1880.03.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 96

τῆς 27 Μαρτίου 1880.

(Πέμπτη.)

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐνεκρίθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Βουλευτὴς κ. Ῥώμας ὑποβάλλει νομοσχέδιον περὶ ἐλαττώσεως τοῦ εἰσαγωγικοῦ τέλους ἐπὶ τοῦ σίτου. Ἡ ἐπιτροπὴ τῶν ἐσωτερικῶν ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ διανομῆς τῶν ἐπικοίνων ὁδικῶν φόρων Κερκύρας. Ὑπεβλήθησαν 3 ἀναφοραὶ, ἐκ Κορωπῆς, ἐκ Μαρκοπούλου καὶ ἐξ Ἐλευσῖνος, δι’ ὧν παρακαλεῖται ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιψηφίσῃ τὰ νομοσχέδια περὶ καταργήσεως τῆς δεκάτης καὶ ἐλαττώσεως τῆς στρατιωτικῆς θητείας. Θὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§2ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔχει ἔννοιαν, κ. πρόεδρε, νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν συζήτησιν.

§4ΡΑΛΛΗΣ. Μάλιστα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη καὶ ἑτέρα τοιαύτη ἐξ Εἰδυλλίας.

§6ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Κύριοι, ἤθελον παρακαλέσει τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως καὶ ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα λάβῃ ὑπ’ ὄψιν μίαν παράκλησιν, ἣν εἶχον ἀπευθύνει πρὸς τὸν πρώην ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν παραχώρησιν εἰς τὸν λιμένα Ἑρμουπόλεως δύο οἰκοπέδων κειμένων παρὰ τὸ παλαιὸν καὶ νέον λιμοκαθαρτήριον, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ εἰς τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐπιχειρεῖ ὁ δῆμος διὰ τοῦ δανείου, ὅπερ εὐγενῶς παρεχώρησεν εἰς τὸν δῆμον Σύρου ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου κ. Σκουλούδης. Τοσούτῳ δὲ εἶναι δικαία ἡ παράκλησις αὕτη τοῦ δήμου Σύρου, ὅσῳ τὰ οἰκόπεδα αὐτὰ οὐδεμιᾶς ὠφελείας εἶναι πρόξενα εἰς τὸ δημόσιον καὶ εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ διὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ λιμένος. Θ’ ἀπευθύνω καὶ ἄλλην παράκλησιν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἣν εἶχον κάμει εἰς τὸν πρώην ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργόν, — καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος προέβη εἰς μίαν ἐργασίαν, ἀλλ’ αὕτη δὲν ἔφθασεν εἰς κανὲν ἀποτέλεσμα, — ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διαμετακομίσεως τὰ ἐμπορεύματα τὰ πλεῖστα, δι’ ἔλλειψιν χώρου, εὑρίσκονται ἐν ὑπαίθρῳ ἐκτεθειμένα εἰς τὴν βροχὴν κτλ. Φέρω δὲ εἰς γνῶσιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι εἰσέτι τὸ κατάστημα τοῦ τελωνείου κατέχεται κατὰ τὸ πλεῖστον ὑπὸ τοῦ τελώνου, ὅστις δὲν τὸ ἐξεκένωσε. Νομίζω δὲ, ὅτι δύναται νὰ ληφθῇ πρόνοιά τις ἐπὶ τούτου, εἴτε μετατιθεμένου τοῦ καταστήματος εἰς ἄλλο μέρος, εἴτε λαμβανομένου ὁπωσδήποτε ἄλλου τινὸς μέτρου.

§7ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Περὶ ἀμφοτέρων θέλει ληφθῆ πρόνοια.

§8ΤΖΑΝΕΣ. Ἡ πρόνοια, ἥτις ἐλήφθη ἐπ’ ἐσχάτων ὑπὸ τῆς παρελθούσης καὶ νῦν Κυβερνήσεως διὰ τὰ ἐναπολειπόμενα ὀλίγα λείψανα τῆς μεγάλης γενεᾶς τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος, ἀνεπτέρωσε τὰς προσδοκίας τινῶν ἐπιζώντων εἰσέτι ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Χθὲς μοὶ ἐστάλη ἀναφορά τις τῆς χήρας τοῦ Γ. Μπάλα ἢ Φουντούκη, λειψάνου τῆς μάχης τοῦ Μανιακίου. Ὁ ἄνθρωπος οὗτος καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ βίου του ἔζησε διὰ τῆς ἐργασίας ὡς καλὸς καὶ χρηστὸς πολίτης, οὐδόλως ζητήσας ν’ ἀντλήσῃ ἐκ τῶν δημοσίων. Οὗτος, ἀποβιώσας πρό τινος, κατέλιπε μίαν χήραν σύζυγον, ἤδη ὑπέργηρον, εὑρισκομένην εἰς τὰ πρόθυρα τοῦ τάφου. Διὰ τῆς ἀναφορᾶς της ζητεῖ ἄρτον. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὴν Βουλὴν στενῶς, ἵνα συστήσῃ τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως αὕτη ἐκ τῶν βοηθημάτων τῇ παράσχῃ δύω ἢ τρεῖς δεκάδας δραχμῶν ἕκαστον μῆνα, ἵνα δυνηθῇ ἡ δυστυχὴς χήρα ν’ ἀποζήσῃ μέχρι τῆς τελευταίας ἡμέρας τοῦ βίου της, ἥτις δὲν εἶναι μακράν. Τὴν ἀναφορὰν ταύτην καθυποβάλλω, παρακαλῶν τὴν Βουλὴν νὰ ἐπινεύσῃ, ἵνα σταλῇ εἰς τὸν ἁρμόδιον ὑπουργὸν, καὶ ὄχι εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§9ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σταλῇ λοιπὸν εἰς τὸ ἁρμόδιον ὑπουργεῖον.

§11ΔΟΥΜΑΣ. Προτίθεμαι, κ. Πρόεδρε, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως μεριμνήσῃ ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας Γνωρίζετε εἰς ποίαν κατάστασιν ἦτο πρότερον αὕτη καὶ εἰς ποίαν περιῆλθε σήμερον ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῶν κεφαλαίων, τῶν ὑπερόγκων τόκων, τοὺς ὁποίους πληρόνουν, καὶ τοῦ συναγωνισμοῦ. Ἠκούσατε πάντες μετ’ εὐχαριστήσεως, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα συνωμολόγησε σπουδαῖον ἐξωτερικὸν δάνειον χάριν τῆς γεωργίας, καὶ σπουδαῖον ποσὸν θὰ δύναται νὰ διαθέτῃ ἐκ τῶν κεφαλαίων της εἰς ἄλλας ἐργασίας. Συσταίνω κατὰ συνέπειαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ μελετήσῃ τὴν κατάστασιν τῆς ναυτιλίας, διὰ τίνος τρόπου δύναται νὰ βελτιωθῇ ἡ κατάστασις αὕτη, νὰ προτείνῃ εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ὅπως καταθέσῃ ἓν ποσὸν ἐκ τῶν πλεοναζόντων κεφαλαίων ὑπὲρ τῆς συστάσεως ναυτικῆς τραπέζης, ἥτις νὰ περιβληθῇ μὲ τοιαύτας ἐγγυήσεις καὶ προνόμια, ὥστε καὶ τὰ κεφάλαια τῆς ἐθνικῆς τραπέζης νὰ ἐξασφαλισθῶσι, καὶ ὁ σκοπὸς, τὸν ὁποῖον θὰ ἐπιδιώξῃ, νὰ ἐπιτευχθῇ. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ὑπάρχουσι διάφοροι πληροφορίαι περὶ ναυτιλίας, διότι εἶχε γείνει ἄλλοτε ἐξέτασίς τις, ἥτις ὅμως ἔμεινε δυστυχῶς ἄνευ ἀποτελέσματος. Ταύτην δέον νὰ ἀναλάβῃ σήμερον ἡ Κυβέρνησις, νὰ ἐξετασθῶσιν αἱ ἐμπορικαὶ πόλεις, αἵτινες σήμερον ζημιοῦνται ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης, νὰ ἐρωτηθῇ ἡ γνώμη τῶν ἁρμοδίων, καὶ οὕτω νὰ ληφθῇ μέτρον ἀποτελεσματικὸν ὑπὲρ τῆς ἀναζωογονήσεως τοῦ σπουδαίου τούτου πόρου τοῦ Ἔθνους. Ἐπειδὴ, κύριοι, εὑρίσκομαι ἤδη ἐπὶ τοῦ βήματος, θὰ εἴπω καὶ δύω λέξεις πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἀναφερόμενος εἰς τὴν σύμβασιν, ἥτις ἀνεγνώσθη χθὲς εἰς ἁ. ἀνάγνωσιν, εἰς τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Ῥωμουνίας· δὲν τὴν ἔχω πρόχειρον......

§12ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν διενεμήθη, κ. Πρόεδρε.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐτυπώθη εἰσέτι.

§14ΔΟΥΜΑΣ. Τὸ λέγω δὲ ἀπὸ τοῦδε, ἵνα μὴ φέρω συζήτησιν ὅταν θ’ ἀναγνωσθῇ.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ κάμητε λόγον τώρα.

§16ΔΟΥΜΑΣ. Εἶναι μία πληροφορία, τὴν ὁποίαν ζητῶ, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠμπορεῖ νὰ μᾶς δώσῃ αὐτήν. Εἶδον, ὅτι ἡ Ἀγγλία κατώρθωσε νὰ συνάψῃ σύμβασιν μετὰ τῆς Ῥωμουνίας δυνάμει αὐτῆς, τὰ νήματα τὰ προερχόμενα ἐκ τῆς Ἀγγλικῆς βιομηχανίας θὰ πληρώνωσι δασμὸν μικρόν· γνωρίζετε δὲ, ὅτι μία σπουδαία βιομηχανία ἡμῶν εἶναι ἡ τῶν νημάτων. Ἐὰν λοιπὸν τὰ Ἀγγλικὰ νήματα πληρώνωσιν ὀλιγώτερον, τὰ δὲ ἰδικά μας περισσότερον, ἐννοεῖται, ὅτι δὲν θὰ ἔχωσι κατανάλωσιν τὰ ἰδικά μας, διότι δὲν θὰ δύνανται νὰ συναγωνισθῶσιν. Ἐρωτῶ λοιπὸν, ἐὰν ὑπάρχῃ σημειωμένον εἰς τὴν σύμβασιν, ὅτι θὰ ἤμεθα καὶ ἡμεῖς εἰς ἴσην μοῖραν μὲ τὰ εὐνοούμενα Κράτη· ἄλλως νὰ ζητήσωμεν νὰ τεθῇ τοῦτο διὰ διαπραγματεύσεως, ἢ ὅπως νομίζουν κατάλληλον.

§17ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. (Πρωθυπουργός). Ὡς πρὸς μὲν τὴν παρατήρησιν τὴν πρώτην τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Σύρου, βεβαίως ἡ κυβέρνησις καθῆκον ἔχει νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς ἐμπορικῆς ναυτιλίας καὶ ὡς πρὸς τ’ ἀφορῶντα εἰς τὴν πίστιν αὐτῆς, καὶ ἐν γένει ὡς πρὸς τὰ τῆς εἰς αὐτὴν ἀναγομένης νομοθεσίας. Καὶ ὡς πρὸς τὰ τῆς νομοθεσίας, σήμερον θὰ ἔλθῃ εἰς ά. ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ναυτιλιακῶν διπλωμάτων, τὸ ὁποῖον ἀπεσπάσαμεν ἐκ τοῦ γενικοῦ νομοσχεδίου τῆς προκατόχου κυβερνήσεως περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας· θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ ἐπεψηφίζετο καὶ ὁλόκληρον τὸ περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας νομοσχέδιον, ἀλλ’ ἐπειδὴ τὸ περὶ ἐμπορικῶν διπλωμάτων εἶναι κατεπεῖγον, νομίζω, ὅτι δύναται νὰ συζητηθῇ κεχωρισμένον ἀπὸ τοῦ γενικοῦ νομοσχεδίου. Περὶ δὲ συστάσεως πιστωτικοῦ καταστήματος ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας, ὅσον τοῦτο ἐξήρτηται ἐκ τῆς κυβερνήσεως, αὕτη θέλει πράξει βεβαίως πᾶν τὸ ἐφ’ ἑαυτῇ. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ εἰς τὴν συνθήκην τῆς Ῥωμουνίας, ἀφοῦ ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις συνῆψε σύμβασιν τοιαύτην, ὁποίαν ἀναφέρει ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Σύρου, πάντα τὰ ἐκ τῆς συμβάσεως ἐκείνης ἀγαθὰ θέλουσι ἐπεκταθῆ καὶ εἰς τὴν ἑλληνικὴν βιομηχανίαν, διότι τ’ ἄρθρα 13 καὶ 14 τῆς συμβάσεως, ἧς τὴν ἐπιψήφισιν ἐπρότεινα ἐκ νέου, καθὸ ἐπιψηφισθεῖσαν καὶ περαίτερον ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἔχουσιν ὡς ἑξῆς.... (Ἀναγινώσκει τὰ δύω ἄρθρα.)

§18ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰσάγω πρότασιν νόμου περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ Βασ. Διατάγματος τοῦ κανονίζοντος τὰ τοῦ συνοικισμοῦ Σπάρτης.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ.

§20ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ μὲ πληροφορήσῃ, ἐὰν διετάχθη ἡ κατασκευὴ τῆς ὁδοῦ ἀπὸ Σπάρτης μέχρι Τριπόλεως, περὶ ἧς πρὸ 24 ἐτῶν, τῷ 1856, ἐξεδόθη νόμος, καὶ πρὸ δύω πάλιν ἐτῶν ἕτερος τοιοῦτος. Ἐξωδίκως ἔμαθον, ὅτι διετάχθη ἡ περὶ τῆς κατασκευῆς τῆς ὁδοῦ ταύτης μελέτη, ἀλλὰ δὲν ἐπεραιώθη. Παρακαλῶ τὸ ὑπουργεῖον, ἵνα ἐπιμεληθῇ αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως, ἥτις θέλει προξενήσει μεγάλην ὠφέλειαν εἰς τοὺς νομοὺς τῆς Λακωνίας, τῆς Ἀρκαδίας καὶ τῆς Μεσσηνίας, διότι δι’ αὐτῆς τῆς ὁδοῦ θέλουν ἑνωθῇ καὶ οἱ τρεῖς οὗτοι νομοί. Εἶναι σπουδαῖον τὸ ἔργον, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μᾶς δώσῃ τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, ποῦ εὑρίσκεται αὐτὸ τὸ ζήτημα.

§21ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Θὰ ἐξετάσω, καὶ ἀφοῦ λάβω τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας, θὰ τὰς ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλήν.

§22ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἠκούσαμεν πρὸ ὀλίγου τοὺς λόγους, δι’ οὓς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς τῆς Σύρου ἐζήτησε τὴν παραχώρησιν δύο οἰκοπέδων ἐκ μέρους τοῦ Δημοσίου εἰς τὸν δῆμον τῆς Σύρου· ὁπωσδήποτε, πρόκειται περὶ δωρεᾶς οἰκοπέδων. Οἱ κάτοικοι Πόρου ἔχουσιν ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφοράν, δι’ ἧς ἐξαιτοῦνται, ὅπως δωρηθῇ εἰς τὴν κοινότητα τοῦ Πόρου ὕδωρ, ἐκπηγάζον ἀπὸ μέρος κείμενον πολὺ μακρὰν, καὶ ὅπερ ἀνήκει εἰς μίαν Μονήν. Παρακαλῶ λοιπὸν, ὅταν θὰ γείνῃ σκέψις περὶ τῆς δωρεᾶς τῶν οἰκοπέδων εἰς τὴν πόλιν τῆς Σύρου, νὰ ληφθῇ ὑπὸ σκέψιν καὶ ἡ πρότασις αὕτη, ὅπως δωρηθῇ καὶ τὸ ὕδωρ ἐκεῖνο εἰς τὸν Πόρον. Ἡ πόλις τοῦ Πόρου, ὡς γνωστὸν, ὑπέστη δυστυχήματα πολὺ σοβαρὰ, ἐνῷ ἡ Σύρος δὲν εὑρίσκεται ὁπωσδήποτε εἰς οἵαν οἰκονομικὴν κατάστασιν ὁ Πόρος. Ἐὰν λοιπὸν θὰ γείνῃ δωρεὰ ἐκ μέρους τοῦ δημοσίου εἰς τὴν πόλιν τῆς Σύρου, κατὰ μείζονα λόγον ὀφείλει νὰ γείνῃ εἰς τὸν Πόρον, καὶ πολλῷ περισσότερον μάλιστα, διότι πρόκειται περὶ ὕδατος. Παρακαλῶ λοιπὸν, τὰ δύο ταῦτα ζητήματα νὰ ἐξετασθῶσι καὶ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν ὁμοῦ.

§23ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Ἐφιστῶ, κ. Πρόεδρε, τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ ἐπὶ σπουδαίας ἀνάγκης ὁλοκλήρου τῆς ἐπαρχίας Φθιώτιδος, καὶ παρακαλῶ νὰ μεριμνήσῃ περὶ αὐτῆς. Ἐπειδὴ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος δὲν ἐγένετο καλλιέργεια τῆς ἁλυκῆς, ἐπῆλθεν εἰς τὴν Φθιώτιδα τοιαύτη ἔλλειψις ἅλατος, ὥστε τοῦτο ἐπωλεῖτο πρὸς 30 λεπτὰ τὴν ὀκᾶν. Τὴν ἀνάγκην ταύτην παρέστησα πρὸς τὸν πρώην Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅστις ἔσπευσε νὰ διατάξῃ τὴν ἀποστολὴν ἅλατος πρὸς θεραπείαν τῆς πρωτίστης αὐτῆς κοινωνικῆς ἀνάγκης. Ἐν τούτοις δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα διατάξῃ τὴν καλλιέργειαν τῆς ἁλυκῆς.

§24ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ καλλιεργηθῇ ἡ ἁλυκή, καὶ θὰ σᾶς εἴπω διατί.

§25ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Ἐπειδή, ὡς πληροφοροῦμαι, τὸ Ὑπουργεῖον σκέπτεται, ἐὰν δὲν ἀπεφάσισε, ν’ ἀναβάλῃ τὴν καλλιέργειαν τῆς ἁλυκῆς, ἐνόμισα, ὅτι ὀφείλω νὰ ὑποβάλω ταῦτα πρὸς τὴν Βουλήν, τὸ μὲν ὅπως δώσω τὴν σπουδαιότητα τὴν ἀπαιτουμένην εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ δὲ ὅπως οἱ συμπολῖταί μας μὴ παραπονοῦνται καθ’ ἡμῶν, ὡς ὀλιγωρούντων τῶν καθηκόντων μας.

§26ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἡ πεῖρα, κύριοι, ἀπέδειξεν, ὅτι ὁ περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν νόμος περιέχει ἔλλειψίν τινα, τὴν ὁποίαν ὁσονούπω καὶ τάχιον πρέπει νὰ συμπληρώσωμεν. Καὶ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ πολλοὶ ἐξ ἡμῶν, ἐὰν μὴ ὅλοι, εὑρέθημεν βεβαίως εἰς μεγίστην ἀπορίαν ποίαν ψῆφον νὰ δώσωμεν εἰς τὸ ζήτημα, ἐὰν ἐκ προθέσεως ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Πετιμεζᾶς ἔβλαψε τὸ δημόσιον, ὅτε ἐπρόκειτο καὶ ἄλλη κατηγορία, ὅτι ὑπῆρξε δωροδοκία. Τώρα, κατ’ ἐμὲ ταπεινὸν κριτήν, εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ποτὲ πρόθεσις βλάβης τῆς Ἐπικρατείας, χωρὶς νὰ ὑπάρξῃ ἓν εἰδικὸν ἔγκλημα, διότι ἡ πρόθεσις αὕτη πρέπει νὰ λάβῃ μίαν διατύπωσιν. Ἅμα λάβῃ τὴν διατύπωσιν, ἔχετε τὸ βʹ ἐδάφιον τοῦ 2 ἄρθρου τοῦ περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν νόμου, καὶ ἐρχόμεθα εἰς τὸ αʹ ἐδάφιον, ὅπερ λέγει ὅτι, ὁσάκις ὁ Ὑπουργὸς παραβῇ μίαν ποινικὴν διάταξιν, ὡσαύτως καταδιώκεται καὶ τιμωρεῖται. Ἀλλ’ εἰς μεγάλα Κράτη, ὡς εἶναι ἡ Ἀγγλία, ἡ Ἀμερική, καὶ ἐπὶ ἁπλῷ πταίσματι καταδιώκεται ὁ Ὑπουργός, φρονῶ δέ, ὅτι τοῦτο πρέπει καὶ ἡμεῖς νὰ τὸ θέσωμεν εἰς τὸν νόμον, ὅτι, ὁσάκις ἐξ ἀσυγνώστου ἀμελείας ὁ Ὑπουργὸς ἔγεινε παραίτιος βλάβης εἰς τὴν Ἐπικράτειαν, νὰ τιμωρῆται, ἀλλ’ ἐλαφρότερα. Κατ’ ἐμὴν κρίσιν, πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι μία χρηματικὴ ποινὴ ἀρκεῖ καὶ μία στέρησις τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων. (Καταθέτει τὴν πρότασίν του.)

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§28ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ κακόν, ὅπερ ὑπάρχει εἰς τὸν περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν νόμον, θὰ θεραπευθῇ, ἐὰν καθιερώσωμεν τὴν φανερὰν ψηφοφορίαν, διότι ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων ἡμῶν πρέπει νὰ ἤμεθα ἀρκετὰ γενναῖοι, ὥστε νὰ γνωρίζωσιν οὗτοι, ἐὰν ὑποστηρίζωμεν τὴν τιμιότητα ἢ τὴν κακοήθειαν καὶ τὴν κλοπήν.

§29ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ.............

§30ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς ἂς καταθέσῃ τοιαύτην πρότασιν, διότι καὶ ἐγὼ ἤμην πάντοτε ὑπὲρ τῆς φανερᾶς ψηφοφορίας.

§31Σ. ΝΟΤΑΡΑΣ. Καὶ ἐγώ, κ. Πρόεδρε.

§32ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ὁ κύριοι, εἶναι γνωστὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου καὶ εἰς τὸ ἔθνος αὐτό, ὅτι μία ἐκ τῶν πολλῶν τάξεων τοῦ ἔθνους τῶν πασχουσῶν εἶναι καὶ ἡ ποιμενική. Ἡ τάξις αὕτη τῶν ποιμένων πάσχει πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως· ἓν δὲ τῶν κυριωτέρων παθημάτων αὐτῆς εἶναι δυστυχῶς καὶ ἡ ἐκ μέρους στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων καὶ δημοτικῶν ὀργάνων, ἵνα μὴ εἴπω καὶ ἄλλων, καταπίεσις, καὶ ἰδίως καθ’ ἣν ἐποχὴν ἀναβαίνουσιν εἴτε καταβαίνουσιν ἐκ τῶν παραθεριζόντων εἰς τὰ παραχειμάζοντα, ἢ καὶ τ’ ἀνάπαλιν. Ταύτην τὴν στιγμὴν ἔλαβον τηλεγράφημα ἐκ Γυθείου παρά τινος συνεπαρχιώτου μου, ὅστις παραπονεῖται φρικτὰ περὶ καταπιέσεων ἐκ μέρους στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων· τὰ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα τοὺς πιέζουσι διαβαίνοντας καὶ μεταβαίνοντας εἰς τὰς πατρίδας των, διὰ λόγους αἰσχροκερδείας. Ὅθεν παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως εἰς τὴν ἐποχὴν αὐτήν, καθ’ ἣν ἀναβαίνουσιν εἰς τὰ ὀρεινὰ μέρη οἱ ποιμένες, διατάξῃ τοὺς ἁρμοδίους ὑπαλλήλους νὰ φροντίσωσι περὶ τῆς ταχίστης ἄρσεως τοῦ κακοήθους αὐτοῦ μέσου τῆς καταπιέσεως.

§33ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Θὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν μίαν αἴτησιν, ἥτις ὑπεβλήθη εἰς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον καὶ παρεδόθη εἰς τὸ πρωτόκολλον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸ ἑνὸς περίπου μηνός. Ἡ αἴτησις αὕτη ἔφερε τὰς ὑπογραφὰς 30 περίπου Βουλευτῶν, οἵτινες ἐθεωρήσαμεν καλόν, ἵνα διατυπώσωμεν ἐν ἰδίᾳ ἀναφορᾷ τὴν γνώμην ἡμῶν, ὅπως ἐξαγάγωμεν τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἐκ τῆς δυσκόλου θέσεως νὰ ἀποφαίνηται καὶ ἀπαντᾷ ἐπὶ τῶν ἐπερωτήσεων τῶν γενομένων πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐν τῇ ἀναφορᾷ ἐκείνῃ διετυπώσαμεν τὰ ἑξῆς: εἴπομεν, ὅτι ἡ σύμβασις μετὰ τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας λήγει τὴν πρώτην Ἰουνίου τοῦ προσεχοῦς ἔτους, καὶ ὅτι εἶναι ἀνάγκη, διὰ νὰ ὑπάρξῃ συγκοινωνία τοῦ Κράτους, ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ τὴν σύμβασιν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ οὔτε ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις οὔτε ἡ παροῦσα ἀπήντησεν ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς ταύτης, ἀλλ’ οὔτε ηὐδόκησε κἄν οὐδεὶς τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν νὰ δώσῃ ἀπάντησιν ἐπὶ τῶν συχνῶν ἐπερωτήσεων, αἵτινες ἐγένοντο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν διὰ τελευταίαν φορὰν τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκεφθῇ καὶ μᾶς ἀπαντήσῃ τί σκέπτεται, θὰ ὑποβάλῃ σύμβασιν περὶ συγκοινωνίας τοῦ Κράτους, ἢ θ’ ἀφήσῃ ὁλόκληρον τὸ Κράτος ἄνευ συγκοινωνίας; Τὰ προσκόμματα, ἅτινα παρεμβάλλονται διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ μία τοιαύτη σύμβασις, εἶναι γνωστὰ τοῖς πᾶσιν, εἶναι μικραί τινες συμβάσεις, αἵτινες παρακωλύουν τοὺς μεγάλους συνεταιρισμοὺς περὶ συγκοινωνίας τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι αἱ συμβάσεις αὗται δὲν πρέπει νὰ ἐπηρεάζουν τὴν Κυβέρνησιν, ὥστε νὰ μὴ φέρῃ μίαν πρότασιν γενικὴν περὶ συγκοινωνίας ἀτμοπλοϊκῆς ὅλου τοῦ Κράτους. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν διὰ τελευταίαν φοράν......

§34ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί διὰ τελευταίαν φοράν;

§35ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Διότι πιστεύω, ὅτι θὰ εὐδοκήσῃ τέλος πάντων τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ μοὶ δώσῃ μίαν ἀπάντησιν.

§36ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Κατὰ τὸ ὀλιγοήμερον διάστημα, καθ’ ὃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, δὲν ἠμέλησε καὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου· σήμερον μάλιστα ἠθέλησα νὰ συνδιαλεχθῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Νάζου ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν συνηντήθημεν. Ἐλπίζω, ὅτι ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν θέλομεν φέρει πρότασίν τινα.

§37Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πολῖταί τινες, κ. Πρόεδρε, εὐκατάστατοι καὶ δίδοντες πᾶσαν ἐγγύησιν, εἶχον ὑποβάλει εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀναφορὰν, δι’ ἧς προσεφέροντο νὰ συστήσωσιν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν, νὰ διπλασιάσωσι τοὺς πλόας, νὰ παραιτηθῶσι τῆς ἀπαιτήσεως τῆς ἐγγυήσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ 5%, νὰ ἐλαττώσωσι κατὰ 200,000 τὴν ἐτησίαν βοήθειαν, ἣν ἡ Κυβέρνησις ἔδιδεν. Ἐννοεῖτε, ὅτι ἡ πρότασις ἦτο σπουδαιοτάτη, καὶ δὲν ἠδυνάμεθα εἰμὴ νὰ τὴν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν· τὴν ἐλάβομεν τῷ ὄντι, ἀλλὰ πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς συμφωνίας, ἔπρεπε νὰ ζητήσωμεν ἐγγυήσεις τινὰς ἀπὸ τὴν ἑταιρίαν ταύτην. Εἴπομεν εἰς αὐτὴν, ὅτι πρόκειται νὰ καταστραφῶσιν ἑταιρίαι ὑπάρχουσαι, πρόκειται νὰ διακοπῶσιν οἱ πλόες· θέλομεν λοιπὸν ἐγγυήσεις πρῶτον, ὅτι οἱ πλόες δὲν θὰ διακοπῶσι, καὶ δεύτερον, ὅτι ἡ ἑταιρία αὕτη ἡ παρουσιαζομένη θέλει πληρέστατα ἀντικαταστήσει τὴν παλαιὰν, δηλαδὴ ἔχουσα τὸν ἴδιον ἀριθμὸν καὶ τοῦ ἰδίου μεγέθους πλοῖα, καὶ πρὸ πάντων νέα θὰ ἐξακολουθήσῃ τοὺς πλόας, χωρὶς ποτὲ νὰ τοὺς διακόψῃ.

§38ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐννέα πλοῖα εἶναι τῆς ἑταιρίας ταύτης.

§39ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐννέα πλοῖα, μάλιστα.— Εὑρισκόμεθα λοιπὸν εἰς αὐτὰς τὰς διαπραγματεύσεις, ἀλλὰ πρὶν τελειώσωμεν τὰς διαπραγματεύσεις, ἔφθασαν αἱ εἰδήσεις τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ σιδήρου· ἡ ἑταιρία τότε, παρουσιασθεῖσα, μᾶς εἶπεν, ὅτι, ἐπειδὴ ὑπερετιμήθη ὁ σίδηρος, δὲν δυνάμεθα τώρα νὰ ἐπιληφθῶμεν τοῦ ἔργου τούτου, προσεχῶς ὅμως, μετὰ ἓν ἔτος, δυνάμεθα νὰ συστήσωμεν αὐτὴν τὴν ἑταιρίαν. Ἰδοὺ, κ. Πρόεδρε, διατί δὲν ἐπαναλάβομεν τὴν σύμβασιν μὲ τὴν ἑταιρίαν αὐτήν. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δι’ ἀναστάσεως δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ Εʹ τμήματος περὶ ἐπικυρώσεως τῆς ἐκλογῆς τοῦ πέμπτου Βουλευτοῦ Εὐρυτανίας κ. Μανωλίδου. (Προσέρχεται καὶ ὁρκίζεται ὁ Βουλευτὴς οὗτος.)

§40ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον πρό τινος καιροῦ ἀνέφερον, ὅτι ὑφίσταται ἐν τῷ δήμῳ Ἀθηναίων, νὰ μὴ ἔχῃ εἰσπράκτορα, ἐξακολουθεῖ ὑφιστάμενον. Παρακαλῶ τὸν νῦν ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἵν’ ἄρῃ αὐτὸ, διότι πρὸ καιροῦ στερεῖται ὁ δῆμος εἰσπράκτορος, καὶ περὶ τούτου παρεπονέθη καὶ τὸ δημοτικὸν συμβούλιον. Παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπῃ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται ἡ ὑπόθεσις αὕτη.

§41ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Ἐνῷ ἐνομίζομεν, ὅτι ἡ ὑπόθεσις ἐτελείωσε, παρενέπεσε κάτι τι, τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσε καὶ προκαλεῖ δικαστικὰς ἀνακρίσεις.

§42ΦΙΛΗΜΩΝ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ προσόντα τῶν ὑποψηφίων;

§43ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐξακολουθεῖ ἡ ἀνάκρισις. Ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ κλητήρων τῶν τηλεγραφείων. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἵνα θεωρήσῃ ὡς κατεπεῖγον τὸ νομοσχέδιον περὶ τοῦ τρίτου μέλους τῆς ἐπιτροπῆς τῆς καλουμένης νὰ δικάζῃ τὰς ἐκκρεμεῖς δημοτικὰς ἐκλογάς.

§44ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ δὲν ἐτυπώθη ἡ σύμβασις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ῥωμουνίας, ἀναβάλλεται ἡ δευτέρα συζήτησις. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ναυτιλιακῶν διπλωμάτων τῶν ἑλληνικῶν ἐμπορικῶν πλοίων. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον.

§46Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Νομίζω, ὅτι τὰ ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἀπεσπάσθησαν κατὰ γράμμα, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ἐκ τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλον περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας. Ἤθελον ἐρωτήσει τὴν κυβέρνησιν ἐὰν σκέπτεται περὶ τῆς συμπληρώσεως τοῦ ὅλου νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον, ἢ θὰ φέρῃ τροποποιήσεις καὶ θὰ τὸ εἰσαγάγῃ κατόπιν. Ἐπιθυμῶ νὰ μάθω τί φρονεῖ περὶ τούτου ἡ κυβέρνησις.

§47ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Φαίνεται, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Σύρου δὲν ἦτο παρὼν πρὸ ὀλίγου ὅτε ὡμίλησα περὶ τούτου, διότι ἐξήγησα τότε πάντα περὶ ὧν ἤδη ἐρωτᾷ. Τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας, τὸ συνταχθὲν παρὰ τοῦ κ. Χρυσανθοπούλου καὶ ὑποβληθὲν παρὰ τοῦ πρώην ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, εἶναι ἀξιόλογον, καὶ δὲν θὰ ἔχωμεν τὴν δυσκολίαν νὰ τὸ δεχθῶμεν ὅπως καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐθεωρήθη ὡς μᾶλλον κατεπεῖγον τὸ περὶ ναυτιλιακῶν ἐγγράφων, ἠναγκάσθημεν νὰ εἰσαγάγωμεν τὰς περὶ τούτου διατάξεις.

§48ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, περιέχει αὐτὰς τὰς διατάξεις. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὡς μᾶλλον ἀναγκαῖον καὶ μᾶλλον κατεπεῖγον τὸ περὶ ναυτιλιακῶν ἐγγράφων. Ἐπ’ αὐτοῦ φρονοῦσί τινες, ὅτι, ὅπως ἔχει ὁ προτεινόμενος νόμος, δύναται καὶ ὁ ἐν ἐνεργείᾳ περὶ τῆς ἐμπορικῆς ναυτιλίας νὰ χρησιμεύσῃ διά τινος τροπολογίας ἐπὶ τοῦ μέρους περὶ τῶν ναυτιλιακῶν ἐγγράφων. Ὁ κ. Καραλίβανος ἄλλοτε σᾶς εἶπεν, ὅτι εἰς μακροὺς πλόας ἠναγκάζοντο ἄλλοτε τὰ πλοῖα νὰ ἐπανέρχωνται ὅθεν ὡρμήθησαν, ἐνῷ τώρα δὲν εἶναι ἠναγκασμένα πρὸς τοῦτο. Ἐξ αὐτοῦ δύνανται νὰ προέλθωσιν ἀδικήματα καὶ νὰ βλαφθῶσιν οἱ δανείζοντες, ὅταν δὲν ἦναι ἀναγκασμένα νὰ ἐπανέρχωνται τὰ πλοῖα. Ἑπομένως, διὰ τοὺς λόγους τούτους, ὀφείλομεν νὰ προνοήσωμεν καὶ περὶ τῶν δύο συμφερόντων, διότι δὲν πιστεύω, ὅτι ἐννοεῖτε νὰ δημεύσητε τὰς περιουσίας ἐκείνων, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ἀναχωρήσωσι τὰ πλοῖα, διότι ἐὰν δὲν ἔδιδον τὰ χρήματα, δὲν ἤθελον ἀναχωρήσει. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ ἐξασφαλίσωμεν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τοὺς ναυτιλλομένους, ἀφ’ ἑτέρου δὲ καὶ τὰ κεφάλαια.

§49Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὁ προλαλήσας δὲν ἔχει ναυτικὰς γνώσεις, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν ἠξεύρει διατί ἡμεῖς προκαλοῦμεν τὸν νόμον.

§50ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐὰν δὲν ἠξεύρω ἐγὼ περὶ ναυτικῶν..... (Θόρυβος).

§51Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Τώρα ὅλος ὁ λόγος εἶναι περὶ ἑνὸς δανείου διὰ 500 δραχμὰς (θόρυβος).

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αʹ συζήτησις τῆς προτάσεως νόμου περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς καταλύσεως τῶν στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων ἐν ταῖς κατοικίαις τῶν πολιτῶν. (Γίνεται δεκτὴ κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον.) Αʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, περὶ ἀναπληρώσεως τοῦ τρίτου μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἐκδικάσεως τῶν ἐκκρεμῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν. (Ἀναγινώσκεται).

§53ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μετὰ τὰς λέξεις «τῆς ἐκλογῆς ἐνεστῶτος ἔτους» νὰ προστεθῶσιν αἱ «τούτου δὲ κωλυομένου, ὁ μετ’ αὐτὸν πλειονοψηφῶν.» (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον μετὰ τῆς προσθήκης.)

§54ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπεφυλάχθην, καὶ ὤφειλον νὰ ἐπιφυλαχθῶ, ν’ ἀπαντήσω μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ προέδρου τῆς κυβερνήσεως εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα, ὅπερ ἤγειρε κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης κ. Κουμουνδοῦρος. Ὤφειλον νὰ ἐπιφυλαχθῶ, καθότι δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ παρεμβάλω μεταξὺ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς ἀπαντήσεως, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ δώσῃ ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, νὰ παρεμβάλω, λέγω, προσωπικὸν ζήτημα. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης ἀγορεύων προχθὲς εἶπε· «Ἰδοὺ διατί εἶπον» (ἀναγινώσκω τὸν διορθωθέντα λόγον του, καί τοι, ὅτε ἐλάλησεν, αἱ φράσεις ἦσαν σκληρότεραι). «Ἰδοὺ διατί εἶπον, ὅτι θέλομεν σᾶς ὑποστηρίξει ἐὰν ἐφαρμόσητε τὸ πρόγραμμά σας, διότι ἤξευρον, ὅτι τὸ πρόγραμμα αὐτὸ εἶναι μία φενάκη· καὶ τῷ ὄντι ἂς ἐτόλμων νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ πρόγραμμα αὐτῶν, ὡς τὸ ἐξέθηκαν, καὶ θὰ ἐβλέπομεν, ἂν εἶχον δίκαιον εἰς ὅ,τι εἶπον, ὅτι θὰ ἦναι ἡ μεγαλειτέρα δι’ αὐτοὺς τιμωρία. Ἀπαντῶν εἰς τὴν φράσιν μου αὐτὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐνθυμεῖσθε τί σᾶς εἶπε; βεβαίως θὰ ἦναι τιμωρία μας, ἂν ἀναγκασθῶμεν νὰ κυβερνήσωμεν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν καὶ τοῦ συστήματός σας, διότι ἄφθονα τὰ χρήματα ὄντα εἰς χεῖράς σας, εὐκόλως διανέμετε αὐτά. Καὶ πῶς, κ. Πρωθυπουργὲ, ἐτόλμησες νὰ ἀπευθύνῃς τοιαύτην ὕβριν πρὸς ἡμᾶς; Καὶ ἔχεις ἀπόδειξιν καμμίαν; καὶ ποῦ στηρίζεις σὺ τὴν ἀξίωσιν, ὅτι εἶσαι ἐντιμότερος ἡμῶν, ὥστε νὰ μᾶς ὑβρίζῃς οὕτως; Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ἂν τῷ ὄντι ἔγεινέ ποτε παράβασις τοιαύτη, ἐνθυμεῖσαι σὺ ποῦ ἔγεινε καὶ οἱ παρακαθήμενοι μὲ σέ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐξηγηθῆτε. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Νὰ τὸ εἴπητε. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀναφέρομαι εἰς τοὺς δύω σας. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡμεῖς τὸ διαψεύδομεν. «ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπὸ σὲ καὶ ἐμὲ ἐδόθησαν χρήματα εἰς τὸν κ. Λομβάρδον, ὅταν ἀνεχώρησε διὰ τὴν Ἰταλίαν. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εὐχαριστῶ· ἐννοεῖται, ὅτι εἶμαι ἐλεύθερος νὰ σᾶς ἀπαντήσω κατόπιν.» Εἶδον ἄλλοτε διαφόρους διαδόσεις τῶν λιβελλογράφων ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ, δὲν ἐστοχάσθην ὅμως, ὅτι μοὶ ἐπετρέπετο νὰ κατέλθω μέχρις ἀπαντήσεως εἰς λιβελλογράφους, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἐτήρησα σιγήν· ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης θέλει νὰ δώσῃ σάρκα τρόπον τινὰ εἰς τὰ διαδοθέντα παρὰ τῶν λιβελλογράφων. Ἐὰν ὁ Βουλευτὴς Μεσσήνης ἤθελεν εἴπει ὅ,τι εἶπεν ἀλλαχοῦ, εἴτε διὰ τοῦ τύπου, εἴτε ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, καὶ πάλιν ἤθελον σιωπήσει· ἤδη ὅμως ἔρχομαι ν’ ἀπαντήσω μόνον ἀπὸ σέβας πρὸς μόνον τὸ βῆμα αὐτὸ, ἐκ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος πρώην πρωθυπουργός. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι μετέβην εἰς Ἰταλίαν. Ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως ἐθεωρήθη καλὸν νὰ μεταβῶ εἰς Ἰταλίαν καὶ ἀναδεχθῶ ἀπόῤῥητον ἀποστολήν. Τὴν ἀνεδέχθην, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι κἄτι καλὸν ἠμποροῦσε νὰ προκύψῃ ἀπὸ τὴν ἀποστολὴν αὐτὴν, καὶ ἐγὼ ἤμην πεπεισμένος, ὅτι κἄτι καλὸν ἠμποροῦσε νὰ προέλθῃ. Ἐπανῆλθον· προέκυψέ τι ἀπὸ τὴν ἀποστολὴν ἐκείνην; Εἰς ἐμὲ δὲν ἀνήκει νὰ ὁμιλήσω, ἦτο ἀπόῤῥητος ἡ ἀποστολή. Γεγονὸς ὅμως εἶναι, ὅτι μετὰ τὴν ἀποστολήν μου ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ στείλῃ ἄλλον ἀπεσταλμένον πρὸς διεξαγωγὴν ἑνὸς μόνου μέρους τῆς ἀποστολῆς μου. Μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, ὅτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀνέλαβε μόνος τὴν Κυβέρνησιν, ἐθεωρήθη καὶ πάλιν ἀναγκαῖον νὰ ἐπανέλθω εἰς Ἰταλίαν πρὸς ἐξακολούθησιν καὶ συμπλήρωσιν τῆς ἀποῤῥήτου ἐκείνης ἀποστολῆς. Ἐξέφρασε παράπονα ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἰς διάφορα μέρη τοῦ λόγου. Ἐγὼ ἓν παράπονον τῷ ἀπευθύνω, τοῦτο. Ἐνθυμεῖται καλῶς, ὅτι, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ ἐπαναλάβω τὴν δευτέραν ἀποστολὴν, εὑρισκόμην ὑπὸ τὸ βάρος ἀπειλῆς οἰκογενειακοῦ δυστυχήματος, τὸ ὁποῖον μὲ ὑπεχρέονε νὰ μένω παρὰ τῇ οἰκογενείᾳ μου· αὐτὸς ἐπέμενε ν’ ἀπέλθω καὶ ἀπῆλθον. Κατὰ τὸν δεύτερον μῆνα τῆς ἐπανόδου μου ἐν Ἰταλίᾳ, μοὶ ἐπῆλθε τὸ ἀπειλοῦν με οἰκογενειακὸν δυστύχημα. Ἐζήτησα καὶ δι’ ἐπιστολῆς καὶ διὰ τηλεγραφήματος νὰ ἐπανέλθω παρὰ τῇ πενθούσῃ οἰκογενείᾳ μου, δὲν μοὶ ἐπετράπη, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἠναγκάσθην νὰ μείνω ἐκεῖ καὶ ἔμεινα. Ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι, ἐὰν ἔγεινέ ποτε παράβασις, νὰ ἐνθυμηθῶμεν ποῦ ἔγεινεν· ἆρα λοιπὸν πρὸς ἀποζημίωσίν μου διὰ τὴν ἀποστολὴν ἐκείνην ἔλαβον τὸ διπλάσιον, τὸ τριπλάσιον τοῦ ποσοῦ τοῦ διδομένου εἰς τοὺς ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους; Ἔλαβον τὸ ποσὸν τοὐλάχιστον, τὸ ὁποῖον δίδεται νομίμως πρὸς τοὺς ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους; Κύριοι, δὲν ἔλαβον οὔτε τὸ διπλάσιον ἢ τριπλάσιον, οὔτε τὸ ἴσον, ὅπερ λαμβάνουσιν ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἀποστέλλουν εἰς τοιαύτας ἐκτάκτους ἀποστολάς. Ἔλαβον πολὺ ὀλιγώτερα, ἔλαβον μόνον ὅσα ἐδαπάνησα, καὶ παρακάθηνται ἐντὸς τῆς βουλῆς ἄτομα, τὰ ὁποῖα γνωρίζουσιν ὅτι, ὅταν ἔφθασα ἐπανερχόμενος εἰς Κέρκυραν, δὲν εἶχον νὰ ἐξακολουθήσω τὸν πλοῦν μου, καὶ ἐδανείσθην παρ’ αὐτῶν. Νομίζει ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης, ὅτι τὴν ἀποστολὴν ἐκείνην ἀναδεχθεὶς ἔπρεπε νὰ τὴν ἀναδεχθῶ ὅλως διόλου ἀμισθὶ καὶ νὰ δαπανήσω ἐξ ἰδίων μου; Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης, ἐὰν εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν μου, ἠμποροῦσε νὰ τὸ κάμῃ, ἂν καὶ τὸν εἶδον πάντοτε, ὁσάκις ἔλαβε θέσιν δημοσίαν, νὰ λάβῃ πάντοτε τὴν διωρισμένην ἀπὸ τὸν νόμον ἀποζημίωσίν του· ἀλλ’ ἠμποροῦσε νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀποστολὴν ἐκείνην δαπανῶν ἴσως ἐξ ἰδίων του, διότι εἶναι καὶ ἱκανώτερος καὶ πλουσιώτερος ἐμοῦ· ἐγὼ ὅμως οὐχὶ, διότι, καίτοι πολιτεύομαι, ὅσα ἔτη καὶ αὐτὸς, δυστυχῶς τὴν περιουσίαν μου τὴν ἔφθειρα, δὲν τὴν ἐπολλαπλασίασα, μετερχόμενος τὴν πολιτικήν. Ἴσως ὅμως ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης δὲν ἠθέλησε μὲ τοῦτο νὰ δείξῃ, ὅτι ὑποστηρίζει τοὺς λιβελλογράφους, πρὸς τοὺς ὁποίους, ἐπαναλαμβάνω, δὲν καταδέχομαι νὰ δώσω ἀπάντησιν, ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ἐντύπωσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ μόνον ἀντικείμενον, περὶ τοῦ ὁποίου δύναταί τις νὰ τῷ ἀπευθύνῃ παρατήρησίν τινα διὰ τὴν διαχείρισίν του τῶν δημοσίων χρημάτων εἶναι αὕτη. Σᾶς ἐπαναλέγω δὲ, ὅτι μόνον τὰ ἔξοδα μοὶ ἐπληρώθησαν, δὲν ἔλαβον δὲ οὔτε τὸ ὅσον νομίμως δίδεται διὰ τοὺς ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους. Ἠθέλησε λοιπὸν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος νὰ κινήσῃ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι τοῦτο ἦτο τὸ μόνον, εἰς τὸ ὁποῖον ἠδύνατό τις νὰ αἰτιαθῇ τὴν διαχείρισίν του. Τοῦ παραπονοῦμαι, καὶ δικαιοῦμαι νὰ τοῦ παραπονεθῶ, διατί νὰ εὕρῃ αὐτὸ μόνον τὸ ἀντικείμενον νὰ εἴπῃ, ὅτι εἰς τοῦτο μόνον ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ παρατήρησις, καὶ διατί δὲν ἀνέφερε τὰς γενομένας χρήσεις ἄλλων δημοσίων χρημάτων. Διατί δὲν εἶπε τὴν γενομένην χρῆσιν τῶν βοηθημάτων; διατί δὲν εἶπε τοὺς μισθοδοτουμένους ἐπὶ τόσα ἔτη τριακοσίους κλητῆρας τῆς Ἀστυνομίας ἐδῶ, ἐνῷ ἠμποροῦσεν ἡ ἀστυνομικὴ ὑπηρεσία νὰ διεξαχθῇ λίαν καλῶς μὲ 200 ἢ ἔστω καὶ 250, ἐὰν οἱ κλητῆρες ἤθελον εἶσθαι κλητῆρες τῆς Ἀστυνομίας καὶ δὲν ἤθελον εἶσθαι κλητῆρες τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου; Διατί δὲν ἀνέφερε τοὺς κλητῆρας τοῦ τηλεγραφείου, οἵτινες εἶναι 120 τὸν ἀριθμόν, ἐκ τῶν ὁποίων 48 εἰς τὸ τηλεγραφεῖον Ἀθηνῶν λαμβάνοντες πρὸς 50 δραχμὰς, ἐνῷ ἠδύναντο 15 ἢ 20 τοιοῦτοι νὰ ἐπαρκέσωσι καὶ μάλιστα ἀμισθὶ, λαμβάνοντες μόνον τὰ κόμιστρα; Διατί δὲν ἀνέφερε τοὺς ἐκτάκτους γραφεῖς καὶ γραμματεῖς, τοὺς ὁποίους διώρισεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ὁποῖον διηύθυνε μὲ μισθὸν 150, 120 καὶ 90 καὶ 60 δραχ., τοὺς ὁποίους ἠναγκάσθημεν νὰ μάθωμεν μόλις εἰσήλθομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Διατί δὲν ἠθέλησε νὰ ἀναφέρῃ τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθεν ἡ διοίκησις τοῦ κράτους ἕνεκα τῶν χαριτοδοτήσεων πρὸς τοὺς φίλους καὶ τοὺς συγγενεῖς, καὶ παρέλυσεν ἡ διοίκησις εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε μᾶς ἔχει 5,200 φυγοδίκους καὶ φυγοποίνους; Μίαν τελευταίαν παρατήρησιν, καὶ παύω. Εἶπεν ἄλλοτε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης, ὅτι βλέπει ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γράφουσιν αἱ ἐφημερίδες ὄχι μὲ καλὸν ὄμμα, διὰ τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμωσιν εἰς τὴν Εὐρώπην· αὐτὰ δὲ, τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἐγράφησαν εἰς ἐφημερίδας, ἀλλὰ ἐῤῥέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος ὑπὸ τοῦ τέως πρωθυπουργοῦ, ὁποίαν ἐντύπωσιν θέλουν παραγάγει; Ὁποίαν ἐντύπωσιν θὰ φέρουν εἰς τήν Εὐρώπην, ὅταν ἐκεῖ ἴδωσιν, ὅτι ὁ τέως πρωθυπουργὸς ὁμιλῶν, ἀπευθύνεται πρὸς τὸν πρωθυπουργὸν τὸν νῦν διὰ τοῦ «σὺ καὶ σέ»;

§55ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μίαν λέξιν, διότι ἐπιφυλάττομαι καὶ ἐγὼ νὰ ἀπαντήσω. Σᾶς ἐρωτῶ ἐὰν οἱ κλητῆρες καὶ οἱ τηλεγραφοφύλακες ἦνε ἐντὸς τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ νομίμου, ναὶ ἢ ὄχι· ἄλλως, φέρετε κατηγορίαν.

§56ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἐντὸς τοῦ νόμου οἱ 300 κλητῆρες τῆς ἀστυνομίας, εἶνε ἐντὸς τοῦ νόμου οἱ 120 κλητῆρες τοῦ τηλεγραφείου καὶ 48 τηλεγραφηταὶ ἐν Ἀθήναις, ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι ἠδύνασθε νὰ τοὺς διορίσητε, διὰ νὰ δύνανται νὰ ἦναι ὑπηρέται τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ τὸ ἀποδείξητε.

§58ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οὔτε ἦσαν ἀναγκαῖοι 120 κλητῆρες τοῦ τηλεγραφείου, ἀφοῦ μὲ 20 μόνον ἠδύνατο νὰ γείνῃ ἡ ὑπηρεσία, καὶ οὕτω νὰ ὠφεληθῇ τὸ δημόσιον πολλὰς χιλιάδας δραχμῶν.

§59Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅταν, ἐπιστάσης τῆς ὥρας, ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς θέλῃ σᾶς προβάλει πρὸς ψηφοφορίαν τὸ θέμα, ἂν παραδέχεσθε ἢ ὄχι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν φόρου διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ὅταν θέλῃ σᾶς προβάλει τὸ θέμα, ἂν παραδέχεσθε τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου περὶ διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, καὶ θέλετε ἀπαντήσει εἰς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα, γνωρίζετε ποίαν ἔννοιαν θέλει ἔχει ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλετε δώσει; Γνωρίζετε ἂν ἡ ψῆφός σας θέλει θεωρηθῆ ὡς ψῆφος ἁπλῆ, διδομένη εἰς νομοσχέδιον, μηδεμίαν ἄλλην ἔχουσα εὐρυτέραν ἔννοιαν, εἰμὴ μόνην τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἔχει πᾶσα ψῆφος κατὰ τὴν ἐνάσκησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας σας; Ἢ μήπως ἡ ψῆφός σας ἐκείνη θέλει ἔχει ἄλλην ἔννοιαν πολὺ εὐρυτέραν αὐτῆς; Εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην δὲν ἔχετε ἀνάγκην ἐμοῦ, εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην σᾶς ἀπήντησεν ἤδη ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου σᾶς ὡμίλησε. Σᾶς εἶπε τότε, ὅτι «τὸ κατ’ ἐμὲ ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλετε δώσει καὶ ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ζητημάτων καὶ ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα προβάλλονται εἰς ὑμᾶς, δὲν θὰ ἔχῃ μόνον ἔννοιαν ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν, ὡς πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν μέτρων, εἰς ἅτινα ὁμοίως θὰ ἀφορᾷ, θὰ ἔχῃ σημασίαν εὐρυτέραν καὶ ἀνωτέραν, θὰ ἀποδείξῃ ποίαν ἀποδέχεσθε πολιτικὴν ἐξωτερικήν.» Ἀποδεχόμενοι λοιπὸν καὶ ψηφοφοροῦντες, κύριοι, διὰ λευκῆς ψήφου ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σᾶς εἰσήγαγε, δέχεσθε συγχρόνως τὴν πολιτικὴν τὴν ἐξωτερικὴν, τὴν ὁποίαν ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου ζητεῖ νὰ ἐγκαινιάσῃ καὶ εἰς τὴν ὁποίαν θέλει νὰ σᾶς παρασύρῃ. Καὶ ἐκεῖνοι ἐξ ὑμῶν, ὅσοι εἶσθε πρόθυμοι νὰ ἀποδεχθῆτε τὴν μεταβολὴν τὴν φορολογικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον σᾶς προβάλλει, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι περιχαρεῖς θέλετε σπεύσει νὰ δώσητε λευκὴν ψῆφον, διὰ νὰ ἀντικατασταθῇ ὁ ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν ἔγγειος φόρος διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἴσως εὑρεθῶσιν εἰς ἀμηχανίαν τινὰ, ἴσως ἐρωτήσωσι τὴν ἰδίαν αὑτῶν συνείδησιν ποία εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ ψῆφός μας αὕτη θέλει μᾶς παρασύρει; Ἡ ἐξωτερικὴ αὕτη πολιτικὴ θέλει εἶσθαι σύμφωνος μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἢ δὲν θέλει εἶσθαι σύμφωνος μὲ αὐτά; Ἴσως οἱ δισταγμοὶ οὗτοι θέλουσι φέρει εἰς ἀμηχανίαν ἐκείνους τοὐλάχιστον, ὅσοι νομίζουσιν, ὅτι δὲν συνῆλθον ἐνταῦθα μόνον διὰ νὰ μεριμνήσωσι περὶ τῶν συμφερόντων, τὰ ὁποῖα εἶναι προσιτὰ τοῖς πᾶσιν, ἀλλὰ διὰ νὰ μεριμνήσωσι καὶ περὶ συμφερόντων ἄλλων μεγαλειτέρων, τὰ ὁποῖα διαφεύγουσι τὴν προσοχὴν τῶν πολλῶν. Ἴσως ἀμηχανοῦντες ἐκεῖνοι θέλουσιν ἐνθυμηθῆ, ὅτι ὁ πρώτιστος κανὼν, ὁ ῥυθμίζων τὰς ἐργασίας τῶν πολυμελῶν σωμάτων καὶ ἰδίως τῶν σωμάτων τῶν νομοθετικῶν, τῶν ἀσκούντων καὶ πολιτικὴν ἐξουσίαν, εἶναι νὰ προβάλληται εἰς τὰ μέλη αὐτῶν πρὸς ψηφοφορίαν θέμα, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ περιέχῃ παρὰ μίαν καὶ ἁπλῆν ἔννοιαν· ἴσως θέλουσιν ἐνθυμηθῆ, ὅτι ὁ κανὼν οὗτος ἐφήδρευσεν ὡσαύτως καὶ κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν τοῦ κοινοβουλίου; καὶ θέλουσιν ἐνθυμηθῆ, ὅτι ὑπάρχει διάταξις ἐν αὐτῷ, ἥτις ὑποχρεώνει τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ἄν ποτε ἤθελεν ὑποληφθῆ ὑπό τινος τῶν μελῶν τοῦ κοινοβουλίου, ὅτι θέμα προβαλλόμενον εἰς ψηφοφορίαν περιέχει ἐννοίας πλειοτέρας τῆς μιᾶς, ἐπιβάλλει, λέγω, τὴν ὑποχρέωσιν εἰς τὸν πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ διαιρέσῃ τὸ θέμα ἐκεῖνο εὐθὺς ἅμα τις τῶν Βουλευτῶν ἤθελε τὸ ζητήσει. Ἀλλ’ ἡ προσφυγὴ εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ δὲν ἤθελεν ὠφελήσει τοὺς συναδέλφους ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον ἐνθυμηθῆ νὰ προσφύγωσιν εἰς αὐτὰς, διὰ νὰ ἀντιταχθῶσι κατὰ τῆς δηλώσεως, τὴν ὁποίαν ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμε περὶ τῆς προαιρέσεως, μεθ’ ἧς προτίθεται ἵνα ἑρμηνεύσῃ τὴν ψῆφόν σας. Ἡ προαίρεσίς του αὕτη δὲν σκοπεῖ νὰ δώσῃ εὐρυτέραν νομοθετικὴν ἔννοιαν εἰς τὴν ψῆφόν σας ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς ψῆφος νομοθετικὴ, σκοπεῖ ὅμως νὰ εἰσαγάγῃ πολιτικὰ εἰς αὐτὴν συμπεράσματα, τῶν ὁποίων ἐνόμισεν, ὅτι ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην, διὰ νὰ μεταβῇ ἐκεῖ, ὅπου θέλει νὰ σᾶς περιαγάγῃ διαχειριζόμενος τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦτο αἱ διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ δὲν θέλουσι δυνηθῆ νὰ σᾶς ἐξαγάγωσι τῆς ἀμηχανίας, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρωθυπουργὸς σᾶς περιήγαγε. Σᾶς περιήγαγεν ἀληθῶς, κύριοι, εἰς ἀμηχανίαν, διότι σᾶς ἔθηκεν ἓν δίλημμα, τὸ ὁποῖον εἶναι εὔληπτον εἰς πάντα, ὅστις ἤθελεν ἀκούσει αὐτό. Σᾶς εἶπεν, ὅτι, ἂν θέλετε νὰ τείνητε τὸ οὖς σας εἰς τὰς φωνὰς ἢ τὰ παράπονα τῶν γεωργῶν τῆς Ἑλλάδος, ἂν θέλετε νὰ προσπορίσητε αὐτοῖς ἐπικουρίαν τινὰ, εἶμαι πρόθυμος νὰ συμπράξω μεθ’ ὑμῶν, ἀλλὰ πρέπει καὶ σεῖς νὰ μὲ ἀκολουθήσητε εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν θέλω νὰ ἐγκαινιάσω. Τὸ δίλημμα αὐτὸ περιέχει καὶ τὰ δύω αὐτοῦ στοιχεῖα πλήρη καὶ ἀκέραια· ἐὰν δὲν θέλετε νὰ ἀκολουθήσητε τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Τρικούπη, πρέπει νὰ κλείσητε τὰ ὦτά σας εἰς τὰς παραστάσεις τῶν γεωπόνων τῆς Ἑλλάδος, πρέπει νὰ φανῆτε, ὅτι δὲν μεριμνᾶτε περὶ τῶν ἐκλογέων σας, οἵτινες εἶναι πατέρες τέκνων, καὶ οἵτινες ὀῤῥωδοῦσιν ἀναμιμνησκόμενοι, ὅτι θέλουσιν ἀποστείλει ἐπὶ τρία ἔτη τὰ τέκνα αὐτῶν εἰς τὸν στρατόν. Ἀλλ’ ἀφοῦ οὕτως ἔχουσι τὰ πράγματα, δὲν πρέπει νὰ ἐξετάσητε ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ αὐτοῦ ἡ ἐξωτερικὴ, καὶ ἂν συμφέρῃ εἰς τὸν τόπον νὰ γείνῃ ἀποδεκτή; Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετῆλθεν ἐνώπιον ἡμῶν τὴν τακτικὴν ταύτην. Ἐνθυμοῦμαι κατὰ τὴν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ψηφοφορία, διὰ τῆς ὁποίας τὸ κοινοβούλιον ἔμελλε ν’ ἀποφανθῇ ἂν δίδῃ τὴν ἐμπιστοσύνην του εἰς τὴν παρελθοῦσαν Κυβέρνησιν, ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου, ἡγούμενος μερίδος πολυαρίθμων ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἰς τὸ αὐτὸ δίλημμα ἠθέλησε νὰ ἀγάγῃ τὰ ἄλλα τμήματα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ὁποῖα ἐσυμφώνουν μετ’ αὐτοῦ καθ’ ἓν καὶ μόνον, κατὰ τὸ ὅτι δὲν ἤθελον νὰ δώσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο. Καὶ τότε κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον εἶπεν, ὅτι αὐτοὶ δὲν πρέπει νὰ νομίζωσιν, ὅτι δίδουν ψῆφον μόνον ἀποθετικὴν, ὅτι ἀρνοῦνται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τὴν ἐμπιστοσύνην των, πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν των, ὅτι ἀρνούμενοι τὴν ἐμπιστοσύνην των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, παραδέχονται συγχρόνως καὶ ἀσπάζονται τὰς πολιτικὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπήγγειλα. Καὶ εἰς τὰς τάξεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὑπῆρχον ἐπιφανεῖς πολιτευόμενοι, καὶ ὑπὸ πατριωτισμοῦ ἀναντιῤῥήτου διαφλεγόμενοι, οἵτινες συνεφώνουν μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ὅτι τὸ κοινοβούλιον δὲν πρέπει πλέον νὰ ἐξακολουθῇ μεταδίδον τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ δὲν ἀπεδέχοντο, οὐδ’ ἐνέκρινον τὸ πρόγραμμα τῆς πολιτικῆς, τὸ ὁποῖον ἐκεῖνος ἀπήγγειλεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Καὶ εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τὰ ἔντιμα ἐκεῖνα μέλη τοῦ κοινοβουλίου ἐνόμισαν, ὅτι εὑρίσκουσιν ἄσυλον σπεύδοντα τὸ ἓν κατόπιν τοῦ ἄλλου πρὸ τῆς ψηφοφορίας νὰ ποιήσωνται εἰς τὴν Βουλὴν γνωστὴν τὴν διάκρισιν ταύτην, καὶ νὰ ἐπιφυλάξωσι τὴν ἀκεραιότητα τῶν ἰδίων αὐτῶν γνωμῶν, ἀλλ’ ἡ ἐπιφύλαξις αὐτῶν ἐκείνη δὲν ἔσωσεν αὐτοὺς, οὐδ’ ἐχρησίμευσε τὸ παράπαν, ἵνα ὁδηγήσῃ τὸν βουλευτὴν Μεσολογγίου, διότι, καίτοι γνωρίζων τὰς δηλώσεις ἐκείνας, ἐνόμισεν ὅμως ἑαυτὸν μετὰ πλήρους τίτλου ἐφωδιασμένον διὰ νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ Στέμματος καὶ δεχθῇ τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ ἐντολὴν πρὸς σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἀληθῶς καὶ μεθ’ ὅλας ἐκείνας τὰς δηλώσεις ἡ ψηφοφορία ἡ γενομένη, συνέπεια τῆς ὁποίας ὑπῆρξεν ἡ παραίτησις τοῦ παρελθόντος Ὑπουργείου, ὑπῆρξεν ὁ τίτλος τῆς δεδηλωμένης πλειονοψηφίας ὑπὲρ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις καὶ μόνος ἔκρινεν, ὅτι δύναται νὰ προβῇ εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι τακτικὴν παραπλησίαν, ἐφ’ ὅσον ἠδυνήθην νὰ ἀναδιφήσω τὴν οὐχὶ πολλῷ μεμακρυσμένην ἱστορίαν τοῦ συνταγματικοῦ βίου τῶν κοινοβουλευτικῶς πολιτευομένων ἐθνῶν, δὲν ἠδυνήθην νὰ ἀνεύρω εἰς τὰ χρονικὰ τῶν κοινοβουλίων. Γεγονὸς ὅμοιον εἶναι ἀληθές, ὅτι ἀνεῦρον ἀλλαχοῦ, ἀλλ’ ἐκεῖ, ὅπου ἀνεῦρον τὴν τακτικὴν ταύτην, μολονότι ἐκεῖ ἐδιδάσκετο ἡ ἀπόλυτος ἐλευθερία καὶ ἡ ἀπόλυτος ἰσότης, δὲν ἐδιδάσκετο ὅμως ἡ ἱστορία τοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου. Τὴν τακτικὴν ταύτην ἀνεῦρον ἐν τῇ Γραφῇ. Ἐκεῖ ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἤχθη ποτὲ ἐπὶ κορυφῆς ὑψηλοῦ ὄρους, καὶ ἐγένετο αὐτῷ ἡ ἑξῆς πρότασις: ἐπίβλεψον καὶ ἐπισκόπησον ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς γῆς, ἀπὸ τῶν προπόδων τοῦ ὄρους τούτου μέχρι τοῦ τέλους τοῦ ὁρίζοντος, ἰδὲ τὰς χώρας ταύτας καὶ τὰς βασιλείας· ὅλας ταύτας σοὶ τὰς χαρίζω, ἐὰν πεσὼν μὲ προσκυνήσῃς. Ἀλλ’ ἡ πρότασις ἐκείνη ἐγένετο εἰς τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸ δὲ πνεῦμα τοῦ υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἶναι πνεῦμα ἄπειρον, δὲν εἶναι πνεῦμα πεπερασμένον καὶ ἀτελὲς ὡς τὸ πνεῦμα τῶν ἀνθρώπων. Εἰς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ δὲν ἠδύναντο νὰ εἰσέλθωσι τὰ πάθη, τὰ ὁποῖα ἐμφιλοχωροῦσιν εἰς τὰς ψυχὰς ἡμῶν, οὐδ’ ἡ φιλοδοξία ἦτο αὐτῷ γνωστή, οὐδ’ ἡ φιλαργία προσιτή· καὶ ἡ σὰρξ αὐτοῦ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κεντηθῇ ὑπὸ τῶν συμφερόντων τοῦ κόσμου τούτου. Καὶ ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἔδωκε τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ δώσῃ εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος τῷ ἔκαμε τοιαύτην πρότασιν. Ἀλλὰ ποίαν ἀπάντησιν νὰ δώσητε σεῖς πρὸς τὴν παραπλησίαν ταύτη πρότασιν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐνθυμεῖσθε, ὅτι εἶσθε καὶ ἄνθρωποι καὶ βουλευταί; ὅτι ἔχετε πνεῦμα πεπερασμένον, ὅτι ἔχετε ψυχὴν ὑποκειμένην εἰς τὰ ἀνθρώπινα πάθη, ὅτι ἔχετε σάρκα ἐκτεθειμένην εἰς τοὺς πειρασμοὺς ὅλων τῶν συμφερόντων, ὅτι εἶσθε ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι συνήλθετε ἐνταῦθα ἔχοντες τίτλον τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν συμπολιτῶν σας; καθ’ ἣν στιγμὴν ἐνθυμεῖσθε, ὅτι οἱ συμπολῖται ὑμῶν ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐξελέξαντο ὑμᾶς, ἀφίνουσιν οἰμωγὰς κατὰ τοῦ φορολογικοῦ συστήματος ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν, καὶ ὅτι θέλουσιν ἐμπλησθῆ χαρᾶς μανθάνοντες, ὅτι πρόκειται νὰ καταργηθῇ ὁ ἔγγειος φόρος; Ποίαν ἀπάντησιν ἠθέλετε δυνηθῆ νὰ δώσητε, χωρὶς νὰ τρέξητε τὸν κίνδυνον νὰ ἀρνηθῆτε τὸν πρῶτον ὅρον τοῦ διλήμματος, καὶ νὰ ἐγκαταλίπητε τὸ προτεινόμενον γέρας, τὴν κατάργησιν τοῦ ἐγγείου ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν φόρου καὶ τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας; Καὶ εἶχον πολὺ δίκαιον ἐν τοῖς κοινοβουλίοις νὰ μὴ ἐπιτρέπωσι τακτικὴν τοιαύτην, ἡ ὁποία ἐν μεγάλῃ καὶ ἐν εὐρείᾳ ἀναλογίᾳ ἔχει πάντας τοὺς ὅρους τακτικῆς συναλλακτικῆς. Ἡ συναλλακτικὴ τακτικὴ περιορίζει τὴν ἐλευθερίαν τῆς γνώμης, ἐπηρεάζει τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ χαρακτῆρος καὶ ἀναγκάζει τὸν ἄνθρωπον νὰ γνωμοδοτῇ καὶ ἀποφαίνηται οὐχὶ συμφώνως πρὸς τὴν ἰδίαν αὑτοῦ πεποίθησιν. Διὰ τοῦτο ἡ φωνή μου ἴσως θέλει εἶσθαι ἀσθενὴς μὴ δυναμένη νὰ σᾶς ἀποτρέψῃ ἀπὸ τοῦ δρόμου, εἰς τὸν ὁποῖον ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου σᾶς ὤθησεν. Ἀλλὰ μήπως κἂν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εὐηρεστήθη συγχρόνως νὰ σᾶς εἴπῃ ποία εἶναι αὐτὴ ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, ἐπὶ τῆς ὁποίας θέλει νὰ συναγάγῃ τὴν ὑμετέραν ὑποδοχήν, ἂν δώσητε λευκὴν ψῆφον ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα σᾶς προέβαλεν; Ἀκούων αὐτοῦ ἀγορεύοντος, νομίζω, ὅτι ἠδυνήθην νὰ συγκρατήσω φράσεις τινὰς, ἐκφυγούσας τοῦ χείλους αὐτοῦ, αἱ ὁποῖαι μοὶ παρίστων εὐληπτοτέραν τὴν ἔννοιαν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἤθελε νὰ σᾶς παρασύρῃ. Τὸ κείμενον ὅμως τοῦ λόγου αὐτοῦ, ὡς ἐτυπώθη ἐν ταῖς ἐφημερίσι, δὲν περιέχει τοιοῦτόν τι. Εἰμὶ ἠναγκασμένος νὰ περιορίσω τὴν μελέτην μου ἐπὶ τοῦ κειμένου τοῦ λόγου τούτου, καὶ ἐξ αὐτοῦ δὲν δύναμαι νὰ συναγάγω ποία εἶναι ἡ ἐξωτερική του πολιτική. Ἐὰν ἐν τῇ ἀπορίᾳ, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκομαι, ἐν τῇ ὁποίᾳ βεβαίως διατελεῖτε πάντες ὑμεῖς, ἤθελον ἀνατρέξει εἰς τὸν παρελθόντα δημόσιον βίον αὐτοῦ, ἴσως ἤθελον δυνηθῆ νὰ σᾶς παράσχω μικρὸν βοήθημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε σᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν κατάληψιν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σᾶς συμβουλεύει. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἡγεῖτο τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸ 1867. Μήπως τάχα ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν θέλει νὰ ἐγκαινιάσῃ σήμερον, εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον μετῆλθε; Μετὰ τὸ 1867, ἐπῆλθεν ἡ περίοδος, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ μακαρίτης Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογίου, ὁ συμπολίτης τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνέγραψε καὶ ἐφήρμοσεν ἑτέραν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Μήπως τάχα ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν σᾶς συμβουλεύει, εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης ἐφήρμοσε κατὰ τὴν πενταετίαν ἢ ἑπταετίαν ἐκείνην; Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἦτο ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων κατὰ τὴν περίοδον τοῦ 1877, ὅτε ἐκυβέρνα τὸ κοινῶς ἐπικληθὲν Οἰκουμενικὸν Ὑπουργεῖον. Μήπως τάχα ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν σᾶς συμβουλεύει, εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν μετῆλθε κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐρευνήσω τὰ τρία ταῦτα μέρη τοῦ πολιτικοῦ βίου, τὰ ὁποῖα διηνύσαμεν, διὰ νὰ δυνηθῶ νὰ σᾶς παράσχω τὴν ἀσθενῆ ὑπηρεσίαν μου, ὅπως ἀνεύρωμεν ποία εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου σκοπεῖ νὰ σᾶς παρασύρῃ. Κατὰ τὸ 1867 ἀνευρίσκω τὸν κ. πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου συνεννοούμενον μετὰ τῆς κυβερνήσεως τοῦ μακαρίτου ἡγεμόνος τῆς Σερβίας Μιχαὴλ, λαμβάνοντα τὴν πρωτοβουλίαν διατρανώσεως συμπαθειῶν πρὸς τὸν ἡγεμόνα τῆς Ῥουμουνίας, καὶ ἀγωνιζόμενον νὰ συσφίγξῃ τοὺς δεσμοὺς τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους μετὰ τῶν χριστιανικῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Δὲν σκοπῶ νὰ ἐπικρίνω τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ἀφοῦ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς εἶναι ἤδη κατάδηλα εἰς πάντας. Ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις εὑρέθη προσβλέπουσα πρὸς ἄρκτον καθ’ ἣν ὥραν ἡ ἄρκτος ἀπέστρεφε τὸ πρόσωπόν της ἀπ’ αὐτῆς, ἀντλοῦσα ἐκ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης ἐνίσχυσιν ἄλλων λαῶν, προσλιπαροῦσα τὴν συνδρομὴν τῆς Ἀγγλίας, καθ’ ὃν χρόνον ἡ ἀγγλικὴ κυβέρνησις δὲν ἔστεργεν οὐδὲ κατ’ ἀρχὴν, οὐδὲ κατ’ ἰδέαν, τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν πόθων τῆς ἑλληνικῆς κυβερνήσεως. Καὶ ἐπῆλθεν ἡ κατάπτωσις τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης, καὶ ἡ κατάπτωσις τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης ἐπέφερε τὸν κλονισμόν, τὸν ὁποῖον ἡ ἀτυχὴς ἐκείνη νῆσος ὑπέστη, καὶ μετ’ αὐτῆς τὸν κλονισμόν, τὸν ὁποῖον τὸ ἑλληνικὸν βασίλειον διῆλθε τότε. Κατὰ τὴν δευτέραν περίοδον, ὅτε ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης ἐφήρμοζε τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μετὰ παῤῥησίας πολλάκις ἀνεκήρυξε καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ κοινοβουλίου, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἐν τῷ ἐνεργῷ δημοσίῳ βίῳ τὸν κ. πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου· νομίζω ὅμως, ὅτι ἐφ’ ὅσον ἐπολιτεύετο καὶ ἐφ’ ὅσον ὡς ἰδιώτης ἔκρινε περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων, ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐπέκρινε καὶ ἐμέμφετο τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη συνίστατο εἰς τὴν συμφιλίωσιν τῶν δύο λαῶν, τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ τοῦ Μουσουλμανικοῦ, καὶ εἰς τὴν στενὴν σύσφιγξιν τῶν κυβερνήσεων τῶν λαῶν τούτων. Μουσουλμάνοι καὶ Ἕλληνες ἔπρεπε νὰ ἀδελφοποιηθῶσι, κυβέρνησις τουρκικὴ καὶ κυβέρνησις ἑλληνικὴ ἔμελλον νὰ συνδράμωσι πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν. Ἐμπιστοσύνη τοιαύτη, ἀποκαθισταμένη κατὰ τὰς σχέσεις τῶν δύο Κρατῶν, ἠλπίζετο ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐνεκαινίασαν καὶ ἐφήρμοσαν τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ὅτι ἤθελεν εἰσαγάγει τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς κρατούσης φυλῆς καὶ ὑπὸ τὴν εὔνοιαν τῆς κυβερνήσεως αὐτῆς. Ἠλπίζετο, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἤθελε προαχθῆ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἡ θεία πρόνοια ἤθελεν ἀποφασίσει νὰ κανονίσῃ τὴν ὁριστικὴν τύχην τῆς Ἀνατολῆς, τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἤθελεν εὑρεθῆ κρατοῦν καὶ ὑπερβαῖνον κατὰ τὴν σταδιοδρομίαν πάσας τὰς ἄλλας ἐν τῇ Ἀνατολῇ οἰκούσας φυλάς. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἔληξε κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου. Δὲν θέλω νὰ ἐπικρίνω αὐτήν, ἂν καὶ δὲν συνεμεριζόμην αὐτὴν τότε. Δύναμαι ὅμως νὰ ἐξετάσω τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἡ πολιτικὴ αὕτη παρήγαγε, καὶ νὰ ἀνεύρω, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα αὐτὰ κατέδειξαν τὴν πλήρη αὐτῆς ἀποτυχίαν. Ὅσον καὶ ἂν προσεπάθησεν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη νὰ συσφίγξῃ τοὺς δύο λαοὺς, ἡ ἀδελφότης αὕτη δὲν ἠδύνατο νὰ κρατήσῃ ἐν ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν, καὶ ὅσον καὶ ἂν προσεπάθησε νὰ συνδέσῃ διὰ τοῦ δεσμοῦ τῆς ἐμπιστοσύνης τὰς Κυβερνήσεις τῶν δύω Κρατῶν, ἡ ἐμπιστοσύνη αὕτη οὔτε ἀποκατεστάθη, οὐδὲ τὰ ἀποτελέσματα, ἅτινα προσεδόκα, ἐπῆλθον. Ὁ ἑλληνισμὸς ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην ὑπέκειτο καὶ ὑπεῖχε τὰς αὐτὰς καταπιέσεις καὶ καταθλίψεις, τὰς ὁποίας ὑπεῖχε καὶ πρὶν ἢ ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐγκαινιασθῇ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς ἀποτυχίας ταύτης ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἔσχε καὶ ἄλλην ἀποτυχίαν, ὅτι δὲν ἐφείλκυσεν ἐγκαίρως τὴν προσοχὴν τοῦ Κράτους ἐπὶ τὰ συμφέροντα αὐτοῦ, καὶ οὕτω ἐν τῇ ἡμέρᾳ, καθ’ ἣν ἐξεῤῥάγη ὁ Ῥωσοτουρκικὸς πόλεμος καὶ κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτέθη ἐν ἀμφιβολίᾳ τὸ καθεστὼς ἐν τῇ ὁμόρῳ χώρᾳ, τὸ ἑλληνικὸν Κράτος εὑρέθη ἀπαράσκευον καὶ ἀνέτοιμον.

§60ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη....

§61ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν συνειθίζω νὰ ἀπαντῶ εἰς διακοπάς.

§62ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Ὑπὸ ἐκείνην τὴν πολιτικὴν ὑπηρέτησα 20 ἔτη....

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, ἀφοῦ δὲν δέχεται διακοπὰς ὁ ἀγορεύων.

§64ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τήνου ἔχει δίκαιον νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς παραστάσεις, τὰς ὁποίας ἔχει νὰ φέρῃ, ἀλλὰ παρακαλῶ αὐτὸν, ἐὰν θέλῃ, μετ’ ἐμὲ νὰ λάβῃ τὸν λόγον, διότι αἱ διακοπαί του θέλουν προκαλέσει ἀντιδιακοπὰς, καὶ ἡ συζήτησις θέλει διαταραχθῆ.

§65ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§66ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ μένει νὰ ἐξετάσω τὴν τρίτην περίοδον, τὴν περίοδον ἐκείνην, καθ’ ἣν ἐπεφάνη ὁ Ῥωσοτουρκικὸς πόλεμος. Ὁ Ῥωσοτουρκικὸς πόλεμος, πρὶν ἢ ἐκραγῇ καὶ πρὶν ἢ ἐπισήμως ἐπικηρυχθῇ, προηγγέλθη διὰ μεγάλων συμβεβηκότων. Πρόξενοι μεγάλων δυνάμεων ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐσφάγησαν, ὁ ἡγεμὼν τῆς Τουρκίας, ὁ ἡγεμὼν Ἀζὶζ, ὁ ὁποῖος ἠσχολήθη ἐπὶ τοσοῦτον διὰ νὰ καταστήσῃ ἰσχυρὰν καὶ δυναμένην νὰ ὑπερασπίσῃ ἑαυτὴν τὴν Τουρκίαν, ἐξεθρονίσθη, καὶ μετ’ ὀλίγον ἐπῆλθεν ἡ δολοφονία τοῦ ἡγεμόνος ἐκείνου, καὶ ἔπειτα ἡ δολοφονία τῶν ὑπουργῶν αὐτοῦ. Παραλείπω τὴν ἐπανάστασιν τῆς Βοσνίας καὶ τῆς Ἑρζεγοβίνης, παραλείπω τὸν πόλεμον τῆς Σερβίας. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ἐν Ἑλλάδι ὑπῆρχον ἄνθρωποι, ἡγούμενοι τῆς κρατούσης τότε πολιτικῆς, οἵτινες δὲν ἐπίστευον, ὅτι θέλει ἐπέλθει ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος. Ἀλλ’ ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος ἐπῆλθε, καὶ ὅταν ἐπῆλθεν, ἐγένετο καταληπτὴ ἡ ἀνάγκη νὰ συμπράξωσιν ὅλα τὰ κόμματα, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ κυβερνήσωσι τὸν τόπον ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν καὶ τῶν περιστάσεων ἐκείνων. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐτέθη ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Τάχα ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν σᾶς συμβουλεύει, εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν τότε ὡς διευθυντὴς τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων τοῦ Κράτους μετῆλθεν; Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ἐνεργῶν τότε κατὰ τὰς ἰδίας αὑτοῦ πεποιθήσεις, ἠσχολήθη καὶ προσεπάθησε νὰ μετατρέψῃ τὰς περὶ Ἀνατολῆς πολιτικὰς ἰδέας μεγάλης τινὸς δυνάμεως, ὅσον ἴσως πᾶς ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν ἤθελεν ἀσχοληθῆ, ἐὰν εἶχε τὰς αὐτὰς μὲ αὐτὸν πεποιθήσεις. Δὲν πρόκειται νὰ ἀποκαλύψω μυστήρια, τὰ ὁποῖα ὑπὸ τὴν ἐπίσημον ἰδιότητα, τὴν ὁποίαν τότε εἶχον ὡς μέλος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἠδυνήθην νὰ μάθω. Ὅσα θέλω σᾶς εἴπει, εἶναι εἰς γνῶσιν παντὸς, διότι αἱ ἐφημερίδες ἐδημοσίευσαν αὐτὰ καὶ δὲν ἀφῆκαν γωνίαν γῆς, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ποιήσωνται γνωστὰ τὰ γενόμενα. Ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὁποῖος ἐφρόνει, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποτάξῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν ἰδίαν αὑτῆς ἐνέργειαν εἰς τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας εἶχε περὶ τῶν ἀνατολικῶν πραγμάτων μεγάλη τις δύναμις, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος μετὰ παῤῥησίας ἀπετάθη πρὸς ταύτην καὶ εἶπεν: ἐὰν ἐνδιαφέρεσαι περὶ τῆς συντηρήσεως τοῦ καθεστῶτος ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐὰν ἐπιθυμῇς νὰ μὴ ἐπεκταθῶσιν αἱ ἀνωμαλίαι καὶ τὰ δεινὰ τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, ἐγὼ σοὶ ὑπόσχομαι νὰ συντελέσω, ἵνα οὐδεμία ἐνόχλησις προκύψῃ εἰς τὴν Τουρκίαν εἴτε ἐκ τοῦ βασιλείου τούτου, εἴτε ἐκ τῶν λαῶν ἐκείνων, οἵτινες εἰσὶν ὁμόφυλοι καὶ ὁμόθρησκοι αὐτοῦ. Καὶ ἰδοὺ ἡ Ἑλλὰς μεταβαλλομένη εἰς χωροφύλακα τῆς Τουρκίας. Ἀλλ’ ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν, ἦτο ἀπάντησις εὐκρινὴς καὶ καθαρὰ, καὶ ἐὰν ὁ κ. Τρικούπης κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐνόμιζεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ μὴ προβλέπῃ, ὅτι τοιαύτην ἤθελε λάβει ἀπάντησιν, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐμελέτησαν τὴν ἱστορίαν τῆς πολιτικῆς τῶν μεγάλων δυνάμεων, οὐδεμίαν εἶχον ἀμφιβολίαν, ὅτι τοιαύτην ἤθελε δώσει ἡ δύναμις ἐκείνη ἀπάντησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ μικροῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου. Αἱ γνῶμαί μου περὶ τῆς Ἀνατολῆς, ἀπήντησεν ἡ μεγάλη ἐκείνη δύναμις, εἶναι ὅτι πρέπει τὸ καθεστὼς ἐν τῇ Ἀνατολῇ νὰ συντηρηθῇ διὰ παντὸς τρόπου καὶ διὰ πάσης θυσίας. Ἐὰν ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος ἐπιφέρῃ τὴν ἀνάγκην μεταβολῶν ἐπὶ τοῦ καθεστῶτος τούτου, θέλω ἀσχοληθῆ νὰ περιστείλω ὅσον εἶναι δυνατὸν πλειότερον τοὺς κατασταθησομένους ἕνεκα τοῦ πολέμου ἀναποφεύκτους ἀκρωτηριασμοὺς τῆς Τουρκίας, διὰ νὰ μὴ αὐξήσω τὰς αἰτίας, αἱ ὁποῖαι ἐπιφέρουσιν ἀναγκαίως τὴν ἐξασθένησιν τοῦ Κράτους ἐκείνου· ἑπομένως δὲν δύναμαι νὰ σοὶ ὑποσχεθῶ τίποτε. Καὶ ἐὰν σὺ ἐννοῇς ὡς ἀντάλλαγμα τῆς πολιτικῆς, ἣν ὑπόσχεσαι νὰ μετέλθῃς, παραχωρήσεις ἐδάφους παρὰ τῆς Τουρκίας πρὸς σὲ, εἶναι ἀδύνατον, ἐφ’ ὅσον τὸ Κράτος ἐκεῖνο δὲν προτεθῆ εἰς πλήρη διάλυσιν, νὰ σοὶ ὑποσχεθῶ αὐτάς. Ἄλλο τι δύναμαι νὰ σοὶ ὑποσχεθῶ, τὰς διοικητικὰς μεταῤῥυθμίσεις τῶν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τοῦ Σουλτάνου. Μοὶ φαίνεται, ὅτι ἀνέγνων κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δημοσιευμένην ἐν ἐφημερίδι ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος ἀπηύθυνε τότε πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν. Μοὶ φαίνεται, ὅτι διὰ τῆς ἀπαντήσεως ἐκείνης εἶπεν, ὅτι, ἀφοῦ ἡ κραταιὰ δύναμις τῆς Ἀγγλίας, ἥτις τοσούτους τίτλους ἔχει δικαιωμάτων εὐγνωμοσύνης ἐπὶ τῆς μικρᾶς Ἑλλάδος, δὲν ἀξιοῖ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀνάγκας αὐτῆς, ἡ Ἑλλὰς θέλει ἀναγκασθῆ νὰ καταφύγῃ εἰς τὰ ἴδια αὐτῆς μέσα, ἵνα δι’ αὐτῶν δυνηθῇ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ μέλλον της. Καὶ ἡ ἀπάντησις ἐκείνη προσῆκεν εἰς Ἕλληνα Ὑπουργόν. Ἀλλὰ καὶ ἡ διαπραγμάτευσις ἐκείνη ἔπρεπε νὰ πείσῃ αὐτὸν τέλος πάντων, ὅτι τὰ μεγάλα Κράτη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλωσι χάριν ἄλλων τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν διέγραψαν ἀναλόγως τῶν συμφερόντων καὶ τῶν ἀναγκῶν αὐτῶν. Καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους, ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις ἐσχηματίσθη ἡ διάδοχος τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβέρνησις. Ἀναλαβὼν τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐνόμιζον, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ βαδίσω ἐπὶ τὰ ἴχνη τοῦ προκατόχου μου· ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταδώσω πᾶσαν πληροφορίαν, ἡ ὁποία ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμεύσῃ, διὰ νὰ πείσῃ τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἀγγλίας, ὅτι ὑπάρχει συμφέρον γενικὸν, τὸ ὁποῖον ἀπεδείκνυεν ὡς ἀναγκαίαν δι’ αὐτὴν ταύτην τὴν Τουρκίαν τὴν ἀποδοχὴν τῶν πόθων, τοὺς ὁποίους τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον δὲν ἔπαυσε νὰ δηλώνῃ. Καὶ μολονότι τὰ πράγματα ἔβαινον ἐπικινδύνως καὶ διὰ τὴν Τουρκίαν καὶ διὰ τὰ πολιτικὰ συμφέροντα τῆς Εὐρώπης, ἢ, ἐὰν πρέπῃ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν, τὴν ὁποίαν ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας τελευταῖον ἀγορεύων ἐν Οὐκριγκτῶνι μετεχειρίσθη, μ’ ὅλον ὅτι ἐπῆλθεν ἡ στιγμὴ τοῦ ὑπερτάτου κινδύνου, διότι οἱ ῥωσσικοὶ στρατοὶ ἔβαινον εἰς Κωνσταντινούπολιν, καὶ ἡ μητρόπολις ἐκείνη καὶ ὁ Ἑλλήσποντος προέκειντο εἰς τοὺς ὄνυχας τῶν ῥωσσικῶν στρατῶν, μ’ ὅλα ταῦτα ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ μεταβάλῃ πολιτικὴν, οὐδὲ νὰ προσβλέψῃ εἰς τὰς περιστάσεις καὶ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἡ κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος παρεῖχεν εἰς αὐτήν. Ὅταν δ’ ἐπῆλθεν ἡ ὑστάτη ἀνάγκη, ὅταν τρεῖς ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι, παρακείμεναι εἰς τὰ ὅρια τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου, ἦσαν ἐν πλήρει ἐπαναστάσει, ζητοῦσαι ν’ ἀνακτήσωσι τὴν ἐλευθερίαν των....

§67ΚΟΥΚΟΥΛΕΖΑΣ. Πότε αὐτό;

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται διακοπή.

§69ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅταν, πεσούσης τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Ἠπείρου, ἡ ἐπανάστασις ἐν Θεσσαλίᾳ ἐλάμβανε χαρακτῆρα ἐπικίνδυνον, διότι ἠπείλει νὰ παρασύρῃ εἴτε τὸ ὅλον, εἴτε μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ παρὰ τὴν μεθόριον γραμμὴν στρατοῦ, καὶ νὰ καταστήσῃ πιθανὴν τὴν ἐπανάληψιν ἐν μεσημβρίᾳ σκηνῆς, ἐν ᾧ πρὸ μικροῦ εἶχε πέσει ἡ αὐλαία εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον τῆς Ἰλλυρικῆς Χερσονήσου, ὅταν κατέστη ἀναπόφευκτος ἡ ἀνάγκη τῆς συμπράξεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ εἰρηνοποιηθῇ ἡ Θεσσαλικὴ χώρα, τότε καὶ μόνον, τότε ἐγένετο δυνατὸν νὰ δοθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὑπόσχεσις γενικὴ καὶ ἀσαφὴς, ὡς ἀντάλλαγμα τῆς χρησιμότητος, τὴν ὁποίαν ἔμελλε νὰ παράσχῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, συντελοῦσα εἰς τὴν εἰρηνοποίησιν τῆς Θεσσαλίας· καὶ ἡ ὑπόσχεσις αὕτη συνίστατο εἰς τὸ ὅτι θέλει καταβάλει πάσας τὰς προσπαθείας της, διὰ νὰ ἀκουσθῇ ἐν καιρῷ καὶ ἡ Ἑλλὰς πλήρως καὶ εὐνοϊκῶς (pleinement et favorablement.) Μὲ τὸν τίτλον τοῦτον προσῆλθεν ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν Βερολίνῳ· ὅταν μετέβην εἰς Βερολῖνον, ἐγνώριζον τὴν πολιτικὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις· εὑρίσκετο ἀπέναντι μεγάλης εὐεργέτιδος δυνάμεως, ἥτις κατὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον ἐνέκρινε νὰ ἀναπετάσῃ, ἀντὶ τῆς σημαίας τῆς προστάτιδος τῶν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν χριστιανῶν, τὴν σημαίαν τῆς προστασίας μιᾶς μόνον χριστιανικῆς φυλῆς, δι’ ἧς οὕτως ἀπεκληροῦτο τῆς προστασίας αὐτῆς τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον τὸ ἐν τῇ Ἀνατολῇ· ἀπέναντι Κυβερνήσεως ἄλλης εὐεργέτιδος δυνάμεως, ἡ ὁποία ἀναγράφουσα ὡς ἀρχὴν τὴν ἀρχὴν τῆς ἀθίκτου ἀκεραιότητος τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας, ἐφαίνετο διατεθειμένη νὰ δεχθῇ ἐπὶ τοσοῦτον τὴν μεταβολὴν τῆς ἀκεραιότητος ἐκείνης, ἐφ’ ὅσον ἀναποφεύκτως τὰ ἀποτελέσματα τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου ἤθελον ἐπιβάλει τοῦτο. Τὰ μεγάλα Κράτη ἔχουσι τὰ ἴδια αὑτῶν συμφέροντα, καὶ ἀναλόγως αὐτῶν καὶ μόνον αὐτῶν ῥυθμίζουσι τὴν πολιτείαν των. Ἤθελον εἶσθαι μωρός, ἐὰν ἐνόμιζον, ὅτι μεταβαίνων εἰς Βερολῖνον ἠδυνάμην νὰ παραστήσω εἰς τοὺς εὐγενεῖς ἀντιπροσώπους τῆς Μεγάλης Βρετανίας τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος, καὶ δι’ αὐτῶν νὰ πείσω αὐτοὺς νὰ παραλλάξωσιν ἢ νὰ τροποποιήσωσι χάριν ἡμῶν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν τὰ συμφέροντα τῆς μεγάλης ἐκείνης χώρας πρὸ πολλοῦ εἶχον διαγράψει. Ἤθελον εἶσθαι γελοῖος, ἐὰν ἐνόμιζον, ὅτι ἐγὼ καὶ οὐχὶ ἄλλος τῶν πολιτευομένων, ἢ ὅτι ἄλλος τῶν πολιτευομένων καὶ οὐχὶ ἐγώ, ἠδυνάμεθα νὰ ἐμπνεύσωμεν τοιαύτην ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν Λόρδον Βηκονσφῆλδ, ὥστε χάριν τῶν προσώπων ἡμῶν νὰ μεταβάλῃ ἢ τροποποιήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεώς του. Δὲν σκοπεύω νὰ παραπονεθῶ κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως τοῦ εὐγενοῦς Λόρδου Βηκονσφῆλδ· ἂν ἤμην Ἄγγλος, δὲν εἶναι ἀπίθανον ἐγὼ πρῶτος νὰ ἐψήφιζα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεώς του· ἀλλὰ Ἕλλην ὢν ἔπρεπε νὰ παραιτήσω πρῶτον τὴν ἐμὴν ἐθνικότητα, καὶ ἔπειτα νὰ πολιτευθῶ ὡς ἠξίουν νὰ πολιτευθῶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπανελθόντα ἐκ Βερολίνου μὲ ἐπέκριναν. Καὶ ὅμως ἐπειδὴ ὁ τίτλος, ὃν ἐκόμιζον καὶ δι’ οὗ ἔμελλον νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου, ἦτο ἡ ὑπόσχεσις τῆς ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θέλει καταβάλει πᾶσαν προσπάθειαν, διὰ νὰ ἀκουσθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ Συνεδρίῳ πλήρως καὶ εὐνοϊκῶς, ὁ τίτλος οὗτος μὲ ὡδήγει φυσικῶς εἰς τοὺς εὐγενεῖς ἀντιπροσώπους τῆς Μεγάλης Βρετανίας. Καὶ μολονότι κατὰ τὸ παρελθὸν μοὶ εἶχε δαψιλευθῆ ἡ τιμὴ νὰ γνωρίσω προσωπικῶς πολλὰ μέλη τοῦ συνεδρίου, οὔτε εἰς ταῦτα προσέφυγον, οὔτε ταῦτα συνήντησα, ἀλλ’ ἀποκλειστικῶς συνεννοούμην μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Μεγάλης Βρετανίας, ζητῶν τὰς συμβουλὰς αὐτῶν καὶ προσπαθῶν νὰ συμβιβάσω τὴν πολιτικήν μου μὲ τὰς γνώμας αὐτῶν. Ὅταν ὅμως ἦλθεν ἡ στιγμὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδήλωσα εἰς αὐτοὺς τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν τὸ Ἑλληνικὸν βασίλειον εἶχε νὰ ἴδῃ ἐπεκτεινόμενα τὰ ὅρια αὐτοῦ, εἰς τρόπον ὥστε νὰ περιλάβωσι τὰς δύο μεθορίους ἐπαρχίας καὶ τὴν πολυστένακτον Κρήτην, τότε ὁ εὐγενὴς λόρδος Βήκονσφηλδ καὶ ὁ μαρκήσιος Σαλισβουρῆς μετὰ τῆς παῤῥησίας, ἥτις ἐμπρέπει εἰς τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος καὶ εἰς τοὺς ὑπουργοὺς αὐτοῦ, μοὶ εἶπον τὴν ἀλήθειαν· «δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς ὑποσχεθῶμεν ἐδαφικὰς παραχωρήσεις· ἂν ἡ Τουρκικὴ κυβέρνησις οἴκοθεν θέλῃ νὰ προβῇ εἰς ἐδαφικὰς παραχωρήσεις, ἡμεῖς θέλομεν ἐπικροτήσει, δὲν θέλομεν τὴν ἀποτρέψει. Μάλιστα τῇ ἀπηυθύναμεν πρὸ μικροῦ συμβουλὴν τοιαύτην, ἀλλὰ δὲν τὴν ἤκουσε· δὲν θέλομεν ὅμως ποτὲ δυνηθῆ ν’ ἀπευθύνωμεν εἰς αὐτὴν πρότασιν τοιαύτην, διότι ἡμεῖς ἔχομεν μεγάλα καὶ ποικίλα συμφέροντα καὶ ἐν τῇ εὐρωπαϊκῇ Τουρκίᾳ καὶ ἐν τῇ Μικρᾷ Ἀσίᾳ, τὰ ὁποῖα δὲν μᾶς ἐπιτρέπουσι νὰ ἐνοχλήσωμεν τὴν κυβέρνησιν τοῦ Σουλτάνου.» Οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ προσδοκᾷ τις, ὅτι πολιτική, ἀναγεγραμμένη ὑπὸ τῆς μεγάλης ἐκείνης δυνάμεως πρὸ αἰώνων, ἠδύνατο νὰ μεταβληθῇ ἕνεκα τῶν ἀναγκῶν, τὰς ὁποίας ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος παρίστα. Κατωρθώθη ὅμως τέλος πάντων ἐκ τοῦ συνεδρίου τοῦ Βερολίνου νὰ ἐκδοθῇ τὸ πρωτόκολλον 13ον. Δὲν μοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφηγηθῶ τὴν ἱστορίαν τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐγένετο δυνατὸν νὰ συνταχθῇ καὶ ἐκδοθῇ τὸ πρωτόκολλον τοῦτο, οὐδὲ νὰ σᾶς ἐξηγήσω διὰ ποῖον λόγον τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο δὲν εἶχεν οὐδὲ τὸν ἐπιτακτικὸν χαρακτῆρα καὶ τύπον, ὃν αἱ ἄλλαι πράξεις τοῦ συνεδρίου εἶχον, οὐδὲ τὸν ἀκριβῆ προσδιορισμὸν τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα δι’ αὐτοῦ συνιστῶντο εἰς τὰ δύω Κράτη. Ἴσως, ὅταν τὰ συμβεβηκότα ταῦτα περιέλθωσιν εἰς τὴν κατοχὴν τῆς ἱστορίας, ὅταν θέλῃ εἶσθαι δυνατὸν ν’ ἀποκαλυφθῶσι πάντα τὰ γεγονότα, ἴσως τότε γένηται κατάδηλον καὶ τίνες ἀνεδείχθησαν εἰλικρινεῖς φιλέλληνες, ἄξιοι τῆς εὐγνωμοσύνης τοῦ ἔθνους, καὶ ποῖαι κατεβλήθησαν προσπάθειαι, καὶ ποίας ἡμέρας ἀγωνίας διῆλθεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος. Ἴσως τότε θέλει πεισθῆ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν, ὅτι ἡ ἐνδεικτικότης τοῦ πρωτοκόλλου ἐκείνου εἶχεν ἐπιβληθῆ ὑπὸ τῶν περιστάσεων, καὶ ὅτι, ἄν τις ἤθελεν ἐπιμείνει, ἵνα ὁ τύπος τοῦ πρωτοκόλλου ἦναι ὀλιγώτερον ἐνδεικτικὸς ἢ μᾶλλον ἐπιτακτικὸς, ἢ ἂν ἤθελεν ἐπιμείνει τὸ πρωτόκολλον νὰ περιλάβῃ ὡρισμένον καὶ ἀκριβῆ προσδιορισμὸν ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἴσως ἤθελε τρέξει τὸν κίνδυνον νὰ ἴδῃ ἀπολλυμένην καὶ ἀποτυγχάνουσαν πᾶσαν προσπάθειαν. Ἀλλ’ ἐπανερχόμενος ἐνταῦθα, ἐγενόμην ἀντικείμενον ἐγκλήσεων καὶ καταγγελιῶν. Μήπως ὁ πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σκοπῇ νὰ συστήσῃ εἰς τὸ κοινοβούλιον καὶ νὰ παρασύρῃ αὐτὸ εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἥτις ἐπώαζεν εἰς τὴν κεφαλὴν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μὲ ἐνεκάλεσαν ὡς προδόντα τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα; Μήπως θέλῃ νὰ παρασύρῃ τὸ κοινοβούλιον εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν συντακτῶν τοῦ «γεννηθήτω φῶς;» συγχωρῶ τοὺς συντάκτας τοῦ μυσαροῦ ἐκείνου φυλλαδίου, διότι ἀποδίδω εἰς αὐτοὺς ἀμάθειαν, οὐδὲ δύναμαι νὰ ὑπολάβω, ὅτι ἐν γνώσει τῶν συμφερόντων τῶν ἐθνικῶν καὶ ἐν γνώσει τῶν περιστάσεων, ἐν αἷς διεκείμεθα, ἐτόλμησαν νὰ ἐκτοξεύσωσι κατ’ ἐμοῦ τὰς συκοφαντίας, τὰς ὁποίας ἐξετόξευσαν. Λυποῦμαι δὲ, διότι αἱ συκοφαντίαι αὗται δὲν ἦσαν κατ’ ἐμοῦ μόνον, ὅτε τὸ κακὸν ἦτο μικρὸν, ἀλλ’ οἱ συντάκται τοῦ «γεννηθήτω φῶς» ὑπέλαβον, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐγκαλέσωσιν ὄχι μόνον τὰς προσκαίρους, ἀλλὰ καὶ τὰς διαρκεῖς ἐξουσίας τοῦ Κράτους, ἐπὶ τῷ κινδύνῳ ν’ ἀπελπίσωσι τοὺς Ἕλληνας, οἵτινές εἰσι διεσπαρμένοι εἰς τὰς Ἑλληνικὰς χώρας τῆς Ἀνατολῆς, καὶ νὰ ἀποτρέψωσιν αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ νὰ προσβλέπωσι πρὸς τὴν μικρὰν ταύτην γωνίαν. Ἡ ἔκδοσις τοῦ 13 πρωτοκόλλου παρεσκεύασε τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον παρήγαγε τὸ μέγα συμφέρον νὰ ἴδῃ μίαν ἡμέραν ἐκτελουμένους καὶ πραγματοποιουμένους τοὺς σκοποὺς καὶ τοὺς ὅρους τοῦ πρωτοκόλλου ἐκείνου. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν ἐδίστασε νὰ ἐπικρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μετῆλθε κατὰ τὸ διετὲς τοῦτο διάστημα ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ πρωτοκόλλου, ἐπιζητοῦσα τὴν ἐκτέλεσιν καὶ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Ἐξήτασε τὴν πολιτικὴν αὐτῆς καὶ τὴν εὗρε πολιτικὴν ἐπαμφοτερίζουσαν, ζητεῖ δὲ νὰ σᾶς πείσῃ, ὅτι πρέπει ν’ ἀκολουθήσητε αὐτὸν εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀποκλειστικῆς πολιτικῆς. Ἡ Κυβέρνησις πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου ἦτο ὑποχρεωμένη ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν τὸ πρωτόκολλον ἐν ἑαυτῷ διαγράφει, ἡ δὲ ὁδὸς, τὴν ὁποίαν τὸ πρωτόκολλον διαγράφει, εἶναι ἡ ἄμεσος συνεννόησις μετὰ τῆς ὁμόρου χώρας. Αἱ προσπάθειαι, τὰς ὁποίας κατέβαλεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἐπιτύχῃ τὴν διὰ τῆς συνεννοήσεως ταύτης ἐκτέλεσιν τῶν ὅρων τοῦ πρωτοκόλλου, ἦσαν προσπάθειαι ἐπίμονοι καὶ ἐνδελεχεῖς. Ἀλλ’ ἐπειδὴ αἱ πληροφορίαι καὶ αἱ ἐνδείξεις, ἃς εἴχομεν, ἦτο, ὅτι ἡ ὅμορος χώρα, μὴ πειθομένη περὶ τῆς πολιτικῆς ἀνάγκης, ἥτις ὑπηγόρευσε τὸ πρωτόκολλον καὶ ἐπέβαλεν εἰς αὐτὴν τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ, μὴ ἀναγνωρίζουσα τὴν λυσιτέλειαν τοῦ σκοποῦ, τὴν ὁποίαν τὸ συνέδριον τοῦ Βερολίνου εἶχεν, ὅταν συνέταττε τὰ πρωτόκολλα ἐκεῖνα, δὲν ἤθελε προθύμως συναινέσει εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου 13, τὸ συμφέρον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ πιστοποιήσῃ διὰ παντὸς τρόπου τὸ ἀνέφικτον τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου διὰ τῆς ἀμέσου συνεννοήσεως, καὶ νὰ πιστοποιήσῃ τοῦτο διὰ τρόπου τοσοῦτον εὐρέως καὶ ἀναντιῤῥήτου, ὥστε, ὅσην καὶ ἂν ἤθελεν ἔχει δύναμίς τις ἐκ τῶν μεγάλων τὴν πρὸς τὴν Τουρκίαν συμπάθειαν, καὶ ἑπομένως ὅσην καὶ ἂν ἔχῃ ἐπιθυμίαν νὰ μὴ ἦναι δυσάρεστος πρὸς αὐτὴν, νὰ μὴ ἦναι αὐτῇ εὔκολον ν’ ἀμφισβητήσῃ τὸ ἀνέφικτον τῆς δι’ ἀμέσου συνεννοήσεως ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κατέκρινεν ὡς πλημμελῆ τὴν πολιτικὴν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ῥητῶς σᾶς εἶπεν, ἀπαντῶν εἰς ὅσα ἐγὼ πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης εἶπον, ὅτι «κατακρίνει τὴν Κυβέρνησιν καὶ διότι «βραδέως μετέβη ἡ ἐπιτροπὴ εἰς τὴν Πρέβεζαν, καὶ διότι «μετέβη, καὶ διότι κατόπιν δὲν ἀπήρχετο, καὶ διότι ἀπῆλ«θεν. Ἀλλὰ ταῦτα λέγει ἡ ἱστορία; Ἡ ἀντιπολίτευσις ἀρχῆ«θεν εἶπεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ σπεύσῃ, ἵνα διεξαγάγῃ τὰς «ἀμέσους πρὸς τὴν Τουρκίαν διαπραγματεύσεις· εὐθὺς δ’ ὡς «ἀπεδείχθη, ὅτι ἡ διαπραγμάτευσις δὲν ἠδύνατο νὰ ἀποβῇ τελεσφόρος, συνεβούλευσε τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποσυρθῇ, καὶ ὅταν ἀπεσύρθη, κατέκρινεν αὐτὴν, διότι βραδέως ἀπεσύρθη.» Ὁμιλῶν κατόπιν περὶ τῶν διαπραγματεύσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐν Κωνσταντινουπόλει, σᾶς εἶπεν «ἡ ἀντιπολίτευσις παρέστησεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὅτι ἠπατᾶτο φρονῶν, ὅτι ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπρόκειτο περὶ μεσολαβήσεως τῶν δυνάμεων. Χθὲς δὲ τί εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός; Ὅτι ἤδη διασκέπτονται αἱ δυνάμεις περὶ μεσολαβήσεως. Ἡ ἀντιπολίτευσις παρέστησεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὅτι ἠπατᾶτο φρονῶν, ὅτι ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπρόκειτο περὶ μεσολαβήσεως τῶν δυνάμεων, ὅτι ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπέχῃ διαπραγματεύσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν ἀποτέλεσμα ἄλλο ἢ τὴν ἀναβολὴν καὶ τὸν ἐξευτελισμὸν τῆς Ἑλλάδος. Δὲν ἔδωκε πίστιν τότε ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν γνώμην τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀναγνωρίζει ὅμως ἤδη, ὅτι ἡ γνώμη τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ὀρθή.» Νομίζω, ὅτι σφάλλει ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς πάσας ταύτας τὰς κρίσεις, τὰς ὁποίας ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸ κοινοβούλιον, καὶ δι’ ὧν ἠθέλησε νὰ ἐπικρίνῃ τὴν πολιτείαν τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως. Ἄν μεταξὺ τῶν μεγάλων δυνάμεων, αἵτινες μνημονεύονται ἐν τῷ 24 ἄρθρῳ τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου καὶ εἰς τὰς ὁποίας ἐπεφυλάχθη τὸ δικαίωμα νὰ φέρωσι τὴν ἰδίαν αὑτῶν μεσολάβησιν ἐπὶ τῶν 2 Κρατῶν, καὶ νὰ κανονίσωσιν αὐταὶ τὸ ζήτημα, ἂν δὲν ἤθελε κανονισθῆ μεταξὺ τῶν ὁμόρων Κρατῶν δι’ ἀμέσου συνεννοήσεως, ἂν, λέγω, πᾶσαι αἱ μεγάλαι δυνάμεις αὗται ἦσαν ὁμόθυμοι καὶ ὁμόφωνοι οὐ μόνον ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος, ἤτοι ἐπὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν νέων ὁρίων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου ἤθελεν ἐπιζητηθῆ, τότε βεβαίως ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἤθελεν ἔχει λόγον νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν· ἐφ’ ὅσον ὅμως ἦτο ἐνδεχόμενον μία τις τῶν μεγάλων ἐκείνων δυνάμεων ἢ καὶ πλείονες τῆς μιᾶς, ἢ καὶ ἑκάστη αὐτῶν ἰδίᾳ ἰδίως νὰ σκέπτηται καὶ ἰδίαν γνώμην νὰ ἔχωσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ὁροθεσίας τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐπὶ τοῦ τρόπου, διὰ τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ ἐκτελεσθῇ τὸ πρωτόκολλον, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχε μέγα συμφέρον νὰ πείσῃ τὴν Εὐρώπην, ὅτι ἐμφορεῖται ὑπὸ τῆς προαιρέσεως νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν ἄμεσον μετὰ τῆς ὁμόρου χώρας, ὅτι ἔχει τὴν εἰλικρινῆ ἐπιθυμίαν νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα τῶν ὁρίων διὰ τῆς ἀμέσου συμφωνίας τῶν 2 Κρατῶν, διότι, ἂν δὲν ἀπεδείκνυε τοῦτο, ἤθελεν ἀφήσει εἴς τινας τούτων νὰ ἔχωσι τὸν δισταγμὸν, ὅτι ἀκόμη δὲν ἐξηντλήθη ἡ πιθανότης, ὅτι τὰ δύο Κράτη δύνανται νὰ συμφωνήσωσι πρὸς ἄλληλα, καὶ ὅτι ἀκόμη νέαι πρέπει νὰ γένωνται ἀπόπειραι πρὸς ἄμεσον συνεννόησιν τῶν δύω Κρατῶν. Ἡ ἔλλειψις συμφωνίας τῶν δυνάμεων παρῆγε τὴν ἐπιθυμίαν τῆς παρατάσεως τοῦ ζητήματος, διότι αὕτη ἀπήλλασσε τὰς διαφωνούσας δυνάμεις τῶν ἐνοχλήσεων, τὰς ὁποίας τὸ ζήτημα παρεῖχεν εἰς αὐτάς. Ἐὰν, πρὶν ἢ πέμψωμεν τοὺς ἐπιτρόπους εἰς Πρέβεζαν, ἐζητοῦμεν νὰ μᾶς εἴπῃ ἡ ὅμορος ἐπικράτεια, ἂν παραδέχεται ὡς βάσιν τὸ πρωτόκολλον 13, ἠθέλομεν εὐκολύνει πᾶσαν προαίρεσιν, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ ἐπικρατήσῃ εἰς τὰς σκέψεις τῆς ὁμόρου δυνάμεως νὰ μὴ μᾶς δώσῃ ποτὲ ἀπάντησιν, ἢ νὰ δώσῃ ἡμῖν ἀπάντησιν, ἥτις ἤθελε προκαλέσει συζήτησιν περὶ τοῦ ὑποχρεωτικοῦ κύρους τοῦ πρωτοκόλλου, ἡ ὁποία συζήτησις ὅμως ἤθελεν ἀπωθήσει μακρὰν τὴν ἔναρξιν πάσης ἀμέσου διαπραγματεύσεως. Ἐὰν ἀνεκαλοῦμεν ἐκ Πρεβέζης προώρως τὴν ἐπιτροπὴν, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πείσωμεν ὅλον τὸν κόσμον, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ συμφωνήσωμεν μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας περὶ τῶν ὁρίων, ἦτο δὲ πιθανὸν ἐν τῇ Εὐρώπῃ νὰ ἐγεννᾶτο δισταγμὸς, ὅτι ἀκόμη δὲν ἐξηντλήσαμεν πάσας τὰς πιθανότητας τῆς ἀμέσου μεταξὺ τῶν δύω Κρατῶν συμφωνίας. Ἐπειδὴ δὲ αἱ δυνάμεις ηὔχοντο νὰ ἀποφύγωσι τὴν ἐνόχλησιν, ἣν παρεῖχεν αὐταῖς ἡ ἐπιχείρησις τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος τῶν ὁρίων, ἴσως ἠθέλομεν ἀναγκασθῆ νὰ ἐμπέσωμεν εἰς νέον ἀγῶνα τῆς ἐκ νέου ἐπαναλήψεως τῶν διαπραγματεύσεων. Ἐὰν ἐσπεύδομεν νὰ ἀνακαλέσωμεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως τοὺς πληρεξουσίους, ὡς διὰ τῶν δημοσιογραφικῶν ὀργάνων της ἡ ἀντιπολίτευσις εἶπε, καὶ ὡς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλάκις ἡ ἀντιπολίτευσις πικρὰς καὶ βαρείας ἐξήνεγκε μομφὰς, ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἀφήσωμεν ἐν τῇ Εὐρώπῃ τὸν δισταγμὸν, ὅτι ἀκόμη δὲν εἶναι βέβαιον, ὅτι εἶναι ἀνέφικτος ἡ συνεννόησις τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως. Καὶ ὅτι ἡμεῖς εἴχομεν δίκαιον, καὶ ὅτι ἐπολιτεύθημεν ὡς ἔπρεπε νὰ πολιτευθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ ὅτι τὴν ἐναντίαν πολιτείαν ἤθελε μετέλθει μόνον ἐκεῖνος, ὅστις δὲν εἶχε σκοπὸν τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων, ἀλλὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν ξενικῶν συμφερόντων, ἀπόδειξις εἶναι τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον πρὶν ἢ λήξωσιν αἱ διαπραγματεύσεις τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πληρεξουσίων. Καὶ μᾶς ἐπέκριναν ὡς πλανωμένους, διότι ἐφρονοῦμεν, ὅτι ἡ ἐπανάληψις τῶν ἐν Κ/πόλει διαπραγματεύσεων ἦτο στάδιον μεσολαβήσεως, καὶ ἐλησμόνησαν, ὅτι αἱ ἓξ μεγάλαι δυνάμεις, αἱ διατηρήσασαι τὸ δικαίωμα τῆς μεσολαβήσεως, μᾶς ἐκοινοποίησαν, ὅτι, ἀποδεξάμεναι τὴν περὶ μεσολαβήσεως αἴτησιν ἡμῶν, μᾶς ἐκάλουν εἰς ἐπανάληψιν τῶν διαπραγματεύσεων ἐν Κωνσταντινουπόλει. Καὶ ἐλησμόνησαν, ὅτι δὲν ἠρκέσθησαν εἰς τὸ νὰ προσκαλέσωσιν ἡμᾶς νὰ ἐπαναλάβωμεν ἐν Κωνσταντινουπόλει τὰς διαπραγματεύσεις, ἀλλ’ ἐβεβαίωσαν συγχρόνως, ὅτι κατὰ τὸ στάδιον τῶν ἀμέσων διαπραγματεύσεων οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀντιπρόσωποι αὐτῶν θέλουσιν ἀσκεῖ τὴν μεσολάβησιν μεταξὺ τῶν πληρεξουσίων τῶν δύω Κρατῶν, καὶ ὅτι διὰ ταύτης ἐλπίζουσι νὰ ἐπιτύχωσι τὴν ὁριστικὴν λύσιν τοῦ ζητήματος; Ἐὰν ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μετήλθομεν, ἦτο πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλον τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἦτο πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ μετέλθῃ ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις, πᾶσα ἄλλη πολιτικὴ δὲν ἤθελεν ὑπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ ἤθελεν ὑπηρετεῖ τὰ συμφέροντα ἐκείνων, οἵτινες δὲν συνέπραττον πρὸς ἐπίσπευσιν τῆς ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου. Ἡ ἀφήγησις τῶν γεγονότων μοὶ φέρει εἰς τὴν μνήμην τὴν ἀνακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐποιήσατο κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. πρόεδρος ἐπεθύμει νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν, ὅτι καὶ εἰς τοῦτο εἶναι ἀμετάβλητος, ὅτι οἷος ἦτο, ὅτε ἀπὸ τῶν ὑψηλῶν ἐκείνων ἐπάλξεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐμέμφετο τὴν κυβέρνησιν καὶ ἐδυσφήμει τοὺς ὑπουργοὺς, τοιοῦτος εἶναι καὶ ὡς πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Σᾶς εἶπεν, ὅτι θέλει νὰ πράξῃ ὅ,τι ἡ κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν κατηγόρει, δὲν ἤθελε νὰ πράξῃ· ὅτι κατηγόρει τὴν κυβέρνησιν, διότι ἐκράτει τὸ κοινοβούλιον ξένον πάσης πληροφορίας καὶ ξένον τῶν ἀποῤῥήτων τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὅτι αὐτὸς ἔρχεται νὰ μεταδώσῃ τὰ ἀπόῤῥητα τοῦ Κράτους εἰς τὴν Βουλήν. Ἐξαγαγὼν δὲ φύλλον χάρτου σᾶς ἀνέγνωσε τὸ κείμενον τῆς ἀγγλικῆς προτάσεως. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι τὴν 24 Φεβρουαρίου ὁ ἀξιότιμος ἐν Ἀθήναις ἀντιπρόσωπος τῆς Μ. Βρεττανίας ἦλθεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν ἐξωτερικῶν καὶ μοὶ ἀνέγνωσε κείμενον τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον περιεῖχε τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις τῆς Μεγάλης Βρεττανίας προέβαλεν εἰς τὴν Γαλλίαν, καὶ ἥτις εἶχε γείνει ἀποδεκτὴ ὑπὸ τῆς γαλλικῆς κυβερνήσεως. Παρεκάλεσα τὸν ἀξιότιμον ἀντιπρόσωπον τῆς Μεγάλης Βρεττανίας νὰ μοὶ εἴπῃ, ἂν τῷ ἦναι δυνατὸν νὰ μοὶ ἀφήσῃ ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον μοὶ ἀνέγνωσεν, ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. ἀντιπρόσωπος τῆς Ἀγγλίας μοὶ εἶπεν, ὅτι τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην ποιεῖται κατὰ διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεώς του, ἀλλ’ ὑπὸ τύπον ὅλως ἀνεπίσημον καὶ λόγῳ ἁβρότητος, καὶ ὅτι δὲν εἶχε καμμίαν ἐξουσίαν νὰ μοὶ ἀφήσῃ ἀντίγραφον τῆς προτάσεως, ἐπεφυλάσσετο δὲ νὰ ζητήσῃ τὴν εἰδικὴν ἄδειαν τῆς Κυβερνήσεώς του, καὶ ἂν ἤθελε λάβει αὐτὴν, νὰ μοὶ στείλῃ τὸ ζητηθὲν ἀντίγραφον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ ἀξιότιμος πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας μοὶ ἀπέστειλε μετὰ 2 ἡμέρας δι’ ἐπιστολῆς ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον μοὶ ἀνέγνωσεν, ἀλλὰ διὰ τούτου δὲν ἀνῄρεσε τὸν τύπον, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ἐξετέλεσε τὴν διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεώς του, ὁ δὲ τύπος οὗτος ἦτο, ὅτι ἡ ἀνακοίνωσις μοὶ ἐγένετο ὅλως ἀνεπισήμως καὶ λόγῳ ἁβρότητος, καὶ ὅτι ἡ ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ἂν ἡ πρότασις ἐκείνη ἤθελε γείνει δεκτὴ καὶ ὑπὸ τῶν ἄλλων δυνάμεων, ἐπεφυλάσσετο νὰ ποιήσηται ἐπίσημον ἀνακοίνωσιν εἴς τε τὴν ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν τουρκικήν. Ἂν ὁ κύριος πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐνόμισεν, ὅτι τῷ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ποιήσηται εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀνακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν ἐποιήσατο, καὶ νὰ ἀναγνώσῃ τὸ κείμενον τῆς προτάσεως, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνω, καὶ ὅτι δὲν ἐκωλύετο νὰ πράξῃ τοῦτο ἐκ τοῦ τύπου, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ὁ ἐνταῦθα πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ἀνεκοίνωσεν αὐτὴν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν· ἂν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐνόμισεν, ὅτι ἡ μὴ τήρησις πλήρους ἀκριβείας περὶ τὸν τύπον τῆς ἀνακοινώσεως ταύτης δὲν ἀπειλεῖ τὴν ἐλάττωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν αἱ ξέναι κυβερνήσεις ἔχουσι πρὸς τὴν ἑλληνικὴν, ἐγὼ βεβαίως ἐπέχω νὰ κρίνω, εἶμαι ὅμως ἁρμόδιος νὰ κρίνω, ὅτι τὴν ἐμπιστευτικὴν ταύτην ἀνακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν, ἐγίνωσκε τὸ κοινοβούλιον πρὸ ἑβδομάδων ἐκ τῶν ἐφημερίδων τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀνατολῆς. Ἡ δὲ διὰ τῆς ἐπισήμου γλώσσης τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀνακοίνωσις δὲν προσέθηκέ τι εἰς τὰ ἤδη γνωστά. Ἀλλ’ ἂν ἡ ἀνακοίνωσις δὲν προσέθηκέ τι, ἀφίνει ὅμως εἰς ὑμᾶς ἀμφιβολίας, ἃς εὐλόγως ᾐσθάνθητε καὶ θέλετε ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχητε. Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ σᾶς εἴπῃ τι περαιτέρω, διότι ἡ πρότασις ἐκείνη διατελεῖ ἀκόμη ὑπὸ διαπραγμάτευσιν, ἑπομένως τῶν ἀποῤῥήτων ἡ πρὸ τοῦ πέρατος τῶν διαπραγματεύσεων ἀποκάλυψις ἀπὸ τοῦδε δύναται νὰ βλάψῃ αὐτάς. Ἐπειδὴ ὅμως ἕκαστος ὑμῶν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἀναλύσῃ τὸ κείμενον τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν αἱ δύω μεγάλαι δυνάμεις ἀπεδέχθησαν, ἀφοῦ κατέστη ἤδη γνωστὸν τὸ κείμενον αὐτῆς, διὰ τοῦτο εἶναι δυνατὸν νὰ φέρῃ κρίσεις καὶ γνώμας ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, κρίσεις καὶ γνώμας, τὰς ὁποίας θέλει ὑπαγορεύσει εἰς αὐτὸν τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἔχει διὰ νὰ ἴδῃ ἐκτελούμενον κατὰ τοὺς πόθους της τὸ πρωτόκολλον. Δὲν ἐπικρίνω τὸν κ. πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, διότι δὲν ἀνεκοίνωσεν εἰς ὑμᾶς τί ὁ ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος, ὁ προκάτοχος αὐτοῦ, ἀπήντησεν, ὅταν ὁ ἀξιότιμος ἀντιπρόσωπος τῆς Ἀγγλίας τῷ ἀνεκοίνωσε τὸ κείμενον τῆς προτάσεως, διότι ἐνδέχεται νὰ ἔκρινεν, ὅτι, ἀφοῦ δὲν ἔχει ἔτι ἐπίσημον ἀνακοίνωσιν τῶν ὑπὸ τῶν μεγάλων δυνάμεων ἀποφασισθέντων, συνεπείᾳ τῶν ἀνακοινωθεισῶν ὑπὸ τοῦ προκατόχου ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον κύριον Corbett ἐντυπώσεων, δὲν ὀφείλει νὰ εἴπῃ τι περὶ αὐτῶν· δύναμαι ὅμως νὰ ἐπικρίνω τὸν κύριον πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, διατί οὐδὲν ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ ἐκείνης τῶν ὑπὸ τοῦ προκατόχου του ἀνακοινωθεισῶν εἰς τὸν πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας ἐντυπώσεων, ἥτις φαίνεται, ὅτι ἐξητάσθη ἤδη καὶ ἐνεκρίθη ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὡς ἐπληροφορήθημεν ἐκ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν ἔδωκεν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τῆς Ἀγγλίας ὁ ἄγγλος ὑπουργὸς εἰς ἐπερώτησιν τοῦ φιλέλληνος βουλευτοῦ καὶ ἐντίμου φίλου μου κυρίου Δίλκε. Τὸ κείμενον τῆς προτάσεως περιέχει, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία μέλλει νὰ συστηθῇ, διὰ νὰ εἰδικεύσῃ τὰς γενικὰς γεωγραφικὰς ἐνδείξεις τοῦ πρωτοκόλλου 13 καὶ προσδιορίσῃ τὴν ὁριστικὴν ὁροθετικὴν γραμμὴν, ἔμελλε νὰ συγκροτηθῇ ἀπὸ ἀντιπροσώπους τῶν δυνάμεων, τῶν ὑπογραψασῶν τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου. Ἄν ὁ ὅρος οὗτος ἦτο ἀκριβὴς, ἢ ἂν ἦτο ἀληθὴς καὶ ἤθελεν ἐκτελεσθῆ, εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, ἥτις μέλλει νὰ συστηθῇ, ἤθελε συνεδρεύει ὡσαύτως ὡς μέλος καὶ ἀντιπρόσωπος τῆς γείτονος χώρας, τῆς Τουρκίας, διότι καὶ ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις διὰ πληρεξουσίου μετεῖχε τοῦ Βερολινείου συνεδρίου καὶ προσυπέγραψε τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου. Ἠδύνατο λοιπὸν νὰ σᾶς εἴπῃ ὁ κ. πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα μὴ σᾶς ἀφήσῃ εἰς ἀμφιβολίαν, ὅτι ἀνεγνωρίσθη ἤδη ὑπὸ τῶν δυνάμεων, ὅτι ὁ ἐν τῷ κειμένῳ τῆς προτάσεως ἐκεῖνος ὅρος δὲν ἦτο ἀκριβὴς, καὶ ὅτι διὰ τοῦ ὅρου τῶν ὑπογραψασῶν δυνάμεων ἀνεγνωρίσθη, ὅτι αἱ δυνάμεις ἐνόουν τὰς μεσολαβούσας δυνάμεις. Δὲν εἶναι μικρὸν καὶ ἀδιάφορον πρᾶγμα ἡ ἐπιτροπὴ νὰ συνίσταται ἐξ ἀντιπροσώπων τῶν ἕξ μεγάλων δυνάμεων, καὶ οὐχὶ τῶν ἑπτὰ ὑπογραψασῶν τὴν συνθήκην, δηλαδὴ καὶ τῆς Τουρκίας. Ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γαλλίας, καὶ ἡ ὁποία πιθανῶς ἐγένετο ἤδη ἀποδεκτὴ κατ’ ἀρχὴν καὶ κατὰ τὰς λεπτομερείας ὑπὸ τῶν ἄλλων μεγάλων δυνάμεων, ἡ πρότασις αὕτη δὲν εἶναι τοιαύτη, ὁποίαν σᾶς παρέστησεν αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὅταν ἐγὼ ποιούμενος νύξιν κατὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν, συνέπεια τῆς ὁποίας ἦτο ἡ παραίτησις τοῦ ὑπουργείου, τῆς ἀνακοινώσεως, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμε τοῦ μέτρου τούτου ὁ ἀξιότιμος πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας, εἶπον εἰς ὑμᾶς, ὅτι τέλος πάντων ἐξήλθομεν ἀπὸ τὸ ἀγωνιῶδες στάδιον τῶν ἀμέσων συνεννοήσεων, ὅτι τέλος πάντων αἱ μεγάλαι δυνάμεις ἐκανόνισαν τρόπον μεσολαβήσεως, ὅστις θέλει ἀγάγει ἡμᾶς εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος, καὶ ὅτι δὲν γνωρίζω μέν τι ἐξ ἐπισήμου ἀνακοινώσεως, ἀλλ’ ὅ,τι γνωρίζω ἐξ ἐμπιστευτικῆς ἀνακοινώσεως, μοὶ δίδει τὸ ἐνδόσιμον νὰ φρονῶ, ὅτι «γῆν ὁρῶμεν», τότε ἀντεῖπεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, καὶ ἐζήτησε νὰ μὲ ἀναιρέσῃ, καὶ εἶπεν, ὅτι ἡ κυβέρνησις νομίζει ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὸ ὠμέγα, ἐνῷ δὲν ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἄλφα. Καὶ προχθὲς ἔτι εἶπεν, ὅταν ἦλθεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν ἐξωτερικῶν, ὅτι ἀναφυλλίσας ὅλα τὰ ἔγγραφα ἐπείσθη ὅτι, ὅ,τι σᾶς εἶπεν εἶναι βέβαιον, καὶ ὡς κυβέρνησις βεβαιοῖ ὅ,τι σᾶς ἔλεγεν ὡς ἀντιπολιτευόμενος. Τὸ πρωτόκολλον 13 ἦτο ἔργον τοῦ συνεδρίου τοῦ Βερολίνου, καὶ ἐγένετο ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς πᾶσαι αἱ πράξεις τοῦ συνεδρίου τοῦ Βερολίνου. Ἐπειδὴ δὲ τὸ συνέδριον τοῦτο δὲν ἦτο κοινοβούλιον, διὰ νὰ λύῃ τὰ ζητήματα διὰ πλειονοψηφίας, ἀλλ’ ἦτο σύνοδος ἀντιπροσώπων μεγάλων δυνάμεων κεκλημένων νὰ κανονίσωσι μὲν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου, νὰ ἀποκαταστήσωσι δὲ τὴν εἰρήνην ὁμοθύμως, ἑπόμενον ἦτο νὰ λύσωσι τὰ προκύπτοντα ζητήματα διὰ παμψηφίας; διότι μόνον παμψηφία ἀπῃτεῖτο, ἵνα ἀσφαλίσῃ τὴν εἰρήνην καὶ κανονίσῃ τὰ ἐκκρεμῆ συμφέροντα ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ὁ ὅρος τῆς παμψηφίας ἦτο ὅρος, ὁ ὁποῖος καθίστα δύσκολον νὰ ἐλπίζῃ τις, ὅτι ἠθέλομεν φθάσει ταχέως εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου 13. Ἐὰν καὶ ἐφ’ ὅσον ἐκ τῶν ἓξ μεγάλων δυνάμεων ἤθελε παρασταθῆ ἔστω καὶ μία μόνη ἔχουσα ἄλλην γνώμην ἐκείνης, τὴν ὁποίαν εἶχον αἱ ἄλλαι πέντε εἴτε περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἤθελεν ἐκτελεσθῆ τὸ πρωτόκολλον 13, εἴτε περὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καὶ ἑπομένως περὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν παραχωρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἤθελον γείνει ἀπὸ τὴν Τουρκίαν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου ἀπέβαινεν ἀνέφικτος. Ὁ ὅρος τῆς παμψηφίας ἦτο ὅρος δυνάμενος ν’ ἀναβάλῃ ἐπὶ μακρὸν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου, καὶ ἕνεκα τούτου ἐδέησε νὰ παρέλθωσι δύο ἔτη, ἵνα ἐξαντληθῇ τὸ στάδιον τῶν ἀμέσων συνεννοήσεων. Ἀλλ’ ἡ ἀγγλογαλλικὴ πρότασις ἀνῄρεσε τὸν ὅρον τοῦτον· καὶ ἀντὶ τοῦ ὅρου τῆς παμψηφίας ἀπεδέξατο ὡς κανόνα μέλλοντα νὰ λύσῃ ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ἀναφερόμενα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου 13, τὴν πλειονοψηφίαν. Ἡ μεταβολὴ εἶναι αἰσία, ἥτις μοὶ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω, ὅτι γῆν ὁρῶμεν, διότι τέλος πάντων ἡ πλειοψηφία, ὁπωσδήποτε καὶ ἂν κρίνῃ, εἴτε περὶ τοῦ τύπου, εἴτε περὶ τοῦ τρόπου, εἴτε περὶ τῆς οὐσίας, θέλει σχηματισθῆ καὶ θέλει θέσει τέρμα εἰς τὴν ὑπόθεσιν. Ἰδοὺ διατί εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι γῆν ὁρῶμεν, σπεύσας νὰ παραμυθήσω αὐτὴν ἀνησυχοῦσαν καὶ καταῤῥαδιουργουμένην διὰ τῶν διαδόσεων καὶ τῶν καταγγελιῶν. Εἶπον, ὅτι ἡ ἀγγλογαλλικὴ πρότασις μοὶ δίδει τὸ ἐνδόσιμον νὰ εἴπω, ὅτι γῆν ὁρῶμεν· καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἐθεώρησε τοῦτο τόσον ἐπουσιῶδες καὶ ἀνούσιον, ὥστε εἶπεν, ὅτι ἀκόμη εἴμεθα μακρήτερα ἀπὸ ἐκεῖ, ὅπου εἴμεθα εἰς τὸ συνέδριον τοῦ Βερολίνου.

§70ΜΕΛΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ συνέδριον πολλὰ ζητήματα ἐλύθησαν κατὰ πλειοψηφίαν.

§71ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διὰ παμψηφίας ἐλύθησαν τὰ οὐσιώδη ζητήματα, τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἔθιγον τὴν πολιτικὴν κατάστασιν τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ κρατῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργείου κατηγόρησε τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον καὶ ἰδίως ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἦτο ἐπιτετραμμένος τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων, ὅτι μετῆλθεν ἐπαμφοτερίζουσαν πολιτικὴν, καὶ ἐσύστησεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τοιαύτην πολιτικήν. Ἐκ τῶν φράσεων, αἵτινες διέφυγον ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ καθ’ ὃν χρόνον ἠγόρευεν, ἐνόμισα, ὅτι μοὶ ἐνεδείκνυον ποίαν τινὰ ἐννοεῖ ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν συμβουλεύει εἰς τὸ κοινοβούλιον. Ὁ διὰ τῆς ἐφημερίδος τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ δημοσιευθεὶς λόγος αὐτοῦ φέρει τὰ ἑξῆς: «ἀλλὰ τὴν σύμπραξιν ταύτην οὐδέποτε μὴ ἐλπίζετε νὰ ἐπιτύχητε διὰ πολιτικῆς ἐπαμφοτεριζούσης, τὴν σύμπραξιν ταύτην οὐδέποτε θέλετε ἐπιτύχει. ἐν ὅσῳ δὲν ἀποδεικνύετε πρὸς ἐκείνους, τῶν ὁποίων ἀπεκδέχεσθε τὴν σύμπραξιν, ὅτι ἔχετε πολιτικὴν, καὶ ὅτι συμπράττουσαι μεθ’ ἡμῶν συμπράττουσι μετὰ κυβερνήσεως πρεσβευούσης πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν θέλει καὶ δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ». Τὸ χωρίον τοῦ λόγου τούτου μοὶ ἐφάνη ἐντελῶς ἀσαφές. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι θέλομεν τύχει τῆς συνδρομῆς τῶν δυνάμεων, εἰμὴ μόνον, ὅταν δείξωμεν εἰς αὐτὰς, ὅτι ἀκολουθοῦμεν τὴν πολιτικήν των, καὶ ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀκολουθήσωμεν καὶ νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν πολιτικὴν ταύτην· ἐὰν δὲν συνέπιπτε νὰ προβάλῃ τὴν νέαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ὁ κ. Τρικούπης εἰς ἀντίθεσιν τὴν πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν κατηγορεῖ, ὅτι μετερχόμεθα, δὲν ἤθελον δυνηθῆ νὰ πιστεύσω, ὅτι ἐννοεῖ νὰ συστήσῃ εἰς τὸ κοινοβούλιον ἀποκλειστικὴν πολιτικήν. Ἕκαστον Κράτος, ἐφ’ ὅσον ἔχει ἰδίαν ὕπαρξιν, παρελθὸν ἴδιον, ἐνεστὼς ἴδιον καὶ μέλλον ἴδιον, ἔχει ἀναγκαίως συμφέροντα ἴδια, ἔχει σχέδια ἴδια, ἔχει σκοποὺς ἰδίους καὶ πεποιθήσεις ἰδίας. Ἐπεθύμουν νὰ μάθω, ἐὰν ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης σᾶς ὑπέδειξε τόσον ἀσαφῶς καὶ τόσον ἀμφιβόλως, ἔχῃ ὡς ἀντικείμενον τὰ συμφέροντα καὶ τοὺς σκοποὺς, τοὺς ὁποίους ἔχει ἡ Ἑλλὰς, ἢ τὰ συμφέροντα καὶ τοὺς σκοποὺς, οὓς προτίθεται ἡ ἀποκλειστικὴ πολιτική, ἣν μᾶς συνιστᾷ. Ἢ ἂν νομίζῃ, ὅτι κατὰ μοιραίαν σύμπτωσιν ὑπάρχει τοιαύτη ταυτότης συμφερόντων καὶ σκοπῶν, καὶ ἑπομένως ἡ σύμπτωσις τῶν συμφερόντων μᾶς ὁδηγεῖ εἰς αὐτὴν τὴν πολιτικὴν καὶ μᾶς ἐπιβάλλει ὡς καθῆκον ν’ ἀκολουθήσωμεν ταύτην ἄνευ οὐδεμιᾶς περαιτέρω προφυλάξεως. Ἢ ἐννοεῖ ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι, ἐπειδὴ ἐσμὲν Κράτος σμικρὸν καὶ ἔχομεν ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς καὶ προστασίας μεγάλων Κρατῶν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ σκεπτώμεθα περὶ τῶν ἰδίων ἡμῶν συμφερόντων, περὶ τοῦ μέλλοντος ἡμῶν; Ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν ἰδίους σκοποὺς, ἰδίας ἐλπίδας καὶ πόθους; Ὅτι ἀρνούμενοι ἀπὸ ἡμᾶς αὐτοὺς πᾶσαν σκέψιν καὶ πᾶσαν γνώμην, πρέπει νὰ ἀποφασίσωμεν νὰ προστεθῶμεν ὀπίσω ξένης ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ νὰ μὴ ἀκούωμεν καὶ νὰ μὴ πράττωμεν εἰμὴ ὅ,τι ἐκείνη ἐπιτάττει. Καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἔχει τὴν δευτέραν ταύτην γνώμην, ἐπεθύμουν νὰ μάθω· ἔλαβε τοὐλάχιστον ἐπαγγελίας παρὰ τῆς ἀποκλειστικῆς ταύτης πολοτικῆς, ποίας ἐπαγγελίας ἔλαβε, ποῖα πράγματα ὑπεσχέθησαν εἰς αὐτόν, ποῖον ἀντάλλαγμα ὑπεσχέθησαν αὐτῷ, καὶ διὰ τίνος πράξεως ἔδωκαν αὐτῷ τὰς ὑποσχέσεις ταύτας, διὰ τίνος συμβάσεως; Εἶμαι ἕτοιμος νὰ δεχθῶ καὶ νὰ σᾶς συμβουλεύσω νὰ ἀκολουθήσητε πᾶσαν πολιτικὴν, ἔστω καὶ τὴν πολιτικὴν τοῦ ἡγεμόνος τῆς Περσίας, ἀρκεῖ νὰ ἔχητε τὴν βεβαιότητα, ὅτι μετερχόμενοι τὴν πολιτικὴν ταύτην, θέλετε ἐξασφαλίσει τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἔχετε ἐκκρεμῆ, καὶ προσέτι νὰ ἔχητε τὴν βεβαιότητα, ὅτι δύνασθε νὰ ἔχητε τὴν ἐλπίδα νὰ σᾶς συνδράμωσιν, ἵνα ἴδητε ποτὲ πραγματοποιουμένους τοὺς πόθους, τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκετε. Ἀλλὰ τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐκκρεμῆ, σᾶς ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ἔχετε ἀνάγκην ὅλων τῶν μεγάλων δυνάμεων, αἵτινες διεφύλαξαν εἰς ἑαυτὰς τὸ δικαίωμα τῆς μεσολαβήσεως, καὶ αἵτινες ἀναγράφονται εἰς τὸ ἄρθρον 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Καὶ ἂν ἀνακηρύξετε, ὅτι ἀπὸ τώρα καὶ εἰς τὸ ἑξῆς δὲν ἔχετε καμμίαν ἄλλην γνώμην παρὰ μόνον τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἀνέγραψεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τὴν μέλλουσαν πολιτικὴν πορείαν τοῦ Κράτους, δὲν φοβεῖσθε, ὅτι θέλετε ἀπολέσει μὲν τὴν συμπάθειαν τῶν ἄλλων δυνάμεων πλὴν ἐκείνης, ἧς τὴν ἀποκλειστικὴν πολιτικὴν θέλετε ἀκολουθήσει δὲν θέλετε δ’ ἔχει καὶ τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς, ἐὰν τὰ ἴδια αὐτῆς συμφέροντα δὲν τῇ τὸ ἐπιτρέπουσι; Καὶ τοῦτο, ἐνῷ ἔχετε ἀπόλυτον ἀνάγκην αὐτῶν πασῶν, ἢ τῶν πλειόνων ἐξ αὐτῶν, διὰ νὰ λύσητε τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔχετε εἰσέτι ἐκκρεμές; Καὶ δὲν φοβεῖσθε μὴ παρακωλύσητε, μὴ ἐμποδίσητε νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα, καὶ διὰ τούτου βλάψητε τὴν πατρίδα σας; Πρόκειται νὰ διαῤῥυθμίσητε οὐχὶ μόνον τὴν μέλλουσαν πορείαν ἡμῶν ὡς Κράτους, ἀλλὰ νὰ διαῤῥυθμίσητε καὶ τὴν πορείαν ὅλων τῶν ὁμοφύλων σας, οἵτινες διατελοῦσιν ἔτι ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τοῦ Σουλτάνου. Δὲν εἶναι κἂν ἀνάγκη νὰ μάθωσιν οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν οὗτοι, ἐὰν συμπράττοντες θέλουσιν εὑρεθῆ ἐγγὺς ἢ μακρὰν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον πάντες ἐπιδιώκομεν, ἵνα πεισθῶσιν ὅτι σεῖς δὲν θέλετε τοὺς ἐγκαταλείψει; Προὐτάθη καὶ ἄλλοτε ἡ συζήτησις περὶ πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀκολουθήσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς συνελεύσεως. Παραπλησία πρότασις προὐτάθη τότε ὑπὸ νεαρῶν πληρεξουσίων, οἵτινες συνεβούλευσαν τὴν συνέλευσιν νὰ παραδεχθῇ τὴν αὐτὴν γνώμην, καὶ νὰ συνταχθῇ ἀποκλειστικῶς ἡ Ἑλλὰς μετὰ μιᾶς δυνάμεως. Καὶ τότε εὗρον εὐκαιρίαν νὰ ἀποκρούσω ὡσαύτως τὴν πρότασιν τῶν πληρεξουσίων ἐκείνων, διότι ἐνόμισα ὅτι τὰ μικρὰ Κράτη, ἐφ’ ὅσον εἶναι ἀσθενῆ καὶ μικρὰ, ἐπὶ τοσοῦτον πρέπει νὰ μὴ ἐνδίδωσιν εἰς παραχώρησιν οὐδεμίαν ἀπὸ τὰ ἴδια αὐτῶν συμφέροντα, ἐπὶ τοσοῦτον πρέπει νὰ μὴ λησμονῶσιν οὔτε τὰ συμφέροντα, οὔτε τὰς συμπαθείας τῶν μεγάλων δυνάμεων. Ἡ δὲ Ἑλλὰς, ἡ ὁποία χρεωστεῖ τὴν γέννησίν της εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν μεγάλων δυνάμεων, αἵτινες συνετέλεσαν τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, πρέπει μετὰ μεγάλης προσοχῆς νὰ πολιτεύηται, ὥστε νὰ μὴ εἰσάγῃ ἄνευ βεβαίου λόγου διάκρισιν μεταξὺ τῶν δυνάμεων ἐκείνων. Ἡμεῖς μὴ παραγνωρίζοντες τὴν εὐγνωμοσύνην, ἣν ὀφείλομεν πρὸς ὅλας τὰς μεγάλας δυνάμεις, αἵτινες συνήργησαν πρὸς τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, καὶ μηδεμίαν ἀποδεχόμενοι μεταξὺ αὐτῶν διάκρισιν, μεριμνῶντες δὲ περὶ τῶν συμφερόντων ἡμῶν, ὀφείλομεν νὰ μὴ ἀκολουθῶμεν οὐδεμίαν ξενικὴν πολιτικὴν, ἀλλὰ ν’ ἀκολουθῶμεν πολιτικὴν ἑλληνικὴν, ἡ δ’ ἑλληνικὴ πολιτικὴ ἔχει σκοπὸν τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἑτοίμη νὰ συμπράξῃ μετὰ πάσης δυνάμεως, ἥτις εἶναι διατεθειμένη νὰ συνδράμῃ τὰ συμφέροντα ταῦτα. Καὶ ἐνῷ τὸ πόρισμα τῆς ὁμιλίας, τὴν ὁποίαν ἔκαμα ἐπὶ τῆς παρελθούσης πολιτείας τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διὰ νὰ ἀνεύρω τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐσυμβούλευσε νὰ ἀκολουθήσητε, ἐν ᾧ τὸ πόρισμα τῆς ἑρμηνείας, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἐπὶ τῆς νωπῆς καὶ προσφάτου περὶ πολιτικῆς γνώμης αὐτοῦ, καταδεικνύει καθαρῶς πῶς σκέπτεται νὰ πολιτευθῇ ἡ Ἑλλὰς κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις, καὶ ἐνῷ ἐκ τοῦ πορίσματος τούτου δύναμαι νὰ ἐξαγάγω τὸ πολιτικὸν φρόνημα, τὸ ὁποῖον σᾶς προτείνει ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς νῦν Κυβερνήσεως, θέλετε, κύριοι, νὰ λησμονήσω τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου ἠθέλησε νὰ σᾶς ἀναμίξῃ εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτὴν, τὴν ὁποίαν κατὰ προτίμησιν σᾶς ἐσυμβούλευσε νὰ ἀκολουθήσετε; Ἐλησμόνησεν, ὅτι σεῖς εἶσθε Κοινοβούλιον καὶ δὲν εἶσθε συντακτικὴ συνέλευσις, ἡ ὁποία ἀντιπροσωπεύει καὶ τὴν βάσιν καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ ἡ ὁποία ὡς τοιαύτη δίδει ὁδηγίας εἰς τοὺς ὑπουργοὺς, ἐκδίδει προγράμματα, ἅτινα ὀφείλουσι νὰ ἐκτελεσθῶσι. Καὶ σᾶς προέτεινε νὰ ἀποφανθῆτε ἂν πρέπῃ νὰ μετέλθωμεν ἢ οὐ αὐτὴν τὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ σεῖς δὲν εἶσθε συνέλευσις, εἶσθε κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον νομοθετεῖ καὶ ἐπιτηρεῖ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Πῶς λοιπὸν δύνασθε νὰ δώσητε γνώμην, ἂν τοιαύτην ἢ τοιαύτην πρέπει νὰ μετέλθῃ πολιτικὴν ἡ κυβέρνησις, χωρὶς ν’ ἀπολέσητε τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιτηρῆτε τοὺς ὑπουργούς; πῶς δύνασθε νὰ ἀποφανθῆτε γνώμην ἐκ τῶν προτέρων, ποίαν πορείαν ὀφείλουσι νὰ ἀκολουθήσωσιν οἱ ὑπουργοί, οἵτινες μόνοι εἶναι ὑπεύθυνοι εἰς τὸ νὰ πράττωσιν, εἰς ἡμᾶς δὲ κατόπιν ἔρχεται τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου; Ἀλλ’ ἡ τακτική, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, εἶπον, ὅτι ἐτέθη ὑπ’ αὐτοῦ ἐν χρήσει καὶ ἄλλοτε.

§72ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ διακοπή τις.

§73ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἐπὶ 10 λεπτὰ ἡ συνεδρίασις. (Διακόπτεται ἐπὶ 10 λεπτὰ ἡ συνεδρίασις, μετὰ παρέλευσιν τῶν ὁποίων ἐπαναλαμβάνεται.)

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη τὸ νομοσχέδιον περὶ κυρώσεως συμβάσεως ἐμπορικῆς καὶ ναυτιλιακῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ῥωμουνίας, ὥστε θέλει ἀναγνωσθῆ εἰς βʹ συζήτησιν. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς βʹ συζήτησιν.)

§76Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου μετῆλθε τὴν πολιτικὴν νὰ θέσῃ τὸ κοινοβούλιον εἰς τὸ δίλημμα τί πρέπει νὰ πράξῃ, ἂν πρέπῃ νὰ ψηφίσῃ τὰ νομοσχέδιά του, καὶ τότε νὰ παραδεχθῇ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν του, ἢ ἂν πρέπῃ νὰ ἐξετάσῃ τὴν πολιτικήν του, καὶ τότε νὰ ἐπιψηφίσῃ τὰ νομοσχέδιά του. Μετῆλθε τὴν τακτικὴν ταύτην καὶ ἄλλοτε. Ὡς ἀντιπολίτευσις εἶπεν εἰς τοὺς συναδέλφους του, ὅτι δύω ὀφείλουσι νὰ πράξωσιν, εἴτε νὰ ψηφίσωσι κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, ὅτε θέλουσι θεωρηθῆ ὡς παραδεχόμενοι τὰς ἀρχὰς τοῦ κ. Τρικούπη, εἴτε, ἐὰν ἀποκρούωσι τὰς ἀρχὰς αὐτοῦ, νὰ ἀφήσωσιν εἰς τὴν ἐξουσίαν τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην. Αἱ δηλώσεις, τὰς ὁποίας διάφορα ἔντιμα μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἔσπευσαν τότε νὰ ἀνακοινώσουν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἀσπάζονται τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου τὰς θεωρίας, ἀπεδείκνυον, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης, δεχθεὶς νὰ σχηματίσῃ Ὑπουργεῖον, δὲν ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰς θεωρίας τὰς συνταγματικάς, τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἀνέγραψεν. Ἐπειράθη μάλιστα νὰ ἑρμηνεύσῃ τὴν ἀπόφασιν, διὰ τῆς ὁποίας εὐηρεστήθη τὸ Κοινοβούλιον νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας του ἐπί τινας ἡμέρας, ἵνα παρασκευάσῃ τὸ Ὑπουργεῖον καὶ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔργα του, ὡς ἀναγνώρισιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ χαρακτῆρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἑρμηνεία αὕτη εἶναι παρεξήγησις τῆς προαιρέσεως, τὴν ὁποίαν οἱ ἀντιπρόσωποι εἶχον, ὅταν συνῄνεσαν εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐξανίστατο κατὰ τοῦ Ὑπουργείου πρὸ μακροῦ χρόνου. Ἡ ἀντιπολίτευσις μὴ οὖσα ἐν τῇ ἐξουσίᾳ προέβαινεν εἰς ἐγκλήσεις καὶ κατηγορίας. Ἐνομίσαμεν, ὅτι ἐκ τῶν πρωτίστων καθηκόντων ἡμῶν ἦτο νὰ δυνηθῇ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἐλθὼν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰ δημόσια γραφεῖα, νὰ ἀνοίξῃ τοὺς φακέλλους, νὰ ἐρευνήσῃ τὰ πάντα, διὰ νὰ ἴδῃ πῶς διεχειρίσθημεν τὴν ἐξουσίαν, διὰ νὰ ἴδῃ ἐὰν ὅσα ἐξετόξευσε καθ’ ἡμῶν καὶ ὡς ἀντιπολιτευόμενος ὑπεστήριξεν, ὅτι ἦσαν οὐδὲν ἄλλο ἢ αἰτιάσεις, τὰς ὁποίας καλῇ τῇ πίστει ἀπεδέχετο καὶ διετύπου. Ἐπεθυμοῦμεν νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰ δημόσια γραφεῖα ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, νὰ ἴδῃ πῶς διεχειρίσθημεν τὰς δημοσίας ὑποθέσεις, νὰ ἐρευνήσῃ καὶ πληροφορηθῇ ποίους ἀγῶνας κατεβάλομεν πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν γενικῶν συμφερόντων μεθ’ ὅλα τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἀπηντήσαμεν ἐνιαχοῦ τῆς Εὐρώπης, καὶ διὰ ποίων προσπαθειῶν κατωρθώσαμεν νὰ τὰ ἐξασφαλίσωμεν. Ἐπεθυμοῦμεν νὰ ψαύσωσι τὰς δημοσίας ὑποθέσεις, διὰ νὰ ἴδωσι πῶς διεχειρίσθημεν τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα τὸ κοινοβούλιον μᾶς ἔδωκε δικαίωμα νὰ διαχειρισθῶμεν. Ἐπεθυμοῦμεν νὰ λάβωσι πάσας τὰς πληροφορίας πῶς διεχειρίσθημεν τὸ ἐκ 500,000 δραχμῶν κεφάλαιον· ἐὰν τὸ διεχειρίσθημεν πρὸς ἐξώνησιν τοῦ τύπου ἢ ἂν ἐπληρώσαμεν ἐξ αὐτοῦ ἀνταποκριτὰς ἐφημερίδων, διὰ νὰ πλέκωσι τὰ ἐγκώμια ἐμοῦ· διὰ νὰ ἴδωσιν, ἐὰν ἐδώκαμεν χρήματα εἰς ἐφημερίδας πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν, ἢ ἂν ἐχορηγήσαμεν μικρὰν ἀποζημίωσιν εἰς ἐφημερίδας ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἐκδιδομένας, ὅπως ὑπερασπισθῶσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ οὐχὶ τοὺς Ὑπουργούς· διὰ νὰ ἴδωσιν, ὅτι αἱ δαπάναι τοῦ 1879 στηρίζονται ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηριζόμενος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κατὰ τὸ 1877, διεχειρίσθη τὴν αὐτὴν πίστωσιν. Ἐπεθυμήσαμεν νὰ λάβωσι γνῶσιν ὅλων τῶν λεπτομερειῶν τῆς διοικήσεως, διὰ νὰ ἴδωσι πόσον μᾶς ἠδίκησαν ἐγκαλοῦντες ἢ συκοφαντοῦντες, ὅταν ἦσαν ἀντιπολιτευόμενοι· τέλος πάντων διὰ νὰ μὴ ὑποκύψῃ εἰς τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην καὶ ὁ προσφιλὴς συγγενής μου, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου, νὰ ἀναπτύξῃ τὰς ἠθικοπολιτικὰς θεωρίας του εἰς τὴν Βουλὴν σχετικῶς πρὸς τὸν ὑπεύθυνον διαχειριστὴν, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐδικαιοῦτο νὰ φρονῇ, ὅτι ᾐσθάνετο ὀλιγώτερον ἀπὸ αὐτὸν σέβας πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τοὺς νόμους. Σᾶς παρέστησαν, ὅτι ἐδαπανήσαμεν χρήματα πρὸς ἐξώνησιν συνειδήσεων, πρὸς ἐξαγορὰν ἐφημερίδων, ἐνῷ τὰ χρήματα ἐδόθησαν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ὑπηρέτησαν μετὰ ζήλου τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ πρὸς ἀποζημίωσιν αὐτῶν διὰ τὰς ζημίας, ἃς ὑπέστησαν, διότι ἠγωνίζοντο ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τούτων τοῦ ἔθνους. Λυποῦμαι διότι βλέπω τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν κατερχόμενον μέχρι τῶν τοιούτων μικροτήτων. Εἶναι μικρότητες ταῦτα προερχόμεναι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν νὰ κυβερνῶσι τὸν τόπον, καὶ ὀκνοῦσι ν’ ἀναγνωρίσωσιν, ὅτι, ὅταν τις ἀναβιβάζηται εἰς τὴν ἀρχὴν, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν ποικίλα συμφέροντα ἀντιβαίνοντα εἰς τὴν δημοσίαν ἐντολήν του. Λυποῦμαι διότι βλέπω τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ μὴ ἦναι πάντοτε σύμφωνος πρὸς ἑαυτόν. Λυποῦμαι νὰ βλέπω αὐτὸν ποτὲ μὲν ἀναγράφοντα ἀρχὴν συνταγματικὴν ἀποτελοῦσαν τὴν ὑποχρέωσιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅταν καλῆται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νῦν δὲ καταφεύγοντα εἰς ἐπινοήματα, διὰ ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰς συνταγματικὰς θεωρίας του ἐκείνας. Ἐγὼ δὲν συμμερίζομαι αὐτάς. Ἐγὼ ἐνθυμοῦμαι ὁρισμὸν, τὸν ὁποῖον ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἔδωκε πρὸς ἐκεῖνον, ὅστις τὸν ἠρώτησε «πῶς γίνεται ὁ πρωθυπουργὸς ἐν Ἑλλάδι» εἶπεν, ὅτι γίνεται δι’ ἑνὸς φύλλου χάρτου, τὸ ὁποῖον ὑπογράφει ὁ Βασιλεύς. Ἔχω τὴν αὐτὴν γνώμην μὲ τὸν κ. Δεληγεώργην, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι κατ’ αὐτὴν τὴν περίστασιν ὁ κ. Τρικούπης ἀποδεξάμενος τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου ἀνεκάλεσε τὰς συνταγματικὰς θεωρίας περὶ δεδηλωμένης πλειοψηφίας, τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἀνέγραψεν. Ἔχω τὴν γνώμην ἄν τις, καλούμενος ὑπὸ τοῦ ἡγεμόνος νὰ σχηματίσῃ Ὑπουργεῖον, δὲν εἶχεν ἐνδειχθῆ ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς, ὅτι ὀφείλει, ἅμα σχηματίσῃ Ὑπουργεῖον, νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν, ἵνα ἀναγνωρισθῇ ὑπ’ αὐτῆς. Λυποῦμαι τῇ ἀληθείᾳ, διότι ἄλλοτε μὲν ἐπεθύμει νὰ φαίνηται δεικνύων μέγαν ζῆλον ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αὐτοβουλίας τοῦ Κοινοβουλίου, ἤδη δὲ προσπαθεῖ δι’ ὑπαινιγμῶν νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν αὐτοβουλίαν ταύτην· ὑπολαμβάνει, ὅτι ἡ ἐνθύμησις τῶν δικαιωμάτων τοῦ στέμματος δύναται νὰ ἀσκήσῃ ἐπιῤῥοήν τινα ἐπὶ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, προσπαθεῖ νὰ φέρῃ τὸν λόγον περὶ αὐτῶν, ὡς ἂν ὑπῆρχέ τις, ὅστις ἠμφισβήτει τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ στέμμα ἔχει. Τίς ἡ ἀνάγκη τῆς ἐνθυμήσεως ταύτης; ποῖος ἠμφισβήτησε ἢ ποῖος ὡμίλησε περὶ περιορισμοῦ ἢ ἐπεκτάσεως αὐτῶν; γνωρίζομεν τὰ δικαιώματα αὐτὰ καὶ ἀναγνωρίζομεν ὅτι, ὅταν τὸ Κοινοβούλιον περιέλθῃ εἰς πλήρη ἀδυναμίαν, βεβαίαν καὶ ἀναντίῤῥητον, ἵνα συντελέσῃ εἰς σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ὅτι γίνεται προσφυγὴ εἰς τὰ δικαιώματα ἐκεῖνα, διὰ νὰ κατασταθῇ εὔκολος ἡ κατασκευὴ τῆς Κυβερνήσεως. Ἦτο περιττὸν νὰ μᾶς ἀναμνήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο. Ἀλλὰ γνωρίζομεν προσέτι, ὅτι δὲν γίνεται προσφυγὴ εἰς τὰ δικαιώματα ταῦτα πρὸς τὸν σκοπὸν μόνον τοῦτον, ἀλλὰ γίνεται καὶ ὅταν ἀναγράφωνται πολιτικὰ προγράμματα· τὸ στέμμα ἔχει καὶ αὐτὸ γνώμην καὶ ἀπόφασιν· ἑπομένως, ἐὰν κρίνῃ, ὅτι τὰ προγράμματα, τὰ ὁποῖα ἐκτίθενται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν εἶναι ἐντελῶς σύμφωνα πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου, καὶ ὑπάρξῃ δισταγμὸς μὴ τὸ ἀσπαζόμενον τυχὸν αὐτὰ Κοινοβούλιον δὲν διερμηνεύῃ τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους, καὶ τότε αὖθις τὸ στέμμα προκαλεῖ τὸ ἔθνος νὰ ἀποφανθῇ, ἐὰν ἀποδέχηται τὰ προγράμματα ταῦτα ἢ οὐχί. Ὁ βίος ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔχει τὸ μέγα προτέρημα αἱ γνῶμαι νὰ ἦναι γνωσταὶ, καὶ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἐκφράζονται καὶ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἡ ἐκτέλεσις αὐτῶν, νὰ ἦναι δημόσιος. Οἱ ὑπαινιγμοί, αἱ ἐνδείξεις δὲν συμβιβάζονται μὲ τὴν δημοσιότητα ταύτην. Ἀφοῦ, κύριοι, ἐπείσθη ὁ κ. πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιθέσῃ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἐπὶ τῆς ράχεως τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καὶ δὲν συνῄνεσε νὰ τὴν ἀφήσῃ κεχωρισμένην, ἐξεπλήρωσα καθῆκον ζητήσας τὸν χωρισμὸν αὐτῶν· ἐξεπλήρωσα ὡσαύτως καθῆκον συμβουλεύσας ὑμᾶς νὰ ἀποκρύπητε τὴν ἀποκλειστικὴν πολιτικὴν, διότι φρονῶ, ὅτι τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους δὲν δύνανται νὰ ἐξασφαλισθῶσιν, ἐὰν παραδεχθῆτε αὐτὴν τὴν ἀποκλειστικὴν πολιτικήν. Ἐσύστησα εἰς ὑμᾶς νὰ ἐξετάσητε ἐκ τῶν προτέρων, ἐὰν θὰ δυνηθῆτε νὰ εὕρητε προστάτας, ἐὰν ἀκολουθήσητε αὐτὴν τὴν ἀποκλειστικὴν πολιτικὴν, καὶ ἐὰν ἐφροντίσατε διὰ συμφωνιῶν καὶ συμβάσεων νὰ ἐξασφαλίσητε τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Καὶ ἐγὼ εἶμαι σύμφωνος, ὅτι ἡ φορολογία τῶν δημητριακῶν καρπῶν ἐνεργεῖται πλημμελῶς, καὶ ὅτι ἡ βάσις, ἐφ’ ἧς στηρίζεται, εἶναι ἄνισος καὶ ἄδικος· ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν βεβαιοῦται ἡ φορολογία αὕτη, εἶναι πλημμελής· ὅτι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν εἰσπράττονται καὶ εἰσέρχονται τὰ χρήματα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, εἶναι καταθλιπτικὸς καὶ ἐλαττωματικός. Καὶ ἐνῷ εἶμαι ἕτοιμος νὰ ὑποστηρίξω πᾶσαν μεταβολὴν, ἥτις ἤθελε θεραπεύσει τὰ ἄτοπα ταῦτα, διστάζω ν’ ἀποδεχθῶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου προτείνει. Τὸ φορολογικὸν σύστημα τὸ στηριζόμενον ἐπὶ τῆς δεκάτης εἰς τὴν Γαλλίαν ἄλλοτε πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἦτο μάστιξ, ἥτις κατέστρεφε πάσας τὰς γεωπονικὰς τάξεις καὶ ἥτις ἐπηρέαζεν ἐπαισθητῶς τὰς παραγωγικὰς δυνάμεις τοῦ τόπου. Καὶ ἦτον ὁ φόρος τῆς δεκάτης οὐχὶ εἷς καὶ μόνος, ἀλλὰ πολλαπλοῖ· ἐπεβάλλετο δηλονότι ἐκτὸς τοῦ κυρίως φόρου τῆς δεκάτης γνωστοῦ ὑπὸ τὸ ὄνομα dîmes καὶ ἕτερος τοιοῦτος φόρος la taille, καὶ τρίτος le taillon καὶ τέταρτος la grante crue. Οὕτω διαφόρους καὶ πολλαπλοῦς φόρους εἶχον, οἵτινες ἐπεβάρυνον τὴν παραγωγὴν τοῦ τόπου. Καὶ ἐνῷ ὅλη ἡ Γαλλία ἦτο σύμφωνος ν’ ἀπαλλαγῇ ἀπ’ αὐτῶν, ἐδέησε νὰ γένωνται ἐπανειλημμένως μακραὶ μελέται, καὶ ἄνδρες ἐπιφανεῖς νὰ ἀσχοληθῶσιν, ὡς ὁ Loully, ὁ Colbert ὁ Turgot διὰ νὰ ἀντικαταστήσωσι τὸ πλημμελές. Καὶ ἐδέησε νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐπανάστασις καὶ μόλις, καὶ μετὰ βίας ἠδυνήθησαν νὰ ἀνεύρωσιν ἄλλο σύστημα ἧττον καταθλιπτικόν. Μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι σπουδαῖον νὰ ζητῇ τις ἐκ τοῦ προχείρου νὰ μεταβάλλῃ φορολογικὸν σύστημα. Καὶ ὅμως ἡμεῖς, καί τοι ἔχοντες τὴν διάθεσιν νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τοῦ ἐγγείου φόρου ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν, ἐκπλησσόμεθα βλέποντες ἐκείνους, οἵτινες ἔχουσι τὴν εὐθύνην ὡς κυβερνῆται τοῦ Κράτους, οἵτινες ἔχουσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ δημοσίου ταμείου, τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐκπλησσόμεθα βλέποντες αὐτοὺς ἐρχομένους καὶ προβάλλοντας τὴν τοιαύτην κατάργησιν τοῦ ἐγγείου φόρου. Δύνασθε νὰ τὸ πράξητε, ἀλλὰ δὲν εἶναι σπουδαία ἡ κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔρχεται ἐν χρόνῳ τοιούτῳ νὰ μεταβάλῃ καθεστώς, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ τόσα ἔτη, ἐπὶ τῷ κινδύνῳ νὰ ἐλαττώσῃ ἐπὶ τοσοῦτον τὰ ἔσοδα τοῦ κράτους. Ἀλλὰ καὶ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον σᾶς προτείνουσι πρὸς ἀντικατάστασιν τοῦ ὑπάρχοντος, εἶναι σύστημα τελειότερον τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον εἶναι εἰς ἐνέργειαν; Ἐγώ, ὡς βουλευτὴς, ἂν ἐπρόκειτο νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου, ἤθελον προτιμήσει νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς ἐντελοῦς καταργήσεως τῆς δεκάτης, οὐδέποτε ὅμως ἤθελον ψηφίσει ὑπὲρ τῆς μετατροπῆς καὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ φόρου τούτου διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Μήπως ὁ φόρος αὐτὸς δὲν εἶναι ἄνισος; μήπως δὲν εἶναι ἄδικος; καὶ φορολογοῦντες τὰ ἀροτριῶντα κτήνη λαμβάνετε ἀπὸ τοὺς καλλιεργοῦντας τὴν γῆν διὰ σπορᾶς ἴσην μερίδα φόρου, ὅσην ζητεῖτε ἀπὸ πάντας τοὺς ἄλλους φορολογουμένους, οἱ ὁποῖοι ὑπόκεινται εἰς τὰ ἄλλα εἴδη τῶν φόρων; καὶ μήπως ἐπιβάλλοντες τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ζητεῖτε ἀπὸ τοὺς καλλιεργοῦντας τὴν γῆν διὰ σπορᾶς ἀπὸ ἕκαστον ἐξ αὐτῶν ἴσον ποσὸν τοῦ φόρου; Ὁ ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν φόρος εἰσάγει ἀνισότητα φορολογίας ἐπὶ τῆς παραγωγῆς ταύτης πρὸς τὰς ἄλλας καλλιεργείας, ἀνισότητα φορολογίας τῶν διὰ σπορᾶς καλλιεργούντων τὴν γῆν πρὸς ἀλλήλους· ἔχει πρὸς τούτοις καὶ τὸ ἄλλο ἄτοπον, ὅτι δὲν φορολογεῖται ἡ παραγωγή, ἀλλὰ τὰ μέσα τῆς παραγωγῆς. Ὁ φόρος ὁ ἐπὶ τῆς παραγωγῆς εἶναι φόρος λίαν εὔλογος· ἕκαστος παράγων ἐν τῷ Κράτει συνεισφέρει εἰς πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους καὶ πρέπει νὰ συνεισφέρῃ ἐπὶ τοσοῦτον καθ’ ὅσον παράγει καὶ ἂν παράγῃ· ἀλλ’ ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν εἶναι φόρος, ὁ ὁποῖος δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν βεβαιότητα τῆς παραγωγῆς, οὐδὲ εἰς τὸ ποσὸν τῆς παραγωγῆς· τὰ ἀροτριῶντα κτήνη εἶναι κεφάλαιον κινητὸν, ὡς οἱ ἀγροὶ εἶναι κεφάλαιον ἀκίνητον, ὡς ἡ ἐργασία εἶναι κεφάλαιον ἀναγκαῖον πρὸς παραγωγήν· λοιπὸν δὲν εἶσθε ἐν δικαιοσύνῃ, ὅταν φορολογῆτε εἴτε τὸ μόνιμον κεφάλαιον, εἴτε τὴν ἐργασίαν, διότι δὲν εἶσθε βέβαιοι περὶ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον τὰ τρία ταῦτα θέλουσι παραγάγει, περὶ τοῦ ποσοῦ τῆς παραγωγῆς. Καὶ ἀφοῦ ἐπέπρωτο ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ νὰ σᾶς παρασταθῇ ἀχώριστος μὲ τὴν ἀντικατάστασιν τῆς δεκάτης καὶ μὲ τὴν ἐλάττωσιν τῆς θητείας, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ῥίψω βλέμμα καὶ ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ σχεδίου, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις σᾶς προτείνει· ὁ πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μεθ’ ὕφους, τὸ ὁποῖον ἐνίοτε δὲν παραμελεῖ νὰ μεταχειρίζηται, ὅταν πρόκηται νὰ παραστήσῃ τοὺς ἀντιλέγοντας, εἶπε προχθὲς ἀπαντῶν πρὸς τὸν βουλευτὴν Μεσσήνης, «καὶ ἡμεῖς δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἱκανοποιήσωμεν τοὺς ἐθνικοὺς πόθους διὰ τῶν 1200 ἀνδρῶν, καὶ θὰ δυνηθῆτε σεῖς διὰ τῶν 5,000;» Καὶ ἡ ἀποστροφὴ αὕτη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπέσπασε τὴν ἱλαρότητα τῶν μεριζομένων τὸ φρόνημα αὐτοῦ· βεβαίως οὔτε οἱ 1200, οὔτε οἱ 5,000 δὲν θέλουσι δυνηθῆ νὰ σώσωσι τὰ ἐθνικὰ δικαιώματα ἢ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους, ἄν ποτε ἤθελε παρουσιασθῆ ἡ ἀνάγκη τῆς προσφυγῆς εἰς τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις, διὰ νὰ διασωθῶσι τὰ δικαιώματα καὶ οἱ πόθοι ἡμῶν. Ἀλλὰ βεβαίως τὸ προτεινόμενον σύστημα εἶναι πρωτοφανὲς, τὸ ὁποῖον σᾶς παρουσιάζει στρατὸν ἐκπαιδεύσεως, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ ἀριθμὸς τῶν στρατιωτῶν πρὸς τοὺς μουσικοὺς εἶναι ὡς 11 πρὸς 1. Τοιοῦτος στρατὸς δύναται νὰ ἀξιοῖ νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς στρατὸς πρωτότυπος· ἀλλὰ βεβαίως διὰ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν θέλετε δυνηθῆ νὰ ἐξασκήσητε τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου καὶ νὰ παρασκευάσητε τὸν τόπον πρὸς τὰς ἀνάγκας τὰς ὁποίας τὸ ἄγνωστον μέλλον δύναται νὰ σᾶς παρουσιάσῃ. Ἂν σκοπῆτε νὰ κλείσητε τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὰς ἀνάγκας, ταύτας, νὰ μὴ προσβλέψητε εἰς τὰ ἐνδεχόμενα, ἂν σκοπῆτε νὰ ἀρκεσθῆτε εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν διοικητικῶν βελτιώσεων τῶν ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῶν ἑλληνικῶν λαῶν, οἵτινες εὑρίσκονται ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τῆς ὁμόρου χώρας, ἐννοῶ, ὅτι δὲν ἔχετε ἀνάγκην τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἐννοῶ ὅτι εἶναι εἰλικρινέστερον καὶ ἁπλούστερον νὰ παραλείψητε πάντα ταῦτα, καὶ ν’ ἀσπασθῆτε τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον μετὰ παῤῥησίας σᾶς προέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Πάλης. Μὴ ἀκολουθήσετε τὸ σύστημα αὐτὸ, κατὰ τὸ ὁποῖον νομίζετε, ὅτι κάτι τι δύνασθε νὰ ἐλπίζητε, ἐνῷ δὲν δύνασθε νὰ ἐλπίζητε μηδέν· νομίζω, ὅτι μέσος ὅρος δὲν εἶναι· ἢ ἔχετε τὸ πρόγραμμα τῶν ἐντίμων Βουλευτῶν τῆς Πάλης, τὴν δωδεκάδελτον τοῦ Νικολάου Ἰακωβάτου, ἀνδρὸς μετὰ παῤῥησίας ὁμιλήσαντος, ἢ ἔχετε τὸ σύστημα νὰ μεριμνήσητε καὶ παρασκευάσητε στρατιωτικῶς τὸν τόπον· μέσος ὅρος δὲν ὑπάρχει, διότι οἱ μέσοι ὅροι δὲν εἶναι ἀλήθεια, εἶναι πλάνη, καὶ οὐδεὶς πρέπει νὰ πλανᾷ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους. Κύριοι, πρέπει νὰ συμπεράνω. Κατ’ ἐμὴν γνώμην, πρὶν ἢ ἀποφασίσῃ τὸ Κράτος ποίαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν πρέπει νὰ μετέλθῃ, πρέπει νὰ βασανίσῃ τὰς περιστάσεις αὐτοῦ καὶ ἀνεύρῃ τὰς ἀνάγκας καὶ τὰ συμφέροντα αὐτοῦ, νὰ προσδιορίσῃ αὐτὰ ἐπακριβῶς καὶ νὰ κρίνῃ περὶ τῶν μέσων καὶ τοῦ τρόπου, διὰ τῶν ὁποίων θέλει δυνηθῆ νὰ ἐπιζητήσῃ τὴν διάσωσιν ἢ τὴν θεραπείαν αὐτῶν. Ἡμεῖς ἔχομεν ἤδη γνωστὰς τὰς ἀνάγκας ἡμῶν, καὶ εἶναι εἰς ὑμᾶς γνωστὰ τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἔχετε ἐκκρεμῆ, καὶ εἶναι εἰς ὑμᾶς γνωστοὶ οἱ πόθοι, τοὺς ὁποίους ἔχετε καὶ ἔχουσιν οἱ συμπολῖται ὑμῶν. Αἱ ἀνάγκαι ἡμῶν εἶναι νὰ φθάσωμεν τέλος πάντων εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου, αἱ ἀνάγκαι ἡμῶν εἶναι ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πρωτοκόλλου νὰ γείνῃ τοιαύτη, ὁποίαν ἐνόει τὸ συνέδριον τοῦ Βερολίνου· ἀλλὰ διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου 13 καὶ διὰ νὰ κατορθώσωμεν ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ νὰ ἦναι σύμφωνος μὲ τοὺς γενικοὺς ὅρους τοῦ πρωτοκόλου 13, μὲ τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον τὸ συνέδριον εἶχε, καὶ διὰ νὰ ἐξασφαλίσητε τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ, δὲν σᾶς συμφέρει νὰ ἀκολουθήσητε πολιτικὴν ἐξωτερικὴν ἀποκλειστικήν. Καὶ δὲν σᾶς συμφέρει, διότι οἱ σκοποὶ ἡμῶν καὶ αἱ ἀνάγκαι ἡμῶν δὲν εἶναι σκοποὶ καὶ ἀνάγκαι καὶ τῶν ἄλλων Κρατῶν, πρέπει δὲ προηγουμένως νὰ πεισθῆτε, ὅτι ἀναγνωρίζονται παρ’ αὐτῶν αἱ ἀνάγκαι ἡμῶν, καὶ ὅτι εἶναι διατεθειμένοι ἐκεῖνοι μετὰ, τῶν ὁποίων θέλετε νὰ συμπράξετε καὶ πρὸς τοὺς ὁποίους θέλετε νὰ ἀφοσιωθῆτε, εἶναι διατεθειμένοι νὰ θεραπεύσωσι τὴν ἀνάγκην ὑμῶν καὶ τὰ συμφέροντά σας. Ἡ δευτέρα ἀνάγκη, τὴν ὁποίαν ἔχετε, τὸ δεύτερον συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχετε, εἶναι νὰ παρασκευάσητε τὸ μέλλον· πρὸς τοῦτο δὲ πρέπει νὰ μεριμνᾶτε αἰωνίως περὶ αὐτοῦ, καὶ πρέπει νὰ καταστήσητε γνωστὸν εἰς ὅλον τὸν κόσμον, ὅτι εἶσθε ἄξιοι νὰ μεριμνᾶτε περὶ αὐτοῦ, διότι, ἐὰν πολιτευόμενοι, ὅπως σᾶς ἐσυμβούλευσαν νὰ πολιτευθῆτε, ἐγκαταλείψητε τὴν μέριμναν, τὴν ὁποίαν ὀφείλετε περὶ τοῦ μέλλοντός σας, θέλετε δώσει εἰς τοὺς ἐκτὸς ὑμῶν, εἰς τὴν Εὐρώπην, νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι ὑμεῖς δὲν εἶσθε ἄξιοι νὰ μεριμνᾶτε περὶ τοῦ μέλλοντος ὑμῶν. Εὔχομαι, κύριοι, τὸ καθεστὼς, τὸ ὁποῖον τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου ἀνέγραψεν, εὔχομαι νὰ μένῃ διαρκῶς ἀναλλοίωτον καὶ ἀμετάβλητον· εὔχομαι νὰ μὴ παρουσιασθῇ περίστασις, ἥτις νὰ κλονίσῃ ἢ νὰ μεταβάλλῃ τὸ καθεστὼς τοῦτο, διότι ἐν τῇ παρατάσει τῆς διαρκείας τοῦ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον ἡ Εὐρώπη διὰ τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου ἀνέγραψε, διασώζεται ἡ ἐλπίς, ὅτι, ἄν ποτε ἡ θεία πρόνοια ἤθελεν ἀποφασίσει νὰ μεταβληθῇ τὸ καθεστὼς τοῦτο, κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην θέλομεν εἶσθαι κρείττονες ἡμῶν αὐτῶν. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ μένετε ἀμέριμνοι, καὶ νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι τὰ πράγματα τρέχουσι τὸν φυσικόν των ῥοῦν· συμβεβηκότα ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεως ὑμῶν δὲν γνωρίζετε ποῖα ἀποτελέσματα δύνανται νὰ παραγάγωσι, καὶ ἂν συμβῇ τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα νὰ ἐπηρεάζωσι τὴν καθεστῶσαν τάξιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, μὴ νομίσητε, ὅτι δύναται νὰ προσβλέψῃ τις εἰς ὑμᾶς, ὅταν ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι σεῖς εἶσθε ἀνίκανοι διὰ νὰ τῷ χρησιμεύσητε. Πρέπει νὰ κατασταθῆτε ἱκανοὶ διὰ νὰ χρησιμεύσητε, καὶ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ ἀσχολῆσθε νὰ παρασκευάζητε τὸν τόπον, καὶ δὲν θέλετε δυνηθῆ νὰ παρασκευάσητε τὸν τόπον διὰ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν 1200 ἀνδρῶν. Δὲν εἶναι ὀρθὴ ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωκεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἀρκεῖ νὰ δηλώσητε, ὅτι εἶσθε διατεθειμένοι ν’ ἀκολουθήσητε αὐτὴν ἢ ἐκείνην ἀποκλειστικῶς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ὅτι ἡ δύναμις ἐκείνη, τῆς ὁποίας τὴν πολιτικὴν θὰ ἀκολουθήσετε, θέλει ἐγκολπωθῆ τοὺς πόθους σας καὶ θέλει ἀγωνισθῆ διὰ νὰ σᾶς παρασκευάσῃ καὶ σᾶς δώσῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σεῖς ἐπιθυμεῖτε, καὶ ἂν σεῖς δὲν ἦσθε εἰς κατάστασιν νὰ συντελέσητε εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν πόθων τούτων· ἐξεναντίας ἡ βεβαιότης περὶ τῆς ὑμετέρας ἀνικανότητος θέλει ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα ἵνα ἑκάστη τῶν μεγάλων δυνάμεων ἀποστρέψῃ τὸ πρόσωπόν της ἀφ’ ὑμῶν, καὶ σᾶς θεωρήσῃ ἀναξίους νὰ ἐπιτελέσητε τὸ καθῆκον ὑμῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Καὶ νομίζετε, ὅτι, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ κανονισθοῦν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ τελευταίου ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, ἡ πεποίθησις, τὴν ὁποίαν ἡ μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης πολιτική σας ἐνέπνεε, νομίζετε, ὅτι δὲν ἐπηρέαζε τὰς γνώμας τῶν δυνάμεων περὶ τῆς χρησιμότητος, τὴν ὁποίαν ἔχετε καὶ δὲν ἀνευρίσκετε εἰς τὰς πράξεις τοῦ συνεδρίου προαίρεσίν τινα τείνουσαν ἵνα ἀναζητήσῃ ἀλλαχοῦ τὴν χρησιμότητα, τὴν ὁποίαν σεῖς δὲν εἶσθε εἰς κατάστασιν νὰ προσφέρητε; καὶ δὲν ἀνησυχεῖτε μήπως τοιαύτη ὤθησις, εἰς τὴν ὁποίαν ἐδώκατε ἀφορμὴν ὑμεῖς αὐτοὶ καὶ ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, τοιαύτη ὤθησις ἐπιτεινομένη δυνηθῆ μίαν ἡμέραν νὰ παραγάγῃ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα νὰ διαψεύσωσι καὶ τὰς ἐλπίδας τῶν πατέρων σας καὶ τοὺς πόθους ὑμῶν αὐτῶν; Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους εἶμαι κατὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, πρὸς τὴν ὁποίαν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ σᾶς παρασύρῃ· δι’ αὐτὸν τὸν λόγον εἶμαι προσέτι ἐναντίος τῶν πρακτικῶν σχεδίων, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Τρικούπης σᾶς προέβαλεν. Ὡς πρὸς τὴν φορολογίαν τῶν δημητριακῶν καρπῶν εἶμαι ἕτοιμος νὰ προσχωρήσω πρὸς πᾶν μέτρον, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀπολήγει εἰς τὴν βελτίωσιν τοῦ καθεστῶτος ἔστω καὶ διὰ τῆς καταργήσεως τοῦ καθεστῶτος συστήματος, ἂν οἱ κυβερνῶντες ἠδύναντο νὰ ἐξεύρωσι πόρους ἄλλους δυναμένους νὰ ἀντικαταστήσωσι τὴν πρόσοδον, ἥτις εἰσάγεται ἐκ τοῦ φόρου τῶν δημητριακῶν καρπῶν· τὴν εὐθύνην ἐγὼ δὲν φέρω, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἵτινες κυβερνῶντες προβάλλουν τοιαῦτα μέτρα καὶ οἱ ὁποῖοι ἐμβάλλουσιν εἰς πειρασμὸν τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου προβάλλοντες τοιαῦτα μέτρα. Ὡσαύτως θὰ ἦμαι ἐναντίος τοῦ μέτρου, τὸ ὁ ὁποῖον ὁ κ. Τρικούπης σᾶς προέβαλεν ὡς συντελοῦν εἰς τὴν ἐλάττωσιν τῶν ἐξόδων, τοῦ μέτρου τῆς διαθέσεως τῶν χρημάτων τῶν πληρωθέντων εἰς τὰς τραπέζας ἀπέναντι τῶν δανείων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὑπάρχει ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, πρὸς ἐξαγορὰν ἐντόκων γραμματίων ἢ πρὸς πληρωμὴν ἄλλων χρεῶν τοῦ δημοσίου. Ἄλλοτε παρέστησα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο εἶναι ἔμμεσος φορολογία τῶν συναλλαγῶν, εἶναι ἀναστολὴ τοῦ ἐμπορίου, καὶ νομίζω, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις πρέπει νὰ ἔχωσι μεγαλειτέραν παῤῥησίαν, ἂν θέλωσι νὰ οἰκονομήσωσι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν οἰκονομηθῆ διὰ τῆς ἐξαγορᾶς τῶν ἐντόκων γραμματίων ἢ τῶν ἄλλων χρεῶν τοῦ δημοσίου, νὰ ζητήσωσι νὰ ἐξεύρωσι ταῦτα διὰ φόρων, νὰ μὴ προσφεύγωσι δὲ εἰς τοιαύτην ἔμμεσον φορολογίαν. Καὶ εἶναι ἔμμεσος φορολογία, διότι τὸ συνάλλαγμα θέλει ὑπερτιμηθῆ ἐπὶ τοσοῦτον, ἐφ’ ὅσον εἶχεν ὑπερτιμηθῆ πρὶν συνομολογηθῇ τὸ δάνειον τῶν 60, 000,000· τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ δανείου τούτου παρήχθησαν, δὲν ἐπήρκεσαν ἵνα ἄρωσι τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἐπήρκεσαν ὅμως διὰ νὰ ἀναιρέσωσι τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἀνισοῤῥοπία ἡ μεγάλη, ἡ ὁποία ὑπῆρχε μεταξὺ τοῦ νομίσματος καὶ τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, κατέπεσεν ἐπὶ τοσοῦτο, ὥστε μικρὰ εἶναι ἡ διαφορά, ἡ ὁποία διακρίνει τὰ δύο ταῦτα συναλλαγματικὰ μέσα· ἂν ὅμως ῥίψητε εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν αὖθις ὅλα τὰ τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ὁποῖα εἴχετε ῥίψει πρὶν συνομολογηθῇ τὸ δάνειον τῶν 60,000,000, θέλετε ἐπαναφέρει τὴν ἀνισοῤῥοπίαν εἰς τὸν βαθμὸν, εἰς τὸν ὁποῖον εἶχεν ἀνυψωθῆ πρὶν συνομολογηθῇ τὸ δάνειον ἐκεῖνο, καὶ θέλετε καταδικάσει τὰς συναλλαγὰς καὶ τὸ ἐμπόριον νὰ πληρώσωσι τὴν ἐκ τῆς ἐπανελεισομένης ταύτης ἀνισοῤῥοπίας ζημίαν.

§77ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτὸν διὰ ν’ ἀνταγωνισθῶ πρὸς τὰς διαγωνιζομένας μερίδας· ἀνῆλθον τὸ βῆμα ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου καὶ ἵνα ἀπαριθμήσω τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους θέλω καταψηφίσει ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ τὴν Κυβέρνησιν· βεβαίως, κύριοι, ἡ εὐθύνη εἶναι μεγάλη πάντοτε ὁσάκις ἀποφαίνεταί τις περὶ Κυβερνήσεως. Τὸ τελειότερον ὑπουργεῖον ἐν συνταγματικῷ πολιτεύματι δὲν εἶναι ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως κατὰ συνταγματικοὺς τύπους, ἀλλὰ κατὰ τύπους κοινοβουλευτικούς. Διαφέρει δὲ μεγάλως ὁ σχηματισμὸς συνταγματικῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὸν σχηματισμὸν κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὁ κ. Τρικούπης πρὸ πάντων πρεσβεύει τοῦτο, ἀναγνωρίζει τὴν ἀξίαν τῆς κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἴσως αὐτὸς περισσότερον τῶν ἄλλων καθιέρωσε τὴν ἰδέαν αὐτήν· ἀλλὰ δὶς ἦλθε νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα καὶ εἶχε τὸ ἀτύχημα δὶς νὰ ἔλθῃ ἀντικοινοβουλευτικῶς, οὐδέποτε εἰσελθὼν εἰς τὸ Κοινοβούλιον ὡς Κυβέρνησις ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πολλῶν. Δὶς τουτέστιν ὑπῆρξεν ἀπόῤῥοια μειοψηφίας, καὶ ἐπεβλήθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο ὑπὸ τοῦ στέμματος. Γνωστὸν εἶναι, κύριοι, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι θερμὸς θιασώτης τοῦ κοινοβουλευτικοῦ τύπου. Ἀλλὰ παντάπασιν δὲν εἶναι ἀκόλουθος πρὸς ἑαυτὸν ὁ κ. Τρικούπης, ἐρχόμενος οὕτως εἰς τὰ πράγματα ὡς ἦλθε νῦν. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ὅτι ἔλαβε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Δευτέραν, ὅτε πρῶτον ἐνεφανίσθη εἰς τὸ Κοινοβούλιον· διότι «δὲν μὲ ἐρωτήσατε ἀμέσως πόθεν ἦλθον»· αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα δὲν μοῦ ἐφάνη σπουδαῖον, εἶναι εὐφυὲς, ἐπιτήδειον εἰς τὸ νὰ ἀποπλανήσῃ, ἀλλὰ δὲν διαφέρει πολὺ ἀπὸ δικηγορικάς τινας ἐνστάσεις ἢ ἐπιχειρήματα· ἐζήτησεν αὐτὸς ἀναβολὴν νὰ συζητήσωμεν τοῦτο, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν σήμερον, ἀναβολὴν τοῦ ζητήματος τοῦ κεφαλαιώδους ἂν ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ἦλθεν ἔχῃ ἐφεξῆς τουλάχιστον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐνῷ ἐζήτησεν ἀναβολὴν πρὸς συζήτησιν λέγει «διότι μοῦ ἐδόθη ἀναβολὴ, ἐκέρδησα τὸ ζήτημα.» Κύριοι, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν δύναμαι νὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως· πρὸ πάντων δὲ, διότι δύναμαι νὰ ἐναβρύνομαι, ὅτι κάθημαι εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, τὴν πτέρυγα ἐκείνην, ἡ ὁποία οὐδέποτε ἐκυβέρνησεν ἐλθοῦσα ἀντικοινοβουλευτικῶς, οὐδέποτε διὰ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ἥτις οὐδέποτε ὑπῆρξε παράρτημα προνομίας τοῦ στέμματος. Κύριοι, ἐγκαταλείπων τὸ ζήτημα τοῦτο ἔρχομαι εἰς τὴν οἰκονομικὴν πολιτείαν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ πολιτεία αὐτῆς δὲν ἄγει εἰς οἰκονομικὴν εὐεξίαν, καὶ ἀπομακρύνει ἀπὸ τοῦ ἰσοζυγίου καὶ περιέχει ἔλλειμμα μεῖζον ἢ κατὰ τὴν οἰκονομικὴν διοίκησιν τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως. Δὲν δύναμαι καὶ τοῦτο βεβαίως νὰ τὸ ἀναπτύξω διὰ πολλῶν, ἀλλὰ ὑπενθυμίζω, ὅτι διωρίσατε ἐπιτροπὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἥτις ἐμελέτησεν αὐτὸν κατὰ κονδύλια ἓν πρὸς ἓν, ἔφερε μίαν ἔκθεσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ ἔλλειμμα εἶναι 2½ ἑκατομμύρια, ἡ δὲ νέα Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐκόπτετο ἄλλοτε κατὰ τοῦ ἐλλείμματος καὶ ὑπὲρ τοῦ ἰσοζυγίου, ἡ ὁποία ἐπηγγέλλετο, ὅτι ἐκ παντὸς τρόπου θέλει φέρει τι ἰσοζύγιον, παρουσιάζει ἔλλειμμα 5 ἑκατ. ἀλλὰ τὸ παράπονόν μου δὲν εἶναι κυρίως αὐτὸ, διότι ἐνδέχεται ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ ἦναι πεπλανημένη· παραπονοῦμαι πρὸ πάντων, ὅτι δὲν ἀποδεικνύει τὸ οἰκονομικὸν σύστημα τῆς Κυβερνήσεως τὴν δέουσαν στοργὴν πρὸς τὴν οἰκονομικὴν εὐεξίαν τοῦ Κράτους, διότι ἐνῷ προφανὲς εἶναι τὸ ἔλλειμμα 5 ἑκατομ. ἐνῷ τὸ ὁμολογεῖ, παντάπασι δὲν ἐπεξειργάσθη ἡ Κυβέρνησις ἓν σύστημα περὶ ἀσφαλοῦς διαθέσεως μεγάλου καὶ πλουσίου κλάδου δημοσίου πλούτου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐγένετο σπουδαία συζήτησις. Ἓν σύστημα διαθέσεως ἑνὸς ἐθνικοῦ πόρου, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν κοινὴν πεποίθησιν ἀναμφιβόλως προάγει τὴν πρόσοδον πλέον ἢ κατὰ τὸ ποσὸν τὸ εἰσπραττόμενον κατ’ ἔτος κατὰ τρία ἢ τέσσαρα ἑκατομ. Δὲν ἐξετάζω τοὺς λόγους, κύριοι, παραπονοῦμαι μόνον, ὅτι οὐδὲ νύξις περὶ τῆς διαθέσεως ταύτης ἐν τῷ προγράμματι τῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχει, ἐννοῶ τὴν ἐνοικίασιν τῶν τελωνείων. Ἠδυνάμην νὰ εἴπω εἰς τὴν δεξιὰν πτέρυγα: «ἐπαγγέλλεσθε οἰκονομίας, ἔχετε ἔλλειμμα, θέλετε κατάργησιν φόρων ἄνευ ἀντικαταστάσεως, ἐλέγχετε τὴν κακὴν διαχείρισιν καὶ εἶναι ἐπισήμως βεβαιωμένον, ὅτι πλέον τῶν 2 ἢ 3 ἑκατομ. κλέπτονται ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν τελωνείων· ἡ Κυβέρνησίς σας ἐπηγγείλατο τὸ ἰσοζύγιον καὶ ἐν τούτοις οὐδεμίαν μελέτην ἔκαμεν ἐπὶ τῆς σπουδαίας ταύτης προτάσεως. Μία διαβατικὴ ἐπιτροπὴ σᾶς διετύπωσε κάτι τι· ἀλλὰ τοῦτο ἐθεωρήθη ἀνάξιον ἐξετάσεως. Ἀλλὰ σᾶς παρατηρῶ ὅτι ἐμελετήθη τὸ ζήτημα ἐν σπουδαίᾳ συνεδριάσει εἰδικῶν ἀνδρῶν, καὶ εὑρέθη, ὅτι εἶναι πρακτικώτατον νὰ ἐνοικιασθῶσι τὰ τελωνεῖα, νὰ παύσωσιν αἱ κλοπαὶ καὶ τὰ λαθρεμπόρια καὶ νὰ μὴ ἔχωμεν τὸ ἔλλειμμα· ἤκουσα μάλιστα, ὅτι αἱ Πάτραι γογγύζουσι πάσχουσαι ἐκ τοῦ λαθρεμπορίου, ὡς πάσχοντος τοῦ ἐπὶ ἴσοις διαγωνισμοῦ τῶν ἐμπόρων, ὅτι τὸ ἐκεῖ χρηματιστήριον παραπονεῖται ἐπὶ τούτοις. Τὸ κατ’ ἐμὲ διαμαρτύρομαι διὰ τὴν ἐγκατάλειψιν αὐτὴν, τὴν ὁποίαν δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω· βλέπω τὴν Κυβέρνησιν μὴ ἔχουσαν τὴν στοργὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν εὐεξίαν. Ἀλλὰ τὸ μέγα παράπονον τὸ ἐμὸν εἶναι, ὅτι ἔχομεν 50 σχεδὸν ἔτη καὶ διεχειρίσθημεν 700 ἑκατομμύρια ἄνευ σχεδὸν οὐδενὸς ἀπολογισμοῦ, ὅτι οὐδεμία σκέψις ἐγένετο τοὐλάχιστον διὰ τὸ μέλλον δι’ ἕνα ἀκριβῆ ἔλεγχον τοῦ προϋπολογισμοῦ (θόρυβος). Κύριοι, κάποτε ἀνέγνωσά που, ὅτι πολλάκις οἱ ἰσχυροὶ κατακρίνουσι τὰ κακὰ, οὐχὶ διὰ νὰ μὴ γίνωνται, ἀλλὰ ἵνα δι’ ἑαυτῶν γίνωνται. Διὰ νὰ ἐκλείψῃ ἡ κακὴ διαχείρισις, πρέπει νὰ καθιερωθῇ ὁ αὐστηρὸς ἔλεγχος, ἀλλ’ οὐδεὶς θέλει νὰ τὸν ἐπαγάγῃ. Σᾶς εἶπον εἰς μίαν ἄλλην ὁμιλίαν μου, ὅτι ἡ προβουλευτικὴ ἐπεξεργασία τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅπως γίνεται ἄνευ προεξετάσεως τοῦ ἐλεγκτικοῦ συνεδρίου, εἶναι γελοία. Ἐκτὸς τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔπρεπεν ἅμα ἔλαβε τὸν προϋπολογισμὸν εἰς χεῖρας νὰ ξεσχίσῃ πρὸ πάντων τὸ πρῶτον φύλλον. Ὁ οἰκονομικὸς νόμος ἔχει ἓν ἄρθρον ἐκεῖ, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀντισυνταγματικόν· ἀλλὰ δὲν ἐνδιαφέρομαι τόσον πολὺ διὰ τοῦτο, ἐὰν θέλητε, ἀναιρεῖ ὅμως τὸ ἄρθρον 38 τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, τοῦ μόνου ἄρθρου, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐν ἰσχύϊ ἐξ αὐτοῦ τοῦ πολυτιμοτάτου νόμου. Τὸ ἄρθρον τοῦτο λέγει, ὅτι οὐδεμία δαπάνη ἐγγεγραμμένη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πραγματοποιεῖται ἄνευ νόμου προϋπάρχοντος· διὰ τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ οἰκονομικοῦ νόμου καταργεῖται καὶ τοῦτο. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ὑπάρχει μέρος τοῦ κόσμου, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς ἔχει ἰσχὺν νόμου; Ὄχι βεβαίως. Πρὶν δὲν τὸ κατήργουν τὸ ἄρθρον 38, διότι οἱ ἄρχοντές μας εἶχον τὴν ἐλευθερίαν νὰ κάμωσιν ὅ,τι ἤθελον· ὅταν ὅμως ἐξεβιάσαμεν τὸν νόμον περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, ἐνεθυμήθησαν τὸ ἄρθρον αὐτὸ ὅτι ἦτο ἐπὶ τῆς κεφαλῆς των ἐπικρεμάμενον ὡς ξίφος τοῦ Δαμοκλέους, καὶ ζητοῦν ἤδη τὴν κατάργησιν καὶ αὐτοῦ. Ἰδοὺ διατί λέγω, ὅτι δὲν εὑρίσκω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην τὴν στοργήν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχουν οἱ κυβερνῶντες πρὸς τὴν οἰκονομικὴν εὐεξίαν τοῦ Κράτους. Διατί ὁμιλῶ περὶ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου; Διότι ἔχει προορισμὸν νὰ ψηφισθῇ ἐφ’ ἅπαξ, πρόκειται νὰ ἀποπλανηθῶμεν διδασκόμενοι ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν, ὅτι εἶναι μέρος τοῦ οἰκονομικοῦ νόμου, ἐνῷ δὲν δύναται νὰ ἦναι.

§78Α. ΡΟΥΚΗΣ. Ἐπὶ ποίας Κυβερνήσεως ἔγεινεν αὐτὸς ὁ οἰκονομικὸς νόμος;

§79ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν ἠξεύρω.

§80ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καθιερώθη ἐπὶ τῆς Οἰκουμενικῆς αὐτὴ ἡ διάταξις.

§81ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Βεβαίως τότε, ὅταν ἦτο δικτατορία, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη προέτεινε καὶ ἐπεψηφίζοντο προτάσεις ἀνεξετάστως.

§82ΡΑΛΛΗΣ. Καθιερώθη ἀπὸ τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὄχι ἀπὸ τὴν Οἰκουμενικήν.

§83ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Ῥάλλη, ὄχι τὸ ἄρθρον 4 ἐνεγράφη εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1878 ἐπὶ τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὸν μακαρίτην Δεληγεώργην, εἰσαγαγόντα εἰς τὴν Βουλὴν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους ἐκείνου, ὅστις ὅμως ἐσυζητήθη ἐπὶ τῆς ὑπουργίας ἐμοῦ.

§84ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ὡς πρὸς τὸν τύπον, καθ’ ὃν ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις, δὲν εἶμαι σύμφωνος, ὡς πρὸς δὲ τὴν οἰκονομικὴν εὐεξίαν, τὴν ὁποίαν ἐπιζητοῦμεν πάντες, εὑρίσκω ὀλιγωρίαν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως· δὲν εὑρίσκω δὲ ἐπιτυχὲς οὐδὲ τὸ νέον δόγμα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔχει. Μοὶ ἀρέσκει ἡ πατροπαράδοτος πολιτικὴ, τὸ δὲ νὰ ἀφοσιωθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς μίαν τῶν μεγάλων 6 ἢ 3 δυνάμεων, εἶναι ὀλέθριον, δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ 1821. Ἠδυνάμην νὰ εἴπω πολλὰ περὶ τούτου, ἀλλὰ προσθέτω μόνον, καὶ τοῦτο εἶναι σπουδαιότατον, ὅτι ὁ ἀφωσιωμένος εἰς ἕνα, ῥίπτει τὸ χειρόκτιον εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ ἄλλου. Ἓν μικρὸν ἐθνάριον οὔτε δικαίωμα ἔχει, οὔτε συμφέρον ἔχει νὰ ῥίψῃ τὸ χειρόκτιον εἰς τὸ πρόσωπον οὐδεμιᾶς μεγάλης δυνάμεως. Ἡ πολιτικὴ αὕτη εἶναι ῥιζικῶς κενὴ καὶ ὀλεθρία. Εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ ὑπουργείου τὸ σπουδαιότατον πάντων τῶν κακῶν εἶναι ἡ ἀνάκλησις τοῦ δανείου τῶν 60,000,000 ἤτοι τῶν 24,000 ὁμολογιῶν. Αὐτὸ, κύριοι, δι’ ἐμὲ εἶναι ἔγκλημα· δὲν ἔχει ἐγκληματικὸν σκοπὸν, ἀλλ’ ὅπως τ’ ἀντιλαμβάνομαι ἐγὼ, εἶναι ἐκνευρισμὸς τοῦ Κράτους. Ἐν περιστάσεσι καθ’ ἃς ἔχει ἀνάγκην καὶ τοῦ ἐσχάτου δηναρίου ἡ Ἑλλὰς ἀφαιροῦνται ἀπὸ αὐτὴν 10 ἑκατομμύρια, ἤτοι δύναμις ἀξίας 10 ἑκατομμυρίων. Δὲν ὑπάρχει παράδειγμα, καὶ εἰς τοῦτο ἐπιμένω σφόδρα, ἓν κράτος νὰ διαφέρηται πρὸς ἄλλο κράτος περὶ ἐπαρχιῶν, περὶ ἡγεμονιῶν, καὶ τὸ ἓν κράτος νὰ ἀφοπλίζηται διὰ νὰ δώσῃ τόνον εἰς τὰς ἀπαιτήσεις του. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς παραιτεῖ αὐτὰ τὰ χρήματα τῶν 10 ἑκατομμυρίων διὰ νὰ δώσῃ τόνον εἰς τὰς δυνάμεις του! Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν κατακρίνω τὸ πρόγραμμα αὐτὸ, ἔτι δ’ ὡς πρὸς τὴν σποραδικὴν διάθεσιν τῶν 28 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τῇ τραπέζῃ. Ἡ κατάργησις ἢ διασπορὰ τῶν πόρων αὐτῶν εἶναι ἀφοπλισμὸς, καὶ ὁ ἀφοπλισμὸς εἶναι παραίτησις τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Ἠξεύρω, ὅτι καὶ τὰ μέγιστα Κράτη, ὅταν ἦναι εἰς διαπραγματεύσεις περὶ μεγάλων ἀντικειμένων, προσθέτουσι, δὲν ἀφαιροῦν πόρους καὶ δυνάμεις. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους δὲν δύναμαι νὰ ὑπερψηφίσω. Εἶναι ὅμως δύω λόγοι, οἱ ὁποῖοι μὲ διαθέτουσιν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ εἰς τοῦτο ἔδειξε μεγάλην ἐπιτηδειότητα ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ δι’ ἐμὲ εἶναι δύσκολον νὰ δελεασθῶ εἰς τοῦτο· εἶναι ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης καὶ τὸ στρατολογικὸν νομοσχέδιον μέχρι τινός. Νομίζω, ὅτι πολὺ ὀψίμως καὶ ἀκαίρως ἐνθυμήθη ὁ κ. Τρικούπης τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης· ἡ δεκάτη μαστίζει τὸν τόπον πρὸ πολλῶν ἐτῶν καὶ εἴμεθα πάντες σύμφωνοι πρὸς τὴν κατάργησιν αὐτῆς καὶ αὐτὸς ἠδύνατο νὰ μὴ δώσῃ πολιτικὴν χροιὰν εἰς αὐτήν. Αὐτὴ εἶναι κοινωνικὴ ἀνάγκη, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται εἰς ἅπαντα τὰ κόμματα, καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ εἰς τὸν τόπον. Τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης ἐμελετήσαμεν ἡμεῖς ἐν τῇ συνελεύσει, ἔχω μάρτυρα τὸν κ. Στεφανόπουλον· ἐμελετήσαμεν ἐν Μεσολογγίῳ, καὶ μ’ ὅλον τοῦτο σήμερον εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ καταψηφίσω τῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Τρικούπη, διότι λίαν ἐπιτηδείως συνέῤῥαψεν αὐτὸ τὸ ζήτημα εἰς τὸ ζήτημα τῆς πολιτικῆς. Ἐκάλεσα τότε ἐν Μεσολογγίῳ συμβούλιον γεωργῶν, καὶ προθύμως ἐδέχθησαν τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ζευγαρίων ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον σήμερον ὀνομάζουν ἐπὶ τῶν ἀροτήρων κτηνῶν. Κύριοι, ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου θὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτοῦ, (ἱλαρότης) διότι εἶναι ἐμὸν, διότι ἀνήκει μᾶλλον εἰς τὴν ἄλλην πτέρυγα, τὴν ἀριστερὰν, καὶ οὐχὶ εἰς τὸν κ. πρωθυπουργόν. Καὶ ἐφέτος ὁ κ. Ἀνδρούτσου τὸ ἔφερεν, ὡς νομίζω, πρῶτος. Δὲν συζητοῦμεν σήμερον οὔτε τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, οὔτε τὴν τοῦ περὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ. Συζητοῦμεν τὸ πνεῦμα τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐν τῷ ἐσωτερικῷ μὲν νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁπωςδήποτε, ἐν δὲ τῷ ἐξωτερικῷ ἡ ἀπομόνωσις. Τοῦτο ἡμεῖς θὰ καταψηφίσωμεν, εἰς δὲ τὰ φορολογικὰ ζητήματα δὲν ὑπάρχει κομματικὴ διαίρεσις οὐδεμία. Ἐὰν δὲ μάλιστα ἀκριβολογήσωμεν εὑρίσκομεν, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν μερίδα ὀφείλεται πρὸ πάντων ἡ πρωτοβουλία τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης. Τὸ Νομοσχέδιον αὐτὸ, ὅπως ἔχει, ἐγὼ τὸ εὑρίσκω ὀλέθριον εἰς ἓν σημεῖον. Ὁ ἀείμνηστος ὄντως Δεληγεώργης, καὶ πρὸς τοῦτο τοὐλάχιστον οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν ἐμβρίθειαν τοῦ ἀνδρὸς, κατήργησε τοὺς εἰσπράκτορας ἄνευ κρότου καὶ ἄνευ πατάγου· ἠλευθερώθη ὁ τόπος ἀπὸ αὐτὸ τὸ τέρας, καὶ σήμερον αἱ πληρωμαὶ γίνονται ἐπὶ τῶν ὀψωνίων, καὶ ὁ τοκιστὴς δὲν ἔχει τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν εἶχε τότε νὰ ἐκμυζᾷ τὸ αἷμα τοῦ γεωργοῦ. Ἀλλὰ τὸ Νομοσχέδιον εἰσάγει τὸν χρηματικὸν φόρον, τοὺς εἰσπράκτορας, τοὺς τοκογλύφους κατὰ τῶν γεωργῶν! Ὁπωσδήποτε τί συζητοῦμεν σήμεῤῥν; διατί δὲν εἶναι ἀναγεγραμμένη ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει (καὶ ὡς πρὸς τοῦτο παραπονοῦμαι κατὰ τοῦ κυρίου Προέδρου) ἡ πολιτικὴ συζήτησις; ἢ τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης; διατί ἆρά γε εὑρίσκεται ἐγγεγραμμένον τὸ Νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῆς δεκάτης; μήπως αὐτὸ συζητοῦμεν σήμερον; παντάπασιν, οὔτε θὰ τεθῇ ζήτημα περὶ τούτου καθ’ ὅλου· δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ πρόκειται νὰ ἐκτιμηθῇ τὸ πνεῦμα τῆς Κυβερνήσεως, ἐζητήσαμεν δὲ νὰ προσαχθῶσι τὰ Νομοσχέδια διὰ νὰ ἴδωμεν τί ἐπαγγέλλεται ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ποῦ πορεύεται, καὶ τώρα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ πολλῆς ἐπιτηδειότητος μᾶς ἔφερεν εἰς τὰ καθέκαστα, καὶ ὑποστηρίζει, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ ἔχει ἀρετάς· σύστημα, τὸ ὁποῖον πάντες οἱ Ἕλληνες ἀπὸ τοῦ 1830 ἐπεθύμησαν ζητοῦντες τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης. Τὸ κατ’ ἐμὲ συνηγόρησα ὑπέρ· δυστυχῶς ἡ δεκάτη ἔχει ἓν ἀνοικονόμητον ἐλάττωμα, ὅτι ἀποκρούει τὰ κεφάλαια τῆς καλλιεργείας τῆς γῆς, ἐνῷ τὸ διανεμητικὸν σύστημα συγκεντρόνει τὰ κεφάλαια καί προάγει ἀπείρως τὴν ἔγγειον παραγωγήν. Διὰ τοῦτον κυρίως τὸν λόγον ἡ δεκάτη πρέπει νὰ καταργηθῇ, εἰσαγομένου συστήματος ἐφελκύοντος τὰ κεφάλαια, καὶ θέλετε ἴδει, ὅταν ἔλθῃ ἡ συζήτησις τοῦ Νομοσχεδίου, ὅτι θέλω προσπαθήσει νὰ βελτιώσω αὐτὸ καὶ νὰ ψηφίσω πρῶτος, εἰ δυνατὸν, ὑπὲρ τούτου θὰ ἐψήφιζον δὲ κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ αὐτοῦ οὐχὶ μίαν μόνην ψῆφον ἀλλὰ καὶ πεντήκοντα ψήφους ἐὰν εἶχον.

§85ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Κύριοι, ἐπιθυμῶ νὰ εἴπω ὀλίγα, ἐπειδὴ βλέπω τῷ ὄντι, ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ εἶναι κουρασμένη, καὶ καιρὸς εἶναι νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα. Λίαν εὔκολος εἶναι ἡ θέσις μου διὰ ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν ἀμέσως κατελθόντα τοῦ βήματος. Ὁ ἀμέσως κατελθὼν τοῦ βήματος κατέκρινε τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν δι’ ὅλα τὰ ζητήματα, διὰ τὰ ὁποῖα εὐθύνεται ἡ προκάτοχος, μᾶς κατέκρινεν, ὅτι γίνονται κλοπαὶ εἰς τὰ τελωνεῖα, καὶ βεβαίως δὲν ὑποθέτω, ὅτι ὁ κ. Ῥοντήρης ἀνεκάλυψεν, ὅτι αἱ κλοπαὶ αὗται γίνονται ἀπὸ τῆς 11 Μαρτίου· ὑποθέτω ὅτι ἐγίνοντο προτήτερα, ἐὰν γίνωνται.

§86Ν. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οὔτε ἐπὶ τῆς προτέρας κυβερνήσεως.

§87ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κατέκρινε τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, ὅτι κατὰ τὸν εἰσαχθέντα προϋπολογισμὸν ἀνέγραψεν ἄρθρον, τὸ 4, τὸ ὁποῖον παραβιάζει αὐτὰς τὰς συνταγματικὰς ἀρχὰς, καὶ ἀνέφερε καὶ ἄλλα τινὰ ἀντικείμενα, ὧν ἕνεκα ὁ κ. Ῥοντήρης θὰ καταψηφίσῃ τῆς παρούσης κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὅλα ταῦτα εἶναι ἔργα ὡς καὶ ὁ προϋπολογισμὸς ὁ εἰσαχθεὶς, τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, καὶ ὁ κ. Ῥοντήρης ἐν τούτοις ὑπερεψήφισε τῆς κυβερνήσεως ἐκείνης. Ὁ κ. Ῥοντήρης καὶ ὡς συγγραφεὺς καὶ ὡς βουλευτὴς εἶναι παραδοξολόγος· ἀναιρεῖ σήμερον ὅ,τι εἶπε χθὲς καὶ εἶναι ἕτοιμος ν’ ἀναιρέσῃ ὅ,τι εἶπε σήμερον. Ἄλλοτέ ποτε ὁ κ. Ῥοντήρης εἶπεν, ὅτι ἀνεκάλυψε σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸ μέταλλον διὰ χαρτίου. Ἔσπευσα πρῶτος νὰ χαροποιήσω τὴν οἰκογένειάν μου καὶ νὰ εἴπω χρημάτων ἀνάγκην, καὶ ὁ Θεὸς ἂς διαφυλάττοι τὸν κ. Ῥοντήρην, δὲν ἔχομεν, στείλατε εἰς τὸ κατάστημα τοῦ κ. Μαρίνου, λάβετε τεμάχιον χάρτου, καὶ στείλατε εἰς τὴν ἀγορὰν νὰ ψωνήσητε. Ἐστείλαμεν, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν μᾶς ἔδωσε κανεὶς τίποτε. (γέλωτες.) Ὁ κ. Ῥοντήρης εἰς τὸ σύγγραμά του δι’ ἐπιχειρημάτων καὶ διὰ λόγων σπουδαιοτάτων ὑποστηρίζει τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Ὁ κ. Ῥοντήρης εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ἐναντίος τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου (ἱλαρότης.) Ὁ κ. Ῥοντήρης τέλος εἶναι καὶ ὑπὲρ καὶ κατὰ τῆς δεκάτης· ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης διὰ νὰ ἁκουσθῇ εἰς τὴν Ναύπακτον, κατὰ τῆς δεκάτης διὰ νὰ πολεμήσῃ τὴν κυβέρνησιν. (Ἱλαρότης.) Κύριοι, ἐνώπιον τῆς παρούσης Βουλῆς παρουσιάσθησαν καὶ ἐσυζητήθησαν ἐπὶ μακρὸν δύο προγράμματα, τὸ ἓν τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, τὸ ἄλλο τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως, προηγουμένου τοῦ κ. Τρικούπη. Τὰ προγράμματα ταῦτα ἐβασανίσθησαν ἐν ἐκτάσει, ὁ δὲ κ. Τρικούπης εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς ἰδέας του, ὄχι μόνον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ἀκόμη καὶ κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐφαίνοντο διεστῶτες πρὸς αὐτόν ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει, μετὰ εἰλικρινείας, ἡ ὁποία τῷ ὄντι εἶναι πρωτοφανὴς διὰ τὸ ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον. Προγράμματα λοιπὸν ἐξ ἑνὸς μέρους ἐπαρουσιάσθησαν, τὸ τοῦ νῦν ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τότε δὲ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κ. Κουμουνδούρου, ἐξ ἄλλου τὸ τοῦ κ. Τρικούπη, ἀρχηγοῦ τότε τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἤδη προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς τὸ πρόγραμμά του, καὶ ἀπευθύνομαι πρὸς τοὺς κ. κ. Βουλευτὰς Γορτυνίας καὶ Ναυπακτίας, ῥητῶς ἔλεγε τότε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι ὁ φόρος τῆς δεκάτης, ἤτοι τὸ 7% πρέπει νὰ μείνῃ ἀκέραιος· καὶ ἐπὶ τούτου ἐγένετο ἡ συζήτησις ἡ μακρὰ, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν ἐπὶ τοῦ προγράμματός σας. Παρουσιάσατε στρατιωτικὰ συστήματα, καὶ ὁ κ. Τρικούπης ἦτο ἐκ διαμέτρου ἀντίθετος πρὸς αὐτά. Παρουσιάσατε ἰδίαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, καὶ ὁ κ. Τρικούπης παρουσίασεν ἄλλο σύστημα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Ἐπὶ τοῦ προγράμματός σας ἔχετε ἀναγράψει μίαν δαπάνην, καὶ ὁ κ. Τρικούπης διὰ μεγάλης ψαλίδος ἀπέκοψε πολλὰ μέρη αὐτῆς καὶ ἔφερε σπουδαίας οἰκονομίας. Αὐτὰ ἦσαν τὰ ζητήματα, ἅτινα συνεζητήσαμεν ἐπὶ μακρὸν ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ δὲ ψῆφος τῆς Βουλῆς ἐδόθη ὑπὲρ τοῦ προγράμματος τοῦ κ. Τρικούπη. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν εἶναι ἀσυνεπὴς πρὸς ἑαυτὸν σήμερον, ὡς ἠθέλησεν ὁ Βουλευτὴς Γόρτυνος καὶ ὁ Βουλευτὴς Ναυπακτίας νὰ εἴπωσιν. Ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ὡς ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ ὡς ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι εἷς καὶ ὁ αὐτός· οὔτε διέτρεξε κατὰ τὰς διαφόρους φάσεις τοῦ πολιτικοῦ βίου του τὰ διάφορα κόμματα, ὅπως ἐξυπηρετήσῃ ὅλα τὰ προγράμματα. Θαυμάζω, διότι αἴφνης ἀκούω, ὅτι ὁ κ. Ῥοντήρης, καὶ τὸν συγχαίρω διὰ τοῦτο, ἀνήκει εἰς τὴν μεγάλην μερίδα τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Ἐγὼ τὸν κ. Ῥοντήρην τὸν ἐγνώρισα φίλον τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη, τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη, τοῦ κ. Δεληγιάννη ἕως προχθὲς, καὶ χαίρω, τὸ ἐπαναλέγω, διότι εἶναι σήμερον φίλος τοῦ κ. Κουμουνδούρου (ἱλαρότης ἐν τῇ ἀριστερᾷ.)

§88ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν ὑπῆρξα φίλος οὐδενὸς προσώπου, συνηντήθην δὲ μετὰ πάντων ἐν τοῖς πράγμασι. Ναὶ, ὅτε σεῖς τῷ 1875, ἀπεχωρήσατε ἀδίκως, ἔμεινα μετὰ τοῦ Βούλγαρη, ὅτε δὲ ὁ Βούλγαρης ἀδίκως ἤθελε νὰ μένῃ, ἐγὼ ἀπεχώρησα. Ὁ Ῥοντήρης δὲν ἐννοεῖ νὰ ἦναι ἀγελαῖος Βουλευτὴς, συρόμενος ἀπὸ πρόσωπα.

§89ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λοιπὸν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, ἡ ἐπὶ τοσοῦτον μακρὸν χρόνον ἀναπτυχθεῖσα ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ; Ἂς ἐξακολουθήσῃ. Δὲν ἀνήκομεν ἡμεῖς εἰς τὴν τάξιν τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι θέλουν ν’ ἀποφύγουν τὴν συζήτησιν· τὴν συζήτησιν τὴν θέλομεν, διότι ἐπιθυμοῦμεν αἱ ἰδέαι μας τότε νὰ ἐπικρατήσουν, ὅταν τὰς ἀσπασθῇ καὶ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ τὸ ἔθνος. Δὲν ἐννοοῦμεν νὰ κλέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν· ὁ δὲ κ. Τρικούπης εἶναι πάντοτε συνεπὴς πρὸς ἑαυτὸν, καθ’ ὅσον κατὰ τὸ 1876, ὅτε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ Κουμουνδούρου ἔπεσε, προσεκλήθη ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, καὶ δικαίως, διότι ἀντεπροσώπευε τὸ πλεῖστον τῆς ἀντιπολιτεύσεως; ἡμεῖς ἀπετελοῦμεν τὸ ἕτερον τμῆμα, ὁ κ. Τρικούπης δηλαδὴ μετὰ τῶν φίλων του. Ὅταν ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης ἦλθεν εἰς τὴν Βουλὴν, τί εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης; ὅτι ὁ Βασιλεὺς καλῶς ἀπετάθη πρὸς τὸν κ. Δεληγεώργην, διότι ἐκεῖνος εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, ὁ τόπος δὲν ἠδύνατο νὰ μείνῃ ἄνευ Κυβερνήσεως, καὶ ἡ Βουλὴ ὤφειλε νὰ ὑποστηρίξῃ τὸν Δεληγεώργην. Τί ἄλλο δὲ ἔπραξεν ὁ κ. Τρικούπης προσκληθεὶς νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον ἢ αὐτὸ τοῦτο, ὅπερ ὑπεστήριξε τότε; Καὶ ποῦ εὑρίσκει ὁ κ. Ῥοντήρης καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Γόρτυνος τὴν ἀντίφασιν εἰς τὸν κύριον Τρικούπην; Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, τοὐναντίον περιέπεσεν εἰς τὴν ἀντίφασιν πρὸς αὐτὰ τὰ πράγματα, ὅπερ θ’ ἀποδείξω μετ’ ὀλίγον. Ὁ κύριος Τρικούπης κληθεὶς παρὰ τοῦ Βασιλέως δὲν ἠδύνατο ν’ ἀρνηθῇ, ἔπρεπε νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν καὶ νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τοῦ θάῤῥους ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τῷ ἐνέπνεε τὸ παρελθόν του, ὅπως ζητήσῃ παρὰ τῆς Βουλῆς ἀναγνώρισιν, τὴν ὁποίαν καὶ ἔλαβε. Λέγει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶνε συνέλευσις διὰ νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ὅτι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ μόνον ἀπὸ τὴν συνέλευσιν δύναται νὰ κανονισθῇ, οὐδέποτε δὲ ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ εἶναι συνεπὴς πρὸς ἑαυτὸν ὁ νῦν βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν ἐξωτερικῶν τὸν πρώην; Ὅταν, κύριε πρώην ὑπουργὲ τῶν ἐξωτερικῶν, διετάξατε κατὰ τὴν 19 Ἰανουαρίου τοῦ 1878 τὸν στρατὸν νὰ ἐξέλθῃ πόθεν ἐλάβατε τὴν ἄδειαν; Ἡ Βουλὴ ἔχει πλῆρες τὸ δικαίωμα καὶ τὸν ἔλεγχον ἐφ’ ὅλων τῶν πράξεων τῆς κυβερνήσεως, πολὺ δὲ μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς· διότι ἂν τὸ ἔθνος δὲν ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐλέγξῃ τὴν κυβέρνησίν του, τίς ἄλλος ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦτο; Ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο ἀποκλειστικῶς ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, καὶ τίς ἠρνήθη ὅτι δὲν ἀνήκει καὶ εἰς τὸν Βασιλέα; ἀλλ’ ἂν ἀνήκῃ εἰς τὸν Βασιλέα, ἕπεται ὅτι δὲν ἀνήκει ἐπίσης καὶ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀντιπροσωπεύουσαν τὸ ἔθνος, καὶ ἂν τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν ἀνήκῃ εἰς τὴν Βουλὴν, διατί τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου ἐζήτησε τῷ 1878 τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς; Θὰ μᾶς καταψηφίσῃ λέγει, διότι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, διότι ἡμεῖς διὰ τῆς πολιτικῆς μας θὰ βλάψωμεν τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον τόσον ὑψηλὰ εἶχε κρατήσει ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν κανένα ἄλλον τίτλον παρὰ τὸ 13 πρωτόκολλον τοῦ Βερολίνου, καὶ ὡς σᾶς ἀνέγνωσεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς, αὐτὸς ὁ τίτλος διὰ τῶν προτάσεων, αἵτινες ἐγένοντο ἐσχάτως, ἀνῃρέθη, ὥστε σήμερον οὐδὲν ἔχομεν. Εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν εὑρίσκεται τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον μὴ δυνάμενος νὰ πραγματευθῶ μετὰ τῆς λεπτότητος ἐκείνης μεθ’ ἧς πραγματεύεται ὁ κ. Δηλιγιάννης τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, παραιτῶ αὐτὰ καὶ ἔρχομαι εἰς τὰ ὀψίδια, ὡς εἶπον. Κατακρίνοντες τὸ σύστημά μας δὲν ἀρνοῦνται οἱ ἴδιοι, ὅτι ἡ δεκάτη εἶναι ὁ ἐπαχθέστερος καὶ ὁ βαρβαρώτερος τῶν φόρων καὶ ἀφοῦ ὑπεβάλαμεν τὸ σύστημά μας, λέγουν ὅτι εἶνε καὶ αὐτοὶ ἕτοιμοι νὰ παραδεχθοῦν ἓν οἱονδήποτε σύστημα ἐλαφρυντικώτερον. Τὸ χαρακτηριστικὸν τῶν κομμάτων εἶναι νὰ ἐμμένουν εἰς τὰ προγράμματά των, εἰς τὰς ἰδέας των, οὐχὶ νὰ τὰς τροποποιοῦν καὶ τὰς μεταῤῥυθμίζουν, ὅταν βλέπουν ὅτι τὰ προγράμματά των ἀποτυγχάνουν εἴτε ἐντὸς τῆς Βουλῆς, εἴτε ἐκτός. Τὸ πρόγραμμά σας δὲν δύνασθε νὰ τροποποιήσητε, δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι εἶσθε κατὰ τῆς δεκάτης, διότι ἐπὶ τέσσαρα καὶ ἥμισυ ἔτη ἐκυβερνᾶτε τὴν Ἑλλάδα καὶ διετηρήσατε ἀκέραιον τὸ σύστημα τοῦτο, καὶ ἐφέρατε τὰ φορολογικὰ νομοσχέδιά σας ὡς ἦσαν εἰς τὰ προηγούμενα ἔτη. Βεβαίως ὑπάρχουν περιστάσεις τινὲς, καθ’ ἃς ἰδέαι τινὲς εἶνε ἀντιδημοτικαὶ, ἀλλ’ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες δὲν μεταβάλλονται, ἐμμένουν ὅταν ἔχωσι πεποιθήσεις ἀληθεῖς, εἴτε κατὰ τῆς γνώμης αὐτῶν ἀντιτάσσεται ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, εἴτε καὶ ἐκτὸς αὐτῆς ἡ κοινὴ γνώμη· διότι πρέπει νὰ δεικνύωσιν, ὅτι οὕτω νομίζουσιν αὐτοὶ νὰ βελτιώσωσι τὴν κατάστασιν τῆς πατρίδος. Τὸ σύστημά σας κατεδικάσθη, μάτην προσπαθῆτε τώρα νὰ φέρητε διάφορα ἄλλα συστήματα καὶ νὰ εἴπητε ἐλαττώνομεν ἀπὸ 7 εἰς 5 καὶ ἄλλα, διότι τὰ νομοσχέδιά σας ἦλθον εἰς τὴν Βουλὴν καὶ κατεδικάσθησαν, ἤδη τί ζητεῖτε; Ποῦ πηγαίνετε, μᾶς ἠρώτησεν ὁ ἐξ Εὐρυτανίας Βουλευτὴς καὶ πόθεν ἔρχεσθε; Ἐρχόμεθα ἀπὸ ἐκεῖ ὅπου ἐφύγετε σεῖς, καὶ πορευόμεθα ὅπου τὰ νομοσχέδιά μας δεικνύουν· αὐτὴ εἶνε ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔχετε νὰ λάβητε, ἀξιότιμε Βουλευτὰ Εὐρυτανίας. Ἔρχομαι εἰς τὸν στρατιωτικὸν νόμον. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν ἐκτάσει συνεζητήθη καὶ ἡ Βουλὴ ἐπεδοκίμασε τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη, διότι ἐψηφοφόρησε κατὰ τοῦ ὑπουργείου καθ’ ὁλοκλήρου τοῦ συστήματος· καὶ νομίζω, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ δικαιολογηθῇ σήμερον, διότι τότε εἶπεν, ὅτι ἐπιφυλάσσει ἐλευθερίαν ἐνεργείας εἰς τὸ μέλλον, διότι ἐλευθερίαν ἐνεργείας ἔχει ὁ βουλευτὴς χωρὶς νὰ κάμῃ οὐδεμίαν δήλωσιν, διότι ὁ Βουλευτὴς εἶναι ἀνεξάρτητος καὶ ἀνεύθυνος, δὲν ὀφείλει λόγον εἰμὴ εἰς τὴν συνείδησίν του καὶ εἰς τοὺς ἐκλογεῖς του. Δύο συστήματα ἀντετάχθησαν, τὸ ἓν ἦτο τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μεσσήνης, τὸ ἕτερον τοῦ κ. Τρικούπη· ὅσοι ἐψήφισαν κατὰ τοῦ συστήματος τοῦ πρώτου, καὶ ἂν δὲν ἦναι σύμφωνοι πρὸς τὸ σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη, ἦσαν ὅμως πλησιέστεροι πρὸς αὐτό· ὁ τόπος δὲ δὲν δύναται νὰ μείνῃ ἄνευ Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔχασε τὴν πλειονοψηφίαν, παρῃτήθη, διότι εἶναι λίαν εὐαίσθητος ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ μόλις ἰδὼν, ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, λαμβάνει τὴν ἄγουσαν πρὸς τὰ ἀνάκτορα. Σήμερον δὲ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος κατ’ οὐδὲν ἐτροποποίησε τὸ πρόγραμμά του, ἡ μεταβολὴ δὲ τοῦ 7% εἰς 5% ἐπὶ τῆς δεκάτης δὲν φέρει ἀλλοίωσιν, εἶναι τὸ αὐτὸ σύστημα, διότι κατὰ τί θέλει ἀπαλλαχθῆ ἡ γεωργία; κατ’ οὐδέν. Διότι δὲν ἦτο μόνον τὸ ποσὸν τὸ καταθλιπτικὸν, ἀλλ’ ὁ τρόπος τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως, ἑπομένως ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὡς ἀντιπολίτευσις ἔχει τὸ αὐτὸ σύστημα, οἷον εἶχε καὶ ὡς κυβέρνησις, διστάζω δὲ νὰ πιστεύσω, ὅτι θέλει δώσει τις σήμερον ψῆφον ὑπὲρ τοῦ συστήματός του, ἀφοῦ χθὲς τὸ κατεδίκασε. Πολὺς λόγος ἐγένετο ὡς πρὸς τὰ στρατιωτικὰ καὶ προσπάθεια μεγάλη ὅπως ἀποπλανήσωσι καί τινας τῶν στρατιωτικῶν καὶ διὰ τοῦ τύπου. Εἴδατε, ὅτι καὶ ὁ στρατὸς ἐκαλεῖτο νὰ ἄρῃ τὴν ἱερὰν σημαίαν. Ἐνόμισαν, ὅτι ὁ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι στρατὸς Στερλίτσων καὶ Γενιτσάρων, διότι στρατὸς μὴ πειθόμενος εἰς τοὺς νόμους, δὲν εἶναι βεβαίως στρατὸς ἄξιος τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ· ὁ δὲ στρατὸς ὁ ἑλληνικὸς, ἔχω πεποίθησιν, ὅτι εἶναι ἄξιος ἑαυτοῦ, καὶ δὲν θέλει ἀκούσει τὰς φωνασκίας καὶ τὰς φληναφίας τῶν ἐχόντων συμφέρον νὰ γράφωσι τοιαῦτα. Τὰ δύω συστήματα παρουσιάσθησαν, ἐξετάσθησαν, τί θέλετε ἤδη νὰ συζητήσητε; δὲν εἶναι περιττὴ πᾶσα συζήτησις; Ποῖον εἶναι τὸ σύστημά σας; εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν καὶ σήμερον. Μέγα κακὸν σᾶς ἔκαμεν ἡ διαίρεσις εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας καὶ στρατὸν ἐκπαιδεύσεως· καὶ τί ἔχετε σήμερον παρὰ στρατὸν ὑπηρεσίας; Καὶ διὰ τί κατηγορεῖτε ἡμῶν, λέγοντες, ὅτι ἡ ὀλιγοχρόνιος θητεία δὲν θέλει παρουσιάσει στρατὸν εἰς τὸ μέλλον, ὅπως πρέπει; Ἡμεῖς σᾶς ἀπαντῶμεν, ὅτι διὰ τοῦ στρατοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ διὰ τῆς ἐλαττώσεως τῆς θητείας προσφέρομεν στρατὸν ἱκανώτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον σεῖς θέλετε νὰ παρουσιάσητε· διότι σήμερον καὶ ἂν ἔχητε τὴν τριετῆ θητείαν, σεῖς τὸν στρατὸν αὐτὸν δὲν ἐκγυμνάζετε, ἀλλὰ μεταχειρίζεσθε εἰς τὰς εἰσπράξεις, εἰς τὴν καταδίωξιν τῶν φυγοδίκων, διότι διὰ τοῦ συστήματός σας ἔχετε ἀνάγκην νὰ καταδιώξητε 2,800 κληρούχους καὶ μετεχειρίσθητε πρὸς τοῦτο 1,500 στρατιώτας καὶ λέγεται τοῦτο σύστημα; Ἐὰν ἐξετάσωμεν παραβάλλοντες τὰ δύο συστήματα ἐπὶ πόσας ὥρας γυμνάζεται ὁ στρατὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ ἐπὶ πόσας ὁ κατὰ τὸ σύστημά σας ὠργανισμένος, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι αἱ ὧραι τῶν γυμνασίων κατὰ τὸ ἰδικόν μας σύστημα εἶναι τετραπλάσιοι. Καὶ ποῖον ἦτο τὸ παράπονον ὅλων τῶν Βουλῶν καὶ τῶν Κυβερνήσεων; Ὁ στρατὸς νὰ μὴ ἐκτελῇ ὑπηρεσίας χωροφυλάκων, εἰσπρακτόρων, κλητήρων. Ἡμεῖς λοιπὸν ὑπηρετοῦμεν μᾶλλον τὰ συμφέροντα τοῦ στρατοῦ, παρὰ σεῖς. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ἠθέλησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἔχομεν δέκα στρατιώτας καὶ ἕνα μουσικόν· ἂν ἐλάμβανε τὸν κόπον νὰ ἴδῃ, ὅτι τὰ στελέχη καὶ οἱ ἀριθμοὶ εἰς τὸν στρατὸν κατὰ τὴν ὥραν τῆς εἰρήνης ἢ κατὰ τὸν νόμον, ὃν παρουσίασεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι αὐτοὶ ἐκεῖνοι ὅσους ἔχει καὶ ἡ Γαλλία, ἤθελε πεισθῆ, ὅτι δὲν εἶναι κανὲν παράδοξον, διότι καὶ οἱ μουσικοὶ καὶ οἱ ὑπαξιωματικοὶ καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ ἀποτελοῦν τὰ στελέχη, καὶ τὰ στελέχη ὑπολογίζονται εἰς τὴν δύναμιν κατὰ τὴν ὥραν τῆς ἐπιστρατείας. Τὸ σύστημα ἡμῶν εἶναι λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θέλει ὁ τόπος, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ δώσῃ στρατὸν, δυνάμενον νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκον ἐν ὥρᾳ δεδομένῃ. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταὶ, ἂν ἦτο δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ διατηρήσῃ μὲ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον, τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν, τὸν ὁποῖον παρουσίασεν ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν; ἂν ἠθέλετε ἐφαρμόσει τοιοῦτον σύστημα, θὰ περιερχώμεθα ἀναγκαίως εἰς κατάστασιν, ὥστε νὰ σκεφθῶμεν, ἕνεκα τῶν οἰκονομικῶν μας, ἐντὸς ἔτους ἢ τὸ πολὺ διετίας, πρὸς διάλυσιν τοῦ στρατοῦ· αὐτὸ εἶναι τὸ σύστημά σας. Ἡμεῖς θέλομεν διὰ τοῦ συστήματός μας νὰ ἐκπαιδευθῇ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, ὥστε ἐν δεδομένῃ ὥρᾳ νὰ ἔχωμεν τοὺς βραχίονας ὅλου τοῦ ἔθνους γεγυμνασμένους εἰς τὰ στρατιωτικὰ, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τοὺς ἐχθροὺς, ὅπου ἤθελε τοὺς συναντήσει, καὶ διεκδικήσῃ τὰ ἀπαράγραπτα ἡμῶν δίκαια ἐν τῇ Ἀνατολῇ.

§90ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συνεδρίασις, θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν νὰ ἐκκενώσω τὰ ἀκροατήρια. (Θόρυβος.)

§92ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν ἔχετε.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι πολλοὶ ἐγγεγραμμένοι.

§94ΠΟΛΛΟΙ. Ἀπόψε νὰ τελειώσωμεν.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε· διέταξα τὴν ἐκκένωσιν τῶν ἀκροατηρίων. (Θόρυβος.)

§96Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ματαιοπονεῖτε, δὲν δυνάμεθα ἀπόψε νὰ τελειώσωμεν.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος.

§98ΤΙΝΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἴμεθα πολλοὶ νὰ ὁμιλήσωμεν.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος.

§100Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶναι ὀγδόη ὥρα. Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ὁμιλήσωμεν.

§101ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ζητοῦμεν τὴν ἀναβολήν.

§102ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ἀφοῦ ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος ἐζήτησε τὸν λόγον, ὅτι θὰ ὁμιλήσῃ σπουδαίως· ἑπομένως, κ. Πρόεδρε, λύσατε τὴν συνεδρίασιν. (Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 8 μ. μ.).