1878.11.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 44

τῆς 21 Νοεμβρίου 1878

(Τρίτη)

Ὥρα 2 μ. μ.

Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Κατριβάνος. Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Χθὲς, κ. Πρόεδρε, ὅταν συνεζητεῖτο ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ῥικάκη ἐπὶ τοῦ 7 ἄρθρου τοῦ περὶ ἐθνοφυλακῆς νομοσχεδίου δὲν ἐγένετο μόνον ἡ ἀντίῤῥησις, ὅτι διὰ τῆς προτάσεως ἐκείνης μετεῤῥυθμίζετο ὁ περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας νόμος, ἀλλὰ, ἡ ἀντίῤῥησις, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ τοῦ λοιποῦ λόγος περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας, μετὰ τὴν συζήτησιν καὶ ψηφοφορίαν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς προσκλήσεως τῆς γʹ καὶ δʹ σειρᾶς καὶ ὅτι δὲν δύνανται νὰ κληθῶσιν οἱ καθυστεροῦντες ἔκτακτοι ἔφεδροι τῆς αʹ καὶ βʹ σειρᾶς. Μετὰ τὰς παρατηρήσεις ταύτας ἐγένετο πρότασις περὶ ἀπαλείψεως ἐκ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ῥικάκη τοῦ μέρους τοῦ ἀφορῶντος εἰς τὴν ἔκτακτον ἐφεδρείαν καὶ τοὺς καθυστεροῦντας ἐκτάκτους ἐφέδρους, τὴν πρότασιν δὲ ταύτην παρεδέχθη καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργός· Βουλευτῶν δέ τινων ἐπιμενόντων εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι δὲν δικαιοῦται ἡ Κυβέρνησις νὰ κατατάξῃ τοὺς καθυστεροῦντας ἐκτάκτους ἐφέδρους, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ τοῦ λοιποῦ ὁ περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας νόμος, καὶ ἑπομένως δὲν δύνανται νὰ καταταχθῶσιν οἱ καθυστεροῦντες ἔκτακτοι ἔφεδροι. Ἕπεται λοιπόν, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀναγνωρίζει τὴν ἀνάγκην τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς, ὅπως καλέσωμεν τοὺς καθυστεροῦντας ἐκτάκτους ἐφέδρους, καθώς, ἄνευ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ καλέσωμεν τὴν γʹ καὶ δʹ σειρὰν τῆς ἐφεδρείας. Αὐτὴν τὴν δήλωσιν ἔκαμεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ δὲ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν τροπολογίαν, ἀφ’ οὗ ἀπηλείφθη τὸ περὶ ἐφεδρείας μέρος. Οὐδεὶς σήμερον γίνεται λόγος ἐν τοῖς πρακτικοῖς περὶ τῆς ῥηθείσης ἀντιῤῥήσεως καὶ τῆς ἐξηγήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐνίσταμαι ἄρα κατὰ τῆς ἐπικυρώσεως τῶν πρακτικῶν.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡμεῖς εἴπομεν, ὅτι δὲν θὰ καλέσωμεν τοὺς ἐφέδρους ἐν γένει.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὔτε τοὺς καθυστεροῦντας;

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ καλέσωμεν μόνον τοὺς ἔχοντας ἡλικίαν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν, καὶ εἴτε ἦσαν, εἴτε δὲν ἦσαν ἔφεδροι, ἀδιάφορον.

§5ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι ἡμεῖς ἀνεγνωρίσαμεν τὴν ἀνάγκην τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ καλέσωμεν καὶ τοὺς καθυστεροῦντας ἐκτάκτους ἐφέδρους.

§6ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Τὰ πρακτικὰ πρέπει νὰ ἦναι πιστὴ ἀφήγησις τῶν λεγομένων.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὰς παρατηρήσεις αὐτὰς τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται.

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Δημήτριος Κατελάνος, πρόσφυξ Κρὴς ὁπλαρχηγὸς, ζητεῖ νὰ τῷ χορηγηθῇ μηνιαῖον βοήθημα διὰ τὰς ὑπηρεσίας του. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§10ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.). Ὀφείλων, κύριοι, νὰ συμμορφωθῶ μὲ τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐξέφρασεν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον τείνει εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἐπιθυμίας ταύτης ὡς πρὸς ἕνα κλάδον τῆς ὑπηρεσίας. Περὶ τοῦ κεντρικοῦ ταμείου ὑπῆρχε κατὰ τὸ 1871 νόμος, ὅστις διῄρει τὸ κεντρικὸν ταμεῖον εἰς ταμεῖον Κεντρικὸν καὶ εἰς ταμεῖον Ἐπαρχιακὸν τῆς Ἀττικῆς· ἡ πρόνοια, τὴν ὁποίαν ὁ τότε ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔλαβεν, ἦτο ἀναγκαιοτάτη, διότι ἡ ἱστορία τῆς ὑπηρεσίας τοῦ κεντρικοῦ ταμείου ἀφῆκε δυσαρέστους ἀναμνήσεις. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῇ ὁ νόμος ἐκεῖνος ἔκτοτε καὶ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ταμείου ἐξακολουθεῖ νὰ ἦναι, ὅπως ἦτο πρὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ νόμου, ὀφείλων νὰ ἄρω τὴν ἀντινομίαν ταύτην καὶ νὰ συντελέσω εἰς τὴν διόρθωσιν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ κεντρικοῦ ταμείου, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω νομοσχέδιον περὶ τούτου. (Τὸ καταθέτει εἰς τὸ Προεδρεῖον.) Παρακαλῶ δὲ τὴν Βουλήν, ἂν ἦναι δυνατόν, νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν νομοσχέδιον περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν ἐκ δραχμῶν (00,000 περίπου. Κατὰ τὸ διάστημα, τὸ παρεληλυθὸς, ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ἀντὶ νὰ διαθέτωσιν ἐκ τῶν ἐκτάκτων πιστώσεων εἰς ἀνάγκας ἐκτάκτους, διέθηκαν κατὰ λάθος ἐκ τῶν τακτικῶν πιστώσεων τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν· ἐντεῦθεν ἐξηντλήθησαν αἱ τακτικαὶ πιστώσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, καὶ ζητεῖται ἀναπληρωτικὴ πίστωσις διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας. Ἐπειδὴ δὲ αἱ ἀνάγκαι τῆς τακτικῆς ὑπηρεσίας εἶναι ἐπικείμεναι, διότι πρόκειται περὶ συντηρήσεως τῶν πλοίων καὶ τῶν πληρωμάτων, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συζητήσῃ, ἐὰν ἐγκρίνῃ, ταχέως τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ ὑπηρεσία νὰ λάβῃ τ’ ἀναγκαῖα μέσα πρὸς συντήρησιν τῶν πληρωμάτων καὶ τῶν πλοίων.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς αʹ ἀνάγνωσιν;

§12ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§13ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, κύριοι, εἶχε παραγγείλει εἰς ἓν κατάστημα τῆς Εὐρώπης τὴν κατασκευὴν 35,000 ὅπλων Γκρᾶ, εἶχε δὲ προσδιορισθῆ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν δὲν ἤθελε παραδόσει εἰς ὡρισμένην προθεσμίαν τὰ ὅπλα ταῦτα, ποινικὴ ῥήτρα ἐξ 140,000 δραχμῶν. Τὸ κατάστημα αὐτὸ πράγματι, ἕνεκα περιστάσεων, καθυστέρησεν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν τύπων τοῦ συμβολαίου, δὲν παρέδωκεν αὐτὰ συμφώνως πρὸς τὸ συμβόλαιον, καὶ τοιουτοτρόπως ἦτο ὑπόλογον νὰ δώσῃ εἰς τὸ Δημόσιον 140 περίπου χιλιάδας δραχμῶν ποινικὴν ῥήτραν. Κατόπιν ἐγένετο ἄλλη παραγγελία ἐξ 25,000 ὅπλων Γκρᾶ. Τὸ κατάστημα αὐτὸ, ἵνα μὴ χάσῃ τὴν ἠθικὴν ἀξίαν ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης, διότι θεωρεῖται ὡς ἓν τῶν σπουδαίων καταστημάτων, διὰ νὰ μὴ πληρώσῃ τὴν ῥήτραν αὐτὴν, ἐπροτίμησε νὰ κατασκευάσῃ ὅπλα, ἀντὶ τῆς συμφωνηθείσης τιμῆς πρὸς 72 φράγκα, πρὸς 66 μόνον φράγκα, καὶ τοιουτοτρόπως ν’ ἀποζημιώσῃ τὸ Δημόσιον διὰ τὴν ποινικὴν αὐτὴν ῥήτραν. Τὸ κατάστημα ἠθέλησε νὰ κάμῃ τοῦτο διὰ νὰ κερδήσῃ τὴν ἠθικὴν αὐτὴν ὠφέλειαν, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον πραγματικῶς παρεδέξατο αὐτὴν τὴν συμφωνίαν, καὶ τοιουτοτρόπως ὠφελήθημεν ἐκ τῆς δευτέρας κατασκευῆς τῶν ὅπλων αὐτῶν περὶ τὰς 200,000 δραχμῶν. Κατὰ τὸ συμβόλαιον τὰ χρήματα αὐτὰ περιῆλθον εἰς τὴν κυριότητα τοῦ Δημοσίου· ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ τὰ χορηγήσῃ εἰς αὐτοὺς ἄνευ νόμου. Ἡ Πρεσβεία ἔχει ἔκθεσιν, διὰ τῆς ὁποίας μᾶς ἀναγγέλλει ὅλα αὐτὰ τὰ περιστατικά. Συνυποβάλλομεν δὲ καὶ ὅλα τὰ ἔγγραφα, τὰ σχετικὰ πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἐκ τῶν ὁποίων θέλετε πεισθῆ, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιστραφῶσιν αὐτὰ τὰ χρήματα, διότι, ἂν ἀρνηθῶμεν τοῦτο, ὅπερ δὲν ἐλπίζω, διὰ τῶν δικαστηρίων αὐτοὶ δὲν δύνανται, ὅπως μᾶς ἀναφέρει καὶ ἡ Πρεσβεία, παρὰ νὰ λάβουν αὐτά. Διὰ ν’ ἀποφύγωμεν λοιπὸν τοῦτο, ἐπροτιμήσαμεν νὰ φέρωμεν νόμον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἐπιτραπῇ νὰ τὰ ἐπιστρέψωμεν. Δὲν τὰ ἐλάβομεν βεβαίως, ἀλλὰ δυνάμεθα νὰ τὰ λάβωμεν. Τὸ πρᾶγμα λοπὸν εἶναι κατεπεῖγον καὶ παρακαλῶ τὴν Ἐπιτροπὴν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ σταλῶσι τὰ σχετικὰ ἔγγραφα, νὰ ταχύνῃ, ὥστε νὰ ἔλθῃ τὸ ταχύτερον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς.

§14ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Εἶναι ἐκκρεμὲς, κύριε Πρόεδρε, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀποξηράνσεως τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου. Ἀναγνωρίζω τὴν σπουδαιότητα καὶ τὴν ὠφέλειαν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἀλλ’ ἐν τούτοις καὶ εἰς ἄλλας ἐπαρχίας ὑπάρχουσι πεδία, ἐπίσης κατακλυζόμενα καὶ τὰ ὁποῖα εὐχερῶς δύνανται ν’ ἀποξηρανθοῦν καὶ νὰ παραδοθῶσιν ἄνευ ἐξόδων τοῦ Δημοσίου. Ὑπάρχουσι γαῖαι, αἵτινες, παραδιδόμεναι εἰς τὴν γεωργίαν, θέλουσι φέρει μεγάλην ὠφέλειαν εἰς τὴν ἐθνικὴν καλλιέργειαν καὶ μεγάλην βελτίωσιν καὶ θὰ αὐξήσωσι τοὺς πόρους τοῦ Δημοσίου. Ὑπάρχουσι πεδία, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν εἰδημόνων δι’ ὀλίγης δαπάνης δύνανται ν’ ἀποξηρανθῶσι καὶ τὴν δαπάνην αὐτὴν προσφέρονται νὰ καταβάλωσιν οἱ κάτοικοι τῶν μερῶν ἐκείνων· ἐν Πυλίᾳ, τῇ ἐπαρχίᾳ, ἣν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω, ὄχι μακρὰν τῆς πρωτευούσης, εἶναι πεδίον, ὃ δύναται δι’ ἐλαχίστης δαπάνης νὰ καλλιεργηθῇ καὶ νὰ παράσχῃ εἰς τὴν γεωργίαν γαίας λίαν προσοδοφόρους. Ἐπίσης εἰς τὴν Μαντινείαν, καὶ ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, εἰς Ἀργολίδα ὡσαύτως οἱ ἰδιοκτῆται προσφέρονται νὰ καταβάλουν τὴν ἀπαιτουμένην δαπάνην πρὸς ἀποξήρανσιν τελμάτων καὶ εἰς ἄλλα μέρη ἐπίσης. Νομίζω, ὅτι ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπάρχει ὕλη ἀρκετὴ πρὸς σύνταξιν νομοσχεδίου ἐπὶ ταῖς αὐταῖς βάσεσιν, ἐφ’ αἷς θὰ γείνῃ καὶ ἡ ἀποξήρανσις τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐὰν εὐαρεστῆται, νὰ φέρῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς, καὶ πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῇ κανεὶς ἐν τῇ Βουλῇ, ὅστις νὰ καταψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐξευρεθῶσι καὶ θὰ ἐξασφαλισθῶσιν βέβαιοι πόροι τοῦ μέλλοντος ἐν τῷ τόπῳ. Ἐὰν ἦναι μέγα εὐεργέτημα ἐν τῷ τόπῳ νὰ ἐξευρεθῶσι τρόποι, δι’ ὧν νὰ καλύψωμεν τὰ ἐλλείματα τοῦ προϋπολογισμοῦ, θὰ ἦναι τὸ μεγαλείτερον νὰ εὑρεθῶσι πόροι διαρκεῖς, οἱ ὁποῖοι δύνανται καὶ τὴν εὐημερίαν τὴν ἐθνικὴν ν’ αὐξήσωσι καὶ μεγάλην πρόοδον ἐν γένει εἰς τὴν γεωργίαν καὶ βελτίωσιν νὰ φέρουν· οὗτοι δὲ κεῖνται πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν, ἀρκεῖ νὰ θελήσωμεν νὰ φροντίσωμεν περὶ αὐτῶν. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἔλθῃ ἓν νομοσχέδιον γενικὸν περὶ ἀποξηράνσεως τῶν τελμάτων.

§15Φ. ΦΙΛΩΝΟΣ. Δὲν εἶμαι, κ. Πρόεδρε, παντάπασιν ἐναντίος τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Πυλίας, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ὑπόθεσις τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου εἶναι πάντῃ διάφορος. Εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν εἰργάσθησαν ἀξιεπαίνως δύο Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὅστις ἔθεσε τὰς βάσεις. Ἐκεῖ δὲν εἶναι τόπος κοινὸς, ἀλλ’ εἶναι ἰδιοκτησίαι τοῦ μὲν καὶ τοῦ δὲ, αἱ ὁποῖαι καλλιεργοῦνται, ὅταν παύῃ ἡ πλημμύρα· αὐτοὶ καταθέτουν τὸν ὀβολόν των, καὶ διὰ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἶναι διαφορετικόν. Διὰ νὰ ἔλθῃ αὐτὸ ὡς νόμος γενικὸς, θὰ γείνῃ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Καλένδας. Λοιπὸν θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀσχοληθῇ ἰδιαιτέρως εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίῤῥησιν νὰ ἔλθουν καὶ τὰ ἄλλα, ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι προτιμότερον.

§16ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον περὶ Βοιωτικοῦ πεδίου εἶναι κεχωρισμένον τῶν ἄλλων, καὶ ἀπαιτεῖται ταχεῖα συζήτησις.

§17ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Διατί μὲ παρεξηγεῖ ὁ κ. Φίλων;

§18ΦΙΛΩΝΟΣ. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Πρόεδρον, ἐὰν ἡ Βουλὴ θέλῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις, νὰ γείνῃ ἡ αʹ ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῆς ἀποξηράνσεως τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου.

§19ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν συναινεῖ ἡ Βουλή;

§21ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§22ΛΑΠΠΑΣ. Καὶ ἐγὼ εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν συνάδελφόν μου κ. Φίλωνα.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται εἰς αʹ ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν ἐκ δραχμῶν 600,000 διὰ τὸ ἔτος 1878.

§24ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (τὸ ἀναγινώσκει).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς αʹ ἀνάγνωσιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τώρα ἔρχεται τὸ περὶ Βοιωτικοῦ πεδίου· ἡ Ἐπιτροπὴ σχεδὸν ἀντικατέστησε τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑποβληθέν.

§26ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὡς βάσις πρέπει νὰ ληφθῇ τὸ νομοσχέδιον τῆς Ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ ἴδιον τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλὰ βελτιωμένον.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προβαίνομεν λοιπόν.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ποῖον σχέδιον θὰ μεταχειρισθῶμεν, κ. Πρόεδρε;

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ὑποβληθὲν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου.

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ ἐργασία θὰ ἦναι εὐκολωτέρα, ἐὰν μεταχειρισθῶμεν τὸ νομοσχέδιον τῆς Ἐπιτροπῆς.

§31ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Αὐτὸ εἶναι καθαρὸν ζήτημα συντάξεως, δὲν εἶναι διαφορὰ οὐσίας.

§32ΤΙΝΕΣ. Καὶ τὰ δύω νὰ ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν.

§33ΛΑΠΠΑΣ. Λοιπὸν ποῖον θ’ ἀναγνώσητε, κ. Πρόεδρε;

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅ,τι παραδεχθῇ ἡ Βουλή.

§35ΛΑΠΠΑΣ. Ἐγὼ καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ Ὑπουργείου, ἐὰν μεταχειρισθῆτε τὰ νομοσχέδια, ἔχω μερικά, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλω.

§36ΠΟΛΛΟΙ. Πολὺ καλά.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις νὰ θέσωμεν ὑπὸ συζήτησιν ὡς βάσιν τὸ νομοσχέδιον τῆς Ἐπιτροπῆς.

§38ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς ά ἀνάγνωσιν παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς ά ἀνάγνωσιν δι’ εἰδικῆς ἐφ’ ἑνὸς ἑκάστου ἄρθρου ἀναστάσεως τῆς Βουλῆς τὸ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβληθὲν νομοσχέδιον περὶ ἀποξηράνσεως καὶ ἀρδεύσεως τοῦ Βοιωτικοῦ πεδίου).

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη ἀνάγνωσις τοῦ περὶ μετατροπῆς τοῦ περὶ βουλευτικῶν ἐκλογῶν νόμου. Ζητεῖ τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§41ΣΟΥΤΣΟΣ. Οἱ ὑποβαλόντες τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ πρέπει νὰ δώσουν ἐξηγήσεις, ἂν ἐννοοῦν νομαρχιακὴν περιφέρειαν ἢ ἐπαρχιακὴν περιφέρειαν, καὶ ἐν γένει ν’ ἀναπτύξουν τὰς βάσεις αὐτοῦ.

§42Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ ὑποβαλόντες τὴν τροπολογίαν, ὅπως εἰς τὸ μέλλον διὰ μιᾶς ψήφου ἐκλέγωνται οἱ Βουλευταὶ, ἔχουν ὑποχρέωσιν νὰ ἔλθουν ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ καταδείξουν τὰ ἐλαττώματα τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος καὶ νὰ δικαιολογήσουν τὴν πρότασίν των, ἄλλως ἡμεῖς εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ψηφίσωμεν ἐναντίον τῆς ἀρχῆς, ἂν δὲν θελήσωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ καταδείξωσι τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι καταδικάζουσι τὸ ὑπάρχον σύστημα, νομίζω δὲ, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ μεταβάλλωνται τόσον εὐκόλως οἱ νόμοι.

§43Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ἐπίστευα, ὅτι οἱ ἔχοντες ἰδέαν κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου ἤθελον πρῶτοι λάβει τὸν λόγον, ὅπως καταδείξωσι τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ἐκπηγάζουν ἐκ τῆς παραδοχῆς τῆς ἀρχῆς ταύτης· αὐτὴ βεβαίως ὑπῆρξε πάντοτε ἡ λογικὴ σειρὰ τῶν συζητήσεων ὅλων τῶν νομοσχεδίων ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, σήμερον ὅμως θέλομεν νὰ νεωτερίσωμεν· ἀγνοῶ τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ἐπιθυμοῦν οἱ ἀντίθετοι νὰ νεωτερίσουν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου, δύναμαι νὰ τὸν ὑποθέσω, ἀλλὰ τὸν σιωπῶ. Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος δὲν εἶναι ἀνάγκη ὁμολογηθεῖσα σήμερον μόνοι· εἶναι ἀνάγκη, τὴν ὁποίαν ὡμολόγησε τὸ Ἔθνος διὰ μιᾶς ἐπαναστάσεως τοῦ 1862, εἶναι ἀνάγκη, τὴν ὁποίαν ὡμολόγησαν κατόπιν σχεδὸν ὅλα τὰ κόμματα, παραδεχθέντα τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ ὄχι μόνον παρεδέχθησαν τὴν ἀρχὴν, ἀλλ’ ὑπέβαλον, κύριοι, νομοσχέδια σύμφωνα μὲ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον ἐγώ. Τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικὸν, τὸ ὁποῖον ἔχομεν σήμερον, εἶναι αὐτὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἴχομεν καὶ ἐπὶ τῆς ἄλλης δυναστείας, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι σήμερον ἀντὶ τοῦ ψηφοδελτίου ἔχομεν τὰ σφαιρίδια· τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν καθιεροῖ καὶ ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν καθιεροῖ καὶ ὁ σημερινὸς νόμος· ὁ νόμος ἐκεῖνος ὑπερεῖχε κατὰ τοῦτο, καθότι διὰ τοῦ νόμου ἐκείνου ἀπηγορεύετο εἰς τὸν ἐκλογέα νὰ ἐκλέξῃ πλείονας τῶν ὅσων Βουλευτῶν ὁρίζει ὁ νόμος δι’ ἑκάστην ἐπαρχίαν, ἐνῷ ὁ σημερινὸς νόμος, οὔτε τοῦτο τὸ κακὸν προλαμβάνει, καὶ ἐνῷ ὁ ψηφοφόρος ἀποκτᾷ τὸ δικαίωμα διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου νὰ ἐκλέξῃ ἕνα, δύο, τρεῖς, σήμερον ἐκλέγει δέκα καὶ πλείους, διότι ἐναποθέτει τὴν ψῆφόν του παντοῦ εἰς τὸ λευκόν· κατὰ τοῦτο λοιπὸν ὑπερτέρει ὁ νόμος ἐκεῖνος τοῦ σημερινοῦ, ὅτι ἐδέσμευε τὴν ἔκνομον θέλησιν τοῦ ἐκλογέως καὶ τὸν περιώριζεν εἰς τὴν ἐκλογὴν μόνον τῶν προσώπων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ ἐκλέξῃ, καὶ τὰ ὁποῖα εἶχον δικαίωμα νὰ ἐκλεχθῶσιν ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν· τὸ σύστημα λοιπὸν ἐκεῖνο, ἐπὶ τῆς πρώτης δυναστείας, καθιέρωσε τοὺς ὑπουργικοὺς ὑποψηφίους· εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς εἴπω ποῖα εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ὑπουργικῆς ὑποψηφιότητος, διότι τ’ ἀποτελέσματα ταῦτα μᾶς ὡδήγησαν μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ 1860. Κατὰ δὲ τὴν ἐποχὴν τοῦ 1860, ὅτε διελύθη ἡ Βουλὴ, τότε ἀντικατεστάθη ἡ ὑπουργικὴ ὑποψηφιότης διὰ τῶν ὑπουργικῶν συνδυασμῶν, τουτέστιν «ἄλλαξεν ὁ Μανωλιὸς καὶ ἔβαλε τὰ ροῦχ’ ἀλλοιῶς»· ἀλλὰ, διὰ νὰ συγχύσῃ τότε πάλιν ἡ Κυβέρνησις τὰ πράγματα, εἶπεν, ὅτι δὲν ὑπάρχουν ὑπουργικοὶ ὑποψήφιοι, ἀλλ’ ὅτι κάμνει πολιτικοὺς συνδυασμοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, καὶ ἂς παρουσιασθῇ καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις μὲ τοὺς πολιτικοὺς αὐτῆς συνδυασμούς. Τὸ πρᾶγμα ὅμως ἦτο ταὐτόσημον, εἴτε ὑπουργικοὺς ὑποψηφίους τοὺς ὀνομάσωμεν, εἴτε πολιτικοὺς συνδυασμοὺς, διότι εἰς τ’ αὐτὰ ἀποτελέσματα ἐφθάσαμεν· ὁ φίλος μου δὲ κ. Ζαΐμης, μὲ τὸν ὁποῖον κατὰ τὸ 1860 εἴμεθα συνδυασμένοι, ἂς βεβαιώσῃ, ποία ἦτο ἡ πίεσις καὶ ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη τότε ἡ ἐξουσία, διὰ νὰ μᾶς ἀποκλείσῃ ἀπὸ τοῦ Κοινοβουλίου, καίτοι ἔχοντας τὰ τρία τέταρτα τῆς ἐπαρχίας ὑπὲρ ἡμῶν. Τὸ ζήτημα τὸ ἐκλογικὸν δὲν εἶναι ζήτημα κομματικὸν, δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ν’ ἀφορᾷ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Α, τοῦ Β, τοῦ Γ κόμματος· εἶναι ζήτημα καθαρῶς μεγάλης πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς, ἂν θέλητε, σημασίας, εἶναι ζήτημα, οὕτως εἰπεῖν, συντακτικὸν, ἀφορῶν εἰς τὴν μόρφωσιν αὐτοῦ τοῦ Σώματος, ἐκ τῆς καλῆς δὲ ἢ κακῆς μορφώσεως τοῦ Σώματος αὐτοῦ ἐξαρτᾶται ἡ καλὴ ἢ ἡ κακὴ κυβέρνησις τοῦ τόπου. Μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1862 παρεδέχθημεν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν σήμερον, τὸ σύστημα τουτέστι τῆς ἐκλογῆς διὰ σφαιριδίων, ἀλλὰ καὶ διὰ συνδυασμῶν. Εἶναι ἀνάγκη τώρα νὰ ὁμιλήσω εἰς σᾶς, ποῖα εἶναι τὰ κακὰ ἀποτελέσματα τῶν ὑπουργικῶν συνδυασμῶν, ἐπανελθόντων καθ’ ὅλην αὑτῶν τὴν σημασίαν καὶ μετὰ τὴν ἀλλαγὴν τῆς δυναστείας; Καὶ δὲν εἴδετε σεῖς τοσάκις ἀποκλεισθέντας τοῦ περιβόλου τῆς Βουλῆς τοὺς μᾶλλον ἐπισήμους ἄνδρας τοῦ τόπου; Καὶ τίς τῶν ἐπισημοτέρων ἀνδρῶν, καὶ τίς τῶν ἐχόντων τὴν μεγαλειτέραν ἐπιῤῥοὴν ἐν τῷ τόπῳ δὲν ἀπεκλείσθη διὰ τοῦ συστήματος τούτου; Διατί; Διότι τὴν ἰδέαν τῆς ὑπουργικῆς ὑποψηφιότητος πρέπει νὰ ἐκριζώσωσι τὰ ἤθη, τὰ ἔθιμα, ἡ ἀνατροφὴ, ἡ καλὴ διοίκησις, ὁ σεβασμὸς πρὸς τοὺς νόμους, καὶ τὰ παραδείγματα ταῦτα πρέπει ν’ ἀναχωρήσωσιν ἀπὸ τοὺς ἄρχοντας κατὰ πρῶτον, διὰ νὰ κατέλθωσιν ὡς παράδειγμα εἰς τοὺς ἀρχομένους. Τὸ σύστημα τῶν ὑπουργικῶν συνδυασμῶν ἐπανῆλθε πλῆρες, πλῆρες ἐπανῆλθε καὶ καθ’ ὅλην τὴν σημασίαν τῆς λέξεως, καὶ διὰ τοῦτο εἴδομεν πολλάκις, ὅτι πολιτευόμενοι, ἀριθμοῦντες μεγίστην πλειονοψηφίαν ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, μετὰ μίαν διάλυσιν τῆς Βουλῆς νὰ μὴ δύνανται ν’ ἀριθμήσουν οὔτε τρεῖς ψήφους· εἰς τί λοιπὸν ὀφείλεται ἡ μεταβολὴ αὕτη ἡ μεγάλη; Ὀφείλεται εἰς τὸ σύστημα αὐτὸ, καὶ τοῦ συστήματος αὐτοῦ τὴν κατάργησιν ζητοῦμεν, ὅπως ἀντικαταστήσωμεν αὐτὸ διὰ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ ὑποβάλλομεν εἰς τὴν Βουλήν. Γνωρίζω, ὅτι ὑπάρχουν πολλοὶ οἱ ἀντιφρονοῦντες καὶ γνωρίζω, ὅτι θέλουσι μεταχειρισθῆ πλεῖστα ὅσα ἐπιχειρήματα διὰ ν’ ἀποδείξωσι τὸ σύστημα τοῦτο ὡς κακὸν, θέλω προσπαθήσει ν’ ἀναιρέσω, ὅσα ὑποθέτω, ὅτι θὰ προβάλωσι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, διότι δὲν ἔσχον τὴν τιμὴν ν’ ἀκούσω αὐτοὺς πρῶτον λαλοῦντας κατ’ αὐτοῦ, διὰ ν’ ἀναιρέσω τὰ ἐπιχειρήματά των. Πρῶτον, ὅταν τὸ Σῶμα τὸ νομοθετικὸν δὲν συγκροτῆται ἐκ νομίμου ἐκλογῆς, τότε τὸ Σῶμα τοῦτο εἶναι ψευδὲς, τότε ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου εἶναι ψευδὴς, καὶ ὅταν διὰ τῆς ἐπιῤῥοίας, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, μεταβάλῃ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀριθμῶν, ἕκαστος τῶν πολιτευομένων λαμβάνει τὴν ὄρεξιν, ὅπως ἀποβλέπῃ εἰς τὴν Πρωθυπουργίαν, διότι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ δύναται καὶ ἐκεῖνος τέλος πάντων νὰ κατορθώσῃ μίαν πλειονοψηφίαν, καὶ οὕτω τὸ Βουλευτήριον δὲν ἀπεικονίζει πραγματικῶς τὴν ἐθνικὴν θέλησιν καὶ οὕτω δὲν ἀναδείκνυνται ἄνδρες πολιτικοὶ ἐκ πάλης καθαρῶς πολιτικῆς, διὰ τῆς ἱκανότητός των ἀλλὰ πολλάκις διὰ τῆς ἀφοσιώσεως καὶ πολλάκις διὰ τῆς ποταπότητος ἀνέρχονται εἰς τ’ ἀνώτερα ἀξιώματα. Διϊσχυρίζονταί τινες, ὅτι ἠδύναντο νὰ παραδεχθῶσι τὸ σύστημα τοῦτο, ἂν αἱ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι ἦσαν μικραὶ, ἐὰν τουτέστι τὸ ἔθνος διῃρεῖτο εἰς τόσας ἐκλογικὰς περιφερείας, ὅσοι εἶναι καὶ οἱ Βουλευταί· ἀλλὰ κατὰ τοῦ συστήματος τούτου, εἶμαι ἐντελῶς ἐναντίος, καὶ ὄχι διότι τὸ σύστημα αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ ἐξεταζόμενον δὲν εἶναι καλὸν, ἀλλὰ διότι εἰς τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἡ δύναμις πρὸ πάντων, ἥτις ἐπιδρᾷ, εἶναι ἡ Κυβέρνησις, τότε ἀναγκαίως εἰς πᾶσαν μικρὰν ἐκλογικὴν περιφέρειαν ἡ Κυβέρνησις θέλει εὕρει τὸν ἀνταγωνιστὴν τοῦ ἔχοντος τὴν ἐπιῤῥοὴν, εἰς ἕνα δὲ δῆμον ἀπόκεντρον, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει οὐδεμίαν δημοσίαν γνώμην, εἷς ἐνωμοτάρχης, καταλαμβάνετε, ὅτι ὀνομάζει τὸν Βουλευτήν· διὰ τοῦτο κηρύσσομαι κατὰ τοῦ συστήματος τούτου καὶ εἶμαι ὑπὲρ συστήματος εὐρείας ἐκλογικῆς περιφερείας· ἐνόμισεν ὁ κ. Σοῦτσος, ὅτι ἤθελεν ἀντλήσει ἐπιχείρημα, ἐὰν τοῦ ἔλεγον, ὅτι ἐγὼ ὑποστηρίζω τὸ σύστημα τῆς νομαρχιακῆς περιφερείας, ὅπως τὸ νομοσχέδιόν μου εὕρῃ περισσοτέρους ἀντιπάλους.

§44ΣΟΥΤΣΟΣ. Ὄχι δι’ αὐτό.

§45Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Οὕτως ὑποθέτω. Εἶμαι καὶ ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῆς ἐπαρχιακῆς περιφερείας, διότι τὸ καλὸν τοῦ συστήματος αὐτοῦ τὸ εὑρίσκω εἰς τὴν καταστροφὴν τῶν συνδυασμῶν· οἱ συνδυασμοὶ ἐν Ἑλλάδι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν πολιτικὴν ἔννοιαν· πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἴχομεν μεταβολὰς ὑπουργικὰς, καὶ ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο ἐν τῷ δικαιώματί του, ἀφοῦ ἐλάμβανε συστάσεις ἐκ μέρους οἱασδήποτε τῶν δύο κυβερνήσεων, νὰ ἐγκρίνῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν θεωρίαν τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου, ὅπως ἐρωτηθῇ ὁ λαὸς ἐπὶ τῆς διαφωνίας, ἥτις παρουσιάσθη μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ὁ λαὸς διὰ τῆς ψήφου του δώσῃ γνώμην τίς ἔχει δίκαιον καὶ τίς ἄδικον, ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς νὰ μοῦ εἴπητε, οἱ συνδυασμοὶ ἐν Ἑλλάδι ἔχουσιν αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τὴν πολιτικήν; Ὅταν ἐν Μεσσήνῃ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἦναι συνδυασμένος μὲ τὸν κ. Ἀντωνόπουλον, ἐν Μεσολογγίῳ ὁ κ. Δεληγεώργης μὲ τὸν κ. Τρικούπην, ἐν Καλαβρύτοις ἐγὼ εἶμαι συνδυασμένος μὲ τὸν κ. Ζαΐμην ἢ μὲ τὸν Σωτήρην, ποίαν πολιτικὴν ἔννοιαν ἔχουν αἱ ἐκλογαὶ αὗται; Καὶ οὕτως ἀφίνομεν τοὺς ψηφοφόρους ἐλευθέρους νὰ κρίνωσιν ἐπὶ τῆς κρίσεως αὐτῆς, ποῦ εὑρίσκεται τὸ δίκαιον, ποία εἶναι ἡ θέλησίς του; Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον εἰς τὰς βάσεις αὐτοῦ εἶναι ψευδὲς, ψευδέστατον, καὶ δὲν δύνασθε νὰ μοὶ ἀρνηθῆτε, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ τῶν συνδυασμῶν εἶναι ἐκεῖνο, ὅπερ ἔχει ἐν ἑαυτῷ ὅλα τὰ σπέρματα τοῦ κακοῦ. Ὅταν κατὰ τὸ 1875 διελύθη ἡ Βουλὴ, εἶναι παρὼν ὁ Βουλευτὴς, δὲν θὰ φανερώσω ὅμως τὸ ὄνομά του, διότι αὐτὸ δὲν ἐπιτρέπεται, εἰς μίαν ἐπαρχίαν ἐπρόκειτο νὰ ἐκλεχθοῦν τρεῖς Βουλευταὶ, δύο ἰσχυροὶ ἠνώθησαν, ἄφησαν δὲ τὴν τρίτην θέσιν κενήν· ἔγραψαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα τὴν τρίτην θέσιν συμπληρώσῃ τὸ Ὑπουργεῖον· τὸ Ὑπουργεῖον εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχει οὐδένα, καὶ τότε ἔκλεισαν τὸν συνδυασμόν των, ἀλλὰ πράττουν τοῦτο ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις; Αὐτὴ εἶναι ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν ἐξασκεῖ μία Κυβέρνησις ἐπὶ τῶν συνδυασμῶν, ἀλλ’ εἶναι τοῦτο μόνον τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον ἔχει ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν; ὄχι· διότι δι’ αὐτοῦ ἀνατρέφομεν καὶ τὸν λαὸν κακῶς, ἐκλεγόμεθα κακῶς, διότι κατερχόμεθα εἰς τὰς ἐπαρχίας μας, ὅπως κάμωμεν ὁμοῦ τὰς ἐκλογὰς, ὕστερον δὲ ἐπανερχόμεθα εἰς τὰς Ἀθήνας, διαιρούμεθα καὶ ὑποστηρίζομεν ἕκαστος τὰ ἴδια συμφέροντα· ἐντεῦθεν πηγάζει ὅλον τὸ κακὸν ἐν Ἑλλάδι· ψευδεῖς λοιπὸν αἱ ἐκλογαί, ψευδὴς ἡ Βουλὴ, ψευδὴς ἡ Κυβέρνησις, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐμορφώθησαν ἐν Ἑλλάδι κόμματα, καὶ οὔτε εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ μορφωθῶσι. Καὶ θέλετε ἄλλην ἀπόδειξιν μεγαλειτέραν, ἀφοῦ δύο γενεαὶ παρῆλθον ἀπὸ τοῦ 1843 μέχρι σήμερον, καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῶν συνδυασμῶν μᾶς ὡδήγησαν ὅπου σήμερον εὑρισκόμεθα· καὶ τί ἀνάγκην ἔχομεν ἄλλης μαρτυρίας, ἵνα καταδικάσωμεν τὸ σύστημα αὐτό; Καὶ ποῦ ὀφείλονται αἱ πολλαὶ καὶ συχναὶ διαλύσεις, αἵτινες ἐγένοντο ἀπὸ τοῦ 1865 παρὰ μόνον καὶ μόνον εἰς τὸ σύστημα αὐτό; Ἰσχυρίζονταί τινες, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ θὰ ἐπικρατήσῃ ἡ δωροδοκία, ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές· σήμερον ἡ δωροδοκία εὑρίσκει πλέον εὐκολώτερα τὰ μέσα, ὅπως ἐγείρῃ θρασεῖαν κεφαλὴν, καὶ ὅπως τὴν ἤγειρε καὶ διὰ τῶν δύο συστημάτων τῶν παρελθόντων ἐκλογικῶν νόμων, καὶ ἔχομεν παράδειγμα τὸ Ναύπλιον καὶ τὰς Σπέτσας· εἰς τὸ Ναύπλιον καὶ τὰς Σπέτσας κατεστράφησαν περιουσίαι μέγισται καὶ περιῆλθον εἰς ἐσχάτην πενίαν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατῆλθον εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα, διότι ὁ πλούσιος, ὁ μὴ ἔχων ἐπιῤῥοὴν, εἶναι δύσκολον μόνος νὰ κατέλθῃ εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ ν’ ἀναζητήσῃ καὶ εὕρῃ τοὺς ψηφοφόρους εἰς τὸν ἀγῶνα, ὅπως τοὺς δωροδοκήσῃ· σήμερον ὅμως, ὅταν οἱ ἰσχυροὶ δὲν ἔχουν τὰ μέσα νὰ παλαίσουν, εἶναι εὔκολον νὰ προσεταιρισθῶσιν πλούσιόν τινα, καὶ ἐκεῖνος δύναται διὰ τῶν χρημάτων νὰ κατορθώσῃ τὰ πάντα. Ἄλλως, κύριοι, ἐγὼ ἔχω πρόχειρον παράδειγμα, ὅτι τὸ σύστημα τῆς δωροδοκίας εὐδοκιμεῖ περισσότερον μὲ τὸ ἄλλο σύστημα, διότι ὁ ἀξιότιμος κ. Ῥικάκης εἶναι ὑπὲρ αὐτοῦ.

§46ΡΙΚΑΚΗΣ. Τί ἐννοεῖτε; Ὅτι ἐγὼ ἀγαπῶ τὴν δωροδοκίαν; εἶναι παράδειγμα, τὸ ὁποῖον λίαν κακῶς μετεχειρίσθητε. Νὰ μὲ σημειώσητε, κ. Πρόεδρε.

§47Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν τὸ εἶπον, διὰ νὰ σᾶς πειράξω.

§48ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὄχι, θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου.

§49ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ μ’ ἐγγράψητε, παρακαλῶ.

§50ΖΑΪΜΗΣ. Καὶ ἐμὲ, κύριε Πρόεδρε.

§51Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τινὲς ὑποστηρίζουν, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ δὲν θὰ ἔχωμεν Βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι ν’ ἀντιπροσωπεύουν μεγάλας ἰδέας, διότι δὲν θὰ ἀντιπροσωπεύωσι πολλὰς χιλιάδας ψηφοφόρων. Τίποτε ψευδέστερον τούτου· διότι οἱ συνδυασμοὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ἔχουν πολιτικὴν ἔννοιαν, εἶναι, ἂς μεταχειρισθῶ καὶ ἐγὼ αὐτὴν τὴν λέξιν, τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, οἱ συνδυασμοὶ ἐν Ἑλλάδι σήμερον εἶναι ἓν pic-nic· καθεὶς καταβάλλει τὸ κεφάλαιόν του καὶ λαμβάνει μέρος εἰς τὴν Τράπεζαν αὐτὴν, ἥτις καλεῖται συνδυασμός· ἀλλ’ ἔχετε τουλάχιστον τ’ ἀγαθά του, ὅτι διὰ τοῦ ἰσχύοντος συστήματος οἱ ἐκλεγόμενοι ἔχουν τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν; Ὄχι, κύριοι, καὶ ὅταν σᾶς ὁμιλῶ, δὲν σᾶς ὁμιλῶ διὰ λόγων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων. Κατὰ τὴν ἐκλογὴν Μέσσης ἐψηφοφόρησαν 5240· ἔλαβεν ὁ μὲν κ. Ζωχιὸς 2190 εἰς τὸ ναὶ καὶ 3050 εἰς τὸ ὄχι· ὁ δὲ κ. Ζερβὸς 2,156 εἰς τὸ ναὶ καὶ 3,084 εἰς τὸ ὄχι, καὶ εἶναι νόμιμοι Βουλευταί, διότι ὁ νόμος ἀπαιτεῖ σχετικὴν πλειονοψηφίαν. Ἔχομεν ἄλλην ἀπόδειξιν· εἰς τὴν ἐπαρχίαν Ἠλείας ἐψηφοφόρησαν 9,200, ἔλαβεν ὁ κ. Στεφανόπουλος 5,236, καὶ ὅμως ὁ κ. Στεφανόπουλος δὲν εἶναι Βουλευτὴς, καὶ δὲν εἶναι Βουλευτὴς, διότι ἐγένετο κατάχρησις τοῦ δικαιώματος τούτου, ὅπως ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου σᾶς εἶπον, ἐκ μέρους τῶν ψηφοφόρων. Προβάλλετε τὸ σύστημα τῆς μικρᾶς περιφερείας. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ὑποστηρίζομεν, εἶναι τὸ αὐτὸ τῆς μικρᾶς περιφερείας μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι τὰ ὅρια τῆς περιφερείας δὲν εἶναι ὁρατὰ, δὲν δύναται νὰ τὰ ἴδῃ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ὅπως ἐπιδράσῃ ἐπὶ τοῦ ἀποτελέσματος. Ὁμολογῶ, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ εἶναι ἀγαθώτερον καὶ θέλει φέρει ἀγαθωτέρους καρποὺς ἐν τῇ νομαρχιακῇ περιφερείᾳ, ἀλλὰ, καὶ ἂν δὲν παραδεχθῶμεν τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν, καὶ ἐν τῇ ἐπαρχιακῇ θὰ ἔχωμεν ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Ἐν ἐπαρχίᾳ ἐκλεγούσῃ 5 Βουλευτὰς τί θὰ κάμωμεν; 5 βουλευτικὰς περιφερείας κατὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν ἄλλοι· τὸ αὐτὸ τοῦτο γίνεται μὲ τὸ σύστημά μας, μὲ τὴν διαφορὰν, ὅτι ὁ ὑποψήφιος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέγηται εἰς ὅλην τὴν περιφέρειαν· οὕτω δὲ δὲν δύναται νὰ ἐπεμβῇ ἡ ἐξουσία καὶ νὰ μεταβάλῃ τὰ ἀληθῆ ἀποτελέσματα τῆς ἐκλογῆς. Τὸ ζήτημα εἶναι μόνον ν’ ἀπομακρύνωμεν τὴν ἐπιῤῥοὴν τῆς ἐξουσίας. Καὶ, κύριοι, μήπως ὁ τόπος τῆς ἐκλογῆς εἶναι τόπος, ἔνθα ἐνδιαιτῶνται λῃστρικαὶ συμμορίαι, ὅπου προβλέπομεν καὶ ἐντὸς τοῦ νόμου ἀναγράφομεν, ὅτι πρέπει νὰ παρίσταται ἡ στρατιωτικὴ δύναμις καὶ ἡ ἀνακριτικὴ ἀρχή; Εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον, ὅπου πρέπει νὰ προσέρχωνται πανηγυρικῶς οἱ ἐκλογεῖς, ὅπως εἰς ἀντάλλαγμα ὅλων τῶν βαρῶν, τὰ ὁποῖα τοῖς ἐπιβάλλει ἡ πολιτεία, ἐλευθέρως δίδουν τὴν ψῆφόν των· καὶ ὅμως τὸν τόπον ἐκεῖνον ἔχομεν περιεζωσμένον διὰ στρατιωτικῆς δυνάμεως καὶ διὰ τῆς ἀνακριτικῆς παρουσίας. Καὶ διὰ τί ὅλοι αὐτοὶ οἱ περιορισμοὶ καὶ αἱ προλήψεις ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἑλληνικῷ νόμῳ; Διότι ἐκ τοῦ παρελθόντος ἐπείσθημεν, ὅτι ὁ τόπος τῆς ψηφοφορίας ὑπῆρξε τόπος ἐγκλήματος. Ἂς γείνῃ λοιπὸν τὸ ἀγωνιστήριον τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας καὶ ἂς μεταβάλωμεν τὸν περίβολον αὐτὸν εἰς τέμενος πολιτικόν, καὶ ἂς ἀφήσωμεν, ὥστε οἱ πολιτευόμενοι ἐδῶ νὰ παλαίουν διὰ τὴν σημαίαν τῆς ἀρχηγίας καὶ τὴν σημαίαν οἱασδήποτε ἰδέας, ἥτις δύναται νὰ τοὺς καταστήσῃ ἰσχυροὺς καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ περιβόλου πρὸς ἀγαθὸν τοῦ τόπου, καὶ ἂς μὴ ἀφήσωμεν τὸ στάδιον εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὅπως ἀναδεικνύῃ τοὺς Βουλευτάς. Διὰ ποῖον λόγον, ὅταν ἐνεργῶμεν ἐκλογὰς, καὶ προκαλῶ τὸν φίλον μου κ. Ζαΐμην, αὐτὸν τὸν ἐξάδελφόν μου κ. Πετιμεζᾶν νὰ εἴπωσιν, ὅταν ἐνεργῶμεν ἐκλογὰς εἰς τὰ Καλάβρυτα, διὰ ποῖον λόγον εἴμεθα ὠχυρωμένοι καὶ ταμπουρωμένοι, καὶ τὰ παράθυρα τῆς οἰκίας μου τὰ ἀντικρύζοντα πρὸς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Ζαΐμη νὰ ἦναι φραγμένα, καὶ νὰ ἐξερχώμεθα μὲ συνοδείαν 50, 100, 150 καὶ 200 πολλάκις ἀνθρώπων; Αὐτὸ εἶναι λοιπὸν τὸ πολιτικὸν ἀγωνιστήριον, αὐτὴ εἶναι ἡ διδασκαλία τὴν ὁποίαν δίδομεν εἰς τὸν λαὸν, καὶ ἡ ἀνατροφὴ, εἰς τὴν ὁποίαν τὸν διδάσκομεν; καὶ οὕτω δὲν τὸν περιφρονοῦμεν εἰς τὸ μόνον δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει; Διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἑνιαίας ψήφου ὅλα προλαμβάνονται, δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τῆς παρουσίας στρατοῦ καὶ ἀνακριτοῦ, διότι οἱ ἀντίπαλοι τότε γίνονται φίλοι μεταξύ των, ἐνῷ διὰ τῶν συνδυασμῶν αἱ ἐπαρχίαι διαιροῦνται εἰς δύω στρατόπεδα, καὶ τὸ ἓν ἐπιτίθεται κατὰ τοῦ ἑτέρου, καὶ πολλάκις δὲν νικᾷ ὁ ἀριθμὸς, ἀλλ’ ἡ ἐπιτηδειότης, ἡ θρασύτης, ἡ ὑποστήριξις τῆς ἐξουσίας. Ἐνομίσαμεν, ὅταν ἐψηφίσαμεν τὸν νόμον τῆς ἐκλογῆς διὰ σφαιριδίων, ὅτι θέλομεν ἀποφύγει τὴν καλπονόθευσιν, ἣν εἴχομεν διὰ τοῦ ἑτέρου συστήματος τῶν ψηφοδελτίων, καὶ ὅμως ἀπειράκις τὰ σφαιρίδια ἐξήχθησαν ἀπὸ τὸ ναὶ καὶ ἐῤῥίφθησαν εἰς τὸ ὄχι, καὶ τὸ ἀνάπαλιν· δὲν ἐδικάσατε σεῖς μίαν ἐκλογὴν, ἡ ὁποία εἶχεν εἰς τὰς κάλπας κυλίνδρους ὁλοκλήρους σφαιριδίων; Τὸ μέγιστον λοιπὸν τῶν κακῶν, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐν τῷ συστήματι τῶν ἐκλογῶν, εἶναι τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν, καὶ τοῦτο πρέπει νὰ παύσῃ· δὲν ὑπάρχει δὲ ἄλλο μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα νὰ καταῤῥίψωμεν αὐτὸ τὸ σύστημα, παρὰ μόνον τὸ δικαίωμα τῆς μιᾶς ψήφου. Καὶ ὅταν ὁ λαὸς ἀνατραφῇ, καὶ ὅταν οἱ ἄρχοντες μάθωσι νὰ σέβωνται τοὺς νόμους τῆς πατρίδος των, καὶ ὅταν κατασταθῶσιν ἱκανοὶ ὄχι μόνον νὰ τοὺς σέβωνται, ἀλλὰ καὶ νὰ διδάξωσι τοὺς πολίτας, ὅπως καὶ οὗτοι σέβωνται αὐτοὺς, τότε, οἱονδήποτε σύστημα καὶ ἂν παρουσιάσητε, τὸ ἀσπάζομαι, καὶ τὸ τῆς μικρᾶς περιφερείας καὶ τὸ τῆς μεγάλης καὶ τὸ διὰ σφαιριδίων καὶ τὸ διὰ ψηφοδελτίων. Παρατηρήσατε ποία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν καὶ ἄλλων συνταγματικῶν κρατῶν. Πρέπει αἱ ἀλήθειαι νὰ λέγωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐδῶ διαπληκτιζόμεθα τίς νὰ ἠμπορέσῃ νὰ λάβῃ τὴν διάλυσιν, ὅπως φέρῃ ἐντὸς τῆς Βουλῆς πλείους ὀπαδούς. Εἰς ἄλλα συνταγματικὰ κράτη, ὅπου οἱ νόμοι τῆς πολιτείας εἶναι σεβαστοὶ, ἀνταγωνίζονται τίς νὰ μὴ λάβῃ τὴν διάλυσιν, καὶ τὸ παράδειγμα τοῦτο εἴδομεν κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς τῆς Ἀγγλίας. Ἐδίδετο ἡ διάλυσις εἰς τὸν τότε Δισραέλην νῦν Βήκονσφιλδ, ἀλλ’ οὗτος εἶπε, δὲν ἀνήκει εἰς ἐμὲ, πρέπει νὰ τὴν λάβῃ ὁ Γλάδστων. Εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν εἶναι δυνατὸν τοῦτο, διότι αἱ ἐκλογαὶ ἐξαρτῶνται ἐκ τῆς θελήσεως καὶ ἀποφάσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Διὸ ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς κατὰ τὰ 1873 ἀπέτυχε, καὶ ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἰσχυρὰ ἡ ἀντιπολίτευσις διὰ νὰ ἐπιτύχῃ. Ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, συνδυασμένος τότε μὲ τὸν κ. Νικολόπουλον, οἵτινες ἀπετέλουν τὰ δύω ἰσχυρὰ κόμματα ἐν τῇ Γορτυνίᾳ, ἀπέτυχον. Ἡ Βουλὴ τότε ἀπέστειλεν ἐμὲ ὡς ἀντιπρόσωπον καὶ παρεστάθην εἰς τὴν ἐκλογὴν ἑνὸς δήμου. Καὶ ἠξεύρετε τί εἶναι ἡ ἐξουσία; Ὁ Δηλιγιάννης καὶ ὁ Νικολόπουλος δὲν ἐτόλμησαν νὰ παρουσιασθοῦν καὶ ἔμειναν 1½ ὥραν μακρὰν τοῦ τόπου τῆς ψηφοφορίας, καίτοι ἡμῶν παρισταμένων, καὶ οὔτε ἐτόλμησαν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸν δῆμον αὐτόν· ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι εἰς τὴν γεννέτειραν αὐτῶν γῆν καὶ ὁ Δηλιγιάννης καὶ ὁ Νικολόπουλος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπισκεφθοῦν τοὺς συμπολίτας των; Ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν ἀπέτυχεν εἰς τὰς ἐκλογάς; Ὁ κ. Τρικούπης ἀπέτυχε τοσάκις, δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ ἐπαρχία Μεσολογγίου εἰς ἐλευθέρας ἐκλογὰς ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποκλείσῃ εἴτε τὸν κ. Δεληγεώργην εἴτε τὸν κ. Τρικούπην. Τελειώνω, κύριοι, ἐπαναλαμβάνων, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ὡς τὰ συντακτικὰ ζητήματα ἐν τῇ Συνελεύσει, δὲν εἶναι κομματικόν. Καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει ἰσχυρίσθην, ὅταν συνεζητεῖτο τὸ Σύνταγμα, ὅτι τὰ ζητήματα, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν σύνταξιν τῆς πολιτείας, δὲν πρέπει νὰ γείνουν ἀντικείμενον κομματικῆς διαμάχης, ἀλλὰ πρέπει νὰ συζητηθῶσιν ἀπαθῶς. Ἐπεκράτησε δυστυχῶς τότε τὸ κομματικὸν πνεῦμα, καὶ διὰ τοῦτο τὸ πολίτευμά μας ἐξῆλθε μὲ ἕνα πόδα καὶ προσπαθεῖ νὰ βαδίσῃ, ἀλλὰ δὲν δύναται. Τὸ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον· ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τοῦτο ἀφορᾷ εἰς τὴν μόρφωσιν τοῦ Σώματος, τῶν πολιτικῶν ἠθῶν ἡμῶν αὐτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ὀφείλομεν νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, νὰ τὸ συζητήσωμεν καὶ νὰ τὸ ψηφοφορήσωμεν. Ἐπειδὴ ἐξακολουθεῖ λαμβάνων σημειώσεις ὁ φίλος μου κ. Ῥικάκης, θὰ τοῦ ὑπομνήσω τώρα, τί προχθὲς ὁ συνάδελφός του καὶ φίλος μου κ. Ῥοῦφος ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτοῦ ἔλεγεν, ὅταν ἐγίνετο συζήτησις θορυβώδης. Ὁ κ. Ῥοῦφος, ἀποτεινόμενος πρὸς αὐτὴν τὴν πτέρυγα, εἶπεν, ἡμᾶς μᾶς θέλει ὁ τόπος.

§52Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτό.

§53ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πῶς εἴπετε;

§54ΡΟΥΦΟΣ. Ὅτι ἐγὼ πρεσβεύω τὰ ἐναντία εἰς τὸ ζήτημα τῶν παρασκευῶν.

§55ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπὶ τῆς στρατιωτικῆς ἀσκήσεως ὁ κ. Ῥοῦφος εἶπε, «μᾶς γνωρίζει ὁ τόπος.»

§56ΡΟΥΦΟΣ. Ὅτι θέλομεν τὰς παρασκευάς.

§57ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀλλ’ ὅταν κατὰ τὰς ἐκλογὰς συνδυασθῆτε σεῖς μετὰ τοῦ κ. Ῥικάκη, διατί θὰ γνωρίσῃ σᾶς καὶ ὄχι τὸν κ. Ῥικάκην; Ποίαν ἔννοιαν ἔχει τότε ἡ ἐκλογή; οὐδεμίαν! Ποίαν ἐπίσης ἔννοιαν ἔχει ἡ ῥῆσις αὕτη, κ. Ῥοῦφε, ὅταν σεῖς ψηφοφορῆτε αὐτοῦ καὶ ὁ Θάνος ἐκεῖ; καὶ ἠθέλησα νὰ σᾶς ἀναφέρω τοῦτο, διὰ νὰ πείσω, ὅτι τὸ ὑπάρχον σύστημα εἶναι ψευδές. Δύναται νὰ τὸ ὑποστηρίξῃ ἡ πλειονοψηφία, ἀλλ’ οὐχ ἧττον θὰ ἐξακολουθῇ νὰ ἦναι ψευδές, καὶ ἐπὶ τέλους θὰ κατισχύσῃ βεβαίως τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου.

§58ΡΙΚΑΚΗΣ. Μίαν ὁλόκληρον ὥραν, κύριοι, μετὰ πάθους καὶ μετὰ μεγάλου ἐνδιαφέροντος ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Καλαβρύτων κατεφέρθη καὶ ἀνέπτυξε τὸ ἐλαττωματικὸν τοῦ συστήματος, τοῦ ὁποίου ὅλοι εἴμεθα ἀντιπρόσωποι, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἰς πάντα ἄλλον ἥρμοζεν ἡ τοιαύτη κατηγορία κατὰ τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος παρὰ εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἀπετέλει μέρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὑπερηφανεύηται, ὅτι ἐνήργησεν ἐκλογὰς ἐλευθέρας, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι προϊὸν τῆς ἐλευθέρας ἐκλογῆς τοῦ λαοῦ. Εἰς πᾶσαν ἄλλην Βουλὴν ἠδύνατο νὰ ἰσχύσῃ ἡ ἀνάπτυξις τοιαύτης κατηγορίας, παρὰ ἐνώπιον Βουλῆς, ἡ ὁποία ἔχει τὴν ὑπερηφάνειαν νὰ φρονῇ, ὅτι εἶναι προϊὸν τῆς ἐλευθέρας ἐκλογῆς τοῦ λαοῦ. Πῶς, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν σας τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου ὑπεμνήσατε, φρονεῖτε, ὅτι ἐπαπειλεῖται τὸ πολίτευμα ἀπὸ τὰ κακά, τὰ ὁποῖα ἀνεπτύξατε; Εἶναι ἀνάγκη νὰ λάβωμεν νομοθετικὰ μέτρα διὰ νὰ δεσμεύσωμεν τὴν κακοήθειαν τῶν πολιτευομένων; σεῖς ἐκάμετε ἐκλογὰς προχθές, καὶ εὐτυχῶς τὸ ἔθνος εἶναι εὐχαριστημένον ἐξ αὐτῶν· διὰ τί δὲν ἐλπίζετε, ὅτι καὶ οἱ ἄλλοι θὰ σᾶς μιμηθῶσι, ἀλλὰ φοβεῖσθε καὶ νομίζετε, ὅτι διὰ διατάξεων νομοθετικῶν πρωτοφανῶν, παραδόξων, παραλόγων, θέλετε νὰ δεσμεύσητε τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἔθνους, νὰ περιορίσητε δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις τῷ ἐχορήγησε; Τὸ ἐκλογικὸν ζήτημα εἶναι τὸ μεγαλείτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀπασχολῇ τὰ συνταγματικὰ ἔθνη. Τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν εἶναι δικαίωμα τὸ μόνον καὶ μεγαλείτερον, τὸ ὁποῖον ἡ πολιτεία χορηγεῖ καὶ ἀπονέμει εἰς τὸν λαόν. Ὅταν λοιπὸν ὑποβάλλωνται προτάσεις, περιορίζουσαι τὴν ἐφαρμογὴν καὶ χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου, πρέπει νὰ ὑποβάλλωνται μετὰ πολλῆς προσοχῆς, νὰ στηρίζωνται ἐπὶ ἀνωτάτου συμφέροντος τοῦ ἔθνους, πρέπει νὰ ἦναι τὰ ἐπιχειρήματα τοσοῦτον ἰσχυρά, ὥστε ἀπέναντι τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον θὰ προσβάλωσι, νὰ ὑπερισχύσῃ τὸ ἀνώτατον συμφέρον τῆς πολιτείας. Καὶ μολαταῦτα δὲν ἠρυθμίσατε εἰμὴ μικρὰ προσωπικὰ ἐπαρχιακὰ συμφέροντα. Ἡ συνέλευσις διέγραψε τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, ὅπως εἶναι ἐν τῷ 66 ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος. Ἡ Συνέλευσις εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὰ παρελθόντα, τὰ ὁποῖα σήμερον ἀπηριθμήθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ἡ Συνέλευσις ἐθεώρησεν ὡς ἐγγύησιν νὰ θέσῃ ἐν τῷ Συντάγματι τὴν καθολικὴν μυστικὴν διὰ σφαιριδίων ψηφοφορίαν, οὔτε εἰς τὴν διάνοιαν οὐδενὸς ἐπῆλθε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην νὰ προτείνῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σεῖς σήμερον προτείνετε, καὶ σεῖς λέγετε, ὅτι τότε εἴχετε ὑποφέρει τὰ κακὰ ἀποτελέσματα τοῦ προηγουμένου συστήματος. Πῶς τότε δὲν ἐζητήσατε ἐνώπιον τοῦ Ἔθνους ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σήμερον θέλετε ν’ ἁρπάσητε ἀπὸ τὴν ψῆφόν μας; μήπως ἆρά γε τὸ ἔθνος ἔκτοτε ἕως τώρα προέβη εἰς τὴν διαφθοράν, καὶ πρέπει δι’ ἐκτάκτου νόμου νὰ τὸ περιορίσητε;

§59ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριε Ῥικάκη, κατὰ τί παραβιάζεται ἡ μυστικὴ καθολικὴ καὶ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορία διὰ τοῦ προτεινομένου συστήματος;

§60ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἀπὸ τὰ 1862 καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν...

§61ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἰς τὰ πρακτικὰ δὲν εἶδον τίποτε.

§62ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἀφίνετε αὐτὰ τὰ προσωπικά;

§63ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ Σύνταγμα διέγραψε τὸν τρόπον τῆς ἐκλογῆς, καὶ ἀνεγνώρισεν, ὅτι ἕκαστος ψηφοφόρος πρέπει νὰ ἔχῃ τόσα σφαιρίδια ὅσαι εἶναι αἱ κάλπαι. Ἡ Συνέλευσις διὰ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον ἐψήφισεν ἡ ἰδία, διέγραψε τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ γίνωνται αἱ ἐκλογαί. Τὸ Σύνταγμα παρέπεμψεν εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον, καὶ εἶπεν, ὅτι δύνανται νὰ ἦναι μεταβληταὶ αἱ λοιπαὶ αὐτοῦ διατάξεις, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι λοιπὰς διατάξεις ἐνόει τὰ καθέκαστα, τὸν τρόπον, ποτὲ ὅμως νὰ προσβάλῃ ῥιζικῶς τὸ δικαίωμα. Μεταξὺ τῶν δημοσιολόγων συζητεῖται μεγάλως τὸ ζήτημα, ἐὰν ὁ ἐκλογεὺς πρέπῃ νὰ ἔχῃ μίαν ψῆφον ἢ περισσοτέρας, ἐὰν πρέπῃ νὰ ἔχῃ περιωρισμένον τὸ δικαίωμα καὶ μέχρι τίνος βαθμοῦ. Ὅταν λοιπὸν ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη ἓν σύστημα ἀπόλυτον, γενικὸν, δὲν πιστεύω νὰ ἐνόει νὰ δοθῇ ἡ ἐξουσία εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ περιορίσῃ αὐτὴ δικαίωμα, διότι ἡ τοιαύτη μεταβολὴ δὲν μεταβάλλει τὸν τρόπον τῆς ἐκλογῆς, ἀλλὰ τὸ ἐκλογικὸν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον παρεχωρήθη εἰς τὸν λαὸν, καὶ φρονῶ καὶ ἐπιμένω, ὅτι πρὸς τὸ μέρος τοῦτο δὲν δύναται νὰ τροποποιηθῇ ὁ ἐκλογικὸς νόμος. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀντὶ ν’ ἀναπτυχθῇ ἓν σύστημα ἐπιστημονικὸν οἱονδήποτε τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου, καὶ νὰ ὑποβληθῶσιν ἐπιστημονικὰ ἐπιχειρήματα, διὰ τῶν ὁποίων ν’ ἀποδειχθῇ ἡ ἀνάγκη τῆς τροποποιήσεως τοῦ προτεινομένου συστήματος, εἴδετε, ὅτι περιεπέσαμεν εἰς τοὺς συνδυασμούς. Τὰ διάφορα κακὰ τῶν συνδυασμῶν ἔρχονται ὡς ἐπιχειρήματα. Ἕνεκα τῶν κακῶν αὐτῶν συνδυασμῶν νομίζομεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ μεταβάλωμεν τὸ σύστημα. Ἀκούων τὸν κύριον Πετιμεζᾶν ῥίπτοντα ὅλα τὰ κακὰ εἰς τοὺς συνδυασμοὺς ἐπαρηγορήθην, διότι τόσον καιρὸν βασανιζόμεθα νὰ εὕρωμεν τὰ αἴτια τῆς κακῆς καταστάσεως. Ἀλλὰ τώρα τὸ ζήτημα ἐλύθη· ἅμα ἐκλείψωσιν οἱ συνδυασμοὶ, θὰ φέρωμεν τὸν χρυσοῦν αἰῶνα. Ἔρχομαι λοιπὸν μὲ ὀλίγας λέξεις νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος κ. Πετιμεζᾶς σᾶς ὑπέβαλε. Πρῶτον ὁ ἐκλογικὸς νόμος δὲν περιέχει συνδυασμούς. Ἐὰν ἡμεῖς θέλωμεν νὰ κάμνωμεν συνδυασμούς, δὲν ἐφαρμόζομεν τὸν ἐκλογικὸν νόμον διὰ τοιούτου ἢ τοιούτου τρόπου, τοῦτο δὲν εἶναι ἐλάττωμα τοῦ νόμου, ὥστε νὰ θέλωμεν νὰ τὸν διορθώσωμεν, διότι ἕνας ἄλλος νόμος θὰ γεννήσῃ ἄλλας ἀνάγκας· ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ὅταν τὸ Σύνταγμα παρεδέχθη τὰ σφαιρίδια, εἴπομεν πάντες, ὅτι ἐσώθημεν ἀπὸ τὰς καλπονοθεύσεις· καὶ ὅμως ἀνεκαλύφθησαν ἄλλα ἐν τῷ συστήματι τούτῳ ἐλαττώματα. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ ἤμεθα βέβαιοι, ὅτι ἕνας ἄλλος νόμος δὲν δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς ἄλλα κακὰ ἀποτελέσματα. Ἐπίσης ἀπαντῶ εἰς ἄλλο ἐπιχείρημα τοῦ κ. Πετιμεζᾶ. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς σᾶς εἶπεν ὅτι, διαλυομένης τῆς Βουλῆς ἐπὶ ὡρισμένῳ ζητήματι, δὲν δύναται ἔτι νὰ διαγνωσθῇ ἡ θέλησις τῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἔθνους, διότι συνδυάζονται οἱ ἔχοντες ἀντίθετον ἰδέαν καὶ ἐπιτυγχάνουσιν εἰς τὴν νέαν ἐκλογήν. Ἀλλ’ ἐὰν, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, ἀντὶ τριῶν ἢ τεσσάρων, ἐκτεθῶσιν εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα 8, 10, 12 καὶ λάβῃ ἕκαστος 300 ἢ 200 ψήφους, οἱ δὲ σχετικῶς πλειονοψηφοῦντες ἔρχονται ἐδῶ, ποία εἶναι ἡ πλειονοψηφία τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία ἐξηγεῖ τὴν θέλησίν του; Τουλάχιστον ἤδη ὑπάρχει ἡ πρόληψις, ὅταν οἱ τρεῖς ἦναι ἡνωμένοι, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπαρχίας εἶναι ἡ ἀνακηρυχθεῖσα· ἀλλὰ κατὰ τὸ νέον σύστημα θὰ ἦναι βεβαιωμένον ἐπισήμως, ὅτι ἡ μειονοψηφία τοῦ ἔθνους λύει τὸ ζήτημα. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον θέλουσι νὰ προλάβωσι, δύναται νὰ γείνῃ μεγαλείτερον· δὲν δύνανται, σᾶς λέγουσι, νὰ μορφωθῶσι πολιτικὰ κόμματα ὡς ἐκ τῶν συνδυασμῶν· καὶ νομίζετε ὅτι, ἐκλειπόντων τῶν συνδυασμῶν, θὰ σχηματισθῶσι τοιαῦτα; Ὅστις θέλει νὰ προσβάλῃ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, νὰ τὸ ἐξασθενήσῃ, ἂς προσβάλῃ τὰ πολιτικὰ κόμματα· ταῦτα δὲ δὲν δύνανται νὰ διαλυθῶσιν, εἰμὴ διὰ τῆς δυνάμεως τῆς ἐπαρχιακῆς. Ἐὰν ὑποθέσητε, ὅτι ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν ἔρχονται πέντε Βουλευταὶ, ἔχοντες ἀντίθετα ἐπαρχιακὰ συμφέροντα, εἰς πέντε διάφορα κόμματα θὰ προστεθῶσι, καὶ θὰ ἔχητε τμήματα μικρὰ, πρὸς ἄλληλα ἀντιμαχόμενα, χωρὶς οὐδὲν νὰ δύναται νὰ ὑπερισχύσῃ καὶ νὰ ἀποτελέσῃ πολιτικὸν κόμμα δυνάμενον νὰ κυβερνήσῃ ἀληθῶς καὶ ἰσχυρῶς τὸν τόπον, τὸ ἐπιχείρημα στρέφεται ἐναντίον σας. Διὰ τῶν συνδυασμῶν, λέγει ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ἐνισχύεται ἡ δωροδοκία. Τὸ ἀντίθετον. Ὅσον ὀλιγωτέρου ἀριθμοῦ ψήφων ἀνάγκην ἔχετε, ὅσον εὐκολωτέρα εἶναι ἡ ἐπιτυχία, τόσον εὐκολώτερον δύνασθε νὰ τὰς προμηθευθῆτε. Ὅταν ἔχητε ἀνάγκην 5, 6, 8, χιλιάδων ψήφων, διὰ νὰ γείνητε Βουλευτὴς, θέλει σᾶς εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχητε διὰ τῆς διαφθορᾶς· ἐνῷ, ὅταν ἔχητε ἀνάγκην ἐν ὅλῳ 500 ψήφων, εὐκολώτερον θέλετε δυνηθῆ νὰ τὰς συμπληρώσητε διὰ τῆς δωροδοκίας.

§64Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ καὶ ἂν θέλω, δὲν θὰ τὰς εὕρω.

§65ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν λέγω τὸ ἐναντίον, διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τις τὰ μέσα, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ τὴν κακοήθειαν· πολεμῶ ὅμως τὸ ἐπιχείρημά σας καὶ λέγω, ὅτι ἡ δωροδοκία διὰ τοῦ συστήματός σας ἔτι μᾶλλον ἐνισχύεται. Ὡς ἐπιχείρημα ἰσχυρὸν ἐναντίον τῶν συνδυασμῶν ἔφερεν ὁ κ. Πετιμεζᾶς τὸ παράδειγμα τοῦ κ. Στεφανοπούλου, ὅτι, καίτοι λαβὼν 5,000 ψήφους ἐκ τῶν 9,000, δὲν εἶναι Βουλευτής. Καὶ αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα ὅλως διόλου ἀντιθέτως πρέπει νὰ ἑρμηνευθῇ, διότι ὁ κ. Στεφανόπουλος ἀπέτυχε διὰ τὸν φυσικὸν λόγον, ὅτι ἄλλοι ἔλαβον 7,000 ψήφων, μόνον δὲ ὁσάκις δὲν ὑπάρχει ἀνταγωνισμὸς, ὅπερ εἶναι σπανιώτατον, δύναται νὰ ἐκλεχθῇ τις ἄνευ τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπαρχίας. Τὴν δὲ ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν ποῦ εὑρίσκετε εἰς τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον προτείνετε; Ὁ κατακερματισμὸς τῆς ψήφου εἰς πολλὰ τμήματα καὶ ἡ σχετικὴ πλειονοψηφία καταστρέφουσιν ἐκ θεμελίων τὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζεται τὸ ἀντιπροσωπικὸν σύστημα· ἀλλ’ ὁ κ. Πετιμεζᾶς νομίζει, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τούτου θ’ ἀποφύγωμεν τὴν ἐπήρειαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ὄχι μόνον θ’ ἀποφύγωμεν τὴν δυσαρέσκειαν νὰ ἤμεθα πάντοτε ἐν τῷ τόπῳ τῆς ἐκλογῆς περιφρουρούμενοι, ἀλλὰ καὶ τὴν δυσαρέσκειαν νὰ φοβώμεθα ἀλλήλους καὶ νὰ ἐξοπλιζώμεθα ἀπέναντι τῶν ἀντιπάλων μας. Μὰ, κύριε Πετιμεζᾶ, ἄνθρωπος ἔχων τόσην πρακτικὴν πεῖραν, εἰς τοῦ ὁποίου πράγματι τὸν νοῦν ἔχω ἰδιαιτέραν ὑπόληψιν, ὑπολογίζεις, ὅτι σύστημα τοιοῦτον, ὁποῖον προτείνετε, δὲν θὰ γεννήσῃ τὰς ἔριδας, τοὺς προσωπικοὺς διαπληκτισμοὺς ὄχι μεταξὺ τῶν συμπολιτῶν, ἀλλὰ μεταξὺ τῶν ἀδελφῶν καὶ τῶν μελῶν τῆς αὐτῆς οἰκογενείας, καὶ ἀντὶ νὰ φυλάττησαι ἀπέναντι τοῦ ἀντιπάλου σου θὰ ἔχῃς ἀνάγκην νὰ φυλάττησαι ἀπέναντι τοῦ ἀδελφοῦ σου, τοῦ συγγενοῦς σου, καὶ ἐὰν ὁ τόπος τῆς ἐκλογῆς ἔχῃ ἀνάγκην 200 στρατιωτῶν, διὰ νὰ φυλάξωσι μίαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, θὰ ἀπαιτοῦνται κατὰ τὸ σύστημά σας χίλιοι στρατιῶται, διότι ὁ ἀγὼν θὰ ἦναι προσωπικὸς, ἀτομικός· ἡ πάλη θὰ διαιρεθῇ εἰς διάφορα τμήματα, καὶ τὰ διάφορα κόμματα, τὰ ἀνταγωνιζόμενα πρὸς ἄλληλα, θὰ ἦναι κίνδυνος νὰ προκαλῶσιν εὐκολώτερον τὰς ῥήξεις, τὰς ὁποίας ἡ δημοσία δύναμις εἶναι ἐπιτετραμμένη νὰ προλάβῃ. Αὐτὸ τὸ σύστημα θὰ φέρῃ τὴν εἰρήνην, τὴν ἀγάπην, τὴν ἁρμονίαν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἢ θὰ ἐρεθίσῃ τὰ πάθη, θὰ ἐξεγείρῃ τὰ συμφέροντα εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε δὲν θὰ γίνεται ἐκλογὴ ἄνευ ἐγκλημάτων καὶ ἄνευ συγκρούσεων; Εἶναι εὐκολώτερον σήμερον ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπηρεάσῃ μίαν πλειονοψηφίαν ἔν τινι ἐπαρχίᾳ παρὰ νὰ ἐπηρεάσῃ μεμονωμένας ἀτομικὰς ὑποψηφιότητας; Ὅταν εἷς ὑποψήφιος ἔχῃ ἀνάγκην 500 ἢ 600 ψήφων, ὅταν αὐτὸς ὁ ὑποψήφιος εὑρίσκηται εἰς πάλην μεταξὺ ὅλων τῶν ἄλλων ὑποψηφίων, ὅταν οἱ ἴδιοι ὑποψήφιοι δὲν ἦναι εἰς θέσιν νὰ δώσωσι πρὸς ἀλλήλου τὴν χεῖρα, ὅπως ἀποκρούσωσι τὴν κυβερνητικὴν ἐπέμβασιν, ἀλλ’ ἕκαστος εἶναι ὑποχρεωμένος ν’ ἀγωνίζηται πρὸς πάντας χάριν τοῦ ἰδίου συμφέροντος, δὲν θὰ εὕρῃ εὐκαιρίαν ἡ ἐξουσία ἐν τῷ μέσῳ τῆς τοιαύτης ἀνεμοζάλης νὰ ὑπερισχύσῃ; Ἡ Ἀγγλία, τὴν ὁποίαν πολλάκις ἐπικαλούμεθα, εἰς τὴν ὁποίαν καθ’ ὅλας τὰς περιστάσεις ἐπὶ σπουδαίων καὶ πρακτικῶν ζητημάτων συνειθίζομεν νὰ ἀποβλέπωμεν, ἔχει πρὸ πολλῶν χρόνων σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐπίσης τὰ ἐλαττώματά του, ἀλλὰ δὲν ἀπεφάσισε νὰ τὸ μεταβάλῃ, διότι κατ’ ἀρχὴν θεωρεῖ ἐπικίνδυνον τὴν συχνὴν τῶν νόμων μεταβολὴν καὶ ἐπιζητεῖ τὴν θεραπείαν τῶν ἀτοπημάτων δι’ ἄλλων μέσων. Ἐν Ἀγγλίᾳ κατὰ τὰς ἐκλογὰς συμβαίνουσι πολλὰ, ἡ δὲ δωροδοκία εἶναι συνηθεστάτη, καὶ μολαταῦτα εἰς οὐδενὸς τὸν νοῦν ἦλθε νὰ μεταβάλῃ τὸν ἐκλογικὸν νόμον, ὅπως διορθώσῃ κακὸν, τοῦ ὁποίου δι’ ἄλλου τρόπου πρέπει νὰ ἐπιζητηθῇ ἡ διόρθωσις. Ἀλλὰ, κύριοι, ἤμην περίεργος νὰ μάθω ἀπὸ πότε χρονολογεῖται αὐτὴ ἡ ἰδέα τῆς μιᾶς ψήφου, ποία εἶναι ἡ γέννησίς της, ποία ἡ πηγή, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐγεννήθη, καὶ εἰσέδυσεν εἰς τὰς κεφαλὰς πολλῶν· ἔμαθον λοιπὸν, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ ἀπὸ τοῦ 1871 ἔλαβε τὴν πρώτην καταγωγήν του· τότε ἤρχισε νὰ μελετᾶται, καὶ καθιερώθη ἓν σύστημα ὁλόκληρον· ἐνομίσθη, ὅτι ἡ περιφέρεια ἡ ἐπαρχιακὴ πταίει καὶ ὅτι πρέπει νὰ εἰσάξωμεν τὴν νομαρχιακὴν, καθὼς καὶ τὴν μίαν ψῆφον ἀντὶ τῶν πολλῶν. Ἐφρόντισα, κύριοι, καὶ ἐμελέτησα τὸ σχέδιον τοῦ νόμου ἐκείνου, καθὼς καὶ τὴν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία τὸ συνοδεύει, καὶ μολονότι ἔχω ἐναντίαν ἰδέαν πρὸς τὰς βάσεις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, εὑρίσκω σειρὰν συλλογισμοῦ καὶ ἰδέας, ὧν ἡ μία δύναται νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὴν ἑτέραν, δηλαδὴ ἡ νομαρχιακὴ περιφέρεια μὲ τὴν μίαν ψῆφον· ἀλλ’ ἐνταῦθα, ἀφοῦ τὴν νομαρχιακὴν περιφέρειαν δὲν δεχόμεθα, ῥίπτεται τὸ ζήτημα τῆς μιᾶς ψήφου, καὶ ἠξεύρετε τί ἀποτελέσματα θὰ ἔχῃ κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ συντάξαντος τὸ νομοσχέδιον; Ἀκούσατε. «Ἀλλὰ πλὴν τούτων ἡ ἐπέκτασις τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας εἶναι ἀπαραίτητος ἐν τῷ συστήματι τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Διότι ψῆφος ἑνιαία καὶ μικρὰ τοπικὴ περιφέρεια, διασπῶσαι καὶ αὐτὸν τὸν ἐπαρχιακὸν σύνδεσμον, ἤθελον παραδώσει ἁλυσίδετον τὸν ἀντιπρόσωπον, οὐχὶ πλέον εἰς μόνον τὰ μικρὰ τοπικὰ συμφέροντα, ἀλλ’ εἰς τὰ ἐγωϊστικώτατα τῶν συμφερόντων τῶν προσωπικῶν. Ὁ πατὴρ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου σᾶς λέγει, ὅτι, ἐὰν δημιουργήσητε ἐπαρχιακὴν περιφέρειαν μὲ μίαν ψῆφον, καταστρέφετε ἐντελῶς τὸ ἐκλογικὸν σύστημα καὶ παραδίδετε τὸν ἀντιπρόσωπον δέσμιον τῶν ἐπαρχιακῶν καὶ προσωπικῶν συμφερόντων, καὶ ἔχει δίκαιον.

§66ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Γαλλίαν, ὅπου εἶναι μικρὰ ἡ περιφέρεια, διατί δὲν συμβαίνουν τόσα ἄτοπα;

§67ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐκεῖ ὑπάρχει ἀπόλυτος πλειονοψηφία, ἀλλὰ σχετικὴ πλειονοψηφία καὶ μία ψῆφος δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Ὅταν, κύριοι, μία ἐπαρχία ἔχῃ 2,000 ψηφοφόρους, καὶ παρουσιάζωνται πέντε ὑποψήφιοι, ὥστε ἀρκοῦσιν εἰς τὸν ἐπιτυχόντα 400 μέχρι 500 ψήφων, νομίζετε, ὅτι αὐτοὶ οἱ 400 ἄνθρωποι δὲν ἀποκτῶσι μέγιστον ἐπὶ τοῦ ἐκλεχθέντος δικαίωμα, καὶ δὲν ἔχει οὗτος ἀνάγκην, ὅπως ἐπιτύχῃ, νὰ κάμῃ πᾶσαν δυνατὴν θυσίαν; Ἡ μεγαλειτέρα περιφέρεια εἶχεν ἕτερον σύστημα, τὸ σύστημα τῆς ἀποκεντρώσεως. Ἐδῶ ὅμως ἔρχεσθε καὶ συνδέετε τὸν ὑποψήφιον μὲ 400 ἀνθρώπους, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην καὶ ἐντὸς τοῦ μικροῦ κύκλου τῶν ὁποίων πρέπει νὰ περιορισθῇ. Καὶ ποῖος θὰ ἦναι ἀντιπρόσωπος, κατὰ τὸ σύστημα τοῦτο, ἄξιος τοῦ λαοῦ; ὁ ἔχων ἱκανότητα, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ὁ ἔχων σημασίαν καὶ φῶτα ἢ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δυνηθῇ νὰ συγκεντρώσῃ δι’ οἱουδήποτε μέσου τὸν ἀναγκαῖον ἀριθμὸν τῶν ψήφων περὶ ἑαυτόν; Καὶ ἂν ἐξαιρέσητε ὀλίγους, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ εἴπωσιν, ὅτι ἔχουσιν ἀπόλυτον ἐπιῤῥοὴν, ὥστε δύνανται νὰ ἔλθωσιν ἄνευ θυσίας, οἱ λοιποὶ θέλουσιν ὑποστῆ πολλὰς θυσίας, θὰ ἔχωσι δὲ πιθανότητα ἐπιτυχίας ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι καθ’ ἑκάστην συναγελάζονται μετὰ τῶν ψηφοφόρων, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦσι τὰς ὀρέξεις καὶ τὰ συμφέροντά των· μία δὲ αὐθαίρετος ἐξουσία δύναται εὐκολώτερον νὰ σχηματίσῃ ἓν Κοινοβούλιον ἀπὸ ἀνθρώπους δευτέρας καὶ τρίτης ἐπαρχιακῆς ἐπιῤῥοῆς, διότι δὲν ἐννοῶ διατί πολλοί, δυνάμενοι νὰ συγκεντρώσωσι ἱκανὸν ἀριθμὸν ψήφων, πολλοὶ κομματάρχαι θὰ δώσουν τὰς ψήφους των εἰς σᾶς, καὶ δὲν θὰ θελήσουν νὰ ἔλθωσιν αὐτοί. Τὸ σύστημα εἶναι ὀλέθριον, καὶ εἶναι ψευδές, ὅτι ὑπάρχει τις μεταξὺ ὑμῶν, ὅστις τὸ πολεμεῖ ἐξ ἀτομικοῦ συμφέροντος. Ἀπεναντίας τὰ συμφέροντα πολλῶν ἐξ ἡμῶν ὑπηρετοῦνται δι’ αὐτοῦ τοῦ συστήματος. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς συλλογισθῶμεν πρῶτον, ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος ἐπαπειλῶν τὸν τόπον καὶ ἐπιβάλλων τὴν μεταβολὴν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις διὰ νόμου ἐθέσπισε· δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ μεταβάλωμεν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶναι παραδεδεγμένον εἰς τὰ πλειότερα συνταγματικὰ ἔθνη, καὶ νὰ παραδεχθῶμεν ἕτερον πρωτοφανὲς, ὅπερ οὐδὲν Σύνταγμα καθιέρωσεν. Κατὰ ἓν σύστημα ἐφαρμοσθὲν μόνον εἰς τὰς ἐκλογὰς τῶν ἐπαρχιακῶν συμβουλίων καὶ τῶν δημοτικῶν, ὁ ἐκλογεὺς γράφει ἐν τῷ ψηφοδελτίῳ, ἀντὶ τῶν ἓξ ἐκλεξίμων, τρία μόνον ὀνόματα, ὅπως οὕτως ἀντιπροσωπευθῇ καὶ ἡ μειονοψηφία, ἀλλὰ τὸ προτεινόμενον σύστημα δὲν θέλετε τὸ εὕρει εἰς κανὲν μέρος, καὶ θέλετε ὑμεῖς, οἱ καθ’ ὅλα πρότυποι, νὰ τὸ δημιουργήσωμεν, διότι νομίζετε, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ δύνανται νὰ βλάψουν, ἐνῷ ἔχομεν τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι, ὁσάκις γίνονται ἐλεύθεραι ἐκλογαὶ, τὸ σύστημα λειτουργεῖ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν καὶ μὲ πλήρη ἐπιτυχίαν· ἂν δὲ ὑπάρχῃ καὶ μικρὸν ἐλάττωμα, ἂς φροντίσωμεν νὰ τὸ διορθώσωμεν δι’ ἄλλων τρόπων, ἂς φροντίσωμεν νὰ ἐκπαιδεύσωμεν περισσότερον τὸν λαὸν, ἂς τὸν καταστήσωμεν μᾶλλον ἀνεξάρτητον, ἂς σεβασθῶμεν τὰ δικαιώματα αὐτοῦ, καὶ ἂς δώσωμεν τὸ παράδειγμα τῆς ἠθικῆς καὶ τῆς νομιμότητος, ἐστὲ δὲ βέβαιοι, ὅτι ὁ λαὸς θέλει μᾶς ἀκολουθήσει καὶ ἂς μὴ τὸν αἰτιώμεθα ἀδίκως. Ἂς μὴ αἰτιώμεθα τοὺς κειμένους νόμους, ἀλλ’ ἂς πιστεύσωμεν, ὅτι διὰ τοῦ χρόνου καὶ διὰ τῆς καλῆς διοικήσεως θέλομεν φθάσει εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπιζητεῖ ὁ κ. Πετιμεζᾶς.

§68Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἀνώτερον παντὸς πολιτικοῦ ζητήματος θεωρῶ τὸ προκείμενον σήμερον εἰς συζήτησιν νομοσχέδιον. Τὰ πολιτικὰ ἢ ὑπουργικὰ ζητήματα ἀφορῶσιν εἰς τὴν ὕπαρξιν ἢ τὴν πτῶσιν ἑνὸς Ὑπουργείου, ἀλλὰ δὲν κέκτηνται τὴν σημασίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ ζήτημα τῆς ἑνιαίας ψήφου· διότι τὸ ζήτημα τοῦτο θεωρῶ στενῶς συνδεόμενον μὲ τὴν ὕπαρξιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν. Ἀκριβῶς πρὸ δύω ἐτῶν τὸ ζήτημα τοῦτο συνεζητήθη ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἐπὶ δύο ἡμέρας, καὶ ἡ Βουλὴ προητοιμάζετο εἰς τὴν ψηφοφορίαν, ὅτε δύο ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων ἀνδρῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ὁ κ. Τρικούπης καὶ ὁ κ. Θ. Δηλιγιάννης, ἐζήτησαν τὸν λόγον, καὶ οὕτως ἡ συζήτησις ἀνεβλήθη· τὴν περαιτέρω δὲ συζήτησιν περὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου ἀπεμάκρυναν αἱ ἐπελθοῦσαι τότε πολιτικαὶ κρίσεις. Καὶ τότε ἔλαβον τὸν λόγον, ἵνα ὑποστηρίξω τὴν ἀρχαίαν αὐτὴν πεποίθησίν μου ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου. Ἔκτοτε ἡ γνώμη αὕτη ὡρίμασεν ἐν τῇ κοινωνίᾳ καὶ ὡρίμασε πολύ· ἀπόδειξιν δὲ τούτου θέλετε λάβει ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ. Διακεκριμένον μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ἔχον συμφέρον εἰς τὴν διατήρησιν τοῦ ὑπάρχοντος ἐκλογικοῦ συστήματος, διότι, δυνάμει αὐτοῦ, ἔρχεται μετὰ τεσσάρων συναδέλφων, του ἀκολουθούντων τὴν αὐτὴν πολιτικὴν καὶ τιθεμένων εἰς τὸ αὐτὸ κόμμα, τὸ διακεκριμένον αὐτὸ μέλος, οὗτινος ἡ πεποίθησις ἐκλονίζετο τότε, σήμερον κλίνει ὑπὲρ ἡμῶν· προσδοκῶ δὲ, ὅτι ἡ εὔγλωττος αὐτοῦ φωνὴ θέλει ἔλθει εἰς ἐπικουρίαν ἡμῶν. Ἰδοὺ, κύριοι, ἡ ἀνάπτυξις τότε τίνα ἀποτελέσματα ἔφερεν ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ περιβόλῳ. Καὶ ἂν σήμερον, ὡς δὲν πιστεύω, ἡ Βουλὴ δὲν δεχθῇ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, ὀλίγος χρόνος θέλει παρέλθει, καὶ ἡ κοινωνία θέλει τὸ ἐπιβάλει εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Εἶναι, κύριοι, πανθομολογούμενον, ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δὲν λειτουργεῖ κανονικῶς παρ’ ἡμῖν, οὐδὲ τὸ ἔθνος ἀπέκτησε παρ’ αὐτοῦ τὰ καλὰ, τὰ ὁποῖα προσεδόκα διὰ τῆς τακτικῆς καὶ ἐῤῥύθμου λειτουργίας του. Ἦτο δὲ φυσικώτατον τοῦτο. Ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει, ὅτι εἰς τὰ νεαρὰ ἔθνη δὲν ἀρκεῖ γραπτὸν πολίτευμα καὶ συῤῥαφὴ νόμων τινῶν, ἵνα εἴπῃ, ὅτι ζῇ ὑπὸ κοινοβουλευτικοὺς θεσμούς. Ἵνα ῥιζοβολήσῃ καὶ εὐημερήσῃ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, ἀπαιτεῖ, ἐκτὸς τῶν γραπτῶν συνταγμάτων, τὴν πολιτικὴν ἀνατροφὴν τῆς χώρας, τὴν μόρφωσιν δημοσίας γνώμης καὶ τὴν μόρφωσιν πολιτικῶν ἠθῶν· τοῦτο δὲ δὲν εἶναι νέον πρὸ δύο χιλιάδων ἐτῶν ἔλεγον οἱ Ῥωμαῖοι quid leges sine moribus: τί ὠφελοῦν οἱ νόμοι ἄνευ τῶν ἠθῶν; Πρὸ δεκαετίας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔλεγον ταῦτα, διακεκριμένος δέ τις πολιτικὸς ἀνὴρ, χολωθεὶς ἐναντίον μου, ἐξετόξευσε μύδρους λόγου, ἀλλ’ ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἐταράχθην, ἔμεινα ἀδιάσειστος εἰς τὰς πεποιθήσεις μου· πιστεύω δὲ, ὅτι ἡ παρέλευσις δεκαετίας ἔκαμε τὸν πολιτικὸν ἐκεῖνον ἄνδρα νὰ συμφωνήσῃ μετ’ ἐμοῦ. Ἐξακολουθῶ λοιπὸν νὰ φρονῶ, ὅτι, διὰ νὰ ἐπιτύχωσιν οἱ κοινοβουλευτικοὶ θεσμοὶ εἴς τινα χώραν, ἀπαιτοῦνται πολλὰ· ἀλλὰ δὲν μεμψιμοιρῶ οὐδ’ ἀπελπίζομαι. Ἔχω ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι παρ’ ἡμῖν ἡ διάπραξις τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν θέλει συντελέσει εἰς τὴν κανονικωτέραν λειτουργίαν αὐτῶν. Γινώσκετε δὲ τί ἔλεγεν εἰς πολιτικός ἀνὴρ τῆς Ἀγγλίας· τὰ συντάγματα, ἔλεγε, πρέπει νὰ παραχωρῶνται καὶ εἰς τὰς χώρας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι προπαρεσκευασμέναι δι’ αὐτά, διότι τὰ συντάγματα θέλουν τὰς προετοιμάσει διὰ τοὺς κοινοβουλευτικοὺς θεσμούς. Ἀναμένοντες λοιπόν, κύριοι, ἀπὸ τὸν χρόνον τὴν συμπλήρωσιν τῶν ἐλλείψεων, τὰς ὁποίας ἔχομεν, πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν καὶ διὰ νομοθετημάτων τινῶν νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν ἁγνὴν καὶ κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Δύω πρὸ παντὸς ἄλλου θεωρῶ συντελεστικὰ πρὸς τοῦτο, πρῶτον τὴν ἐλάττωσιν τῶν δικαιωμάτων καὶ τῆς ἐξουσίας τῶν Ὑπουργῶν. Ὁμιλῶν δὲ περὶ Ὑπουργῶν δὲν ἐννοῶ τοὺς παρόντας, ἀλλὰ ἐννοῶ πάντα Ὑπουργόν. Ἡ ἐξουσία καὶ τὰ δικαιώματα τῶν Ὑπουργῶν εἶναι ὑπερόρια παρ’ ἡμῖν. Ὁ ὄγκος τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐξουσίας πιέζει τοὺς πνεύμονας τοῦ πολιτικοῦ σώματος καὶ ἐπενεργεῖ κακῶς ἐπὶ τῶν λειτουργιῶν τοῦ ὀργανισμοῦ του. Εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία διὰ τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς παρακολουθεῖ τὸν πολίτην εἰς ὅλας τὰς σχέσεις τοῦ βίου αὐτοῦ. Ἐὰν θέλητε λοιπὸν νὰ καταστήσητε κανονικωτέραν λειτουργίαν τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, προσπαθήσατε νὰ ἐλαττώσητε τὸν ὄγκον τῆς ἐξουσίας καὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν Ὑπουργῶν διὰ διαφόρων νομοθετημάτων· ὅ,τι λέγω σήμερον δὲν τὸ λέγω διὰ νὰ ἑλληνοκοπήσω, ἐάν ποτε διῆλθον, καὶ ὅτε διῆλθον διὰ τῆς ἐξουσίας, ἠθέλησα νὰ ἐξωτερικεύσω τὴν γνώμην μου αὐτὴν διὰ διαφόρων νομοθετημάτων καὶ ἰδίως τῶν νόμων περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων. Καὶ αὐτὴ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, κύριοι, ἔχει συμφέρον νὰ ἐλαφρυνθῇ ἀπὸ τὰ τόσα δικαιώματα καὶ τὰ τόσα βάρη, ὑπὸ τὰ ὁποῖα κύπτει. Ἡ ἐλάττωσις τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐξουσίας τῆς ἐκτελεστικῆς θέλει χαλαρώσει τὰς σχέσεις τῶν ἐκλογέων πρὸς τοὺς Βουλευτὰς καὶ τὰς σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τοὺς Βουλευτάς. Τότε, κύριοι, πρέπει νὰ ἀναμένητε κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὅταν ἴδητε τὰ ὀστᾶ τὰ γεγυμνωμένα τῶν Ὑπουργῶν, ὅταν δηλαδὴ ἴδητε, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἐν Ἑλλάδι ἔχουν μόνον τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχουν, καὶ τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ Ὑπουργοὶ ἄλλων ἐλευθέρων ἐπικρατειῶν. Πρῶτον λοιπὸν μέσον πρὸς κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος θεωρῶ τὴν ἐλάττωσιν τῆς ἐξουσίας τῶν Ὑπουργῶν. Δεύτερον μέσον συντελεστικὸν θεωρῶ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Ἄρχομαι, κύριοι, ἐν συντόμῳ νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ἐκηρύχθην καὶ κηρύττομαι ὑπὲρ τῆς ἑνιαίας ψήφου. Ὁμιλῶν δὲ περὶ τούτου θέλω ἐπιχειρήσει νὰ ἀναιρέσω καὶ τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ κ. Ῥικάκη, τὰ ὁποῖα δὲν παρουσιάζουν δυσκολίαν, ἵνα ἀναιρεθῶσι, διότι ἐν τῇ συνειδήσει ὑμῶν τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ κ. Ῥικάκη κατέπεσαν πτῶσιν κακήν. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἑνιαίας ψήφου, διότι τὴν ἑνιαίαν ψῆφον θεωρῶ ὡς τὴν καταστροφὴν τῶν συνδυασμῶν, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Ῥικάκης ἠθέλησε ν’ ἀποθεώσῃ, τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ, ὅτι εἶναι ἐν τῇ ἐπικρατείᾳ ὁ ἀκρογωνιαῖος λίθος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, διότι, διὰ τῶν συνδυασμῶν, σᾶς εἶπεν, δύνανται νὰ διατηρηθοῦν τὰ κόμματα.

§69ΡΙΚΑΚΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ εἴπω τὴν ἰδέαν μου, διότι φαίνεται, ὅτι δὲν ἀντελήφθητε καλῶς.

§70Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Τὰ ἔχω σημειωμένα. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς ἐξετάσωμεν τί εἶναι οἱ συνδυασμοὶ αὐτοί, τοὺς ὁποίους θέλουν ν’ ἀποθεώσουν; Σᾶς τὸ εἶπε κατὰ τὴν πρὸ δύω ἐτῶν συζήτησιν ὁ εὐπαίδευτος Βουλευτὴς Πυλίας, ὁ κ. Καράπαυλος. Οἱ συνδυασμοί, ἔλεγε τότε ὁ κύριος Καράπαυλος, εἶναι μετοχικὴ ἑταιρία, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ εἷς καταβάλλει πολλὰ κεφάλαια, ἄλλος δὲ ἐλάχιστα, καὶ οὕτω διὰ τῆς συγκεντρώσεως τῶν κεφαλαίων των ἀντιτάσσονται κατὰ τῶν ἀντιπάλων των, μεταφέρουσιν ἐν ἑνὶ λόγῳ τὴν μετοχικὴν ἑταιρίαν ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων ἐν τινι δὲ ἐπαρχίᾳ τρεῖς, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ εἷς ἔχει μεγάλα κεφάλαια, μεγάλην ἐπιῤῥοὴν καὶ δημοτικότητα, καὶ δύο, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν εἰμὴ μειονοψηφίαν, τὴν ὁποίαν μόνος ὁ διαφορικὸς ὑπολογισμὸς δύναται νὰ εὕρῃ, ἐκτίθενται καὶ διὰ τῆς συγκεντρώσεως τῶν κεφαλαίων των ἀντιτάσσονται κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, ἂν δὲν ἔχουν πλειονοψηφίαν, ἔχουσιν ὅμως τοιαύτην μειονοψηφίαν, ὥστε δύνανται νὰ ἀντιταχθῶσι πρὸς τοὺς δύο τοὐλάχιστον ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ ἐκείνου. Ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶναι οἱ συνήθεις συνδυασμοί, ἰδοὺ διὰ τίνος μέσου ἀναμένουν τὴν εὐημερίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἰδοὺ διὰ τίνος τρόπου νομίζουν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξουν πολιτικὰ κόμματα καὶ πολιτικαὶ ἀρχαὶ ἐν Ἑλλάδι. Καὶ δύναμαι, κύριοι, εὐγλωττότερον νὰ σᾶς παραστήσω τὰ κακὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν διὰ τῆς ἀναγνώσεως τῆς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ 1876. Λυποῦμαι μόνον, ὅτι ὁ κ. Βαλσαμάκης ἐνόμισεν, ὅτι διὰ τῆς ἀπουσίας του δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἔκθεσίν του καὶ δὲν εἶναι σήμερον παρών. Ἰδού, κύριοι, τί γράφει ἡ Ἐπιτροπή σας: «Διὰ τῶν συνδυασμῶν ἡ κοινωνία διαιρεῖται δυστυχῶς εἰς δύω ἀντίπαλα στρατόπεδα, τὸν σκοπὸν μόνον τῆς ἐπιτυχίας ἐπιδιώκοντα καὶ ἀδιαφοροῦντα εἰς τὰ μέσα, ἁμιλλώμενα δὲ ἀμφότερα εἰς τὴν στρατολογίαν στοιχείων ἐπιτηδείων πρὸς διαστροφὴν τῆς κοινῆς γνώμης, πρὸς ἐκβίασιν τῶν ἐκλογέων καὶ πρὸς νόθευσιν τῶν ἐκλογῶν καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῶν, ὑπόσχονται ἀτιμωρησίαν καὶ παρέχουσιν αὐτοῖς προστασίαν. Τὰ μίση γεννῶνται, καὶ τὰ πάθη ἐξάπτονται καὶ ῥιζοῦνται εἰς τὰς ψυχὰς τῶν πολιτῶν· πᾶν αἴσθημα εὐγενὲς καταπατεῖται. Χαλαροῦνται οἱ ἠθικοὶ καὶ συγγενικοὶ δεσμοί, καὶ μετὰ τὴν πάλην ἡ ἡττηθεῖσα μερὶς εἶναι διατεθειμένη εἰς μυρίας ἐνοχλήσεις. Ἡ ἐπαρχία διευθύνεται παρὰ τῆς πλειονοψηφησάσης μερίδος, ἡ δὲ μειονοψηφήσασα μερὶς ὑφίσταται ὅλην τὴν πίεσιν. — Ἡ μειονοψηφία τοῦ ἔθνους ἐπαπειλεῖται, δυστυχῶς δὲ δὲν κατισχύει πραγματικὴ πλειονοψηφία, ἀλλὰ εἰκονικὴ κτλ.» Βλέπετε λοιπὸν, κύριοι, πόσον εὐγλώττως ὁ Εἰσηγητὴς παρέστησε τὰ κακὰ τῶν συνδυασμῶν. Ἀλλ’ οἱ συνδυασμοὶ ἔχουσι καὶ ἕτερον ἐλάττωμα μέγιστον· οἱ συνδυασμοὶ διαφθείρουσι τὸν λαὸν, καὶ ἐνῷ ζητοῦμεν ὅλοι νὰ ἠθικοποιηθῶμεν, ἡμεῖς οἱ πολιτευόμενοι δίδομεν πρῶτοι τὸ παράδειγμα τῆς ἀνηθικότητος ταύτης καὶ τῆς διαφθορᾶς εἰς τὸν λαόν. Τί, κύριοι, πράττομεν συνήθως καὶ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη; Οἱ πλεῖστοι τῶν ἐχόντων ἀντιθέτους ἀρχὰς, ἀντίθετα συμφέροντα ἐπαρχιακὰ, διὰ νὰ ἐπιτύχωσιν εὐκόλως, συνδυάζονται καὶ παρουσιάζονται ὁμοῦ εἰς τὰς ἐκλογάς. Τίνα ἰδέαν θέλετε νὰ λάβῃ ὁ λαὸς περὶ ἡμῶν; ποίαν πεποίθησιν θέλει σχηματίσει, ἐὰν δὲν σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ πολιτευόμενοι ἐν τῷ τόπῳ ἀγωνίζονται μόνον διὰ τὴν ὑπερίσχυσιν αὐτῶν ὡς Βουλευτῶν, ἀδιαφοροῦντες ὡς πρὸς τὰς σχέσεις των, μὴ ἀποβλέποντες εἰς τὰς ἀρχὰς, ἀλλὰ μόνον εἰς τὸ προσωπικὸν συμφέρον; Ἰδού, κύριοι, τί σᾶς παριστάνουν ὡς δυνάμενον νὰ ἐπιῤῥώσῃ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα καὶ νὰ ἐνισχύσῃ καὶ ἐπιῤῥώσῃ τὰ κόμματα ἐν Ἑλλάδι!! Ἡ ἑνιαία ψῆφος, κύριοι, θέλει φέρει τὰ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, θέλει καταστρέψει τοὺς συνδυασμοὺς καὶ θέλει ἀποστείλει ἐνταῦθα Βουλευτάς, οἵτινες ἐν Ἀθήναις θέλουσιν ἐκλέξει τὸ κόμμα, ἔνθα θὰ ταχθοῦν. Οὕτω δὲ ἀπηλλαγμένοι πάσης ὑποχρεώσεως θέλουσιν ἐκλέξει τὸ κόμμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ θεωρήσωσι καλλίτερον· δὲν θὰ ἔχουν προηγούμενον συνδυασμὸν, θὰ ἦναι ἐλεύθεροι καὶ ἀνεξάρτητοι, καὶ ἐρχόμενοι ἐν τῇ πρωτευούσῃ θέλουσιν εὑρεθῆ εἰς εὐρύτερον ὁρίζοντα, ἵνα κανονίσωσι τὴν πορείαν αὐτῶν. Πρῶτον λοιπὸν καλὸν θέλετε ἔχει τὴν καταστροφὴν τῶν συνδυασμῶν. Δεύτερον καλὸν, κύριοι, ὅπερ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου θὰ σᾶς φέρῃ, εἶναι ἡ πλέον ἀμερόληπτος διοίκησις εἰς τὰς ἐπαρχίας. Πρέπει νὰ εἴπωμεν καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν· διὰ τῶν συνδυασμῶν ἐπικρατεῖ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον μία μερὶς ἐπαρχιακὴ, αὐτὴ δὲ ἡ μερὶς, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ πρωτευούσῃ, πιέζει τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν καὶ ζητεῖ ἡ διοίκησις τῆς ἐπαρχίας νὰ ἦναι ἡ κτῆσις αὑτῆς. Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ ἀρνηθῇ. Ὅταν ὅμως οἱ Βουλευταὶ δὲν ἔλθωσιν διὰ συνδυασμῶν, ἀλλ’ ἔλθωσι διὰ τοῦ προτεινομένου καὶ ὑποστηριζομένου παρ’ ἡμῖν συστήματος, οἱ Βουλευταὶ δὲν θέλουν εἶσθαι συνδυασμένοι πρὸς ἀλλήλους, οὐδὲ θέλουσι πιέζει τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν, διὰ νὰ τοῖς παραχωρήσῃ ὡς φέουδον τὴν διοίκησιν τῆς ἐπαρχίας. Τρίτον, κύριοι, πλεονέκτημα τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου εἶναι ἡ κατάπαυσις τῶν παθῶν καὶ αἱ ὀλιγώτεραι τοὐλάχιστον ἐξάψεις. Ἀλλ’ ὁ κ. Ῥικάκης σᾶς εἶπε τὸ ἐναντίον, ὁ κ. Ῥικάκης ἐναντίον τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων εἶπεν, ὅτι ὁ καταμερισμὸς τῶν ἀτομικῶν δυνάμεων θέλει ἐξάψει τὰ πάθη περισσότερον· ἀλλὰ τοῦτο, κύριοι, δὲν εἶναι ἀληθὲς, διότι ὅ,τι φέρει τὴν ἔξαψιν εἰς τὰς ἐπαρχίας εἶναι ἡ μεγάλη συγκέντρωσις δυνάμεων εἰς δύω κόμματα. Τότε πρέπει νὰ φοβῆσθε ῥήξεις, τότε πρέπει νὰ φοβῆσθε καλπονοθεύσεις, τότε πρέπει νὰ φοβῆσθε τὰ πάντα, ὅταν ὑπάρχωσι δύω στρατόπεδα ἀντιμετωπιζόμενα εἰς μίαν ἐπαρχίαν· ὅταν ὅμως αἱ δυνάμεις ἦναι κατακερματισμέναι, μὴ φοβεῖσθε, διότι τὸ φυσικὸν εἶναι τότε ὁ κατακερματισμὸς τῶν κομμάτων νὰ φέρῃ τὴν γαλήνην καὶ οὐχὶ τὴν ἔξαψιν. Δὲν εἶναι λοιπὸν ὀρθὸν τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Ῥικάκη. Τέταρτον ἀγαθὸν, τὸ ὁποῖον θέλει φέρει ἡ ἑνιαία ψῆφος, εἶναι ἀντιπροσωπεία τῆς λεγομένης ἐπαρχιακῆς μειονοψηφίας. Ὅτε, κύριοι, ἐσυζητεῖτο τὸ πολίτευμα τοῦ 1862, αἱ ἰδέαι περὶ τῆς ἀντιπροσωπεύσεως τῆς μειονοψηφίας μόλις ἀνεκινοῦντο· ἀλλὰ σήμερον ἐν τῇ προόδῳ τῆς κοινωνίας αἱ ἰδέαι μεταβιβάζονται ἠλεκτρικῶς εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου καὶ ζητοῦν νὰ ἐξωτερικευθῶσι καὶ νὰ λάβωσι ζωήν. Ἡ ἰδέα τῆς ἀντιπροσωπεύσεως τῆς μειονοψηφίας ἐξῆλθεν ἀπὸ τῆς Ἀγγλίας, τῆς κοιτίδος αὐτῆς τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν· ἀλλὰ σήμερον ἡ ἀντιπροσώπευσις τῆς μειοψηφίας ἤρχισε νὰ ἐπικρατῇ ἐν Εὐρώπῃ· καὶ ὀλίγα ἔτη δὲν θὰ παρέλθωσι, καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι ἐν τῇ εὐρωπαϊκῇ Ἠπείρῳ τὰ περισσότερα ἔθνη θὰ παραδεχθῶσι τὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς μειονοψηφίας. Σήμερον, ἐνῷ ἡμεῖς ἐδῶ συζητοῦμεν, εἰς τὴν Ἱσπανίαν ἀπεδέχθησαν εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον τὴν ἀντιπροσώπευσιν τῆς μειονοψηφίας. Σᾶς ἀνέφερα, κύριοι, τὴν Ἱσπανίαν, διότι, ἂν καὶ ἦναι αὕτη μέγα καὶ πλούσιον κράτος, ἔχει πολλὰ τὰ ὁποῖα ὁμοιάζουν πρὸς ἡμᾶς. Ὅστις ἀναγνώσῃ νεώτατον σύγγραμμα διακεκριμένου δημοσιολόγου τῆς Γαλλίας, θέλει ἴδει ποῖαι ὁμοιότητες ὑπάρχουν μεταξὺ τῶν Ἱσπανῶν καὶ ἡμῶν, καὶ ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλη πολιτικὴ ὁμοιότης μεταξὺ τοῦ ἔθνους ἐκείνου καὶ ἡμῶν, ὑπάρχει ὅμως ἡ θεσιθηρία καὶ ἡ ἀγάπη πρὸς τὰς ὑπουργικὰς μεταβολάς. Ὁ συγγραφεὺς λέγει, ὅτι ὅλοι οἱ Ἱσπανοὶ ὀμνύουν εἰς τὰς λέξεις «crisis y destinos» ἤτοι κρίσεις καὶ θέσεις. Θὰ μὲ συγχωρήσῃ ὁ κ. Τζάνες, διότι ἠθέλησα νὰ ἀναφέρω καί τινα ἱσπανικὰ (ἱλαρότης). Εἰς τὴν Ἱσπανίαν λοιπὸν ἀπεδέχθησαν τὴν ἀρχὴν τῆς ἀντιπροσωπεύσεως καὶ τῆς μειονοψηφίας. Καὶ παρ’ ἡμῖν διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου θέλομεν ἀποκτήσει τοῦτο, θέλομεν νομοθετήσει τὴν ἀντιπροσώπευσιν τῆς μειονοψηφίας, ἀλλὰ οὐχὶ τῆς μειονοψηφίας, τὴν ὁποίαν φέρουν οἱ συνδυασμοὶ, ἀλλὰ τῆς πραγματικῆς, τῆς νομίμου ἑκάστης ἐπαρχίας. Ποῖα δὲ, κύριοι, ἀντετάχθησαν ἐπιχειρήματα κατὰ τοῦ συστήματος τούτου; Σᾶς εἶπον, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἑνιαίας ψήφου θέλομεν νὰ προασπίσωμεν ποταπὰ συμφέροντα καὶ νὰ περιορίσωμεν τὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, ὅσοι ζητοῦν νὰ ἐξασφαλίσουν τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ, ὅσοι ἐπιθυμοῦν νὰ καταστήσουν τὸν ἐκλογέα ἀνεξάρτητον, αὐτοὶ δὲν ὑπερασπίζονται ποταπὰ συμφέροντα· ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουν ν’ ἀπαλλάξωσι τὴν ψῆφον τοῦ πολίτου ἀπὸ ἐπιδράσεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐκεῖνοι δὲν ζητοῦσι νὰ περιορίσωσι τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτου. Πρὸ μικροῦ σᾶς εἶπον, ὅτι ὁ ὄγκος τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἶναι ἐν Ἑλλάδι ὑπέρογκος· πᾶσα Κυβέρνησις ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἠθικωτάτη ἐὰν ἦναι, ἔχει τὰ μέσα, ἐντὸς τοῦ νόμου ἐνεργοῦσα, χωρὶς ἐπεμβάσεως, νὰ ἐπιδράσῃ σπουδαίως ἐπὶ τῆς συνειδήσεως τῶν πολιτῶν. Διὰ τῆς ἑνιαίας ψήφου δὲν θέλει δυνηθῆ οὐδεμία Κυβέρνησίς ποτε νὰ ἐπηρεάσῃ τὸ πνεῦμα τῶν ἐπαρχιῶν, διότι θὰ τῇ λείψουν οἱ συνδυασμοί. Καὶ ἐὰν μία Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ ἐπιδράσῃ ἐν ἑκάστῃ ἐπαρχίᾳ, δὲν δύναται νὰ ἐπιδράσῃ εἰμὴ ὑπὲρ ἑνὸς καὶ μόνου, οὐχὶ ὑπὲρ ὁλοκλήρου συνδυασμοῦ, συνισταμένου ἐκ 3, 4 καὶ πολλάκις 5 ὑποψηφίων. Ἰδοὺ διατί ζητοῦμεν τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου καὶ διατί νομίζομεν ὅτι τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου θέλει χειραφετήσει τὸν λαὸν, θέλει τὸν ἐλευθερώσει ἀπὸ τοὺς εἰδεχθεῖς συνδυασμούς. Ἀλλὰ ὁ κ. Ῥικάκης σᾶς εἶπεν· ἡ Συνέλευσις τοῦ 1863, ἡ ὁποία συνεκροτεῖτο ὑπὸ τοιούτων καὶ τοιούτων ἀνδρῶν, διατί δὲν ἠθέλησε νὰ καθιερώσῃ τὸ ἑνιαῖον, καὶ ἐὰν, σᾶς λέγει, δὲν τὸ κατώρθωσε ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις, ποῖον δικαίωμα ἔχετε σεῖς νὰ μεταβάλητε τὴν γνώμην τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Κύριοι, ἐὰν ἀποδεχθῇ τις τὰς θεωρίας τοῦ κ. Ῥικάκη, θέλει καταδικάσῃ τὰς κοινωνίας εἰς αἰωνίαν στασιμότητα. Οὐδεὶς εἶπεν εἰς τὸν κ. Ῥικάκην, ὅτι ἡ Συνέλευσις τοῦ 1863 ἦτο ἡ τελευταία λέξις τῆς πολιτικῆς ἐπιστήμης. Τοὐναντίον τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἐνομοθέτησεν ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, κατὰ τὸ διάστημα, τὸ ὁποῖον μέχρι τοῦδε διηνύσαμεν, κατέδειξε πολλὰς ἐλλείψεις, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν εἶναι ἔργον ἡμῶν νὰ τὸ ἐξετάσωμεν. Ἐὰν ἡ θεία Πρόνοια εὐδοκήσῃ καὶ συνέλθῃ Συνέλευσις ἐθνικὴ, ἕνεκα μεγαλειτέρων συμφερόντων τοῦ τόπου, τότε αὕτη θέλει ἴδει ποῖα εἶναι τὰ πλημμελῆ μέρη τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν δὲν καθιέρωσε τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, δὲν εἶναι κύριος λόγος δυνάμενος νὰ παρακωλύσῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὴν παραδοχὴν τοῦ συστήματος τούτου. Ἀλλὰ ὁ κ. Ῥικάκης προέβη ἔτι μᾶλλον, ὑπεστήριξεν, ὅτι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ μεταῤῥυθμίσωμεν ἄρθρα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, διότι σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐν τῷ Συντάγματι καθιερώθη ἡ καθολικὴ καὶ μυστικὴ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορία. Ἀποδέχομαι ὡς ἀληθέστατον ὅ,τι λέγει ὁ κ. Ῥικάκης. Ἐρωτῶ, θέλομεν τὴν καθολικὴν καὶ μυστικὴν διὰ σφαιριδίων ψηφοφορίαν νὰ μετατρέψωμεν; Ἡμεῖς θέλομεν νὰ κανονίσωμεν τὸν τρόπον τῆς ψηφοφορίας, ὅπερ ἄφησεν ἡ Συνέλευσις εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ τὸ κανονίσῃ, ὅπως ἤθελε κρίνει καλὸν, καὶ νὰ τὸ κανονίσῃ κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἐπιχείρημα ἄξιον ἀναιρέσεως τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο τοῦ κ. Ῥικάκη. Ἀλλ’ ὁ κ. Ῥικάκης ἔκαμε καὶ ἐκδρομήν τινα εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ σᾶς εἶπε «διατὶ ζητεῖτε νὰ μεταβάλητε τοὺς νόμους σας, ὅταν ἡ Ἀγγλία μετὰ μεγάλης ἐπιφυλάξεως προβαίνῃ εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς νομοθεσίας της;» Κύριοι! τοῦτο εἶναι ἀληθέστατον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ ἡ νομοθεσία εἶναι ἀπηρχαιωμένη, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἓν ἄλλο ἀληθές. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲν καταργοῦν οὐδέποτε νόμον. Ἀφίνουν τοὺς νόμους νὰ πίπτουν εἰς ἀχρηστίαν, πολλάκις δὲ ἐν ἀνάγκῃ προσφεύγουσιν εἰς τοὺς νόμους ἐκείνους, οἵτινες πρὸ δύο αἰώνων ἢ οὐδέποτε ἐφηρμόσθησαν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν οὐδεμία σύγκρισις μεταξὺ Ἀγγλίας καὶ Ἑλλάδος, καθὼς δὲν ὑπάρχει σύγκρισις μεταξὺ Ἀγγλίας καὶ ἠπειρωτικῆς Εὐρώπης. Ἄλλα ἤθη, ἄλλη ἀνατροφή, ἄλλοι χαρακτῆρες εἶναι τῶν Ἄγγλων· ἄλλα ἔθιμα, ἄλλη ἀνατροφὴ, ἄλλη ἱστορία εἶναι τῶν ἄλλων ἐθνῶν τῆς Εὐρώπης. Τὸ παράδειγμα λοιπὸν τῆς Ἀγγλίας δὲν θέλει συντελέσει νὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην σας, διότι εἶναι παράδειγμα, ὅπερ ὀλίγα ἔθνη δύνανται νὰ μιμηθῶσι. Ἰδοὺ, κύριοι, ἐν συντόμῳ ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι μὲ ὑποχρεοῦσι νὰ ὑποστηρίξω τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Πιστεύω, ὅτι, ἐὰν ἀποδεχθῆτε τὸ σύστημα τοῦτο, θέλετε μετ’ ὀλίγον ἴδει τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, λειτουργοῦν κανονικώτερον καὶ καλλίτερα πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Ἐὰν ἐπιμείνητε εἰς τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν, ἐὰν εἴτε ἡμεῖς εἴτε οἱ ἐλευσόμενοι Βουλευταὶ δὲν θελήσωσι νὰ ἐλαττώσωσι τὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἔστε βέβαιοι, ὅτι τὸ Σύνταγμα ποτὲ δὲν θέλει γείνει ἀλήθεια ἐν Ἑλλάδι.

§71ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Συναισθάνομαι, κύριοι, τὸ δύσκολον τῆς θέσεώς μου, διαδεχόμενος ἐπὶ τὸ βῆμα τοσοῦτον ἐπιφανῆ πολιτικὸν καὶ τοσοῦτον εὔγλωττον ῥήτορα. Ἀλλ’ ἔχω καθῆκον καὶ εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον θεωρῶ λίαν σπουδαῖον, ὡς ἀποβλέπον εἰς τὴν συγκρότησιν τῆς Βουλῆς, τοῦ σπουδαίου τούτου πολιτικοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον ψηφίζει τοὺς νόμους, συντρέχει εἰς τὸν σχηματισμὸν τῶν Κυβερνήσεων καὶ ἐξελέγχει τὰς πράξεις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, αἱ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι, εἰς τὰς ὁποίας εἶναι διῃρημένη ἡ Ἐπικράτεια, διατηροῦνται ὅπως ἔχουσι καὶ σήμερον· τουτέστι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι θέλομεν ἔχει ἐκλογικὰς περιφερείας, ἀπὸ τὰς ὁποίας θὰ ἐκλέγωνται πλείους τοῦ ἑνὸς Βουλευταί. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ λαμβάνῃ ἕκαστος τῶν ἐκλογέων σφαιρίδια ἰσάριθμα μὲ τὰς κάλπας τῶν ὑποψηφίων καὶ νὰ ῥίπτῃ ταῦτα εἰς τὸ ναὶ, δι’ ἐκείνους τοὺς ὁποίους θέλει νὰ ἐκλέξῃ, καὶ εἰς τὸ ὄχι, δι’ ἐκείνους τοὺς ὁποίους δὲν θέλει νὰ ἐκλέξῃ, θέλει λαμβάνει μίαν μόνην ψῆφον, τὴν ὁποίαν θέλει ῥίπτει εἰς τὴν κάλπην τοῦ ὑποψηφίου, τὸν ὁποῖον θέλει νὰ ἐκλέξῃ ὡς Βουλευτήν· βάσις λοιπὸν τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἶναι ἡ μία ψῆφος, καὶ κατὰ τῆς μιᾶς ψήφου ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς πλείστας ὅσας Ἐπικρατείας, ὅπου γίνονται Βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ, μίαν μόνον ψῆφον ἔχουσιν οἱ ἐκλογεῖς· ἀλλ’ εἰς τὰς Ἐπικρατείας ἐκείνας αἱ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι εἶναι διῃρημέναι οὕτω πως, ὥστε ἑκάστη δίδει μόνον ἕνα Βουλευτήν· δὲν γνωρίζω δὲ οὐδεμίαν Ἐπικράτειαν, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ ἐκλογεῖς νὰ ἔχουν μίαν ψῆφον, καὶ ὅμως νὰ ἐκλέγωνται ἐν ἑκάστῃ περιφερείᾳ πλειότεροι τοῦ ἑνὸς Βουλευταί· ἑπομένως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον τὸ νομοσχέδιον ζητεῖ νὰ εἰσαγάγῃ, εἶνε ὅλως πρωτοφανὲς, καὶ πολὺ ὀρθῶς εἷς ἀξιότιμος συνάδελφός μας τὸ ἀπεκάλεσε προϊόν τῆς Ἑλληνικῆς εὐφυΐας· ἂν δὲ πραγματοποιηθῇ καὶ εὐδοκιμήσῃ καὶ ἐπέλθωσι πραγματικῶς πάντα τὰ ἀγαθὰ, τὰ ὁποῖα φαντάζονται οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὸ, κατορθωθῇ δὲ νὰ ἔχωμεν, ὡς λέγουν, ἁγνὴν καὶ ἀνεξάρτητον ἀντιπροσωπείαν, τότε ἡ Ἑλλὰς, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ ἀνθρωπότης ὀφείλει τὰ γράμματα καὶ τὰς ἐπιστήμας, θέλει ἀποκτήσει νέα δικαιώματα εἰς τὴν εὐγνωμοσύνην τῶν πεπολιτισμένων λαῶν, διότι πρὸς τοῖς ἄλλοις θέλουν παραλάβει ἀπὸ ἡμᾶς τὸ τελειότερον ἐκλογικὸν σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου θέλουσιν ἔχει τὴν ἁγνοτέραν καὶ τὴν μᾶλλον ἀνεξάρτητον ἀντιπροσωπείαν. Ἀλλ’ ἐγώ, σᾶς ὁμολογῶ, τόσον ὀλίγην πεποίθησιν ἔχω περὶ τῆς ὀρθότητος καὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ συστήματος τούτου, ὥστε θὰ ηὐχόμην νὰ ἐφηρμόζετο εἰς ἄλλας χώρας καὶ νὰ μὴ ἐδοκιμάζετο κατὰ πρῶτον εἰς τὴν πατρίδα μας· βλέπων μάλιστα, ὅτι ὑπάρχουν Ἐπικράτειαι, διοικούμεναι συνταγματικῶς πρὸ πολλῶν αἰώνων καὶ ἐνεργοῦσαι Βουλευτικὰς ἐκλογὰς, καὶ ὅμως μὴ παρεδεχθεῖσαι τοιοῦτο σύστημα, ἐπεθύμουν νὰ μὴ ὑποστῶμεν πρῶτοι ἡμεῖς τὰς συνεπείας τοιούτου συστήματος. Ἡ μία ψῆφος, καθὼς ἠκούσατε, θέλει ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα τὴν κατάργησιν τῶν συνδυασμῶν· αὐτὸ δὲ εἶναι ὅλον τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἤκουσα καὶ σήμερον καὶ ἄλλοτε, ὁσάκις ἐλάλησα μὲ τοὺς ὑποστηρίζοντας τὴν μίαν ψῆφον. Ποῖα δὲ θὰ ἦναι τὰ καλὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θέλει φέρει ἡ κατάργησις τῶν συνδυασμῶν; Ἕκαστος τῶν ἐκλεγομένων Βουλευτῶν, σᾶς λέγουν, θὰ στηρίζηται εἰς τὰς ἰδίας αὑτοῦ δυνάμεις, εἰς τὰ ἴδια αὑτοῦ κεφάλαια, καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἔρχωνται πλέον εἰς τὴν Βουλὴν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι, ὀφείλοντες τὴν ἐκλογήν των εἰς ἄλλα πρόσωπα, ἐξαρτῶνται ἀπ’ αὐτὰ καὶ δὲν ἔχουν τὴν ἀπαιτουμένην ἐλευθερίαν εἰς τὰς ἐνεργείας των. Τὸ ἐπιχείρημα, καθὼς βλέπετε, κύριοι, εἶναι ἀρκετὰ ἰσχυρὸν καὶ ἀρκετὰ εὐφυὲς, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ βάσιμον, διότι, μ’ ὅλα ὅσα καὶ ἂν λέγωνται, ἐγὼ φρονῶ, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ὀφείλει τὴν ἐκλογήν του εἰς ἄλλον παρὰ εἰς τὰς ἰδίας του δυνάμεις, εἰς τὰ ἴδια αὑτοῦ κεφάλαια, ἢ, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν ἀρέσκονταί τινες νὰ μεταχειρίζωνται, οὐδεὶς εἶνε οὐρὰ ἄλλου τινός· ὅσοι εἰσέρχονται εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, πάντες ἔχουσι τὴν συναίσθησιν, ὅτι διὰ τῶν ἰδίων αὑτῶν δυνάμεων ἐξελέχθησαν, καὶ ὅτι ὀφείλουσι τὴν ἐκλογήν των εἰς τὴν ἄμεσον καὶ κατ’ εὐθεῖαν πρὸς αὑτοὺς ὑπόληψιν καὶ ἐμπιστοσύνην τῶν ἐκλογέων των, εἰς ταύτην δὲ στηριζόμενοι, ἐλπίζουσι μὲ πολλὴν πιθανότητα, ὅτι θέλουσιν εἰσέλθει καὶ πάλιν. Εἶναι δὲ πολὺ φυσικὸν εἰς τὸν ἄνθρωπον, ὅταν φρονῇ, ὅτι δύναται νὰ ἐκτελέσῃ τὸν σκοπόν του μόνος, νὰ μὴ θέλῃ σύντροφον, διότι, κατὰ τὸ κοινὸν λόγιον, ὁ ἔχων σύντροφον, ἔχει αὐθέντην· καὶ ἐγὼ αὐτὸς σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι λίαν εὐχαρίστως ἤκουσα τὸν νεωτερισμὸν τοῦτον, καὶ σχεδὸν ἐκηρύχθην ἐν ἀρχῇ ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι ἔχω τὴν φιλαυτίαν νὰ πιστεύω, ὅτι ἀγαπῶμαι ἀπὸ πολλοὺς τῶν συνεπαρχιωτῶν μου, καὶ ἐσκέφθην, ὅτι διὰ τῆς καθιερώσεως τῆς μιᾶς ψήφου ἠμπορῶ νὰ εἰσέρχωμαι εἰς τὴν Βουλὴν ἀσφαλέστερον καὶ νὰ ἦμαι ἀπηλλαγμένος ἀπὸ τὰς ἀηδίας καὶ τὰς ἐνοχλήσεις, αἱ ὁποῖαι συμβαίνουν ἐν καιρῷ τῆς καταρτίσεως τῶν συνδυασμῶν, νὰ ἀποφεύγω δὲ τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα γίνονται ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς, ὁσάκις τις τῶν μετ’ ἐμοῦ ἐκλεχθέντων συνεταιρίζεται μετὰ τῶν ἐναντίων καὶ τοὺς καταδιώκει. Ἀλλ’ ὅτε ἐμελέτησα ἐμβριθῶς τὸ πρᾶγμα, καὶ ἀνέλυσα, οὕτως εἰπεῖν, μαθηματικῶς ὅλας τὰς συνεπείας αὐτοῦ, ἐπείσθη, ὅτι ἡ καθιέρωσις τῆς μιᾶς ψήφου εἰς τὸν τόπον ἤθελεν ἔχει τὰ πλέον ἐπιβλαβῆ ἀποτελέσματα, ἤθελεν ἐπαυξήσει εἰς τὸ ἔπακρον τὰς διαιρέσεις καὶ τὰ πάθη εἰς τὰς Ἐπαρχίας, ἤθελεν ἐνισχύσει καὶ ἐπιτείνει καὶ καταστήσει ἀποτελεσματικωτέρας τὰς ἐπεμβάσεις τῆς ἐξουσίας, ἤθελεν εἰσαγάγει εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας τὴν δωροδοκίαν καὶ πᾶν εἶδος διαφθορᾶς, ἤθελε καταστήσει τοὺς Βουλευτὰς ἀδιαφόρους πρὸς τὰ γενικὰ συμφέροντα τῶν Ἐπαρχιῶν, ἀπὸ τὰ, ὁποίας ἐκλέγονται, ἤθελεν ἀκόμη καταστήσει δύσκολον τὸν σχηματισμὸν καὶ τὴν ὕπαρξιν τῶν Κυβερνήσεων· καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις ἤθελεν ἔχει τὸ ὀλέθριον ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύηται ποτὲ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τὸ φρόνημα τῆς πλειονοψηφίας τῶν κατοίκων τοῦ βασιλείου. Ἐὰν δὲ καὶ ἡμεῖς, λαμβάνοντες νύξιν ἐκ τῶν ὀλίγων, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς εἴπω, θελήσητε νὰ μελετήσητε κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τὸ πρᾶγμα, εἶμαι βέβαιος, ὅτι οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν θὰ συμμερισθῆτε τὴν γνώμην μου. Καὶ πρῶτον ἐλάττωμα τῆς μιᾶς ψήφου εἶναι ἡ ἐπαύξησις τῶν διαιρέσεων καὶ τῶν παθῶν εἰς τὰς ἐπαρχίας· ἂν ἔχητε ἀμφιβολίαν περὶ τούτου, ἀποβλέψατε εἰς τὴν σημερινὴν κατάστασιν τῶν ἐπαρχιῶν καὶ λάβετε ὑπ’ ὄψιν τί γίνεται εἰς αὐτάς. Εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἀποστέλλουσιν εἰς τὸ Βουλευτήριον ἕνα μόνον Βουλευτὴν, πάντες οἱ ἔχοντες τὴν ἀξίωσιν νὰ ἐκλεχθῶσιν εἶναι διηρημένοι μεταξύ των, καὶ ἕκαστος ἐργάζεται δι’ ἴδιον λογαριασμόν· εἰς τὰς ἐπαρχίας αὐτὰς εἶναι ἐσχηματισμέναι τόσαι μερίδες, ὅσοι εἶναι οἱ πολιτευόμενοι, ἑκάστη δὲ τῶν μερίδων τούτων πολεμεῖ πρὸς ὅλας τὰς ἄλλας καὶ πολεμεῖται παρ’ ὅλων τῶν ἄλλων, ὥστε ὑπάρχει, ἂν ἐπιτρέπηται καὶ εἰς ἐμὲ νὰ μεταχειρισθῶ μίαν Λατινικὴν φράσιν, bellum omnium contra omnibus, ἤτοι πόλεμος πάντων κατὰ πάντων. Εἰς τὰς ἐπαρχίας αὐτὰς τὰ πάθη εἶναι μεγάλα, διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐπέλθῃ οὐδεὶς συμβιβασμὸς μεταξὺ τῶν πολιτευομένων, διότι πᾶς συμβιβασμὸς θέλει τείνει εἰς τὸ νὰ κατασταθῇ εἷς τῶν πολιτευομένων ὀπαδὸς τοῦ ἄλλου καὶ νὰ μὴ ζητῇ διὰ τὸν ἑαυτόν του τὴν θέσιν τοῦ ἀντιπροσώπου. Εἰς τὰς ἐπαρχίας ὅμως, αἵτινες ἐκλέγουν περισσοτέρους Βουλευτὰς, δὲν ὑπάρχει αὐτὴ ἡ κατάστασις, ἐκεῖ οἱ πολιτευόμενοι εἶναι διηρημένοι κατὰ ὁμάδας καὶ οἱ εἰς μίαν ὁμάδα ἀνήκοντες συνεργάζονται μεταξύ των, ὑποστηρίζονται ἀμοιβαίως καὶ ἔχουσι κοινοὺς φίλους· καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι δὲν περιλαμβάνονται εἰς τὴν ὁμάδα, δὲν εἶναι ἀδιάλλακτοι, διότι ἔχουσι τὴν ἐλπίδα, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον ἡμέραν τινὰ νὰ συμπράξωσι μετ’ αὐτῶν. Διὰ τὸν λόγον δὲ τοῦτον τὰ μίση καὶ τὰ πάθη εἰς τὰς ἐπαρχίας ταύτας εἶναι πολὺ μετριώτερα. Ἅμα ὅμως καθιερώσητε τὴν μίαν ψῆφον, τί θέλει συμβῆ; Τότε εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας οἱ πολιτευόμενοι θέλουν διαιρεθῆ κατ’ ἀνάγκην μεταξύ των, διότι ἕκαστος εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἔχῃ ἰδιαιτέρους φίλους, καθόσον ἄνευ τοιούτων δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίωσιν νὰ ἐκλεχθῇ Βουλευτής. Εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν θέλουν σχηματισθῆ τοὐλάχιστον δὶς τόσαι μερίδες, ὅσοι εἶναι οἱ ἐκλεγόμενοι Βουλευταὶ, καὶ αἱ μερίδες αὗται θέλουν ἔχει ἀδιάλλακτον πόλεμον μεταξὺ των, διότι ἑκάστη τῶν μερίδων θέλει προσπαθεῖ ν’ αὐξάνῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὀπαδῶν της, καὶ διὰ νὰ τὸν αὐξήσῃ, εἶναι ἠναγκασμένη νὰ ἐπιζητῇ τὴν ἐξασθένησιν τῶν ἄλλων· ἑπομένως θέλει ἐπέλθει κατ’ ἀνάγκην χωρισμὸς καὶ διαίρεσις μεταξὺ παναρχαίων φίλων, οἱ ὁποῖοι, συμπράττοντες, ἐκλέγονται σήμερον ἀντιπρόσωποι τῆς ἐπαρχίας· θέλει χωρισθῆ ἀδελφὸς ἀπ’ ἀδελφὸν, πατὴρ ἀπὸ υἱὸν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν, συμπράττων ὁ ἀδελφὸς μὲ τὸν ἀδελφὸν, νὰ κατορθώσῃ, ὥστε καὶ αὐτὸς νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον καὶ τὸν ἀδελφόν του νὰ εἰσαγάγῃ· δὲν εἶναι δυνατὸν συμπράττοντες ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς, νὰ ἔλθουν ἀμφότεροι εἰς τὸ Βουλευτήριον. Πρέπει ἀφεύκτως νὰ χωρισθῶσι· μὴ λησμονεῖτε δὲ, ὅτι ἡ πολιτικὴ διαίρεσις ἐπιφέρει βαθμηδὸν τὴν κοινωνικὴν καὶ προβαίνει μέχρι τῆς οἰκογενειακῆς. Ὅταν διαιρῶνται δύο ἀδελφοὶ μεταξύ των καὶ ζητεῖ ἕκαστος δι’ ἑαυτὸν τὴν Βουλευτικὴν θέσιν, ποῖος ἠμπορεῖ νὰ ἐγγυηθῇ, ὅτι οἱ ἀδελφοὶ οὗτοι δὲν θέλουν γείνει καὶ προσωπικοὶ ἐχθροί; Ἀδιάφορον, κατὰ τὸ νέον σύστημα, τὸ ὁποῖον μᾶς προτείνουν, ἐὰν μία ἐπίσημος καὶ ἀρχαία οἰκογένεια, ἥτις, διὰ τῶν ἐκδουλεύσεων καὶ τῶν θυσιῶν τὰς ὁποίας προσέφερεν εἰς μίαν ἐπαρχίαν, κατώρθωσε ν’ ἀποκτήσῃ τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν κατοίκων αὐτῆς, καὶ ἐὰν οἱ κάτοικοι, εἴτε εὐγνωμονοῦντες διὰ τὸ παρελθὸν, εἴτε ἐλπίζοντες διὰ τὸ μέλλον, ἀναθέτουν τὴν ἀντιπροσώπευσίν των εἰς δύω ἢ τρία πρόσωπα ἐκ τῆς οἰκογενείας αὐτῆς, πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἄλλως ἔχουν ὅλα τ’ ἀπαιτούμενα προσόντα διὰ τὸ ὑψηλὸν τοῦτο ἀξίωμα· κατὰ τοὺς ὑποστηρίζοντας τὸ νομοσχέδιον, τὸ τοιοῦτον εἶναι νόθευσις τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, εἶναι κακὸν, κατ’ αὐτοὺς, τὸ νὰ ἐκλέγωνται ἀπὸ μίαν οἰκογένειαν δύο πρόσωπα συμπράττοντα. Τὰ πρόσωπα ταῦτα ὀφείλουν χάριν τῆς πατρίδος νὰ χωρισθοῦν μεταξὺ των καὶ νὰ γείνωσιν ἀντίπαλοι, ἐργαζόμενοι ἕκαστος δι’ ἴδιον λογαριασμὸν, ἐκτὸς ἂν ἀποφασίσουν νὰ περιορίσωσι τὰς οἰκογενειακάς των ἀξιώσεις εἰς ἕνα μόνον Βουλευτὴν καὶ ν’ ἀφήσουν νὰ ἐκλεχθοῦν οἱ ἄλλοι Βουλευταὶ τῆς ἐπαρχίας ἐκ προσώπων, τὰ ὁποῖα οὐδὲν ἄλλο δικαίωμα ἔχουν εἰς τὴν ὑπόληψιν τῶν κατοίκων αὐτῆς, εἰμὴ ὅτι ἀντέπραττον μέχρι τοῦδε εἰς τὰς ἐνεργητικὰς καὶ κοινωφελεῖς ἐνεργείας τῆς οἰκογενείας των, καὶ οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦτο διατελοῦν ἐν μεγίστῃ μειοψηφίᾳ· ἀδιάφορον ἐπίσης, ἐὰν δύο ἢ περισσότεροι ἐπιφανεῖς καὶ ἰσχυροὶ πολιτικοὶ ἄνδρες, θέλοντες νὰ φέρουν τὴν ὁμόνοιαν καὶ τὴν ἡσυχίαν εἰς τὴν ἐπαρχίαν των καὶ νὰ ἐπιδιώξουν τὴν πραγματοποίησιν μεγαλειτέρων ἐπαρχιακῶν καὶ ἐθνικῶν σκοπῶν, ἀπεφάσισαν πρὸ πολλοῦ νὰ ἑνωθοῦν καὶ ἀπετέλεσαν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν μερίδα, ἡ ὁποία ἀκόπως καὶ εὐχαρίστως ἀποστέλλει καὶ τοὺς δύο εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Τοῦτο, σᾶς λέγουν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ νομοσχέδιον, εἶναι κακὸν καὶ παραβλάπτει τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς ἀντιπροσωπείας· ἑπομένως ὀφείλουν, λέγουν, οἱ δύο οὗτοι πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ χωρισθοῦν καὶ ἕκαστος νὰ προσπαθήσῃ νὰ ἔρχηται πολεμῶν τὸν ἄλλον, διότι ἡ ἕνωσις θὰ καταστρέψῃ τὸ Πολίτευμα. Ἀλλ’ ἠμπορεῖτε νὰ παραδεχθῆτε τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον; εἶναι τῳόντι ἀληθὲς, ὅτι βλάπτεται ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ Ἔθνους, ἐὰν δύο ἰσχυροὶ ἔρχωνται συμπράττοντες εἰς τὸ Βουλευτήριον, καὶ πρέπει νὰ τοὺς χωρίσητε, διὰ νὰ ἐπαναφέρητε τὴν ἔξαψιν τῶν παθῶν, ἡ ὁποία ὑπῆρχε πρὸ τῆς ἑνώσεώς των; ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν τὸ πιστεύω. Καὶ, κύριοι, ὄχι μόνον σήμερον θὰ γείνουν οἱ χωρισμοὶ, τοὺς ὁποίους σᾶς προεῖπον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, ὁσάκις ὀπαδός τις μιᾶς οἱασδήποτε μερίδος, τῆς ὁποίας ὁ ἀρχηγὸς ἀποστέλλεται εἰς τὸ Βουλευτήριον, θελήσῃ νὰ ἐπιδιώξῃ καὶ αὐτὸς πολιτικὴν θέσιν, πρέπει νὰ χωρισθῇ ἀπὸ τὸν ἀρχηγόν του καὶ νὰ σχηματίσῃ ἴδιον κόμμα, διότι, ἐνόσῳ μένει ἡνωμένος, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἐργάζηται διὰ τὸν ἀρχηγὸν, καθόσον, ὅσον ἰσχυρὰ καὶ ἂν κατασταθῇ μία μερὶς, δὲν ἠμπορεῖ, παρὰ νὰ στείλῃ ἕνα ἀντιπρόσωπον· οἱ ἄλλοι θὰ ἐκλέγωνται ἀπὸ τὰς ἀντιθέτους μερίδας. Ἑπομένως ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον ἐκθειάζουν, θὰ συμβῇ καὶ ἐπὶ τῶν πολιτευομένων ὅ,τι ἀναφέρει ὁ Ἡρόδοτος περί τινων ὄφεων, τοὺς ὁποίους ἀπήντησεν εἰς τὴν Ἀφρικήν· περιηγούμενος τὴν Ἀφρικὴν, διηγεῖται ὁ πατὴρ τῆς Ἱστορίας, ἀπήντησεν εἶδός τι ἐχίδνης τοσοῦτον φαρμακερᾶς, ὥστε πᾶν ζῶον, τὸ ὁποῖον ἐδάκνετο ἀπ’ αὐτὴν, ὕστερον ἀπ’ ὀλίγην ὥραν ἀπέθνησκεν· ἡ ἔχιδνα ὅμως αὕτη δὲν γεννᾷ, λέγει, ὠὰ, ὡς οἱ πλεῖστοι τῶν ὄφεων, ἀλλὰ συλλαμβάνει ἔμβρυα, τὰ ὁποῖα, διὰ νὰ γεννηθοῦν, τρώγουν τὴν κοιλίαν τῆς μητρός των καὶ τὴν θανατόνουν. Ὅπως λοιπὸν ἡ νέα ἔχιδνα δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἴδῃ τὸ φῶς καὶ νὰ ζήσῃ, ἐὰν δὲν καταφάγῃ καὶ θανατώσῃ τὴν μητέρα αὐτῆς, ἀπαραλλάκτως καὶ οὐδεὶς ἀνήκων εἰς μίαν μερίδα δύναται νὰ ἐλπίσῃ νὰ γείνῃ Βουλευτὴς, ἐὰν δὲν καταφάγῃ τὸν ἀρχηγὸν τῆς μερίδος αὐτῆς, ἔστω καὶ ἂν ἦναι ἀδελφός του, ἔστω καὶ ἂν ἦναι πατήρ του (ἱλαρότης, ἔκφρασις ἐπιδοκιμασίας). Ἤκουσα, κύριοι, παρὰ τῶν προαγορευσάντων, ὅτι οἱ συνδυασμοὶ ἔχουν τὸ μέγιστον ἐλάττωμα τοῦ νὰ προκαλοῦν τὰς ἐπεμβάσεις τῆς ἐξουσίας καὶ νὰ δίδουν εἰς πᾶσαν ἐξουσίαν τὸ ἐνδόσιμον τοῦ νὰ νοθεύῃ τὰς ἐκλογὰς καὶ νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς ὑποψηφίους της, οἱ ὁποῖοι ἐξ εὐγνωμοσύνης τὴν παρακολουθοῦσι. Δὲν ἀντιλέγω, κύριοι, ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπηρεάσῃ τὰς ἐκλογὰς καὶ νὰ μεταβάλῃ κἄπως τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῶν· ἀλλὰ διὰ νὰ γείνῃ τοῦτο, ἀπαιτοῦνται ἐπὶ τῶν συνδυασμῶν ἐπεμβάσεις βανδαλικαὶ, πρέπει νὰ γείνῃ χρῆσις μέτρων ἀποτόμων καὶ καταφανῶν, μέτρων ὑλικῶν, τὰ ὁποῖα ἐξεγείρουν τὴν δημοσίαν συνείδησιν. Εἰς πολλὰς περιστάσεις ἡ ἐξουσία διὰ τοιούτων ἐπεμβάσεων κατώρθωσε ν’ ἀποκλείσῃ ἄνδρας ὁμολογουμένης ἐπιῤῥοῆς, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι, διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καταφύγῃ εἰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἐξήγειραν κατ’ αὐτῆς τὸ ἔθνος, καὶ δὲν τὴν ἄφησε τοῦτο παρὰ ἐπ’ ὀλίγον μόνον νὰ χαρῇ τοὺς καρποὺς τῶν κόπων της. Ὑπὸ τὸ σύστημα ὅμως τῆς μιᾶς ψήφου, ἡ ἐξουσία θέλει ἔχει ὅλην τὴν εὐκολίαν νὰ ἐπιβάλλῃ εἰς πᾶσαν ἐπαρχίαν ἕνα Βουλευτὴν καὶ ν’ ἀποκλείῃ ἕνα ἐκ τῶν ὑποψηφίων, ὅν τινα θέλει· δὲν δύναται μὲν νὰ ἐπιβάλῃ, οὐδὲ νὰ ἀποκλείσῃ πλήρη συνδυασμὸν, ἀλλὰ δὲν εἶναι μικρὸν πρᾶγμα τὸ νὰ δύναται ν’ ἀποκλείῃ ἀπὸ πᾶσαν Ἐπαρχίαν ἕνα ὑποψήφιον καὶ νὰ φέρῃ ἕνα ἄλλον τῆς ἐκλογῆς της· ἡ ἐξουσία βεβαίως ἔχει πολλὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων, ἠπίως φερομένη, χωρὶς νὰ δώσῃ ἀφορμὴν μεγάλων παραπόνων, δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ κατὰ τὸ δέκατον τὰς ἐκλογὰς, ὅπερ σημαίνει, ὅτι δύναται νὰ μετατοπίσῃ 5% τῶν ψήφων, αἱ ὁποῖαι δίδονται.

§72ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. 50%, ὄχι 5.

§73ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐννοῶ μίαν μετριωτάτην ἐξουσίαν, ἡ ὁποία οὐδ’ αὐτὰ τὰ λεγόμενα ἠθικὰ μέσα δὲν θέλει ἐπιδεικτικῶς καὶ σκανδαλωδῶς νὰ θέσῃ εἰς ἐνέργειαν. Ἡ μετατόπισις τοῦ εἰκοστημορίου τῶν ψήφων ἐπὶ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν δὲν ἔχει μεγάλην ἐπιῤῥοὴν, διότι, ἐὰν μία ἐπαρχία ἔχῃ 10,000 ἐκλογεῖς καὶ ἡ ἐξουσία ἐπηρεάσῃ τὸ εἰκοστημόριον, τουτέστι πεντακοσίους, οἱ 500 βέβαια δὲν θὰ φέρουν μέγα ἀποτέλεσμα ἀπέναντι ἰσχυροῦ συνδυασμοῦ, οὔτε εἶναι ἱκανοὶ νὰ φέρωσιν εἰς τὰς Βουλευτικὰς ἕδρας ἕνα συνδυασμὸν ἀδύνατον. Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, εἰσαγάγητε τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, αἱ 500 ψῆφοι ἠμποροῦν ν’ ἀναδείξουν ἕνα Βουλευτὴν, διότι, ὅταν ἐκτίθηνται πολλοὶ ὑποψήφιοι, πολλοὶ τῶν Βουλευτῶν δὲν θὰ λαμβάνουν οὔτε 500 ψήφους· ὥστε εἰς ἐπαρχίας, ἐχούσας 10,000 ἐκλογεῖς, ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἀναδείξῃ εὐκόλως Βουλευτὰς πρόσωπα μὴ ἔχοντα οὐδὲ μίαν ψῆφον, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ γείνῃ ἐπὶ τῶν συνδυασμῶν. Ἀλλ’ ἐὰν λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι καὶ οἱ ὑποστηριζόμενοι ἔχουν καὶ αὐτοὶ κάποια κεφάλαια, διότι οὐδεὶς ἐκτίθεται χωρὶς νὰ ἔχῃ τίποτε, θέλετε πεισθῆ, ὅτι εἰς πᾶσαν Ἐπαρχίαν, ἔχουσαν πολλοὺς ὁπωσοῦν ἐκλογεῖς, ἡ Κυβέρνησις εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀναδεικνύῃ τὸν ὑποψήφιόν της. Ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐπεμβάσεως τῆς ἐξουσίας εἶναι, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ μαθηματικὴν ἔκφρασιν, εἰς εὐθὺν λόγον μὲ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλογέων· ὅσον μεγαλείτερος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων, τόσον περισσότερον δύναται νὰ ἦναι βεβαία ἡ ἐξουσία, ὅτι δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπὲρ ἑνὸς ὑποψηφίου της· Δύσκολον εἶναι π. χ. ἐπὶ 1,000 ἐκλογέων νὰ ἐπηρεάσῃ τοὺς 500, εὔκολον ὅμως ἐπὶ 10,000 νὰ ἐπηρεάσῃ 500· κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἠμπορεῖ καὶ ν’ ἀποκλεισθῇ εἷς τῶν ὑποψηφίων, διότι, ὅταν εἰσαχθῇ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, δὲν θὰ ὑπάρχουν πλέον εἰς τὰς Ἐπαρχίας πολιτευόμενοι ἔχοντες χιλιάδας ψήφων· τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, καὶ ὅστις τὸ πιστεύει, πλανᾶται. Ὁ ἀριθμὸς τῶν ὀπαδῶν ἑκάστου τῶν πολιτευομένων θέλει περιορισθῆ εἰς τρόπον, ὥστε μόλις θέλει ἐπαρκεῖ νὰ τὸν ἐκλέγῃ· ὅταν δέ τις ἔχῃ 1,000 ψήφους εἰς μίαν Ἐπαρχίαν καὶ αἱ ψῆφοι αὗται ἐξαρτῶνται κατὰ τὸ μεγαλείτερον μέρος ἀπὸ κομματάρχας ἢ δημάρχους ὁμοίους μ’ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Πετιμεζᾶς εἶπεν, ὅτι ἀρκεῖ ἡ παρουσία ἑνὸς Ἐνωμοτάρχου νὰ τοὺς ἐπηρεάσῃ, εὔκολον θὰ ἦναι εἰς τὴν ἐξουσίαν νὰ δελεάσῃ ἕνα ἢ δύο τῶν κομματαρχῶν, οὕτω δὲ καὶ ὁ ἰσχυρότερος τῶν ὑποψηφίων ν’ ἀποτύχῃ. Ποῦ εἶναι λοιπὸν ἡ ἀσφάλεια τῶν ἐχόντων ἐπιῤῥοὴν καὶ ποῦ μένει ὁ ἰσχυρισμὸς, ὅτι διὰ τῆς μιᾶς ψήφου δὲν θὰ εἰσέρχωνται εἰς τὴν Βουλὴν ἄνδρες μὴ ἔχοντες ἰδίαν ἐπιῤῥοήν; Ἐγὼ βλέπω ὅλως τὸ ἐναντίον· διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔχῃ τὴν μεγαλειτέραν εὐκολίαν ν’ ἀποκλείῃ ἕνα, καὶ ἠξεύρετε, ὅτι πᾶσα Κυβέρνησις ἕνα τὸ πολὺ θέλει ν’ ἀποκλείσῃ ἀπὸ ἑκάστην Ἐπαρχίαν· ἀπὸ τὸ ἄλλο δὲ μέρος θὰ ἔχῃ ἀπεριόριστον εὐκολίαν νὰ εἰσάγῃ ἄλλον, τοῦτο δὲ, κατ’ ἐμὲ, δὲν εἶναι μικρὰ ἐπέμβασις. Ὅ,τι εἶπον περὶ τῶν ἐπεμβάσεων τῆς ἐξουσίας, ἐφαρμόζεται πληρέστατα καὶ εἰς τὴν δωροδοκίαν· ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι εἰς πολλὰ μέρη ἔγεινε χρῆσις δωροδοκίας, ἀλλὰ κατὰ τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερεν ὁ αὐτὸς φίλος μου κ. Πετιμεζᾶς, ἡ δωροδοκία ἔλαβε χώραν εἰς Ἐπαρχίας, εἰς τὰς ὁποίας οἱ ψηφοφόροι εἶναι ὀλίγοι, διότι μόνον τοὺς ὀλίγους ἠμπορεῖ τις νὰ διαφθείρῃ διὰ χρημάτων, δὲν ἔχομεν δὲ παράδειγμα, οὐδ’ ἠκούσθη ποτὲ ὅτι ἔγεινεν ἀπόπειρα κἂν δωροδοκίας εἰς Ἐπαρχίας μεγάλας. Ἀλλ’ ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων θὰ ἦναι πανταχοῦ μικρὸς, διότι 500 ψῆφοι ἀρκοῦσι διὰ νὰ ἐκλεχθῇ τις Βουλευτής, πιθανὸν δὲ καὶ 300 μόνον ἢ καὶ ὀλιγώτεραι, διότι δὲν βλέπω οὐδένα ἐλάχιστον ὅρον εἰς τὸ νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ὅταν τις ἔχῃ ἀριθμόν τινα ψήφων καὶ τοῦ λείπουν ὀλίγαι ἀκόμη, νομίζετε ὅτι, ἐὰν ἦναι πλούσιος, δὲν θέλει καταφύγει εἰς τὸ μέσον τῆς δωροδοκίας; Πλὴν τούτου, ἐπειδὴ ἡ περιφέρεια, ἐντὸς τῆς ὁποίας θέλει ἐξασκήσει τὸ μυσαρὸν αὐτὸ ἔργον, εἶναι πολὺ μεγάλη, τῷ εἶναι εὐκολώτερον νὰ εὕρῃ ἐντὸς αὐτῆς ὀλίγα πρόσωπα δυνάμενα νὰ διαφθαρῶσι, παρ’ ὅτι ἤθελεν εὕρει ταῦτα ἐντὸς μικρᾶς περιφερείας. Κατὰ κανόνα λοιπὸν θὰ εἰσαχθῇ ἡ δωροδοκία εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχητε εἰς πᾶσαν ἐπαρχίαν ἕνα Βουλευτὴν, ὁ ὁποῖος νὰ χρεωστῇ τὴν ἐκλογήν του εἰς τὴν δωροδοκίαν. Διὰ τῆς δωροδοκίας ἠμποροῦν ἐπίσης ν’ ἀποκλείωνται πρόσωπα, ἔχοντα ὁμολογουμένην ἀξίαν καὶ ἐπιῤῥοὴν, διότι ἔχομεν παραδείγματα, ὅτι δὲν εἶναι δύσκολον φίλοι, θεωρούμενοι ἀποκλειστικοὶ καὶ ἀφωσιωμένοι εἰς ἕνα πολιτευόμενον, νὰ τείνουν τὸ οὖς, ὅταν πρόκηται περὶ μεγάλων χρηματικῶν προσφορῶν· ὅ,τι δὲ λέγω περὶ δωροδοκίας ἠμπορεῖ νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ εἰς πᾶν ἄλλο εἶδος διαφθορᾶς καὶ ἐξαχρειώσεως. Οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας ὑπάρχουσι καὶ τραμποῦκοι, καὶ ζωοκλέπται ἢ λωποδύται, καὶ ἄλλοι ἔχοντες ῥοπὴν εἰς τὰ ἐγκλήματα καὶ διὰ τῶν ἐγκλημάτων ζητοῦντες νὰ ζήσωσι καὶ ἐπιῤῥοὴν ἀκόμη νὰ σχηματίσουν· ἀλλ’ εὐτυχῶς οἱ τοιοῦτοι εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας εἶναι ὀλίγοι. Καὶ ὅταν μὲν οἱ Βουλευταὶ ἐκλέγωνται διὰ μεγάλης πλειονοψηφίας τῆς ἐπαρχίας, αὐτοὶ κατασυντρίβονται, εἶναι μηδὲν, ἕνεκα τῆς ὀλιγότητός των, προσέρχονται δὲ τεταπεινωμένοι εἰς τὰς μερίδας, ζητοῦντες προστασίαν τινὰ, τὴν ὁποίαν βεβαίως πολὺ ἀτελῶς λαμβάνουν, διότι οὐδεὶς ἐκ τῶν ἐκλεγομένων ἔχει τὴν ὄρεξιν νὰ προστατεύῃ τοιαῦτα ὄντα. Ἀλλ’ ὅταν εἰσαχθῇ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, εὔκολον εἶναι ὅλα αὐτὰ τὰ φαῦλα καὶ ἀκάθαρτα στοιχεῖα νὰ ἀποστείλουν ἓν ἐκ τῶν μελῶν των εἰς τὸ Βουλευτήριον. Φαντασθῆτε, κύριοι, μίαν ἐπαρχίαν μεγάλην, ὡς τῆς Ἀττικῆς, τῆς Ζακύνθου, τῆς Γορτυνίας· δὲν θὰ εὑρεθοῦν ἆρά γε εἰς αὐτὴν 500 τοιαῦτα καθάρματα, τὰ ὁποῖα νὰ εἴπωσιν, ὅτι, ἀντὶ νὰ γίνηται ὁ Α ἢ ὁ Β Βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος δὲν μᾶς δέχεται οὔτε εἰς τὴν κλίμακα τῆς οἰκίας του νὰ πατήσωμεν, δὲν εἶναι καλλίτερον νὰ ὑποστηριχθῇ εἷς ἐξ ἡμῶν, ὁ ὁποῖος θὰ ἦναι ὁ γενικὸς συνήγορός μας καὶ θὰ μᾶς ὑποστηρίζῃ εἰς τὰς ὑποθέσεις μας; (ἱλαρότης.) Σᾶς εἶπα ἀκόμη, ὅτι τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου θέλει καταστήσει τοὺς Βουλευτὰς κἄπως ἀδιαφόρους εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τῶν Ἐπαρχιῶν. Σήμερον, ἂν καὶ ὅλοι ἀντιπροσωπεύωσι τὸ ἔθνος, εἶναι γνωστὸν πόσον ἕκαστος ἐνδιαφέρεται διὰ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Ἐπαρχίας ἀφ’ ἧς ἐκλέγεται, καὶ πόσον ἐπιδιώκει τὴν πραγματοποίησιν αὐτῶν, διότι εἶναι βέβαιος ὅτι θέλει κατασταθῆ ἀρεστὸς εἰς τοὺς συνεπαρχιώτας του, καὶ ἑπομένως θέλει ἑλκύσει ὑπὲρ αὑτοῦ πλειοτέρας ψήφους. Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, κατακερματισθῶσιν οἱ ἐκλογεῖς εἰς μικρὰς ὁμάδας, ὅταν ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δὲν θὰ ὀφείλῃ τὴν ἐκλογήν του παρὰ εἰς ὀλίγους ἐκλογεῖς, οἱ ὁποῖοι στενότατα θὰ συνδέωνται μετ’ αὐτοῦ, νομίζω, ὅτι δὲν θέλει ἔχει τὴν αὐτὴν προθυμίαν καὶ τὸν αὐτὸν ζῆλον, διὰ νὰ φροντίζῃ διὰ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Ἐπαρχίας. Τότε ὁ Βουλευτὴς θὰ φροντίζῃ μᾶλλον πῶς νὰ εὐχαριστήσῃ τοὺς ὀλίγους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τὸν ἐκλέγουν, διότι ἡ γενικὴ προστασία τῶν συμφερόντων τῆς Ἐπαρχίας δίδει μὲν ὑπόληψιν, ἀλλ’ ἀμφίβολον ἂν θὰ φέρῃ καὶ ψήφους, καθόσον οἱ πλεῖστοι τῶν ἐκλογέων θὰ μένουν προσκεκολλημένοι εἰς τὸν ἰδικόν των ἀρχηγὸν, μὲ τὸν ὁποῖον ἄλλοι λόγοι τοὺς συνδέουν, οὐχὶ δὲ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς κοινωνίας. Πλὴν τούτου θὰ κατασταθῇ δύσκολος ὁ σχηματισμὸς τῶν Κυβερνήσεων, διότι οἱ Βουλευταὶ ἑκάστης Ἐπαρχίας, ἔχοντες ἀντίθετα συμφέροντα, θὰ ὑποβλέπωνται μεταξύ των, καὶ δύσκολον θὰ ἦναι νὰ ταχθοῦν δύο Βουλευταὶ ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας εἰς ἓν καὶ τὸ αὐτὸ κόμμα. Περὶ τούτου θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐκταθῶ, διότι τὸ βλέπετε καὶ σήμερον γινόμενον. Καὶ ἐὰν σήμερον, ἕνεκα τῶν πολλῶν κομμάτων, δὲν ἦναι δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ μόνιμος καὶ ἰσχυρὰ Κυβέρνησις, μὴ λησμονήσητε, ὅτι τὸ κακὸν εἶναι διαβατικὸν καὶ παροδικὸν, καὶ δὲν ἠμπορεῖ, καθὼς ὅλοι ἐλπίζομεν καὶ πιστεύομεν, παρὰ νὰ ἐκλείψῃ. Ὅταν ὅμως καθιερώσητε τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, θὰ ἔρχωνται δὲ ἀπὸ τὴν αὐτὴν ἐπαρχίαν 3 ἢ 4 ἢ 5 ἢ πλειότεροι Βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ δὲν δύνανται νὰ συμπράξουν μεταξύ των οὐδὲ νὰ ταχθῶσιν εἰς τὴν αὐτὴν μερίδα, τότε κατ’ ἀνάγκην θὰ ἔχητε πάντοτε πλειότερα τῶν δύο κομμάτων. Δὲν βλέπω δὲ, ποῦ στηριζόμενος ὁ ἀξιότιμος καὶ σεβαστὸς φίλος μου κ. Ζαΐμης, πιστεύει, ὅτι, ἐρχόμενοι εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἠμποροῦν νὰ συμβιβάζωνται. Πῶς θὰ συμβιβασθοῦν, ὅταν ἔχουν ἀντίθετα ἐπαρχιακὰ συμφέροντα καὶ ὅταν ὁ εἷς ὑποβλέπῃ τοὺς ἄλλους;

§74ΖΑΪΜΗΣ. Διότι ἐγὼ πιστεύω, ὅτι τέλος πάντων πρέπει νὰ κατορθωθῇ, ὅπως μὴ τὰ ἀτομικὰ καὶ τὰ ἐπαρχιακὰ συμφέροντα κανονίζωσι τὴν τύχην τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ αἱ ἀρχαὶ νὰ ὑπερισχύουν.

§75ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Ζαΐμη μὲ φέρει εἰς τὸ κυριώτερον ἐπιχείρημα κατὰ τῆς μιᾶς ψήφου. Τῷ ὄντι ὅλα τὰ ἀτοπήματα, τὰ ὁποῖα ἕως τώρα σᾶς ἐξέθεσα, ὅτι θὰ προέλθουν ἀπὸ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, εἶναι μικρὰ καὶ ἀσήμαντα ἀπέναντι ἑνὸς μεγάλου ἀτοπήματος, τὸ ὁποῖον θαυμάζω πῶς δὲν λαμβάνουν ὑπ’ ὄψιν πρὸ πάντων ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δογματίζουν, ὅτι αἱ ἰδέαι καὶ αἱ ἀρχαὶ πρέπει νὰ ὑπερισχύουν καὶ ἐπ’ αὐτῶν πρέπει νὰ στηρίζωνται τὰ κόμματα καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους. Ὅπου, κύριοι, ἐπαγιώθησαν αἱ ἐλευθερίαι καὶ ἀνεπτύχθησαν οἱ συνταγματικοὶ θεσμοὶ, ἐκεῖ ἀναφύονται διάφορα κοινωνικὰ ζητήματα καὶ ἐπ’ αὐτῶν οἱ ἐλεύθεροι πολῖται σχηματίζουν διαφόρους γνώμας καὶ ἀρχάς· ἡ διαφορὰ δὲ αὕτη τῶν γνωμῶν καὶ τῶν ἀρχῶν ἀποτελεῖ τὰς πολιτικὰς διαιρέσεις καὶ χρησιμεύει ἰδίως ὡς βάσις τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Τὰ κόμματα δὲν εἶναι προσωπικά, οὔτε προέρχονται ἐξ ἑνώσεως προσώπων ἀρεσκομένων ἁπλῶς νὰ ἦναι σύντροφοι· ἕκαστον κόμμα ἔχει ἀναγεγραμμένην εἰς τὴν σημαίαν του μίαν ἀρχὴν, μίαν ἰδέαν, καὶ πρὸς ἐπικράτησιν αὐτῆς τῆς ἀρχῆς ἀγωνίζεται καὶ κοπιᾷ· οἱ ὀπαδοὶ τοῦ κόμματος, εἰς οἱανδήποτε βαθμίδα τῆς κοινωνικῆς κλίμακος καὶ ἂν εὑρίσκωνται, ὁμιλοῦν, συγγράφουν, ἀγορεύουν ἐν ὑπαίθρῳ, καὶ προσπαθοῦν νὰ ἑλκύσουν ὅσον ἔνεστι πλειοτέρους πολίτας, ἀλλὰ συγχρόνως ἐννοοῦν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐπιτύχουν τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἀρχῶν, ἐὰν δὲν εἰσέλθῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον ἐκ τῶν ὀπαδῶν του ἀριθμὸς ἱκανὸς ν’ ἀποτελέσῃ τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἄνευ τούτου ἔπρεπε νὰ κάμουν μίαν ἐπανάστασιν, ὅσον πολλοὶ καὶ ἂν ἦναι· βεβαίως δὲ τοῦτο εἶναι τὸ πλεονέκτημα τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, διότι δι’ αὐτοῦ ἡ πλειονοψηφία τοῦ ἔθνους ἐπιβάλλει ἄνευ κλονισμῶν τὰς ἰδέας της, ἀποστέλλουσα εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἀριθμὸν ἀντιπροσώπων δυναμένων νὰ ἀποτελέσωσι τὴν πλειονοψηφίαν. Εἶναι ἀληθές, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν εἴμεθα ἀκόμη εἰς τὸ εὐχάριστον αὐτὸ σημεῖον· ἀλλὰ, καθὼς σᾶς εἶπεν ὁ σεβαστὸς φίλος μου κ. Ζαΐμης, αὐτὸ εἶναι τὸ σημεῖον, πρὸς τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν πάντες ν’ ἀτενίζωμεν καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ὅλοι πρέπει νὰ ἐπιθυμῶμεν ὅπως φθάσωμεν τὸ ταχύτερον, τουτέστι τὰ κόμματα νὰ στηρίζωνται εἰς ἀρχὰς, ἕκαστον δὲ κόμμα νὰ ἀγωνίζηται ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἀρχῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ἔλθῃ καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ ποθητὴ αὕτη ἐποχὴ, ἢ ἐὰν καὶ πρὸ τούτου παρουσιασθῇ ζήτημά τι, ἐπὶ τοῦ ὁποίου σχηματίσῃ ὁ λαὸς πεποίθησιν, ἔχομεν δὲ ἀνάγκην ν’ ἀκούσωμεν τὴν γνώμην του, ἐπιθυμῶ νὰ μάθω πῶς θὰ κατορθωθῇ τοῦτο, ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου. Ὑποθέσατε, ὅτι πολλοὶ τῶν ἐκλογέων τῆς ἐπαρχίας Ἀττικῆς θέλουν νὰ γείνῃ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι ἡ ἰδέα αὕτη κυκλοφορεῖ εἰς ὅλην τὴν ἐπαρχίαν, γράφονται περὶ αὐτῆς διατριβαὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ συγγράμματα, γίνονται ἀγορεύσεις ἐν ὑπαίθρῳ καὶ σχηματίζεται τέλος πάντων μεγίστη πλειονοψηφία. Ἐν καιρῷ τῆς ἐκλογῆς τὸ συμφέρον τῶν κατοίκων τῆς Ἀττικῆς εἶναι νὰ ἐκλεχθῶσιν ἀντιπρόσωποι κεκηρυγμένοι ὑπὲρ τῆς ἰδέας των, ἐν τούτοις, ἐὰν ἐν τῇ πλειοψηφίᾳ ὑπάρχῃ ἔξοχός τις ἀνὴρ, εἶναι κίνδυνος οἱ πλεῖστοι τῶν ὁμοφρονούντων ἐκλογέων νὰ συγκεντρώσουν τὰς ψήφους των εἰς αὐτὸν, διότι ἡ ψηφοφορία εἶναι μυστικὴ, καὶ πᾶς ἐκλογεὺς, μὴ γνωρίζων πόσοι ἄλλοι ψηφίζουν τὸν ἐκλεκτόν του, φοβεῖται νὰ τὸν στερήσῃ τῆς ψήφου του καὶ νὰ μὴν δώσῃ εἰς δευτερεύοντά τινα ὁμόφρονα· οἱ ἐκλογεῖς δὲν εἶναι σφαιρίδια οὔτε φασούλια, διὰ νὰ τοὺς διαιρῶμεν κατὰ δεκάδας καὶ ἑκατοντάδας καὶ νὰ κρατῶμεν μὲν ὅσα μᾶς χρειάζονται ὑπὲρ ἑνὸς ὑποψηφίου, νὰ διαθέτωμεν δὲ ὑπὲρ ἄλλου τὰ περισσεύοντα. Τὶ θὰ συμβῇ λοιπόν; Ἐὰν ὑπάρχουν εἰς τὴν Ἀττικὴν 10,000 ἐκλογέων, καὶ οἱ 6,000 ἦναι κεκηρυγμένοι ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, εἶναι πολὺ πιθανὸν νὰ δώσουν οἱ πλειότεροι τούτων τὰς ψήφους των εἰς τὸ αὐτὸ πρόσωπον, καὶ οὕτως ἡ πλειοψηφία τῶν κατοίκων νὰ στείλῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἕνα μόνον Βουλευτὴν, οἱ δὲ ἄλλοι 5 νὰ ἐκλεχθοῦν ἐκ τῶν ἀντιθέτων μερίδων, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὴν μειοψηφίαν. Ἀντεπροσωπεύθη λοιπὸν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τὸ φρόνημα τῆς πλειοψηφίας; ἐγὼ νομίζω ὄχι.

§76Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Σωτηρόπουλε, εἴπετε, ὅτι οἱ ψηφοφόροι δὲν εἶναι οὔτε σφαιρίδια, οὔτε φασούλια, νὰ μοιρασθοῦν διὰ τὴν πλειοψηφίαν· ἀλλὰ διὰ τὴν μειοψηφίαν τοὺς ἐκάμετε καὶ σφαιρίδια καὶ φασούλια, καὶ τοὺς μοιράζετε.

§77ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν οἱ 6,000 ψηφοφόροι ἐκλέξουν τὸν ἕνα, οἱ ἄλλοι 5 Βουλευταὶ τῶν Ἀθηνῶν θὰ ἐκλεχθοῦν ἀπὸ τὰς λοιπὰς 4,000.

§78ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὰ, ἐὰν τὰς 3,000 λάβῃ ἕνας, τὶ θὰ γείνῃ;

§79ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πάλιν τὸ ἴδιον θὰ ἦναι, δηλ. οἱ λοιποὶ χίλιοι θὰ ἐκλέξουν τοὺς ἄλλους τέσσαρας Βουλευτάς. Ἀλλὰ, σᾶς λέγουν, εἶναι ὀρθὸν νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύηται ἡ μειοψηφία μιᾶς Ἐπαρχίας εἰς τὸ Κοινοβούλιον; ἐὰν οἱ 6,000 ἔχωσιν ἰδίαν γνώμην, διατὶ νὰ ἐκλέγουν ὅλους τοὺς Βουλευτὰς καὶ νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύωνται καθόλου οἱ 4,000; Καὶ ἐγὼ ἀναγνωρίζω, ὅτι εἶναι ἐν μέρει ὀρθὸν νὰ ἀντιπροσωπεύηται καὶ ἡ μειοψηφία, ἀλλὰ κατὰ τὸ μέτρον τῶν δυνάμεών της. Φέρετε λοιπὸν σύστημα στηριζόμενον εἰς τὴν βάσιν ταύτην καὶ μὴ καταφεύγετε εἰς τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, τὸ ὁποῖον δίδει εἰς τὴν μειοψηφίαν τοῦ τόπου τὸ πλεονέκτημα νὰ εἰσάγῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον περισσότερα πρόσωπα ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν. Πρὸ χρόνων πολλῶν εἷς ἐπίσημος ἀνήρ, ὁ κ. Th. Hairre, εἰσήγαγεν εἰς τὸ ἀγγλικὸν κοινοβούλιον σχέδιον νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτει νὰ μεταβάλῃ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, πρὸς τὸν κοινωφελῆ τῷ ὄντι σκοπὸν τοῦ ν’ ἀντιπροσωπεύωνται καὶ αἱ μειοψηφίαι. Τὸ δὲ σύστημα τοῦ σοφοῦ τούτου ἀνδρὸς ἐκθειάζει ὁ μέγας πολιτικὸς καὶ φιλόσοφος Στούαρτ Μὺλλ, καὶ τὸ παριστᾷ ὡς τὸ τελειότατον τῶν ἐκλογικῶν συστημάτων· στηρίζεται δὲ καὶ ἐκεῖνο εἰς τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, καὶ πιθανὸν οἱ ἡμέτεροι νομοθέται νὰ ἐδανείσθησαν τὴν ἰδέαν τῆς μιᾶς ψήφου ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον τοῦ Hairre. Ἀλλ’ ἄς μοι συγχωρήσουν νὰ παρατηρήσω, ὅτι τὸ σύστημα τοῦ σοφοῦ ἐκείνου ἀνδρὸς διαφέρει ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον μᾶς ὑποβάλλουν, ὡς ἡ ἡμέρα ἀπὸ τὴν νύκτα, διότι ὁ Hairre θέλει νὰ ἀντιπροσωπεύωνται εἰς τὸ Κοινοβούλιον ὅλαι αἱ γνῶμαι, καὶ αὐταὶ αἱ ἐλάχισται ἀκόμη μειοψηφίαι, ἀλλ’ ἑκάστη ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ὀπαδῶν, τοὺς ὁποίους ἔχει. Κατὰ τὸ σύστημα ἐκεῖνο ὅλη ἡ Ἐπικράτεια ἀποτελεῖ μίαν μόνην ἐκλογικὴν περιφέρειαν, διὰ νὰ γείνῃ δέ τις Βουλευτὴς, πρέπει νὰ λάβῃ τόσας ψήφους, ὅσας φέρει τὸ πηλίκον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλογέων, διαιρουμένου διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν· οὕτως, ἂν π. χ. ἡ Ἐπικράτεια ἔχῃ 200,000 ἐκλογεῖς, πρόκειται δὲ νὰ ἔλθουν 200 Βουλευταὶ, 1,000 ἐκλογεῖς ἀρκοῦν, διὰ νὰ κάμουν ἕνα Βουλευτήν. Ἀλλ’ ἔχων ὑπ’ ὄψιν ὁ σοφὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον σᾶς προεξέθεσα, ὅτι ἠμποροῦν νὰ εὑρεθοῦν ἔξοχοι ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι νὰ συγκεντρώσουν εἰς ἑαυτοὺς μυριάδας ψήφων, διὰ νὰ μὴ ἀπολεσθοῦν αἱ ψῆφοι αὗται καὶ ἐπέλθῃ ἀδικία εἰς τὰς μερίδας, ἔδιδε τὴν ἄδειαν εἰς ἕκαστον ἐκλογέα νὰ γράφῃ εἰς τὸ ψηφοδέλτιόν του ὅσους ὑποψηφίους ἤθελεν, ἐδογμάτιζε δὲ ὅτι ἡ διαλογὴ ἔπρεπε νὰ γίνηται εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς Ἐπικρατείας, καὶ ἀφοῦ ὁ πρῶτος τῶν ἐγγεγραμμένων εἰς τὸ ψηφοδέλτιον ἤθελε συμπληρώσει τὸν ἀπαιτούμενον ἀριθμὸν διὰ νὰ ἐκλεχθῇ Βουλευτὴς, τὰ ἑπόμενα ψηφοδέλτια ἐλογίζοντο ὑπὲρ τοῦ δευτέρου, καὶ ὅταν ὁ δεύτερος ἀνεδεικνύετο, τὰ ἀκόλουθα ψηφοδέλτια ἐλογίζοντο ὑπὲρ τοῦ τρίτου, καὶ οὕτω καθεξῆς. Τοιουτοτρόπως, ἐὰν τὰ ¾ τῶν ψηφοφόρων εἶχον μίαν γνώμην, ἤθελον ἀποστείλει εἰς τὸ Βουλευτήριον τὰ ¾ τῶν Βουλευτῶν καὶ ἤθελεν ἐπικρατήσει ἡ γνώμη των. Καθ’ ὃν δὲ τρόπον ζητεῖτε σεῖς νὰ εἰσαγάγητε τὴν μίαν ψῆφον, εἶπον καὶ ἐπαναλέγω, ὅτι θὰ συμβῇ ἀκριβῶς τὸ ἐναντίον. Καὶ πρὸς τί, κύριοι, ὅλαι αὐταὶ αἱ καινοτομίαι καὶ αἱ μεταβολαί; νὰ καταστραφοῦν, σᾶς λέγουν, οἱ συνδυασμοί. Καὶ τί μέγα κακὸν εἶναι ὁ συνδυασμὸς, ὥστε νὰ γείνῃ ἡ τοιαύτη σταυροφορία κατ’ αὐτοῦ καὶ νὰ ἐπιζητῆται ἐκ παντὸς τρόπου καὶ διὰ πάσης θυσίας ἡ καταστροφή του; Ἐὰν ὁ συνδυασμὸς ἦναι ἕνωσις προσώπων, τὰ ὁποῖα ἔχουν τὰς αὐτὰς ἀρχὰς, τὰς αὐτὰς ἰδέας, τὰ αὐτὰ φρονήματα, οὐδὲν ἱερώτερον καὶ σεβαστότερον τοῦ συνδυασμοῦ. Καὶ τί ἄλλο καλλίτερον, παρὰ, προκειμένης μιᾶς ἐκλογῆς, νὰ ἐκτίθηνται εἰς τὸν ἀγῶνα ἡνωμένοι δύο ἢ τρεῖς ἢ πλειότεροι ἔντιμοι πολῖται, οἱ ὁποῖοι ἀσπάζονται τὴν αὐτὴν πολιτικὴν, ἔχουν, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν κ. Ῥοῦφον, τὸ αὐτὸ πολιτικὸν φρόνημα, καὶ νὰ λέγουν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς «αὐταὶ εἶναι αἱ ἀρχαί μας’ ἐὰν σᾶς ἀρέσκουν, δώσατέ μας τὰς ψήφους νὰ ὑπερισχύσωμεν τῶν ἀντιπάλων μας, καὶ τοὺς ὑποστηρίξωμεν.» Ἐὰν δὲ πάλιν, ἐν ἐλλείψει ἀρχῶν, ὁ συνδυασμὸς ἦναι ἕνωσις προσώπων, τὰ ὁποῖα ἔχουν ἐπιῤῥοὴν καὶ δύναμιν καὶ ζητοῦν, ἀπὸ κοινοῦ συμπράττοντες, τὰς ψήφους τῶν συνεπαρχιωτῶν των, δὲν βλέπω τί κακὸν εἶναι καὶ τοῦτο. Ἀλλὰ τί σᾶς λέγουν; δὲν ἔχουν οἱ συνδυαζόμενοι τὰ αὐτὰ κεφάλαια· ὁ εἷς ἔχει περισσότερα, καὶ ὁ ἄλλος ἔχει ὀλιγώτερα. Αἴ! κύριοι, καὶ μήπως εἶναι κτήνη οἱ ἐκλογεῖς, διὰ νὰ λέγητε, ὅτι τόσοι ἀνήκουν εἰς τὸν Α καὶ τόσοι εἰς τὸν Β; ἢ μήπως τοὺς ἐκλαμβάνετε ὡς κοπάδια προβάτων, τὰ ὁποῖα οἱ συνδυαζόμενοι ἑνόνουν διὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἐκλογῆς, ὅπως οἱ ποιμένες ἑνόνουν τὰ ποίμνια ἐν καιρῷ τῆς τυροκομίας; Πολὺ ἀπατᾶσθε· γνωρίζω ἐξ ἰδίας πείρας, ὅτι ἕκαστος τῶν ἐκλογέων προτιμᾷ ἕνα ἐξ ἡμῶν, ἀλλ’ ἔχει διαφόρους βαθμοὺς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας πρὸς τὰ λοιπὰ πολιτευόμενα πρόσωπα· ὅταν δὲ ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον προτιμᾷ ὁ ἐκλογεὺς, δὲν προσέξῃ καὶ δὲν ἐκτιμήσῃ δεόντως τὰς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας τῶν φίλων του κάμῃ δὲ συνδυασμὸν τῆς ἰδίας του ἀρεσκείας, καὶ οὐχὶ κατὰ τὰς συμπαθείας τῶν πλειόνων ἐξ αὐτῶν, ἀποτυγχάνει καὶ εὑρίσκεται πολλάκις ἐκτεθειμένος εἰς τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ ἐγκαταλειφθῇ καὶ αὐτὸς καὶ ἀπὸ τοὺς ἰδίους του φίλους. Καὶ μήπως δὲν ἔχωμεν ἄπειρα παραδείγματα, ὅτι πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἐθεωροῦντο ἰσχυρότατοι εἰς μίαν ἐπαρχίαν, ἑνωθέντες, ἀπέτυχον καὶ οἱ δύο, διότι παρεγνώρισαν τὸ πνεῦμα τῶν συνεπαρχιωτῶν των καὶ συνεδυάσθησαν παρὰ τὰς διαθέσεις αὐτῶν; Κατ’ ἐμὲ, ἐὰν ὁ ἰσχυρὸς Α συνδυάζηται μὲ τὸν ἀνίσχυρον Β, καὶ οὐχὶ μὲ τὸν Γ, μάθετε ὅτι ὁ ἀνίσχυρος Β, ἐὰν δὲν ἔχῃ πολλὰς ψήφους, εἶναι ὅμως ἰσχυρὸς, διότι ἔχει μεγάλας συμπαθείας παρὰ τοῖς φίλοις τοῦ Α. Ἠδυνάμην, κύριοι, καὶ πολλὰ ἄλλα νὰ προσθέσω, ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ σᾶς κουράσω περισσότερον. Νομίζω, αὐτά, τὰ ὁποῖα σᾶς εἶπον, εἶναι ἀρκετὰ νὰ δώσουν νύξιν νὰ σκεφθῆτε καὶ ὑμεῖς ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου καὶ νὰ δώσητε ἐν πεποιθήσει καὶ ἄνευ προκαταλήψεως τὴν ψῆφόν σας. Σᾶς παρακαλῶ μόνον νὰ προσέξητε, διότι τὸ πρᾶγμα εἶναι πρωτοφανὲς, τὸ δὲ ἐκλογικὸν σύστημα συνδέεται μὲ τὴν ὕπαρξιν τοῦ πολιτεύματος, καθὼς εἶπεν ὁ κ. Ζαΐμης, καὶ ἀφορᾷ τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὴν ἁγνότητα τοῦ Κοινοβουλίου. Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐπειδὴ τοιοῦτόν τι σύστημα δὲν ἐφηρμόσθη μέχρι τοῦδε εἰς κανὲν μέρος τοῦ κόσμου καὶ, ἐπειδὴ φοβοῦμαι μὴ συμβῶσιν ὅσα σᾶς ἐξέθεσα, θέλω ψηφίσει κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλήμων.

§81ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6¼ μ. μ.