι πλὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως οὐδεμίαν εὗρον ἄλλην παρασκευαστικὴν τῆς ἐκστρατείας ἐργασίαν οἱ νῦν ὑπουργοί, ὅτε ἀνέλαβον τὴν ἐξουσίαν. Πῶς δύνανται νὰ εἴπωσι τοιαῦτα οἱ νῦν ὑπουργοί, οἵτινες γινώσκουσιν, ὅτι περὶ πάντων εὗρον ἐργασίαν ὑφισταμένην; ὡς πρὸς τὰ τῆς ὁδοποιΐας, ὁδὸν 90 χιλιομέτρων στρατιωτικὴν εὗρον ὑφ’ ἡμῶν ἐπιχειρηθεῖσαν καὶ συντελεσθεῖσαν σχεδὸν, ὅτε ἐκλήθησαν εἰς τὴν ἀρχὴν, τὴν ἀπὸ Ἀταλάντης εἰς Λαμίαν.

§22ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οὔτε μετὰ ἕνα μῆνα θὰ τελειώσῃ.

§23ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ ὁδὸς αὕτη, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἀπεσύρθημεν τῶν πραγμάτων, ἦτο ἑτοίμη, ὅπως χρησιμεύσῃ ὡς στρατιωτικὴ ὁδός. Ἔκτοτε ἐξηκολούθησεν ἐπ’ αὐτῆς ἐργασία, ὅπως καταστῇ τελειοτέρα· ἀλλὰ καὶ ἤδη, ὅπως καὶ τότε, καὶ πλέον ἢ τότε, εἶναι χρήσιμος ὡς στρατιωτικὴ ὁδός, μετὰ ἕνα δὲ μῆνα ἴσως θὰ ἦναι πλήρης καὶ ὁδὸς τακτικῆς ἐμπορικῆς συγκοινωνίας.

§24ΡΟΥΚΗΣ. Πρὸ καιροῦ ἡ συγκοινωνία γίνεται δι’ ἁμαξῶν.

§25ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπίσης ἐπὶ τῆς ὁδοῦ ἀπὸ Ἀγρινίου εἰς Κραβασαρᾶν ἐγίνετο ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως ἐργασία πρὸς προσδιορισμὸν τοῦ τόπου, ἔνθα ἤθελε στηθῆ γέφυρα, ἵνα προσδιορισθῇ οὕτω ἡ διεύθυνσις τῆς ὁδοῦ, καὶ δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ τις, ὅτι ἡ ἐργασία αὕτη ἦτο τότε ἐν τῷ τελειοῦσθαι καὶ ὅτι κατόπιν τῆς ἐργασίας ταύτης ἤθελε δοθῆ ἔκτοτε ἡ διαταγὴ πρὸς κατασκευὴν τῆς στρατιωτικῆς ὁδοῦ, ἡ ὁποία ἐδόθη χθές.

§26ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔχετε ἄδικον.

§27ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὅτε ἤμην ἐσχάτως ἐν Μεσολογγίῳ, ἠξεύρω, ὅτι δὲν εἶχεν ἔτι δοθῆ ἡ διαταγὴ, καὶ διὰ τοῦτο ὑπέθετον, ὅτι ἐδόθη χθές· ἐὰν δὲν ἐδόθη χθές, φαίνεται, ὅτι θὰ δοθῇ αὔριον. Ἐγίνετο λοιπὸν ἐργασία περὶ στρατιωτικῶν ὁδῶν σπουδαία, ἐγίνετο ἐργασία ὡς πρὸς τὰς προμηθείας τῶν τροφῶν διὰ τοὺς ἄνδρας καὶ διὰ τὰ κτήνη, καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν, εὗρε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐν διαπραγματεύσεσι μετ’ ἐμπόρων ἐν Ἀλγερία καὶ ἐν Ἰόπῃ, δι’ ἀπόκτησιν κριθῆς, μετ’ ἐμπόρων ἐν Ὀδησσῷ καὶ ἐν Τεργέστῃ δι’ ἀπόκτησιν διπυρίτου. Ἀλλ’ ἤδη μανθάνομεν, ὅτι πάντα ταῦτα πρόκειται οὐχὶ πλέον ἡ ἐπιμελητεία τοῦ στρατοῦ νὰ προμηθεύσῃ, ὅτι ἐν Ἑλλάδι τὸ μέγα τοῦτο ζήτημα τῆς ἐπιμελητείας φαίνεται, ὅτι ἐλύθη πρωτοτύπως, καὶ ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπῄτησεν ἐτῶν ἐργασίαν καὶ εἶνε ἔτι ἐκκρεμὲς ἐν Γαλλίᾳ, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὄλυσε δι’ ἐργολαβίας ἐπὶ μειοδοσίᾳ. Ἀλλ’ ὡς εἶπον, δὲν πρόκειται ἤδη νὰ παραβάλωμεν τὸ παρὸν πρὸς τὸ παρελθὸν, θὰ ἔλθῃ πρὸς τοῦτο ἡ ὥρα· πρόκειται νὰ μάθωμεν ἐὰν ἐγένετο ἐργασία τοιαύτη, ὥστε νὰ δυνηθῶμεν σήμερον, ἐὰν τὰ ἐν Κ)πόλει ἔχωσιν ὅπως εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἐν τῇ πρώτῃ αὐτοῦ ἀγορεύσει, νὰ πράξωμεν δι’ ἡμῶν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐκ τίτλου, χορηγηθέντος ἡμῖν ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, ἔχομεν δικαίωμα καὶ καθῆκον πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν νὰ πράξωμεν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Διὰ ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ τούτου, πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ἀκριβῶς τὴν στρατιωτικὴν ἡμῶν κατάστασιν. Παρακαλῶ λοιπὸν τοὺς κ. ὑπουργοὺς νὰ παραιτηθῶσι τῶν ἀντεγκλήσεων καὶ νὰ φέρωσι πάσας τὰς πληροφορίας τὰς δυναμένας νὰ μᾶς ὁδηγήσωσι περὶ τοῦ πρακτέου, ὅπως, ἂν αὗται μᾶς πείσωσιν, ὅτι ἡ παρασκευὴ ἡμῶν εἶναι ἐπαρκὴς, λάβωμεν εὐθὺς τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν τὰ συμφέροντα τῆς χώρας ἐπιβάλλουσιν· ἐὰν δὲ μᾶς πείσωσιν, ὅτι δὲν εἶναι ἐπαρκὴς, λάβωμεν ἐπειγόντως σύντονα μέτρα, ὅπως καταστήσωμεν αὐτὴν ἐπαρκῆ, διότι τὸ ζήτημα μάτην δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν, ὅτι θὰ λυθῇ ἄλλως ἢ διὰ τῶν ὅπλων. (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§28Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὅρα παράρτημα.)

§29Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὰ μυστήρια τοῦ πολέμου ἑνὸς κράτους περιλαμβάνονται εἰς τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ πολέμου, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνει τὸ σχέδιον τῆς ἐκστρατείας, τὰς πληροφορίας τῆς κυβερνήσεως περὶ τῆς ἐχθρικῆς χώρας, περὶ τῆς καταστάσεως αὐτῆς, τοῦ ἀριθμοῦ τῶν στρατευμάτων, τῶν συγκοινωνιῶν, καὶ τὰ τοιαῦτα. Αὐτὰ εἶναι τὰ μυστήρια τοῦ πολέμου. Τί μυστήριον εἶναι διὰ τὴν Βουλὴν καὶ διὰ τὸ ἔθνος οἱ ἀριθμοὶ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἐντὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο. Ἀφοῦ εἶπεν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ὅτι θὰ καταρτίσῃ 80 χιλ. στρατοῦ τακτικοῦ, πᾶς τις, ἔχων 5 λεπτῶν στρατιωτικὴν γνῶσιν, ἐννοεῖ τί χρειάζεται δι’ αὐτὸν τὸν στρατόν. Εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν μεγάλων δυνάμεων περιλαμβάνονται τὰ ἔξοδα καὶ ὁ ἀριθμὸς τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, καὶ πρὸς τούτοις τὰ ἔξοδα διὰ τοὺς σιδηροδρόμους καὶ τὰς ὁδοὺς, διὰ τὴν ὀχύρωσιν τῶν παραλίων καὶ τῶν φρουρίων. Τὸ μυστικὸν τοῦ χαρτοφυλακίου, τὸ ὁποῖον εἶχεν ὁ Μόλκε ἢ ὁ Δοὺξ τοῦ Βελιγκτὼν, δὲν ἀπαιτεῖ τις νὰ τὸ παρουσιάσωσιν. Ἡμεῖς θέλομεν νὰ ἴδωμεν τί στρατὸν ἔχομεν καὶ πῶς εἶναι ἕτοιμος νὰ ὑπερασπίσῃ τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Ἐγὼ ἐχάρην ὅταν ἤκουσα, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς θὰ δώσῃ τὰς πληροφορίας. Φέρε μας λοιπὸν ἐδῶ τὴν κατάστασιν, ἐμφαίνουσαν τοὺς ἀγνοουμένους, τοὺς λιποτάκτας καὶ τὰ ἄλλα, ὅπως σχηματίσωμεν μίαν ἰδέαν καθαρὰν καὶ κρίνωμεν ἂν ἐκάματε τὸ καθῆκόν σας, ὅτε θὰ σᾶς ὑποστηρίξωμεν. Ἐὰν ὅμως τὸ παρελείψατε, ἡμεῖς ἔχομεν ἄλλο καθῆκον μεγαλείτερον, τὸ καθῆκον πρὸς τὸ Ἔθνος. Διὰ τοῦτο ἐγὼ φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ πολιτικὸν ζήτημα ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, καὶ ἀφοῦ τὸ εἶπεν ὁ πρόεδρος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐτελείωσεν. Ἐὰν δὲ γείνῃ πολιτικὸν ζήτημα, θὰ προέλθῃ ἀπὸ τὴν ἀτέλειαν τῶν πραγμάτων. Ἐγὼ τοὐλάχιστον αὐτὸ φρονῶ· δὲν ὑπάρχει καμμία ἀντίῤῥησις, ὅπως φωτισθῇ ἡ Βουλή· εἶσθε καὶ σεῖς σύμφωνοι, εἶναι καὶ ὁ πρόεδρος τῆς ἀντιπολιτεύσεως σύμφωνος, εἶμαι καὶ ἐγὼ σύμφωνος· ὥστε εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι. Φέρε μας λοιπόν, κ. ὑπουργὲ, αὐτὰ τὰ πράγματα, καὶ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ πολέμου, αὐτὸ εἶναι ἰδικόν σου, ὡς καὶ ὅλα τὰ σχέδια τῆς ἐκστρατείας καὶ τὰ μυστήρια τοῦ πολέμου. Τὰ ἄλλα ὅμως ἐδῶ.

§30ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπερίμενα, ὅτι μετὰ τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν μας ἠθέλομεν ἐπανέλθει νὰ ἐξετάσωμεν τὸ κύριον καὶ πρώτιστον καὶ μόνον, τὸ μοναδικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ, καὶ πρέπει νὰ μᾶς ἐπασχολῇ, εἰς τὴν σύνοδον ταύτην, μὲ ὅλην τὴν ἀπάθειαν, τὴν ὁποίαν τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπαιτεῖ· ἐπερίμενα, ὅτι ἡ κυβέρνησις πρώτη ἤθελε προκαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ μὴ καταγείνῃ εἰς ἄλλο παρὰ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ νὰ προκαλέσῃ οὐ μόνον τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἔθνους ὅλου. Διὰ τοῦτο ἐλυπήθην καὶ ἐγὼ ὅταν εἶδον χρωματιζόμενον τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα πολιτικὸν ἢ κομματικόν· ἐλυπήθην ἀκόμη, ὅταν εὐθὺς μετὰ τὸν λόγον τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως εἶδον τὸν ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν νὰ μᾶς παρεισάγῃ τὰ συνήθη νομοσχέδια, μὲ τὰ ὁποῖα κατατρίβομεν τὸν καιρόν μας, ἐκτὸς τοῦ μεγάλου ἀντικειμένου. Ἐὰν πιστεύητε, κ. ὑπουργοί, ὅτι ἐργάζεσθε, ἵνα προσκαλέσητε τὸ ἔθνος ἵνα ῥίψῃ τὸν περὶ τῶν ὅλων κύβον, ἵνα κάμῃ κίνημα, τὸ ὁποῖον θ’ ἀποφασίσῃ περὶ ζωῆς ἢ θανάτου του, ἄλλη πρέπει νὰ ἦνε ἡ πορεία σας, καὶ σεῖς πρέπει νὰ δίδητε πρῶτοι τὸ παράδειγμα τῆς μετριοπαθείας, τῆς ἀγάπης, τῆς εἰρήνης (εὖγε ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Σᾶς ζητοῦμεν πληροφορίας, ποῦ εὑρίσκεται τὸ ζήτημά μας ἐξωτερικῶς καὶ ποῦ εὑρίσκονται αἱ ἐργασίαι σας ἐσωτερικῶς. Καὶ ὡς πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν μᾶς εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς θέσιν σήμερον χειροτέραν πάσης προηγουμένης, καὶ μᾶς ἀπεικόνισεν, ὅτι ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει συνδιάσκεψις εἶνε κάτι τι πλέον ἀπειλητικὸν, δι’ ἡμᾶς, τῆς διαιτησίας, καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῆς ἀπαιτήσεως τῆς Εὐρώπης περὶ εἰρήνης, καὶ ἐνώπιον τῆς ἀντιστάσεως τῆς Τουρκίας. Τὸ δὲ ζήτημα πῶς θὰ λυθῇ; Ὡς πρὸ ὀλίγου πολὺ καλὰ εἶπεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως, δὲν θὰ λυθῇ, εἰμὴ διὰ τῶν ὅπλων. Θέλετε νὰ σᾶς πιστεύσωμεν, ὅτι τὴν ἐπιστράτευσιν τὴν συνεληρώσατε, ὅτι ὅσοι ἦσαν νὰ προσέλθουν ἐκ τῶν ἐπιστράτων, τοὺς ἐσυλλέξατε; Ἀλλὰ δὲν μᾶς ἐπιτρέπεται νὰ σᾶς πιστεύσωμεν, ὄχι μόνον διότι εἴμεθα ἀντιπολιτευόμενοι, καθὼς εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ διότι εἴμεθα βουλευταὶ, καὶ διότι τὸ ἔθνος ἐπιθυμεῖ νὰ μάθῃ ἀπὸ ἡμᾶς ἐὰν τῳόντι ἐκεῖ, ὅπου τὸ καθῆκον τὸ ὠθεῖ καὶ ὅπου σεῖς τὸ προσκαλεῖτε, εἶνε προητοιμασμένα τὰ πράγματα ὡς πρέπει. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπὸ τῆς 20 Δεκεμβρίου ἔπαυσε νὰ χορηγῇ τὰς σημειώσεις, τὰς ὁποίας προηγουμένως τακτικῶς, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον τὸν εὐχαριστῶ, μᾶς ἔδιδε περὶ τῶν καθ’ ἡμέραν προσερχομένων εἰς κατάταξιν. Ἀπὸ τῆς 15 Νοεμβρίου μέχρι τῆς 15 Δεκεμβρίου προσῆλθον ἐπίστρατοι 1,400· πόσοι προσῆλθον ἀπὸ τότε δὲν γνωρίζομεν· γνωρίζομεν μόνον, ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Δεκεμβρίου δὲν προσῆλθον καθ’ ἡμέραν παρὰ 30 ἢ 40 ἢ 50. Κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τῆς κυβερνήσεως, τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, μένουσι νὰ προσέλθωσιν ἀκόμη 18,000· ὁ δὲ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπε σήμερον, ὅτι δὲν μένουσιν ἀκόμη ἢ 2,000, διότι δὲν εἶναι ἀκριβὴς στατιστική. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ στατιστικῆς· πρόκειται περὶ μητρῴου ἀῤῥένων, εἰς τὸ ὁποῖον δηλοῦνται αὐτοὶ οἱ ὑπόχρεοι ἢ οἱ γονεῖς ἢ τὰ τέκνα των. Κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς μου μένουν ἀκόμη 25,000· ἀλλὰ παραδέχομαι 18,000, κατὰ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν· ἐξ αὐτῶν, ἀφ’ ὅτου ἐνεργεῖτε, δὲν προσῆλθον παρὰ 2 ἢ 3 χιλιάδες. Ἐὰν τῳόντι δὲν μένουν ἄλλοι, ὀφείλετε νὰ μᾶς τὸ ἀποδείξητε. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον· ζητοῦμεν νὰ πληροφορηθῶμεν ποία εἶναι ἡ πραγματικὴ σήμερον κατάστασις τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, ἐὰν ὑπάρχουν ὑπὸ τὰς σημαίας ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔπρεπεν ἀφεύκτως νὰ ὑπάρχωσι, δηλαδὴ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον προσέλθει καὶ καταταχθῆ. Ἐζήτησα καὶ ἄλλοτε καὶ ἀκόμη δὲν ἔμαθον, μὲ ὅλην τὴν καλὴν διάθεσιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, πόσοι ἐξηρέθησαν ἀπὸ τὴν ἐπιστρατείαν καὶ διατί, καὶ ἀπὸ ποίαν ἐπαρχίαν καὶ ἀπὸ ποῖον δῆμον. Ζητῶ τώρα νὰ μάθω πόσοι εὑρίσκονται ἐν ἀδείᾳ καὶ πόσαι ἄδειαι ἐδόθησαν, καὶ ἀπὸ ποίας ἐπαρχίας· ζητῶ νὰ μάθω πόσοι εἶναι ἐν ἀφανείᾳ ἢ ἀγνοίᾳ, καὶ πόσοι εἶναι λιποτάκται.

§31ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἁπλούστατα πράγματα.

§32ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλὰ τὰ ἐζήτησα πρὸ μηνῶν, καὶ δὲν ἦλθον.

§33ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἔλαβα γνῶσιν.

§34ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ἔκαμα τὰς παρατηρήσεις ταύτας ὅταν ἦσθε παρών.

§35ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐφ’ ὅσον ἦσαν συνεδριάσεις, αἱ σημειώσεις ἐδίδοντο τακτικῶς.

§36ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἠμποροῦμεν ν’ ἀφήσωμεν νὰ ἔλθῃ τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν τελευταίαν στιγμήν, καὶ τότε νὰ ἐξετάσωμεν καὶ σκεφθῶμεν; Ἠμπορεῖ νὰ μᾶς κοινοποιηθῇ ἀπροσδοκήτως, ὅτι τὸ τελικὸν ἐξαγόμενον τῆς συνδιασκέψεως ἐν Κωνσταντινουπόλει εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ παρουσιασθῇ ἡ περίπτωσις, καθ’ ἣν ἡ κυβέρνησις μᾶς εἴπῃ, καθὼς εἶπεν ἄλλοτε, ὅτι τὰ στρατεύματα πρέπει νὰ κινήσουν. Ἠξεύρετε ἂν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν, ἂς κινήσωμεν; ἠξεύρετε ἐὰν τὰ παιδιά σας, ἐὰν οἱ ἀδελφοί σας ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ τιμήσουν τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εὑρεθῶσιν; Ἠμπορεῖτε ν’ ἀποφανθῆτε περὶ τούτων πρὶν ἔχητε πλήρη πεποίθησιν, ὅτι ἐνηργήθη ὅ,τι ἔπρεπε νὰ ἐνεργηθῇ; Καὶ εἶναι μικρὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μᾶς εἴπετε, ὅτι δὲν ἐσκέφθητε νὰ φροντίσητε περὶ μέσων ἀμύνης καὶ ὅτι δὲν ἐφροντίσατε εἰμὴ περὶ ἐπιθέσεως; Ἀποτείνομαι εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς τοὺς ἐν τῇ Βουλῇ προπαρασκευάζεται σπουδαίως εἰς τόπος εἰς πόλεμον, ὅταν λέγῃ, ὅτι δὲν ἐφρόντισε περὶ ἀμύνης; Καὶ ὑμεῖς, οἵτινες γνωρίζετε τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν κάλλιον ἐμοῦ, γνωρίζετε, ὅτι τὸ μέγα λάθος, διὰ τὸ ὁποῖον ἐπιπλήττουσι τὸν μέγαν Ναπολέοντα, τὸ ὁποῖον κατέστρεψε καὶ αὐτὸν καὶ τὴν Γαλλίαν, εἶνε, ὅτι δὲν ἐσκέφθη ποτὲ περὶ μέσων ἀμύνης τῆς Γαλλίας· καὶ θέλετε νὰ ριφθῶμεν εἰς τὸ παιγνίδι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι παιγνίδι, καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ ζήσῃ ἢ ν’ ἀποθάνῃ τὸ ἔθνος, ἄνευ σκέψεως περὶ μέσων ἀμύνης; Καὶ διατί παραξενεύεσθε, κύριε πρωθυπουργέ, ὅταν σᾶς λέγωμεν, ὅτι θέλομεν νὰ ἴδωμεν καὶ νὰ πεισθῶμεν, θέλομεν νὰ μᾶς ἀποδείξητε, ὅτι ἔχετε ὅλα ἕτοιμα; Ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλίας κατὰ τὸν γαλλογερμανικὸν πόλεμον, ἡ ὁποία τυφλῶς ἐνεπιστεύθη εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν στρατιωτικῶν, ὅστις, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ κηρυχθῇ ὁ πόλεμος, ἐρωτηθεὶς ἂν ἦνε ἕτοιμος, εἶπεν, ἔχω ἕτοιμα τὰ πάντα, δὲν θὰ μᾶς λείψῃ οὔτε ἕν κομβίον. Ἐπίστευσαν οἱ Γάλλοι εἰς τὰς μόνας διαβεβαιώσεις τοῦ ὑπουργοῦ· ἀλλὰ ποῖα τὰ ἀποτελέσματα διὰ τὴν Γαλλίαν;

§37Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Δὲν σᾶς εἶπον τοιοῦτόν τι.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν δὲν εἴπατε τοιοῦτόν τι, ἠρεθίσθητε ὅμως πολὺ, ὅταν ἐζήτησε συγκεκριμένα γεγονότα ὁ κ. Τρικούπης. Τὸ αἰσθάνεσθε βεβαίως, ὅτι ἐπὶ συγκεκριμένων ὀφείλετε νὰ βασίζεσθε, διὰ νὰ μὴ ριψοκινδυνεύσητε τὸν τόπον καὶ διὰ νὰ τὸν φέρητε εἰς θέσιν νὰ ἐξέλθῃ ἐντίμως ἀπὸ τὸν ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ εἰσέλθῃ, διότι οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦνε ἡ ἔκβασις, φρονῶ, ὅτι φθάνει νὰ διεξέλθῃ ἐντίμως· θὰ ἦνε κέρδος διὰ τὸν τόπον, οἱαδήποτε καὶ ἂν θὰ ἦνε ἡ ἔκβασις. Ἀλλ’ ἵνα διεξαγάγητε τὸν ἀγῶνα, ἔχετε ἀνάγκην νὰ συμμαζώξητε ὅλας τὰς δυνάμεις τοῦ ἔθνους, νὰ ἐμπνεύσητε πεποιθήσεις, νὰ ἐμπνευσθῆτε σεῖς πρὸ πάντων, καὶ νὰ κάμετε τρόπον, ὅπως καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις σᾶς εἴπῃ, σᾶς ὑποστηρίξω. Ὡμολογήσατε ὅμως σεῖς, ὅτι ὅσα ἐγένοντο κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας ὡς πρὸς τὴν συλλογὴν τῶν ἐπιστράτων, ὡς πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῶν ὀργάνων ἐπὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶνε ὑπὸ τὰς σημαίας, δὲν ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ τοὺς ἐνθουσιάσῃ. Καὶ ἐκεῖ εἰσῆλθεν ὁ φατριασμὸς καὶ ἡ ἰδέα τοῦ νὰ δείξωσιν, ὅτι οἱ μὲν εὐνοοῦνται, οἱ δὲ ὄχι.

§39Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ ὑπηρεσία δὲν δύναται ν’ ἀποδειχθῇ τοιοῦτον λόγον.

§40ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔρχομαι εἰς τὰ καθέκαστα. Πρὸ τῶν διακοπῶν φιλικῶς καὶ ἰδιαιτέρως σᾶς ἔδειξα ἐκθέσεις τινὰς, καὶ σᾶς ἐπέστησα τὴν προσοχήν. Ἐμάθετε καὶ κατόπιν ἀποτελέσματα· καὶ ἐν τούτοις ἐπρόκειτο περὶ ἐπαρχίας, εἰς ἣν ὅλοι ἔτρεξαν μὲ τὸν μεγαλείτερον ἐνθουσιασμὸν ὑπὸ τὰς σημαίας, μόλις προσκληθέντες.

§41Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὅταν θὰ ἔλθωμεν εἰς λεπτομερῆ συζήτησιν, τότε θὰ μάθετε τὰ αἴτια τῆς καταστάσεως ἐκείνης, καὶ τὰ ὁποῖα ἐν μέρει ἐδημιούργησαν αἱ περιστάσεις, διὰ τῶν ὁποίων ἐδιοικήσατε τὸν τόπον, διότι ἐκεῖ ἐσυστήσατε ἐκ τῶν ἀναγκῶν ἰθαγενῆ σώματα.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ὅμως εἰσέρχεσθε εἰς λεπτομερείας. Θέλετε νὰ εἰσέλθω καὶ ἐγώ;

§43Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σεῖς μὲ προκαλεῖτε.

§44ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρὸς τὸ συμφέρον τῆς ἐπιτυχίας ἐκάμαμεν ἰθαγενῆ σώματα. Καὶ τί παράπονον ἠκούσθη, ὅταν ἡ ἐπ’ αὐτῶν ἐξουσία ἦτο ἀληθὴς ἐξουσία; Ὅλοι ἔτρεξαν, ἵνα γυμνασθῶσι.

§45Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐζητήσατε νὰ τοὺς μετακινήσητε;

§46ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ σεῖς πότε ἐζητήσατε νὰ τοὺς μετακινήσητε; ὅταν ἐκ τῆς διοικήσεως τῶν ἐκεῖ ἀρχηγῶν σεῖς ὑπεχρεώθητε νὰ τοὺς μετακινήσητε.

§47Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Συζητοῦμεν ὁπόταν θέλητε.

§48ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα· ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι τοιαύτη συζήτησις εἰς τὰς παρούσας στιγμὰς εἶναι καλὸν νὰ μὴ γείνῃ, καὶ ὅτι δὲν σᾶς συμφέρει νὰ μοὶ δοθῇ εἰς ταῦτα ἀφορμή. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ φροντίσῃ εἰς τὸ ἑξῆς νὰ διεξαγάγῃ καὶ τὴν συζήτησιν ταύτην καὶ νὰ προκαλέσῃ τὰς σκέψεις ἡμῶν καὶ ἀποφάσεις, χωρὶς νὰ σκέπτηται ὡς περὶ ζητημάτων κομματικῶν, ἢ ἐξ αὐτῶν νὰ ἐπηρεάζηται. Ἑπομένως ἐγὼ, κύριοι, ζητῶ, ὅπως ὁ κ. ὑπουργὸς παρακληθῇ, ὅσον τάχιον, νὰ καταθέσῃ ὅλας τὰς πληροφορίας, οὐχὶ αὐτὰς μόνον, τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν, ἀλλὰ πᾶν ὅ,τι ἀνάγεται εἰς τὴν κατάστασιν καὶ προετοιμασίαν τοῦ στρατοῦ, ὅπως λάβωμεν ἀκριβεῖς πληροφορίας περὶ τούτων, καὶ εὑρεθῶμεν εἰς θέσιν νὰ διαχαράξωμεν ἐπισταμένως εἰς τὴν Κυβέρνησιν πορείαν καὶ πολιτείαν τοιαύτην ἢ τοιαύτην· δὲν πρέπει δὲ νὰ καταγείνωμεν εἰς ἕτερον ἀντικείμενον, παρ’ εἰς αὐτὸ καὶ μόνον.

§49Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω. Ἂν τῷ ὄντι δὲν σκέπτωνται νὰ φθάσωσιν εἰς ἀποτέλεσμα, ἐναντίον ἐκείνων, τὰ ὁποῖα φαίνονται, ὅτι ἐπιζητοῦν, δὲν ἐννοῶ πῶς τὴν στιγμὴν ταύτην θέλουν νὰ συζητήσωσι ζήτημα τοιοῦτον, δηλαδὴ περὶ τοῦ τί δύναται νὰ πράξῃ ἡ Ἑλλὰς, καὶ οὐχὶ σχετικῶς πρὸς τὴν εὐθύνην ἡμῶν, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ συζητήσουν, ἀλλὰ καὶ δύνανται νὰ συζητήσωσι πάντοτε· τὸ ζήτημα περὶ τοῦ τί δύναται νὰ πράξῃ ἡ Ἑλλὰς, δὲν εἶναι ἐξεταστέον ἔτι. Εἴμεθα ἕτοιμοι, κύριοι, νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς τὴν ἐξέτασίν σας, καὶ ἀναλαμβάνομεν πᾶσαν εὐθύνην, καὶ ἐπὶ τούτου δικαιοῦται ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ στηρίξῃ τὴν συζήτησιν καὶ νὰ ζητήσῃ λόγον παρ’ ἡμῶν· ἀλλὰ νομίζομεν ἄκαιρον καὶ πρόωρον τὴν στιγμὴν αὐτὴν ν’ ἀρχίσωμεν συζήτησιν, καθ’ ἣν περίστασις τις σπεύδουσα δὲν παρουσιάζεται, καὶ καθ’ ἣν διάφορα ἐξωτερικὰ συμφέροντα προσπαθοῦν νὰ παρακωλύσουν τὴν ἐνέργειαν ἡμῶν, ἢ ἐπὶ ψευδῶν συμβεβηκότων νὰ στηρίξουν ἐνεργείας πρὸς βλάβην ἡμῶν ῥιζικὴν, καὶ νὰ εἴπωμεν, ἐὰν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ κινήσωμεν πόλεμον, ἢ, ἐὰν δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι, ἐὰν εἴμεθα ἱκανοὶ νὰ ὑπερασπίσωμεν τὰ δικαιώματά μας ἢ ὄχι· τὴν συζήτησιν ὑπ’ αὐτὸν τὸν τύπον δὲν τὴν δεχόμεθα, διότι νομίζομεν ὅτι θὰ βλάψῃ τὰ μεγάλα συμφέροντα τῆς πατρίδος. Δεχόμεθα τὴν ἐξέτασιν ἐὰν ἐπράξαμεν τὸ καθῆκον ἡμῶν ἢ ὄχι· ἐὰν παρεβιάσαμεν τὰς ἀποφάσεις σας, θέλομεν ὑποβληθῆ εἰς πᾶσαν εὐθύνην. Δὲν δεχόμεθα ὅμως τόσον προώρως, τόσον παρακαίρως καὶ ἄνευ ἀνάγκης νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα τοῦ πολέμου. Αἱ περιστάσεις, ἡ βραχύτης τοῦ χρόνου, ἄλλοι λόγοι ἀνεξάρτητοι τῶν δυνάμεων παντὸς ἀνέστελλον ἴσως τὴν μέχρι τοῦδε πλήρη παρασκευὴν τοῦ τόπου. Εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναπτύξωμεν τοῦτο, νὰ τὸ μεγαλοποιήσωμεν, καὶ διὰ νὰ μεμφθῶμεν τὸ ὑπουργεῖον, νὰ δείξωμεν ἑαυτοὺς ὑποδεεστέρους ἴσως τοῦ ὑπάρχοντος! ἐξασθενίζομεν οὕτω τὴν θέσιν ἡμῶν. Μὴ λησμονῆτε, ὅτι κράτος μικρὸν ἡμεῖς καὶ ἀσθενὲς πρέπει νὰ φροντίσωμεν πρὸ πάντων εἰς τὰς ἐνεργείας καὶ τὰ κινήματά μας, νὰ ἔχωμεν τὸ δίκαιον καὶ τὴν κοινὴν γνώμην ὑπὲρ ἡμῶν. Πρέπει ν’ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἄλλως δὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν, εἰμὴ ὅπως θὰ πράξωμεν, ἔχομεν ἀνάγκην τούτου. Ἐνθυμήθητε, κύριοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἔχουσα τὸ δίκαιον ὑπὲρ ἑαυτῆς, δὲν πρέπει νὰ σπεύδῃ, ἀφ’ οὗ μάλιστα ἡ διεύθυνσις καὶ ἡ ῥοπὴ τῶν πραγμάτων ὑποδεικνύει, ὅτι θέλομεν φθάσει εἰς σημεῖον, καθ’ ὃ θέλει βεβαιωθῇ καὶ παραδεχθῇ παρὰ πάντων, ὅτι τὸ δίκαιον εἶναι ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ὅτι ἡ ἐνέργειά μας ἐκείνη εἶναι ἡ μόνη δυνατή. Ἰδοὺ διατὶ ἐγὼ ἀποκρούω τὴν σπουδὴν καὶ δὲν θέλω συμφωνήσει ποτὲ ἀπὸ σήμερον νὰ ἐξετασθῇ ὑπὸ τὴν παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη προτεινομένην ἔποψιν τὸ ζήτημα. Εἴμεθα δ’ ἕτοιμοι νὰ παρουσιάσωμεν τὰ ἔργα μας, καθ’ ὅσον μᾶς ἐπιτρέπεται. Ἀποφανθῆτε ἂν ἐπράξαμεν ἡμεῖς καλῶς ἢ κακῶς· μὴ λησμονήσητε ὅμως, ὅτι συζητοῦντες τὰ πράγματα ἐσπευσμένως, καὶ οὐχὶ μετὰ συνέσεως, δυνάμεθα ἀπὸ σήμερον ἢ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας διὰ τοῦτο νὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀδυναμίαν, τὴν ὁποίαν θέλομεν ν’ ἀποφύγωμεν, νὰ ἐξακολουθήσωμεν ἀναγκαίας ἐνεργείας καὶ νὰ ἐγείρωμεν προσκόμματα καὶ δυσκολίας, τὰ ὁποῖα διὰ φρονίμου καὶ μεμετρημένης διαγωγῆς δυνάμεθα ν’ ἀποσοβήσωμεν καὶ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν, ὃν ἐπιδιώκομεν. Κύριοι, νομίζω ὅτι καθαρῶς ἐξηγήθην, καὶ ὅτι καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις ἀποδέχεται τοὺς λόγους ἡμῶν, ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἔχει καὶ τὸ ἴδιον συμφέρον ἐπιζητεῖ καὶ ἀπὸ τὰς αὐτὰς ἰδέας ἐμπνέεται. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἂς μελετήσῃ καλῶς. Ἀναφέρομαι εἰς τὴν συνείδησίν της· ἐὰν ὠθήσῃ τὰ πράγματα ὅπου φαίνεται ὅτι σκοπεύει νὰ τὰ ὠθήσῃ, θὰ ζημιώσῃ οὐσιωδῶς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον φαίνεται ὅτι ὑποστηρίζει. Τὸ καθ’ ἡμᾶς, κύριοι, θέλομεν μείνει εἰς τὸ σχέδιον μας, καὶ οὐδὲν θέλομεν προώρως ἐνεργήσει, οὔτε θέλομεν ἀπομακρυνθῆ ἀπὸ τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς φρονήσεως καὶ μετριοπαθείας, ἡ ὁποία εἶναι πρὸ πάντων εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις ἀναγκαία, καὶ πρὸ πάντων ἁρμόζουσα εἰς τὰ μικρὰ ἔθνη.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλε τὸ ἀπὸ 27 Δεκεμβρίου π. ε. Διάταγμα περὶ συνθέσεως τοῦ στρατοῦ.

§51ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, κάλλιον ἐμοῦ πάντες γνωρίζετε, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀλήθεια μεγαλειτέρα τῆς ἀληθείας, ὅτι τὴν γλῶσσαν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν μορφώνει καὶ κανονίζει ἡ στρατιωτικὴ δύναμις τῆς χώρας· καὶ διὰ τοῦτο, ὁσάκις τὰ ἔθνη ἐφρόντισαν νὰ προετοιμασθῶσιν, ὅπως διεκδικήσωσι τὰ δικαιώματα αὑτῶν, ὁσάκις προητοίμασαν στρατὸν, οἱ πολιτικοὶ αὐτῶν ἄνδρες εἶχον τὴν γλῶσσαν εὔτολμον, ἰσχυρὰν καὶ ἐπιβάλλουσαν. Μὴ νομίσητε, ὅτι μόνον ἡ διπλωματικὴ ἱκανότης τοῦ κ. Βίσμαρκ ἐπέφερε τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα εἴδομεν ἐσχάτως, ἀλλ’ ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς Γερμανίας. Ἐξ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς ὁρμώμενος, καὶ ἐκ τῆς ἀνάγκης, ἥτις ἐπεβλήθη ἐσχάτως εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ σχηματίσῃ στρατὸν, φέρω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον καὶ παρατηρῶ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ εἰς τοὺς λοιποὺς κυρίους Ὑπουργοὺς, ὡς παρετήρησεν καὶ ὁ συνάδελφός μου καὶ ἐξάδελφός μου κ. Σωτήριος Πετιμεζᾶς, ὅτι τὰ ζητήματα τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, τῆς τακτικῆς συντάξεως τοῦ στρατοῦ, ἐξεταζόμενα ὡς ἐσωτερικὰ ζητήματα, δὲν δύνανται νὰ βλάψωσι τὴν Πολιτείαν. Τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως εἶναι εἰς ἐνέργειαν ἀπὸ τῆς 9 Ἰουλίου, ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἀπεφάσισε νὰ συντάξῃ, εἶνε ἀναγεγραμμένη εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ δὲν εἶνέ τι μυστήριον, τὸ ὁποῖον νὰ διακινδυνεύσῃ τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας. Ἡ ἐξέτασις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐζήτησε, δὲν ἀπέβλεπεν ἢ εἰς τοῦτο, νὰ ἴδῃ καὶ νὰ πληροφορηθῇ ἡ Βουλὴ, ἂν ἡ διοίκησις τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων ἦνε μεμελετημένη καὶ ἀμερόληπτος καὶ οἵαν ἀπαιτοῦσιν αἱ σημεριναὶ περιστάσεις, καὶ ἐὰν ἐτηρήθη ἡ αὐστηρότης ἡ ἀπαιτουμένη ἀπὸ τοὺς στρατιωτικοὺς νόμους, καὶ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται ὁ στρατὸς σήμερον. Εἶναι λοιπὸν τοῦτο κύριον ζήτημα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ διακινδυνεύσῃ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας; Καὶ τίς ἔχει τὸ δικαίωμα εἰς ἀνεξάρτητον κράτος νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ στρατὸν ὑπὸ πειθαρχίαν, ἢ νὰ συντάξῃ αὐτὸν ὑπὸ τὸν δεῖνα ἢ δεῖνα τρόπον; Ταῦτα ζητοῦμεν ἡμεῖς σήμερον νὰ ἐξετάσωμεν, διότι τὰ συμφέροντα τῆς χώρας δὲν εἶναι μόνον συμφέροντα ἰδικά σας, ἀλλὰ εἶναι καὶ συμφέροντα ἰδικά μας καὶ ὅλου τοῦ Ἔθνους, ἡ ζημία δὲ, ἂν ἐπέλθῃ θὰ ἦναι κοινὴ, θὰ ἤμεθα δὲ ἀνάξιοι τῆς ἀποστολῆς μας, ἂν εἰς τὰς σημερινὰς πρό πάντων περιστάσεις δὲν ἐξετάσωμεν τὰ πράγματα αὐστηρῶς καὶ ἐπιμεμελημένως. Δὲν θέλω νὰ ἔλθω καὶ ἐγὼ εἰς καθέκαστα· ἀλλὰ πληροφοροῦμαι, ὅτι ἡ διοίκησις τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων εἶναι λίαν χαλαρὰ καὶ ὅτι οἱ νόμοι δὲν ἐφαρμόζονται ἀμερολήπτως. Καὶ δὲν εἶναι μόνον γνώμη ἰδική μου, ἀλλὰ γνώμη κοινὴ καὶ γενικὴ, ὥστε καὶ τὸν τελευταῖον ἐὰν ἐρωτήσητε ἐκ τῆς κοινωνίας, θὰ σᾶς εἴπῃ ὅ,τι ἐγὼ σᾶς λέγω. Μέχρι τοῦ μεσονυκτίου, μέχρι τῆς 1ης μέχρι τῆς 2ας μετὰ τὸ μεσονύκτιον ὥρας περιφέρονται στρατιῶται ἀνὰ τὰς ὁδοὺς, ἐναντίον τῶν στρατιωτικῶν κανονισμῶν· καὶ ἂν μὲν δὲν ἀτακτῶσι, δὲν ἀτακτῶσι, διότι εἶναι νοικοκυρόπαιδα, εἶναι μορφωμένοι. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο· πρέπει πάντες νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὰς σιδηρὰς διατάξεις τῶν στρατιωτικῶν νόμων, διότι οὕτως ἐννοοῦν, ὅτι εὑρίσκονται ὑπὸ τὴν στρατιωτικὴν πειθαρχίαν καὶ παίδευσιν· δυστυχῶς ὅμως ἡ διοίκησις ἔφυγεν ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος μετὰ τόσου στόμφου σᾶς ὁμιλεῖ ἀπὸ τοῦ βήματος περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Χθὲς ἀκόμη τάγμα, διαταχθὲν νὰ μεταβῇ ἀπὸ τόπου εἰς τόπον, ἀντεστάθη εἰς τὴν διαταγήν· ποῖα εἶνε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐλάβετε; δὲν ἤκουσα νὰ συστήσητε στρατοδικεῖα, διὰ νὰ τιμωρήσητε τοὺς ἀντιστάντας, εἴτε στρατιώτας εἴτε ἀξιωματικοὺς εἴτε ὑπαξιωματικούς, καὶ ποῖα εἶνε τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἐδείξατε εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν εἰς τὸν στρατόν; Βεβαίως καὶ ἡ ἀπόφασις ἡμῶν καὶ ἡ γλῶσσα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ καὶ ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν θὰ κανονισθῇ ἐκ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὰ πράγματα τοῦ στρατοῦ, καὶ βεβαίως δὲν ἀνήκω καὶ ἐγὼ εἰς τὰς τάξεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ εἴπουν, ὀφείλομεν νὰ ὑποχωρήσωμεν, ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει· ἀλλ’ ἔχω καθῆκον, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ τόπου, νὰ μελετήσω ποία εἶνε ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶπεν ὡς ἀρχαῖος Σπαρτιάτης, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν νὰ σκεφθῶμεν περὶ ἀμύνης, ἀλλὰ μόνον περὶ ἐπιθέσεως. Οἱ ἀρχαῖοι Σπαρτιᾶται τῷ ὄντι ἔλεγον, ὅτι φρούρια εἶχον τὰ στήθη αὐτῶν· τοῦτο ὅμως ἔλεγον εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἦσαν τωόντι ἡ μεγαλειτέρα ἠπειρωτικὴ δύναμις, ἀλλὰ καὶ συγχρόνως ἡ στρατιωτικὴ αὐτῶν ἀνατροφὴ θεωρεῖται καθ’ ὅλας τὰς ἐποχὰς ὡς ἓν θαῦμα. Ἡ Γερμανία ὅμως σήμερον, ἡ Γαλλία, ἡ Ῥωσσία, ἡ Αὐστρία, οὐ μόνον ἔκαμαν ἀμυντικὰ ὀχυρώματα, ἀλλὰ καὶ σιδηρόφρακτα, καὶ εἶναι αἱ δυνάμεις αὗται πλέον ἀνίσχυροι ἀπὸ ἡμᾶς; Εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχὴν, εἰς τὴν σημερινὴν τέχνην τοῦ πολέμου, τὰ μικρὰ κράτη πρὸ πάντων ἔχουν ἀνάγκην, οἱανδήποτε βαιότητα καὶ ἂν ἔχουν περὶ τῆς ἰσχύος των, ἔχουν ἀνάγκην, τὸ ἐπαναλέγω, νὰ θέσωσιν ἀμυντήρια εἰς τὰ διάφορα σημεῖα, τὰ ὁποῖα στρατιωτικῶς εἶναι ὡρισμένα. Δὲν ζητοῦμεν νὰ θέσωμεν ζήτημα πολιτικὸν, οὔτε νὰ ἐκθέσωμεν τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας, ἀλλ’ ἔχομεν καθῆκον, ἔχομεν ὑποχρέωσιν, νὰ μάθωμεν εἰς ποίαν κατάστασιν σήμερον πρὸ πάντων εὑρίσκονται τὰ πράγματα τοῦ τόπου. Μᾶς λέγουν, ὅτι τὸ στατιστικὸν γραφεῖον τοῦ ὑπουργείου ἦτον εἰς πλάνην· ἀλλὰ τὰ πράγματα αὐτὰ ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω. Πῶς εἶναι δυνατὸν τὰ μητρῷα τῶν δηλώσεων νὰ ἦναι ψευδῆ; εἶναι τὸ ἴδιον ὡς νὰ λέγητε, ὅτι εἶναι ψευδὴς ὁ ἀριθμὸς ἑνὸς συμβολαίου ἑνὸς συμβολαιογραφείου· ἐδῶ μάλιστα εἶναι κἄτι τι περισσότερον, διότι δύναται εἷς συμβολαιογράφος νὰ ὑποπέσῃ εἰς πλάνην. Ἀλλὰ πῶς δύναται νὰ ὑποπέσῃ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος κάμνει δήλωσιν καὶ ὁ ὁποῖος ἀναλαμβάνει ὑποχρεώσεις; Οὗτος εἶναι ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος καὶ τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τοὺς ἄλλους βουλευτὰς παρώτρυνε νὰ κάμωσι τὰς παρατηρήσεις αὐτὰς σήμερον, ὅτε πρόκειται περὶ τῆς Συνδιασκέψεως ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ ὀφείλομεν νὰ ἐργασθῶμεν σπουδαίως καὶ ἀνδρικῶς, καὶ οὐχὶ κατ’ ἐπίφασιν, ἵνα πιστεύσωσι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ συνέλθουν, ὅτι ἡμεῖς σπουδάζοντες ἐργαζόμεθα ἐνταῦθα καὶ εἴμεθα ἀποφασισμένοι οὐδὲν τῶν δικαιωμάτων μας νὰ θυσιάσωμεν, ἔστω καὶ μὲ θυσίαν αὐτῆς τῆς ὑπάρξεώς μας.

§52Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Κύριοι, δὲν ἤμην ἐδῶ κατὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἐντίμου προλαλήσαντος, ἀλλ’ ἐπληροφορήθην, ὅτι ὁμιλῶν εἶπεν, ὅτι ἕν τῶν ταγμάτων ἐστασίασε καὶ ὅτι παρουσίασεν ἀτοπήματα τοιαῦτα, ὥστε ἔπρεπε νὰ σχηματισθῶσιν ἔκτακτα δικαστήρια. Κύριοι, ἐπιθυμῶ ἡ Βουλὴ εἰς ὡρισμένην συζήτησιν νὰ συζητήσῃ ἀποκλειστικῶς τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα διὰ μακρῶν, ἐπειδὴ ὅμως ἔχω καθῆκον νὰ μὴ ἀφήσω τὴν ἐλαχίστην ἐντύπωσιν, ἥτις ἤθελεν ἐγερθῆ ἐξ ἀνακριβῶν πληροφοριῶν, ὀφείλω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι στάσις μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν παρουσιάσθη, ἀλλ’ ὅτι ἀπουσίαι ἔλαβον χώραν ἕνεκα μετακινήσεως στρατιωτικοῦ σώματος, καὶ ἦτο ἑπόμενον νὰ παρουσιασθῶσι τοιαῦται ἀπουσίαι· οὐχ ἧττον ἡ Κυβέρνησις ἔσπευσεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς νὰ μειώσῃ τὸ κακὸν καὶ ἐπανέφερεν εἰς τὰς τάξεις τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, μεταχειρισθεῖσα ἄνδρας ἄλλου σώματος ὡς συνέβη ἐν παραδείγματι εἰς τὴν ἐπαρχίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου. Τοῦτο, κύριοι, ἦτο φυσικὴ συνέπεια τῶν περιστάσεων· δὲν ἀδικῶ κανένα· ἐκτὸς αὐτῶν τῶν ἀπουσιῶν, αἵτινες προῆλθον, ὡς εἶπον, ἐκ τῆς μετακινήσεως, ὑπάρχουσι καὶ ἀπουσίαι δυνάμει ἀδειῶν, αἵτινες ἐδόθησαν πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ μὴ τὰς λάβωσιν αὐτογνωμόνως οἱ ἄνδρες· διότι εἰς τὰς ἀναφορὰς ὅλων τῶν σωματαρχῶν ἐπεδεικνύετο ἡ ἀνάγκη αὕτη, καὶ πολλῶν ἐκ τῶν πολιτῶν, καὶ εἰς τὰς συστάσεις ἀτομικῶς ἑνὸς ἑκάστου ἡμῶν ἐμπεριείχετο ἡ ἀνάγκη αὕτη, καὶ κατ’ ἔθιμον ἐπικρατοῦν ἐν ἡμῖν, ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσι πάντοτε ἐδόθησαν καὶ δίδονται τακτικαὶ ἄδειαι κατὰ τὰς ἡμέρας τῶν Χριστουγέννων καὶ τοῦ Πάσχα. Παρετηρήθη δὲ, ὅτι στρατιῶται ἔχοντες ἀπόλυτον ἀνάγκην, ἕνεκα τῆς κατεσπευσμένης συλλογῆς τῶν ἐπιστράτων, ἐκ τῆς ὁποίας ἄφησαν τὰς περιουσίας των καὶ τὰ συμφέροντά των ἐντελῶς ἀπροστάτευτα, ἀπουσίασαν αὐτογνωμόνως, μετέβησαν εἰς τὰς οἰκίας των, ἐξεποίησαν τὰς περιουσίας των ἢ τὰς ἀγέλας των καὶ μετὰ ταῦτα προσῆλθον. Ἐδέησε δὲ νὰ ἐρωτηθῶσι διατί δὲν ἐζήτησαν κανονικὰς ἀδείας, εἶπον δὲ, ὅτι πολλάκις ἐζητήσαμεν τοιαύτας καὶ δὲν μᾶς ἐδόθησαν· ἐπανειλημμένως ὁσάκις σᾶς ἐζητήσαμεν ἄδειαν μᾶς ἐλέγετε, ὅτι δὲν εἴχομεν ἐκγυμνασθῆ, μάλιστα εἶπεν εἷς, ὅταν συνελήφθη ὡς ἐπίστρατος, ὅτι εἶχεν ἀγέλην ἀπὸ 150 ζῶα καὶ δὲν εἶχε παρὰ ἕνα ὑπηρέτην, τὸν ὁποῖον καὶ αὐτὸν τὸν συνέλαβεν ἡ ἀρχὴ, καὶ ἑπομένως τὸ ποίμνιόν του ἔμενεν ἀπροστάτευτον, ὥστε εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μεταβῇ νὰ τὰ ἐκποιήσῃ καὶ κατόπιν νὰ ἔλθῃ νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Αὐταὶ εἶναι αἱ ἀνάγκαι, εἰς τὰς ὁποίας ἕνεκα τῶν περιστάσεων διατελοῦμεν· ὁσημέραι δὲ, κύριοι, οἱ μὲν προσέρχονται αὐτόκλητοι, οἱ δὲ συλλαμβάνονται. Αὐτὰ εἶναι τὰ πράγματα καὶ αὐταὶ ὑπῆρξαν αἱ περιστάσεις· ἐπαναλαμβάνω δὲ, ὅτι ἐπιθυμῶ πάντοτε νὰ ὁρισθῇ εἰδικῶς μία ἡμέρα, διὰ νὰ ἐξαλειφθῇ πᾶσα ὑπόνοια περὶ τῆς μὴ πιστῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος ἡμῶν.

§53ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ συζήτησις δὲν εἶχε σκοπόν.

§54ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ συζήτησις εἶχε σκοπὸν νὰ προκαλέσῃ παρὰ τῆς κυβερνήσεως τὴν κατάθεσιν τῶν πληροφοριῶν, ὧν ἔχει ἀνάγκην ἡ Βουλὴ πρὸς κανονισμὸν τῆς πορείας αὑτῆς, τὴν δὲ κατάθεσιν ὑπεσχέθη ἡ κυβέρνησις· ἑπομένως καὶ σκοπὸν εἶχεν ἡ συζήτησις καὶ ἐπετεύχθη ὁ σκοπός· ἐπιτευχθέντος δὲ τοῦ σκοποῦ, ἡ συζήτησις λήγει. Ἐννοεῖται, ὅτι ἄνευ τῶν πληροφοριῶν τούτων ἡ βουλὴ εἰς οὐδεμίαν συζήτησιν δύναται νὰ προβῇ, εἴτε γενικῶς περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ κράτους εἴτε εἰδικῶς περὶ τῶν κατὰ μέρος νομοσχεδίων. Ἑπομένως παρακαλῶ τὴν κυβέρνησιν νὰ σπεύσῃ νὰ ὑποβάλῃ τὰς πληροφορίας ταύτας. Ἵνα δυνηθῇ ἡ Βουλὴ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν κανονικὴν αὑτῆς τροχιάν.

§55Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος παρακαλεῖται νὰ μοὶ διαβιβάσῃ σημείωσιν τῶν ζητουμένων πληροφοριῶν.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τί ἀποφασίζει ἡ Βουλή, ἀφοῦ ὑποβληθῶσιν αἱ πληροφορίαι, νὰ συνεδριάσωμεν, ἢ αὔριον;

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς θὰ σπεύσωμεν νὰ ὑποβάλωμεν τὰς ζητηθείσας πληροφορίας· ἀλλὰ μέχρις οὗ ὑποβληθῶσι, καὶ ἴσως εἶναι ἀνάγκη καὶ νὰ τυπωθῶσι, δὲν νομίζετε, ὅτι δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀργῇ; Ἔχομεν τὸν προϋπολογισμὸν καὶ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν Διατί νὰ χάνωμεν τὸν καιρόν;

§58ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ὑπάρχουσι τεταγμένα πρὸς συζήτησιν νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἂν καὶ ἔχωσι σημασίαν τινὰ, ἀλλὰ ἔχουσιν ἥττονα τὴν σημασίαν ἄλλων, τὰ ὁποῖα εἶναι μᾶλλον κατεπείγοντα καὶ εὐρύτερα ἐπιδράσεως. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα εἰσὶν ἐκεῖνα, ἅτινα ὑπεβλήθησαν ἀπὸ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν· ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς τὰ ἄφησεν ἐκτεθειμένα, οὐδεμίαν ἤσκησεν ἐπ’ αὐτῶν προστασίαν καὶ οὐδὲ κἂν ζητεῖ τὰ νομοσχέδια ταῦτα νὰ τὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Συνιστῶ λοιπὸν εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, ὅπως μὴ ἀφήσῃ τὸν κλάδον του τοῦτον παρημελημένον, διότι αὐτὸς εἶναι, ὅστις ἤθελεν ἀναδείξει εὐπρόσωπον τὴν Ἑλλάδα ἐν παντὶ καιρῷ καὶ πάσῃ περιστάσει. Ἐνῷ ζητοῦμεν ὀχυρώματα ἐν τῇ Στερεᾷ, ἀφίνομεν πᾶσαν τὴν Ἑλλάδα ἐκτεθειμένην. Ποία εἶναι ἡ κατὰ θάλασσαν παρασκευή; ποία εἶναι ἡ κατὰ θάλασσαν δύναμις ἡμῶν, οὐδεὶς περὶ τούτου λέγει, καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν δὲν δίδει ὤθησιν καὶ ζωὴν εἰς τὸ Ναυτικόν. Ἐὰν τὸ Ναυτικὸν σῶμα ἤθελεν εἶναι ὁποῖον ἔδει, δὲν ἤθελε γείνει σκέψις, οὔτε περὶ διασκέψεως, οὔτε περὶ διαιτησίας, ἀλλ’ ἤθελε λυθῆ τὸ ζήτημα τὸ Ἑλληνικὸν ἢ εἰς Βεσίκια ἢ κάτωθεν τοῦ Δολμᾶ Μπαξέ. Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο παράδοξον, κύριοι. Ὁ Κίμων εἰς τὴν ἀρχαίαν ἐποχὴν τρεῖς ἡμέρας εἶχεν ἱπποδρόμου ἐδαφικὴν ἐξουσίαν εἰς τὴν Ἀσίαν· καὶ ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ 1821 εἶναι πολὺ νωπὰ τὰ γεγονότα, ὥστε νὰ ἦναι χρεία νὰ σᾶς κάμω λόγον, καὶ σήμερον δὲν ἔχομεν εἰμὴ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠμποροῦν νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς σύλληψιν ποντικῶν, καὶ οὐχὶ εἰς σύλληψιν θωρηκτῶν. Κατὰ συνέπειαν πρῶτον μὲν καὶ ἐν γένει συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πνεῦμα τῆς εὐνοίας καὶ ἐπιδείξεως προσοχῆς εἰς τὴν ναυτικὴν δύναμιν, καὶ δεύτερον εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ εἰσαγάγῃ καὶ προτείνῃ κατὰ προτίμησιν νὰ τεθῶσιν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὰ νομοσχέδια τὰ Ναυτικά, τὰ ὁποῖα νὰ συζητηθῶσιν αὔριον.

§59ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ ὑποβάλω μίαν παρατήρησιν εἰς τὸν κ. πρωθυπουργὸν, ἐπειδὴ ἐγένετο λόγος περὶ προτάξεως τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ. Νομίζω, ὅτι ὁ προϋπολογισμός, ὅπως ὑπεβλήθη, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰ στρατιωτικά, δὲν εἶναι ὁριστικός, διότι τὸ διάταγμα, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου σᾶς ἀνεκοίνωσεν ὁ κ. πρόεδρος, περὶ συνθέσεως τοῦ στρατοῦ, δὲν συμφωνεῖ πρὸς τὸν προϋπολογισμόν. Ἑπομένως τὸ πρῶτον ἡμῶν ἔργον εἶναι νὰ προκαλέσωμεν τὴν παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ ὑποβολὴν δηλώσεως τροποποιούσης τὸν προϋπολογισμὸν, συμπώνως πρὸς τὸ διάταγμα, ἵνα παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, καὶ κατόπιν τῆς ἐκθέσεως αὐτῆς ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως καὶ ἡμεῖς.

§60ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο.

§61ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς ἀποτελεῖ ἑνιαῖον σύνολον· σήμερον δὲ ὁ ὅλος προϋπολογισμὸς εἶναι ἰδίως προϋπολογισμὸς τῶν ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν, διότι καθ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰ ἄλλα ὑπουργεῖα εἶναι τυπικὴ ἡ ψήφισις. Ἡ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ θὰ περιστραφῇ εἰς τὰ δύο ταῦτα ὑπουργεῖα, τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν· ἑπομένως δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὶν ἢ ἡ κυβέρνησις ὑποβάλῃ τὴν δήλωσιν, ἣν κατέστησεν ἀναγκαίαν τὸ περὶ συνθέσεως τοῦ στρατοῦ διάταγμα.

§62Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως συμβάσεως μετὰ τῆς Γενικῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης.

§64ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ προτείνῃ, ἵνα τὰ τῆς ἡμερησίας διατάξεως κανονισθῶσιν ἄλλως ἢ ὡς εἶχεν αὕτη ὅτε διεκόψαμεν τὰς συνεδριάσεις ἡμῶν.

§65Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τρία πρὸ πάντων εἶναι τὰ κατεπείγοντα, τὸ περὶ δικαστηρίων τῆς Αἰγύπτου, τὸ περὶ εἰσφορῶν, καὶ πρὸ πάντων τὸ νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως τῆς συμβάσεως αὐτῆς.

§66ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ περὶ εἰσφορῶν ἂς τεθῇ πρῶτον.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχομεν τὸ νομοσχέδιον περὶ εἰσφορῶν.

§68ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν εἴμεθα παρεσκευασμένοι σήμερον νὰ τὸ συζητήσωμεν. Τὸ περὶ εἰσφορῶν εἶναι τὸ χειρότερον ἀπὸ τὴν ἐπιστρατείαν, καὶ πρέπει νὰ τὸ μελετήσωμεν. (Ἀναγινώσκεται τὸ περὶ εἰσφορῶν νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς ά συζήτησιν.)

§69ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ.

Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 5 καὶ 20|60 μ. μ.