1880.12.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 51

τῆς 19 Δεκεμβρίου 1880.

Ὥρα 9½ π. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολλοὶ βουλευταὶ ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου περὶ μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ἀπὸ 18 Ἀπριλίου 1880 νόμου περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν παιγνιοχάρτων. Θὰ τυπωθῇ. Οἱ κάτοικοι Μπερτζοβᾶς τῆς ἐπαρχίας Μαντινείας ζητοῦν ὅπως ληφθῇ μέτρον περὶ τῆς γενομένης εἰς αὐτοὺς ζημίας, δι’ ἐσφαλμένης ἐκτιμήσεως τῶν ὑπ’ αὐτῶν κατεχομένων γαιῶν.

§2Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ κάτοικοι Μπερτζοβᾶς, κύριοι βουλευταί, ὑπέβαλον δύο ἀναφοράς, ζητοῦντες τὴν μείωσιν τοῦ τιμήματος τῶν ἐκτιμηθεισῶν γαιῶν των. Ἀληθῶς, κύριοι, εἶναι δύσκολον τὸ πρᾶγμα, διότι δὲν στηρίζονται εἰς νόμιμον δικαίωμα, ἀλλὰ στηρίζονται εἰς τὸ δίκαιον· αἱ γαῖαι αὗται ἀπὸ ὑπέρμετρον ζῆλον τῶν ἀρχῶν, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἄλλο τι, ἐξετιμήθησαν ἀνὰ 400 δραχμὰς κατὰ στρέμμα, καὶ ἀναλογεῖ νὰ πληρώνωσι 17 δραχμὰς δι’ ἕκαστον στρέμμα ἐτησίαν δόσιν. Πρόκειται νὰ πληρώσωσι, διὰ τὰς καθυστερουμένας ἐτησίας δόσεις καὶ τὴν ἐνεστῶσαν ἐφέτος, 300,000 δραχμῶν. Συλλογισθῆτε ἂν ἦναι δυνατὸν τὸ ῥηθὲν χωρίον τῆς Μπερτζοβᾶς νὰ πληρώσῃ τόσον ποσὸν, τὸ ὁποῖον εἶναι παραπολὺ ὑπερβολικόν. Βεβαίως, ἂν δὲν ληφθῇ μέτρον παρὰ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως, καταστρέφονται αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι. (Θόρυβος.) Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ τὴν ἀναφορὰν εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ νὰ εὕρῃ νόμιμόν τι μέσον καὶ διορθωθῇ τὸ πρᾶγμα τοῦτο, ἢ νὰ ὑποβάλῃ νόμον, διότι τὰ παράπονα τῶν Μπερτζοβιτῶν δὲν εἶναι ὅμοια μὲ ἄλλων· εἶναι δίκαια, δικαιότατα, καὶ ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ μέτρον.

§3Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν τὰ ἐγκαταλείψουν ὅσοι τὰ ἔχουν, δὲν θὰ τὰ λάβουν ἄλλοι;

§4ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἠμποροῦν νὰ τὰ λάβουν ἄλλοι, ἀλλὰ πῶς θὰ ζήσουν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι; (Θόρυβος.)

§5ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅ,τι ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν, εἶναι ἀληθές· οἱ κάτοικοι Μπερτσοβᾶς δὲν δύνανται ν’ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἐπιθυμίας τῶν ἐκτιμητῶν, καθόσον αἱ ἐκτιμήσεις εἶναι ὑπερβολικαί. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἡ ἐκτίμησις εἶναι ὁριστική, καὶ εἶναι δύσκολον νὰ μεταβληθῇ· οὐχ ἧττον παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξεύρῃ μέσον τι, πρὸς ἐπανόρθωσιν τῆς ζημίας, ἥτις προσγίνεται εἰς τοὺς κατοίκους τοῦ χωρίου τούτου, οἵτινες κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καταστρέφονται.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σταλῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἡ ἀναφορά.

§7ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὀλίγα στρέμματα μόνον, τὰ ὁποῖα πλησιάζουν τὴν καταβόθραν, ἔχουσιν ἀξίαν τινά, τὰ δὲ ἄλλα δὲν ἔχουσι καμμίαν ἀξίαν· νὰ ἐκτιμηθοῦν 400 δραχ. τὸ στρέμμα γαῖαι, αἱ ὁποῖαι κάμνουν μόνον ἀραβόσιτον, εἶναι πολὺ ὑπερβολικόν. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐπέλθῃ μία διόρθωσις.

§8Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν ὁ κ. Χριστόπουλος νομίζῃ, ὅτι οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου τούτου ἀδικοῦνται, ἂς φέρῃ μίαν πρότασιν ἢ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ τροπολογηθῇ ὁ παλαιὸς νόμος. Αὐταὶ αἱ συστάσεις δὲν ἔχουν καμμίαν ἀξίαν.

§9ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι καταστρέφονται, καὶ διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ τὴν ἀναφορὰν αὐτὴν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ὥστε νὰ εὕρῃ τοῦτο μέσον τι πρὸς διόρθωσιν τῆς ἀδικίας.

§10ΝΕΓΚΑΣ. Πρὸ 18 ἡμερῶν, κ. πρόεδρε, ὑπεβλήθησαν δύο νομοσχέδια, τὸ μὲν περὶ διαιρέσεως τοῦ νομοῦ Ζακύνθου εἰς δύο ἐπαρχίας, τὸ δὲ περὶ τοῦ ἐνεχυροδανειστηρίου Ζακύνθου. Εἰς τὰ 1867 οἱ βουλευταὶ Κερκύρας ὑπέβαλον νομοσχέδιον τοιαύτης φύσεως διὰ τὸ ἐνεχυροδανειστήριον Κερκύρας· εἰς τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον, ἔχω διάταξιν, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ νόμου περὶ ἐνεχυροδανειστηρίου Κερκύρας ἐπεκτείνονται καὶ ὡς πρὸς τὸ τῆς Ζακύνθου. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα διῆλθον ὅλα τὰ στάδια τοῦ κανονισμοῦ, δηλαδὴ ἐστάλησαν εἰς τὰς ἐπιτροπάς, αἱ ὁποῖαι ἔφεραν τὴν ἔκθεσίν των, ἥτις ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐγγραφῶσιν ἀμφότερα ταῦτα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§11ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά, θὰ λάβωσι τὴν θέσιν των ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει.

§13ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν, ὅπως ἀπὸ τῆς 9 ὥρας συνεδριάζωμεν μέχρι τῆς 12 καὶ ἀπὸ τῆς 3 μέχρι τῆς 7 ἢ 8.

§14ΤΙΝΕΣ. Ἀπὸ τῆς 2.

§15ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πολὺ καλά. Ἐν τούτοις ἐδῶ τί συμβαίνει; Βλέπω πολὺ ἀραιὰς τὰς τάξεις τῶν κκ. βουλευτῶν· τοῦτο λοιπὸν ὑποδεικνύει, ὅτι ἄλλα μὲν ἡ γλῶττα λέγει, ἄλλα δὲ τῶν πραγμάτων ἡ ἀνάγκη ἐπιβάλλει. Κατὰ συνέπειαν ὀφείλω νὰ προκαλέσω τὴν μέριμναν ὑμῶν πρὸς ἐξεύρεσιν τρόπου καταλλήλου διὰ τὴν συναρμολόγησιν τῶν λόγων πρὸς τὸ πρᾶγμα καὶ τοῦτο διὰ τὴν ἀνόρθωσιν κἄπως εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κοινοῦ τῆς θέσεως ἡμῶν, διότι, ὅταν διπλασιάζωμεν τὰς συνεδριάσεις καὶ ὁ ἀριθμὸς ἡμῶν ἦναι ὁ παρ’ ἓν ἢ δύο πλέον ἢ ἔλαττον τῆς ἀπαρτίας, τοῦτο δὲ εἶναι μόνον ἐν ἀρχῇ πρὸς ἀπαρτίαν, κατόπιν δὲ δὲν μένουν ἐν τῇ συνεδριάσει ἢ ὀλίγα ζεύγη ἑκατέρωθεν πρὸς ἀκρόασιν, πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ ἀποτελέσματος ἐμπρέποντος εἰς τὴν θέσιν μας. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι, ἐπειδὴ καὶ οἱ κκ. βουλευταὶ, ὡς καὶ πᾶν ἄλλο ζῶν ὂν, ἔχουν ἀνάγκην καὶ ἀτμοσφαίρας καθαρᾶς καὶ ἡλίου, ἀκόμη δὲ καί τινων ἐργασιῶν πρὸς ἴδιο συντήρησιν, πρέπει νὰ κανονίσωμεν διαφορετικὰ τὰς συνεδριάσεις, ὅπως καὶ διὰ τὴν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς δώσωμεν τὸν χρόνον τὸν ἀπαιτούμενον, καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τὴν ἀπαιτουμένην ἀνακούφισιν, καὶ εἰς τὸ σῶμα τὰ στοιχεῖα τῆς εὐεξίας. Μοὶ φαίνεται λοιπὸν κατάλληλον, ὅτι πρέπει νὰ προσδιορίσωμεν, ὅπως συνεδριάζωμεν ἀπὸ τῆς 9 μέχρι τῆς 12 τῆς μεσημβρίας, καὶ ἀπὸ τῆς 5 μέχρι τῆς 10 μ. μ. ὥστε νὰ δώσωμεν καιρὸν εἰς τοὺς κκ. βουλευτὰς ἐντὸς τῆς ἡμέρας νὰ μεριμνήσωσι περὶ τῶν κατ’ ἰδίαν συμφερόντων.

§16Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ τὸ σκεφθῶμεν αὐτό.

§17ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐκ τῆς τοιαύτης ὅμως καταστάσεως τῆς μὴ τόσον σπουδῆς καὶ ἐπισπερχείας εἰς συνεδρίασιν, οἱ ἐρχόμενοι εἰς μελέτας κατανοοῦσιν, ὅτι εἴμεθα ἄδικοι ἄνθρωποι, καὶ εἴμεθα ἄδικοι, διότι μὲ ἄλλα μέτρα μετροῦμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας καὶ μὲ ἄλλα τὰς ὑποχρεώσεις ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι εἶναι δεδικαιολογημέναι κατὰ μείζονα λόγον, νὰ μὴ ἦναι τόσον ἐπισπερχεῖς. Ὅταν λοιπὸν ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ εἰς τὰ καθήκοντά μας φαινώμεθα τόσον ἀμελεῖς, πῶς δυνάμεθα ν’ ἀπαιτήσωμεν περισσότερον ζῆλον καὶ μείζονα ἐνδελέχειαν ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἄφησαν τὰ ἔργα των ὅλα, καὶ ἤχθησαν εἰς ἀπρόοπτον κατάστασιν, καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι δὲν ἀνταπεκρίθησαν οἱ ἐπίστρατοι εἰς ὅσα ἔπρεπε νὰ προσδοκῶμεν, καὶ νὰ τοὺς κατακρίνωμεν, ὅτι καθυστεροῦσι πρὸς τὴν ἐπιστρατείαν; Πῶς δυνάμεθα αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐξ ἡμέρας μόλις ἔλαβον καιρὸν νὰ ἑτοιμασθῶσι καὶ ἀφαρπαγέντες ἀπὸ τὸν τρυγητὸν καὶ τὸ θέρος ἦλθον νὰ τεθῶσιν εἰς δοκιμασίας ἄλλου βίου μακρὰν τοῦ κέντρου τῶν ὑποθέσεων αὑτῶν, καὶ νὰ μένουν μακρὰν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ζημιούμενοι καὶ καταστρεφόμενοι, νὰ μὴ τοὺς κρίνωμεν δικαιουμένους εἰς ἓν μέτρον ἐπιεικείας; καὶ μόλον τοῦτο δὲν ἐσκέφθημεν εἰμὴ νὰ καταφερώμεθα τόσον ἐναντίον αὐτῶν καὶ νὰ ζητῶμεν μέσα καταδιωκτικὰ ἐναντίον των.

§18ΤΙΝΕΣ. Τί σχέσιν ἔχουν ταῦτα;

§19ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Καὶ διατί νὰ μὴ τοὺς δίδωμεν τοὐλάχιστον μικρὰν ἀνακούφισιν δι’ ἀδειῶν, ὅπως ἀπέλθωσι καὶ μεριμνήσωσι περὶ τῶν ἑαυτῶν συμφερόντων, καὶ μάλιστα εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν μελετᾶτε νὰ τοὺς ἐξακοντίσητε ἔτι ἀπωτέρω, ἐπὶ τῷ ἀμφιβόλῳ τῆς ἐπανόδου; δέον νὰ διαθέσουν τὰ καθ’ ἑαυτούς. Ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν ἐπιβάλλεται καὶ πρὸς αὐτοὺς δικαιοσύνης τήρησις.

§20ΤΙΝΕΣ. Ἤρχισαν νὰ δίδουν ἀδείας.

§21ΜΥΚΩΝΙΟΣ. Διακοσίας ἀδείας δίδει κάθε τάγμα.

§22ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες ἔχομεν ἐκ παραλλήλου πατρίδα καὶ πίστιν· γνωρίζετε τὸ σύνθημα: μάχου ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος. Ὅταν τοὺς ἀφαιρέσητε τὸ πρῶτον ἀπὸ τὰ δύω, δὲν πράττετε συμφέροντι ἐθνικόν. Ὁ θρησκευτικὸς φανατισμὸς, κύριοι, ὀφείλει νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸν Ἕλληνα παρὰ τῷ ἐθνικῷ φανατισμῷ. (Θόρυβος.) Τὰς ἡμέρας τῶν ἑορτῶν πάντες νομίζομεν, ὅτι πρέπει νὰ ἤμεθα εἰς τὰς ἑστίας μας, εἰς τὰς ἐπαρχίας μας, εἰς τοὺς κύκλους τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἵτινες συνδέονται μεθ’ ἡμῶν διὰ στενωτάτων δεσμῶν. Μὴ θέτετε λοιπὸν εἰς κρίσιμον θέσιν παραπολὺ ὑπερβολικὴν τοὺς ἄνδρας αὐτοὺς, (Θόρυβος), ὅταν μάλιστα ἔχητε ὑπὲρ ἐπιεικῶν μέτρων τὴν πεῖραν πολιτισμένων ἄλλων Κρατῶν, τὰ ὁποῖα βαδίζουσιν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς στρατιωτικῆς προόδου. Κύριοι, ἔχω ἐνταῦθα τὸ φύλλον τῆς ἐφημερίδος «Γαλλικῆς Δημοκρατίας», ἐκ τοῦ ὁποίου προκύπτει, ὅτι ἐκεῖ, ἐνῷ πρόκειται περὶ ἀσκήσεως τῆς ἐφεδρείας ἐπὶ ἕνα μῆνα, ἐν τούτοις ὑποβάλλεται νομοσχέδιον εἰς τὴν Γαλλικὴν Βουλήν, ὅπως ἀποζημιώνωνται οἱ ἔφεδροι οἱ καλούμενοι διὰ τὸν ἕνα μῆνα νὰ ὑπηρετήσωσι· καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν, ὅτι καταστρέφομεν τὸ παραπέτασμα τοῦ πατριωτισμοῦ, ὅταν τὰ τοιαῦτα παῤῥησίᾳ ἐκθέτωμεν, διότι ἐκεῖνοι οὐ μόνον νομοθετοῦσι περὶ τούτων, ἀλλὰ παρατηρῶ καὶ ἐν ἄλλῳ φύλλῳ πρόγραμμα βουλευτικῆς ἐκλογῆς ἀνδρὸς, ὅστις ἀποδύεται εἰς τὰς ἐκλογὰς ἐν Γαλλίᾳ, ὅστις ὡς ἐπαγωγὸν θέμα διὰ τὴν συγκέντρωσιν τῶν ψήφων εἰς τὸ ἄτομόν του προβάλλει καὶ τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας καὶ λέγει: φόρος μέγας καὶ δεινὸς μαστίζει τὴν γεωργίαν, τὴν βιομηχανίαν, τὸ ἐμπόριον ἐν Γαλλίᾳ, ὁ φόρος τοῦ αἵματος, καὶ περὶ τούτου, λέγει, θέλω προνοήσει, ὥστε ὅσον τὸ δυνατὸν ἐλάχιστον νὰ ὑπηρετῶσιν οἱ συμπολῖταί μου. Ἐὰν λοιπὸν τοιαῦτα ἔργα καὶ κηρύγματα βλέπωμεν γινόμενα παρὰ πολιτισμένων ἐθνῶν καὶ ἀνδρῶν, τὰ ὁποῖα βαδίζουν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ πατριωτισμοῦ καὶ τῆς στρατιωτικῆς καταρτίσεως, δὲν εἴμεθα ἡμεῖς οἱ μικρόφρονες ἀξιόμεμπτοι, ὅταν θέλωμεν νὰ ἐπιδεικνύωμεν μὲν ἐνθουσιασμὸν, ἀλλὰ κατ’ ἐπίφασιν, ἐνῷ πράγματι ὑποβόσκει ἡ πληγὴ, ἡ ὁποία μετ’ ὀλίγον θέλει ἀναδίδει τὸ ἔμπυον, τὸ ὁποῖον ἐσωτερικῶς συγκεντροῦται. Ὀφείλω ταῦτα, κύριοι, νὰ εἴπω, πρὸς ἐπανάπαυσιν τῆς συνειδήσεώς μου, διότι, ὅπως σᾶς εἶπον, βλέπω, ὅτι τὸ πύον αὐτὸ ὑποβόσκει. Ὀφείλετε λοιπὸν πάντα ταῦτα νὰ τὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, καὶ νὰ φανῆτε ἐπιεικεῖς εἰς τὴν ἐνεστῶσαν θέσιν τῶν ἐπιστράτων, μεριμνῶντες περὶ τῶν ἀδειῶν αὐτῶν, διότι ὀφείλεται μὲν χάρις εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις δὲν εἶναι παρὼν, ὅπως τὸν συγχαρῶ, οὐ μόνον διὰ τὴν δικαιοσύνην, τὴν ὁποίαν ἔδειξε διὰ τὴν τελευταίαν γενομένην μετατόπισιν καὶ ταξινόμησιν τοῦ στρατιωτικοῦ, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἔλαβε καὶ τὸ μέτρον τῶν ἀδειῶν, τὸ ὁποῖον ὅμως ἐπιτυγχάνεται διὰ τῆς συστάσεως. Καὶ ὅταν, κύριοι, ἔρχεται εἰς ἐμὲ ὁ ἐπίστρατος, τὸν πολίτην του, καὶ μοὶ λέγῃ, ὅτι δὲν ἐλήφθη ἄνευ ὅρων τὸ μέτρον τῶν ἀδειῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμιλήσῃς εἰς τὸν διοικητὴν τοῦ τάγματος, πῶς θὰ ὑποφέρω αὐτὸν τὸν ἐξευτελισμόν; (Θόρυβος.)

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συντομώτερα, κ. Δουζίνα.

§24ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶναι ἐδῶ καὶ τ’ ἀκούει, ἂν καὶ δὲν ἦναι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Πρέπει λοιπὸν νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον ἰσότητος περὶ τῶν ἀδειῶν, διότι δὲν ἔχουν ὅλοι τὰς σχέσεις μὲ τοὺς διοικητὰς τῶν ταγμάτων, ὥστε νὰ τοῖς δίδουν ἀδείας. Δεύτερον παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ συζητήσῃ τὰ νομοσχέδια περὶ τῶν τροπολογιῶν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου καὶ νὰ τεθῶσιν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διότι δὲν πρέπει νὰ φενακίζωμεν τὸ κοινόν.

§25ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Εἶναι 11.

§26ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐγὼ ἦλθον ἀπὸ τὰς 9 ἐδῶ· ἂς ἤρχεσθε καὶ σεῖς. Παρακαλῶ λοιπόν, κύριοι, τὴν Βουλήν, πρῶτον, ὅπως συστήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ μέτρον τῶν ἀδειῶν, ὅπως αὗται δίδωνται εὐρύτεραι καὶ κατὰ τρόπον μὴ ἀπαιτοῦντα τὴν κατ’ ἰδίαν ἐκλιπάρησιν πρὸς τοῦτο, καὶ δεύτερον, ὅπως εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τεθῇ τὸ νομοσχέδιον τῶν τροπολογιῶν τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, καὶ τρίτον, ὅπως ληφθῇ πρόνοια περὶ μελέτης πρὸς καταρτισμὸν νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον νὰ θεραπεύῃ τὰς ἀνάγκας τῶν ἐπιστράτων διὰ χορηγιῶν γινομένων, εἴτε παρὰ τοῦ δημοσίου ταμείου, εἴτε παρὰ τῶν δημοτικῶν. (Θόρυβος.) Μὴ νομίζετε, ὅτι ἐγὼ εἶμαι Ἰουδαῖος, καὶ ἐγὼ ἔχω ἐκεῖνα τὰ ὑψηλὰ φρονήματα, τὰ ὁποῖα τόσον πομπωδῶς ἐκφράζονται ἐντεῦθεν· ἀλλ’ ἡ ἀνάγκη τῶν πραγμάτων κόπτει τὰ πτερὰ τῆς φαντασίας καὶ μὲ φέρει εἰς τὴν πραγματικὴν ἐκτίμησιν, καὶ ἀναγκάζομαι νὰ κάμω τὰς προτάσεις ταύτας, ἂν καὶ ἐκ τῶν προτέρων ἡ πεποίθησίς μου μοὶ λέγῃ, ὅτι δὲν θέλει ἡ Βουλὴ ἐπιτρέψει τὴν παραδοχὴν αὐτῶν· ἐγὼ ὅμως, ἔχων καθῆκον πρὸς τὸν ἑαυτόν μου, ὑποβάλλω τὰς προτάσεις αὐτάς.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποβάλλει ἐκθέσεις πλειονοψηφίας καὶ μειονοψηφίας ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ καλλιγράφου καὶ πρωτοκολληστοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν· ὑπάρχει καὶ μειονοψηφία. Θέλουσι τυπωθῆ ἀμφότεραι. Ὁ κ. Φέλς, ὡς ἀντιπρόεδρος τοῦ ἐμπορικοῦ Συλλόγου, ἀπευθύνει πρὸς τὴν Βουλὴν τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα: «Ἐμπορικὸς σύλλογος Κερκύρας ὁμοφώνως καὶ πάλιν ἱκετεύει δι’ ὑμῶν Βουλὴν ἀποῤῥίψαι ὑποβληθεῖσαν σύμβασιν Πιστωτικῆς, ὀλεθριωτάτην συμφέροντα ἑπτανησιακῆς κοινωνίας, ὡς ἐκ τῶν ὅρων ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἀντὶ τοῦ ὁποίου οὐδὲν πραγματικὸν ἀντάλλαγμα δίδεται, οὔτε κοινωνίᾳ, οὔτε δημοσίῳ, ἀλλὰ μόνον δυνητικὰ καὶ ὑποθετικὰ ὠφελήματα προβάλλονται. Ἐν ὀνόματι ἐμπορικῆς τάξεως διαμαρτυρόμεθα κατὰ τῶν ἐξ αὐτῆς ἀπειλουμένων καταστροφῶν.»

§28ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Πρὸ ἡμερῶν πολλοὶ βουλευταὶ καὶ ἐγὼ ὑπεβάλομεν πρότασιν νόμου περὶ ἑρμηνείας τῶν ἄρθρων 69 καὶ 70 τοῦ περὶ Δημοσίου Λογιστικοῦ νόμου. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι ἀναγκαιότατον· καί τοι δὲ ὑπεβλήθη πρὸ δέκα ἡμερῶν, δὲν ἐτυπώθη, οὔτε διενεμήθη. Σᾶς παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ λάβητε πρόνοιαν.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἐτυπώθη; Ἐτυπώθη.

§30ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Τότε νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§31ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ. Εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 30,000 ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης τῆς χρήσεως 1880. (Ἐπιψηφίζεται δι’ ἀναστάσεως.)

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας πιστώσεως, πρὸς πληρωμὴν τῶν ἐξόδων τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου 1881. (Γίνεται δεκτόν.) Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ δανείου ἐξ 120,000,000. (Γίνεται δεκτόν.) Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Παρισίοις συνομολογηθείσης συμβάσεως περὶ προκαταβολῆς ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000. Ὁ κ. Τρικούπης ἔχει τὸν λόγον.

§34Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ συνηγορία ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐστηρίχθη εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ σύμβασις εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὴν πολιτικήν, ἣν ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν ὡς πολιτικὴν τοῦ Κράτους. Οὕτω τιθέμενον τὸ ζήτημα ἔχει μεγίστην σπουδαιότητα· καὶ δικαίως νομίζω, ὅτι ἐτέθη οὕτω, καί τοι δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ φρονῶμεν, ὅτι ἡ ἐπίδρασις τοῦ νομοσχεδίου ἐπὶ τὴν πολιτικὴν εἶναι ἀντίθετος ἐκείνης, ἣν παρέστησαν ὡς ἀποτέλεσμα αὐτοῦ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησε διὰ μακρῶν, ἵν’ ἀποδείξῃ, ὅτι ἄνευ τῆς συμβάσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρωμεν τὰ μέσα, ὅπως πραγματοποιήσωμεν τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν, ἀποφάσεις, ὧν ἄνευ δὲν δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ πολιτική, ἧς σύμβολον εἶναι ἡ ἐπιστράτευσις. Ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ὅσα εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἴδωμεν, ἐὰν ἡ σύμβασις αὕτη παρέχῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα, ὧν ἔχει ἀνάγκην, ἢ ἐὰν ἀφαιρῇ ἀπ’ αὐτῆς τὰ μέσα ταῦτα. Ὀφείλομεν προσέτι νὰ ἐξετάσωμεν διὰ τίνος τρόπου ἠδυνάμεθα νὰ εὕρωμεν τὰ μέσα ταῦτα, ἐὰν τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ ὁποίου σήμερον συζητοῦμεν δὲν παρέχῃ αὐτά. Ὅ,τι ὑπῆρξε παραδοξότερον κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην εἶναι, ὅτι οὐδεμία σχεδὸν διάταξις τῆς συμβάσεως παρῆλθεν ἀνεξέλεγκτος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἑρμηνείας αὐτῆς. Οὐδεμία ἐκ τῶν σπουδαίων διατάξεων τῆς συμβάσεως ἡρμηνεύθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἑρμηνεύεται παρὰ τοῦ ἀναγινώσκοντος αὐτὴν καὶ διατελοῦντος ἐν ἀγνοίᾳ τῶν σκέψεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ διάταξις περὶ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ εἶναι καθαρωτάτη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Τὸ νομοσχέδιον παρέχει εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἥτις ἀνέλαβε τὴν χορήγησιν προκαταβολῆς εἰς τὸ Κράτος δικαίωμα προτιμήσεως ἐπὶ τοῦ ἀποκλειστικοῦ προνομίου τῆς ἐκμισθώσεως τῆς εἰσπράξεως τοῦ ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ φόρου. Τοῦτο οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ μονοπώλιον, ὅπως δὲ ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἵνα μὴ ὑπάρξῃ καὶ ἡ ἐλαχίστη κἂν ἀμφιβολία, ἐφρόντισαν οἱ συναλλαχθέντες πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νὰ θέσωσι καὶ τὴν γαλλικὴν λέξιν ἐντὸς τοῦ νομοσχεδίου. Ἐν τούτοις εἴδομεν ἀξιότιμον βουλευτήν, κατακρίναντα τὴν διάταξιν ταύτην, εἰπόντα, ὅτι οὐδέποτε ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ μονοπώλιον ἐπὶ τοῦ καπνοῦ, καταδείξαντα τὰ ἐλαττώματα τοῦ μονοπωλίου, δηλώσαντα, ὅτι αὐτὸς εἶναι ἀδύνατον νὰ συναινέσῃ εἰς τοιαύτην ὀλεθρίαν διὰ τὸ ἔθνος διάταξιν, καὶ οὐχ ἧττον προσθέσαντα, ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις τὸν βεβαιώσῃ, ὅτι αὐτό, τὸ ὁποῖον ἀναγινώσκει, δὲν εἶναι ἐντὸς τοῦ νομοσχεδίου, αὐτὸς θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς συμβάσεως. Καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ κυβέρνησις τὸ βεβαιοῖ, διότι ἡ κυβέρνησις ἔχει τὸ σύστημα νὰ σιωπᾷ περὶ ἐκείνων, περὶ ὧν ἔχει καθῆκον νὰ ὁμιλήσῃ. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ κυβέρνησις παραδέχηται, ὅτι δὲν εἶναι μονοπώλιον τὸ ἐν ἄρθρῳ 9 ἀναφερόμενον· ἀλλὰ καὶ ἂν τυχὸν ἔλεγε τοῦτο ἡ κυβέρνησις, εἰς τί ὠφελεῖ; Μήπως τοῦτο εἶναι νομοσχέδιον ἐκ τῶν συνήθων; Ἐὰν ἦτο νομοσχέδιον ἐκ τῶν συνήθων, ἠδύνατο ἴσως τὸ δικαστήριον νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν συζήτησιν ἔδωκεν ἡ κυβέρνησις, καίτοι δὲν θὰ ἦτο ὑπόχρεων τὸ δικαστήριον νὰ στηριχθῇ ἐπὶ μόνης τῆς ἑρμηνείας ἐκείνης, ὅτε τὸ γράμμα τοῦ νόμου ἦτο καθαρόν. Ἀλλ’ ἐνταῦθα δὲν πρόκειται περὶ δικαστηρίου, πρόκειται περὶ τρίτων συμβαλλομένων ἐπὶ κέρδει· οὗτοι δὲν θέλουσι στηριχθῆ εἰς τὰς βεβαιώσεις, ἃς ἡ κυβέρνησις δίδει, ἵνα κερδίσῃ τὴν ψῆφον ἑνὸς βουλευτοῦ καὶ δύο ἴσως ἢ τριῶν ἄλλων συμπραττόντων μετ’ αὐτοῦ. Τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορον εἰς τοὺς συμβαλλομένους. Εἶναι οὗτοι λίαν ἀξιότιμοι ἄνθρωποι, ἀλλὰ συναλλάττονται πρὸς κέρδος, καὶ ἔχουσι καθῆκον καὶ πρὸς ἑαυτοὺς καὶ πρὸς ἐκείνους, ὧν εἶναι ἐντολοδόχοι ἐν ταύτῃ τῇ ἐργασίᾳ, νὰ μὴ ἐπιτρέψωσιν, ὅπως εἰς ἐξαγορὰν δύω ἢ τριῶν ψήφων καταργηθῇ σιωπηρῶς διὰ βεβαιώσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐναντίας τῆς ἐννοίας τῆς συμβάσεως διάταξις, ἣν οὗτοι ὑπηγόρευσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν· διότι ἡ σύμβασις αὕτη συνετάχθη παρὰ τῶν συμβληθέντων, ὡς γνωρίζομεν ἐκ τῆς δημοσιευθείσης ἐκθέσεως τοῦ προϊσταμένου αὐτῶν. Ἤκουσα βουλευτὰς ἐξ ἐκείνων, οἵτινες χθὲς δι’ ἀναστάσεως ἐψήφισαν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, βεβαιοῦντας, ὅτι οὐδόλως οὗτοι ἐψήφισαν ὑπὲρ τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ, ὅτι πλὴν τῆς βεβαιώσεως ἑνὸς βουλευτοῦ, ὅτι ἴσως δὲν πρόκειται περὶ μονοπωλίου ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, εἶχον καὶ ἑτέραν διαβεβαίωσιν παρὰ τῆς κυβερνήσεως αὐτῆς, ὅτι τὸ Κράτος ἐκ τῶν ἄρθρων τούτων δὲν εἶναι ὑπόχρεων, διότι ἡ ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει ἡ κυβέρνησις, δὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν Βουλὴν, ἀφορᾷ μόνον εἰς αὐτὴν, ὅπως ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ κατόπιν τῆς ὑποβολῆς εἶναι ἐλευθέρα. Εἶναι αὗται σκέψεις, ἐπιτρεπόμεναι εἰς τὴν Βουλήν; Ἀφοῦ ἡ Βουλὴ ψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον, ἀφοῦ ψηφίσῃ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸ ἄρθρον 9 τῆς συμβάσεως, δι’ οὗ ὑποχρεοῦται ἡ κυβέρνησις πρὸς τρίτους ἀπέναντι προκαταβολῆς, ἣν ἐκεῖνοι προσφέρουσι, νὰ ὑποβάλῃ νομοσχέδιον περὶ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ εἰς τὴν Βουλὴν, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλήν, ψηφίσασαν τὸ ἄρθρον τοῦτο, νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ψηφίζει τὸ μονοπώλιον; Πρόκειται περὶ εὑρέσεως χρημάτων, καὶ πρὸς τοῦτο ὁ πρώτιστος ὅρος εἶναι ἡ πεποίθησις ἐκείνων, πρὸς οὓς ἀποτείνεται ἡ κυβέρνησις, ὅτι ἐργάζεται καλῇ πίστει· καὶ ἀρχόμεθα τῆς ἐργασίας ταύτης, ἀνακηρύττοντες πανδήμως ἐντεῦθεν διὰ στόματος τῶν μελῶν τῆς κυβερνήσεως, ὅτι ἡ κακὴ πίστις εἶναι ὁ τρόπος τῆς ἐνεργείας τῆς κυβερνήσεως, λέγοντες εἰς τοὺς βουλευτάς, ψηφίσατε τὴν διάταξιν ταύτην, διότι ἡμεῖς ἐθέσαμεν αὐτὴν ἐκεῖ, ἵνα ἐξαπατήσωμεν τὰ κεφάλαια, ἀφοῦ δ’ ἅπαξ λάβωμεν τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ λάβωμεν, θέλομεν φέρει εἰκονικῶς, τυπικῶς, πρότασιν νόμου, καὶ ὑμεῖς εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ τὴν ἀποῤῥίψητε. Διὰ τοῦτο, διότι οὕτως ἐργάζεται ἡ κυβέρνησις, ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τοῦ ἐξευτελισμοῦ, τοῦ νὰ ζητῇ, ὡς εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, 13 μόνον ἑκατομμύρια δραχμῶν, καὶ ταῦτα τὰ 13,000,000 νὰ μὴ δύναται νὰ λάβῃ, εἰμὴ δι’ ὅρων ὁποίους περιέχει ἡ σύμβασις αὕτη. Ἐγώ, κύριοι, καὶ καταψηφίζω τῆς συμβάσεως καὶ διαμαρτύρομαι κατ’ αὐτῆς, ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ σύμβασις ψηφισθῇ, θεωρῶ ἐμαυτὸν ὑπόχρεον ἐκ τοῦ ἄρθρου 9· ἤθελον ἐντραπῆ ἐμαυτόν, ἐὰν μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου τούτου οὐχὶ παρ’ ἐμοῦ, ἀλλὰ παρὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἠρνούμην νὰ ἐκτελέσω ἐκεῖνο, ὅπερ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς μοὶ ἐπέβαλεν ὡς ὑποχρέωσιν νὰ ἐκτελέσω. (Εὖγε! ἀριστερᾷ.) Καὶ περὶ ποίου μονοπωλίου πρόκειται; Ἆρα πρόκειται περὶ ποσοῦ εὐτελοῦς, ὥστε νὰ δικαιώμεθα νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἐὰν κατ’ ἀρχὴν τὸ μονοπώλιον ἦναι κακόν, ὡς ἐκ τῆς μικρότητος πρακτικῶς μικρὰν ἔχει σημασίαν; Δὲν δυνάμεθα οὐδὲ ὡς πρὸς τοῦτο νὰ δώσωμεν πίστιν εἰς τὴν κυβέρνησιν, διότι δυστυχῶς διαψεύδει τὴν κυβέρνησιν ὁ προϊστάμενος τῶν συναλλαχθέντων. Ἐπισήμως οὗτος διὰ τῆς ὑπογραφῆς του ἦλθε πρὸς τὸ κοινὸν καὶ ἐβεβαίωσε τὰ ἐναντία· ἐβεβαίωσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Συγγρὸς, ὅτι ὁ ὅρος τῆς προτιμήσεως τῆς παραχωρήσεως εἰς τὴν ἑταιρίαν τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ ἦτο τὸ θεμέλιον, ἐφ’ οὗ αὐτὸς ἐστήριξε πᾶσαν ταύτην τὴν διαπραγμάτευσιν. «Διὰ ταῦτα ἐνόμισα, ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία ἡ ἐπιβολὴ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, καὶ τοιούτου φόρου, οἷος νὰ δυνηθῇ βαθμηδὸν νὰ καλύψῃ τὴν ὅλην ὑπηρεσίαν τοῦ προκειμένου δανείου... Ἐκ τῶν ἀνωτέρω σκέψεων ὁδηγούμενος, ἐσχημάτισα τὸ σχέδιόν μου.» Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅπερ σήμερον συζητοῦμεν, καὶ ὅπερ χθὲς ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς δι’ ἀναστάσεως ἐψήφισε, συνετάχθη ὑπὸ τοῦ γράψαντος ταῦτα, καὶ συνετάχθη ἐν τῇ ἐννοίᾳ, ἣν οὗτος τῷ ἀποδίδει, τουτέστιν, ὅπως καλύψῃ ἡ ἐκ τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ πρόσοδος ὁλόκληρον τὸ ποσόν, εἰς ὃ πρόκειται νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ κυβέρνησις διὰ τῆς ἐκδόσεως τοῦ δανείου τῶν 120,000,000· συνετάχθη, ὅπως λάβῃ τὸ δημόσιον ἐκ τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ ποσὸν 7,000,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος. 7 ἑκατομμύρια δραχμαὶ ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ τί σημαίνουσι, κύριοι; Ὡς εἶπον καὶ ἐν τῇ πρώτῃ συζητήσει, περὶ τοῦ θέματος τούτου δὲν ἔχομεν ἀκριβῆ διδόμενα, ἵνα στηρίξωμεν τὰς σκέψεις ἡμῶν καὶ τοὺς ὑπολογισμούς· ἀλλ’ ἂς λάβωμεν τῆς κυβερνήσεως τὸν ὑπολογισμόν. Ἡ κυβέρνησις ὑποθέτει, ὅτι ἡ κατανάλωσις τοῦ καπνοῦ θὰ ἦνε 1,000,000 ὀκάδων κατ’ ἔτος, καὶ ἂν τοῦτο εἶναι ἀκριβές—τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ φορολογηθῇ οὔτε τὸ ἥμισυ, οὔτε τὸ τρίτον τοῦ ποσοῦ τούτου· τὸ ἄλλο θὰ διαφεύγῃ τὴν φορολογίαν,—ἀλλὰ καὶ τὸ ἓν ἑκατομμύριον ὀκάδων ἂν λάβωμεν ὡς βάσιν, εἰς ποῖα ἀποτελέσματα φθάνομεν; Ἵνα εἰσπράξωμεν 7,000,000 δραχμῶν ἐξ ἑνὸς ἑκατομμυρίου ὀκάδων, πρέπει τουλάχιστον νὰ θέσωμεν φόρον 7 δραχμῶν κατ’ ὀκὰν εἰς εἶδος, οὗτινος ἡ ἀξία εἶναι κατ’ ἀνώτατον ὅρον 3 δραχμῶν, κατὰ κατώτατον ὅρον 30 λεπτά.

§35ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶνε τόσον ὀλίγον.

§36ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. 30 λεπτὰ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μου εἶνε ἡ κατωτάτη τιμή.

§37ΤΙΝΕΣ. Καὶ εἰς τὸ Ἄργος.

§38ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὥστε τὸν μέσον ὅρον τῆς ἀξίας τοῦ καπνοῦ δὲν δύνασθε νὰ ὑπολογίσητε κατ’ ὀκὰν ἄνω τῶν 90 λεπτῶν· καὶ πρόκειται νὰ ἐπιβάλωμεν φόρον τοὐλάχιστον 7 δραχ. διότι καὶ τὸ μονοπώλιον βεβαίως θέλει νὰ πραγματοποιήσῃ τι κέρδος, ὅπερ δὲν δυνάμεθα νὰ μὴ ὑπολογίσωμεν εἰς μίαν δραχμὴν κατ’ ὀκὰν, εἰς τὸ 1 7 ἢ καὶ εἰς τὸ ⅕ τοῦ ὅλου ποσοῦ. Βεβαίως οἱ ἀναδεχθησόμενοι τὴν διαχείρισιν δὲν θὰ διατρέξωσι τοὺς κινδύνους τῆς ἐπιχειρήσεως ταύτης, δὲν θὰ ὑποστῶσι πάντα τὰ βάρη αὐτῆς, ἄνευ τῆς προσδοκίας κέρδους ἀναλόγου πρὸς τὸ ὅλον ποσὸν τῆς ἐπιχειρήσεως. Ταύτην τὴν ὑποχρέωσιν πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν πάντες, ὅσοι ψηφίζοντες ὑπὲρ τῆς συμβάσεως ταύτης ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς καὶ τὸ αἴσθημα τῆς τιμῆς. Ἐάν τις αἰσθάνηται, ὅτι τῷ εἶνε ἀδιάφορος ἡ παρὰ τῶν ἄλλων ἀποδιδομένη πίστις εἰς τὰς ὑποσχέσεις του, ἐὰν ἀδιαφορῇ περὶ τῆς ἰδίας ἑαυτοῦ πίστεως πρὸς ἑαυτὸν, οὗτος δύναται νὰ ψηφίσῃ τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἔχων ταὐτοχρόνως τὴν ὀπισθοβουλίαν, ἣν ἠκούσαμεν παρὰ τῆς κυβερνήσεως. Ἀλλὰ πιστεύω, ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ δὲν θὰ ὑπάρξῃ τις, ὅστις ν’ ἀσπασθῇ τοιαύτην γνώμην καὶ ἐὰν τις δώσῃ ψῆφον ὑπὲρ τῆς συμβάσεως, βεβαίως θὰ δώσῃ αὐτὴν διότι ἐπείσθη, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐπιβάλωμεν ἐπὶ τοῦ καπνοῦ φόρον 7 ἑκατομμυρίων.

§39ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μὰ πόθεν τὸ ἐξάγετε αὐτό;

§40ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι τώρα εἰσήλθετε εἰς τὴν αἴθουσαν· ἐὰν ἦσθε πρὶν ἐδῶ, ἠθέλετε ἀκούσει, ὅτι τὸ ἐξάγω ἐκ τῆς βεβαιώσεως τοῦ κ. Συγγροῦ, ὅστις λέγει, ὅτι ταύτην τὴν σύμβασιν δὲν συνετάξατε ὑμεῖς, ἀλλὰ συνέταξεν αὐτὸς, καὶ ὅτι τὴν συνέταξε πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ λάβῃ ἐκ τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ ἑπτὰ ἑκατομμύρια. Δὲν φέρω ἐντὸς τῆς Βουλῆς γνώμας πολιτῶν ἐξωδίκως ἀποφαινομένων. Ὁ κ. Συγγρὸς εἶναι αὐτὸς ὁ συναλλαχθεὶς, καὶ ἡμεῖς, ψηφίζοντες ταύτην τὴν σύμβασιν, ὀφείλομεν νὰ γινώσκωμεν πῶς ἑρμηνεύει αὐτὴν καὶ ὁ συναλλαχθεὶς, διότι βεβαίως δὲν ἐρχόμεθα ἐδῶ μὲ σκοπὸν ν’ ἀπατήσωμέν τινα. Ὅσον καὶ ἂν ἐπέσαμεν χαμηλὰ, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἐξαπατήσωμεν τὸν κ. Συγγρὸν, διὰ νὰ λάβωμεν 13 ἑκατομμύρια δραχμῶν. (Εὖγε! Εὖγε! ἀριστερᾷ.) Ἐν τούτοις ἐπὶ τῇ βεβαιώσει τῆς κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ὑποχρέωσις, ἥτις ἐπιβάλλεται εἰς τὸ κράτος, δὲν εἶνε ἄλλη, εἰμὴ ὅπως ἡ κυβέρνησις ὑποβάλῃ νομοσχέδιον περὶ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, ἀκούω, ὅτι ὑπάρχουσι βουλευταὶ δύο ἢ τρεῖς, οἵτινες, καίπερ καταδικάζοντες τὸ ἄρθρον, θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς συμβάσεως. Ἡ αὐτὴ ὅμως ἀσάφεια ὑπάρχει εἰς ὅλα τὰ ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου τὰ ἔχοντά τινα σπουδαιότητα· καὶ ὑπάρχει ἡ ἀσάφεια πάντοτε πρὸς ζημίαν τοῦ κράτους, διότι τὰ ἀσαφῆ ταῦτα, καθὸ συνταχθέντα ὑπὸ τῶν πρὸς τὸ κράτος συμβαλλομένων, εἶναι οὕτω συντεταγμένα, ὥστε ἡ ἀσάφεια νὰ μὴ στραφῇ κατ’ αὐτῶν. Ἡ ὑποχρέωσις τοῦ κράτους, ὅπως ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν συναλλαττομένην ὁμάδα, ἵνα συστήσῃ τράπεζαν εἰς τὰς γειτνιακὰς ἐπαρχίας μετὰ τὴν ἕνωσιν αὐτῶν, τράπεζαν ἐκδίδουσαν γραμμάτια πληρωτέα ἐπὶ τῇ ἐμφανίσει καὶ ἔχουσαν τὸ προνόμιον τῆς ἐκδόσεως αὐτῶν, ἡ ὑποχρέωσις αὕτη εἰς οὐδὲν ὑποβάλλεται ἀντάλλαγμα κατὰ τὴν σύμβασιν· ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ἐγένετο ἡ παρατήρησις αὕτη, ἠκούσαμεν παρὰ τῶν κκ. ὑπουργῶν, ὅτι καὶ τοῦτο δὲν εἶνε βέβαιον, ὅτι ἴσως τὰ ἐν τῷ ἄρθρῳ 3 τῆς συμβάσεως δὲν ἐννοοῦσιν, ὅτι ἡ συστηθησομένη τράπεζα θὰ ὑποχρεῶται μόνον εἰς ὅσα ὑποχρεοῦται ἡ Τράπεζα ἡ Ἐθνικὴ μέχρι τοῦδε, ἀλλ’ ἴσως ἐπιτρέπουσι τὰ «μέχρι τοῦδε» νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1892 θὰ ὑποβάλληται καὶ ἡ Τράπεζα ἐκείνη εἰς τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἀνέλαβεν ἐσχάτως καὶ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα. Ὅστις ἀναγνώσῃ τὸ ἄρθρον 3 βλέπει καθαρώτατα, ὅτι τοιαύτην ἔννοιαν τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν ἔχει· βλέπει καθαρώτατα, ὅτι ἐκεῖνο, ὅπερ ἐπρόκειτο νὰ παραχωρηθῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐπὶ ἀνταλλάγματι, ἐκεῖνο παρεχωρήθη εἰς τοὺς συναλλαχθέντας περὶ τῆς προκαταβολῆς ἄνευ οὐδενὸς ἀνταλλάγματος. Δὲν εἶναι δὲ πρέπον ἡ Κυβέρνησις πρὸ τῆς ψηφίσεως νὰ ῥίπτῃ ἀμφιβολίας περὶ τοιούτων θεμάτων. Ἐὰν ὑπάρχῃ ὑποχρέωσις πρὸς ἀπόδοσιν ἀνταλλάγματος, τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ὀφείλομεν ν’ ἀναγράψωμεν καθαρῶς, διότι ἄλλως εἶναι βέβαιον, ὅτι δὲν θὰ πραγματοποιηθῇ.

§41ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἴμεθα τόσον βέβαιοι καὶ εἶναι τόσον ἀληθὲς αὐτὸ, ὅπερ εἴπομεν, ὅτι τὸ ἀντάλλαγμα ὑπάρχει, ὥστε δὲν ἔχομεν καμμίαν δυσκολίαν πᾶσαν διασάφησιν νὰ δεχθῶμεν καὶ εἰς τὸν νόμον καὶ ἀλλοῦ, διότι καμμία ἄλλη ἰδέα δὲν ὑπάρχει. Ἑπομένως μὴ ὁμιλεῖτε περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἀμφισβητεῖται.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ τῆς προκαταβολῆς ὄχι μόνον εἴδομεν τὴν Κυβέρνησιν ὑποστηρίζουσαν τὰς ἀμφιβολίας, αἵτινες ἐγεννήθησαν ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἵνα δυνηθῇ τοιουτοτρόπως νὰ παράσχῃ εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον νὰ κρυφθῶσιν ὄπισθεν τῶν ἀμφιβολιῶν, τὸ μέσον, ἵν’ ἀπαλλαχθῶσιν οὕτω, ὡς νομίζουσι, τῆς εὐθύνης, ἀλλ’ εἴδομεν τὴν Κυβέρνησιν ἀντιφάσκουσαν πρὸς ἑαυτὴν, εἴδομεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας του εἰπόντα ἄλλα διότι ἄλλους ἤθελε νὰ πείσῃ, καὶ ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του εἰπόντα ἄλλα, διότι ἄλλους ἤθελε νὰ πείσῃ. Ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ μακρῶν ἀνέπτυξε τὸν ἰσχυρισμόν, ὅτι τὰ 6,000,000 τὰ δανειζόμενα ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δανείζονται ἀνεξαρτήτως τῆς συμβάσεως ταύτης, ὅπως εἶχεν εἰπεῖ καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς, καὶ ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του μᾶς εἶπεν, ὅτι περιλαμβάνονται ἐν τῇ συμβάσει ταύτῃ.....

§43ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγώ!

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μάλιστα, ὑμεῖς.—διότι ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του ἤθελεν ἄλλην ἀπόδειξιν νὰ φέρῃ ἢ ἐκείνην, ἣν ἤθελε νὰ φέρῃ ἐν ἀρχῇ. Ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του ἤθελε νὰ ἄρῃ τοὺς ἐνδοιασμοὺς ἐκείνων, οἵτινες ἔλεγον, ὅτι θὰ ἔχῃ δυσχέρειαν τὸ Κράτος μετὰ παρέλευσιν τῶν 18 ἢ τῶν 22 μηνῶν περὶ τὴν ἀπότισιν τῆς προκαταβολῆς, ὁ δὲ κ. Κουμουνδοῦρος τότε, ἵνα δείξῃ, ὅτι αἱ δυσχέρειαι δὲν θὰ ἦναι σπουδαῖαι, εἶχε συμφέρον νὰ ἐλαττώσῃ τὸ ποσόν· ἀφαιρεῖ λοιπὸν τότε ὅσα καὶ ἡμεῖς ἀφῃροῦμεν, ἀφαιρεῖ δ’ ἀνεξετάστως καὶ ὅσα ἡμεῖς δὲν ἀφαιροῦμεν. «Ἀφαιρῶ, λέγει, τὰ 6 ἑκατομμύρια τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης· ἀφαιρῶ 5 ἑκατομμύρια τῆς Πιστωτικῆς, — ἅπερ ἡμεῖς δὲν ἀφαιροῦμεν, — μένουν 13 ἑκατομμύρια· καὶ διὰ 13 ἑκατομμύρια, ἐπεφώνει διὰ παθητικῆς ἀποστροφῆς, νομίζετε, ὅτι δὲν θὰ ἔχῃ πίστιν τὸ Κράτος μετὰ 18 μῆνας;» Περὶ τούτου ὡμίλησεν ἐπὶ πολλὴν ὥραν, ἐγὼ δ’ ἐβαρύνθην ἀκούων. Κατὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας του, καὶ κατὰ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, τὰ 6,000,000 τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης οὐδὲν εἶχον κοινὸν πρὸς τὴν προκαταβολήν. Ἡ προκαταβολὴ ἦτο 25 ἑκατομμύρια, ἀνεξαρτήτως τοῦ ποσοῦ, ὅπερ ἡ Τράπεζα λαμβάνει ἐκ τοῦ δανείου, ἡ δὲ Τράπεζα, ὑποχρεωθεῖσα πρὸς τὸν κ. Συγγρὸν καὶ τοὺς μετ’ αὐτοῦ συμπράττοντας, ὅπως λάβῃ ἐκ τῆς προκαταβολῆς 6 ἑκατομμύρια, εἶχεν ἀνεξαρτήτως ταύτης τὴν ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ καὶ 10 ἑκατομμύρια ὀνοματικὰ ἐκ τοῦ δανείου, καὶ διὰ τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀφῄρει τὰ 6 ἑκατομμύρια ὅτε ἐνόμιζεν, ὅτι εἶχε τὸ συμφέρον ὑπὲρ τοῦ ἐπιχειρήματος αὐτοῦ νὰ ποιήσηται τὴν ἀφαίρεσιν ταύτην. Πάντα, ὡς εἶπον, ἠμφισβητήθησαν, καὶ πρὸς πάντα ἡ Κυβέρνησις ἔδωκεν ἀπάντησιν ἢ ἀντιφατικὴν πρὸς ἑαυτὴν ἢ ἀμφιβολολόγον, ἵνα δυνηθῇ νὰ σαγηνεύσῃ τοὺς πάντας. Καὶ ὡς πρὸς αὐτὸ τὸ ἐνέχυρον ἠκούσαμεν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ἐν τῇ συμβάσει λέξις ἐνέχυρον εἶναι ἴσως ἐνέχυρον, καὶ ἠκούσαμεν καὶ βουλευτοῦ λέγοντος, ὅτι, ἐὰν τὸν βεβαιώσῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ ἐνέχυρον εἶναι ἴσως ἐνέχυρον, καὶ ὅτι τὸ ἴσως ἐνέχυρον δὲν εἶναι ἐνέχυρον, τότε αὐτὸς θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς συμβάσεως. Ἐν τούτοις εἶναι λίαν σπουδαῖον νὰ γνωρίζωμεν, ἐὰν εἰς ἐνέχυρον κρατῶσιν οἱ συναλλαχθέντες τὰς ὁμολογίας, ἢ ἐὰν τὰς κρατῶσιν, ἵνα ἐμποδίζωσι τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὰς πωλήσῃ, καὶ διὰ τῆς παρεμποδίσεως ταύτης νὰ δύνανται νὰ πιέσωσι τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν πληρωμήν. Ἐὰν τὸ ἄρθρον δὲν ἐξεφράζετο καθαρῶς, θὰ ἠδύναντο ἴσως τὰ ἐνταῦθα λεχθέντα νὰ ἔχωσί τινα ἐπήρειαν καὶ ἐπ’ αὐτοὺς τοὺς συναλλαχθέντας· ἀλλὰ τὸ ἄρθρον εἶναι τοσοῦτο καθαρόν, ὥστε δὲν ἐννοῶ κατὰ τίνα τρόπον θέλετε δυνηθῆ νὰ παραστήσητε καὶ νὰ ὑποστηρίξητε ὅπερ εἴπετε, ὅτι αἱ ὁμολογίαι αἱ τιθέμεναι εἰς χεῖρας τῆς συναλλαττομένης ὁμάδος ὁμολογίαι ὀνοματικοῦ κεφαλαίου 70,000,000 ἢ 60,000,000 καὶ ἐπιπροσθέτως 10,000,000 ἐξ ἐκείνων, ἃς κρατεῖ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι αὗται πᾶσαι δὲν εἶναι εἰς τὴν διάθεσιν αὐτῶν, ὅπως ἐν τῷ χρηματιστηρίῳ, παρελθούσης τῆς διορίας, πωλήσωσιν αὐτάς. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε καὶ τοῦτο, ἤτοι τὸ δικαίωμα τῆς ἐκποιήσεως, νὰ παραστήσῃ, ὡς μὴ ἔχον σημασίαν, διότι, λέγει, δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ ἡ πώλησις ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ, ὅπως ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ἡ συμφωνία μετὰ τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, πρόκειται, λέγει, νὰ πωληθῶσιν αἱ ὁμολογίαι ἐν τῷ χρηματιστηρίῳ καὶ ἑπομένως κατάχρησις δὲν χωρεῖ. Καὶ ποῖος εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ κλοπῆς; ποῖος εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ καταχρήσεως ἐκ τῶν τιμωρουμένων ὑπὸ τοῦ ποινικοῦ νόμου; Εἴπομεν, ὅτι ὅταν εἰς χεῖρας ὁμάδος ἐπιδιωκούσης τὸ κέρδος ὑπάρχῃ ποσὸν ὁμολογιῶν ἀξίας ὀνοματικῆς 70,000,000, ὅταν αἱ ὁμολογίαι αὗται ἦναι ἀξίαι ἑλληνικαί, ὅταν ἦναι βέβαιον, ὅτι ἑλληνικαὶ ἀξίαι δὲν κυκλοφοροῦσι πράγματι ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις τῆς Εὐρώπης, ὅτι νόμιμον κυκλοφορίαν ἔχουσι μόνον ἐν τῷ χρηματιστηρίῳ τῶν Παρισίων καὶ ὅτι καὶ ἐκεῖ δὲν ἔχουσι πραγματικὴν κυκλοφορίαν, κυκλοφοροῦσαι μόνον ἐν τοῖς λεγομένοις παρασκηνίοις τοῦ χρηματιστηρίου, εὐκόλως δυνάμεθα νὰ κατανοήσωμεν, ποία θὰ ἦναι ἡ ἐπὶ τῶν τιμῶν ἐπήρεια τῶν διαθετόντων ὁμολογίας ἀξίας ὀνοματικῆς 70 ἑκατομμυρίων. Ἐλάχιστον ποσὸν ἀρκεῖ νὰ προσφέρωσιν οὗτοι εἰς πώλησιν ἐν τοῖς παρασκηνίοις, ἵνα ἐπέλθῃ ἔκπτωσις τιμῆς 5 ἢ 15 ἢ 20%. Εἶναι βέβαιον, ὅτι ἐὰν ἐπὶ τῇ παρελεύσει τῆς διορίας ἡ Κυβέρνησις μὴ ἦναι εἰς θέσιν ν’ ἀποτίσῃ τὴν προκαταβολήν, ἡ ὁμὰς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ πωλήσῃ ἐν τοῖς χρηματιστηρίοις πάσας τὰς ὁμολογίας, τὰς ὁποίας κρατεῖ εἰς ἐνέχυρον πρὸς ἀποζημίωσιν αὐτῆς, ἔχουσα δὲ τὸ δικαίωμα τοῦτο, εἶναι βέβαιον, ὅτι ἔχει καὶ τὰ μέσα, ὅπως δυνηθῇ νὰ ὑποτιμήσῃ τὰς ὁμολογίας, ἂν ἔχῃ τὸ πρὸς τοῦτο συμφέρον. Τοιαύτην σύμβασιν πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν σήμερον, καὶ μὴ ἀποβλέπετε εἰς τὸ ποσὸν τοῦ τόκου τῶν 7%· τοῦτο εἶναι μηδὲν ἐν τῇ ὑποθέσει ταύτῃ. Αἱ ὠφέλειαι ἐκ τῆς προκαταβολῆς δὲν εἶναι αἱ τοῦ τόκου. Καίτοι ὑπεστήριξεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς τὴν σύμβασιν, στηριζόμενος εἰς τὸ μέτριον τοῦ τόκου καὶ ἀρνούμενος τὸ ὑπέρογκον τῶν ἄλλων ὠφελειῶν τῆς ὁμάδος, ᾐσθάνετο ὅμως, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς τοιαῦτα ἐπιχειρήματα καὶ μόνα νὰ ἀρκεσθῇ ἡ Βουλή, καὶ διὰ τοῦτο προσέφυγεν εἰς τελευταῖον ἐπιχείρημα, ὅτι καὶ κακὴ ἂν ἦναι ἡ σύμβασις, εἶναι ἡ καλλίστη τῶν συμβάσεων, ἃς ἠδυνάμεθα ν’ ἀποκτήσωμεν κατὰ ταύτην τὴν ὥραν, ὅτε ἔχομεν ἀνάγκην χρημάτων, καὶ ὅτι ὅστις ἀρνεῖται τὴν ἐπιψήφισιν ταύτης τῆς συμβάσεως, ἀρνεῖται τὴν ὑποστήριξιν τῆς πολιτικῆς, ἧς χάριν συνήφθη ἡ σύμβασις. Εἶπε μάλιστα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ὅτι ἀπόδειξις τοῦ εὐτελοῦς τῶν ὅρων τῆς συμβάσεως εἶναι, ὅτι οὐδεὶς παρουσιάζεται σήμερον, ἵν’ ἀναδεχθῇ τὴν προκαταβολὴν ἀντὶ τῆς συμβληθείσης ὁμάδος. Σήμερον ἔτι ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ὁμὰς εἶναι ἑτοίμη νὰ παραχωρήσῃ τὴν σύμβασιν εἰς πάντα, ὅστις ἤθελε νὰ ὑποκατασταθῇ εἰς τὴν θέσιν αὐτῆς, καὶ ἐνόμισεν, ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι καταπληκτικὸν, καὶ ὅτι ἦτο περιττὴ πᾶσα ἄλλη σκέψις, ἀφοῦ ἀνεκοίνωσε τὸ γεγονὸς τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τοῦτο τί ἀποδεικνύει; Τὴν ἔλλειψιν τῆς πίστεως τοῦ κράτους· καὶ περὶ τῆς πίστεως ὀφείλομεν μετ’ ὀλίγον νὰ ὁμιλήσωμεν. Ἐπὶ δανείων, ὅ,τι πρωτίστως ἐπιδρᾷ ἐπὶ τῶν ὅρων, εἶναι ἡ πίστις, καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ νομίζωμεν, ὅτι τὸ βαρὺ τῶν ὅρων καθιστᾷ πάντοτε εὐκολωτέραν τὴν ἀποδοχὴν αὐτῶν· ἐνίοτε ἐλαφρότεροι ὅροι θὰ καθίστων τὸ δάνειον μᾶλλον εὐπρόσδεκτον, διότι ὁ βαρύτερος ὅρος χαρακτηρίζει αὐτὸ ὡς δάνειον χρεωκόπου, εἰς τὸν ὁποῖον οὐδεὶς τολμᾷ νὰ προσφέρῃ τὰ χρήματά του. Παρατηρήσατε, τί συμβαίνει εἰς τὰ χρεώγραφα τῶν ἄλλων ἐπικρατειῶν. Ἐν Ἀγγλίᾳ τὰ δάνεια τὰ ἀποφέροντα τόκον 3% εἶναι σχεδὸν εἰς τὸ ἄρτιον, ἐνῷ δάνεια ἄλλων Κρατῶν ἀποφέροντα τόκον 5% εἶναι κάτω τοῦ ἀρτίου· ἆρα διότι τὸ 5% ἀξίζει ὀλιγώτερον τοῦ 3%; Ὄχι, ἀλλὰ διότι ἡ ἐγγύησις εἶναι μικροτέρα· ποία ἐγγύησις; ἡ πεποίθησις τῆς κοινωνίας ἐπὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ Κράτους, ὅπως τακτικῶς πληρώνῃ τὸ χρεώλυτρον καὶ τοὺς τόκους. Αὕτη ἡ πεποίθησις εἶναι ἡ βάσις, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ παρασκευάζῃ πᾶσα κυβέρνησις, συναλλαττομένη περὶ δανείου. Ἂν οὐδεὶς παρουσιάζηται δεχόμενος τὴν σύμβασιν ταύτην, οἵα ὑπεβλήθη καὶ ὑπὸ τοὺς τοκογλυφικοὺς ὅρους τῆς προκαταβολῆς, ἀπόδειξις, ὅτι στερεῖται τῆς βάσεως τῆς ὑγιοῦς, ἐφ’ ἧς ὤφειλε νὰ στηριχθῇ τὸ οἰκοδόμημα, στερεῖται τῆς πίστεως· καὶ διατί στερεῖται τῆς πίστεως; Ὀφείλω νὰ ὁμιλήσω περὶ τούτου, διότι ἠθέλησάν τινες νὰ ὑπαινιχθῶσιν, ὅτι αἱ στενοχωρίαι τῆς κυβερνήσεως προέρχονται ἐκ παραλείψεων τῶν προκατόχων. Εἷς προαγορεύσας, ὅστις ἔργον ἔχει ἐν τῇ Βουλῇ νὰ ῥίπτῃ χολὴν καὶ ἐπὶ τῆς κυβερνήσεως καὶ ἐπὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, νὰ ψηφίζῃ δὲ ὑπὲρ ἐκείνου, καθ’ οὗ ἴθυνε τὰ βέλη αὐτοῦ, δὲν ὤκνησε νὰ ὑποδείξῃ, ὅτι πᾶσαι αἱ δυσχέρειαι τῆς παρούσης κυβερνήσεως προῆλθον ἐξ ὑπαιτιότητος τῆς προκατόχου, ὑπαιτιότητος, τὴν ὁποίαν, κατ’ αὐτὸν, ἡ παροῦσα κυβέρνησις μεγάλως ἐνέτεινε, καὶ ἐπὶ τῇ ὁποίᾳ βαρείας ὑπέχει εὐθύνας, εὐθύνας ὅμως, ὧν ἀπαλλάσσεται σήμερον χάρις εἰς τὴν συνδρομὴν τῶν 2 ἢ 3 ψήφων, τὰς ὁποίας φέρει εἰς τὴν κυβέρνησιν καὶ ἃς ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ, ὅτι θὰ δώσῃ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν αἱ τρεῖς ψῆφοι προστιθέμεναι εἰς τοὺς ἐναντίους θὰ καταστήσωσιν αὐτὴν μειοψηφοῦσαν. Οἱ κατὰ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως ὑπαινιγμοὶ ἀφώρων εἰς τὸ ὅτι ἡ προκάτοχος κυβέρνησις ὤφειλεν, ἀφ’ οὗ τῇ προσεφέροντο χρήματα ἐπὶ δανείῳ χρεωλυτικῷ, νὰ δεχθῇ ταῦτα, καὶ μὴ δεχθεῖσα ταῦτα, εἶναι αἰτία ὅτι σήμερον δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποκτήσωμεν χρήματα ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ὅροις, ἐφ’ οἷς τότε προσεφέροντο. Ἐδῶ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἐκ τῶν πραγμάτων προῆλθεν ἡ μεταβολὴ τῆς καταστάσεως, ἐξ ἧς ἀποβαίνει δυσχερὴς ἡ πραγματοποίησις δανείου, καὶ ἂν ὤφειλεν ἡ κυβέρνησις νὰ θεωρήσῃ ὡς πιθανόν, ὅτι ἡ κατάστασις ἤθελεν ἀποβῆ δυσχερεστέρα, ἵνα σπεύσῃ νὰ συνομολογήσῃ τότε τὸ δάνειον· δέον προσέτι νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν, γενομένων δεκτῶν τότε τῶν περὶ δανείου προτάσεων, ἡ μεταβολὴ τῆς καταστάσεως ἡ ἐπελθοῦσα ἔκτοτε δὲν θὰ ἐμπόδιζε τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ, ἂν ἡ ἔλλειψις νομοθετικῆς ἀδείας πρὸς συνομολόγησιν δανείου, ἐνῷ θὰ ἔφερε δυσχερείας περὶ τὴν διαπραγμάτευσιν τῆς συμβάσεως, δὲν ἤθελε καταστήσει ἀνωφελεῖς καὶ αὐτὰς τὰς συμφωνίας, αἵτινες ἤθελον γείνει ἄνευ νομοθετήματος καὶ ἐπὶ τῷ ὅρῳ τῆς κυρώσεως τῆς Βουλῆς. Ποία ἦτο ἡ ἰδέα τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως; Ὅτε ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐλάμβανε προτάσεις ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ἐθεώρει αὐτὰς ἐχούσας σημασίαν ἐφ’ ὅσον ἐπρόκειτο περὶ χορηγήσεως χρημάτων δι’ ὑποχρεώσεως τῶν συναλλαττομένων, ἤτοι ferme. Ὡς πρὸς τοῦτο, ὑπῆρχε δυσχέρεια, οὐχὶ ὅπως δοθῇ ποσόν τι ὑποχρεωτικῶς, ἀλλ’ ὅπως δοθῇ ἱκανὸν ποσὸν τέλος ἐφθάσαμεν εἰς πρότασιν, ὅπως ἐπὶ δανείου 80 ἑκατομμυρίων φράγκων ὀνοματικοῦ δοθῇ ferme, ἤτοι ἐπὶ ὑποχρεώσει τῶν συναλλαττομένων, 70% ἐκ τοῦ ὁλικοῦ ποσοῦ ἐπὶ τιμῇ 66. Τὴν τιμὴν ταύτην ἐθεωροῦμεν ἡμεῖς μικρὰν ἐκ παραβολῆς πρὸς τὴν τρέχουσαν τότε τιμὴν τῶν χρεωγράφων τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων καὶ πρὸς τὴν τρέχουσαν ἐν Ἀγγλίᾳ τιμὴν τῶν μόνων ἐκεῖ ἐν κυκλοφορίᾳ ἑλληνικῶν χρεωγράφων, τῶν λεγομένων χρεωγράφων τοῦ δανείου τῆς Ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ ἐκ τῆς μετατροπῆς τῶν χρεῶν τοῦ 1824 καὶ 1825. Ἀντεπροτείναμεν ἄλλους ὅρους, καὶ ἐπειδὴ εἴδομεν τοὺς συναλλαττομένους πρὸς ἡμᾶς δυστροποῦντας, ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ὠφείλομεν νὰ ἀποδείξωμεν πρὸς αὐτούς, ὅτι ἦτο πεπλανημένη ἡ γνώμη των, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς των, διότι αὕτη ἡ ἰδέα τοὺς παρεκίνει νὰ προσφέρωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὀλιγώτερα ὅσων ἡ τρέχουσα τιμὴ τῶν ἄλλων χρεωγράφων ἐδείκνυεν ὡς τὰ πρέποντα. Διὰ νὰ ἀποδείξωμεν δὲ εἰς αὐτούς, ὅτι δὲν εἴχομεν τὴν ἀνάγκην των, ἔπρεπε νὰ εὕρωμεν χρήματα ἐντὸς τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως καὶ τῆς σκέψεως ταύτης, ὠφείλομεν τότε κατὰ τὴν παραμονὴν τῆς ἐλεύσεως τῆς Βουλῆς, νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα τῆς ἄρσεως ἢ μὴ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἥτις κατὰ ὑφιστάμενον νόμον θὰ ἔληγε τὰ τέλη τοῦ μηνὸς τούτου, καὶ ἂν μὴ ἐλαμβάνετο ἐγκαίρως ἡ πρόνοια, θὰ ἐπήρχοντο μεγάλαι περιπλοκαί. Ἡ γνώμη ἡμῶν ἦτο, ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν ἐπέτρεπον τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὠφείλομεν ἄρα νὰ κανονίσωμεν ἔκτοτε τὰ τῆς μὴ ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὁ δὲ κανονισμὸς οὗτος ἐπήγετο ἐξ ἀνάγκης καὶ τὴν χορήγησιν δανείου παρὰ τῆς Τραπέζης, ἧς τὰ γραμμάτια ἤθελον κυκλοφορεῖ ἀναγκαστικῶς, διότι τοῦτο ἦτο τὸ ἀντάλλαγμα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας Ἀλλ’ ὑπὲρ ταύτας ὑπῆρχε καὶ ἄλλη σκέψις. Παρετηροῦμεν τὸ γεγονὸς τὸ ἀναντίῤῥητον, ὅτι ἡ πίστις τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης εἶνε ἀνωτέρα τῆς πίστεως τοῦ Κράτους, καὶ τοῦτο δὲν εἶναί τι πρωτοφανὲς ἐνταῦθα, παρουσιάσθη εἰς πάντα τὰ Κράτη. Καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἀγγλίᾳ πρὸ δεκαετηρίδων τινῶν ἡ πίστις τῆς Τραπέζης ὑπερέβαινε τὴν πίστιν τοῦ Κράτους, καὶ ἡ Τράπεζα προσέφερεν εἰς τὸ Κράτος τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ ἤδη ἐνταῦθα παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἐν ὅσῳ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἔχει ἀνωτέραν πίστιν τῆς τοῦ Κράτους, ἐφρονοῦμεν, ὅτι ὡς ἐκ τῆς ὑπεροχῆς ταύτης τῆς πίστεως τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν πίστιν τοῦ Κράτους θὰ ἦτο συμφέρον εἰς τὴν πολιτείαν τὰ δάνεια αὐτῆς νὰ πραγματοποιῶνται διὰ τῆς Τραπέζης, διότι οὕτω θὰ ἠδύνατο καὶ ποσὸν μεγαλείτερον νὰ πραγματοποιῇ καὶ ἐπὶ ὅροις συμφερωτέροις. Εἴχομεν δὲ τούτου ἀπόδειξιν τὸ δάνειον τῶν 60 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου εἶχε πραγματοποιήσει ἡ Τράπεζα Εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως χθές, ὅτι εἰς πραγματοποίησιν τοῦ δανείου τούτου ἐπλήρωσεν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα λόγῳ προμηθείας ποσὰ ὑπέρογκα, ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῶσι ταῦτα ἀκριβῆ, τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλονται εἰς τὴν Τράπεζαν ἐκ τοῦ δανείου ἐκείνου εἶναι ἀσυγκρίτως μικρότερα τῶν βαρῶν, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπεβάλλοντο εἰς τὸ Κράτος καὶ ἄνευ τῶν παραχωρήσεων, περὶ ὧν γίνεται λόγος ἐν τῇ συμβάσει. Εἴχομεν ἄρα καὶ πρακτικὴν ἀπόδειξιν, ὅτι αἱ σκέψεις ἡμῶν περὶ τῆς ὑπεροχῆς τῆς πίστεως τῆς Τραπέζης καὶ περὶ τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας διὰ τῆς ὑπεροχῆς ταύτης ἠδύνατο ἡ Τράπεζα νὰ προσφέρῃ εἰς τὸ Κράτος, ἦσαν ἀκριβεῖς. Ἀλλ’ εἴχομεν καὶ ἑτέραν σκέψιν. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως χθὲς ὡμίλησε περὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ὡς ἐξαντληθείσης μετὰ τὴν παροχὴν τῶν 25 ἑκατομμυρίων μεταλλικοῦ, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς τελευταίας συμβάσεως ἐχορήγησεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ εἶπεν, ὅτι προτιμότερον εἶναι νὰ παραχωρήσωμεν τὸ προνόμιον τῆς ἐκδόσεως τραπεζικῶν γραμματίων κατὰ τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Θεσσαλίαν εἰς συναλλαττομένην ὁμάδα, τὴν ὁποίαν δὲν γνωρίζομεν, διότι δὲν γνωρίζομεν ποία θὰ ἦναι ἡ Τράπεζα αὐτῆς, προτιμότερον εἰς τὸν ἄγνωστον Θεὸν νὰ παραχωρήσωμεν τὸ προνόμιον, παρὰ εἰς Τράπεζαν, ἥτις οὐδὲν λεπτὸν μεταλλικοῦ ἔχει.

§45ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὕτω εἴπετε σεῖς, ὅτι δὲν χρειάζεται λεπτά.

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ νὰ εἴπωμεν τοῦτο δὲν ἐπάγεται, ὅτι καὶ δὲν ἔχει λεπτόν.

§47ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὲ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα ἔρχεσθε νὰ διαψεύσητε τώρα ὅσα χθὲς εἴπετε.

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ διαψεύσω τι. Δὲν εἶπον, ὅτι ἡ Τράπεζα δὲν ἔχει μεταλλικόν, διότι γνωρίζω κάλλιστα καὶ ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶχον καθῆκον νὰ γνωρίζω τί συμβαίνει εἰς τὴν Τράπεζαν· καὶ ὁ μᾶλλον ἀδαὴς γνωρίζει, ὅτι ἡ Τράπεζα ἔχει ἐν τῷ ταμείῳ της 40 ἑκατομμύρια μεταλλικοῦ· τὰ ἔχει ὅμως δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν περιορίζονται εἰς ὅσα βλέπουσιν, ἀλλ’ ἐξετάζουσι καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ὑπὸ τὰ φαινόμενα. Καὶ ποῖον εἶναι τὸ ὑπάρχον ὑπὸ τὰ φαινόμενα; Δὲν χρειάζεται νὰ ἦναι τις πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ ὑπουργὸς διὰ νὰ τὸ γνωρίζῃ. Ἀρκεῖ νὰ ἀναγινώσκῃ τις τὰς ἐφημερίδας ἢ νὰ ἔχῃ συναλλαγάς, ἵνα γνωρίζῃ, ὅτι ἡ Τράπεζα συνωμολόγησε δάνειον 60 ἑκατομμυρίων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, καταβλητέον ἐν διορίαις βραχυπροθέσμοις, καὶ ὅτι θέλει λάβει εἰς μεταλλικὸν ἅπαν τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον δὲν ἔλαβεν ἔτι, ἐκεῖνο δὲ τὸ ὁποῖον ἔλαβε, τὸ ἔδωκεν εἰς τὸ δημόσιον κατόπιν τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπρεσβεύομεν, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἔχῃ ἡ Τράπεζα μεταλλικὸν ἐν τῷ ταμείῳ ὅταν ὑπάρχῃ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, ἀρχῆς ἣν δὲν ἠσπάσθη ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἣν ὑποστηρίζει, διότι τῷ συμβαίνει πολλάκις νὰ ὑποστηρίζῃ τὰς ἰδέας μου, ἐνῷ δὲν τὰς ἀσπάζεται.

§49ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἴχετε δύο ἰδέας.

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν καιρῷ εἰρήνης ἰδέαν εἴχομεν τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἐν καιρῷ δὲ πολέμου τὴν παράτασιν. Αὕτη εἶναι ἡ γνώμη μου καὶ ἡ γνώμη ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν, ὅτι, ἵνα ὦσι συνεπεῖς, δὲν δύνανται νὰ ἀκολουθῶσι τὴν αὐτὴν πολιτικὴν ἐν καιρῷ πολέμου καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης. Ἡ Τράπεζα, ὡς εἶπον, οὐ μόνον ἔχει ἀνωτέραν πίστιν τῆς τοῦ Κράτους καὶ δύναται νὰ συντελέσῃ κάλλιον παντὸς ἄλλου εἰς ἀπόκτησιν δανείου ὑπὲρ τοῦ Κράτους καὶ δύναται νὰ πραγματοποιήσῃ αὐτὸ καὶ διὰ ποσὸν μεγαλείτερον καὶ ἐπὶ ὅροις συμφερωτέροις ἢ ὅ,τι ἀπ’ εὐθείας ἠδύνατο νὰ πραγματοποιήσῃ τὸ Κράτος, ἀλλ’ εἶχε καὶ ποσὸν μεταλλικοῦ εἰς τὴν διάθεσίν της· καὶ εἰς τὸ ποσὸν τοῦ μεταλλικοῦ ἀποβλέπουσα ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἔπρεπε νὰ ἐργασθῇ, ἵνα δυνηθῇ καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο τοῦ μεταλλικοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνώτερον τῶν 40 ἑκατομμυρίων, νὰ πραγματοποιήσῃ ὡς δάνειον, καὶ νὰ μεταχειρισθῇ τὴν πίστιν τῆς Τραπέζης εἰς εὕρεσιν καὶ ἄλλων κεφαλαίων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἀφοῦ ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν εἶναι ὑποχείριος τῶν ὀλίγων πρὸς αὐτὴν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ συναλλαττομένων, ἀλλ’ ὅτι ἠδύνατο νὰ εὕρῃ συνδρομὴν καὶ ἐκεῖ, ὅπου τὸ κέρδος δὲν ἦτο τὸ μόνον ἐλατήριον. Ὅταν ἀπευθυνώμεθα πρὸς τὰ χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀξιῶμεν ἄλλο τι εἰμὴ μόνον, ὅτι αἱ ὑπαγορεύσεις τοῦ κέρδους θέλουσιν ἐπηρεάσει τὰς σκέψεις τῶν πρὸς ἡμᾶς συναλλαττομένων. Ὅταν ὅμως διαπραγματευώμεθα πρὸς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, δὲν ἔχομεν ἀξιώσεις, ὅπως ἀπαιτοῦσί τινες, ἐπὶ τὴν φιλοπατρίαν τῆς διοικήσεως, διότι ἡ διοίκησις δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἔχῃ φιλοπατρίαν, ἀλλ’ ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ διοίκησις ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ θεωρῇ ὅτι τὸ θεμελιῶδες συμφέρον τῆς τραπέζης συνταυτίζεται μετὰ τοῦ θεμελιώδους συμφέροντος τοῦ κράτους, διότι αὕτη εἶναι ἡ μόνη φιλοπατρία ἡ ἐπιτρεπομένη εἰς τὴν διοίκησιν, καὶ ἂν ἡ διοίκησις εἶχεν ἄλλην φιλοπατρίαν, ἡ κυβέρνησις διὰ τῆς ἐποπτείας, τὴν ὁποίαν ἀσκεῖ ἐπὶ τῆς τραπέζης, ὤφειλε νὰ προκαλέσῃ τὴν μεταβολὴν τῆς διοικήσεως, διότι ἡ φιλοπατρία ἐν τῇ κερδοσκοπίᾳ θὰ ἠδύνατο νὰ φέρῃ τὴν καταστροφὴν τῆς ἐπιχειρήσεως, καταστροφὴν ἐπιβλαβεστάτην εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους. Τὸ κράτος ἔχει συμφέρον ἐν τῇ ἐπιτυχίᾳ τῆς τραπέζης, ἀλλὰ καὶ ἡ τράπεζα ἔχει ἀπόλυτον συμφέρον ἐν τῇ εὐημερίᾳ τοῦ κράτους, καὶ τὸ συμφέρον τοῦτο θέλει τῇ ὑπαγορεύσει πάντοτε νὰ πράξῃ πλείονα ὅσων ἠδύνατο νὰ τῇ ὑπαγορεύσωσι τὰ προσωπικὰ αἰσθήματα τῶν διοικητῶν, ἢ τῶν συμβούλων, ἢ τῶν μετόχων. Ἵνα δυνηθῶμεν ὅμως νὰ ἐπωφεληθῶμεν ἐκ τῆς τραπέζης, ὠφείλομεν πρῶτον νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὴν παράτασιν ὑπάρξεως, διότι ἡ τράπεζα, ἔχουσα ὕπαρξιν 11 ἢ 12 ἐτῶν, δὲν ἠδύνατο νὰ προσπορίσῃ τῷ κράτει δάνειον χρεωλυτικὸν προθεσμίας 40 ἐτῶν, ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὴν διάρκειαν ὅσην ἔχει καὶ τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ πραγματοποιήσῃ· ὠφείλομεν προσέτι νὰ δώσωμεν ἐνίσχυσιν εἰς τὴν τράπεζαν, ἵνα δυνηθῇ νὰ μεταφέρῃ εὐθὺς εἰς τὸ ταμεῖον αὑτῆς τὰ ἀνήκοντα εἰς αὐτὴν 40 ἑκατομμύρια, διότι ταῦτα εἶναι πληρωτέα κατὰ δόσεις, τουτέστιν ὠφείλομεν νὰ παράσχωμεν εἰς τὴν τράπεζαν τὰ μέσα, ὅπως δυνηθῇ διὰ τῆς παγιώσεως τῆς πίστεως αὑτῆς νὰ προεξοφλήσῃ τὸ ποσὸν, αἱ δὲ προεξοφλήσεις, ὡς ἠξεύρετε, ἤθελον γείνει ἐπὶ τόκῳ 4 ἢ 3½%. Ἴσως ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐρωτήσει, διατί τὰ 40 ἑκατομμύρια δὲν ἀναφέρονται ἐν τῇ συμβάσει καὶ διατί δὲν ἐκλείσαμεν συμφωνίας. Διότι ἐγὼ πρεσβεύω, ὅτι πρὸς τὴν τράπεζαν δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κλείωμεν ἐκ τῶν προτέρων συμφωνίας, διότι ἂν ἐκεῖνο τὸ ὅπλον θὰ τῇ ζητήσωμεν ἦναι ἐπιβλαβὲς, ὀφείλει ἡ Τράπεζα νὰ μὴ ὑπογράψῃ τὴν συμφωνίαν, ἂν δὲ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν ἦναι ὠφέλιμον καὶ πρὸς τὸ κράτος καὶ πρὸς αὐτὴν, καὶ ἄνευ τῆς συμφωνίας θέλει τὸ πράξει. Ἀλλ’ ὑπῆρχε καὶ ἄλλος λόγος, δι’ ὃν δὲν ἔπρεπε ν’ ἀναφέρωμεν τοῦτο ἐν τῇ συμβάσει. Ἡμεῖς ἠθέλαμεν ν’ ἀποδείξωμεν τότε εἰς τὸν ἔξω τραπεζικὸν κόσμον, ὅτι εἴμεθα ἀνεξάρτητοι αὐτοῦ, ὅτι δὲν εἴχομεν ἀνάγκην ἐξωτερικῆς συνδρομῆς· ἔπρεπεν ἄρα νὰ μὴ γνωρίζωσιν οἱ ἔξω, ὅτι ἀπεβλέπομεν εἰς τὴν προεξόφλησιν τῆς ὀφειλῆς τῆς ἐξωτερικῆς πρὸς τὴν Τράπεζαν, ὅπως ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας ἡμῶν. Τοιαῦται ἦσαν αἱ ἰδέαι, ἐφ’ ὧν στηριζόμενοι προέβημεν εἰς συμφωνίας μετὰ τῆς Τραπέζης, εἰς συμφωνίας, αἵτινες παρεῖχον εἰς αὐτὴν παράτασιν βίου καὶ συνετέλουν εἰς τὴν παγίωσιν τῆς πίστεώς της. Τὸ ἀποτέλεσμα δὲ τὸ ἄμεσον τῆς συμφωνίας ἐκείνης, καίτοι δὲν εἶχεν ἔτι ἐπικυρωθῆ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καίτοι διεδίδετο, ὅτι ἤθελεν ἀποῤῥίψει τὴν σύμβασιν ἡ τότε ἀντιπολίτευσις καὶ ἤθελε παραδεχθῆ ἄλλο σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελε κατορθωθῆ νὰ εἰσρεύσωσι τὰ χρήματα τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐν Ἑλλάδι, ἀφοῦ μάλιστα τότε ἐγίνετο λόγος καὶ περὶ δανείου 150 ἑκατομμυρίων ὡς εὐκόλως δυναμένου νὰ κατορθωθῇ, οὐχ ἧττον τὸ ἄμεσον ἀποτέλεσμα τῆς εἰδήσεως τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως ὑπῆρξεν ἡ αὔξησις τῆς πίστεως τοῦ κράτους, μαρτυρουμένη διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς τιμῆς τῶν ἐθνικῶν ὁμολογιῶν, καὶ πολὺ ἔτι μεγαλειτέρα αὔξησις τῆς πίστεως τῆς τραπέζης. Ἡ δὲ κυβέρνησις ἔλαβεν οὕτω πάντα ὅσων εἶχεν ἄμεσον ἀνάγκην, καὶ ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι σήμερον ἡ κυβέρνησις, προκαλέσασα τὴν κύρωσιν τῆς συμβάσεως ἐκείνης παρὰ τῆς Βουλῆς, δὲν εὑρίσκεται εἰς χρηματικὰς στενοχωρίας. Ἐδόθη δ’ οὕτω ἡ εὐκαιρία, ἵνα κατόπιν πραγματοποιηθῶσιν αἱ ἄλλαι ἐκεῖναι σκέψεις, περὶ ὧν ὡμίλησα, αἱ σκέψεις περὶ τῆς ἀμέσου χορηγήσεως ὑπὸ τῆς Τραπέζης χρημάτων ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἠδύνατο αὕτη νὰ διαθέσῃ ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ, καὶ περὶ τῆς πραγματοποιήσεως δανείου παρὰ τῆς κυβερνήσεως, παρουσιαζομένης τῆς Τραπέζης ὡς μεσητρίας καὶ ἐγγυητρίας.

§51ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι ἡ ὥρα 12· νὰ διακόψωμεν. (Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις τῇ μεσημβρίᾳ.) Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις Ὥρα 3 μ. μ.

§52ΦΙΛΗΜΩΝ. Συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 55 τοῦ Συντάγματος, δέκα Βουλευταὶ ὑποβάλλομεν πρότασιν, ἵνα ἡ Βουλὴ συνεδριάση κεκλεισμένων τῶν θυρῶν.

§53ΤΙΝΕΣ. Τίνες εἰσὶν ὑπογεγραμμένοι;

§54ΦΙΛΗΜΩΝ. Εἰσὶν οἱ βουλευταὶ κ. κ. Σ. Ῥώμας, Γ. Κρεστενίτης, Σ. Πετιμεζᾶς, Κ. Πεταλᾶς, Ξ. Βαλαωρίτης, Δημοσθένης Στάϊκος, Γ. Παπαλεξόπουλος,....... καὶ ἐγώ.

§55ΤΙΝΕΣ. Δὲν δύναται νὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις.

§56ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀφοῦ τελειώσῃ ἡ συζήτησις αὐτὴ, μάλιστα.

§57ΦΙΛΗΜΩΝ. Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ.

§58ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ συνεδρίασις εἶναι συνεχής· ἑπομένως δὲν δύναται νὰ διακοπῇ ἡ ἀγόρευσίς τινος, διὰ νὰ γείνῃ πρότασις.

§59ΦΙΛΗΜΩΝ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσίν σας.

§60ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ οὐδὲ μετὰ τὴν ὁμιλίαν μου. Δύναται νὰ γείνῃ ἐν ἀρχῇ τῆς συνεδριάσεως, ὅταν γίνωνται αἱ ἐπερωτήσεις καὶ ὑποβάλλονται αἱ διάφοροι προτάσεις· δὲν ἠμπορεῖ ὅμως νὰ διακοπῇ συζήτησις ὑφισταμένη, ἐντὸς τῆς αὐτῆς συνεδριάσεως· διατελοῦμεν δὲ ἐντὸς τῆς αὐτῆς συνεδριάσεως.

§61ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐννοῶ τὸ ὀρθὸν τῆς παρατηρήσεως, ὡς πρὸς τὸ πρῶτον μέρος· βεβαίως δὲν δύναται νὰ διακοπῇ ἀρξαμένη ἤδη ὁμιλία, ἀλλὰ τὸ δεύτερον δὲν συμφωνεῖ πρὸς τὰ προηγούμενα. Πρὸ τριετίας ὁμοία πρότασις ὑπεβλήθη, ἐν τῷ μέσῳ συζητήσεως, ἀμέσως δὲ διεκόπη αὕτη καὶ ἀπεφάνθη ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς προτάσεως.

§62ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ ἀπαντήσω προηγουμένως εἰς τὸν λόγον τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ τότε δύναται νὰ ἔλθῃ ἡ ἀπόφασις ἐπὶ τῆς προτάσεως.

§63ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν ἀντιτείνω.

§64ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κύριοι, διεκόπη ἡ ἀγόρευσίς μου τὴν πρωΐαν, ἐνῷ ὡμίλουν περὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἐν τῇ σχέσει αὐτῆς πρὸς τὰς προσδοκίας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας περὶ συνομολογήσεως δανείου. Εἶχον εἰπεῖ, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα, ἔχουσα πίστιν μεγαλειτέραν τῆς πίστεως τοῦ Κράτους, δύναται καὶ περισσότερα χρήματα καὶ ἐπὶ ὅροις συμφερωτέροις νὰ προσπορισθῇ ὑπὲρ τοῦ Κράτους, καὶ ὅτι τοῦτο ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἡ προκάτοχος κυβέρνησις, ἔχουσα δὲ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν εἰδικὴν κατάστασιν τῶν δοσοληψιῶν τῆς Τραπέζης, ἐθεώρησεν, ὅτι ὤφειλε νὰ ἐνισχύσῃ τὴν Τράπεζαν, νὰ παρατείνῃ καὶ τὸν βίον αὐτῆς, ὅπως δυνηθῇ αὕτη καὶ ἐκ τῶν ἰδίων αὐτῆς κεφαλαίων νὰ προσφέρῃ καὶ ἕτερα ἐπὶ πλέον τῶν ἐν τῇ συμβάσει δάνεια πρὸς τὴν κυβέρνησιν, καὶ παρὰ τοῖς ξένοις κεφαλαιούχοις νὰ χρησιμεύσῃ, ὅπως ἀποκτήσῃ εὐχερέστερον καὶ εὐωνότερον ἡ κυβέρνησις δάνειον ἐξωτερικὸν, ἢ ἄν προσεπάθει ν’ ἀποκτήσῃ αὐτὸ, αὐτὴ ἀμέσως συναλλαττομένη· προσέθηκα δὲ, ὅτι περὶ πάντων τούτων οὐδεμία εἶχεν ἐπέλθει συνεννόησις μεταξὺ κυβερνήσεως καὶ Τραπέζης· ἐπίσημος καὶ αὐθεντική, διότι ἐθεωροῦμεν, ὅτι τὰ ζητηθησόμενα παρὰ τῆς τραπέζης ὤφειλον νὰ ἦναι τοιαῦτα, ὥστε ἐν τῷ συμφέροντι αὐτῆς ἡ Τράπεζα νὰ τὰ δεχθῇ, καὶ ὅτι ἦτο περιττὸν νὰ ζητήσωμεν νὰ τὴν δεσμεύσωμεν ἐκ τῶν προτέρων, διότι τοῦτο θὰ ἦτο ἀναγκαῖον μόνον, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτῆς πράγματα ἐπιζήμια εἰς αὐτὴν, καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ζητηθῶσι τοιαῦτα, θὰ ἦτο ὀρθότερον νὰ μὴ τὰ ἐδέχετο. Ἡ διὰ τῆς Τραπέζης ἐργασία εἶχεν ἀποδειχθῆ ἀναγκαία ἐκ τῶν διαπραγματεύσεων, τὰς ὁποίας διεξήγαγεν ἡ κυβέρνησις ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Αἱ διαπραγματεύσεις ἐκεῖναι προσέκοπτον εἰς τὴν ἔλλειψιν νομοθετικῆς ἀδείας πρὸς διαπραγμάτευσιν δανείου, διότι ἠδυνάμεθα ἐν τῇ συμβάσει, ἣν ἠθέλομεν συνάψει, νὰ περιλάβωμεν τὸν συνήθη ὅρον τῆς μελλούσης βουλευτικῆς κυρώσεως· ἀλλ’ αὐτὸς οὗτος ὁ ὅρος εἶχέ τι οὐχὶ εὐάρεστον πρὸς τοὺς διαπραγματευομένους, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεμακρύνοντο πολλοὶ ἀπὸ τῶν διαπραγματεύσεων. Οἱ κεφαλαιοῦχοι ἔλεγον πρὸς τὴν κυβέρνησιν, ὅτι πρόκειται διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως νὰ δεσμευθῶσιν ἐκεῖνοι πρὸς τὴν κυβέρνησιν, ἡ κυβέρνησις ὅμως δὲν ἐπρόκειτο νὰ δεσμευθῇ πρὸς αὐτούς, διότι ἐπεφυλάσσετο τὴν ἐξουσίαν τῆς Βουλῆς, ἵνα κυρώσῃ ἢ μὴ τὴν συναφθεῖσαν σύμβασιν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἦτο δυσχερεστέρα ἡ ἀπόκτησις χρημάτων ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἢ ἐὰν ἐζητοῦντο τὰ χρήματα ὑπαρχούσης νομοθετικῆς ἀδείας πρὸς τὴν κυβέρνησιν· ἀλλὰ ἐλλείψει τοιαύτης ἀδείας, — καὶ ἄδεια τοιαύτη ἦτο ἀδύνατον νὰ ὑπάρχῃ, διότι, ὅτε ἡ βουλευτικὴ σύνοδος ἔληξε, δὲν εἶχον παραστῆ αἱ περιστάσεις, αἵτινες ἐπήνεγκον κατόπιν τὴν ἐπιστράτευσιν — ἐν τῇ καταστάσει, λέγω, ἐκείνῃ, οὐδὲν ἄλλο ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν παρὰ νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς διαπραγματεύσεις ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐν ἀνίσῳ θέσει τῶν πρὸς ἡμᾶς διαπραγματευομένων, ἣν οὗτοι ἔστρεφον καθ’ ἡμῶν, ἢ διὰ τῆς συμφωνίας, τὴν ὁποίαν ἐκλείσαμεν πρὸς τὴν Τράπεζαν, νὰ ἄρωμεν τὴν δυσχέρειαν ταύτην. Δὲν ἠδύνατό τις νὰ προσάψῃ εἰς τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν, ὅτι ἠμέλησε νὰ ἐργασθῇ περὶ τοῦ δανείου, ὅτι ἐφρόντισε περὶ αὐτοῦ μόνον, ὅταν αἱ περιστάσεις πλέον εἶχον καταστήσει τὰ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου πάρωρα· τοὐναντίον ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἀρχίσει ἐργαζομένη ἐν τῷ ἐξωτερικῷ πρὸς εὕρεσιν δανείου ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν ἐκεῖνοι, οἵτινες σήμερον ἐπικρίνουσι τὴν Κυβέρνησιν τὴν τότε ὡς παρώρως σκεφθεῖσαν περὶ τῶν τοῦ δανείου, ὅτε ἐκεῖνοι οὐδὲν περὶ δανείου ἔλεγον, ἀλλὰ θέλοντες νὰ ἐπικρίνωσι τὴν Κυβέρνησιν, ἐμάνθανον, ὅτι διώρισε τυχὸν οἰκονομικὸν ἔφορον ὁμιλοῦντα Ἀλβανικά, καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἐφημερίσιν ὠλοφύροντο λέγοντες, τί δύνασθε νὰ περιμείνητε ἀπὸ Κυβερνήσεως μεταχειριζομένης ἐφόρους ἐμπείρους μὲν κατὰ τ’ ἄλλα, ἀλλ’ ὁμιλοῦντας τὴν Ἀλβανικήν; Τοιαῦται ἦσαν αἱ σκέψεις, τὰς ὁποίας ἠκούομεν παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡμεῖς, συντόνως ἐργαζόμενοι ἐν τῷ ἐξωτερικῷ πρὸς συνομολόγησιν δανείου. Ὅτε ἠρξάμεθα τῶν διαπραγματεύσεων πρὸς συνομολόγησιν τοῦ προσωρινοῦ δανείου, ὅπερ καὶ συνωμολογήθη κατόπιν, ἠρξάμεθα συνάμα καὶ τῶν διαπραγματεύσεων πρὸς συνομολόγησιν καὶ τοῦ χρεωλυτικοῦ δανείου. Αἱ διαπραγματεύσεις ἐκεῖναι ἤρξαντο τοσοῦτον ἐγκαίρως, ὥστε ἔχομεν ἀπόδειξιν τῆς προόδου αὐτῶν κατ’ ἐποχὴν, ἡ ὁποία εἶναι προσεχεστάτη πρὸς τὴν λῆξιν τῆς παρελθούσης συνόδου. Αἱ ἐφημερίδες τῆς ἐποχῆς ἐκείνης διαλαμβάνουσιν, ὅτι τὴν 6 Ἰουνίου ἀνεχώρησαν ἐντεῦθεν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν οἱ ἐπιτετραμμένοι τὴν ἀγορὰν τῶν προμηθειῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅταν ἀπεφασίσαμεν νὰ στείλωμεν τὰς ἐπιτροπὰς, ὅπως ἀποκτήσωμεν τὰς ἀναγκαίας εἰς τὸν στρατὸν προμηθείας, εἴχομεν λάβει πᾶσαν πρόνοιαν καὶ εἴχομεν ἐξασφαλίσει τὰ μέσα τῆς πληρωμῆς τῶν ἀγορασθησομένων. Τὴν 6 Ἰουνίου συνέβαινον ταῦτα, ἐποχὴν προσεχεστάτην πρὸς τὴν λῆξιν τῆς παρελθούσης συνόδου, καὶ ὅμως ἀκούομεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι δὲν ἐσκέφθημεν ἐγκαίρως περὶ τοῦ δανείου. Κατ’ αὐτὰς τὰς διαπραγματεύσεις περὶ τοῦ προσωρινοῦ δανείου ἀπηντήσαμεν προσκόμματα εἰς τὴν συνομολόγησιν δανείου διαρκοῦς, καὶ ἐὰν ἐβράδυνεν ἡ ὁριστικὴ σύναψις τῆς συμβάσεως περὶ προσωρινοῦ δανείου, ἐν μέρει ὀφείλεται ἡ βραδύτης εἰς τὴν συσχέτισιν, τὴν ὁποίαν οἱ διαπραγματευόμενοι τὴν συνομολόγησιν τοῦ προσωρινοῦ δανείου ἤθελον νὰ ποιήσωνται μεταξὺ ἐκείνου καὶ τούτου· ἤθελον δηλαδὴ νὰ ἐπιβάλωσιν ὅρον εἰς τὸ προσωρινὸν δάνειον, ὅρον, ὅστις ἦτο πολλοστημόριον ἐκείνου τὸν ὁποῖον εὑρίσκομεν ἐν τῇ συμβάσει ἀναγεγραμμένον, περὶ τῆς ὁποίας σήμερον συζητοῦμεν, τὸν ὁποῖον ὅμως ἀπεκρούσαμεν δηλώσαντες, ὅτι προετιμῶμεν νὰ μὴ δανεισθῶμεν διόλου παρὰ νὰ δεχθῶμεν τὸν ὅρον ἐκεῖνον. Καὶ ὁ ὅρος ποῖος ἦτο; Ἆρα ἦτο νὰ ἐνεχυριάσωμεν ὅλους ἢ τὸ ἥμισυ τῶν τίτλων τοῦ νέου δανείου; νὰ παράσχωμεν ἐγγυήσεις; Ὄχι· ἐζήτουν οἱ διαπραγματευόμενοι ἁπλῶς, ὅπως ἀπέναντι τῶν προκαταβαλλομένων 15 ἑκατομμυρίων τοῖς ἐπιτραπῇ ἐκ τοῦ συναφθησομένου χρεωλυτικοῦ δανείου νὰ λάβωσιν ἴσον ποσόν, 15 ἑκατομμυρίων, καὶ αὐτὰ ἐπὶ τοῖς ὅροις τῶν ἀρχικῶς συνομολογησόντων αὐτὸ μετόχων. Τοῦτο ἐθεωρήσαμεν τοσοῦτον βαρὺ, ὥστε ἐδηλώσαμεν, ὅτι προτιμῶμεν νὰ μὴ δανεισθῶμεν παρὰ νὰ δεχθῶμεν τὸν ὅρον, διότι ἐθεωροῦμεν αὐτὸν ἱκανὸν νὰ παρακωλύσῃ τὴν σύμβασιν τοῦ χρεωλυτικοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον ἐθεωροῦμεν ὡς τὴν βάσιν πάσης ἐργασίας ἐν ταῖς παρούσαις ἐκτάκτοις περιστάσεσι. Κατωρθώθη ὅμως νὰ μὴ περιληφθῇ ἡ διάταξις αὕτη; ἐπραγματοποιήθη δὲ τὸ προσωρινὸν δάνειον ἄνευ τῆς παραχωρήσεως οὐδεμιᾶς εἰδικῆς ἐγγυήσεως ἢ διαχειρίσεως τῶν εἰς ἐγγύησιν ὑποβαλλομένων φόρων, καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑποχρεώσεως συσχετιζομένης πρὸς τὸ νέον χρεωλυτικὸν δάνειον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ συνομολογηθῇ. Οἱ οὕτως ἐπικρίνοντες τοὺς προκατόχους εἶπον, ὅτι τὸ δάνειον ἔδει νὰ ᾖ ἡ βάσις τῆς ἐπιστρατεύσεως, καὶ πρὶν ἢ ἐξασφαλισθῇ ἡ πραγματοποίησις τοῦ δανείου, ἔπρεπε νὰ μὴ ἐπιστρατευθῶμεν, καὶ ὅμως εἶπον ταὐτοχρόνως, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις δὲν ἦτο ἔγκαιρος. Ἀλλὰ πῶς ἦτο δυνατὸν, ἀφοῦ ἡμεῖς ἐγκαίρως ἐπιδοθέντες εἰς τὰς διαπραγματεύσεις ἀμφοτέρων τῶν δανείων, τοῦ χρεωλυτικοῦ καὶ τοῦ προσωρινοῦ, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ φέρωμεν εἰς πέρας τὸ προσωρινὸν δάνειον εἰμὴ ἐν ἐποχῇ παρώρῳ κατὰ τοὺς ἀγορεύσαντας, πῶς ἦτο δυνατὸν θέτοντες ὡς βάσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως τὴν προηγουμένην συνομολόγησιν τοῦ χρεωλυτικοῦ δανείου, νὰ κηρύξωμεν πρὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τὴν ἐπιστράτευσιν; Τοῦτο θὰ ἠδύναντο νὰ πράξωσιν ἢ ν’ ἀξιῶσιν ὅτι θὰ ἔπραττον ἐκεῖνοι μόνον, οἵτινες ἀποφαίνονται περὶ ἐπιστρατεύσεως, ἵνα μεταχειρισθῶσιν αὐτὴν οὐχὶ πρὸς σκοπὸν ἐθνικὸν, ἀλλὰ πρὸς ἐνίσχυσιν κομματικήν· οὐδὲ παραδέχομαι τὸ ὀρθὸν τῆς οὕτως ἐκφρασθείσης ἰδέας, ὅτι ἔδει ἡ προηγουμένη συνομολόγησις τοῦ δανείου νὰ ᾖ ἡ βάσις τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐὰν ἡ ἐπιστράτευσις μὴ διετάσσετο, ἐὰν μὴ παρείχετο ἡ εὐκαιρία εἰς τὸ ἔθνος, ἣν παρέσχεν εἰς αὐτὸ τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἵν’ ἀποφανθῇ περὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους, ψήφισις δανείου 120 ἑκατομμυρίων παρὰ τῆς Βουλῆς ἦτο πρᾶγμα ἀδύνατον, καὶ τὸ γινώσκετε πάντες. Καθιστᾷ σήμερον πρακτικὸν τὸ προτεινόμενον δάνειον τοσούτων ἑκατομμυρίων ἡ πεποίθησις, τὴν ὁποίαν ἀπεκτήσαμεν πάντες ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, ὅτι ὁ λαὸς θέλει νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν θυσίαν ταύτην, ἀφοῦ τὴν ἀπόδειξιν ἔδωσε πανηγυρικῶς διὰ τῆς προθυμίας, μεθ’ ἧς ὑπεβλήθη εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἄνευ τούτου ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ τὴν ψήφισιν δανείου τοιούτου; Οἱ λέγοντες ἄρα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξασφαλίσωμεν πρῶτον τὸ δάνειον, νὰ τὸ ἀποθησαυρίσωμεν πρῶτον ἐν τῷ δημοσίῳ ταμείῳ καὶ ἔπειτα νὰ διατάξωμεν ἐπιστράτευσιν, εἶναι οἱ τὴν ἐπιστράτευσιν μεταχειριζόμενοι ὡς ῥητορικὸν ἐπιχείρημα, οὐδεμίαν ὅμως ἔχοντες πίστιν εἰς αὐτὴν ὡς μέσον, δι’ οὗ θὰ φθάσωσιν εἰς μέγαν σκοπόν. Αἱ περὶ χρεωλυτικοῦ δανείου ἐν τῷ ἐξωτερικῷ διαπραγματεύσεις ἀπέληξαν εἰς τὸ σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἀνέφερα πρὸς ὑμᾶς ἐν τῇ πρωϊνῇ μου ἀγορεύσει, εἰς τὴν πρότασιν, ὅπως ἀντὶ δανείου ὀνοματικοῦ 80,000,000 δοθῶσιν ἐπὶ ὑποχρεώσει τῶν πρὸς ἡμᾶς συναλλαττομένων τὰ 70% καὶ ἐπὶ τιμῇ 66%. Ὅπως ἀπαντήσωμεν εἰς τὴν πρότασιν ταύτην, ἔδει νὰ σκεφθῶμεν ἐὰν τοὺς ὅρους τούτους ὠφείλομεν νὰ δεχθῶμεν, ἀφοῦ ὑπεβάλλοντο ὡς ἀνεπίδεκτοι τροποποιήσεως καὶ ἐπλησίαζεν ἡ ὥρα τῆς ἐνάρξεως τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν, ὅτε ἔδει νὰ λάβωμεν ὁριστικὰς ἀποφάσεις· ὠφείλομεν δὲ νὰ ἐξετάσωμεν οὐσιαστικῶς τὸ ζήτημα, ἐὰν ἡ τιμὴ ἦτο ἀποχρῶσα· ὠφείλομεν ὅμως νὰ ἐξετάσωμεν καὶ ἕτερον ζήτημα, ἐὰν ἤρκει εἰς τὴν ὁριστικότητα ἡ προσφορὰ, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν, καὶ μὴ τυχὸν καὶ μετὰ τὴν προσφορὰν ταύτην καὶ ἕως τῆς ἐπικυρώσεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐπήρχοντο γεγονότα δυνάμενα νὰ ἐμποδίσωσι τὴν πραγματοποίησιν τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν τότε ὑπέβαλον οἱ μεθ’ ἡμῶν διαπραγματευόμενοι· διότι δὲν ἤρκει, ὅτι ὑπέβαλον διὰ τοῦ τηλεγράφου πρότασίν τινα· ἡ πρότασις αὕτη ἔδει νὰ λάβῃ σάρκα ἐν σχεδίῳ συμβάσεως, περὶ τῆς ὁποίας ἔδει νὰ γείνῃ συζήτησις. Ὑπῆρχον διατάξεις, περὶ ὧν ὁ τηλέγραφος δὲν ἠδύνατο νὰ παράσχῃ ἐπαρκεῖς πληροφορίας, δυναμένας νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς ὁριστικὴν συνεννόησιν. Ταῦτα ἀπῄτουν πολὺν χρόνον καὶ προεβλέπομεν, ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ἤθελεν ἔλθει ἡ Βουλὴ καὶ δὲν ἤθελεν εἶναι ὑπογεγραμμένη ἡ σύμβασις. Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν ἐπρόκειτο νὰ φέρωμεν εἰς τὴν Βουλὴν σύμβασιν ὁριστικὴν, πρὸς τί νὰ κλείσωμεν τὴν συμφωνίαν, ἔστω καὶ ἂν ἐθεωροῦμεν οὐσιαστικῶς τοὺς προταθέντας ὅρου, ὡς ὠφελίμους; Εἷς μόνον λόγος ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ πρὸς τοῦτο· θὰ ἦτο ὁ λόγος, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ ἔλευσις τῆς Βουλῆς ἤθελε καταστήσει τὴν θέσιν τῶν πραγμάτων χείρονα, καὶ ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἠρνούμεθα νὰ δεχθῶμεν, δὲν θὰ ἦτο πλέον δυνατὸν νὰ τὸ ἀποκτήσωμεν. Ἀλλὰ τότε εἴχομεν ἡμεῖς βάσιμον λόγον, ἵνα ὑποθέσωμεν, ὅτι τοιαῦτα θὰ ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα τῆς παρελεύσεως τοῦ χρόνου καὶ τῆς συνόδου τῆς Βουλῆς; Τί ἤθελε συμβῆ νέον, τὸ ὁποῖον νὰ ἐπιδράσῃ ἐπὶ τὰ χρηματιστήρια καὶ νὰ καταστήσῃ τὴν πίστιν τοῦ κράτους ἐλάσσονα, ὥστε νὰ μὴ δύναται μετὰ τὴν ἕναρξιν τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν νὰ πραγματοποιήσῃ τὸ κράτος ὅ,τι ἠδύνατο νὰ πραγματοποιήσῃ πρὸ τῆς παρουσίας τῆς Βουλῆς; Ἐξωτερικῶς οὐδὲν πλέον ἢ ὁ συνήθης κίνδυνος ἐκ τῶν ἀπροόπτων καὶ ἐκ τοῦ ἀσταθοῦς τῆς συνενοήσεως τῶν Δυνάμεων, ἐσωτερικῶς δὲ ἡ ἐπιστράτευσις, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἐμβάλῃ τοὺς κεφαλαιούχους εἰς σκέψεις. Ἡ ἐπιστράτευσις διὰ διατάγματος εἶχε τεθῆ ἐν πλήρει λειτουργίᾳ, ἑπομένως δὲν ὑπῆρχε λόγος, ἵνα ὑποθέσῃ τις βεβαίαν ἢ λίαν πιθανὴν μεταβολὴν ἐπικειμένην τῶν πραγμάτων. Καὶ ἂν ὅμως ὑπετίθετο μεταβολὴ καταστάσεως ἐπικειμένη, πάλιν ἡμεῖς ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ἡ τιμὴ ἡ προσφερομένη διὰ τὸ δάνειον ἦτο τοιαύτη, ὥστε ἠδυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ἀνωτέραν, ἐὰν εἰργαζόμεθα ἐπίκουρον ἔχοντες τὴν πίστιν τῆς Τραπέζης, ἀφοῦ, ὡς ἀνέφερα ἐν τῇ πρὸ ὀλίγου ἀγορεύσει μου, ἐπράττομεν τὸ ἐφ’ ἡμῖν ὑπὲρ τῆς αὐξήσεως τῆς πίστεως αὐτῆς. Εἶπον, ὅτι μετὰ τῆς Τραπέζης συνήψαμεν τὴν σύμβασιν, ἣν ἐκυρώσατε ἤδη, ὅπως αὕτη αὐξήσῃ τὴν πίστιν αὐτῆς καὶ δυνηθῇ νὰ πραγματοποιήσῃ ὑπὲρ ἡμῶν διὰ τῆς μεσιτείας της καὶ διὰ τῆς ἐγγυήσεώς της ἐξωτερικὸν δάνειον καὶ νὰ παράσχῃ καὶ ἴδια αὑτῆς χρήματα. Κατωρθώθη τοῦτο διὰ τῆς συμβάσεως; Κατωρθώθη, διότι καὶ ἡ πίστις τοῦ κράτους ηὔξησεν, ὡς καταφαίνεται ἐκ τοῦ γνωρίσματος τῆς πίστεως τῶν κρατῶν, δηλαδὴ ἐκ τῆς τιμῆς τῶν χρεωγράφων αὐτῶν, καὶ πλέον ἔτι ηὔξησεν ἡ πίστις τῆς Τραπέζης, ἧς αἱ μετοχαὶ ὑπερετιμήθησαν, ὑπετιμήθησαν δὲ πάλιν κατόπιν, ὅτε ἐπῆλθον τὰ ἐσωτερικὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπήνεγκον τὴν χαλάρωσιν τῆς δημοσίας πίστεως. Ποῖα δὲ εἶναι τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα τὸ οἰκοδόμημα τοῦτο τὸ ὑπὸ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως ἐγερθὲν κατέῤῥιψαν καὶ ἤγαγον ἡμᾶς εἰς τὴν δυσχερῆ θέσιν, ν’ ἀκούσωμεν σήμερον παρὰ τῆς κυβερνήσεως, ὅτι, ἐὰν μὴ ψηφίσωμεν ὑπὸ ὅρους τοκογλυφικοὺς δάνειον προσωρινὸν 13 ἑκατομμυρίων, κινδυνεύομεν νὰ μὴ δυνάμεθα ν’ ἀποκτήσωμεν τὸ εὐτελὲς τοῦτο ποσόν. Τὰ γεγονότα εἶναι γνωστὰ τοῖς πᾶσι. Τὸ ἔγγραφον τοῦ προϊσταμένου τῶν συναλλαγέντων μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου ἀνέφερον περικοπὰς τὴν πρωΐαν, τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο μᾶς διαφωτίζει καὶ περὶ τούτου. Ἐν τῇ δημοσιευθείσῃ ἐπιστολῇ τοῦ κ. Συγγροῦ εὑρίσκομεν ἀναγεγραμμένον, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἀπετάθη πρός τινα, ὅστις, εἴτε κατ’ ἐντολὴν εἴτε ἄνευ ἐντολῆς τῆς κυβερνήσεως, ἐπιστεύθη, διότι καὶ τοῦτο δὲν τὸ βεβαιοῖ τὸ ἔγγραφον, ἐπιστεύθη ἐν Εὐρώπῃ, ὅτι περιῆγεν ἀπὸ γραφείου εἰς γραφεῖον τὸ προνόμιον τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, προσφέρων αὐτὸ ὡς ἀντίτιμον δανείου. Πῶς ἦτο δυνατὸν ἡ Τράπεζα μετὰ τοιαύτην ἐνέργειαν εἴτε γενομένην εἴτε ἁπλῶς πιστευθεῖσαν παρ’ ἐκείνων, οἵτινες ἀσχολοῦνται εἰς τὰ τῶν δανείων τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἀποδεικνύει ἡ ἐπιστολὴ, τὴν ὁποίαν ἀνέφερα, πῶς ἠδύνατο μετὰ τοιαύτην ἐνέργειαν ἡ Τράπεζα νὰ προσφέρῃ τὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν παρ’ αὐτῆς προσεδοκῶμεν; Ὅτε ἐπιστεύετο, ὅτι ἐπὶ εἴκοσιν ἡμέρας τὸ πρόσωπον ἐκεῖνο ἔσυρε τὸ προνόμιον τῆς τραπέζης ἀπὸ γραφείου εἰς γραφεῖον προσφερόμενον ὡς ἀντίτιμον δανείου, ἦτό ποτε δυνατὸν ἡ Τράπεζα νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς τὸν σκοπὸν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἡμεῖς εἰργάσθημεν; Ἐκλονίσατε τὴν πίστιν τῆς Τραπέζης διὰ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα μετεχειρίσθητε, διότι δὲν ἠθελήσατε καὶ κατὰ τοῦτο νὰ ἀκολουθήσητε τὰ ἴχνη τῶν προκατόχων ὑμῶν. Ἠθελήσατε νὰ διασύρητε τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ ἐνῷ εἰσήγετε ἐνταῦθα τὴν πρότασιν περὶ ἐπικυρώσεως τῆς πρὸς αὐτὴν συμβάσεως τῆς ἀφορώσης εἰς τὴν ὕπαρξιν αὐτῆς, ἐπετρέπετε, ὅπως οἱ φίλοι ὑμῶν ἐπιδείκνυνται ἐναντίοι εἰς τὴν σύμβασιν ταύτην. Ἠθελήσατε νὰ παραστῆτε ἐνώπιον τοῦ κοινοῦ, τὸ ὁποῖον πάντοτε δυσμενῶς ἔχει πρὸς τὰ προνόμια, ὡς ὑπέρμαχοι τῆς καταργήσεως τῶν τραπεζικῶν προνομίων, καὶ ἵνα προσπορισθῆτε ἐλάχιστον κομματικὸν ὄφελος, ἵνα διασύρητε ὡς ὑπέρμαχον τῶν προνομίων τὴν ἀντιπολίτευσιν τὴν μετὰ τῆς Τραπέζης ἐργασθεῖσαν, ἐστερήθητε μοχλοῦ ἰσχυροῦ, ὅπως ἀποκτήσητε χρήματα ἐν ἐποχῇ, καθ’ ἣν ἀναγνωρίζετε, ὅτι ἡ ἀπόκτησις ἐπαρκῶν χρημάτων εἶναι τὸ πρωτίστως ἀναγκαῖον πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν ἔργου. Ἐξ ἀρχῆς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ἐνόησεν ἐπὶ τίνι βάσει ἔχει νὰ ἐργασθῇ, ἵνα εὕρῃ δάνειον· ἐνόμιζεν, ὅτι τὰ δάνεια εὑρίσκονται πάντοτε ὡς ἀντάλλαγμα τῶν παροχῶν καὶ ὅτι ἤρκει, ἵνα αὐξήσῃ τὰς παροχάς, ὅπως δυνηθῇ ν’ ἀσφαλίσῃ ἐν πάσῃ ὥρᾳ τὸ δάνειον· δὲν ἐνόησεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὅταν αἱ παροχαὶ φθάσωσι μέχρι σημείου τινὸς, πᾶσα πρόσθετος παροχὴ, ἀντὶ νὰ φέρῃ διευκόλυνσιν εἰς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, καθιστᾷ αὐτὸ δυσχερέστερον, σφραγίζουσα τὸ δάνειον διὰ τῆς σφραγῖδος τῆς χρεωκοπίας. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ νὰ σκέπτηται πῶς νὰ διασύρῃ τοὺς προκατόχους αὐτῆς, ἐσκέπτετο πῶς νὰ τοὺς μιμηθῇ, ἤθελεν ἐργασθῆ, ὅπως τὴν δημοσίαν πίστιν τοῦ Κράτους παγιώσῃ, ὅπως μεταδώσῃ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι σπουδαίως ἐργάζεται τὸ Κράτος· διότι εἶναι βέβαιον, ὅτι Κράτος ἐργαζόμενον ἐπὶ προθέσει εἰρηνικῇ, εὐκολώτερον εὑρίσκει χρήματα τοῦ Κράτους τοῦ ἐργαζομένου ἐπὶ προθέσει πολεμικῇ, ἀλλὰ τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον οὔτε ἐπὶ εἰρηνικῇ, οὔτε ἐπὶ πολεμικῇ προθέσει ἐργάζεται, εἶναι σκεῦος σαλευόμενον ἐπὶ τῶν κυμάτων καὶ οὐδεμίαν ἐμπνέει πεποίθησιν. Ἡ Κυβέρνησις παρέστησε τὴν Ἑλλάδα ἐνώπιον τοῦ ἐξωτερικοῦ ὡς σκεῦος ἐπὶ κυμάτων σαλευόμενον, ὡς σκεῦος ἄνευ σκοποῦ καὶ ἄνευ πηδαλίου ἐν τῷ μέσῳ τοῦ πελάγους, εἰς τὸ ὁποῖον ἐῤῥίφθη διὰ τοῦ διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως (εὖγε, εὖγε.) Ἡ πρώτη παράστασις πάσης Κυβερνήσεως εἶναι ἡ πολιτικὴ, καὶ κατόπιν ἔρχεται ἡ οἰκονομική, διότι ἡ οἰκονομικὴ στηρίζεται ἐπὶ τῆς πολιτικῆς παραστάσεως τοῦ Κράτους. Καὶ πῶς παρέστησε τὸ Κράτος ἡ παροῦσα Κυβέρνησις; Πότε ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ᾐσθάνθη τὴν ἀνάγκην νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν συνδρομὴν αὐτῆς, ὅπως μεταδώσῃ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν πεποίθησιν περὶ τῆς γνώμης καὶ περὶ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Κράτους; Ἤδη πλησιάζομεν πρὸς τὸ τέρμα τῶν ἐργασιῶν μας, καὶ ἐν τούτοις οὐδεμία πολιτικὴ συζήτησις, οὐδεμία συζήτησις περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἐγένετο. Ἡ ἀντιπολίτευσις οὐδεμίαν τοιαύτην συζήτησιν προεκάλεσε, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπανειλημμένως εἶπεν, ὅτι, καίτοι δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπειδὴ ὅμως ἡ Κυβέρνησις νομίμως κατέχει τὴν θέσιν, ἐξ ἧς διέπει τὰ τοῦ Κράτους, ἐν ὅσῳ ταύτην νομίμως κατέχει, οὐδεμίαν θέλει φέρει δυσχέρειαν εἰς αὐτὴν, καὶ θέλει ἐπιτρέψει εἰς αὐτὴν τὴν διεύθυνσιν ἐκεῖ, ὅπου αὕτη ἔχει καθῆκον νὰ διευθύνῃ. Καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως εἶναι νὰ διαγνώσῃ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν δύναται νὰ ποιήσηται ἀνακοινώσεις περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ προκαλέσῃ τὴν ἔκφρασιν γνώμης τῆς Βουλῆς περὶ τῶν ἐξωτερικῶν· εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀνήκει νὰ διαγνώσῃ τὸ σημεῖον μέχρι τοῦ ὁποίου δύνανται νὰ προβῶσιν αἱ ἀνακοινώσεις αὐτῆς καὶ νὰ διευθύνῃ τὰς συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ ἕως τοῦ σημείου μέχρι τοῦ ὁποίου δύνανται αὗται νὰ προβῶσιν. Ἀλλ’ ἡ ἀναγνώρισις τοῦ δικαιώματος τούτου τῆς Κυβερνήσεως ἐπάγεται καὶ τὴν ἀναγνώρισιν τῆς εὐθύνης τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῇ μὴ ἐνασκήσει αὐτοῦ. Νομίζετε, κύριοι, ὅτι ἐὰν ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς ἦτο ἄλλη, ἐὰν ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς, προκαλουμένης πρὸς τοῦτο ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο ἄλλη, θὰ ἐγίνετο πρότασις διαιτησίας εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἢ, ὡς ἀκούομεν, θὰ ὑπῆρχον Δυνάμεις, αἵτινες νὰ προκαλέσωσι τὴν Ἑλλάδα, ὅπως ζητήσῃ αὐτὴ τὴν διαιτησίαν; Δὲν προτείνουσιν αἱ Δυνάμεις εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ δεχθῇ τὴν διαιτησίαν, οὔτε μία οὔτε ὅλαι ὁμοῦ. Καὶ ἂν ὅλαι ὁμοῦ τὴν προέτειναν, ἠξεύρω ποία θὰ ἦτο ἡ ἀπάντησις τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. (Εὖγε, εὖγε, χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μοῦ δώσῃ τὴν ἄδειαν νὰ κενώσω τὰ ἀκροατήρια.

§66ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἦτο ἀδύνατον, κ. πρόεδρε, νὰ μὴ χειροκροτήσουν τὰ ἀκροατήρια.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά.

§68ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλὰ πρότασις περὶ διαιτησίας παρ’ ἁπασῶν τῶν Δυνάμεων δὲν ἐγένετο πρὸς τὴν Ἑλλάδα· ἐγένετο πρὸς τὴν Ἑλλάδα πρόκλησις παρὰ Δυνάμεως ἢ Δυνάμεων, ὅπως αὕτη αἰτήσηται τὴν διαιτησίαν· καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ τοιαύτη πρότασις παρά τινος Δυνάμεως ἢ παρά τινων Δυνάμεων, ἐὰν διετέλουν αὗται ἐν γνώσει τοῦ ἀληθοῦς αἰσθήματος τῆς Ἑλλάδος. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διατελῶσιν αὗται ἐν ἀγνοίᾳ τῆς προθέσεως τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἐργασθῆ εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἄλλως ἢ ὅπως εἰργάσθη, ἐὰν ἡ Βουλή, ἀντὶ νὰ διατελῇ σιωπῶσα, προεκαλεῖτο ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ ἔχει τὸ καθῆκον καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσῃ. Ποία ἡ ἔννοια τῆς διαιτησίας; Διαιτησία οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ ἡ ἀκύρωσις πάντων τῶν ἐν τῇ τελευταίᾳ Βερολινείῳ Συνόδῳ ἀποφασισθέντων. Αἱ ἀποφάσεις αὗται εἶναι ἔργον τῶν Δυνάμεων, ἔργον ὅμως τὸ ὁποῖον σήμερον εἶναι κτῆμα ἡμῶν. Ὁ χάρτης, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀνεγράφη ἡ ἀπόφασις ἐκείνη, εἶναι κειμήλιον τοῦ ἑλληνισμοῦ, τὸ ὁποῖον δὲν θέλουσι σχίσει ποτὲ ἐκεῖνοι, οἵτινες τὸ ὑπέγραψαν, ἀλλὰ καὶ ἂν τὸ σχίσωσι, θὰ τὸ σχίσωσι βεβαμμένον ὑπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ αἵματος. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα ὑπό τε τῆς Βουλῆς καὶ τῶν ἀκροατηρίων.) Ἡ ἔκφρασις τῆς Βουλῆς θὰ ἦτο ἡ τελεσφορωτέρα συνδρομὴ πρὸς τὴ κυβέρνησιν, συνδρομὴ, τῆς ὁποίας ἡ κυβέρνησις δὲν ᾐσθάνθη τὴν ἀνάγκην, καὶ τ’ ἀποτελέσματα τῆς ἐλλείψεως τῆς συνδρομῆς ταύτης εἶναι καταφανῆ, ὅπως καὶ τ’ ἀποτελέσματα τῆς ἀτελοῦ κυβερνητικῆς ἐργασίας. Ὅτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐγένοντο παρατηρήσεις περὶ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν προσερχομένων, ἵνα ὑπηρετήσωσιν ὡς ἐπίστρατοι, ἐνῷ ὁ ἀριθμὸς τῶν ὑποχρέων, ἀλλὰ καθυστερούντων, εἶναι μέγας— εἶναι κατὰ τοὺς τελευταῖον ὑποβληθέντας πίνακας παρὰ τοῦ ὑπουργείου 18,000—ὅτε ἐγένοντο τοιαῦται παρατηρήσεις, ἐθεωρήθησαν αὗται παρὰ τῆς κυβερνήσεως μικρολόγοι, ἀλλ’ οἱ ξένοι παρατηροῦσιν ἐπιμελῶς τὰ παρ’ ἡμῶν γινόμενα, οἱ ξένοι γινώσκουσιν, ὅτι ὁ μέσος ὅρος τῶν προσερχομένων ἐπιστράτων ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως ἦτο μεταξὺ 500 καὶ 700, καὶ σήμερον εἶναι μεταξὺ 40 καὶ 60, ἐνῷ ὁ ἀριθμὸς τῶν καθυστερούντων δὲ δικαιολογεῖ τὴν ἐλάττωσιν. Κύριοι, ζῶμεν ἅπαντες ἐν τῇ ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ καὶ πάντες αἰσθανόμεθα, ὅτι ἐλλείπει τι ἐκ τῶν πεποιθήσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ὅτι θυσιάζοντες καὶ προσωπικῶς καὶ χρηματικῶς δὲν ἔχομεν ἐκείνην τὴν πεποίθησιν, ὅτι θέλομεν πολεμήσει, ἣν ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ. Τοῦτο τὸ αἴσθημα ἔχομεν πάντες· δύνανταί τινες νὰ μὴ ἀποδίδωσιν αὐτὸ εἰς ἔλλειψιν τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ πάντες αἰσθανόμεθα, ὅτι σήμερον ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει ἀπέναντι τοῦ κόσμου τὸ παράστημα τοῦ πολεμήσοντος, ὅπερ ἔπρεπε νὰ ἔχῃ, καὶ ἂν εἶχε τὸ παράστημα ἐκεῖνο, ἐστὲ πεπεισμένοι, ὅτι προτάσεις προσβλητικαί, οἷαι ἐσχάτως ἐγένοντο πρὸς τὴν κυβέρνησιν, δὲν ἤθελον γείνει. Ἡ πολιτικὴ κατάστασις, εἶπον, εἶναι ἡ βάσις, ἐφ’ ἧς ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὤφειλε νὰ στηρίξῃ ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ πάσας τὰς οἰκονομικὰς αὑτοῦ σκέψεις. Εἰς οὐδὲν ὠφελεῖ ἡ διατύπωσις σχεδίων νόμων· εἰς οὐδὲν ὠφελεῖ ἡ διατύπωσις συμβάσεων περὶ δανείων, ἂν ἡ πολιτικὴ κατάστασις δὲν ἦναι τοιαύτη, ὥστε νὰ δύναται νὰ φέρῃ τὸ βάρος τοιούτων νόμων, ὁποίους σήμερον εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ψηφίζωμεν. Ἀλλ’ ἄλλως ἔδοξεν εἰς τὴν κυβέρνησιν. Σπουδαῖα ἐθεώρησε τὰ καθαρῶς οἰκονομικὰ· συνεζητήσαμεν συμβάσεις μετὰ ἑταιριῶν, μετὰ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, τὴν δυσοίωνον σύμβασιν μετὰ τῆς Πιστωτικῆς, καὶ πάντα ταῦτα μᾶς ἔφερον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ψηφίζωμεν σήμερον πίστωσιν δωδεκατημορίου, ἀντὶ νὰ συζητήσωμεν ἐν πάσῃ τῇ εὐρύτητι νομοσχέδια ἀφορῶντα εἰς τὴν παροῦσαν ἡμῶν κατάστασιν, ἀντὶ νὰ ἐπιδοθῶμεν εἰς τὴν μελέτην τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἵνα φωτισθῶμεν παρὰ τῆς κυβερνήσεως περὶ τῶν διατρεχόντων καὶ διαφωτίσωμεν τὴν κυβέρνησιν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ δημοσίου φρονήματος, καὶ ἵνα Κυβέρνησις καὶ Βουλὴ δείξωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην ποῖον εἶνε τὸ φρόνημα ἡμῶν καὶ τί ἀπόφασιν ἔχομεν νὰ πράξωμεν. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἐγένοντο. Ἐγὼ βεβαίως δὲν ἤθελον ὁμιλήσει περὶ αὐτῶν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ὁμιλήσω πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἐπικρίσεως. Ἀπέφυγα ἐπιμόνως, ὡς παρετηρήσατε, ἐν τῇ πρώτῃ μου περὶ τῆς συμβάσεως ταύτης ἀγορεύσει πᾶν τὸ δυνάμενον νὰ σχετισθῇ πρὸς πολιτικὸν ζήτημα· ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμην νὰ μὴ ὁμιλήσω περὶ τούτων οὐχὶ ὡς περὶ ζητήματος πολιτικοῦ ἀνεξαρτήτου, ἀλλ’ ὡς περὶ ζητήματος πολιτικοῦ σχετιζομένου στενότατα πρὸς τὸ θέμα, περὶ οὗ πρόκειται, ἀφοῦ οἱ κκ. ὑπουργοὶ μετεχειρίσθησαν ὡς ἐπιχείρημα, ἀφοῦ μετεχειρίσθησαν ὡς ἐπιχείρημα καί τινες βουλευταί, εἰς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου αὑτῶν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὅτι διατελοῦμεν ἐν καταστάσει, ἥτις δὲν ἐπιτρέπει νὰ πράξωμεν ἄλλο ἢ νὰ ψηφίσωμεν αὐτὸ τοῦτο, ὅπερ τινὲς τῶν βουλευτῶν, οἵτινες ὡμίλησαν, κατέκριναν δριμύτερον ἔτι, ἢ ὅτι τὸ κατακρίνω ἐγώ, τὴν περὶ τῆς προκαταβολῆς σύμβασιν. Ὀφείλομεν ἄρα, εἰς ἀπόδειξιν ὅτι δὲν ἦτο ἀναγκαία ἡ ψήφισις τῆς συμβάσεως, νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν σχετιζομένων πρὸς τὴν σύμβασιν ταύτην, νὰ ἐξηγήσωμεν τί ἐγένετο καὶ διατί ἐγένετο καὶ τί ἠδύνατο σήμερον νὰ γείνῃ εἰς ἐπανόρθωσιν τῶν κακῶς γενομένων. Καὶ ἀφοῦ ἀφηγήθην τί ἐγένετο καὶ διατί ἐγένετο, λέγω, ὅτι τὸ πρῶτον, ὅπερ δύναται νὰ γείνῃ σήμερον εἰς ἐπανόρθωσιν τῶν κακῶς γενομένων, εἶναι ν’ ἀποῤῥίψωμεν τὴν σύμβασιν ταύτην, διότι, ἐὰν ψηφίσωμεν τὴν σύμβασιν ταύτην, ἡ ἐπανόρθωσις εἶναι ἀδύνατος. Διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης ἀποκτῶμεν κατά τινας 30,000,000, κατ’ οὐδένα πλέον, διότι πλέον τῶν τριάκοντα ἑκατομμυρίων δὲν εἶναι ὑπόχρεως νὰ προσφέρῃ ἡ ὁμάς. Ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προσφέρῃ καὶ 40,000,000, τὰ ὁποῖα εἶνε ὑπόχρεως νὰ δεχθῇ ἡ κυβέρνησις, καὶ 55,000,000, τὰ ὁποῖα ἐπίσης εἶνε ὑπόχρεως νὰ δεχθῇ ἡ κυβέρνησις· ἀλλ’ ὑποχρέωσιν ἔχει ἡ ὁμὰς νὰ προσφέρῃ μόνο 30,000,000 εἰς χρήματα καὶ εἰς ἔντοκα γραμμάτια. Νομίζω, ὅτι ἀπέδειξα ἐν τῇ πρώτῃ μου ὁμιλίᾳ, ὅτι τὰ τριάκοντα ταῦτα ἑκατομμύρια πραγματικῶς δὲν ἦσαν διὰ τὴν κυβέρνησιν εἰμὴ 19,000,000, διότι τὰ περιπλέον τῶν 19,000,000 μέχρι τῶν 30,000,000 ἠδύνατο ἡ κυβέρνησις ν’ ἀποκτήσῃ ἄλλως· τὰ 6,000,000 μάλιστα εἶχεν ἤδη ἀποκτήσει παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς, ἔχων ἀνάγκην ἀντιθέτου ἐπιχειρήματος, εἶπεν, ὅτι οὐδὲ 19,000,000, ἀλλὰ δέκα καὶ τρία εἶνε τὰ ἑκατομμύρια καὶ ὅτι μόνον διὰ 13,000,000 ὑποχρεούμεθα, καὶ ἑπομένως μόνον 13,000,000 ἀποκτῶμεν. Ἀλλὰ λαμβάνω τοὺς ἀριθμοὺς ὁποίους ἐγὼ τοὺς ὑπολογίζω· καὶ κατ’ ἐμὲ, 19,000,000 ἀποκτῶμεν διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης, τὰ ἀποκτῶμεν δ’ ἐπὶ τοῖς ὅροις, οὓς ἀνέφερα. Ἀλλὰ τουλάχιστον ἀποκτῶντες ταῦτα, ἔχομεν ἐλευθερίαν ἐνεργείας εἰς πραγματοποίησιν τοῦ ὑπολοίπου τῶν 120,000,000; Ὡς πρὸς τὸ ὑπόλοιπον εἶναι ἀδύνατον ὄχι μόνον ἠθικῶς, ἀλλὰ καὶ νομικῶς, νὰ πραγματοποιήσωμέν τι ἐξ αὐτοῦ, καὶ ψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ψηφίζομεν νόμον εἰκονικόν. Ὅτε ἡ Κυβέρνησις προέτεινεν, ὅπως πρῶτον ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου 120,000,000, ἐζήτησα, ὅπως τοὐλάχιστον μετὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀνάγνωσιν, τὴν ὁποίαν ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτρέψωμεν τυπικὴν, συζητηθῇ καὶ ἡ σύμβασις αὕτη, ἵνα κατανοήσωμεν εἰς τί ὑποχρεούμεθα καὶ τί διὰ τῆς συμβάσεως πραγματοποιοῦμεν ἐκ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000. Ἡ ἀνάγκη τῆς συζητήσεως τῆς συμβάσεως, ὅπως κατανοηθῇ ἡ σημασία τοῦ νομοσχεδίου περὶ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ἔγεινεν ἤδη καταφανής. Ἡ σύμβασις αὕτη περιέχει διάταξιν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται πρὸ τῆς δημοσίας ἐκδόσεως τοῦ δανείου κατὰ τοὺς προηγουμένους δρισμούς, νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ τῶν Παρισίων παραδοχὴν τῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων,» τουτέστιν, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ψηφίζομεν νομοσχέδιον ἐπιτρέπον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ πραγματοποιήσῃ δάνειον 120 ἑκατομμυρίων, ἀφ’ ἑτέρου ὑποχρεούμεθα πρὸς τρίτους, ὅπως οὐδεμίαν πραγματοποιήσωμεν ὁμολογίαν τοῦ δανείου, ἂν μὴ ληφθῇ ἄδεια τῆς κυκλοφορίας τῶν ὁμολογιῶν ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ τῶν Παρισίων. Ἡ ἄδεια αὕτη εἶναί τι τυπικόν; Κύριοι, πάντες, ὅσοι παρακολουθεῖτε τὰ πράγματα τῆς Εὐρώπης, ἠξεύρετε, ὅτι σήμερον τὴν ἄδειαν ταύτην ἢ δὲν θὰ λάβωμεν, ἢ λίαν δυσχερῶς θὰ λάβωμεν, καὶ ὅμως ἐξαρτῶμεν τὸ δάνειον ἐκ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Χρηματιστηρίου τῶν Παρισίων. Ἂν τὸ Χρηματιστήριον τῶν Παρισίων, ὅπερ δὲν εἶνε ὑπόχρεων νὰ ἐμφορῆται τῶν ἰδεῶν, αἵτινες καθοδηγοῦσιν ἡμᾶς εἰς τὰς ἀποφάσεις μας, μὴ ἐπιτρέψῃ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νέου τούτου ἑλληνικοῦ δανείου εἰς τὴν ἀγορὰν τὴν χρηματικὴν τῶν Παρισίων, τὸ δάνειον τοῦτο δὲν δυνάμεθα νὰ ἐκδώσωμεν οὐδαμοῦ, ἠξεύρετε δέ, ὅτι τὰ δάνεια τὰ ἑλληνικὰ κυρίως ὑπὸ ἑλληνικῶν κεφαλαίων καλύπτονται. Ἐστερήθημεν λοιπὸν τοῦ δικαιώματος, ὅπως πραγματοποιήσωμεν τὸ δάνειον τοῦτο δι’ ἑλληνικῶν κεφαλαίων, ἐνόσῳ τὸ γαλλικὸν Χρηματιστήριον δὲν μᾶς δώσῃ τὴν ἐπὶ τούτῳ ἄδειαν, τουτέστιν ἐστερήθημεν τῆς ἐλευθέρας ἀσκήσεως τοῦ δικαιώματος ὅπως ἐκδώσωμεν τὸ δάνειον ἐκεῖνο καὶ περιορίσωμεν οὕτω πᾶσαν τὴν ἱκανότητα ἡμῶν πρὸς ἀπόκτησιν χρημάτων εἰς τὰ διὰ τῆς συμβάσεως πραγματοποιούμενα. Ἴσως ἀντείπῃ τις, ὅτι, ἂν τοῦτο τὸ δάνειον δὲν δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν, πρὶν ἢ ἐπιτραπῇ ἡ κυκλοφορία αὐτοῦ ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ τῶν Παρισίων, οὐδὲν ἐμποδίζει ὅπως ἐκδώσωμεν νέον δάνειον. Ἐμποδίζουσιν αἱ ἐγγυήσεις, ἃς ἐδώσαμεν εἰς τὸ δάνειον τῶν 120,000,000, καὶ αἵτινες περιλαμβάνουσι πᾶν ὅ,τι εἴχομεν καὶ πᾶν ὅ,τι δὲν εἴχομεν, τουτέστι καὶ τὸν ἐπιβληθησόμενον φόρον ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ. Ἀφοῦ ἐδεσμεύσαμεν χάριν τοῦ δανείου, οὗτινος ἡ διάθεσις ἐξαρτᾶται ἀπὸ τῆς ἀδείας τοῦ ἐν Παρισίοις Χρηματιστηρίου, πᾶσαν τὴν πρόσοδον τὴν ἐκ τῆς διαθέσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ φυτειῶν καὶ πᾶσαν τὴν περισσεύουσαν πρόσοδον ἐκ τῶν ὑποχρέων εἰς ἄλλα δάνεια τεσσάρων τελωνείων, ἐδώκαμεν καὶ τὸν φόρον τοῦ καπνοῦ, ὅστις εἰσέτι δὲν εἰσήχθη· τί μένει δυνάμενον νὰ καθορισθῇ ὡς ἐγγύησις εἰς ἄλλο δάνειον; καὶ ἀφοῦ δὲν ἔχομεν πρὸς ἔκδοσιν ἄλλου δανείου ἐγγυήσεις ἀποχρώσας, πῶς δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν χρήματα πλέον τῶν 19,000,000, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς συμβάσεως ἀποκτῶμεν; Κατάργησις ἄρα τῆς συμβάσεως ταύτης· τροποποίησις τοῦ νόμου περὶ δανείου τῶν 120 ἑκατομμυρίων, ὅπως ὁ νόμος ἐκεῖνος δύνηται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ὁ νόμος ἐκεῖνος περιέχει δύο διατάξεις, αἵτινες καθιστῶσιν αὐτὸν εἰκονικόν, περιέχει τὴν διάταξιν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διαθέσῃ τὰς ὁμολογίας τοῦ δανείου ἐκείνου ἐπὶ τιμῇ κατωτέρᾳ τῶν 68%, ἐνῷ οἱ τὸν ὅρον τοῦτον προτείνοντες ἐπικρίνουσι τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐδέχθη δάνειον ἐπὶ τιμῇ 66%, ὡς ἀνωτέρα ἧς σήμερον δυνάμεθα νὰ τύχωμεν. Ἂν ἡ διάταξις ἐκείνη μείνῃ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, εἶναι ταὐτὸν ὡς νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐψηφίσαμεν δάνειον, ἵνα τὸ πραγματοποιήσωμεν μετὰ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος, μετὰ τὸ πέρας τοῦ ἔργου, οὐ χάριν ψηφίζομεν τὸ δάνειον. Ἀλλὰ ποίαν τιμὴν θέλομεν ὁρίσει; Ὡς πρὸς τοῦτο, κύριοι, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ σᾶς εἴπω ποίαν τιμὴν ἔπρεπε νὰ ὁρίσωμεν, ἀλλ’ ἀμφιβάλλω ἂν ὑμεῖς θέλετε παραδεχθῆ τὴν γνώμην μου, ἀμφιβάλλω ἂν ἐγὼ αὐτὸς τολμήσω νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς γνώμης μου. Τὸ κατ’ ἐμέ, οὐδεμίαν τιμὴν ἔπρεπε νὰ ὁρίσωμεν· ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ἱκανὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα, ἀφοῦ διατυπώσωμεν τὰ τοῦ δανείου ὅπως νομίζομεν, ὅτι συμφέρει εἰς τὸ Κράτος νὰ ἐκδοθῇ, ἀφήσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, στηριζόμενοι ἐπὶ τὴν πεποίθησιν, ἣν ἔχομεν εἰς αὐτήν, νὰ τὸ ἐκδώσῃ εἰς οἵα αὕτη ἤθελεν ὁρίσει τιμήν. Δὲν ἔπρεπε νὰ κηδεμονεύωμεν διὰ τοῦ νόμου τὴν Κυβέρνησιν; Ἀλλὰ τολμᾶτε νὰ δώσητε ἐμπιστοσύνην τοιαύτην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὥστε νὰ ἐπιτρέψητε τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου χωρὶς νὰ εἴπητε ποῖος θὰ ἦναι ὁ κατώτερος ὅρος τῆς τιμῆς αὐτοῦ; Τοῦτο ἀπῄτουν αἱ περιστάσεις, νὰ εἴχομεν τὸ θάῤῥος νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν διάθεσιν δανείου 120 ἑκατομμυρίων κατὰ βούλησιν καὶ ἐπὶ τῇ τιμῇ, ἣν αἱ διαπραγματεύσεις, κατὰ τὴν κρίσιν της, ἤθελον ἀποδείξει τὴν πρέπουσαν. Ἄνευ Κυβερνήσεως, εἰς ἣν νὰ δυνάμεθα τοιαύτην νὰ χορηγήσωμεν ἐμπιστοσύνην, τὸ ζήτημα ἡμῶν δὲν δύναται νὰ διεξαχθῇ αἰσίως, καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἐπὶ τοιαύτῃ προϋποθέσει ἔπρεπε νὰ νομοθετήσωμεν, καὶ ταύτην μόνην τὴν διάταξιν εὑρίσκω κατάλληλον εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις. Οὐδὲ ἠκούσθη ποτὲ παρ’ ἄλλαις ἐπικρατείαις προσδιορισμὸς κατωτάτου ὅρου τιμῆς ἐκδοθησομένου δανείου. Δίδονται ἄδεια εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐν ξέναις ἐπικρατείαις νὰ ἐκδώσωσι ὡρισμένον ποσὸν δανείου, rente, ἢ ὑπὸ ἄλλον τύπον, ἀλλ’ οὐδέποτε γίνεται λόγος περὶ τῆς τιμῆς· ὁ προσδιορισμὸς αὐτῆς εἶναι ἔργον τῆς Κυβερνήσεως.

§69ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ οὕτως ἐγένετο πάντοτε, καὶ ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς.

§70ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ ἀντίῤῥησις αὕτη δὲν εἶναι τόσῳ σπουδαία, ὥστε νὰ μὴ δύνασθε νὰ ἀναβάλητε ἕως τοῦ τέλους τῆς ὁμιλίας μου τὴν ἀνάπτυξιν αὐτῆς.—Ἀλλ’ ἂν δὲν δύναται νὰ καταργηθῇ ἡ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ διάταξις περὶ κατωτάτου ὅρου τιμῆς, πρέπει ὅμως νὰ μεταβληθῇ. Ἂν καὶ ἐγὼ αὐτὸς διστάζω νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς καταργήσεως, καὶ ὑμεῖς, ὡς εἶμαι πεπεισμένος, δὲν τολμᾶτε νὰ ψηφίσητε τὴν κατάργησιν, πρέπει νὰ ἐξεύρωμεν ἄλλους περιορισμοὺς μὴ παρακωλύοντας τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου. Ὑπάρχει καὶ ἑτέρα διάταξις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ δανείου 120,000,000, ἥτις πρέπει ἀφεύκτως νὰ καταργηθῇ· εἶναι ἡ διάταξις ἡ ἀφορῶσα εἰς τὴν παραχώρησιν ὡς ἐγγυήσεως τοῦ νέου φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ. Εἶπον ἱκανὰ περὶ τοῦ φόρου τούτου, ἵνα μὴ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἐπαναλάβω τοὺς λόγους, δι’ οὓς τὸν φόρον τοῦτον δὲν πρέπει νὰ ψηφίσωμεν, ἀλλὰ καὶ ἂν τὸν ψηφίσωμεν, δὲν πρέπει νὰ τὸν ψηφίσωμεν ὑποχρεούμενοι πρὸς τρίτους, ἵνα ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη τὸν διατηρήσωμεν ἐν ἰσχύϊ. Πρέπει νὰ σκεφθῆτε, ὅτι ὁ φόρος οὗτος θέλει ἀφαιρέσει πολλῶν οἰκογενειῶν τὸν ἄρτον· δὲν πρόκειται μόνον περὶ αὐξήσεως ἢ ἐλαττώσεως τῶν εἰσοδημάτων τοῦ δημοσίου καὶ τοῦ πλούτου τοῦ Κράτους· πρόκειται περὶ αὐτοῦ τοῦ ἄρτου τῶν πολλῶν οἰκογενειῶν, αἵτινες ταύτην μόνην ἔχουσι τὴν πρόσοδον, διότι ὁ καπνὸς εἶναι εἶδος παραγωγῆς πλουσιωτάτης εἴς τινα μέρη καὶ παρέχον ἐν μικρᾷ ἐκτάσει γῆς καταλλήλου πρὸς τοιαύτην καλλιέργειαν πρόσοδον πολλαπλασίαν ἧς ἡ αὐτὴ ἔκτασις θ’ ἀπέφερε, ἐὰν ἐκαλλιεργεῖτο διὰ σῖτον ἢ ἄλλα εἴδη Οἰκογένειαι ζῶσιν ἐκ τῆς καπνοφυτείας, ἔχουσαι ἓν μόνον στρέμμα γῆ, διότι τὸ στρέμμα ἐκεῖνο ὡς ἐκ τῆς ἰδιαζούσης αὐτοῦ καταλληλότητος πρὸς τὴν καλλιέργειαν ταύτην, καὶ ὡς ἐκ τοῦ πλούτου τοῦ προϊόντος τούτου, ὅταν ἦναι καλῆς ποιότητος, παρέχει πολλαπλασίαν πρόσοδον ἧς ἤθελε παράσχει τὸ αὐτὸ στρέμμα καλλιεργούμενον δι’ ἄλλου εἴδους· διὰ τοῦ νέου δὲ φόρου, εἰς οὗ τὴν διατήρησιν ὑποχρεούμεθα ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη, ἀφαιρεῖται ἀνεπιστρεπτεὶ ἀπὸ τῶν οἰκογενειῶν, τῶν τοιαύτην ἐχουσῶν περιουσίαν καὶ τοιαύτην μετερχομένων καλλιέργειαν, ὁ κυριώτερος πόρος. Ταύτην ἄρα τὴν διάταξιν δέον νὰ διαγράψωμεν ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, καὶ ἀφοῦ τοιουτοτρόπως καταστήσωμεν αὐτὸ ἐκτελέσιμον, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ ἐπιληφθῶμεν τῶν συμφωνιῶν, ἃς, ὡς εἶπον, ἡμεῖς δὲν εἴχομεν κλείσει μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, τῶν ἀφορωσῶν εἴτε εἰς ἐξεύρεσιν τῇ μεσιτείᾳ καὶ τῇ ἐγγυήσει αὐτῆς δανείου ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν 120 ἑκατομμυρίων, εἴτε εἰς παροχὴν δανείου παρ’ αὐτῆς ἐκ τῶν χρημάτων τῶν εἰς αὐτὴν ἀνηκόντων. Δυσχερὲς ἤδη εἶναι τοῦτο, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἀδύνατον· εἶναι δυσχερές, διότι ἡ δημοσία πίστις εὐκόλως βλάπτεται, ἀλλὰ δυσκόλως ἀνακτᾶται. Εἶπον κατὰ τίνα τρόπον ὤφειλε νὰ ἐργασθῇ ἡ Κυβέρνησις πρὸς παγίωσιν τῆς πίστεως. Καί τοι βραδέως, ἂς εἰσέλθῃ ὅμως καὶ ἤδη εἰς τὴν διαχαραχθεῖσαν αὐτῇ ὁδόν. Ἔχομεν ἐν αὐτῇ πολλὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα θέλουσι μᾶς βοηθήσει, ἂν περὶ τὴν ἐνέργειαν ταύτην ἡ Κυβέρνησις καταβάλῃ ἣν ὀφείλει ἐπιμέλειαν. Ὀφείλει ἰδίως, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν ἀρωγὴν, ἧς τυγχάνει παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, νὰ παύσῃ θεωροῦσα τὰ ζητήματα, περὶ ὧν διαπραγματευόμεθα ἐνταῦθα, ὡς ζητήματα κομματικὰ μεταξὺ συμπολιτεύσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως, νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι πάντες πρέπει νὰ ἐπιδιώκωμεν τὸν αὐτὸν σκοπὸν, νὰ ἐκτιμήσῃ τὴν διαγωγὴν ἡμῶν, νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς συνδρομῆς, ἣν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ τῇ δώσωμεν, ὅπως τῇ ἐδώκαμεν αὐτὴν μέχρι σήμερον, καὶ ν’ ἀπεκδυθῇ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων παρατεταμένα.)

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θαυμάζω ἀληθῶς τὴν τακτικὴν τοῦ κ. Τρικούπη· λαμβάνει τοὺς λόγους καὶ ἐκφράσεις τινὰς τοῦ ἀντιπάλου, τὰ διαστρέφει τολμηρῶς, ἀποκόπτει ὅσα θέλει καὶ τοιουτοτρόπως στηρίζει κατηγορίαν καὶ ὑπεράσπισιν καὶ ἀναφαίνεται νικητὴς, ἀλλὰ νικητὴς ἐπὶ ἀλογίστῳ τόλμῃ καὶ οὐχὶ ἐπ’ ἀληθείᾳ καὶ σπουδαιότητι· πᾶς τις δύναται τὰς διαστροφὰς ταύτας νὰ πράξῃ, καὶ πᾶς τις, δυνάμει αὐτῶν, δύναται νὰ φθάσῃ τὸν κ. Τρικούπην εἰς τὸ ὕψος τῆς τόλμης του. Ἀλλὰ, κύριοι, βλέπετε τί συμβαίνει παρ’ ἡμῖν; ὁσάκις πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν τὴν διαγωγὴν τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως ἢ τοῦ κ. Τρικούπη, ἀποφεύγουσι τὴν συζήτησιν τῶν πράξεων, καὶ ἐνασχολούμεθα εἰς τὰς ἰδέας, τὰς σκέψεις, τὰ σχέδια τοῦ κ. Τρικούπη· πόσα δὲν σᾶς εἶπε περὶ τῶν μεγάλων σχεδίων του ἐπὶ ἐξευρέσει δανείου, ἐπὶ ἀνορθώσει καὶ ὑποστηρίξει τῆς δημοσίας πίστεως! Ἀλλὰ, κύριοι, ποῦ τὰ πράγματα; ὅλη ἡ σκέψις καὶ ὅλη ἡ ἐργασία τοῦ κ. Τρικούπη ἔμεινεν εἰς τὴν διάνοιάν του· τὴν παριστᾷ τώρα ὅπως αὐτὸς κρίνει καταλληλότερον. Ἀλλὰ τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἡμεῖς ὑπ’ ὄψει ὡς ἐξαγόμενον τῶν ἐνεργειῶν, ὁποίαν ἀντίθεσιν παριστῶσι; μία προκαταβολὴ ἐκ 15,000,000 καὶ μία σύμβασις μετὰ τῆς ἐθνικῆς τραπέζης, καθ’ ἣν διαιωνίσει ἴσως ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία τὰ ὀλέθριον τοῦτο σύστημα διὰ πάντα τόπον, ἰδοὺ, κύριοι, αἱ πράξεις, τὰς ὁποίας δικαιούμεθα καὶ δυνάμεθα νὰ ἐξετάσωμεν τὴν διάνοιάν σου καὶ τὰ σχέδιά σου δὲν δυνάμεθα οὔτε θέλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ποῦ νὰ τὰ εὕρωμεν, βλέπομεν τὰ ἀποτελέσματα τῶν σχεδίων σου τούτων ἐκτρώματα ἐλεεινά. Εἶναι ἰσχυρὸς, κύριοι, ὁ κ. Τρικούπης καὶ εἰς ἓν ἄλλο, καὶ δύναται ἀληθῶς νὰ καυχηθῇ ὅτι καὶ ἐγὼ καὶ ὑμεῖς ὅλοι εἴμεθα ὀπαδοὶ τῶν ἰδεῶν του. Ἐνθυμοῦμαι, ἄλλοτε ὑπῆρχεν εἷς κομματάρχης ἐν Μεσσηνίᾳ, ὅταν ἔτι ἐπεκράτει τὸ σύστημα τῶν ἐπιστατῶν, ὅστις ὅταν τοῦ ἐζητεῖτο νὰ καταστρώσῃ κατάλογον τοιούτων ὑπαλλήλων, περιελάμβανεν ὅλους τοὺς δυναμένους νὰ διορισθῶσιν ἐπιστάται ἐξ ὅλων τῶν κομμάτων, καὶ ἐκαυχᾶτο ἔπειτα ὅτι οἱ διορισθέντες ἦσαν οἱ παρ’ αὐτοῦ προταθέντες καὶ συστηθέντες· τοιοῦτος εἶναι καὶ ὁ κατάλογος τῶν ἀρχῶν καὶ ἰδεῶν τοῦ κ. Τρικούπη, ἄλλος ἐν τοῖς πράγμασι καὶ ἄλλος ἐν τῇ διανοίᾳ. Ζητεῖ ἐν τοῖς πράγμασι νὰ περιορίσῃ καὶ διαλύσῃ τὸν στρατὸν, αὐτὸ εἶναι τὸ πρᾶγμα· ἐν τῇ διανοίᾳ ὅμως σᾶς λέγει ὅτι αὐτὸ τὸ μέτρον περιεῖχε τὸ σπέρμα τῆς ἀναπτύξεως μεγάλου στρατοῦ· προτείνει οἰκονομίας, παρασύρει τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ τὰς οἰκονομίας αὐτὰς λέγει ὅτι τὰς ἐσχεδίασε διὰ νὰ εἰσέλθῃ κατόπιν εἰς τὸ ἀπέραντον πέλαγος τῶν ἐξόδων ὁποῖον τούτων ἠθέλετε δεχθῆ ἤδη, ἀνάγεται εἰς τὴν πρᾶξιν ἢ τὴν διάνοιαν τοῦ κ. Τρικούπη· εἴμεθα ἅπαντες οὕτω ὀπαδοί του. Καὶ προχθὲς ἀκόμη, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ὅτε ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξηγῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τὸ μικρὸν ποσοστὸν, τὸ ὁποῖον δικαιούμεθα νὰ λάβωμεν ἐκ τῶν κερδῶν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συνεπείᾳ τῶν γραμματίων, καὶ προσέθετεν ὁ ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν καὶ 10 ἐπὶ πλέον ἑκατομμύρια μεταλλικὸν, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε ν’ ἀφαιρεθῶσιν, ὁ κ. Τρικούπης ἠρνεῖτο ἀπὸ τῆς θέσεώς του, καὶ ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐπανέλαβε, δὲν πρέπει οὐδὲ ἓν λεπτὸν νὰ προσθέσητε, δὲν θὰ κρατῆται μέταλλον· καὶ τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ἔχῃ ἡ Τράπεζα μεταλλικόν; τοιοῦτον εἶναι τὸ πρᾶγμα· συνέφερε, κύριοι, νὰ εἴπουν τότε τοῦτο διὰ νὰ δείξουν ὅτι τὸ κέρδος θέλει εἶσθαι μέγα· ἀλλ’ ὅταν σήμερον λέγωμεν ἡμεῖς, λοιπὸν ἐξηντλήσατε τὴν Τράπεζαν, δὲν τῆς ἀφήσατε μέταλλον· δὲν βλέπετε μᾶς εἶπον ὅτι ἡ Τράπεζα ἔχει νὰ λάβῃ 40,000,000 μεταλλικοῦ ἀπὸ τὸ δάνειον, αὐτὸ εἶναι τὸ ἔτι μὴ ὑπάρχον; τί νὰ πιστεύσωμεν, κύριοι, ἐκ τῶν ἀντιφάσεων τούτων τοῦ κ. Τρικούπη; ἡμεῖς βεβαίως μωρίαν τοιαύτην δὲν ἔχομεν νὰ πιστεύωμεν εἰς ἐπιχειρήματα τοιαῦτα. (Βέβαια, βέβαια.) Καὶ ποῖα ἦσαν τὰ οἰκονομικὰ σχέδια τοῦ κ. Τρικούπη; καὶ πῶς ἤλπιζε νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς αἴσιον πέρας καὶ διὰ τίνων μέσων; κατηγορεῖ τὸ σύστημα τὸ ἰδικόν μας· ἡ τράπεζα δικαιοῦται νὰ εἰσπράξῃ ἔτι 40,000,000 δραχμὰς ἐκ τοῦ δανείου, λέγει ὁ κ. Τρικούπης, τὰ 40 ταῦτα ἑκατομμύρια ἤθελε νὰ τὰ λάβῃ καὶ τοιοῦτον νὰ συνάψῃ δάνειον, ἵνα οἰκονομήσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου. Εἶναι, κύριοι, βλέπετε ὁ συλλογισμὸς εὔκολος καὶ ἁπλοῦς, ἀλλ’ ἠδύνατο νὰ ἐκτελεσθῇ ἄρα; καὶ ἤθελεν ἡ τράπεζα ὑποκύψει χωρὶς νὰ κινδυνεύσῃ τὴν ὕπαρξίν της εἰς τὸ μέτρον τοῦτο; Ὅταν, κύριοι, πρὶν ἐπιληφθῶμεν ἡμεῖς τῶν διαπραγματεύσεων περὶ νέου δανείου ἐζητήσαμεν ἀπὸ τὴν Τράπεζαν νὰ λάβῃ μέρος, καὶ ἡ Τράπεζα ἐπιμόνως ἠρνήθη νὰ λάβῃ οὐσιῶδες μέρος ἰσχυριζομένη, ὅτι δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν καὶ δὲν θὰ εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ λάβῃ πλέον τῶν 6,000,000 ἴσως, καὶ μόλα ταῦτα ὁ κ. Τρικούπης ὑπολογίζει ὅτι ἠδύνατο νὰ καταβάλῃ 40,000,000, ἐκτὸς ἂν ἡ τράπεζα ὑπὲρ τοῦ κ. Τρικούπη ποιεῖ τὴν θυσίαν αὐτὴν καὶ ὄχι χάριν ἄλλης Κυβερνήσεως τοῦ τόπου. Ἀλλὰ κύριοι, ἠδύνατο τοῦτο νὰ πράξῃ ἡ τράπεζα, καὶ εἶναι ὀρθὸν ἄρα; ἠθέλετε νὰ ἀφαιρέσητε ὅλον τὸ μεταλλικὸν τῆς τραπέζης καὶ νὰ τὴν ἀφήσετε μὲ τὸ χαρτὶ μόνον, καὶ ἕως νὰ ἐπανέλθῃ ἡ τράπεζα εἰς τὴν κανονικὴν θέσιν της μετὰ χρόνους, δὲν εἰξεύρω πόσους, ἠθέλετε ἀποκαταστήσει αὐτὴν ἐντελῶς χαρτίνην· ἀλλὰ δύναται, κύριοι, τράπεζα τοιαύτη νὰ ζήσῃ ἢ νὰ ὑπάρξῃ ἐπ’ ὠφελείᾳ; ἡ ἀποστολὴ τῶν τραπεζῶν σκοπεύει εἰς τὴν ὑλικὴν πρόοδον τῆς κοινωνίας, καὶ ἠδύνατο πλέον νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὸν σκοπὸν τοῦτον; ἐνῷ ἀποστολὴν καὶ χρησιμότητα ἔχῃ νὰ συντελέσῃ εἰς τοῦτο ἀποκλειστικῶς τὴν ἀποκαθιστᾶτε εἰς ταμεῖον τοῦ Δημοσίου καὶ ταμεῖον ἀσθενές, ἔχουσαν μόνον χαρτί, μὲ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε εἰς τὸ ἑξῆς νὰ ἐργασθῇ· θὰ ἐλαμβάνετε ὅλον τὸ μεταλλικόν της, καὶ θὰ ἐξακολουθῆτε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν μέχρις οὗ πληρώσητε τὸ πρὸς αὐτὴν χρέος σας διὰ νὰ ἐπαναλάβῃ τὰς τακτικὰς ἐργασίας της καὶ τότε μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καὶ ἡ ἐποχὴ ἐκείνη θέλει εἶσθαι ἀπομεμακρυσμένη βεβαίως· θέλετε ἔχει μίαν τράπεζαν εἰς Ἑλλάδα μὲ τραπεζικὰ γραμμάτια ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὑποτιμημένα λίαν· καὶ τοιαύτην ἀποκαθιστῶντες τὴν τράπεζαν, κύριοι, νομίζετε, ὅτι πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου καὶ βελτίωσιν αὐτοῦ ἐνεργεῖτε; ἡμεῖς ἀποκρούομεν ἐν πεποιθήσει τοιαύτας ἰδέας καὶ μεθ’ ἡμῶν, πιστεύω, καὶ ἡ τράπεζα, ἐνόουσα τὸ συμφέρον της, τὴν θέσιν της καὶ τὴν ἀποστολήν της. Ἑπομένως καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, καὶ ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ σχέδιον τοῦτο, τὸ θεωροῦμεν ὀλέθριον καὶ ἐπιβλαβὲς καὶ δυσκόλως διὰ τοῦτο θέλομεν τὸ ἐπικαλεσθῇ. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν εἶναι αὐτὸ εἰμὴ σχέδιον τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ παρατηρήσατε ὅτι εἰς σχέδια εὑρισκόμεθα πάντοτε· ἔχομεν τὴν σύμβασιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ὡς πρᾶγμα· ὁ κ. Τρικούπης ἤθελε διὰ τῆς συμβάσεως νὰ κάμῃ ἓν δάνειον ἄνευ παροχῶν· ἀκούσατε, κύριοι, σεῖς οἱ ὁποῖοι γνωρίζετε τὴν σύμβασιν. Καὶ δὲν πιστεύετε βεβαίως ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἔκαμε δάνειον ἄνευ παροχῶν, ἐνῷ ἐξήντλησε τὴν πίστιν τοῦ δημοσίου ἐκ τῶν πολλῶν παροχῶν; Καὶ τὸ δάνειον λοιπὸν, τὸ ὁποῖον ἐπεψηφίσαμεν ἐγένετο, ἄνευ παροχῶν; καὶ ἡ σύμβασις δὲν εἶναι ἡ ἐσχάτη παροχὴ τοῦ κ. Τρικούπη, οὕτω δὲ ἐξοικονόμησε τὸ κεφάλαιον τῆς δημοσίας πίστεως. Κύριοι· ὅταν ἓν ἔθνος εἰσάγῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν ἐπὶ τοσοῦτον ἐκτεταμένην, αὐξάνει τὴν πίστιν του ἢ τὴν ἐλαττώνει; Ἐγὼ μέχρι τοῦδε γνωρίζω ἀπὸ τὴν ἱστορίαν ὅτι, ὅπου ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ηὔξησε, τὴν πίστιν ἠλάττωσεν ἐν τῇ ἰσχύει αὐτῆς, τὸ μέταλον ἀναχωρεῖ· αἱ ξέναι συναλλαγαὶ περιορίζονται· αἱ καταβολαὶ πρὸς ἀγορὰν ἐντοπίων μετοχῶν καὶ ἄλλων ἐπιχειρήσεων ἀποσύρονται καὶ ἄλλων ὀφειλῶν ζητεῖται ἡ ἐξόφλησις. Οὕτως ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἡ κατάστασις τοῦ ἔθνους ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὑπέκυψεν εἰς αὐτὴν τὴν ἀνάγκην, ἐγεροτέρευσεν ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις κατεστράφῃ· ἐπῆλθε βλάβη οὐσιώδης καὶ μεγάλη, αὐταὶ εἰσὶν αἱ συνέπειαι. Ὁ κ. Τρικούπης ὅμως διὰ τοῦ μέσου αὐτοῦ ἐνόμισεν ὅτι ηὔξησε τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ηὐκόλυνεν τὴν εἰσαγωγὴν κεφαλαίων!!! Αὐτὰ, κύριοι, εἰς τὸν νοῦν του εἶχεν ὁ κ. Τρικούπης· δὲν τὰ ἐξετέλεσεν ὅμως οὐδὲ τὰ ἐπίστευε· δὲν ἐπίστευεν ὅτι θὰ φθάσῃ εἰς ἀποτέλεσμα, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν ἔπραξε. Καὶ ἐνῷ εἰς τὴν Εὐρώπην τὸ δάνειόν μας ἐτιμᾶτο πρὸς τόκον 6%, παρουσιάσθη ἡ κυβέρνησις ἐκείνη τότε καὶ ἔκαμε δάνειον πρὸς 7½% προσωρινόν. Σᾶς βεβαιῶ, δὲ διότι ἤμην εἰς τὴν Γαλλίαν, ἤκουσα τοῦτο ἐκεῖ καὶ ἠπόρουν οὐχὶ ἐγὼ μόνον, ἀλλὰ καὶ ὅσοι ἄλλοι ἤκουσαν τοῦτο· πῶς εἶναι δυνατὸν, ἔλεγον, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ συνάψῃ δάνειον δι’ ἐντόκων γραμματίων, καὶ τὸ δάνειον τοῦτο νὰ ἐπιβαρύνηται μὲ περισσότερον τόκον καὶ μ’ ὁλονότι εἶναι προσωρινόν; Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐνῷ πληρώνει 6½% ἢ 6 καὶ ¾ δι’ ἄλλο δάνειον πολυετὲς νὰ πληρώνῃ διὰ προσωρινὸν 7½%;

§72ΤΙΝΕΣ. Εἰς τὸ ἄρτιον;

§73Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὸ ἄρτιον. Ὁ κ. Τρικούπης ἐκάλεσε τὸ ἔθνος ὁλόκληρον εἰς τὰ ὅπλα· τὸ ὑπέβαλεν εἰς ὑποχρεώσεις ὑπερόγκους, καὶ δὲν ὁμιλῶ κατὰ ἢ ὑπὲρ τούτων, ἀλλ’ ἐξετάζω τὸ ζήτημα οἰκονομικῶς, καὶ ὅταν ἔπραττε ταῦτα, οὐδεμίαν ἐνέργειαν ἐποίει, οὐδεμίαν βεβαιότητα εἶχε περιευρέσεως ἐλαχίστου χρηματικοῦ δανείου· εἶναι, κύριοι, τοῦτο φρόνιμον καὶ ὀρθόν; εἶναι κἂν σπουδαῖον; Δὲν συνέφερε κάλλιον ἡμῖν τότε νὰ δανεισθῶμεν καὶ μὲ περισσότερον καὶ βαρὺν τόκον καὶ νὰ φέρωμεν ἔξωθεν μεταλλικόν, ἀντὶ νὰ ἐπεκτείνωμεν σήμερον τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν; Καὶ αἱ συνέπειαι καὶ αἱ ζημίαι τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας δὲν εἶναι πλειότεραι, δὲν εἶναι πολὺ ὑπέρτεραι τῶν συνεπειῶν δανείου μὲ μεγαλείτερον τόκον; Δι’ οἰκονομικοὺς λόγους ἄρα δὲν ἐδέχθη τὸ δάνειον ὁ κ. Τρικούπης ἢ δι’ ἀδυναμίαν; Μᾶς εἶπε κατ’ ἀρχάς, ὅτι δὲν ἐδέχθη τὸ προσφερθὲν δάνειον, διότι οἱ ὅροι ἦσαν ὑπερβολικοί: ἀλλ’ εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου του μᾶς εἶπεν ὅτι δὲν συνῆψε τὴν σύμβασιν, διότι καιρὸς δὲν ἔμεινε, διότι ἤρχετο ἡ Βουλὴ καὶ ἐνόμιζεν ὅτι ἡ κατάστασις εἰς τὸ μέλλον ἤθελε βελτιωθῆ καὶ ἤθελεν εὑρεθῆ δάνειον συμφερώτερον. Ἐξεύρετε, κύριοι, ὅτι ἄλλοτε, ἐνήργει ὁ κ. Τρικούπης τὴν διάλυσιν τοῦ στρατοῦ, ὅτι ἐτίθετο εἰς ἀργίαν τὸ ναυτικόν μας δι’ ἔλλειψιν προβλέψεως ἢ δι’ ἀπρονοησίαν καὶ ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως ταύτης ὑπεπέσαμεν εἰς τὸ ἄτοπον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐσπεύσαμεν μετὰ ἕνα μῆνα νὰ τὸ ἐπανορθώσωμεν, οὐχὶ μόνον ν’ ἀνακαλέσωμεν τὴν διάλυσιν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ καὶ ν’ αὐξήσωμεν τὰς δυνάμεις μας, νὰ ὑπεροπλήσωμεν τὰ πλοῖά μας. Καὶ δὲν εἶναι μεγάλη ἡ ἔλλειψις προβλέψεως καὶ προνοίας, ὥστε νὰ μὴ ἐννοήσῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπῆλθεν ἡ νέα ἐν Ἀγγλίᾳ μεταβολὴ, ὅτι εἰσερχόμεθα εἰς ἐνεργητικὴν πολιτικὴν; Ἤδη ὁπλιζόμεθα ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης καὶ ὑπὸ τὰ ὄμματα αὐτῆς, ἡ ὁποία ποθεῖ τὴν ἡσυχίαν καὶ ἀποκρούει τὴν ταραχὴν· δὲν εἶναι ἔλλειψις τῆς ἐλαχίστης προβλέψεως νὰ μὴ ἐννοήσωμεν, ὅτι αἱ δυσκολίαι εὑρέσεως δανείου μετὰ τοιαῦτα συμβεβηκότα ἤθελον αὐξηθῆ; Δὲν ἠδύνατο, κύριοι, νὰ προΐδῃ, ὅτι τὰ κεφάλαια δὲν σπεύδουν νὰ ἔλθουν πρὸς τὸν τόπον, τὸν ὁποῖον ἀπειλεῖ ἡ ἀνωμαλία, ἢ ὁ πόλεμος; Καὶ ἐχρειάζετο πολὺς νοῦς, ὥστε νὰ ἐννοήσῃ τοῦτο καὶ νὰ σπεύσῃ ἐν καιρῷ νὰ δανεισθῇ, καὶ νὰ μὴ ὑποπέσωμεν ὑπὸ τὸ βάρος δυσκολιῶν ὑπερβολικῶν, ὥστε νὰ μὴ δυνηθῶμεν ἴσως νὰ εὕρωμεν δάνειον; Καὶ ἐὰν τώρα τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιτύχωμεν ἡμεῖς εἶναι βεβαρυμένον κατά τι περισσότερον καὶ φορτικώτερον, πταίομεν ἡμεῖς, διότι εἰς τὴν Εὐρώπην ἐνόμισαν, ὅτι ἡ κατάστασις ἤδη τῶν πραγμάτων εἶναι μᾶλλον ἀπειλητικὴ καὶ λαμβάνουν μέτρα ἵνα μᾶς ἀποτρέψωσι; Νομίζουν δὲ ἴσως, ὅτι δὲν δύνανται νὰ μᾶς ἀποτρέψωσιν ἄλλως, εἰμὴ ἀρνούμενοι χρήματα; Ἡμεῖς πταίομεν διὰ τοῦτο, ἢ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προητοίμασαν αὐτὴν τὴν κατάστασιν τὴν οἰκονομικῶς δυσχερῆ διὰ τὴν Ἑλλάδα; Ἡμεῖς, κύριοι, ὑπέχομεν τὰς δυσχερείας τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἔπλασεν ὁ κ. Τρικούπης! Κύριοι, θέλω σᾶς εἰπεῖ ὀλίγα περὶ τῆς συμβάσεως, ὄχι διότι τὸ θεωρῶ ἀναγκαῖον πλέον τοῦτο, ἀλλὰ διότι ἀπορῶ μὲ τὴν ἐπιμονὴν τῶν ἀντιθέτων εἰς τὰς διαστροφάς. Σᾶς εἴπομεν ἐξ ἀρχῆς, εἰς τὸ ζήτημα τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ δὲν πρόκειται περὶ μονοπωλίου. Ἡ λέξις regie ἐφ’ ἧς ἐστηρίχθη ὁ κ. Καλλιγᾶς ἄλλο σημαίνει, καὶ οὐχὶ ὡς σᾶς εἶπε μονοπώλιον. Πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐπίτηδες ἤθελε νὰ δώσῃ τὴν σημασίαν αὐτὴν, διότι ἡ λέξις regie δὲν εἶναι μονοπώλιον, σημαίνει ὑπεύθυνοι διαχειρισταί, ἰδιαίτεριν καὶ ἰδίως εἰς διαχείρισιν φόρου πρὸς ὡρισμένον σκοπόν. Τοῦτο ὁ κ. Καλλιγᾶς τὸ μετέβαλεν εἰς μονοπώλιον καὶ ἔσπευσε νὰ σᾶς τρομάξῃ· ἔσπευσε νὰ σᾶς ἐμπνεύσῃ φόβους παραλόγους, ἵνα προσθέσῃ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι, ἐὰν τῳόντι ἐπιβληθῇ ὁ φόρος εἰς τὸν καπνόν καὶ ἂν ὁ φόρος αὐτὸς προσδιορισθῇ ἀποκλειστικῶς δι’ αὐτὸν τὸν σκοπόν, καὶ πρὸς ἐγγύησιν τοιαύτην, ἀναβιβασθῇ μάλιστα εἰς 7 δραχμὰς κατ’ ὀκᾶν, θέλει καταστρέψει καὶ περιουσίας καὶ οἰκογενείας!!! Κύριοι, δὲν πρόκειται νὰ ἀποφασίσητε· ἐὰν παραδεχθῆτε σήμερον σύστημα μονοπωλίου, σήμερον δὲν προεκλήθη μένε εἰς ἡμᾶς κατόπιν νὰ παραδεχθῆτε, ὅταν προκληθῆτε τὸ ποσοστὸν καὶ τὸν τρόπον τῆς εἰσπράξεως καὶ βεβαιώσεως, τὸ ὁποῖον προτιμᾶτε· ὅ,τι ἀπαιτεῖται καὶ ὅ,τι ἀπαιτοῦν ἀποκλειστικῶς ἤδη εἶναι, ὅτι ὁ φόρος τοῦ καπνοῦ, ὁποιοσδήποτε νὰ προσδιορισθῇ πρὸς ἐγγύησιν τοῦ δανείου ἀποκλειστικῶς, διότι ὁ φόρος αὐτὸς μεγάλην ἀπολαμβάνει παρὰ τοῖς τραπεζίταις ὑπόληψιν, καὶ ἠμπορεῖ νὰ δώσῃ ὑποστήριξιν καὶ ἐμψύχωσιν εἰς τὸ δάνειον ἡμῶν· αὐτὸ, κύριοι, εἶναι τὸ ἀπολύτως ἀναγκαῖον αὐτὸ ἐπιζητοῦμεν καὶ εἰς τοῦτο ἐπιμένομεν. Μὴ προσέξητε λοιπόν, εἰς ὅσα σᾶς λέγουν περὶ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, ζητοῦσι νὰ σᾶς ἀποπλανήσωσιν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἔχουν δίκαιον ἆρα ὡς πρὸς τὰς ἄλλας ἐνστάσεις των; Βεβαίως διὰ νὰ πραγματοποιηθῇ τὸ δάνειον ἐν Γαλλίᾳ πρέπει ἀναγκαίως νὰ λάβωμεν ἄδειαν εἰσαγωγῆς αὐτοῦ εἰς τὰ χρηματιστήρια τῆς Γαλλίας, καὶ ἄνευ τούτων δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ πραγματοποιήσωμεν ἐκεῖ, ἑπομένως ἡ πραγματοποίησις τοῦ δανείου αὐτοῦ ἐν γένει σᾶς λέγουσι εἶναι κατὰ νόμον ἀδύνατος, ἐὰν δὲν δοθῇ ἡ ἄδεια, καὶ ὅτι προσέτι διὰ τῆς συμβάσεως ἀπαλλοτριούμεθα ὅλων τῶν μέσων καὶ ὅλων τῶν πόρων, ἵνα πραγματοποιήσωμεν ἕτερον δάνειον, διότι ἐδώσαμεν πρὸς ἐγγύησιν τοῦ μὴ πραγματοποιηθησομένου δανείου ὅ,τι ἔχομεν. Βεβαίως, κύριοι, ἵνα ἐκδώσητε εἰς τὴν Γαλλίαν δάνειον, ἐπαναλέγω, ἔχετε ἀνάγκην ἀδείας πρὸς τὴν εἰσαγωγὴν αὐτοῦ εἰς τὸ χρηματιστήριον· χωρὶς ν’ ἀνοιχθῇ τὸ χρηματιστήριον, οὐδεὶς ἀγοράζει δάνειον, διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸ πωλήσῃ· οἱ λαμβάνοντες δάνειον, δὲν τὸ λαμβάνουν διὰ νὰ τὸ κλείσωσιν εἰς τὰ κιβώτιά των, ἀλλὰ διὰ νὰ τὸ κυκλοφορήσωσι· καὶ δὲν κυκλοφοροῦνται δάνεια ἐὰν δὲν εἰσέρχωνται εἰς τὰ χρηματιστήρια· ὥστε κατ’ ἀνάγκην ἔπρεπε, νὰ προηγηθῇ τοῦτο. Ἀλλὰ μήπως ἡ ἔλλειψις ἀδείας μᾶς ἐμποδίζει τὸ δάνειον νὰ τὸ πωλήσωμεν καὶ ἀλλαχοῦ, καὶ χωρὶς νὰ τὸ ἐκδώσωμεν; Ἀλλὰ, κύριοι, οὔτε ὁ ἕτερος τῶν λόγων τούτων εἶναι σπουδαῖος· αἱ ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας δίδομεν, θὰ ἦναι ἀνάλογοι τοῦ πραγματοποιηθησομένου δανείου. Ἐὰν δὲν πραγματοποιήσωμεν δάνειον ἢ πραγματοποιήσωμεν ὀλιγώτερον, αἱ πλεονάζουσαι ἐγγυήσεις εἶναι ἐλεύθεραι, τὸ περίσσευμα ἀνήκει εἰς ἡμᾶς καὶ δυνάμεθα νὰ τὸ διαθέσωμεν ὅπως θέλομεν. Τί πράττετε, κύριοι ἤδη; Ἀπὸ τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἐδώσαμεν διὰ τὸ προηγούμενον δάνειον, μετὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τόκων, δὲν λαμβάνομεν τὸ ἐπίλοιπον; Δὲν εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ διαθέσωμεν τὸ ἐπίλοιπον, καὶ δὲν εἰσπράττομεν ἐξ αὐτοῦ, καὶ δέν δίδομεν εἰς νέαν ἐγγύησιν; Ὥστε ἐπιχειρήματα τοιαῦτα εἶναι ἀνάξια σπουδαίων ἀνδρῶν, καὶ ἀνάξια νὰ προτείνωνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Λοιπὸν, κύριοι, καὶ ἡ δευτέρα αὐτὴ ἔνστασις τοῦ νομικῶς ἀδυνάτου νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ δάνειον, περὶ οὗ πρόκειται, καὶ τῆς ἀπωλείας τῶν ἐγγυήσεων δὲν εἶναι σπουδαία· εἶναι σοφιστικὸν ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἴσως οἱ ἔχοντες ἐξιδιασμένην ὑπόληψιν εἰς τὸν κ. Τρικούπην δύνανται νὰ τὸν πιστεύουν, ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν εἴμεθα μωροὶ καὶ ἁπλοὶ τόσον, ὥστε νὰ δώσωμεν προσοχὴν εἰς τὰ αὐτὰ παραμύθια. Σᾶς εἶπον, καὶ χθές, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα καὶ ἡ Πιστωτική, ἐὰν γένηται παραδεκτὴ ἡ σύμβασις ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἡ Πιστωτική, ἡ μέλλουσα, λέγω ἐγὼ, νὰ εὐεργετήσῃ τὸν τόπον, καὶ ἡ Ἐθνική, λαμβάνουσιν εἰς τὸ δάνειον μέρος, τὸ ὁποῖον ὀφείλουν ἀμέσως νὰ τὸ πραγματοποιήσωσι. Τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα ἠθέλαμεν εἰσπράξει δυνάμεθα νὰ παραδώσωμεν καὶ ἀπέναντι τῆς προκαταβολῆς. Καὶ ἂν ἀφαιρέσητε αὐτὰ καὶ τὰ ἄλλα ποσά, ἅτινα ἕτεροι λαμβάνουσι, ποῖα μένει ἡ ὀφειλή μας εἰς τὴν ἑταιρίαν αὐτήν, ἐὰν ἀφαιρέσητε, ἐπαναλέγω, ὅ,τι πληρώσουν αἱ Τράπεζαι εἴτε ἡ Πιστωτικὴ εἴτε ἡ Ἐθνικὴ, εἴτε ὁ κ. Καλλιγᾶς, διότι πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Καλλιγᾶς δὲν σκοπεύει νὰ κερδοσκοπήσῃ, ἤτοι νὰ δώσῃ χρήματα χωρὶς νὰ λάβῃ ἀμέσως ὁμόλογα, θὰ μείνῃ ὑπόλοιπον ποσόν, βεβαίως ὄχι ἄνω τῶν 12 ἑκατομμυρίων ἢ τῶν 14 ἑκατομμυρίων ὁ ὑπολογισμὸς εἶναι ἁπλούστατος, καὶ δὲν καταλαμβάνω διατί ὁ κ. Τρικούπης τόσον τολμηρῶς μὲ διέστρεψε ἀναβιβάσας τὸ ποσόν. Τὸ διδόμενον εἰς τὴν Κυβέρνησιν συνίσταται ἐξ 25 ἑκατομμυρίων εἰς μεταλλικὸν καὶ 5 ἑκατομμυρίων κατ’ ἐλάχιστον ὅρον εἰς τὰ ἔντοκα γραμμάτια τοῦ κ. Τρικούπη, ἤτοι 30 ἑκατομμύρια, διότι βεβαίως, ἀφοῦ μᾶς ἐπιστρέψωσι τὰ 5 ἑκατομ. ὀφείλομεν νὰ τὰ πληρώσωμεν· κρατοῦμεν τὰ 5 ἑκατομμύρια καὶ οὕτω συμπληροῦνται 30 ἑκατομ. τὰ ὁποῖα θέλομεν λάβει, ἐπειδὴ ὅμως τὰ ληφθέντα χρήματα θέλουσι δοθῇ εἰς τοὺς συναλλατομένους ὡς εἴρηται μετόχους, οὕτω ὀφείλομεν μόνον 12 ἢ 14 ἑκατομμύρια· ἁπλούστατα, κύριοι, νὰ ἐννοήσῃ τοῦτο πᾶς τις, καὶ ν’ ἀδιαφορῇ διὰ τὰς διαστροφὰς τοῦ κ. Τρικούπη. Λοιπὸν, κύριοι, ὅλος ὁ θόρυβος, ὅλοι οἱ κίνδυνοι οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦσι νὰ βλάψωσι καὶ τὸ δάνειον καὶ τὴν Ἑλλάδα, εἶναι τὰ 13 ἑκατομμύρια Αὐτὸ τὸ ποσὸν ἐντὸς 2 ἐτῶν δὲν θὰ δυνηθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ τὸ ἐξοφλήσῃ; Καὶ αὐτὸ θὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς συμβαλλομένους νὰ ὑποτιμήσωσι τὰς μετοχὰς καὶ νὰ τὰς πωλήσωσιν ἐπὶ βλάβῃ τοῦ δημοσίου; Κύριοι, ἐπαναλαμβάνω, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἐντὸς 2 ἐτῶν δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ εὕρῃ 12 ἑκατομμύρια, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ζήσῃ καὶ δὲν θὰ ὑπάρξῃ. Ἐγώ, κύριοι, ἐλπίζω, ὅτι καὶ αὐτά, καὶ περισσότερα θὰ δυνηθῇ νὰ οἰκονομήσῃ, διότι ἔχω πεποίθησιν εἰς τὸ μέλλον τῆς πατρίδος ἡμῶν, καὶ δὲν μὲ δειλιᾷ ἡ κακολογία. Βλέπετε λοιπόν, κύριοι, ὅτι οἱ ἰσχυρισμοὶ τῶν ἀντιθέτων δὲν ἔχουν καμμίαν ὑπόστασιν. Καὶ νομίζετε, ὅτι δὲν τὸ ἐννοοῦν; Ὅταν μάλιστα λέγουσιν, ὅτι δὲν θέλουσι ν’ ἀντικαταστήσωσιν οἱ κατηγοροῦντες τὴν σύμβασιν τοὺς συμβληθέντας, καὶ ν’ ἀναλάβωσιν αὐτοὶ τὴν πραγματοποίησιν διότι οἱ ὅροι εἶναι τοκογλυφικοί, ἐνῷ ἔσπευσαν ὅσοι ἠδυνήθησαν νὰ λάβωσιν ἐκ τῶν προσφερθέντων αὐτοῖς, δὲν μᾶς ἀπατοῦσιν ὄχι μὴ πλανᾶσθε, κύριοι, τὸ ἐννοοῦν, ἀλλὰ ἐνόμισαν, ὅτι διαστρέφοντες εἴτε ἀντιτάσσοντες σκέψεις χιμαιρικὰς καὶ σχέδιον μὴ πραγματοποιούμενον ἠδύναντο νὰ κερδήσωσι τὴν πεποίθησιν ἡμῶν ὄχι ὡς πρὸς τὸ δάνειον ἀλλὰ κατὰ τῆς συμβάσεως, νὰ δυσφημίσωσιν αὐτὴν, διότι πιστεύω, ὅτι καὶ αὐτοὶ ἐπιθυμοῦν νὰ ἐπιψηφισθῇ, καὶ διότι ἐλπίζουσιν, ὅτι θέλει ἐπιψηφισθῆ, τὴν πολεμοῦσι· ἐνθυμοῦμαι, ὅτε ἐζητεῖτο ἡ πτῶσις τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τινὲς ἐναντίον τῆς ἐπιθυμίας των ἐψήφισαν ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀφοῦ ἐπίστευσαν, ὅτι θέλει πέσει· ἔπλασαν λοιπὸν φαντάσματα διὰ νὰ δυσχεράνωσι μόνον τὴν θέσιν ἡμῶν, νὰ βλάψωσι τὴν ὑπόληψιν ἡμῶν καὶ γενήσωσι παρ’ ἡμῖν τὴν δυσπιστίαν. Ἐντεῦθεν, κύριοι, ἐπέρχεται ὅλος ὁ θόρυβος; διότι ἄνευ τοῦ δανείου τούτου ἐρωτήσατε τοὺς πρωτοστάτας τῶν ἤδη πραγμάτων καὶ τῆς παρούσης καταστάσεως, συμφέρει νὰ βαδίσωμεν μετὰ 25 ἑκατομμ., καὶ δυνάμεθα νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ κλπ.; καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι προκειμένου περὶ τοσούτων μεγάλων πραγμάτων, ὁποῖα τὰ παρόντα, καὶ δὲν εἶναι τόσον εὐχερὴς ἡ εὕρεσις δανείου, συμφέρει νὰ μὴ δεχθῶμεν τὸ παρουσιαζόμενον δάνειον, καὶ νὰ περιμένωμεν πότε; καὶ ὅταν γνωρίζωμεν ὅτι ἡ ἀντίδρασις ἐν Εὐρώπῃ ἄρχεται ἀναπτυσσομένη κατὰ τῆς τάσεως ἡμῶν τοῦ νὰ ὑποστηρίξωμεν καὶ διεκδικήσωμεν τὰ δικαιώματά μας, καὶ ὅταν γνωρίζωμεν ὅτι τοῦτο δὲν δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ, ἐλλειπόντων χρημάτων, δὲν εἶναι προτιμότερον νὰ παραδεχθῶμεν καὶ βαρυτέρους τυχὸν ὅρους; καὶ ἀμφιβάλλω, κύριοι, ἐὰν θὰ δυνηθῶμεν εὐκόλως νὰ εὕρωμεν ἐν Εὐρώπῃ δάνειον· ἀλλ’ ἐὰν εὕρωμεν θὰ ὑποβληθῶμεν βεβαίως εἰς θυσίας σπουδαίας· διότι κατὰ δυστυχίαν, πρέπει νὰ εἴπω καὶ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν, οἱ πλούσιοι ὁμογενεῖς ἡμῶν ἔχουν πατριωτισμὸν ἄπειρον, ἐπιθυμοῦν διακαῶς τὸ μεγαλεῖον τοῦ τόπου, ἔχουσιν αἰσθήματα πατριωτικώτερα ἡμῶν, ἀλλά, καθὼς σᾶς εἶπον ἄλλοι πρὸ μικροῦ, ὁ πατριωτισμὸς καὶ τὸ χρῆμα δὲν ἔχουν σχέσιν, ὁ πατριωτισμός των δὲν φθάνει ἕως ἐκεῖ, καὶ διὰ τοῦτο μέχρι τοῦδε δὲν ἀνταπεκρίθησαν σπουδαίως εἰς τὰς ἀνάγκας, εἰς ἃς εὑρέθημεν ἔκτοτε, καὶ χάριν τῶν ὁποίων ἀναγκαζόμεθα νὰ καταφύγωμεν ἀλλαχοῦ. Λοιπὸν ἂς κρατήσωμεν ὅ,τι ἔχομεν πρόχειρον, καὶ ἂς μὴ τρέχωμεν εἰς τὰ ἀβέβαια, ἐλπίζοντες ὅτι ἐντὸς 2 ἢ 3 μηνῶν θὰ δυνηθῶμεν νὰ εὕρωμεν ἄλλο σπουδαῖον δάνειον· ἀλλ’ ἐὰν ἀποτύχωμεν, ὅλα θέλουσι καταπέσει, καὶ θέλομεν δειχθῆ ἐνώπιον τοῦ κόσμου, ὡς ἔθνος ἄνουν, ἀπρόβλεπτον καὶ μὴ δυνάμενον οὔτε νὰ ἐνεργήσῃ οὔτε νὰ σκεφθῇ σπουδαίως. Ἰδοὺ κύριοι, ἐν ὀλίγοις περὶ τούτου. Μὲ συγχωρεῖτε δὲ νὰ ἐνδιατρίψω ὀλίγον εἰς τὰ πολιτικά, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἠννόησα διατί προῆλθεν ὁ κ. Τρικούπης. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι ἐπὶ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι ὑπῆρχον ἐν Εὐρώπῃ ἀπεσταλμένοι, οἵτινες κατεγίνοντο νὰ εὕρωσι τὸ δάνειον ἐκεῖνο τῶν 15 ἑκατομμυρίων, τὸ προσωρινόν· τὸ μέτρον αὐτὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐθεωρεῖτο τότε ὡς μὴ σπουδαῖον, διὰ νὰ μὴ εἴπω τι περισσότερον. Ἐνθυμοῦμαι ὅτε ἤμην εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἤθελε νὰ ὁπλίσῃ τὴν Ἑλλάδα δὲν ἐφαίνετο οὔτε δυνάμενος οὔτε σκοπεύων νὰ βάλῃ εἰς κίνδυνον τὴν ἡσυχίαν δὲν ἐγέννα φροντίδας καὶ σκέψεις, ἐθεωρεῖτο ἀπεναντίας ὡς μὴ ἔχων οὐδεμίαν σπουδαιότητα, ὡς ἁπλῆ ἐπίδειξις μόνον· ἑπομένως ἐμπόδια δὲν παρίσταντο, ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τότε νὰ εὕρῃ δάνειον καὶ καλλίτερον καὶ ἐλαφρότερον, διὰ μέτρου πλέον συνετοῦ, καὶ ἐνεργείας μεμετρημένης καὶ φρονίμου. Ἡ οἰκονομικὴ πίστις ἦτον ἀνθοῦσα μᾶλλον καὶ δὲν εἶχον οἱ κατακρίνοντες τὸ δάνειον ἐκεῖνο ἄδικον· κακίστη δὲ ἦτον ἡ ἐντύπωσις τὴν ὁποίαν ἐνεποίησε, καὶ παράδοξοι, καὶ ἄτοποι αἱ θυσίαι ἐφάνησαν· τὸ γνωρίζει πολὺ καλῶς ὁ κ. Τρικούπης, νομίζω. Ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν λοιπὸν ἔποψιν ἰδοὺ κύριοι τί γνωρίζω ἐγώ, τὸ γνωρίζετε καὶ ὑμεῖς, διότι τὰ πράγματα εἶναι γνωστὰ ἤδη τοῖς πᾶσι, καὶ δὲν ἐλησμονήσατε, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις τοῦ κ. Τρικούπη οὐδὲν ἔφερεν ἀποτέλεσμα, οὐδεμίαν ἐντύπωσιν ἐπροξένησε τότε. Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, ἐταράχθη τις τότε, ἐφάνη συγκίνησίς τις καὶ ἔδοσαν τινὰ προσοχήν; καὶ διατί τοῦτο; διότι τὸ μέτρον ἐκεῖνο ἐθεωρήθη ὡς ἐπίδειξις ἁπλῆ, ἐπαναλαμβάνω, καὶ ὄχι ὡς σπουδαῖον μέτρον, διότι ἐννοοῦσιν, ὅτι 60 χιλιάδες στρατοῦ δὲν δύναται νὰ συντηρηθῇ, νὰ προμηθευθῇ ἢ νὰ ἐνεργήσῃ μὲ 45 ἑκατομμύρια. Ἐθεώρησαν ἀνάξιον προσοχῆς καὶ ἐλαφρὸν μᾶλλον τὸ μέτρον οὕτω παριστάμενον καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἶχον ἀποφασίσει νὰ στείλουν ἀξιωματικοὺς καὶ συνοδευομένους προσέτι μὲ ἀποστολὴν, οὐχὶ πρὸς ἀγορὰν προμηθειῶν, ἀλλὰ πρὸς συλλογὴν πληροφοριῶν, ἐὰν ἔχῃ ὑλικὸν ἡ Εὐρώπη καὶ πολλὰ ἄλλα νὰ πράξωσι, διότι οὐδεμίαν σπουδαιότητα ἀπέδιδον εἰς τὰ γινόμενα, οὔτε ἑπομένως σημασία πολιτικὴ ἠδύνατο νὰ δοθῇ εἰς τὴν ἀποστολὴν ταύτην. Κύριοι, ἡ Εὐρώπη μελετᾷ νὰ περιστείλῃ τὴν ἐνέργειαν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἕνεκα τούτου ἐρωτῶσιν αἱ Δυνάμεις καὶ προσέχουσιν εἰς τὰ γινόμενα καὶ λαμβανόμενα μέτρα· δεικνύει οὕτω ὅτι σκέπτονται περὶ Ἑλλάδος σπουδαίως, καὶ νομίζουν, ὅτι ἔφθασαν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σκεφθῶσι σπουδαίως. Ὅταν ἡ Εὐρώπη καταγίνεται συμβουλεύουσα ἡσυχίαν, ἐμποδίζουσα τὴν Ἑλλάδα ἑπομένως νὰ προχωρήσῃ εἰς ἐνέργειάν τινα, πιστεύει, ὅτι ἐντεῦθεν ἀπειλεῖ κίνδυνος τις, ὅτι σπουδαίως ἐργαζόμεθα, καὶ ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐνεργήσωμεν ἐν ἀνάγκῃ· ὅτι ἤμεθα ἄξιοι νὰ ἐκτελέσωμεν τὸ καθῆκον μας, ὅτι δὲν θέλομεν δυσκολευθῆ ἀπέναντι θυσίας τινὸς, ὅτι δὲν ἐλησμονήσαμεν καὶ τὸ τελευταῖον παρελθὸν ἡμῶν. Τὸ πιστεύει, καὶ ἀνησυχεῖ· αὐτὴ ἡ κατάστασις ἀποδεικνύει ἐκπεσοῦσαν τὴν ὑπόληψιν τῆς Ἑλλάδος, δεικνύει τὴν κατάπτωσιν τοῦ ζητήματος, τὴν καταφρόνησιν τῆς Εὐρώπης, ἢ ἡ κατάστασις ἐκείνη καθ’ ἣν ἐσυμβούλευεν, ὅτι αἱ ἐνέργειαί της ἐρεθισμὸν καὶ δυσκολίας ἠδύναντο μόνον νὰ ἐγείρουν καὶ οὐχὶ πράγματα; Ἐκείνη ἦτον ἡ καλλιτέρα κατάστασις, καθ’ ἣν τὰ ἐδὼ ἐθεώρουν κανονικὰ ὡς ἐνόμιζον, ἀδιάφορα καὶ ἀκίνδυνα, τὸ γεινόμενα. Ἀπορῶ λοιπόν, διατὶ ὁ κ. Τρικούπης ἐπαναλαμβάνει, ὅτι ἤδη ἡ Ἑλλὰς εἰς χειροτέραν εὑρίσκεται θέσιν. Κύριοι, δὲν μοι ἐγένετο πρότασις οὐδεμία, ἀλλ’ εἰς ἰδιαιτέρας ὁμιλίας, εἰς ἰδιαιτέρας σκέψεις εἴπομεν ὅ,τι ἔπρεπε καὶ ἐπράξαμεν μέχρι τοῦδε ὅσα ἔπρεπε συναισθανόμενοι τὴν εὐθύνην ἡμῶν καὶ τὴν θέσιν ἡμῶν· ἐσκέφθημεν ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐρωτήσωμεν τὸ ἔθνος, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Βουλήν· ὅταν προτείνηται οἱαδήποτε γνώμη, ἀντικειμένη πρὸς τὰ συμφέροντα καὶ πρὸς τὴν τιμήν μας, πρὸς τὰ δικαιώματά μας, ἡμεῖς ἔχομεν τὸ θάῤῥος νὰ εἴπωμεν ὑπ’ εὐθύνην μας, ὄχι· δὲν δεχόμεθα τὴν τοιαύτην πρότασιν, διότι ἀπόφασιν ἔχομεν νὰ μὴ φεισθῶμεν ἑαυτῶν, ὑπερασπιζόμενοι καὶ προμαχοῦντες τῶν συμφερόντων καὶ τῆς Τιμῆς τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ τῶν ἀκροατηρίων.) Τίς ἡ ἀνάγκη τῆς γνώμης ὑμῶν; Τὴν γνώμην ὑμῶν τὴν γνωρίζομεν πρὸ πολλοῦ· καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἔθνους τὴν γνωρίζομεν· ἔχομεν τὸ θάῤῥος νὰ τὴν ἐκφράσωμεν ὑπ’ εὐθύνην μας, διότι νομίζομεν, ὅτι ἡ εὐθύνη αὕτη εἶναι μηδὲν, προκειμένου περὶ ἐκπληρώσεως ὑψίστου πατριωτικοῦ ἔργου, καὶ δὲν θέλομεν νὰ καθυστερήσωμεν, οὔτε θέλομεν διὰ τοῦτο νὰ καλυφθῶμεν ἢ νὰ στηριχθῶμεν εἰς τὴ συνδρομὴν οὐδενός. Ἐνόσω εἶναι ἀνάγκη μόνον νὰ καλύψωμεν τὴν εὐθύνην μας δὲν θ’ ἀναχαιτισθῶμεν, ἀλλ’ ὅταν πρόκηται νὰ ὑπαγορεύσωμεν εἰς τὸ ἔθνος μέτρα ὁριστικὰ καὶ τελειωτικὰ, ταῦτα ὑπερβαίνουν τὴν εὐθύνην ἡμῶν τότε μόνον, διότι ἀρχίζουν αἱ ἐνέργειαι τοῦ Ἔθνους, τότε βεβαίως θέλομεν ζητήσει τὴν ἀπόφασιν ὑμῶν καὶ ὑποταχθῆ εἰς αὐτήν. Ἀλλ’ ὅταν πρόκηται περὶ τῆς εὐθύνης ἁπλῶς, ὅταν πρόκηται νὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐθνικὴν γνώμην, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην οὐδεμιᾶς συνδρομῆς, οὐδεμιᾶς ὑποστηρίξεως.

§74ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριε πρόεδρε, ὑπεβλήθη πρότασις περὶ μυστικῆς συνεδριάσεως, ἐφ’ ἧς δὲν δύναται ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, ἢ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει. Ὑποβαλόντες δὲ τὴν πρότασιν, ἐνησκήσαμεν δικαίωμα, ὅπερ ἔχομεν ἐκ τοῦ Συντάγματος.

§75ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§76ΦΙΛΗΜΩΝ. Εἶναι σπουδαιότατοι οἱ λόγοι, οἵτινες ὑπηγόρευσαν τὴν ὑποβολὴν τῆς προτάσεως.

§77ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τοιαύτας προτάσεις ὑποβάλλει ἡ κυβέρνησις εἰς την Βουλήν, ὅταν αἰσθάνηται τὴν ἀνάγκην νὰ τῇ ἀνακοινώσῃ πράγματα, ἅτινα πρέπει νὰ μείνωσι μυστικά. Τὴν ἀνάγκην αὐτὴν ἡμεῖς δὲν τὴν αἰσθανόμεθα, νομίζω δὲ, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δύναται νὰ βλάψῃ καὶ νὰ παρεξηγηθῇ, καὶ εὑρισκόμεθα εἰς περίστασιν, καθ’ ἣν πᾶσαν παρεξήγησιν πρέπει ν’ ἀποφεύγωμεν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Φιλήμονα νὰ μὴ ἐπιμείνῃ.

§78ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὀφείλω νὰ δώσω προηγουμένως μίαν ἐξήγησιν, καὶ ἰδίως πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ὑπώπτευσεν, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη ἔχει πηγὴν ἄλλην, ἐκ τῆς ὑπουργικῆς μερίδος. Πηγὴ αὐτῆς εἶναι ἡ ἰδέα, ἣν συνέλαβον περὶ τῆς ἀνάγκης τοιαύτης συνεδριάσεως, καὶ ἣν ἀνεκοίνωσα εἴς τινα, συναδέλφους, οἵτινες τὴν ἀπεδέχθησαν.

§79Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Προθύμως τὴν ἐδέχθησαν.

§80ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἰδοὺ δὲ τίνες οἱ πείσαντές με εἰς τοῦτο λόγοι. Ὡς ἐκ τῆς ἐργασίας καὶ τοῦ ἐπαγγέλματός μου εἶμαι ὑποχρεωμένος ν’ ἀναγινώσκω ὅσα ἄλλοι δὲν ἔχουσι καιρὸν ν’ ἀναγνώσωσιν, εἰμὶ δὲ εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω ἐκ πολλῶν πηγῶν, εἰς τίνα κατάστασιν εὑρίσκονται τὰ πράγματα. Βεβαίως αἱ πληροφορίαι μου δὲν ἔχουσι τὴν αὐθεντίαν τῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὅμως βέβαια εἶναι τὰ ἑξῆς: Σήμερον ἡ γείτων ἐπικράτεια προέβη εἰς ἔργα, δηλοῦντα ὁριστικὴν τὴν ἀπόφασίν της πρὸς ἐνέργειαν· ἐκάλεσε τὴν ἐφεδρείαν ὁλόκληρον, ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν διώρισε τὸν ἀρχηγὸν τοῦ ἐπιτελείου τοῦ Ὀσμὰν πασᾶ, τοῦ ὑπερασπισθέντος τὴν Πλέβναν.

§81ΤΙΝΕΣ. Τί μᾶς μέλει;

§82ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐξέδωκε διαταγὴν πρὸς τοὺς νομάρχας, δι’ ἧς διατάσσονται ν’ ἀποστέλλωσιν ἀπ’ εὐθείας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὸ ἥμισυ τῶν εἰσοδημάτων, καὶ ὄχι εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν.

§83ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Καὶ ὑπάρχει εἰσόδημα;

§84Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, διατί διακόπτουν;

§85ΦΙΛΗΜΩΝ. Διέταξεν ἐπίσης νὰ μὴ πληρωθῶσιν οἱ μισθοὶ τῶν ὑπαλλήλων ἐπὶ ἕνα μῆνα· ἀρχὴ δὲ εἶναι τοῦτο, θὰ ἐξακολουθήσῃ ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἡ κατάστασις αὐτή.

§86ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Φοβερὸν πρᾶγμα!

§87ΦΙΛΗΜΩΝ. Προτιμότερον, κύριε Καλλιγᾶ, νὰ σκέπτηται καὶ νὰ φοβῆταί τις, παρὰ νὰ παίζῃ ἄλλο πρόσωπον κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις, καθ’ ἃς πρόκειται περὶ τῆς τύχης τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ὅταν βλέπωμεν τὸν ἐχθρόν μας ἐργαζόμενον μετὰ τόσου πείσματος καὶ τόσης δραστηριότητος, ἀπαιτεῖται νὰ γείνωσι μερικαὶ ἐξηγήσεις, αἵτινες δὲν δύνανται νὰ δοθῶσι δημοσίᾳ.

§88ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν δύναται νὰ γείνῃ δημοσία συζήτησις περὶ τοῦ ἂν πρέπῃ νὰ γείνῃ μυστικὴ συνεδρίασις· δὲν δύνανται νὰ εἴπωσι δημοσίᾳ τοὺς λόγους.

§89ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν εἶναι αὐτοὶ οἱ λόγοι, οὓς ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει θέλω ἀναπτύξει, ὅπως γείνῃ μυστικὴ συνεδρίασις.

§90Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχομεν καὶ ἄλλα μυστικὰ ἡμεῖς, οἵτινες ὑπεγράψαμεν.

§91Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶμαι κατὰ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως· ἀλλ’ ἀφοῦ ὑπεβλήθη ἅπαξ πρότασις ὑπογεγραμμένη ἀπὸ δέκα βουλευτάς, ῥητὴ διάταξις τοῦ Συντάγματος ἀπαιτεῖ νὰ γείνῃ ἐν μυστικῇ συνεδριάσει ἡ συζήτησις, ἐὰν πρέπῃ νὰ γείνῃ μυστικὴ συνεδρίασις.

§92ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπρόκειτο νὰ ἀναγγείλω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι 10 τῶν κκ. βουλευτῶν συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα ὑπέβαλον τοιαύτην πρότασιν, ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσεν, ὅτι ἡ κυβέρνησις δὲν τὴν συμμερίζεται, ὅτε ὁ κ. Φιλήμων ἔλαβε τὸν λόγον.

§94Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παραδεχόμεθα νὰ μείνῃ δι’ αὔριον.

§95ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τί θὰ γείνῃ αὔριον;

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, θὰ παρουσιασθῇ ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις.

§97ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ Σύνταγμα ἐξασφαλίζει τὸ δικαίωμα εἰς 10 Βουλευτὰς νὰ ζητήσωσι μυστικὴν συνεδρίασιν· ἀλλ’ αὐτὸ τὸ δικαίωμα δὲν πρέπει νὰ τὸ μεταχειρισθῶμεν ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις, ἀφοῦ μάλιστα ἠκούσαμεν περὶ τίνος πρόκειται, καὶ τὴν κυβέρνησιν. Πιστεύω, ὅτι οἱ ὑπογράψαντες τὴν πρότασιν συνάδελφοι θὰ συναισθανθῶσιν...

§98ΔΗΜ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀνάγκην παραινέσεων καὶ συμβουλῶν δὲν ἔχομεν.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κύριοι τὴν ἀνέβαλον δι’ αὔριον.

§100ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὥστε μένει ἐκκρεμὴς ἡ πρότασις;

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως. Ὁ κ. Οἰκονόμος ἔχει τὸν λόγον.

§102ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντον ζητήματος. Δὲν νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μετέλθῃ τοιαύτην ἐξουσίαν πρὸς δέκα ἐντίμους ἀντιπροσώπους...

§103ΤΙΝΕΣ. Τὴν ἀνέβαλον μόνοι των.

§104Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑπάρχει δικαίωμα ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ Συντάγματι, καὶ τοῦ δικαιώματος τούτου θέλομεν νὰ κάμωμεν χρῆσιν. Ὁ ἔντιμος συνάδελφός μας κ. Φιλήμων λέγει πρὸς ὑμᾶς: ἔχω νὰ σᾶς ἀναγγείλω σπουδαῖα πράγματα· καὶ νομίζετε, ὅτι εἷς συνάδελφος, ὅστις τολμᾷ ν’ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην νὰ σᾶς εἴπῃ, κλείσατε τὰς θύρας, δὲν ἔχει σπουδαίους λόγους πρὸς τοῦτο;

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν αὔριον. Ὁ κ. Οἰκονόμος παρῃτήθη τοῦ λόγου;

§106ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἤθελον πολὺ νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ· ἀλλ’ ἐπειδὴ καὶ ὁ κ. πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Τρικούπης μοὶ εἶπον, ὅτι ἐπιθυμοῦν νὰ γείνῃ πολιτικὴ ψηφοφορία σήμερον, διὰ νὰ μὴ παρεμβάλω προσκόμματα...

§107ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, δὲν εἶπον πολιτικήν.

§108ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπον, ὅτι θὰ γείνῃ πολιτικὴ ψηφοφορία; Ἄλλως τὸ νομοσχέδιον εἶναι πολιτικώτατον, καὶ ἂν πέσῃ τὸ νομοσχέδιον, ἡμεῖς σᾶς ἀποχαιρετῶμεν.

§109ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Φυσικῷ τῷ λόγῳ.

§110Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Οἰκονόμος, ὅταν εἴπῃ τις, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι πολιτικόν, παύει τὸν λόγον. Ἀκριβῶς ἀπὸ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Οἰκονόμου θέλομεν νὰ φωτισθῶμεν, διότι καταγίνεται εἰς τὰ οἰκονομολογικά, καὶ ἂν ἡ συζήτησις αὕτη λάβῃ πολιτικὸν χαρακτῆρα, ἔτι μᾶλλον θὰ συντελέσῃ εἰς τὸ νὰ φωτισθῇ ἡ Βουλή.

§111ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Βεβαίως, κύριοι, δὲν νομίζω εἰς ἄνδρας σπουδαίους νὰ ὑπάρχῃ ὄρεξις ἐδῶ νὰ ὁμιλοῦν διὰ νὰ ὁμιλοῦν. Δύνασθε νὰ κατασκευάζητε περιόδους δύο πήχεων, οὐδὲν ὄφελος. Δύνασθε νὰ ἐπαναφέρητε εἰς τὴν συζήτησιν ἑκατοντάκις ἰδέας, τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν κατὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους τρόπους· εἶναι ματαιοπονία. Ἔχεις τι νέον; Εἰπέ το· ἄλλως σιώπα. Καὶ βεβαίως, εὐχαριστῶ πολὺ τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου, διότι ἐπέμεινε νὰ ὁμιλήσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἐνόμισα πρέπον, ὅταν ἀντιμάχωνται ἐνώπιον τῆς λείας οἱ λέοντες, νὰ ἀφήσω αὐτοὺς νὰ μοιράσουν ἐν ἡσυχίᾳ, ὄχι διότι πιστεύω ἐγὼ εἰς τοιούτους λέοντας, ἀλλὰ διότι πιστεύετε σεῖς. Ἠκούσατε τῆς συμπολιτεύσεως καὶ εἴδατε τὸ παράστημα αὐτῆς χθὲς ἐγερθείσης ἐν τῇ ψηφοφορίᾳ. Εἴδατε καὶ τὸ παράστημα τῆς ἀντιπολιτεύσεως μεινάσης ἀκινήτου ἐπὶ τῆς ἕδρας της. Ἀλλὰ, κύριοι, μεταξὺ αὐτῶν τῶν δύο ὁμάδων ὑπάρχουν τόσαι γνῶμαι καὶ σώζεται τόση ποικιλία, ὥστε μὴ πλανηθῇ τις ἐδῶ, ὅτι ἐξασκεῖ δικτατορίαν κανενὸς εἴδους. Καὶ ἐπειδὴ εἶμαι εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην τὴν ἀντιπολιτευτική, ὀφείλω, καὶ ἂν δὲν ἦναι πολὺ νέον, νὰ εἴπω καὶ πάλιν τὴν γνώμην μου. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα τῆς κληρονομίας τῆς κυβερνητικῆς, εἶναι γνωστὸν εἰς τοὺς ἐντίμους ἀντιπροσώπους τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι, ἀφοῦ ἐδοκιμάσαμεν τοὺς αὐτοὺς ἀνθρώπους πολλάκις καὶ διῃρημένους καὶ ἡνωμένους, εἶναι καιρὸς, νομίζω, νὰ τοὺς δοκιμάσωμεν καὶ ἀπομεμακρυσμένους (ἱλαρότης.) Δὲν ἠξεύρω, ἐὰν αὐτὴ ἡ ἰδέα ἦναι ἀρεστὴ εἰς πολλοὺς ἐδῶ, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἔχει πλείστους θιασώτας ἔξω. Ἤθελον νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συνείδησίν σας μὲ αὐτὴν τὴν ταπεινὴν ἰδέαν, ἡ ὁποία οὐδὲν ὀλιγώτερον βόσκει εἰς τὰ κάτω στρώματα τῆς κοινωνίας, εἰς τὰ ῥυάκια τῶν ὁδῶν, θὰ ἔλεγεν ὁ βουλευτὴς Ἀττικῆς. Τὸ εἶπε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὁ κ. Καλλιγᾶς, ὥστε θὰ ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν παραπέμψω εἰς αὐτὰ τὰ ῥυάκια τῶν ὁδῶν, διὰ νὰ ἴδῃ τί ἤθελεν ἀποκομίσει.

§112ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Μπούφφ. (Ἱλαρότης).

§113ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Καὶ βεβαίως ἐγὼ δὲν ἤμην ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον τὸν ἐμποδίσει νὰ φορτωθῇ· διότι δὲν ἐννοῶ τὰ ῥάκη τῶν ὁδῶν νὰ χρησιμεύουν διὰ τραπεζικὰ γραμμάτια τοῦ κ. Καλλιγᾶ, νὰ μὴ ἦναι δὲ καὶ τὰ παρομαρτοῦντα εἰς τὰ ῥάκη ἐκεῖνα ἐπίσης ὑπὲρ τοῦ ἰδίου. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐγὼ ἔχω μίαν διαμαρτύρησιν κατὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι πολὺ ἐπίκρανε τὸν καλὸν συνάδελφον. Λέγοντες εἰς αὐτὸν, ὅτι σοφιστεύεται, ἠδικήσατε τὴν τέχνην του· ὅταν εἴπατε εἰς αὐτὸν, ὅτι πλάττει μύθους, ἐπίσης τὸν ἠδικήσατε. Ὁ κ. Καλλιγᾶς σᾶς εἶπε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ὅτι, ἐὰν ἔχασε τοὺς τραπεζίτας, ἔχει τοὺς γελασίνους, ὑποδηλῶν διὰ τούτου, ὅτι ἡ πολιτική του εἶναι γελασίνου πολιτική. Μεταξὺ τόσων ἄλλων εἶναι μία πολιτικὴ καὶ αὕτη, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ γνωρίζητε. Ἡ πολιτικὴ τοῦ γελασίνου ἔχει διάφορα γνωρίσματα· φωνάζει κατὰ τῶν διακοπῶν, ἀλλ’ ἵνα διακόπτῃ αὐτὸς πρῶτος· ἡ πολιτικὴ τοῦ γελασίνου συνίσταται εἰς τὸ ν’ ἀπευθύνῃ πρὸς τὸν ἔντιμον προϊστάμενόν του, ἐπὶ τοῦ βήματος ὁμιλοῦντα, τὴν λέξιν π. χ. «Καπερναοὺμ» καὶ νὰ μὴ ἠμπορῇ ὁ ἀρχηγὸς νὰ βαστάσῃ τὸν γέλωτα τοῦ ἀρχομένου· ἡ πολιτικὴ τοῦ γελασίνου εἶναι ποικίλη, μὴ νομίσητε δὲ, ὅτι παρὰ τῷ κ. Καλλιγᾷ εἶναι διὰ πέταμα. Ὁμιλῶν περὶ συμβάσεως τῆς Πιστωτικῆς, δὲν ἔλεγε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν «ποῦ ἡ κόρη μὲ τὸ ὑπογένειον;» Καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅταν εἰς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν σύμβασιν ἐπρόκειτο περὶ δύο ταμείων, ὁ κ. Καλλιγᾶς δὲν ἠμέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἔχει ἐνώπιόν του δύο μαστούς. (Ἱλαρότης.) Νομίζετε, ὅτι ἐδῶ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ βλέπωμεν μόνον τὸ σοβαρὸν πρόσωπον τοῦ κ. Κασιμάτη; Ἔχομεν ἀνάγκην καὶ ψυχαγωγίας· ὥστε διαμαρτύρομαι ἐναντίον σας, κ. Πρωθυπουργέ. Ἤθελεν εἶσθαι ἀβίωτος ὁ βίος ἐδῶ, ἐὰν δὲν εἴχομεν καὶ τὴν τέρψιν, τὴν ὁποίαν τόσον ἐπιχαρίτως μᾶς παρέχει ὁ κ. Καλλιγᾶς. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν, κύριοι, τὸ στάδιον τοῦτο εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὸ καλλιεργοῦν ἰδιαιτέρως, καὶ ἂς εἰσέλθωμεν εἰς τὰ σπουδαῖα. Θὰ παρεκάλουν πολὺ τὸν προϊστάμενον σπουδαίας ὁμάδος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καθὼς καὶ ἄλλους συντρόφους του, τοὺς ὁποίους ἠκούσαμεν κατὰ τὰς συζητήσεις ταύτας, νὰ μὴ παριστῶσι τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν διαπασῶν τῆς χρεωκοπίας. Εἶναι εὔκολον, κύριοι, τὸ ἐπιχείρημα τῆς εἰσπηδήσεως εἰς τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τοιούτων ἐφοδίων· ἀλλὰ γνωρίζετε τὸ μέγα δεινὸν, τὸ ὁποῖον προξενεῖτε εἰς τὸ Ἔθνος, ὅταν παριστάνητε τὰ πράγματα αὐτοῦ ὡς χρεωκοπημένα; Ἐπειδὴ εἶσθε πατριῶται, ἀκούσατε μίαν μικρὰν συμβουλήν. Ὅταν ὁμιλῆτε περὶ κατευνάσεως τῶν παθῶν, ἀρχίσατε πρῶτον ἀπὸ τὸν ἑαυτόν σας. Ἂν, κύριοι, ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω ὅλον τὸν περιστροφικὸν αὐτὸν ἀνάγυρον τῆς κοινοβουλευτικῆς διαλεκτικῆς τῶν ἐπιβοηθητικῶν ῥητορικῶν λόγων καὶ ἀντιλόγων, ὁ σκοπὸς τῆς συζητήσεως ταύτης δὲν ἦτο παρὰ νὰ ἐξευτελίσῃ τὸ δάνειον. Ἀλλὰ τοῦτο πράττοντες ἐξευτελίζετε τὴν πίστιν τοῦ ἔθνους. Ἔπρεπεν ἆρά γε νὰ ἐξευτελισθῇ ἡ πίστις τοῦ ἔθνους, ἵνα ὑπάρξῃ διὰ σᾶς στάδιον; Λέγω λοιπὸν, ὅτι δύνασθε νὰ πολεμήσητε μὲ τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας ἔχετε, ἀλλὰ μὴ θίγετε τὴν πίστιν τοῦ ἔθνους, διότι εἶναι ὡς ἡ παρθένος, ἥ ὁποία δὲν δέχεται ἀπροσέκτους ἁφάς. Ἐθεωρήσατε, κύριοι, ὡς μὴ σπουδαίας τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας δίδει ὁ νόμος καὶ ἡ σύμβασις ὑπὲρ τῶν διαπραγματευομένων δανειστῶν τῆς ἐπικρατείας· ἀλλὰ συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἀποδείξω ἐν ὀλίγοις, ὅτι εἶναι αὗται πολὺ σπουδαῖαι καὶ ὅτι, ἂν οἱ δανεισταὶ τῆς ἐπικρατείας ἀπεφάσισαν νὰ δώσουν τὸ ἀργύριον αὐτῶν, τὸ τοποθετοῦν πολὺ καλά. Σεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐθεωρήσατε τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος ὡς ἐκμηδενισθεῖσαν, ἐλησμονήσατε τὸν ἀκοίμητον ἀστέρα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Δυνάμεθα νὰ δοκιμάσωμεν τὴν πίστιν μας ἀπέναντι τῆς πίστεως τῆς Τουρκίας ἐπὶ τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας. Θέλετε ἰδεῖ πόσον ἡ πίστις τῆς Τουρκίας εἶναι χαμηλὰ, καὶ πόσον ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος εἶναι ὑψωμένη. Κατὰ μέρος τιθεμένων τῶν διαφόρων ὅρων, ὑπὸ τοὺς ὁποίους τελεῖται ἡ κοινοβουλευτικὴ διαμάχη μεταξὺ τῶν δύω περὶ τῆς ἐξουσίας ἀγωνιζομένων, πρῶτον θέλομεν ἐξετάσει τὰς ἀσφαλείας τὰς διδομένας εἰς τοὺς δανειστὰς τῆς Ἑλλάδος διὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ προκειμένου δανείου. Εἶναι ἡ ἐτησία δόσις τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ φυτειῶν· κεφάλαιον 100 ἑκατομμυρίων περίπου παρέχει ἱκανὸν εἰσόδημα, ὅπως ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην. Τὸ ὑπόλοιπον τῶν εἰσπράξεων τῶν τελωνείων Ἀθηνῶν, Πειραιῶς, Ζακύνθου καὶ Πατρῶν δὲν εἶναι εὐκαταφρόνητον. Ἀλλ’ εἶναι καὶ τρίτος πόρος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐτελέσθησαν οἱ δριμύτεροι τῶν ἀγώνων· εἶναι ὁ φόρος ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ. Νομίζω, ὅτι δικαίως ἐξετιμήθη ὁ φόρος οὗτος· εἶναι τῳόντι σπουδαῖος, διότι γνωρίζομεν ἐκ πείρας γαλλικῆς, ὅτι τῷ 1860 εἰσέπραξεν 195 ἑκατομμύρια φράγκα ἡ γαλλικὴ ἐπικράτεια, τῷ 1869 ἑκατομμύρια 255, τῷ 1875 ἑκατομμύρια 312, τῷ 1879 ἑκατομμύρια 335. Ἐὰν ἐτηροῦντο αἱ ἀναλογίαι τοῦ πληθυσμοῦ καὶ πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἔν τινι προσεγγίσεως κλίμακι, ὁ φόρος οὗτος ἐνταῦθα ἠδύνατο νὰ ἀναπτυχθῇ μέχρι 15 ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ, κύριοι, μετὰ τὴν σπουδαιότητα ταύτην τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καπνοῦ ἔρχεται τὸ ζήτημα τοῦ μονοπωλίου· διότι ὑπεστήριξάν τινες, καὶ ἐδέησεν ὁ κ. Καλλιγᾶς νὰ ἐξετάσῃ, ὡς μᾶς εἶπεν, ὅλα τὰ λεξικὰ τοῦ κόσμου, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι ἡ λέξις régie σημαίνει μονοπώλιον· ἀλλ’ ἀτυχῶς ἡ λέξις αὕτη, κύριοι, σημαίνει καὶ ἐν τῇ λεκτικῇ καὶ τῇ πρακτικῇ μόνον ἐπιστασίαν, τὴν ὁποίαν ἐνεργοῦν ὑπάλληλοι τοῦ Κράτους. Διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ δὲ ἀμφιβολία τις μεταξὺ τῆς λέξεως régie καὶ τῆς λέξεως ferme, οἱ συμβαλλόμενοι ἐν τῇ ἑλληνικῇ γλώσσῃ ἀπεφήναντο, ὅτι ὁμιλοῦν εἰδικῶς περὶ μισθώσεως τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, δηλαδὴ περὶ ἐνοικιάσεως τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, καὶ οὐχὶ περὶ μονοπωλίου. Πῶς ὁ νομοθέτης κατόπιν θὰ καταρτίσῃ τὴν εἴσπραξιν αὐτοῦ τοῦ φόρου, οὐδὲν ἡ σύμβασις λέγει· ἁπλῶς μόνον προνοεῖ, ὅτι πρέπει ὁ φόρος οὗτος νὰ μισθωθῇ ἐπὶ συναγωνισμῷ κατὰ προτίμησιν πρὸς τὴν προσφέρουσαν τὸ δάνειον ὁμάδα. Πρόκειται οὕτω περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ εἴδους τῆς μισθώσεως τῶν φόρων, τὸ ὁποῖον γνωρίζει ἀπὸ πολλοῦ ἡ ἑλληνικὴ κοινωνία. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἐπαινέσω, οὔτε τὸ ἓν σύστημα, οὔτε τὸ ἄλλο· δὲν εἶναι δὲ τῆς παρούσης ὥρας νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ καταλληλοτέρου συστήματος φορολογίας τοῦ καπνοῦ. Αὐταὶ, κύριοι, εἶναι αἱ ἀσφάλειαι τοῦ δανείου· ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ δανείου τούτου αἱ ἀνάγκαι τῆς ἐπικρατείας ἐπιβάλλουν νὰ δανεισθῇ τὸ Κράτος προκαταβολικῶς ἓν χρηματικὸν ποσὸν, τὸ ὁποῖον θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει νὰ κατατάξω, καθ’ ὃν τρόπον ἐλήφθη πρόνοια ἐν τῇ συμβάσει. Πρῶτον 25 ἑκατομμύρια μεταλλικοῦ, τὰ ὁποῖα κύριοί τινες ἐντεῦθεν ἠσχολήθησαν νὰ παραστήσωσιν ὡς 19, ἃς μοὶ ἐπιτρέψουν νὰ τοῖς εἴπω, λίαν αὐθαιρέτως· διότι, ὅταν ἡ σύμβασις λέγῃ, ὅτι ἡ συμβαλλομένη ὁμὰς θὰ χορηγήσῃ 25 ἑκατομμύρια, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἴς τινα νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον θέλει προμηθευθῆ ἡ ὁμὰς αὕτη τὰ ἑκατομμύριά της. Εἴτε μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συναλλαχθῇ ἡ ὁμὰς, εἴτε μετὰ τοῦ Πέτρου, εἴτε μετὰ τοῦ Παύλου, ἡ πρὸς τὴν ἐπικράτειαν κυρία σύμβασις θέλει ἐκτελεσθῆ, ἡ δὲ σύμβασις αὕτη ἀναφέρει 25 στρογγυλὰ ἑκατομμύρια μεταλλικοῦ. Δεύτερον 5 ἑκατομμύρια θέλει χορηγήσει ἡ ὁμὰς ἐξ ὁμολογιῶν τοῦ προσωρινοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον συνήφθη ἐν Παρισίοις κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος. Αὐτὰ εἶναι τὰ ὑποχρεωτικά· εἶναι δὲ καὶ δυνητικὰ, ἤτοι 10 ἑκατομμύρια ὁμολογιῶν τοῦ αὐτοῦ προσωρινοῦ δανείου, ἐὰν θέλῃ ἡ ὁμάς· κατόπιν δὲ ἕτερα 15 ἑκατομμύρια εἰς μεταλλικὸν, πάλιν ἐὰν θέλῃ ἡ ὁμάς. Ὥστε ἐγὼ ὑπολαμβάνω, ὅτι πρόκειται περὶ ὑποχρεωτικῶν εἰς τὴν ὁμάδα 25 ἑκατομμυρίων εἰς χρυσὸν καὶ 5 ἑκατομμυρίων εἰς ἔντοκα γραμμάτια τοῦ τελευταίου δανείου τῶν Παρισίων. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἐρωτηθῶ, δὲν ἤθελον ποτὲ περιλάβει εἰς τὴν σύμβασιν τὸ προσωρινὸν τοῦτο δάνειον τῶν 15 ἑκατομμυρίων· θ’ ἄφινον αὐτὸ εἰς τὴν τύχην του, νὰ πληρωθῇ ὅταν ἔλθῃ ἡ προθεσμία· ἀλλ’ αὐτὸ ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν ὅρων καὶ ἐκ τῶν περιστάσεων τῶν συμβαλλομένων. Ἔρχομαι ἤδη νὰ ἐξετάσω τὰς ἀσφαλείας τῆς προκαταβολῆς ταύτης. Τὸ κυριώτερον ἀσφάλιστρον τῆς προκαταβολῆς τῶν 30 ὑποχρεωτικῶν διὰ τὴν ὁμάδα ἑκατομμυρίων εἶναι νὰ δοθῶσιν εἰς αὐτὴν ἐνέχυρον αἱ ὁμολογίαι τοῦ ἡμίσεως δανείου, τουτέστι χρεώγραφα 60 ἑκατομμυρίων. Διὰ νὰ κρίνωμεν δικαίως καὶ ὀρθῶς, πρέπει νὰ γνωρίζωμεν τὴν ἀξίαν τοῦ ἐνεχύρου, τὸ ὁποῖον δίδομεν. Πρὸς 68%, κατὰ τὴν βάσιν τοῦ νόμου καὶ τῆς συμβάσεως, ἀποτελεῖται ποσὸν 41,800,000· ἐγὼ δὲν ἤθελον ποτὲ δώσει εἰς τὴν ὁμάδα ποσὸν ἀνώτερον τῶν 30 ἑκατομμυρίων· ἤθελον κρατήσει τὰ 11 ἑκατομμύρια, διότι ἀρκοῦσα εἶναι ἡ ἀσφάλεια τῶν 30 ἑκατομμυρίων ὁμολογιῶν, στηριζομένη ἐπὶ τόσων βεβαίων πόρων, τόσῳ σημαντικῶν. Ἀλλὰ δὲν ἤθελον δώσει τὰ 11 ἑκατομμύρια καὶ δι’ ἕτερον λόγον, διότι δὲν ἐμπιστεύομαι. Ἡ ὁμὰς αὐτὴ εἶναι ἰδιωτικὴ ὁμάς· ἐντὸς αὐτῆς ὑπάρχουν Ἕλληνες, ἀλλὰ δύνανται νὰ ὑπάρχουν καὶ ξένοι. Ἔπειτα δημόσιος θησαυρὸς 11 ἑκατομμυρίων δὲν ἐμπιστεύεται εὐκόλως, ἀξίζει δὲ τὸν κόπον νὰ προφυλαχθῇ περισσότερον· ὤφειλε πάντως νὰ ὑποβάλῃ ἡ Κυβέρνησις τὰς ἐπὶ τούτου σκέψεις της εἰς τὴν Βουλήν. Ἐξετάσωμεν ἤδη τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον χορηγεῖ τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος ἐνέχυρον. Γνωρίζομεν ἐκ τῆς νομοθεσίας, ὅτι τὸ ἐνέχυρον δίδεται ἐπὶ κινητῶν καὶ ἐπὶ ἀπαιτήσεων. Αἱ ὁμολογίαι τοῦ ἐθνικοῦ δανείου τί εἶναι; Ἂν τὰς ἐκλάβητε ὡς κινητὴν ἁπλῶς ὕλην, στρώσατέ τα κατὰ γῆς, θὰ κατασκευάσητε σωρὸν, χρησιμοποιήσατέ τον. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ὁ χάρτης, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ τὴν ἀξίαν· τὸ οὐσιῶδες εἶναι ἡ ἀπαίτησις, τὴν ὁποίαν ὁ χάρτης ἀναφέρει. Αὐτὴ δίδεται ἐνέχυρον. Ἤθελε δὲ εἶσθαι γελοῖον, κύριοι βουλευταὶ, νὰ ὑποθέσητε, ὅτι ὁ ὀφειλέτης δίδει ὡς ἐνέχυρον τὰ ἴδια ἑαυτοῦ χρέη. Αἱ ὁμολογίαι τοῦ ἐθνικοῦ δανείου εἶναι χρέη τῆς ἑλληνικῆς ἐπικρατείας κατὰ τὴν σαφῆ τοῦ δικαίου ἔννοιαν. Εἶναι ἀδύνατον λοιπὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐνέχυρον ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ ὁμολογιῶν αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως, τὰς ὁποίας αὐτὴ πρὸ πάσης ἐκδόσεως δίδει. Δὲν πρόκειται περὶ ἐνεχύρου ὑπὸ τὴν κυρίαν ἔννοιαν τοῦ νόμου, καὶ κατὰ τοῦτο ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Γόρτυνος θέλει δικαιολογηθῆ πολὺ, ὅτι εἶχε τὴν ἑαυτοῦ ἀμφιβολίαν. Ἀλλ’ ὁποῖόν τι εἶναι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἡ σύμβασις ὀνομάζει ἐνέχυρον, αὐτὸ τὸ χρέος τοῦ ὀφειλέτου τὸ εἰς ἀσφάλειαν ἄλλου χρέους διδόμενον; Εἶναι παρακαταθήκη ἀσφαλείας καὶ οὐδὲν πλέον. Παρατηρήσατε δὲ τὴν σύμβασιν· δύνανται, λέγει, οἱ δανεισταὶ τῆς ἐπικρατείας νὰ κρατοῦν τὰς ὁμολογίας ταύτας μέχρις ἐξοφλήσεως τῆς προκαταβολῆς αὐτῶν. Οὐδαμοῦ ὁμιλεῖ ἡ σύμβασις περὶ ἀπαλλοτριώσεως αὐτῶν τῶν ὁμολογιῶν. Κατὰ τὴν σύμβασιν (ἀναγινώσκει) «τὸ προϊόν τῶν ὁριζομένων διὰ τὸ δάνειον προσόδων θέλει χρησιμεύσει εἰς πληρωμὴν τοῦ τόκου τῆς προκαταβολῆς, μετὰ τὴν ὁλοσχερῆ δὲ ἐξόφλησιν τῆς προκαταβολῆς ταύτης, τὸ αὐτὸ προϊόν θέλει χρησιμεύσει κλπ.» Δύναταί τις νὰ φέρῃ εἰς ἀντίῤῥησιν, ὅτι ὑπάρχει τεταγμένη προθεσμία, κατὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ πληρώσῃ τὸ Κράτος τὴν διδομένην αὐτῷ προκαταβολὴν, καὶ ἡ ἀντίῤῥησις αὕτη τῳόντι εἶναι σπουδαία. Ἀλλ’ ὅταν ἐν τῇ συμβάσει ὁρίζεται προθεσμία καὶ τρόπος ἀσφαλείας μετ’ αὐτὴν διαρκοῦς, ὁ τρόπος οὗτος εἶναι ἐπικρατέστερος. Τὰ σύνολον ἐν γένει τῆς προκειμένης συμβάσεως μαρτυρεῖ, ὅτι οἱ δανεισταὶ ἐννοοῦν νὰ κρατήσουν παρ’ ἑαυτοῖς μέχρις ἐξοφλήσεως τὸ διδόμενον ἐπ’ ἀσφαλείᾳ ποσὸν τῶν ὁμολογιῶν. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν καὶ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος, ἂν δύναται ἡ ὁμάς, ὅπως δήποτε κατέχουσα τὸ ξηρὸν γράμμα τοῦ ἐνεχύρου, νὰ πωλήσῃ τὰς ὁμολογίας ἐπ’ αὐτῷ. Δὲν πρόκειται περὶ κοινοῦ ἐνεχύρου, ἀλλὰ περὶ δημοσίων ἀξιῶν τῆς ἐπικρατείας· διὰ νὰ ἀπαλλοτριωθῶσιν, ἀπαιτεῖται, κατὰ τοὺς θεμελιώδεις τοῦ Κράτους θεσμοὺς, εἰδικὸς νόμος. Ἑπομένως δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἀπαλλοτρίωσις μόνον ἐκ τῆς ἰδέας, ὅτι ὑπάγονται αἱ δοθησόμεναι ὁμολογίαι εἰς τὴν ὑποτιθεμένην κατηγορίαν τῶν ἐνεχύρων. Τρεῖς τρόπους γνωρίζομεν, κατὰ τοὺς ὁποίους ἀπαλλοτριοῦνται αἱ δημόσιαι ἀξίαι, ἤτοι τὰ χρεώγραφα ἐκ μέρους τῶν κυβερνήσεων. Πρῶτον κατὰ εἰδικὴν συμφωνίαν μεταξὺ τοῦ Κράτους καὶ τῆς ἀναλαμβανούσης τὴν διαπραγμάτευσιν αὐτῶν ὁμάδος τῶν δανειστῶν, δεύτερον κατὰ συναγωνιστικὴν πλειοδοσίαν καὶ τρίτον κατὰ δημοσίαν ἐγγραφήν. Ἐρωτῶ λοιπὸν ποῖος ἐκ τῶν τριῶν τούτων τρόπων ὁρίζεται ἐν τῇ συμβάσει διὰ τὴν πώλησιν τῶν προκειμένων ὁμολογιῶν; Ὁ πρῶτος βεβαίως εἶναι ὁ σχετικώτερος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις συνενοήθη μετὰ τῆς ὁμάδος τῶν δανειστῶν Ἀλλ’ ἰδοὺ πῶς περὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐπρονόησε τὸ ἄρθρον 8 τῆς συμβάσεως (ἀναγινώσκει) «ἡ Κυβέρνησις χορηγεῖ εἰς τοὺς συμβαλλομένους δικαίωμα προτιμήσεως ὡς πρὸς τὸ ἥμισυ τοῦ δανείου τῶν 120,000,000 ἐπὶ τιμῇ 68% τὸ ἰσότιμον αὐτῶν θέλει κρατηθῆ παρ’ αὐτῶν καὶ συμψηφισθῆ ἀπέναντι τῆς δοθείσης προκαταβολῆς μέχρις ἐξοφλήσεως αὐτῆς.» Τοιαύτη ἡ ἀσφάλεια τῆς προκαταβολῆς. Ἔρχομαι ἤδη καὶ εἰς τὴν ἀμοιβήν της. Μοὶ φαίνεται αὕτη πολὺ σπουδαιοτέρα· εἶναι τὸ τραπεζικὸν προνόμιον, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις δίδει, λησμονοῦσα τοὺς ὡραίους ἐκείνους λόγους, τοὺς ὁποίους ὁ πρόεδρος αὐτῆς εἶπε χθὲς ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν Τραπεζῶν. Ἡ ἐλευθερία, κύριοι, εἶναι ὁ κανών, τὸ δὲ προνόμιον ἡ ἐξαίρεσις· αὐτὸ πρέπει νὰ φέρῃ ἐδῶ τοὺς τίτλους του, ἵνα τοὺς κρίνωμεν. Πότε, κύριοι, εἶναι καλλίτερα διεσκευασμένα τὰ τῆς κοινωνίας, ὅταν ὑπάρχουν πολλαὶ δεξαμεναί, ἵνα ποτίζουν τοὺς ἀγρούς, ἢ ὅταν ὑπάρχῃ μία, εἰς τὸ στόμιον τῆς ὁποίας ἵσταται ὁ προνομιοῦχος διαχειριστὴς, ἵνα δίδῃ εἰς τὸν μὲν καὶ ἀφαιρῇ ἀπὸ τὸν δέ; Εἰς τὴν ἁρμονικὴν τῆς κοινωνίας ἀνάπτυξιν προτιμότεραι αἱ πολλαὶ τράπεζαι ἢ ἡ μία. Κάλλιον νὰ τρέχουν πολλοὶ τραπεζῖται κατόπιν τῆς παραγωγῆς καὶ τοῦ πνεύματος τῆς ἐπιχειρήσεως, παρὰ νὰ ἵστανται αἱ οἰκονομικαὶ δυνάμεις ἐνώπιον ἀκάμπτου τραπεζικῆς ὀλιγαρχίας. Οἱ ὁμιλήσαντες περὶ συναγωνισμοῦ κατά τινα τῶν τελευταίων συνεδριάσεων ἐλησμόνησαν τὴν ἀξίαν τοῦ συναγωνισμοῦ, προκειμένου περὶ χρημάτων. Εἶπον περὶ κινδύνων, τοὺς ὁποίους διατρέχει ἡ τραπεζικὴ ἐλευθερία, καὶ δὲν ἐνόησαν, ὅτι ὁ μεγαλείτερος κίνδυνος εἶναι τὸ αὐθαίρετον, τὸ ὁποῖον ἐκ τοῦ προνομίου γεννᾶται. Εἶχον δὲ τὸ θάῤῥος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐπικαλεσθῶσι τὴν οἰκονομικὴν ἐπιστήμην ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ ὠφεληθῶσιν εἰλικρινέστερον ἐκ τῶν παραγγελμάτων αὐτῆς. Ἤθελον βεβαίως ἀδικήσει ἐμαυτὸν, πολὺ περισσότερον δὲ ὑμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἔχετε τὴν ἀνοχὴν ν’ ἀκούητε, ἐὰν ἔφερον ἐκ νέου πρὸς ὑμᾶς τὰ παραδείγματα τῆς Ἑλβετίας καὶ τῆς Ἀμερικῆς, τὰ ὁποῖα εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω ἐν προηγουμένῃ συνεδριάσει. Ἂς ἀφήσωμεν αὐτά. Σᾶς εἶπόν τινες, ὅτι ἐν τῇ Εὐρώπῃ τὸ προνόμιον βασιλεύει· εἶναι ψεῦδος. Ἂς ἀρχίσωμεν δι’ ὀλίγων ἀριθμῶν ἀπὸ τὸ ἓν ἄκρον αὐτῆς. Εἰς τὴν Πορτογαλλίαν—μικρὸς λαὸς, ἀλλ’ ἀξιότιμος—κατὰ τὸ 1858 ὑπῆρχον 2 τράπεζαι, κατὰ τὸ 1875 δὲ 15 μὲ τὸ προνόμιον τῆς ἐκδόσεως τραπεζικῶν γραμματίων. Ἡ Ἰταλία ἔχει 6 τραπέζας, ἡ Ἱσπανία 9· ἔχω δὲ τὸ ἄρθρον 9 τοῦ ἀπὸ 25 Ἰανουαρίου 1858 νόμου αὐτῆς, κατὰ τὸ ὁποῖον «αἱ ἱδρυμέναι καὶ ἱδρυθησόμεναι τράπεζαι ἐν τῇ Ἰσπανικῇ Χερσονήσῳ δύνανται νὰ ἐκδίδωσι τραπεζικὰ γραμμάτια.» Τὸ Βέλγιον ἔχει ἑνιαίαν τράπεζαν, ἀλλὰ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὑποχωρεῖ καὶ αὐτὸ ἐνώπιον τῆς ἀνάγκης τῶν πολλῶν τραπεζῶν· τοιουτοτρόπως ὑπάρχουσι δύο τράπεζαι ἐκεῖ τῶν «ἡνωμένων μετοχῶν», καὶ τῶν «ἡνωμένων κεφαλαιούχων», αἱ ὁποῖαι ἐκδίδουν εἶδος γραμματίων ὁμολογιῶν μέχρις 8 ἑκατομμυρίων, ἡ δὲ τράπεζα ἰδίως τοῦ Liege, ἡ ὁποία ὠργανίσθη ἐκ νέου τῷ 1857, δηλ. μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1848, τὴν κατασκευάσασαν τὸ τραπεζικὸν ἑνιαῖον τοῦ Βελγίου, καθὼς ἀναφέρουν οἱ Courtois ἐν τῷ ἐγχειριδίῳ αὐτῶν, ἐκδίδει τραπεζικὰ γραμμάτια 25 φράγκων, 50 φράγκων, 100 φράγκων, 500 καὶ 1000. Καὶ τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ δὲ συμβαίνοντα εἶναι λίαν, κύριοι, ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν τραπεζῶν ἐνθαῤῥυντικά. Ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου λιρῶν στερλινῶν ἀνάγκη τῆς ἀγγλικῆς ἐπικρατείας ἐγέννησε τὴν ἀγγλικὴν τράπεζαν κατὰ τὰ 1694 μὲ προνόμιον ἐντὸς τῆς πόλεως τοῦ Λονδίνου καὶ περιφέρειαν 65 μιλίων, τουτέστι μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας σιδηροδρομικῆς πέριξ. Ἐν τούτοις κατὰ τὸ ἔτος 1879 ὑπῆρχον ἐν Ἀγγλίᾳ, τὴν ὁποίαν σᾶς παρέστησαν ὡς τραπεζικῶς μονοκρατουμένην, ὑπῆρχον 107 τράπεζαι μὲ κυκλοφορίαν τραπεζικῶν γραμματίων 94 ἑκατομμυρίων λιρῶν στερλινῶν, καὶ 50 τράπεζαι μὲ κυκλοφορίαν 62 ἑκατομμυρίων λιρῶν στερλινῶν. Περὶ τῆς Σκωτίας σᾶς εἶπον ἄλλοτε τὰς 17 τραπέζας της μὲ τὰ 462 ὑποκαταστήματά της, τὰ ὁποῖα σήμερον ἀναβαίνουσι πλέον τῶν 800 μετὰ κυκλοφορίας τραπεζικῶν γραμματίων 166 ἑκατομμυρίων λιρῶν στερλινῶν. Ἐν Ἰρλανδίᾳ 9 τράπεζαι μὲ δικαίωμα ἐκδόσεως τραπεζικῶν γραμματίων 160 ἑκατομμυρίων λιρῶν στερλινῶν. Αὕτη εἶναι, κύριοι, ἡ ἐν Ἀγγλίᾳ τραπεζικὴ κατάστασις. Ἔρχομαι εἰς τὴν Αὐστρίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐπεκράτησε τὸ δυαδικὸν σύστημα ἐν τῇ πολιτείᾳ, ἑπόμενον δὲ ἦτο νὰ ἐπικρατήσῃ καὶ ἐν τῇ τραπεζικῇ, διότι καὶ ἡ πολιτεία καὶ ἡ τράπεζα εἶναι ἐκεῖ ὑπὸ τοὺς ὄνυχας τοῦ αὐτοκρατορικοῦ ἀετοῦ· ἐκεῖ ὁ Αὐτοκράτωρ διορίζει τοὺς διοικητὰς καὶ τοὺς ὑποδιοικητὰς τῆς δυαδικῆς τραπέζης. Ἐν τούτοις τὸ προνόμιον τῆς Αὐστροουγγρικῆς Τραπέζης διὰ πόσα ἔτη τὸ κατεσκεύασαν κατὰ τὸ 1878; Τὸ κατεσκεύασαν διὰ 10 ἔτη, σεῖς δὲ, πρὶν τελειώσῃ ἡ τελευταία δεκαετία τοῦ τραπεζικοῦ προνομίου σας, διεβιβάσατε αὐτὸ διὰ μέσου δύω αἰώνων καὶ ἐδεσμεύσατε τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος μέχρι τοῦ 1917! Ἐν δὲ τῇ Γερμανίᾳ ὠργανίσθη παγγερμανικὴ τράπεζα, ἔργον πολιτικῆς ἀνάγκης, διὰ νὰ συνδέσῃ τοὺς διεσπαρμένους ἐν διαφόροις ἐπικρατείαις πληθυσμούς· ἀλλὰ πλησίον αὐτῆς τῆς τραπέζης λειτουργοῦν ἄλλαι 17 τράπεζαι· 5 ἐν Πρωσσίᾳ, 4 ἐν Βορείῳ Γερμανίᾳ, 3 ἐν Σαξωνίᾳ, 3 ἐν τῇ Μεσημβρινῇ Γερμανίᾳ κτλ. Ἀπὸ 614 δὲ ἑκατομμύρια μάρκων κατὰ τὸ 1870 ἀνέβη ἡ ἔκδοσις τραπεζικῶν γραμματίων ἐν Γερμανίᾳ εἰς 802 ἑκατομμύρια μάρκα τῷ 1878. Ἂς μεταβῶμεν εἰς τὴν Γαλλίαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐνόμισάν τινες, ὅτι ἔστησαν τὸν τραπεζικὸν θρόνον των καὶ ἐκραταίωσαν τὸ προνόμιόν των. Ἡ τραπεζικὴ ἱστορία τῆς Γαλλίας δύναται νὰ διαιρεθῇ εἰς διαφόρους ἐποχάς. Ἡ πρώτη δημοκρατικὴ ἐποχὴ ἔχει ἐλευθερίαν τραπεζῶν· γνωρίζομεν δὲ ἐξ ἀριθμῶν λίαν ἐνδεικτικῶν, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ παραλείψωμεν, ὅτι αἱ τράπεζαι αὗται ἦσαν εἰς κατάστασιν τῷ ὄντι ἀνθηράν. Ἀλλ’ ἐπῆλθεν ἡ ὑπατικὴ περίοδος καὶ ἐδέησε νὰ συγκεντρωθῇ ἡ τραπεζικὴ τῆς χώρας οἰκονομία. Πῶς νομίζετε συνεκεντρώθη; Κατεσκευάσθη ἡ Γαλλικὴ τράπεζα μὲ προνόμιον ἐντὸς τῆς πόλεως τῶν Παρισίων καὶ οὐδὲν πλέον. Ἀλλ’ ἐπῆλθε κατόπιν τῆς ὑπατικῆς καὶ αὐτοκρατορικῆς ἡ συνταγματικὴ ἐποχὴ, εὐθὺς δὲ ἀνεφάνησαν διάφοροι ἐπαρχιακαὶ τράπεζαι, αἱ ὁποῖαι ἐλειτούργησαν ἐν πάσῃ ἀκμῇ καὶ ἐλευθερίᾳ. Τέλος ἦλθεν ἡ δικτατορικὴ ἐποχὴ τοῦ 1848, ἡ ὁποία τί ἔπραξε; Προοιμιάζουσα τὴν τελευταίαν αὐτοκρατορικὴν συνεχώνευσεν ἁπλῶς τὰς τραπέζας. Οὐδέποτε ὅμως εἰσήχθη διὰ νόμου τὸ περιλάλητον τραπεζικὸν προνόμιον, ὅπως διασαλπίζεται ἐδῶ, ἐν τῇ γαλλικῇ γῇ. Ταῦτα, κύριοι, εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὁ διάσημος καθηγητὴς τῆς Πολιτικῆς οἰκονομίας μακαρίτης Michel Chevalier, ὅταν ἐνώπιον τῆς Γαλλικῆς Γερουσίας κατὰ τὸ ἔτος 1864 ὑπεστήριξεν, ὅτι ἐντὸς τῆς Γαλλίας νομικῶς προνόμιον συγκεκροτημένον ὑπὲρ τῆς τραπέζης δὲν ὑπάρχει. Γνωρίζομεν δὲ οὕτω ἐν τῇ γαλλικῇ ἐπικρατείᾳ ἀποικιακὰς τραπέζας μὲ δικαίωμα ἐκδόσεως τραπεζικῶν γραμματίων. Ἂς ἔλθωμεν, κύριοι, εἰς τὴν τελευταίαν χώραν, ἡ ὁποία εἶναι ὁ τύπος τοῦ ἀπολυτισμοῦ, εἰς τὴν Ῥωσσίαν. Ἡ ῥωσσικὴ χώρα ἔχει τῷ ὄντι μίαν τράπεζαν αὐτοκρατορικήν· ἀλλ’ ἡ τράπεζα αὕτη ἡ αὐτοκρατορικὴ κατεσκευάσθη διὰ κεφαλαίων 28,000,000 ρουβλίων, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν εἰς τὴν Κυβέρνησιν· εἶναι ἡ μόνη τράπεζα χωρὶς μετόχους. Ἂν λοιπὸν ἔχουν ὑπ’ ὄψιν τοιοῦτον προνόμιον, πρέπει νὰ ἦναι εἰλικρινεῖς· ἀλλ’ ἂν θέλουν, κύριοι, ὑπὲρ ἑαυτῶν τοιοῦτον αὐτοκρατορικὸν δικαίωμα ἐκμεταλλεύσεως τινὲς, εἶναι ἐδῶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι πάσῃ δυνάμει τὸ ἀρνοῦνται. Συγκρίνατε δὲ, κύριοι, τὴν ῥωσσικὴν τράπεζαν κατὰ τὰς ἐργασίας αὐτῆς πρὸς τὰς 35 τραπέζας τοῦ Ἑλβετικοῦ λαοῦ, διὰ νὰ ἐννοήσητε τὴν διαφοράν, ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ πνεύματος τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ δεσποτισμοῦ. Αὐταὶ αἱ 35 τράπεζαι τοῦ Ἑλβετικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖται ἐκ 2 καὶ 7/10 ἑκατομμυρίων ψυχῶν, ἐκίνησε τῷ 1878 τραπεζικὰς πράξεις 12½ διλιουνίων δραχμῶν, ἐνῷ ἡ ῥωσσικὴ αὐτοκρατορικὴ τράπεζα, ἐν πληθυσμῷ 100 ἑκατομμυρίων ἀνθρώπων, ἐκίνησε τραπεζικὰς ἐργασίας 34 μόνον διλιουνίων δραχμῶν, δηλαδὴ ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ αἱ Ἑλβετικαὶ τράπεζαι ἐκίνησαν ὑπερτριπλάσιον τραπεζικὸν ἀριθμόν. Ἀφίνω, κύριοι, τὰς 2,899 τραπέζας τοῦ μεγάλου λαοῦ τῆς Ἀμερικῆς· εἶναι τὸ ἀγλάϊσμα τῆς τραπεζικῆς ἐλευθερίας. Ἀγωνισθεὶς ὑπὲρ τῶν δικαίων αὐτῆς κατὰ τῶν προνομίων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἀγωνίζομαι καὶ κατὰ τῆς ὁμάδος τῶν δανειστῶν, ἡ ὁποία θέλει νὰ τὸ μεταφυτεύσῃ εἰς τὰς ἐρχομένας ἑλληνικὰς ἐπαρχίας. Διότι, ὅταν πρόκηται νὰ εἰσαγάγωμεν τὴν πολιτικὴν ἐλευθερίαν ἐν τῇ Ἠπείρῳ καὶ Θεσσαλίᾳ, δὲν ἐννοῶ ποτὲ νὰ εἰσαγάγωμεν συγχρόνως καὶ τὴν τραπεζικὴν δουλείαν. Ἀλλ’ ἐκτὸς, κύριοι, τοῦ τραπεζικοῦ προνομίου, τὸ ὁποῖον δι’ ἐμὲ εἶναι στίγμα ἐπὶ τῆς συμβάσεώς σας, ἔχω καὶ ἄλλους λόγους, διὰ νὰ καταψηφίσω αὐτῆς. Ἂν ἐπρόκειτο διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης νὰ οἰκονομηθοῦν αἱ ἀνάγκαι τῆς ἐπικρατείας ὅσον ἔνεστι πλειότερον, ἠδύνατό τις νὰ κλείσῃ ὑπό τινας ἐπόψεις τοὺς ὀφθαλμούς, δεσμευόμενος ὑπὸ τῆς ἀνάγκης. Ἀλλὰ, κύριοι, αἱ ἀνάγκαι δὲν πληροῦνται, ὅταν δὲ βροντήσῃ τὸ τηλεβόλον, πρέπει δι’ ἕκαστον τάγμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξαγάγητε πέραν τῆς Ὄρθρυος, νὰ ἔχετε ἓν ἑκατομμύριον φράγκων εἰς χρυσὸν, ἂν ἐννοῆτε πόλεμον σπουδαῖον νὰ διεξέλθητε καὶ ἀγῶνα σοβαρὸν νὰ ἀγωνισθῆτε. Θέλω δὲ καταψηφίσει τῆς συμβάσεως καὶ δι’ ἄλλον ἀκόμη λόγον· νομίζω, ὅτι ὑπάρχει τρόπος, τὰ 25 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἐπιζητεῖτε διὰ τῆς προκαταβολῆς, νομίζω, ὅτι ὑπάρχει τρόπος νὰ τὰ ἔχητε καὶ ἄνευ τῆς προκειμένης συμβάσεως. Ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἔχετε λόγον τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, τὸν ὁποῖον ὁ ὑπουργὸς ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης διεβίβασεν εἰς τὴν Βουλὴν· ἔχετε λόγον περὶ διαθέσεως 6 ἑκατομμυρίων μεταλλικοῦ, ἀνεξαρτήτως τῆς συμβάσεως· ἔχετε συγχρόνως λόγον τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης δι’ ἄλλα 5 ἑκατομμύρια· τὸ ὅλον 11 ἑκατομμύρια. Τί σᾶς ὑπολείπεται μέχρι τῶν 25 ἑκατομμυρίων; Μεταξὺ τόσων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται τὰ ἑκατομμύρια ἔν τε τῇ Ἑλλάδι καὶ ἐν τῇ ἑλληνικῇ Ἀνατολῇ, δύνανται νὰ εὑρεθοῦν ἄνδρες δυνάμενοι νὰ δώσουν προχείρως 14 ἑκατομμύρια. Ἂν δὲ διαιρέσητε τὸ ὅλον δάνειον εἰς διάφορα τμήματα, τὸ πρῶτον τμῆμα τῶν 25 ἑκατομμυρίων διαπραγματευθῆτε αὐτὸ ὡς ἐξέθεσα· δεύτερον τμῆμα ἑτέρων 25 π. χ. ἑκατομμυρίων δανείου ἐκδώσατε εἰς δημοσίαν ἐγγραφήν. Πρέπει νὰ ἔχητε τὸ θάῤῥος, διότι ἡ γλῶσσα τῶν ἐθνικῶν δανείων εἶναι γλῶσσα, ἡ ὁποία ἔχει πολὺν τὸν ἐθνικὸν χαρακτῆρα. Ἂν τὸ Ἔθνος, κύριοι, θέλῃ τὸν πόλεμον, θέλει πληρώσει τὸν πόλεμον. Δοκιμάσατε τὸ Ἔθνος, στείλατε εἰς τὰς ἐπαρχίας τὰς ὁμολογίας σας, στείλατε εἰς τὰς ἀποικίας τὰς ἑλληνικὰς τὰς ὁμολογίας σας, οὐχὶ ὅλας, διὰ νὰ μὴ ταράξητε τὴν ἀγορὰν τὴν χρηματιστικήν, ἀλλὰ στείλατε 25 ἑκατομμυρίων ὁμολογίας, στείλατε διὰ νὰ συνάξητε κατόπιν αὐτῶν τὰς ἀληθινὰς ψήφους. Ἐννοῶ ἐκ τοῦ ψιθυρισμοῦ, ὅτι ἀμφιβάλλετε περὶ τῆς τοιαύτης πραγματοποιήσεως τοῦ δανείου· προσέξατε ὅμως μήπως περὶ τῆς ἀμφιβολίας σας ταύτης κρατήσῃ σημειώσεις ὁ ἐχθρὸς τοῦ πολέμου κ. Ἰακωβάτος. Ὄχι· τὸ ἑλληνικὸν Ἔθνος δύναται νὰ δώσῃ καὶ πλείονα τοῦ τμήματος αὐτοῦ τῶν 25 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ πρέπει προηγουμένως τὸ ἑλληνικὸν Ἔθνος νὰ τὸ φανατίσητε. Ἀκούω μίαν λέξιν «νὰ τὸ ἐνθουσιάσητε·» εἶναι ἠπιωτέρα ἡ ἔννοια. Σᾶς λέγω ὅμως, ὅτι εἶναι ἡμέραι, καὶ θὰ ἔλθουν ἀκόμη ἄλλαι ἡμέραι χειρότεραι, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ ἐνθουσιασμὸς πρέπει νὰ γείνῃ φανατισμός, ἂν πρέπῃ νὰ σωθῇ ἡ ἑλληνικὴ ἰδέα. Ἄλλο δὲ τμῆμα τοῦ δανείου ἐξαγάγετε, ἀνεξαρτήτως τῶν ἑλληνικῶν στοιχείων, εἰς τὰς μεγάλας χρηματιστικὰς ἀγορὰς τῆς Εὐρώπης. Ὅταν οἱ πατέρες ἡμῶν εὗρον κατὰ τὸ 1824 δάνειον πρὸς 59%, ἐντροπή μας εἶναι, κύριοι, νὰ μὴ δυνάμεθα εἰς τὰ 1880, μετὰ ὀργανισμὸν ἐπικρατείας τόσων ἐτῶν, ἐντροπή μας εἶνε νὰ μὴ εὑρίσκωμεν εἰς τὰς καθ’ ἑαυτὸ ξένας ἀγορὰς δάνειον μὲ 68%· ἂν δὲ δὲν εὑρίσκετε οὔτε μὲ 59%, ἐνῷ ἀκόμη εἴμεθα ὠργανισμένοι, ἐνῷ δὲν ἐταράχθη ἀκόμη ὁ μηχανισμὸς τῆς ἐπικρατείας ὁ πολιτικός, τότε ὁμολογήσατε, ὅτι ἡ θέσις ἡμῶν εἶναι σφόδρα ἐλεεινή. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν τὸ παραδέχομαι· ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ἂν διεξήγετο τὸ ζήτημα τοῦ δανείου ὅπως ἔπρεπεν ἐν ταῖς χρηματιστικαῖς ἀγοραῖς τῆς Εὐρώπης, ὑπὸ τὸ ἀναφαινόμενον νέον πνεῦμα τοῦ φιλελληνισμοῦ, ὁ ὁποῖος τόσα καὶ τόσα κατορθοῖ, ὥστε καὶ διπλωμάτας νὰ μεταβάλλῃ, ἠδύνατο νὰ ἀναφανῇ καὶ πάλιν τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον κατὰ τὰ 1824 ἔδωκε τὴν κίνησιν εἰς τὸ δάνειον τῶν 59%. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θέλω συστήσει εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, εἶναι, κύριοι, νὰ κρατήσητε τὴν θέσιν του ὑψηλά· ὁμολογῶ δὲ μετὰ λύπης καὶ βλέπω σημεῖα, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν τὸ ὕψος τῆς λειτουργίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἔπρεπεν ἡ πολιτεία νὰ ἀποβλέψῃ. Ἐδώκατε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν τὸ τραπεζικὸν προνόμιον εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, καὶ εὐθὺς ἐνοήσατε πάντες πόσον ἠγέρθη ἡ τραπεζικὴ ὀφρὺς, μέχρι καὶ αὐτῆς τῆς ἀρνήσεως τοῦ περὶ 6 ἑκατομμυρίων λόγου της, τοῦ πολυτιμοτάτου ἀγαθοῦ, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ ἄνθρωπος ἐπὶ τῆς γῆς. Ὑπεσχέθημεν, λέγει ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα διὰ τῶν ἐνταῦθα ἀντιπροσώπων της, τὰ 6 ἑκατομμύρια εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἀλλὰ τὰ ὑπεσχέθημεν καὶ εἰς τὴν ὁμάδα, πρόκειται περὶ τοῦ αὐτοῦ ποσοῦ, ἐννοοῦμεν δὲ νὰ τὸ παίξωμεν. Αὐτὸ, κύριοι, τὸ παιγνίδιον εἶναι ἔλλειψις ὑπολήψεως πρὸς τὴν κυβέρνησιν, πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Κρατήσατε ὑψηλὰ τὴν θέσιν σας, διὰ νὰ θέσητε τοὺς τραπεζίτας εἰς τὴν ἑαυτῶν θέσιν· ἔχετε δύναμιν, μὴ ἀφίνετε νὰ σᾶς τὴν ποδοπατοῦν. Ὡραῖον βεβαίως σύμπτωμα εἶναι, ὅτι ἔχομεν ἀνθρώπους σήμερον, οἱ ὁποῖοι ὁμιλοῦν περὶ ἑκατομμυρίων ὅπως πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ὁμίλουν περὶ χιλιάδων δραχμῶν καὶ ἑκατοστύων δραχμῶν. Εἶναι ὡραῖον σύμπτωμα καὶ ἐπικροτοῦμεν εἰς τὴν ἐμφάνισίν του. Ἀλλ’ ἄν, κύριοι, ἐπικροτοῦμεν εἰς τὸ σύμπτωμα τοῦτο, δὲν ἐννοοῦμεν ποτὲ νὰ κύψωμεν ὑπὸ δικτατορίαν τραπεζικήν. Μᾶς ὡμίλησαν περὶ πατριωτισμοῦ τραπεζικοῦ· ὅταν ὁμιλοῦν περὶ πατριωτισμοῦ ἀνδρῶν, τὸ δέχομαι· ἀλλ’ ὅταν μοῦ ὁμιλοῦν περὶ πατριωτισμοῦ κεφαλαίων, τὸ ἀρνοῦμαι. Τὰ κεφάλαια δὲν ἔχουν πατρίδα· καὶ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὅστις δήποτε, νὰ τῷ ἀποδείξω ἀμέσως, ὅτι, ἐν ᾧ χρόνῳ δανείζεται σήμερον ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τῆς τραπέζης τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ αὐτὴ τράπεζα δύναται νὰ δανείσῃ τὸν Σουλτάνον, τὴν αὐτὴν ὥραν καὶ τὴν αὐτὴν στιγμήν, ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ χρήματα. Σᾶς λέγω: κρατήσατε ὑψηλὰ τὴν θέσιν σας, διὰ νὰ προστατεύσητε τὸν λαὸν, ὁ ὁποῖος ἐνεπιστεύθη τὰς τύχας του εἰς ὑμᾶς· διότι ὑπονομεύεται ἡ περιουσία τοῦ λαοῦ ὑπὸ σκοτίων συμφερόντων, κινδυνεύει, καταστρέφεται, καὶ θέλω σᾶς ἀποδείξει τὰς καταστροφάς της μὲ ὀλίγους ἀριθμούς. Συνεχίζω δύω περιόδους, τὴν περίοδον τοῦ Λαυρίου καὶ τὴν περίοδον τοῦ Λαχείου. Ὅπως ἐν ταῖς μετοχαῖς τοῦ Λαυρίου κατεστράφησαν ἑκατομμύρια ἐκ τοῦ ἱδρῶτος τοῦ ἐργατικοῦ λαοῦ, τοιουτοτρόπως καὶ ἐν ταῖς μετοχαῖς τοῦ Λαχείου, τὸ ὁποῖον ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα συνετέλεσε κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος, ὑπεξῃρέθη μεγάλη περιουσία τοῦ λαοῦ. Ἔπρεπε νὰ ἐκταφῇ ἐκ τῆς τραπεζικῆς νομοθεσίας νόμος λησμονημένος, διὰ νὰ τεθῇ εἰς ἐνέργειαν. Συνεβλήθη λοιπὸν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα μετὰ τῆς Φραγκοαιγυπτιακῆς τραπέζης, ἡ ὁποία ἐξησφάλισε τὴν πραγματοποίησιν τοῦ λαχείου πρὸς 362 καὶ ½ φράγκων τὴν μετοχὴν, ἐπὶ τῷ ὅρῳ νὰ ὠφεληθῇ αὕτη 27½ φράγκα. Τοῦτο εἶναι τὸ πρῶτο κέρδος τῆς ἐπιχειρήσεως τοῦ λαχείου, τὸ ὁποῖον ἐπλήρωσαν οἱ πλανηθέντες· εἶχον θέσει ἐνώπιον τοῦ ἁπλοῦ κόσμου κλῆρον 100,000 φράγκων· καὶ ἕκαστος ἔλεγεν: ἂς δώσω, ἴσως μοῦ τύχῃ. Κέρδος 27½ φράγκων κατὰ μετοχὴν ἐπὶ 181, 791 μετοχῶν ἀπεῤῥόφησε 5 ἑκατομμύρια φράγκων, τουτέστι 5 καὶ 6|10 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Δὲν ἠξεύρω ἂν αὐτὸς ὁ στρογγυλὸς ἀριθμὸς τόσων ἑκατομμυρίων δὲν εἶναι ἀρκετὰ εὔγλωττος. Ὁμιλοῦν ἐκ τῶν κενωθέντων διὰ τῆς Τραπέζης βαλαντίων τοῦ οὐδὲν ὀλιγώτερον ληστευθέντος ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ νομίζετε, κύριοι, ὅτι εἶναι αὐτὴ ἡ μόνη ἁρπαγή, τὴν ὁποίαν κατώρθωσε τὸ τραπεζικὸν λαχεῖον; Αἱ μετοχαὶ αὐτοῦ κατὰ τὴν πρώτην δόσιν αὐτῶν, ἐπειδὴ δὲ εἶχον ἐσωτερικὴν βάσιν, ἐξέπεσαν ἀπὸ 65 φράγκων εἰς 40 φράγκα, τώρα δὲ μὲ τὴν δευτέραν δόσιν ἀνέβησαν, ὅσον ἦτο δυνατὸν εἰς ἕνα ἐκ τῶν δύο ποδῶν χωλὸν νὰ ἀναβῇ ἀπότομον ὕψος. Ὑπάρχει λοιπὸν ζημία 25 φράγκων κατὰ μετοχὴν, ἤτοι ἐπὶ 181, 791 μετοχῶν ζημία 5 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, τὰ ὁποῖα, ἂν προσθέσητε εἰς τὴν προμνησθεῖσαν κλοπὴν τῶν 5 6|10 ἑκατομμυρίων, φέρουσιν εἰς τὸ μέσον ληστείαν 12 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, ἥτις ἐξετελέσθη ὑπὸ τὸ κράτος τῶν νόμων διὰ τοῦ δανειστικοῦ λαχείου τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Ἔγκλημα ἀπαίσιον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ συνδέσωμεν μὲ τὴν ἐποχὴν τοῦ Λαυρίου. Τίς ἐκέρδισε τοὺς καρποὺς αὐτοῦ; Αὐτὰ τὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἀφῃρέθησαν ἐκ τοῦ βαλαντίου τῶν πολιτῶν, τὰ ἐμοίρασεν ἡ Φραγκοαιγυπτιακὴ Τράπεζα μὲ ἄλλους ἀνθρώπους ἐδῶ, κρυπτομένους ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης. Καὶ ἂν ἠθέλετε νὰ ἦσθε δίκαιοι, ἂν ἠθέλετε νὰ ἦσθε προνοητικοὶ διὰ μελλούσας βαρυτέρας ἔτι συμφορὰς, ἔπρεπεν ἀπὸ τὰς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὰς μακρὰς αὐτὰς συζητήσεις ἐγένοντο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔπρεπε νὰ διορίσητε ἐπιτροπὴν νὰ ἐξελέγξῃ τὸν τραπεζικὸν τῆς χώρας ὀργανισμόν. Ἤθελεν αὕτη ἀποκαλύψει τὰ ἕλκη τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ ἠθέλετε τότε ἰδεῖ, ὅτι εἶναι ταῦτα πολὺ χειρότερα ἀπὸ τὰ ἕλκη, τὰ ὁποῖα κατατρώγουν τὰς κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος. Αὐτὰ εἶναι, κύριοι, ὅσα ἠδυνάμην νὰ ὑποβάλω ἐνώπιόν σας. Ἐν ᾧ χρόνῳ ἐπικαλοῦμαι τὴν ἀνωτάτην προσοχήν σας ἐπὶ τῶν ὑπονομευομένων συμφερόντων τοῦ λαοῦ, κατηγορῶ συνάμα τὴν σύμβασιν, διότι εἰσάγει τὸ τραπεζικὸν προνόμιον ἐν τῇ παρθενικῇ χώρᾳ τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἠπείρου, τὴν κατηγορῶ δὲ, καὶ διότι δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ πληρώσῃ τὴν ἀνάγκην τὴν χρηματικὴν, τὴν ὁποίαν ἡ ἐπικράτεια ἔχει ἐνώπιον τοῦ μεγάλου ἀγῶνος, εἰς τὸν ὁποῖον εἰσέρχεται.

§114ΡΙΚΑΚΗΣ. Κύριοι, λυποῦμαι, ὅτι ἡ προκειμένη συζήτησις ἔλαβε πολιτικὸν χαρακτῆρα, καὶ λυποῦμαι, διότι εἶχον ἀπ’ ἀρχῆς τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ προκείμενον νομοσχέδιον ἀποβλέπει καθαρῶς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν μιᾶς ἀνεγνωρισμένης ἀνάγκης, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἔπρεπε νὰ συζητηθῇ μετὰ πλήρους ψυχρότητος, καθόσον ἐνδιαφέρει ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ἑπομένως ὀφείλομεν νὰ τὸ ἐξετάσωμεν μὲ τὸ ἐνδιαφέρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ παρακολουθῇ τὰ ζητήματα ταῦτα. Οἱ πάντες ἐξεφράσθημεν καὶ πρὸ καιροῦ φωνάζομεν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην χρημάτων. Οἱ πάντες ἰσχυρίσθημεν, ὅτι ἀπέναντι τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν, τῆς ἐργασίας, τὴν ὁποίαν ἐπεχειρήσαμεν, ἀπέναντι τῆς ἐνεργείας, ἐνώπιον τῆς ὁποίας εὑρισκόμεθα, δὲν ἔχομεν σπουδαιοτέραν ἔλλειψιν παρὰ τὴν ἔλλειψιν τῶν χρημάτων, καὶ διὰ τοῦτο πρὸ ἡμερῶν δὲν συζητοῦμεν εἰμὴ συμβάσεις διὰ χρήματα, δὲν κάμνομεν ἄλλο ἢ νὰ νομοθετῶμεν νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα νὰ παράσχωσι χρήματα, παραμελοῦντες μάλιστα καὶ τὰ στρατιωτικὰ τοῦ ἔθνους, θέτοντες αὐτὰ εἰς δευτερεύουσαν θέσιν, διότι ἀναγνωρίζομεν, ὅτι ἄνευ χρηματικῶν μέσων ὅλα εἶναι ἄτοπα. Ἐπεθύμουν λοιπόν, ἀφοῦ ἡ ἀνάγκη αὕτη ὑπὸ πάντων ἀναγνωρίζεται, νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον δυνάμεθα νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὴν ἐπικειμένην ἀνάγκην, συμβιβάζοντες αὐτὴν μὲ τοὺς ἐπιβαλλομένους ἐπαχθεῖς ὅρους. Τὸ νὰ συζητῶμεν σήμερον τίς ὁ πρωταίτιος τῆς τοιαύτης ἐλλείψεως, ὅστις δὲν ἐφρόντισε πρὸ τῆς παρούσης ἐποχῆς νὰ προβλέψῃ καὶ νὰ προβῇ εἰς συνομολόγησιν δανείου ὑπὸ καλλιτέρους ὅρους, ἵνα ἔχωμεν ἤδη τὸ ποσὸν ἐκεῖνο, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην· τὸ νὰ ἐξετάζῃ τις ποῖα τὰ σχέδια τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ ποῖαι αἱ πράξεις τῆς σημερινῆς, εἶναι ματαιοπονία, ἡ ὁποία δὲν δύναται ἢ νὰ προκαλέσῃ ἔριδας, ὁποίας προεκάλεσε, καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν μᾶς ἄγουσιν εἰς σκόπιμον ἀποτέλεσμα. Ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης ἓν καὶ μόνον σήμερον ἔμαθον. Ἔμαθον ἐκεῖνο, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἠγωνίσθην ματαίως πρό τινων ἡμερῶν· ἔμαθον, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἠδύνατο νὰ μᾶς δώσῃ περισσότερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μᾶς ἔδωκεν, ὅπερ καὶ ἐγὼ ἀκριβῶς ἐζήτουν, ὅτι ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ τοῦ δημοσίου ταμείου ἀκόμη 40 ἑκατομμύρια μὲ μικρὸν τόκον προεξοφλήσεως 4%· ὅτι ἡ Τράπεζα, εἰς τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν ὅλας τὰς παροχὰς, ἐδώκαμεν τὸ προνόμιον διὰ 25 εἰσέτι ἔτη, καὶ διαιωνίσαμεν ἐν τῷ τόπῳ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν τῶν γραμματίων της, ἠδύνατο νὰ δανείσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα εἰσέτι 40 ἑκατομμύρια, ὅπως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπεστήριξεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου. Καὶ ἀφοῦ ἠδύνατο ἡ Τράπεζα νὰ δανείσῃ 40 εἰσέτι ἑκατομμύρια εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἡ σημερινὴ συζήτησις, ὅπως μάθῃ τοῦτο ἡ Βουλή; δὲν ὤφειλον νὰ μᾶς εἴπωσι τοῦτο, ὅτε ἐσυζητοῦμεν τὴν μετὰ τῆς Τραπέζης σύμβασιν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ ὠφεληθῶμεν τότε, πρὶν ἢ ψηφίσωμεν τὴν ὁποίαν μᾶς παρουσίασαν μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης σύμβασιν; Ἐὰν ἠθέλομεν αὐξήσει τὰς παροχάς, τίς ἤθελεν ἀντείπει; Δὲν ἔχει ἄλλο μεταλλικὸν, μᾶς ἔλεγον τότε, εὑρίσκεται εἰς πλήρη ἀδυναμίαν, ὅπως χορηγήσῃ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὑπεσχέθη, ἐὰν δὲν ἀνανεώσωμεν τὸ προνόμιόν της, ἄνευ τοῦ ὁποίου οὐδεμίαν εὐκολίαν δύναται νὰ κάμῃ. Τί μᾶς ὠφελεῖ σήμερον ἡ πρὸ μικροῦ γενομένη ἀνακάλυψις, ὅταν δὲν ἦναι καιρὸς ν’ ἀπαιτήσωμεν ἀπὸ τὴν Τράπεζαν ν’ αὐξήσῃ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἦτο εἰς κατάστασιν νὰ μᾶς χορηγήσῃ; Ἐὰν ἡ τράπεζα ἠδύνατο νὰ δώσῃ τὰ 40 ἑκατομμύρια, ἐὰν ἦτο εἰς θέσιν νὰ μᾶς χορηγήσῃ τοιαύτην συνδρομὴν, καὶ ὤφειλε νὰ τὴν χορηγήσῃ, ἠθέλομεν εἶσθαι ἠναγκασμένοι νὰ συζητῶμεν πρὸ ἡμερῶν συμβάσεις, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἐπιβάλλονται μετὰ βαρυτάτων ὅρων καὶ ν’ ἀναδεχώμεθα ἀπέναντι τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης ὅλα αὐτὰ τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα μᾶς ἐπιβάλλονται; Μολονότι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι λέγουσι σήμερον ταῦτα, δὲν προέβλεψαν τὰς περιστάσεις, μ’ ὅλα ταῦτα ἐγὼ δὲν θέλω νὰ τοὺς ἀδικήσω, διότι φρονῶ, ὅτι οἱ πάντες ἐργάζονται μετὰ πατριωτισμοῦ, καὶ ἔχουσι τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἐνεργήσωσι τὸ καλλίτερον. Ἠκούσατε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐφρόνει, ὅτι διὰ τῆς ἀναβολῆς ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν καλλιτέρους ὅρους τοῦ ἐξωτερικοῦ δανείου, καὶ ὅτι διὰ τῆς μετὰ Τραπέζης συμβάσεως ἤθελεν αὐξήσει ἡ πίστις τῆς Ἑλλάδος Τὰς σκέψεις ταύτας δὲν ἐννοῶ ἤδη ἀνωφελῶς νὰ κατακρίνω ὁμολογῶ ὅμως, ὅτι ἦτο δυστύχημα διὰ τὴν Ἑλλάδα νὰ ἀπολεσθῇ ἀνεπιστρεπτεὶ ἡ εὐκαιρία ἐκείνη, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἠδυνάμεθα χθὲς ἀκόμη νὰ ὠφεληθῶμεν, ἤτοι ἀπὸ τὰ χρήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα δύναται νὰ διαθέσῃ.

§115ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διατί δὲν τὸ ἐγνωρίζατε; ἠδύνασθε· ἐγὼ νομίζω, ὅτι εἶπον, ὅτι ἔχει λαμβάνειν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ 40 ἑκατομμύρια εἰς εἶδος.

§116ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἴπετε γεγονότα.

§117ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶπον περὶ τούτου. Εἶπον πρᾶγμα γνωστὸν εἰς πάντας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐγκύπτουσιν εἰς τὰ τοιαῦτα ζητήματα.

§118ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι εἴπετε, ὅτι ἠδύνατο ἡ Τράπεζα νὰ φέρῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ 40,000,000 μὲ τόκον προεξοφλήσεως 4%, ἀλλὰ δυστυχῶς ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ, ἥτις ἐματαίωσε τὸν σκοπόν σας.

§119ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἡ ψῆφος ἡ ἰδική σας συνετέλεσε.

§120ΡΙΚΑΚΗΣ. Λοιπὸν ἂς λάβωμεν τὰ πράγματα ὅπως ἔχουσιν· ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν ἐποχὴν καὶ τὰς περιστάσεις, εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, καὶ ἂς ἐξετάσωμεν τὴν σύμβασιν, ἥτις εἰς ἄλλην ἐποχὴν βεβαίως δὲν ἤθελε κἂν ὑποβληθῆ, ἐπιβάλλουσα ἀπέναντι 25,000,000 τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἀναδεχόμεθα. Ἀλλὰ εἰς τὴν ἀνάγκην, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἂν συμφέρῃ νὰ λάβωμεν τὸ προσφερόμενον ποσὸν, ἢ εἶναι προτιμότερον ν’ ἀποῤῥίψωμεν αὐτὸ ἀπέναντι τοῦ βάρους τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἀναδεχόμεθα. Καὶ ἐγὼ, κύριοι, θὰ ἐνδιατρίψω ἰδίως εἰς τοὺς δύο ὅρους τῆς συμβάσεως, οἵτινες ὁμολογουμένως εἰσὶν οἱ μᾶλλον οὐσιώδεις, καὶ περὶ τῶν ὁποίων ἐγένετο ἐκτεταμένη συζήτησις. Ἡ συζήτησις, κύριοι, πρὸ πάντων ἐγένετο ὡς πρὸς τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ καπνοῦ· φρονῶ δὲ, ὅτι, ἐὰν ἡ συζήτησις δὲν ἐλάμβανε πολιτικὸν χαρακτῆρα, δὲν ἤθελεν ἀποδοθῆ τοσαύτη σπουδαιότης εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο τῆς συμβάσεως. Τί πρόκειται ν’ ἀποφασίσητε, κύριοι; θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἑρμηνεύσω τὴν ἔννοιαν τῆς περικοπῆς ταύτης. Δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω πῶς ὁ φόρος ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου τοσοῦτος ἐγένετο λόγος, ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς παρερμηνείαν αὐτοῦ τοῦ κειμένου, ἣν ἐστήριξαν εἰς τὴν παρατεθεῖσαν ἐν τῇ συμβάσει γαλλικὴν λέξιν régie. Τί λέγει, κύριοι, τὸ ἄρθρον 9 τῆς συμβάσεως; «Ἡ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον ἐπιτρέπον τὴν ἐκμίσθωσιν τῆς εἰσπράξεως τοῦ ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ φόρου καὶ κανονίζον τοὺς ὅρους τῆς φορολογίας ταύτης.» Σᾶς ἐρωτῶ, ἡ εἴσπραξις φόρου εἶναι πρώτη φορά, καθ’ ἣν εἰσάγεται εἰς τὴν Ἑλλάδα; Ἡ ἐνοικίασις τῆς τοιαύτης εἰσπράξεως πρώτην φορὰν εἰσάγεται εἰς τὸ Κράτος, ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν περὶ τίνος πρόκειται; Πρὸ ὀλίγου ἀκόμη εἴχομεν τὴν ἐνοικίασιν τοῦ φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν. Ὁσάκις ἐψηφίζομεν τὸν νόμον περὶ τῶν δημητριακῶν, ἐννοοῦμεν, ὅτι συνιστῶμεν μονοπώλιον τῶν δημητριακῶν καρπῶν; Ἐνόει τὸ Κράτος νὰ χορηγήσῃ εἰς τοὺς ἐνοικιαστὰς τὸ ἀποκλειστικὸν προνόμιον τοῦ ἀγοράζειν καὶ πωλεῖν τοὺς δημητριακοὺς τῆς ἐπικρατείας καρπούς; Ἀλλὰ ἰσχυρίσθησαν, ὅτι ἄλλως ἐκφράζουσιν αἱ ἑλληνικαὶ λέξεις, καὶ ἄλλην ἔννοιαν ἔχει ἡ παρατεθεῖσα γαλλική. Βεβαίως, προκειμένου περὶ συμβάσεως, δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ παραδεχθῶμεν τὴν σημασίαν τοῦ γράμματος τῆς συμβάσεως· ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐστηρίχθη ἐπὶ τῆς γαλλικῆς λέξεως, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἀναγνώσω ὀλίγας λέξεις, τὰς ὁποίας ἀντέγραψα ἀπὸ τὸ γαλλικὸν λεξικὸν τῆς Ἀκαδημίας, ὅπως ἴδωμεν ποία εἶναι ἡ κυριολεκτικὴ σημασία τῆς λέξεως régie Λέγει τὸ λεξικόν: «εἶναι τρόπος τῆς εἰσπράξεως τῶν φόρων, κατὰ τὸν ὁποῖον τὸ Κράτος εἰσπράττει αὐτοὺς ἀπ’ εὐθείας εἰς λογαριασμόν του καὶ διὰ τῶν ὑπαλλήλων του· λέγεται δὲ εἰς ἀντίθεσιν τῆς δι’ ἐνοικιαστῶν εἰσπράξεως τῶν φόρων, καθ’ ἣν ὁ ἐνοικιαστὴς πληρώνει εἰς τὸ Κράτος τὸ συμπεφωνημένον ποσὸν καὶ ὠφελεῖται τὸ ὑπόλοιπον.» Régie λοιπὸν εἶναι ἡ ἀπ’ εὐθείας διὰ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων εἴσπραξις τῶν φόρων τοῦ Κράτους, καὶ τὴν ἐκμίσθωσιν τοῦ δικαιώματος τούτου προβλέπει ἡ σύμβασις. Μήπως οἱ Γάλλοι δὲν ἔχουσιν ἰδίαν λέξιν, ὅπως ἐκφράσωσι τὸ μονοπώλιον, καὶ τὴν ὁποίαν βεβαίως ἤθελε μεταχειρισθῆ ἡ σύμβασις, ἐὰν ἤθελε νὰ ἐκφράσῃ τοῦτο; Ἀλλ’ ἀντ’ αὐτῆς μετεχειρίσθη τὴν λέξιν régie.

§121ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποία εἶναι ἡ γαλλικὴ λέξις, ἡ ὁποία σημαίνει μονοπώλιον;

§122ΡΙΚΑΚΗΣ. Monopole. Νομίζω λοιπόν, ὅτι καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία ἐγεννήθη ἐκ τοῦ μέρους τούτου τῆς συμβάσεως, δὲν ὑπάρχει λόγος ὅπως ἀμφιβάλλωμεν. Ἑπομένως, κύριοι, ὅλοι οἱ φόβοι, οἱ ὁποῖοι ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν ὑπόστασιν, μολονότι δὲν πρόκειται νὰ νομοθετήσωμεν ἤδη περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἡ σύμβασις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν, ἥτις τῇ ἀπεδόθη.

§123ΡΟΥΚΗΣ. Μόνη ἡ φορολογία τοῦ καπνοῦ ἀρκεῖ διὰ νὰ μᾶς κάμῃ νὰ ψηφίσωμεν κατὰ τῆς συμβάσεως, ὥστε δὲν θὰ μᾶς πείσητε.

§124ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἀλλὰ διὰ τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης κανονίζεται ἀπὸ τοῦδε ὁ φόρος; ὁρίζεται ὁ τρόπος τῆς εἰσπράξεως καὶ τὸ ποσόν, ὅπερ ἀνεβίβασαν εἰς τὰ 7,000,000; Ὄχι μόνον εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ ψηφίσωμεν ἢ ὄχι τοιοῦτον, ἀλλὰ καὶ νὰ κανονίσωμεν ὅπως θέλομεν τὸ ποσὸν καὶ τὴν εἴσπραξιν αὐτοῦ. Ἐὰν δὲν θέλωμεν νὰ ψηφίσωμεν τοιοῦτον φόρον, οὐδεμίαν ἀπαίτησιν δύνανται νὰ ἔχωσιν οἱ συμβαλλόμενοι, διότι ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἄλλην ὑποχρέωσιν ἀνέλαβεν ἢ νὰ εἰσάξῃ τὸ νομοσχέδιον. Ἐὰν ὅμως ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νομίσῃ, ὅτι δύναται νὰ ὁρίσῃ ἄλλας ἐγγυήσεις διὰ τὸ δάνειον, καὶ δὲν θελήσῃ νὰ ἐπιβάλῃ ἐπὶ τοῦ καπνοῦ φόρον, νομίζετε, ὅτι δὲν δύναται νὰ τὸ πράξῃ; Νομίζετε, ὅτι παραβιάζει τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους; Ἀρκεῖ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὸ δάνειον, τὴν δὲ ἐκλογὴν τῆς ἐγγυήσεως ἔχομεν ἡμεῖς. Τώρα, κύριοι, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἕτερον ὅρον τοῦ ἐνεχύρου, ἱκανὰ ἀνέπτυξεν ὁ πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσας ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων, πρὸς ὃν μόνον λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω, ὡς πρὸς τὸ προνόμιον τοῦ χαρτονομίσματος ἐν Ἠπείρῳ καὶ Θεσσαλίᾳ, ὅτι ἀπέναντι τῶν ἀναγκῶν, εἰς ἃς διατελοῦμεν, καὶ τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς ἔχομεν πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς μας ἐκείνους, τὸ βάρος τοῦ χαρτονομίσματος εἶναι ἐλάχιστον τοῦ ἐπιζητουμένου σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἄνευ χρημάτων δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιδιώξωμεν, οἱ δὲ κάτοικοι τῶν ἐπαρχιῶν ἐκείνων εἶμαι βέβαιος, ὅτι εὐχαρίστως θέλουσιν ἀνταλλάξει τὸ βάρος τοῦτο μὲ τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασίν των.

§125Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλω εἰπεῖ ἐλάχιστα εἰς τὴν Βουλήν, διότι καὶ αὐτὴ εἶναι κεκμηκυῖα καὶ ἐγὼ ὡσαύτως ἐκουράσθην, ἀφοῦ ἐπὶ τοσοῦτον προέβη ἡ ὥρα. Ἔχω ὅμως καθῆκον νὰ μὴ παραλείψω νὰ εἴπω τὰ ἐλάχιστα ταῦτα, διότι ταῦτα ἀναφέρονται εἰς πολιτικὰ συμβεβηκότα, τῶν ὁποίων ἐγένετο μνεία δημοσίως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ τὰ ὁποῖα θέλουσι χρησιμεύσει ἡμέραν τινά, ὅταν ἀναγραφῇ ἡ ἱστορία τῆς πορείας καὶ τῆς προόδου, τὴν ὁποίαν τὸ ἐθνικὸν ἡμῶν ζήτημα διανύει. Ἐνέκριναν νὰ σᾶς ἀνακοινώσωσιν, ὅτι τελευταῖον αἱ Εὐρωπαϊκαὶ δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ἤσκησαν ἐν Βερολίνῳ τὸ δικαίωμα, ὃ ὁποῖον ἡ διάταξις τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου ἐπεφυλάξατο εἰς αὐτάς, ὅτι, λέγω, αἱ Εὐρωπαϊκαὶ δυνάμεις προέβησαν τελευταῖον εἰς συνεννοήσεις, διὰ νὰ ἐξεύρωσι μέτρα καὶ σχηματίσωσι γνώμας, τὰς ὁποίας σκοποῦσι νὰ ἀνακοινώσωσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος πιθανῶς καὶ εἰς τὴν κυβέρνησιν τῆς Τουρκίας. Σᾶς εἶπον, ὅτι κατὰ τὰς εἰδήσεις, αἵτινες μεταβιβάζονται εἰς ἡμᾶς διὰ τῶν διαφόρων τρόπων, διὰ τῶν ὁποίων μεταβιβάζονται αἱ πολιτικαὶ εἰδήσεις τῆς Εὐρώπης, γίνεται λόγος περὶ διαιτησίας, καὶ ὅτι εἴτε ἀνεκοινώθη εἰς τὴν κυβέρνησιν, εἴτε μέλλει νὰ ἀνακοινωθῇ κατ’ αὐτὰς ἡ γνώμη, ὅτι πρέπει εἴτε νὰ ζητήσωμεν τὴν διαιτησίαν, εἴτε νὰ ὑπαχθῶμεν εἰς αὐτήν. Δὲν γνωρίζω παντάπασιν ἐὰν ἐλέχθη τι εἰς τὴν κυβέρνησιν μέχρι τοῦδε περὶ τούτου. Ἀλλὰ καὶ ἐγὼ ἀνέγνων τὰς εἰδήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔφθασαν μέχρις Ἀθηνῶν, καὶ ἐπορίσθην τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας αὐταὶ μεταδίδουσιν, ὅτι τοιαύτη τις μελέτη γίνεται μεταξὺ τῶν μεγάλων δυνάμεων τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ, κύριοι, διατί οἱ προαγορεύσαντες ἐποιήσαντο τοσοῦτον ἐν παρόδῳ μνείαν συμβεβηκότος τόσον σημαντικοῦ; Διατί ἔψαυσαν γεγονός, τὸ ὁποῖον καὶ ἡ κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος εἶχον καθῆκον νὰ μὴ ψαύσωσιν ἀπροσέκτως, διὰ νὰ δυνηθῶσιν ἐν δέοντι νὰ σχηματίσωσι τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ὑπαγορεύουσιν; Τὸ ἔψαυσαν τάχα διὰ νὰ λάβωσι τὴν εὐκαιρίαν νὰ παραστήσωσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι τὰ γεγονότα αὐτὰ ἀποδεικνύουσιν ἄψογον τὴν πολιτείαν των, καὶ τρέψωσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν τὸ φρόνημα τῶν πολλῶν; Ποῖος, κύριοι, ἦτον ὁ σκοπός; Εἶχον ἄμεσον ἢ πλάγιον σκοπόν; Ἐπεδίωκον ἄμεσον ἢ ἔμμεσον ἀποτέλεσμα, θίξαντες τὰ περὶ τούτου καὶ μνημονεύσαντες συμβεβηκότος, τὸ ὁποῖον ἐνδέχεται νὰ ἀπειλῇ μεταβολήν τινα, ἔστω καὶ ἐλαχίστην, εἰς τὰ βουλεύματα τῆς τελευταίας συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου; Τίς εἶπεν εἰς αὐτοὺς, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ προβῶσιν εἰς τοσοῦτον αὐταπαρνήσεως κατ’ αὐτὴν τὴν περίστασιν, ὡς ἂν εἶναι δυνατὸν ἐν Ἑλλάδι νὰ ὑπῆρξεν ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος νὰ σκεφθῇ, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ νὰ τεθῶσιν εἰς ἀμφιβολίαν τὰ ἀποφασισθέντα ὑπὸ τῆς ἐν Βερολίνῳ συνδιασκέψεως; Μήπως ἐφάνησαν νέαι ἀνάγκαι; Ὅταν πρόκηται περὶ τόσον σπουδαίων συμβεβηκότων, δὲν εἶναι πατριωτικὸν νὰ μὴ λησμονῶμεν ἡμῶν αὐτῶν, οὐδὲ νὰ προτάττωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ζητοῦντες νὰ δρέψωμεν τιμὴν εἰκονικήν. Δὲν ἐπιτρέπεται τοιαύτη διαχείρισις τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

§126ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§127ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐμνημόνευσαν τοῦ συμβεβηκότος, διὰ νὰ ἐπιληφθῶσι τῆς εὐκαιρίας νὰ μᾶς παραστήσωσιν ἀκόμη μίαν φορὰν, ὅτι, ἀφοῦ αὐτοὶ ἀπῆλθον ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν τῶν πραγμάτων, ἀφ’ ὅτου ἡ διοίκησις τῆς χώρας περιῆλθεν εἰς τὰς χεῖρας ἄλλης κυβερνήσεως, ἀπὸ τότε πάλιν ἐξέπεσεν ἡ τιμὴ καὶ ἡ ὑπόληψις τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ τότε ἀπωλέσθη ἡ σπουδαιότης, τὴν ὁποίαν περιεβάλλετο τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως, καὶ ὅτι ἕνεκα τούτου ἐχαλαρώθη ἡ περὶ τῶν προθέσεων ἡμῶν γνώμη τῶν μεγάλων δυνάμεων τῆς Εὐρώπης. Ἡ ἀλλόκοτος αὕτη πολιτεία ἑπόμενον ἦτο νὰ φέρῃ εἰς τὸ βῆμα τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ὅστις ἀντέστρεψε τὴν ἔννοιαν τῶν γιγνομένων ἐν Εὐρώπῃ συνεννοήσεων. Εἶπεν, ὅτι ἡ Εὐρώπη κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας μόλις ἐπείσθη, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔλαβε τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἁπλῶς καὶ δι’ ἐπίδειξιν, ἀλλ’ ὅτι σκέπτεται σπουδαίως νὰ χρησιμοποιήσῃ αὐτό. Τὸ ὅπλον, τὸ ὁποῖον ὁ ἡγούμενος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἔτεινεν, ἵνα σκοπεύσῃ αὐτὸν, ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ μεταστρέψῃ πρὸς τὴν κεφαλὴν τοῦ ἡγουμένου τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλὰ ἐγὼ δὲν ἔχω οὔτε τὴν μίαν, οὔτε τὴν ἄλλην γνώμην. Καὶ διότι δὲν ἔχω οὐδετέραν τῶν γνωμῶν τούτων, δὲν ἔπρεπε νὰ σιωπήσω τὴν στιγμὴν ταύτη διότι σιωπῶν, ἀποκρύπτω ἀπὸ τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους τὴν γνώμην, μου ἐπὶ συμβεβηκότος τόσον σπουδαίου, τὸ ὁποῖον ἐν οὐ δέοντι μᾶς ἀνεκοινώθη, καὶ ἀποκρύπτων τὴν γνώμην μου, ἀθετῶ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς τὴν Βουλὴν τῆς ὁποίας ἀποτελῶ μέρος. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, κύριοι, ἐνόμισα, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀποτρέψω ἐμαυτὸν ἀπὸ τὸ καθῆκον τοῦτο. Τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἤθελεν ἔχει ἀναγκαίως ἄμεσον καὶ ἔμμεσον ἀποτέλεσμα, τὸ ἀποτέλεσμα νὰ παρασκευάσῃ τὸν στρατὸν τὸν Ἑλληνικὸν, διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ οὐχὶ μόνον εἰς τὴν κατάληψιν τῶν ἐπαρχιῶν, αἵτινες θέλουσιν ἑνωθῇ μεθ’ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ ὑπερβῇ πάντα τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐκτέλεσις τῆς προσαρτήσεως δύναται νὰ παραγάγῃ. Τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐκτέλεσις τῆς προσαρτήσεως δύναται ν’ ἀπαντήσῃ, ἐνδέχεται νὰ ἦναι προσκόμματα, τὰ ὁποῖα θέλει παρεμβάλει ἡ ἄρνησις τοῦ Κράτους, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκουσιν αἱ δύο ἐπαρχίαι, ἵνα παραχωρήσῃ αὐτὰς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Τὸ καταληκτικὸν λοιπὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιστρατεύσεως πρέπει νὰ ἦναι νὰ παρασκευάσῃ στρατὸν Ἑλληνικὸν, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται νὰ ὑπερβῇ καὶ τὸ πρόσκομμα τοῦτο, ἐὰν ἤθελε παρουσιασθῆ. Ἐὰν δ’ ἐκτελῆται μετὰ σπουδαιότητος τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως, πρέπει ἀναντιῤῥήτως νὰ σκοπῇ καὶ τὴν ἐνδεχομένην ταύτην περίστασιν, καὶ νὰ ἦναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐνδεχομένης ταύτης περιστάσεως. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ καταληκτικοῦ τούτου ἀποτελέσματος, τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἤθελεν ἔχει καὶ ἄλλο ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἤθελεν εἶσθαι τοσοῦτον ἀπώτερον, ὅσον εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον κυρίως σκοπεῖ. Ἤθελεν ἔχει τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἤθελε παραγάγει τὸ μέτρον τοῦτο ὡς προάγγελμα ἐνδεχομένου πολέμου. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς παρασκευάζῃ στρατὸν ἐπαρκῆ διὰ τὰς εἰρημένας ἀνάγκας, ὁ πόλεμος μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν δὲν εἶναι περίστασις ἀπίθανος. Διὰ τοῦτο ὡς προάγγελμα πολέμου ἔπρεπε νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων. Αἱ μεγάλαι δυνάμεις, αἱ συνελθοῦσαι ἐν Βερολίνῳ, ἐσκόπουν οὐχὶ νὰ προκαλέσωσι πόλεμον ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἀλλὰ νὰ ἄρωσι τὰς αἰτίας, αἵτινες ἠδύναντο νὰ φέρωσι τὸν πόλεμον ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ὅθεν ἐσκόπουν νὰ παγιώσωσι τὴν εἰρήνην ἐν τῇ Ἀνατολῇ, τὸ δὲ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβον πρὸς τοῦτο, δηλαδὴ ἡ ἀπόφασις, εἰς τὴν ὁποίαν προέβησαν προσδιορίσασαι τὰς χώρας, τὰς ὁποίας ἡ Τουρκία ὤφειλε νὰ παραχωρήσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα πρὸς πρόληψιν τοῦ πολέμου, τὸ μέτρον τοῦτο ἰδοὺ ἔφερεν εἰς τὸ ἀντίθετον ἀποτέλεσμα. Αὐταὶ ἦσαν αἱ ἀνησυχίαι, τὰς ὁποίας τὸ μέτρον ἔμελλε νὰ παραγάγῃ ἐν Εὐρώπῃ ὡς προάγγελμα τοῦ πολέμου’ λοιπὸν αἱ σκέψεις τῶν μεγάλων εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων φυσικὸν ἦτο νὰ τραπῶσιν εἰς τὴν ἔρευναν περὶ τοῦ πῶς δύναται νὰ προληφθῇ ὁ πόλεμος. Ἀλλὰ διατί, ἀφοῦ τοιοῦτον ἤθελεν εἶσθαι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ μέτρου τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὡς προαγγέλματος πολέμου, διατί νὰ μᾶς ἀνακοινώσωσιν αἱ εἰδήσεις αἱ ἐξ Εὐρώπης, ὅτι αἱ μεγάλαι δυνάμεις συνεννοοῦνται νὰ συμβουλεύσωσιν ἢ νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ν’ ἀποδεχθῇ ἢ νὰ προτείνῃ μέτρον, τὸ ὁποῖον καθιστᾷ ἀμφίβολον τὴν ἀπόκτησιν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡ Εὐρώπη ἀπεφάσισε νὰ παραχωρηθῶσιν εἰς αὐτήν; Διατί νὰ μὴ συμβαίνῃ τὸ ἐναντίον; Διατί ἡ Εὐρώπη νὰ μὴ σκέπτηται νὰ ἐξεύρῃ μέτρα πρὸς πρόληψιν πολέμου, τὰ ὁποῖα νὰ μὴ καθιστῶσιν ἀμφίβολον τὴν παραχώρησιν τῶν δύο ἐπαρχιῶν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα νὰ σκοπῶσι νὰ πείσωσιν ἢ ν’ ἀναγκάσωσι τοὺς ἀρνουμένους νὰ παραχωρήσωσι τὰς ἐπαρχίας, νὰ ἐκτελέσωσι τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς Εὐρώπης;

§128ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§129ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διατί ἡ Εὐρώπη δὲν ἐνόμισεν, ὅτι πρέπει ἀντὶ νὰ ἐργασθῇ, εἴτε νὰ συμβουλεύσῃ, εἴτε ν’ ἀναγκάσῃ ἡμᾶς διὰ νὰ προτείνωμεν ἢ νὰ ἀποδεχθῶμεν διαιτησίαν, καθιστῶσαν ἀμφίβολον τὴν παραχώρησιν τῶν δύο ἐπαρχιῶν, διατί νὰ μὴ ἐξεύρῃ ἓν μέσον οἱονδήποτε, τὸ ὁποῖον ἤθελε πείσει ἢ ἀναγκάσει τὴν Τουρκίαν νὰ παραχωρήσῃ εἰς ἡμᾶς τὰς δύο ἐπαρχίας, ὅπως αὐτὴ ἡ Εὐρώπη προσδιώρισεν ἐν τῇ συνδιασκέψει τοῦ Βερολίνου; Αὐτὸ εἶναι ἄξιον πολλῆς ἐρεύνης, καὶ ἂν ἤθελε τὸ ἐρευνήσει τις, ἤθελε φθάσει εἰς τὸ συμπέρασμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἔφθασα, καὶ τὸ ὁποῖον ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω δὶς εἰς τὴν Βουλὴν τῶν ἀντιπροσώπων, ὅταν εἶπον εἰς αὐτὴν, ὅτι τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ἦτο πρόωρον. Ἡ φροντὶς περὶ τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ἐν χρόνῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον δυστυχῶς δὲν ἐλήφθη. Διὰ τοῦτο ἄλλοι εὐθύνονται, καὶ οὐχὶ ἡμεῖς. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν ἐλήφθη ἡ πρόνοια περὶ στρατιωτικῆς παρασκευῆς τῆς χώρας ἐν τῷ δέοντι χρόνῳ, διὰ νὰ εὑρεθῇ ἡ Ἑλλὰς ἕτοιμος νὰ ὠφεληθῇ τοῦ κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰούνιον συντελεσθέντος συμβεβηκότος, τῆς ὁμοφωνίας ὅλης τῆς Εὐρώπης, συμβεβηκότος, τὸ ὁποῖον εἶναι σπάνιον εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν αὐτῆς. Ἐνῷ δὲν ἠδυνήθη ἕνεκα τούτου νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῶν συμβεβηκότων τούτων, ὤφειλε τοὐλάχιστον ἡ Ἑλλὰς, πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως, νὰ ἐρευνήσῃ τὴν πολιτικὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἑκάστη τῶν μεγάλων δυνάμεων, διὰ νὰ ἴδῃ, πρὶν ἢ λάβῃ τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως, μετὰ τίνος ἢ μετὰ τίνων θέλουσι συναντηθῆ οἱ πόθοι αὐτῶν, διὰ νὰ μάθῃ τίς ἢ τίνες θέλουσιν εἶσθαι αἱ δυνάμεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι θέλουσι ζητήσει μέχρι τέλους καὶ διὰ παντὸς μέσου τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ βουλεύματος τῆς ἐν Βερολίνῳ συνδιασκέψεως. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς εἶχε περὶ τούτου πληροφορίαν θετικὴν, ὅταν ἐλάμβανε τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως, ὅταν τὸ μέτρον τοῦτο ὡς προάγγελμα πολέμου ἤθελεν ἐμποιήσει ἐντύπωσιν εἰς τὴν Εὐρώπην, διότι ἦτο φυσικὸν νὰ ἐμποιήσῃ ἀνησυχίαν περὶ τοῦ ἐπικειμένου μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν πολέμου, τότε ἠθέλομεν εἶσθαι βέβαιοι, ὅτι ἡ ὁμοφωνία τῆς Εὐρώπης δὲν ἤθελε ποτὲ σχηματισθῆ, διὰ νὰ ἐξευρεθῇ μέτρον, τὸ ὁποῖον νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἴτε διὰ συμβουλῆς, εἴτε προτροπῆς, μέτρον, τὸ ὁποῖον ἤθελε καταστήσει ἀμφίβολον τὴν παραχώρησιν τῶν δύο ἐπαρχιῶν. Δὲν τὰ λέγω ταῦτα, διότι νομίζω, ὅτι ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις, οἷοι δήποτε καὶ ἂν κάθηνται ἐπὶ τῶν θρανίων τούτων, ἢ ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ, οἷοι δήποτε καὶ ἂν κάθηνται ἐπὶ τῶν ἑδωλίων τῶν βουλευτῶν, ὅτι ἠδύνατο ποτὲ νὰ δεχθῇ νὰ τεθῶσιν ἐν ἀμφιβολίᾳ τὰ βουλεύματα τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου. Δὲν λέγω ταῦτα, διὰ νὰ ἀποσπάσω τὴν ἐπευφημίαν ἢ τὴν ἐπιδοκιμασίαν τινός· διότι ἡ πολιτικὴ, κύριοι, δι’ ἐμὲ δὲν εἶναι ἐμπορία. Λέγω ταῦτα, διὰ νὰ σημειώσω τὴν εὐθύνην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πᾶν ἄλλο ἔπραξαν παρὰ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὤφειλον νὰ πράξωσι, καὶ οἱ ὁποῖοι ἔπραξαν ἐσπευσμένως ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα, ἂν ἐπράττοντο μετά τινα καιρὸν, ἴσως ἤθελον εἶσθαι σκοπιμώτερα καὶ ἤθελον μᾶς ὁδηγήσει ταχύτερον καὶ ἀσφαλέστερον εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἔχει τὸ ἔθνος. (Θόρυβος.) Ἐγὼ εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχω τὴν ἐπιδοκιμασίαν ὅλων τῶν κκ. βουλευτῶν τῶν καθημένων ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ (δεικνύει τὴν πτέρυγα τῆς ἀντιπολιτεύσεως). ἑπομένως ἀποδοκιμασία ἐξ αὐτῆς οὐδὲ μὲ θορυβεῖ, οὐδὲ μὲ διακόπτει.

§130Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἡμεῖς τὴν αὐτὴν πεποίθησιν ἔχομεν.

§131ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν εἶναι ἀπίθανον. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, ἤκουσα φωνὴν, ὅτι ἡ συζήτησις, ἥτις ἐγένετο πρὸ μικροῦ, δὲν εἶναι συζήτησις πολιτική, εἶναι συζήτησις νομοθετική. Τὸ κοινοβούλιον ὡς νομοθετικὸν σῶμα ἀσκεῖ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, καὶ ὅμως καὶ κατὰ τὴν ἄσκησιν ταύτης ἐθίγησαν τὰ μεγαλείτερα τῶν πολιτικῶν ζητημάτων. Κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην ἐψαύσθη καὶ ἠρευνήθη μετὰ τρόπου μὴ προσήκοντος ἡ διαχείρισις τῶν κοινῶν ὑπὸ τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως. Κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην ἐγένετο ἀμφίβολον ἢ ἐζητήθη νὰ κατασταθῇ ἀμφίβολον ἐὰν οἱ ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι κάθηνται ἐπὶ τῶν θρανίων αὐτῶν, ἔχωσιν ἰσχυρὰν συνείδησιν τῆς τιμῆς. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν εἶμαι πολιτικὸς φίλος τοῦ ὑπουργείου. Τοῦτο δὲν εἶναι συμβεβηκὸς ἄγνωστον εἰς τὴν ἑλληνικὴν κοινωνίαν. Γνωρίζει πρὸ χρόνου ἡ ἑλληνικὴ κοινωνία, ὅτι καὶ πρὶν ἢ συμπράξω μετὰ τοῦ ὑπουργείου Κουμουνδούρου, δὲν ἀνῆκον εἰς τὸ κόμμα αὐτοῦ, καὶ καθ’ ὃν χρόνον συνέπραττον, δὲν ἤμην μέλος τοῦ κόμματος αὐτοῦ, καὶ ἀφοῦ ἀπεχωρίσθην, δὲν ἤμην μέλος τοῦ κόμματος αὐτοῦ.

§132ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸν λόγον κ. Πρόεδρε.

§133ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ ἐὰν δὲν ἦμαι μέλος τοῦ κόμματος τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἐὰν δὲν ἦμαι πολιτικὸς φίλος τῆς Κυβερνήσεως, παρέχω ὅμως εἰς αὐτὴν τὴν συνδρομήν μου. Εἶναι βέβαιον, ὅτι δὲν παρέχω τὴν συνδρομήν μου, ὅπως παρέχουσιν αὐτὴν οἱ ἄλλοι πολιτικοὶ φίλοι αὐτῆς, ἤτοι ἄνευ ὅρων. Παρέχω ὅμως τὴν συνδρομήν μου αὐτήν, τό γε νῦν ἔχον, ὑπὸ ὅρον, ἤτοι ἐφ’ ὅσον ἡ πολιτικὴ αὐτῆς δὲν μὲ ἀναγκάζει ν’ ἀρνηθῶ αὐτήν. Ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν παρεῖχον τὴν συνδρομήν μου, καὶ ἂν ἐπολέμουν τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἂν ἤμην μέλος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἂν ἐψήφιζον κατ’ αὐτῆς, ἐν ὅσῳ οἱ ὑπουργοὶ εἰσὶν ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ἐν ὅσῳ ὑποτίθεται, ὅτι ἔχουσι τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν ἦτο συγκεχωρημένον νὰ δηλώσω, ὅτι οὗτοι ἔχουσιν ἀσθενῆ συνείδησιν τῆς τιμῆς. Τοῦτο εἶναι προσβολὴ οὐχὶ κατὰ τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ πρεσβολὴ κατὰ παντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, μετὰ τοῦ ὁποίου συνεργάζεται ἡ Κυβέρνησις αὕτη. (Εὖγε δεξιόθεν.) Καὶ ἂν οἱ νῦν κ. ὑπουργοὶ ἐπιτείνωσι τὴν ἀνοχὴν πέραν τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διαγράφουσι τὴν ἀνοχὴν τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἐὰν οἱ φίλοι αὐτῶν σιωπῶσιν, ἐγὼ δὲν σιωπῶ, διότι εἶμαι ἐκ τῶν χορηγούντων συνδρομὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ διότι εἶμαι μέλος τοῦ Κοινοβουλίου. Αἱ πολιτικαὶ διαιρέσεις ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ κατανομὴ εἰς φάλαγγας τῶν μελῶν αὐτῆς, εἶναι ἀναγκαῖον συμβεβηκός. Ἐνόμισα ὅμως, ὅτι ἐν τῷ μέσῳ τῶν μεγάλων συμφερόντων, τὰ ὁποῖα συζητοῦμεν, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἐντελῶς ἄτοπον νὰ ἔλθω νὰ κάμω ἀνακοινώσεις εἰς τὸ Κοινοβούλιον, αἱ ὁποῖαι ἀφώρων τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ κατέχω. Ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἔχῃ οὔτε δικαίωμα, οὔτε καθῆκον νὰ ζητήσῃ νὰ μάθῃ ἐὰν δύο ἢ τρεῖς συσκέπτωνται μετ’ ἐμοῦ, ἐγὼ ὅμως εἶχον καθῆκον ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ὅτι δὲν συσκέπτομαι οὔτε μετὰ τῶν κυρίων, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριζον τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, οὔτε μετὰ τῶν κυρίων, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουσι τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν. Καὶ δὲν συσκέπτομαι οὐχὶ αὐθαιρέτως, οὐχὶ διότι λόγοι ἐγωϊστικοὶ μὲ ὠθοῦσιν εἰς τοῦτο. Διὰ τοῦτο δὲν μὲ ἠκούσατε νὰ ἔλθω νὰ ἐλέγξω τὰ κόμματα ὡς συστάσεις συμμοριῶν, τὰς ὁποίας συνδέει ταπεινὸν συμφέρον, ὡς ἐπιδρομεῖς κατὰ τῆς διοικήσεως, ὅπως ἄλλοι ἦλθον καὶ ἤλεγξαν τὰ κόμματα, καὶ ἐζήτησαν δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου νὰ προκόψωσιν ἐν τῇ πολιτικῇ σταδιοδρομίᾳ. Δὲν ἦλθον νὰ ἐλέγξω τὴν Βουλὴν ὡς ὁδηγουμένην μόνον ὑπὸ τῶν ταπεινῶν καὶ μικρῶν συμφερόντων, καὶ διὰ τοῦτο βλέπουσαν μετ’ ἀνοχῆς διαδραματιζομένην ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὴν συναλλαγήν, ὡς ἔπραξαν ἄλλοι, οἵτινες μετῆλθον αὐτὴν ταύτην τὴν πολιτείαν, ὅταν μετ’ ὀλίγον ἀνῆλθον εἰς τὴν ἀρχὴν, διὰ νὰ διαψεύσωσι τὰ δόγματα, τὰ ὁποῖα ἐπηγγέλθησαν πρὶν ἢ ἀνέλθωσιν εἰς αὐτήν, δόντες ἀποτομώτερα καὶ ψηλαφητότερα τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν διαταράσσουσι τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συμπράττουσι καὶ συσκέπτονται μετ’ ἐμοῦ, ἐὰν ἦναι δύο ἢ τρεῖς ἢ ὅσοι δήποτε καὶ ἂν ἦναι, δὲν ἔχουσιν ἀφορμὴν νὰ ἐρυθριῶσιν οὔτε διὰ τὴν προγενεστέραν πολιτείαν των, οὔτε διὰ τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους διεσπάσθησαν ἀπὸ ἐκείνους, μὲ τοὺς ὁποίους συνεσκέπτοντο πρότερον, οὔτε διὰ τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἀπεφάσισαν νὰ συσκέπτωνται μετ’ ἐμοῦ. Οὔτε ὁ πολιτικὸς βίος τινὸς ἐξ αὐτῶν τῶν ἐντίμων τούτων συναδέλφων μας παριστᾷ, ὅτι τίς τούτων ἠπάτησεν ἢ ἐδολιεύθη ἢ ἐπεβουλεύθη ἢ ἐπρόδωκε τὸν ἀρχηγὸν πολιτικοῦ κόμματος, μετὰ τοῦ ὁποίου συνέπραττεν. Καὶ σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι πολιτικὴ συζήτησις, καθ’ ὃν χρόνον αὐτοὶ οὗτοι σᾶς εἶπον: Καὶ ἐμπιστεύεσθε εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ τῇ δώσητε νόμον περὶ δανείου, χωρὶς νὰ προσδιορίσητε τὸν ἐλάχιστον ὅρον τοῦ πραγματικοῦ κεφαλαίου ἐκ τοῦ ὀνοματικοῦ ποσοῦ τοῦ δανείου; Εἰς κανὲν Κράτος, σᾶς εἶπον, οἱ νόμοι περὶ δανείου, αἱ ἄδειαι, τὰς ὁποίας τὸ κοινοβούλιον δίδει εἰς τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν, διὰ νὰ συνομολογήσῃ δάνεια, δὲν περιβάλλουσι διὰ τοιούτων δεσμῶν καὶ ὑποχρεώσεων ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι λαμβάνουσι τὰς ἀδείας καὶ ἀναδέχονται τὸ ἔργον νὰ ἀνεύρωσι δάνειον. Καὶ σεῖς δὲν ἔχετε τὸ θάῤῥος νὰ δώσητε τόσῳ ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην, καὶ ἔχετε δίκαιον νὰ μὴ ἔχητε τὸ θάῤῥος νὰ δώσητε τοιαύτην δικτατορικὴν ἐξουσίαν εἰς τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ταύτης. Ἡ θεωρία αὕτη σκοπὸν εἶχε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰς καρδίας καὶ τὴν διάνοιάν σας, νὰ ἀναμοχλεύσῃ ἐν τοῖς μυχοῖς αὐτῶν τὰς γνώμας καὶ τὰς ἰδέας σας, καὶ ν’ ἀποσπάσῃ βιαίως ἐκ τῆς κεφαλῆς ἑκάστου ἡμῶν μίαν ἀπάντησιν δυσάρεστον διὰ τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ἔχετε εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματός σας. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ ὁμολογήσω τὴν ἀλήθειαν. Ἀληθῶς. Καὶ ἐὰν ἤμην μέλος τοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου ἡγεῖται ὁ πρόεδρος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἤθελον ποτὲ δώσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀπεριόριστον ταύτην ἐμπιστοσύνην· καὶ ἂν συνέπραττον μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης προσωπικῶς ἐντὸς αὐτῆς, δὲν ἤθελον συναινέσει ν’ ἀναδεχθῶ τὴν ἄνευ ὅρων τοιαύτην ἐμπιστοσύνην· καὶ ἂν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν ἦτο πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ ἐγὼ ἀντ’ αὐτοῦ, καὶ πᾶσα αὕτη ἡ πτέρυξ καὶ ὅλη ἐκείνη ἡ πτέρυξ ἀνάστατοι μοὶ ἔδιδον τοιαύτην ἄνευ ὅρων ἐμπιστοσύνην, ἤθελον εὐχαριστήσει τοὺς κυρίους βουλευτάς, δὲν ἤθελον ὅμως δεχθῆ τοιαύτην ἐμπιστοσύνην. Ἠξεύρετε διατί; διότι ἤθελον ἐνθυμηθῆ, ὅτι εἰς τὴν πολιτικὴν σταδιοδρομίαν ἀνταγωνίζεται καὶ ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Ὅταν παλαίων τις ἐν τῇ πολιτικῇ εἴτε πρὸς τοὺς ἀντιπάλους του, εἴτε πρὸς τοὺς ἀντιφρονοῦντας, δὲν ἔχῃ τὴν δύναμιν νὰ θέτῃ ἓν ὅριον, μέχρι τοῦ ὁποίου νὰ φθάνωσιν αἱ αἰτιάσεις αὐτοῦ, μέχρι τοῦ ὁποίου νὰ φθάνωσι τὰ βέλη, τὰ ὁποῖα τανύει κατ’ αὐτῶν, τότε ἐν τῇ πολιτείᾳ ἕκαστος ὀφείλει νὰ μὴ δέχηται τοσοῦτον μεγάλην εὐθύνην, διότι ἡ ὑπόληψις αὐτοῦ διακινδυνεύει ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμήν. Ἐνθυμοῦμαι τί μοὶ ἐνεπιστεύθη εἷς τῶν συναδέλφων, τοῦ ὀνόματος τοῦ ὁποίου δὲν ἔχω τὴν ἐξουσίαν νὰ κάμω χρῆσιν. Συνήντησα αὐτὴν τὴν στιγμὴν τοὺς ὀφθαλμούς του, καὶ τὸ ἐνθυμήθην. Τί μοὶ ἔλεγεν εἷς, ὁ ὁποῖος εἶχε δεχθῆ ἀνακοινώσεις ἀπὸ τὸν κύριον βουλευτὴν Μεσολογγίου κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, καὶ εἶχεν ἀκούσει τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου τῷ ἐνεπιστεύετο περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνωμολόγησαν τὸ δάνειον τῶν 60,000,000 πέρυσι; Δὲν ἔχω τὴν ἐξουσίαν νὰ κάμω χρῆσιν τοῦ ὀνόματός του, τὸν εἶδον καὶ τὸ ἐνθυμήθην. Ἀλλὰ διατί νὰ μνημονεύσω αὐτοῦ; Δὲν ἐνθυμεῖσθε τί εἶπεν εἰς σᾶς, ὅταν ἐπέκρινεν ἡμᾶς διὰ τὰς πρὸς συνομολόγησιν τοῦ δανείου ἐκείνου διαπραγματεύσεις; Δὲν ἐνθυμεῖσθε ἐὰν εἶχε μείνει ὅριον, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχε ὑπερβῆ; Ἡ ἐπιθυμία, ἡ δίψα, τὴν ὁποίαν εἶχεν, ἵνα κλονίσῃ τὴν πεποίθησιν παντὸς ἀνθρώπου καὶ νὰ μᾶς ἀνατινάξῃ εἰς τὸν ἀέρα, κατεῖχεν αὐτὸν τοσοῦτον, ὥστε εἶχε παύσει νὰ κατέχῃ αὐτὸς ἑαυτόν. Ἡ συζήτησις ἐγένετο πολιτική. Καὶ αὗται αἱ ἄλλαι νομοθετικαὶ συζητήσεις εἶναι πολιτικαί, διότι τὸ νομοθετικὸν σῶμα, ἀσκοῦν τὴν νομοθετικὴν αὐτοῦ ἐξουσίαν, ἐκδηλοῖ πολιτικήν τινα ἔκφρασιν. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις αὕτη ἐγένετο πολιτική, καὶ εἶναι πολιτική, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν εἰμὴ νὰ μᾶς φέρῃ εἰς ψηφοφορίαν πολιτικήν. Καὶ εἶναι, κύριοι, ἀνάγκη τέλος πάντων νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή. Ἐγὼ δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ ἀπευθύνω κανὲν παράπονον κατὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι κάθηνται εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην (δεικνύει τὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως). Ἐὰν τὸ δικαίωμα τοῦτο ἔχῃ ἡ κυβέρνησις, ἀφίνω εἰς αὐτὴν νὰ ἀσκήσῃ τὸ δικαίωμά της τοῦτο. Ἀλλὰ μόλον ὅτι κάθημαι ἐκτὸς τῆς πτέρυγος τῶν φίλων τοῦ ὑπουργείου καὶ ἐκτὸς τῆς πτέρυγος τῶν φίλων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὀφείλω νὰ βεβαιώσω, ὅτι ἡ ἐπίδειξις τῶν μεγάλων ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας κατὰ τὰς συζητήσεις τὰς μέχρι τοῦδε γενομένας προσέφερον πρὸς διαφώτισιν τῆς ἀληθείας καὶ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ἐκεῖνοι ἐκ τῶν μελῶν τῆς πτέρυγος ταύτης, οἱ ὁποῖοι μετέσχον τῶν συζητήσεων, ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι αὗται εἶναι πολὺ ἀμφισβητούμεναι. Δὲν εἶδον μέχρι τοῦδε εἰμὴ νὰ συζητήσωσιν ἐπιμόνως ἐὰν πρέπῃ αἱ προσφυγαὶ τῶν ζητούντων νὰ ἐξαιρεθῶσιν ἀπὸ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως νὰ ἐξετάζωνται ἀπὸ τὰ στρατολογικὰ συμβούλια ἢ ἀπὸ ἕνδεκα τριμελεῖς ἐπιτροπάς, τῶν ὁποίων ἡ σύστασις ἤθελεν ἐπιφέρει πλῆρες δικαιοστάσιον. Δὲν εἶδον παρὰ νὰ ἀγορεύωσιν εἰς τὴν Βουλὴν δι’ ἀτελευτήτων συζητήσεων περὶ τοῦ ἐλευθέρου συναγωνισμοῦ τῆς ἀκτοπλοΐας, περὶ συστάσεως μεγάλης ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἡ ὁποία νὰ συναγωνίζηται πρὸς τὸν Λόϋδ, πρὸς τὸν Φραισινέ, πρὸς τὰς γαλλικὰς διαπορθμεύσεις, καὶ τὰς ἄλλας ἑταιρίας, αἱ ὁποῖαι διασχίζουσι τὴν Μεσόγειον. Καὶ αἱ συζητήσεις αὗται ἀπέληξαν εἰς τροποποιήσεις, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν δὲν διέσωσαν κανὲν συμφέρον τοῦ τόπου, ἐξ ἐναντίας προεκάλεσαν κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας τὸν αὐτὸν συναγωνισμόν, τὸν ὁποῖον καὶ σήμερον εἴδομεν ἐν τῇ Βουλῇ γιγνόμενον· καὶ ἕνεκα αὐτοῦ τοῦ συναγωνισμοῦ ἐπῆλθεν ἡ κατάργησις διαφόρων τελῶν, τῆς ὁποίας τὰ ἀποτελέσματα φοβοῦμαι, ὅτι δὲν θέλουσιν ἐπιτύχει τοῦ σκοποῦ. Δὲν εἶδον τὴν ἀντιπολίτευσιν εἰμὴ ἐμφανισθεῖσαν καὶ πάλιν διὰ νὰ προκαλέσῃ συζήτησιν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἀφοῦ ἐπροκάλεσε, κλονίσασα ὅσον ἠδυνήθη δι’ αὐτῆς τὸ ὑπουργεῖον, ἀφοῦ διέδωκε καθ’ ὅλον τὸ κράτος καὶ ἀπευθείας ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐβεβαίωσεν, ὅτι μετὰ 20 ἡμέρας δὲν θέλει ὑπάρχει πλέον ἡ αὐτὴ κυβέρνησις, ἐγκατέλιπε τὴν συζήτησιν, διότι οὐδὲν ἄλλο δι’ αὐτῆς ἐπεζήτει, εἰμὴ νὰ καταναλώσῃ τὴν ἀσθενῆ δύναμιν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον εἶχεν. Αὗται ἦσαν αἱ μεγάλαι ὑπηρεσίαι, τὰς ὁποίας παρέσχον; Καὶ εἶπον, σᾶς παρέχομεν τὴν συνδρομήν μας ἐνόσῳ ἔχομεν τὴν πρόληψιν, ὅτι εἶσθε νόμιμος κυβέρνησις; Ἐνῷ οὐδὲν ἄλλο ἔμενεν αὐτοῖς ἢ νὰ ἀποχωρήσωσι τοῦ κοινοβουλίου. Ἀλλ’ ὄχι! Ὅταν δὲν κινδυνεύωσιν οἱ θεσμοί, εἰς οὐδένα εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀποχωρῇ τοῦ κοινοβουλίου.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω περατωμένην τὴν συζήτησιν. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς.

§135ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία.)

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 192, 107 μὲν ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς, 85 δὲ κατ’ αὐτῆς· ἄρα ἐγένετο δεκτή. (Γίνεται δι’ ἀναστάσεως δεκτὸν τὸ ἄρθρον καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου.) Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 8.