1878.11.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 41

τῆς 17 Νοεμβρίου 1878.

(Παρασκευή.)

Ὥρα 2 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτυπώθησαν καὶ διενεμήθησαν τὰ νομοσχέδια· αʹ Περὶ συστάσεως μετοχικοῦ ταμείου τῶν Βουλευτῶν· θὰ σταλῇ εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ Ἐσωτερικῶν. βʹ Περὶ αὐξήσεως τῆς μισθοδοσίας τῆς μαίας καὶ τοῦ βοηθοῦ τοῦ ἐν Ἀθήναις μαιευτηρίου· θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. γʹ Περὶ ἐπικυρώσεως τῆς συμβάσεως πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ συστήματος τῶν φάρων καὶ φανῶν· τοῦτο, νομίζω, πρέπει νὰ σταλῇ εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν. δʹ Περὶ συστάσεως θέσεως ἐπιθεωρητοῦ τῆς δημοσίας ὑγείας κλπ· θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Ἐσωτερικῶν. εʹ Περὶ προσωρινῆς ἀπολύσεως δι’ ἐγγυήσεως κλπ.

§2ΤΙΝΕΣ. Αὐτὸ νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§4ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῆς θηραϊκῆς γῆς· θ’ ἀποσταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Οἰκονομικῶν.

§6ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§7ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Οἰκονομικῶν, ἥτις παρακαλεῖται νὰ ὑποβάλῃ ταχέως τὴν ἔκθεσίν της. ϛʹ Περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου περὶ τοῦ μετοχικοῦ ταμείου τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ· θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Στρατιωτικῶν. ζʹ. Περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ ΧΞΕ νόμου περὶ στρατιωτικῶν προβιβασμῶν· θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Στρατιωτικῶν. ηʹ. Περὶ συντάξεως ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν· θὰ σταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν.

§9ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Κατὰ τὸ 1875 ὑπὸ τῶν τότε Ὑπουργῶν τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν κκ. Σωτηροπούλου καὶ Αὐγερινοῦ ὑπεβλήθη νόμος περὶ ὑπαγωγῆς τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου εἰς τὸν νόμον περὶ συντάξεως, παρεπέμφθη δὲ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἀπεφάνθη δι’ ἐκθέσεώς της. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ τὸ ἐγγράψῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§10ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§11ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Πολὺ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ ὑποβάλῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐργατῶν.

§12Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀναγνώσατε τὸν Κανονισμόν, καὶ ἂν οὗτος τὸ ἐπιτρέπῃ, τότε τὸ ἐγγράφετε εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§13ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐὰν τὸ ἐπιτρέπῃ ἡ Βουλὴ ζητῶ νὰ εἰσαγάγω.

§14Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Διότι νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ τὸ εἰσαγάγητε ἐκ νέου.

§15ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶναι ἐντὸς τῆς αὐτῆς περιόδου.

§16Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἂς ἀναγνωσθῇ τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον 47 τοῦ Κανονισμοῦ.) Ἐπειδὴ δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ Σύνοδος ἡ ἀμέσως ἑπομένη, θὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπήν.

§18ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἂς παραπεμφθῇ.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Νικήτας Ν. Σπυλιάδης αἰτεῖ συνδρομὴν πρὸς δημοσίευσιν τόμων τινῶν τῶν Ἀπομνημονευμάτων τοῦ πατρός του. Θὰ παραπεμφθῇ ἡ αἴτησίς του εἰς τὴν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν Ἐπιτροπήν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§20Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.). Ἐξαντληθείσης τῆς πιστώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, τῆς περιλαμβανούσης τὰ ἔξοδα τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ 32,000 δραχμῶν.

§21ΡΙΚΑΚΗΣ. Κατὰ τὸν νόμον, κύριοι, τοῦ χαρτοσήμου, ὑποβάλλονται εἰς χαρτόσημον ἀξίας ὅλαι αἱ ἀποδείξεις αἱ χρηματικαί, καθὼς καὶ αἱ ἐξοφλήσεις τῶν ἐμπορικῶν λογαριασμῶν. Τοῦτο ὄχι μόνον παρεμβάλλει μεγάλα προσκόμματα εἰς τὸ ἐμπόριον, ἀλλὰ δυστυχῶς ἐπιφέρει ζημίαν καὶ εἰς τὸ Δημόσιον ἀντὶ ὠφελείας. Καὶ ἐπιφέρει ζημίαν εἰς τὸ Δημόσιον, διότι, ἐνῷ ὅλα τὰ ἔθνη ἐκ τοῦ τοιούτου τέλους εἰσπράττουσι μέγα ποσὸν, διότι τὸ τέλος εἶναι μικρὸν καὶ ἴσον ἐπὶ ὅλων τῶν ἀποδείξεων οἱασδήποτε ἀξίας, παρ’ ἡμῖν, ἐπειδὴ τὸ τέλος εἶναι ἐπαχθὲς, πάντες σκέπτονται πῶς ν’ ἀποφύγωσι τὴν πληρωμήν· καὶ ὅπου ὑπάρχει καλὴ πίστις, αἱ ἀποδείξεις γίνονται ἐφ’ ἁπλοῦ χάρτου· ὅσοι δὲ δὲν ἐπαρκοῦνται εἰς τοιαύτας ἀποδείξεις, ἀντικαθιστῶσι ταύτας δι’ ἐπιστολῶν βεβαιουσῶν τὴν πληρωμὴν, δηλαδὴ μετέβαλον τὸ σύστημα τῶν ἀποδείξεων εἰς σύστημα ἀλληλογραφίας, καὶ οὕτως ὁ νόμος ἐματαιώθη. Ἐὰν δὲ ἐρωτήσωμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, θὰ μᾶς ἀπαντήσῃ, ὅτι αἱ ἐκ τοῦ τέλους τούτου εἰσπράξεις εἰσὶ μηδαμιναί. Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος τῶν Πατρῶν ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον ν’ ἀποτείνῃ περὶ τούτου παραστάσεις εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ὑπέβαλεν ἀπὸ τοῦ μηνὸς Αὐγούστου ἀναφορὰν εἰς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ ἀναφορὰ ἐκείνη δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν, καὶ ὡς ἐκ τούτου ὁ Σύλλογος ἐπαναλαμβάνει τὸ αὐτὸ ἀντικείμενον καὶ ζητεῖ νὰ γείνῃ νομοθετικῶς ὅ,τι καὶ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ λάβῃ ὑπὸ σπουδαίαν σκέψιν τὴν ἀναφορὰν ταύτην, διότι, ὅπως ἔχει ὁ νόμος οὗτος, ὄχι μόνον τὸ ἐμπόριον, ἀλλὰ καὶ τὸ Δημόσιον ζημιοῦται.

§22Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὴν ὑπόθεσιν δὲν τὴν ἐμελέτησα. Θέλω ὅμως ἐνασχοληθῆ ἐπ’ αὐτῆς καὶ θέλω φέρει τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐνασχολήσεώς μου.

§23ΤΖΑΝΕΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ εἰσαγάγω πρότασιν νόμου περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 7 τοῦ περὶ προσόντων τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων Νόμου. Παρακαλῶ δὲ νὰ τυπωθῇ καὶ ἐγγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Εἰσάγω δὲ αὐτὴν συνεπείᾳ τῆς ἀναφορᾶς τῶν κκ. φοιτητῶν.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἐγκρίνῃ ἡ Βουλή, ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς τρίτην συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐγκρίσεως συμβάσεως πρὸς ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς τηλεγραφικῆς συγκοινωνίας. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον.)

§25Μ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὴν 30 παρελθόντος μηνὸς, πολλοὶ ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Μηχανικοῦ ὑποβάλλουν παράπονα πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, παρακαλοῦντες νὰ μᾶς πληροφορήσῃ τί ἐνήργησεν....

§26ΤΙΝΕΣ. Τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός;

§27Μ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπεν, ὅτι ὑπάρχει ἀξιωματικὸς τοῦ Μηχανικοῦ κλέπτης.

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὑπῆρξεν, εἶπον.

§29Μ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀδιαφορῶ. Ἐρωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τί ἐνήργησεν ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Μηχανικοῦ, διότι οὕτως ὁλόκληρον τὸ Σῶμα προσεβλήθη.

§30ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐγένετο τοιαύτη ἀναφορά. Ἀλλὰ, κατ’ ἐμὴν πεποίθησιν, δὲν ἐδικαιοῦντο νὰ κάμωσι τοιαῦτα παράπονα, καθόσον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὑπῆρξεν, καὶ ὄχι ὑπάρχει. Ἐκτὸς τούτου, ἀπήντησα εἰς αὐτοὺς, ὅτι δὲν ἔχουσι κἀνὲν δικαίωμα νὰ ζητῶσιν ἀπὸ τοὺς Βουλευτὰς λόγον τῶν λεγομένων ἀπὸ τοῦ βήματος, πολὺ δὲ περισσότερον περὶ ὅσων ἐκθέτει περὶ τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων μία Κυβέρνησις.

§31Ν. ΜΕΤΑΞΑΣ. Ῥητῶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι μεταξὺ τῶν πολλῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Μηχανικοῦ ἀνεκάλυψεν ἕνα κλέπτην, καὶ ὤφειλε νὰ τὸν ὀνομάσῃ, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀνεχθῇ τὴν συκοφαντίαν.

§32Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Ἐπειδὴ ἐῤῥέθη, ὅτι εἷς ἔκλεψεν, αὐτὸς δὲν δύναται νὰ συνυπηρετήσῃ μετὰ τῶν ἄλλων.

§33ΤΙΝΕΣ. Πότε συνέβη;

§34ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σεῖς δὲν ἦσθε τότε.

§35Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Δὲν ἠξεύρω πότε. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ συνυπηρετῶμεν μὲ κλέπτην.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν ἤδη τὴν συζήτησιν τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατιωτικῆς ἀσκήσεως τῶν ἀγόντων ἡλικίαν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν.

§37ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἡ σπουδαιότης, κύριοι, τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος μὲ καλεῖ καὶ ἐμὲ εἰς τὸ βῆμα.

§38Ν. ΜΕΤΑΞΑΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ ἐν τῷ σκότει, ἐνῷ προσβάλλεται ἡ ὑπόληψις ὁλοκλήρου Σώματος, διότι εἶπεν, ὅτι εἷς εἶναι κλέπτης. Ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ μάθωμεν αὐτὸν, καὶ δὲν ἔχω τὴν ἀπαίτησιν αὐτὴν ὡς ἀξιωματικὸς τοῦ Μηχανικοῦ, ἀλλ’ ὡς Βουλευτής. Πρὸς τί ἡ σιωπή; Ἐνόσῳ σιωπᾷ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω παρὰ ὅτι θέλει νὰ συκοφαντήσῃ ὁλόκληρον τὸ Σῶμα.

§39ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἡ σπουδαιότης, κύριοι, τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος καλεῖ καὶ ἐμὲ εἰς τὸ βῆμα, οὐχὶ μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ἡ φωνή μου θέλει κλονίσει τὴν ψῆφον τῶν μελλόντων νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἀλλὰ πρὸς ἐκπλήρωσιν καθήκοντος, διότι δυστυχῶς ἀπό τινος τοῦτο μόνον ἀπομένει ἡμῖν. Ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου, περὶ οὗ πρόκειται, δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ περιστραφῇ εἰς τὸ χρήσιμον καὶ κατορθωτὸν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ καθ’ ἑαυτὸ, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις, καί τοι ἀγωνισθεῖσα ν’ ἀποδείξῃ, δὲν κατώρθωσε, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τοῦτο γενικώτερον ὡς μέρος τοῦ συνόλου τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις παρουσίασεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ διὰ τῶν ὁποίων φρονεῖ, ὅτι θέλει πραγματοποιήσει τὴν πολιτικήν της. Ἡ πολιτικὴ αὕτη μέχρι τινὸς ἐνομίζομεν, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ μετατραπῇ, μετὰ τὰ τελευταῖα γεγονότα, τὰ λαβόντα χώραν ἐν τῇ Βουλῇ· ἀλλὰ χθὲς, ὡς ἠκούσατε πάντες, ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, προσπαθῶν νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ νομοσχέδιον, ἐκήρυξεν, ὅτι καὶ ἡ μέλλουσα πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι μία καὶ ἡ αὐτὴ, ὁποία καὶ κατὰ τὸ παρελθόν· οὐ μόνον δὲ τὴν ταυτότητα τῆς πολιτικῆς ταύτης ἐκήρυξεν, ἀλλ’ ἂς μοι συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, ἀπετόλμησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ ἔθνους, εἶναι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος ἀπὸ τριετίας ἀπαιτεῖ. Νομίζω, ὅτι ἐλησμόνησε δύο μεγάλας ἀποφάνσεις τοῦ Κοινοβουλίου, δύο ἀποφάνσεις, αἱ ὁποῖαι, ἐὰν δὲν κατεδίκασαν τὴν πολιτικὴν ταύτην, βεβαίως ὅμως δὲν ὑπερεψήφισαν, δὲν ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ αὐτῆς· καὶ ἡ μὲν μία ἀπέβλεπεν εἰς τὸ παρελθὸν, ἀπέβλεπεν εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν πολιτείαν αὐτῆς τὴν γενικὴν καὶ εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων ἀπὸ τῆς πτώσεως τῆς οἰκουμενικῆς καὶ ἐντεῦθεν. Ἐὰν δὲ νομίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τριῶν ψήφων ἤρκει νὰ ἀθωώσῃ αὐτὴν, ἤρκει νὰ θεωρηθῇ λευκὴ ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς της, ἐὰν νομίζῃ, ὅτι τοῦτο ἤρκει, νομίζω ὅτι ἀπατᾶται. Εἰς τὴν πρώτην ἐκείνην πολιτικὴν συζήτησιν ἐναντίον τοσούτων καὶ τηλικούτων κατὰ τῆς Κυβερνήσεως αἰτιάσεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῆς διαγωγῆς αὐτῆς τί ἀντιτάσσει; πλειονοψηφίαν τριῶν ψήφων, πλειονοψηφίαν δὲ, ἡ ὁποία δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν οὐδὲν ἐκ τῶν πεπραγμένων, διότι οὐδὲν παρεῖχεν ἡ Κυβέρνησις μέσον, ἵνα ἐξελεγχθῇ ἡ πολιτικὴ αὐτῆς· ἦτο ψηφοφορία εἰς τὰ τυφλά.

§40ΛΑΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν πρέπει, νομίζω, οἱ ἀγορεύοντες νὰ ἐκτραχηλίζωνται εἰς ὕβρεις· ὀφείλετε δὲ ὑμεῖς ν’ ἀνακαλῆτε εἰς τὴν τάξιν τοὺς παρεκτρεπομένους (θόρυβος).

§41Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ τηρῆτε τὴν τάξιν καὶ νὰ μὴ ἐπιτρέπητε τὰς διακοπάς.

§42ΛΑΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀγορεύων πρέπει ν’ ἀνακληθῇ εἰς τὴν τάξιν, διότι ἐξυβρίζει ὁλόκληρον τὴν συμπολίτευσιν.

§43ΝΕΓΚΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὀφείλετε νὰ προστατεύσητε τὸν ἀγορεύοντα.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι.

§45ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς ἐκείνης τὰ ἠκούσατε ἀπὸ τοῦ βήματος διαδοχικῶς διατυμπανιζόμενα, ἠκούσατε τὴν ἐπάνοδον τοῦ στρατοῦ, τὰ τρόπαια τοῦ Τσακίρη καὶ τοῦ Μπασδέκη καὶ τὴν πολιτείαν τῶν ἀντιπροσώπων ἡμῶν ἐν τῷ Συνεδρίῳ. Αὐτὴν τὴν πολιτικὴν τώρα τολμῶσι νὰ τὴν ὀνομάζωσι πολιτικὴν τοῦ ἔθνους καὶ τολμῶσι νὰ λέγωσιν, ὅτι εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς ἔχουσι σύμφωνον τὴν παμψηφίαν τοῦ τόπου!! Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς ἀποδοκιμασίας ταύτης κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπῆλθε ῥητὴ ἡ κατηγορηματικὴ καταδίκη τῆς πολιτικῆς ταύτης ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτε ἐσυζητήθη τὸ πρῶτον ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς προσκλήσεως τῆς γʹ καὶ δʹ σειρᾶς τῆς ἐφεδρείας, καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις τὴν συζήτησιν ἐκείνην δὲν τὴν ἐθεώρησαν ὡς μονομερῶς ἀφορῶσαν εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, ἀλλὰ εἰς ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προέτεινεν ἡ Κυβέρνησις· καὶ πράγματι ἀπέβλεπον καὶ εἰς τὰ οἰκονομικὰ καὶ εἰς τὰ στρατιωτικὰ καὶ εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἡ Βουλὴ διὰ πλειονοψηφίας κατεψήφισε τῆς προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως, ψηφίσασα συνάμα ὁλόκληρον πολιτικὴν τοῦ μέλλοντος. Τοιαύτην ἔννοιαν ἔδωσε καὶ ὁ νῦν καὶ ὁ τότε Πρωθυπουργὸς καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις· δὲν ἐσκόπει ἡ Βουλὴ νὰ καταψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον τῆς ἐφεδρείας ὡς πλημμελοῦς, δὲν ἐπρόκειτο νὰ κρίνῃ, ἐὰν ὁ νόμος οὗτος ἦναι καλὸς ἢ ὄχι, ἀλλὰ ν’ ἀποφανθῇ, ἐὰν θέλῃ τὴν συγκάλεσιν τῆς τρίτης καὶ τετάρτης σειρᾶς· οὐδεὶς ἔψεξε τὸν νόμον τῆς ἐφεδρείας ὡς νόμον ἀλυσιτελῆ καὶ μὴ ἀνταποκρινόμενον εἰς τὰς ἀνάγκας, δι’ ἃς ἐγένετο, ἀλλ’ ὡς νόμον, ὃν ἐστρέβλωσεν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις· διὰ τοῦτο, καταψηφίσασα ἡ Βουλὴ κατὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ἐφέδρων, κατεψήφισε καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως σύμφωνα μὲ τὴν ὁμολογίαν καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ (θόρυβος). Τοιαύτη λοιπὸν ἦτο ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς· δὲν ἀπέβλεπεν εἰς τὴν καταψήφισιν ἑνὸς μέτρου, μεμονωμένως προτεινομένου παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο καταψήφισις ὁλοκλήρου συστήματος, ὁλοκλήρου πολιτικῆς, καὶ συνῳδὰ τῆς ἀποφάσεως ταύτης, ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε ποίαν πολιτικὴν θέλει ν’ ἀκολουθήσῃ, καὶ τὴν ἀνεκήρυξε. Σήμερον ἔρχονται ἐπισήμως τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ κατεδίκασε, νὰ τὴν ἐπαναφέρωσι, διὰ τούτου δὲ εἰς οὐδὲν ἄλλο θέλουσι νὰ φθάσωσιν, εἰμὴ εἰς τὸν ἐξευτελισμὸν τῆς Βουλῆς. Καὶ ἀληθῶς εἶναι ἐξευτελισμὸς τῆς Βουλῆς, ὅταν πρόκηται περὶ τῶν μεγαλειτέρων συμφορῶν τοῦ τόπου, ἐνῷ ἀπεφάνθημεν περὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν μέλλομεν ν’ ἀκολουθήσωμεν, ἐντὸς ὀλίγου χρόνου νὰ παραιτῶμεν ταύτην καὶ ν’ ἀκολουθῶμεν ἑτέραν· ἀλλὰ τὴν πολιτικὴν ταύτην, τὴν ὁποίαν κατεδίκασε τότε ἡ Βουλή, τὴν κατεδίκασεν ἐν γνώσει καὶ ἐπιγνώσει, ἐψήφισε δὲ ὑπὲρ ἑτέρας πολιτικῆς ἐπίσης ἐν γνώσει καὶ ἐπιγνώσει. Εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν χθές, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔθεσε πολιτικὴν ὡρισμένην καὶ δὲν ὥρισε τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ πολιτευθῇ ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου. Ἀλλὰ τί ἄλλο ἀπέδειξεν ἡ ψηφοφορία τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης εἰμὴ οὐ μόνον τὴν καταδίκην τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ θετικὴν γνώμην περὶ τοῦ πρακτέου ἐν τῷ μέλλοντι; Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον· πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν πρῶτον μὲν ἐὰν θέλωμεν νὰ παλινῳδήσωμεν, καὶ διὰ ποῖον λόγον, δεύτερον δὲ καὶ κατ’ οὐσίαν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ πολιτικὴ ἡ διέπουσα ἡμᾶς ἀπὸ 9 μηνῶν· πρέπει δὲ νὰ τὸ εἴπωμεν σαφῶς καὶ ἀπροκαλύπτως, διότι δὲν πρέπει ὄπισθεν τῆς ἐπιψηφίσεως ἑνὸς νομοσχεδίου νὰ κρύπτωνται πολιτικαὶ γνῶμαι ἀντίθετοι. Διότι γνωρίζω, ὅτι, ἐνῷ πολλοὶ ὑπάρχουσιν ἐκ τῆς συμπολιτεύσεως οἱ κατακρίναντες τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως τὴν ἐξωτερικὴν, ψηφίζουσι νόμους ὑπὲρ τῶν μέτρων αὐτῆς, ἂν καὶ τὰ μέτρα ταῦτα δὲν συντελοῦσιν εἰμὴ εἰς πραγματοποίησιν τῆς πολιτικῆς ταύτης. Ἡ διαφορὰ λοιπὸν μεταξὺ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι, ὅτι ἡ μὲν συμπολίτευσις ἀξιοῖ καὶ ἐπιμένει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν καὶ εἰς τὸ παρελθὸν ἠκολούθησε, τῶν ἐκτάκτων δαπανῶν, τῶν ἀτάκτων παρασκευῶν, τῶν ἀσκόπων προσωρινῶν μέτρων, ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις ἀξιοῖ νὰ σχηματισθῇ τακτικὸς στρατὸς καὶ μόνιμος, τακτικὸς δὲ μόνον προϋπολογισμὸς νὰ ψηφισθῇ, καὶ δι’ αὐτῶν νὰ πολιτευθῇ. Ἡ συμπολίτευσις, διὰ δύο ἐκ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ τε κυρίου Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ, ἐκήρυξεν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἐπολέμησεν ἡ ἀντιπολίτευσις. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἰσχυρίζεται, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν, τά τε περὶ τῶν οἰκονομικῶν καὶ τὰ περὶ στρατιωτικῶν, πρέπει νὰ τείνωσιν εἰς τοῦτο, ὥστε ἡ Ἑλλὰς νὰ παραστῇ ἐφ’ ὅσον τὰ οἰκονομικὰ τῇ ἐπιτρέπουσι, μὲ στρατὸν τελειότερον, νὰ ἐπιδιώξῃ δὲ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἥτις ἤθελε φέρει αὐτῇ συμμαχίαν καὶ οὐχὶ ἀπομόνωσιν. Ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀντίθετος. Ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως διετυπώθη ῥητῶς ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐν τῇ πρώτῃ συνεδριάσει, καθ’ ἣν μᾶς εἶπε τὸ «καλῶς ἤλθατε», καὶ ἐνθυμεῖσθε πῶς ῥητῶς τὴν πολιτικὴν ταύτην ὥρισεν. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν πρόκειται περὶ ἑνὸς νομοσχεδίου ἐφεδρείας ἢ ἐθνοφυλακῆς, πρόκειται περὶ συστημάτων πολιτικῆς, ἅτινα ἔχουσι τὰς βάσεις διαφόρους καὶ ἀντιθέτους. Κύριοι, ὡς εἶπον ἐν ἀρχῇ, δὲν ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἡ φωνή μου δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν ἀριθμητικὴν σχέσιν τῶν κομμάτων, οὔτε δύναμαι νὰ φρονῶ, ὅτι, οἱαιδήποτε καὶ ἂν γένωσι συζητήσεις, δύναται νὰ καταψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον· ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς ὑπολήψεως καὶ τῆς τιμῆς τῆς Βουλῆς ἀγωνίζομαι.

§46ΤΙΝΕΣ. Δὲν θέλομεν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὕτω φρονεῖ.

§48ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ὑπὲρ τῆς ὑπολήψεως καὶ τῆς τιμῆς τοῦ Κοινοβουλίου ἀγωνιζόμενος, λέγω, ὅτι θὰ ἦναι ὁ τελευταῖος ἐξευτελισμὸς αὐτῆς, ἐὰν θελήσῃ νὰ μεταβάλῃ πολιτικὴν ἐντὸς ἑνὸς μηνός· θὰ δώσῃ λόγους καὶ ἐπιχειρήματα εἰς τοὺς ἐχθροὺς τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν νὰ ὑποστηρίζουν τὸ ἄχρηστον τῆς Βουλῆς, διότι ἀληθῶς ἄχρηστος εἶναι ἡ Βουλή, δὲν ἔχει λόγον ὑπάρξεως, ὅταν δὲν ἔχῃ πολιτικὴν, ὅταν δὲν δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ μίαν, ἀλλὰ καθ’ ἑκάστην ἀλλάσσει τοιαύτην. Ἐὰν θέλητε ἡ Βουλὴ αὕτη, ἡ ὁποία ὑπὸ τόσον αἰσίους οἰωνοὺς ἤρξατο ζητοῦσα ἀκριβῆ ἔλεγχον καὶ ζητοῦσα εὐθύνας παρὰ τῶν κυβερνησάντων τὸν τόπον, ἐὰν θέλητε εἰς τὰ τελευταῖα αὐτῆς νὰ παρίδῃ οὐχὶ μόνον αὐτὸ τὸ καθῆκον, ἀλλὰ νὰ σύρηται τυφλῶς ἀπὸ Κυβέρνησιν οὕτως ἀστόργως πρὸς τὴν ὑπόληψιν αὐτῆς φερομένην, νομίζω ὅτι ἐξευτελίζετε αὐτήν, συνεξευτελίζεται ὁ τόπος, καθιστᾶτε δὲ ἐν κινδύνῳ καὶ αὐτοῦ τοῦ πολιτεύματος τὴν ὕπαρξιν. Βεβαίως δὲν ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι οἱ λόγοι μου οὗτοι περὶ ὑπολήψεως τῆς Βουλῆς καὶ ἀξιοπρεπείας αὐτῆς ἠκούσθησαν εὐαρέστως· ἀλλ’ εἶπον, ἀρχόμενος τοῦ λόγου, καθῆκον μόνον ἐξεπλήρωσα πρὸς ἐμαυτὸν, καὶ θὰ ἦμαι εὐχαριστημένος, ἐὰν τὸ καθῆκον τοῦτο τὸ πράξωσι μετ’ ἐμὲ καὶ ἄλλοι δεινότεροι ἐμοῦ. Ἀλλὰ περαίνων τὰ ὀλίγα ταῦτα, δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ ἀναμένω, ὅτι ἡ ἐλευσομένη Βουλή, κρίνουσα περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς κυβερνήσεως, πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ αὐτὴ σήμερον ἀνέχεται ὡς τὴν ἀνέχεται, ἐκείνη θὰ δώσῃ παράδειγμα νέας τιμωρίας, ἐπαναπαύουσα τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν.

§49ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀπαντῶ, κύριοι, εἰς τὸν κ. Τρικούπην. Μᾶς ἐμέμφθη εὐθὺς ἀμέσως ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας του ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ὑπεχωρήσαμεν. Θέλετε ὑποχωρήσει, θέλετε ἐξακολουθήσει ὑποχωροῦντες καὶ ἐπὶ τῆς αἰτήσεως τῶν 35 ἑκατομμυρίων; Ὁ κ. Τρικούπης, τοῦ ὁποίου τὴν καλὴν πίστιν δὲν ἀμφισβητῶ καὶ ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἔχω δικαίωμα ν’ ἀπαιτῶ καλὴν πίστιν, διέστρεψε τὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου μου, καὶ διαστρέφων ταύτην, ἔδωκεν ἀδίκως ἐπιχείρημα εἰς τὸν κ. Ῥικάκην νὰ κάμῃ πολὺν λόγον περὶ οἰκονομικῶν. «Ἔχει σκοπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ παραιτήσῃ τὰ 35,000,000 δραχμῶν, τὰ ὁποῖα μᾶς εἶπεν ὅτι θὰ ἦναι ἀναγκαῖα κατὰ τὸ 1879, ὡς ἔκτακτος πίστωσις, ἐὰν αἱ περιστάσεις κατὰ τὸ 1879 ἐξακολουθῶσιν οὗσαι οἷαι εἶναι τὴν σήμερον.» Κύριοι, πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης εἶπε ταῦτα λελανθασμένως καὶ ὄχι ἐπίτηδες, καὶ δὲν εἶπε τοῦτο διὰ νὰ ἐξαγάγῃ τὸ ἐπιχείρημα ἔπειτα, ὅτι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐπηγγέλθημεν καὶ τὴν ὁποίαν θέλομεν ἀκολουθήσει, καὶ ἂν τὰ πράγματα ὑπάρχουν ὁποῖα ἤδη εἶναι, ἀπαιτεῖ ἀφεύκτως νέας θυσίας. Διὰ τὸ 1879, ἐὰν τῷ ὄντι εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς προκληθῇ νὰ ἐνεργήσῃ στρατιωτικῶς, κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς μας, θέλομεν σᾶς ζητήσει ἄλλα 35,000,000, ἐὰν τὸ 1879 δὲν ἦναι ἔτος τακτικὸν καὶ ἔτος εἰρήνης. Ἐὰν ὅμως πρόκηται νὰ ἐνεργήσῃ καὶ νὰ θέσῃ 40 χιλιάδας τοὐλάχιστον στρατοῦ εἰς ἐνέργειαν κλπ. Ἰδοὺ τί εἶπον. Βλέπετε ὁποία διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ κ. Τρικούπη, καὶ συμπεράνατε ἤδη διατί ἐῤῥέθη. Ὁμιλήσας πρῶτον περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1879, εἶπον, ὅτι κατὰ τὴν πεποίθησίν μου διὰ τὸ ἔτος 1879 ἔχομεν τὴν ἀνάγκην στρατοῦ 18,000, καὶ αὐτὸς νομίζομεν, ὅτι εἶναι ἱκανός. Ἐπρόκειτο λοιπὸν τότε, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἰδέαν ἐπιμένω, ἐὰν αἱ περιστάσεις τραχυνθῶσιν εἰς τὸ 1879, ἐὰν αἱ περιστάσεις ἀναγκάσωσι τὴν Ἑλλάδα νὰ λάβῃ μέρος νὰ ἐνεργήσῃ, αἱ θυσίαι, αἱ ὁποῖαι τότε θὰ ἀπαιτηθῶσι, θὰ ἦναι μείζονες ἢ ὅ,τι ζητοῦμεν σήμερον. Τὴν ἰδέαν μου διέστρεψαν, διὰ νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ὁ κ. Ῥικάκης νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι ἀπὸ σήμερον ζητοῦμεν θυσίας ἀπὸ τὸ Ἔθνος, τὰς ὁποίας οὔτε λόγον ἔχομεν νὰ ζητῶμεν, οὔτε πρέπει. Ἀλλὰ ὑπεχωρήσαμεν, κατὰ τὸν κ. Τρικούπην, εἰς τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας· τὸ πιστεύει; Ἐὰν τῷ ὄντι ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ὑπεβάλομεν, ἦναι ὑποχώρησις, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὸν αὐτὸν σκοπὸν, διατί ὁ ἴδιος τὸν κηρύττει ὡς ἀναβίωσιν τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας; Ἐὰν ἦναι ἀναβίωσις τοῦ νόμου αὐτοῦ, τότε δὲν ὑπάρχει ὑποχώρησις, ἀφοῦ τὰ ἴδια ζητοῦνται, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Τρικούπης ἠδυνήθη νὰ συμβιβάσῃ τὰ δύω αὐτὰ ἀντίθετα καὶ νὰ κηρύττῃ ἐπαναλαμβάνων, ὅτι τῷ ὄντι ὑπεχωρήσαμεν· ἐὰν δὲ ἡ πεποίθησίς του ἦναι, ὅτι ἀληθῶς ὑπεχωρήσαμεν διὰ τοῦ προκειμένου νόμου, διὰ τί συκοφαντεῖ αὐτὸν ὡς ἀναβίωσιν τοῦ περὶ ἐφεδρείας, ἐνῷ δὲν πρέπει νὰ ἦναι τοιοῦτος, ὅπως ἀποδεικνύῃ τὴν ὑποχώρησίν μας. Λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Τρικούπης ἐπανέλαβεν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὑβριστὴς δημοσιογράφος προεδημοσίευσε, καὶ βεβαίως ἐπανελήφθη τυχαίως, ἀλλὰ λυποῦμαι διὰ τὴν σύμπτωσιν αὐτήν. Δευτέρα μομφὴ, ἣν ἀπήθυνεν ἐναντίον μου ὁ κ. Τρικούπης, ἦτο, διατί ἐσιώπησες εἰς τοσαύτας κατηγορίας; Ἐσιώπησες, διότι ὀλίγον ἔχεις πρὸς τὴν Βουλὴν σέβας· ἐσιώπησες, διότι ἐργάζεσαι ἐν τῇ Βουλῇ μόνον, διὰ νὰ δεικνύῃς ποῦ ἀποκλίνει ἡ πλειονοψηφία. Καὶ εἰς ἐμὲ λέγει ὁ κ. Τρικούπης ταῦτα; Ἐγὼ εἶμαι τέκνον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ βήματος, καὶ εἶμαι τέκνον, διότι ἔμαθον νὰ σέβωμαι καὶ νὰ μὴ ὑβρίζω τὴν Βουλὴν (εὖγε)· καὶ εἶμαι τέκνον, διότι ἔμαθον νὰ ἐκτιμῶ καὶ νὰ σέβωμαι τοὺς Βουλευτὰς καὶ τὰς πεποιθήσεις των, καὶ νὰ τὰς παραδέχωμαι πολλάκις, διὰ τὸ ὁποῖον καὶ μ’ ἐκατηγόρησαν ὡς ἐνδοτικόν.

§50ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Ἀληθές.

§51ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶμαι τέκνον, διότι δὲν θέλω τὸν ἀποκλεισμὸν οὐδενός, οὔτε διὰ τῆς βίας, οὔτε διὰ τῶν συκοφαντιῶν· νομίζω, ὅτι τὸ σύστημα τῆς ἐλευθερίας εἶναι σύστημα, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ὅλοι χωροῦμεν, ἑπομένως οὐδέποτε καταφεύγω εἰς τὰ μέσα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα δὲν ἀνήκουν εἰς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι πηγάζουν ἀπὸ τὴν Βουλὴν (εὖγε ἐκ δεξιῶν). Εἶμαι τέκνον, διότι δοξάζω, ὅτι ἡ μετρία πολιτικὴ καὶ ἡ ἠπία διοίκησις ἀνήκει εἰς ἐλεύθερον Ἔθνος, καὶ ἂν ἀπολαμβάνω ὑπολήψεως ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἂν ἀπολαμβάνω τῆς ἀγάπης αὐτῆς, τὴν ἀπολαμβάνω διὰ τοῦτο. Καὶ εἰς ἐμὲ λέγετε, ὅτι δὲν σέβομαι τὴν Βουλήν; Καὶ πότε ἐκάθησα εἰς τὰ ἑδώλια αὐτὰ δι’ ἄλλου μέσου, εἰμὴ φερόμενος ἀπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς; (Εὖγε, εὖγε ἐκ δεξιῶν, χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Ἦλθον ἐγώ ποτε, κύριοι, νὰ καθήσω εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, δυνάμει προνομίου, ἢ ἐζήτησα νὰ συντηρηθῶ δυνάμει προνομίου ποτέ; Ἐκάθησα εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα ἀντιπροσωπεύων μόνον τοὺς φίλους ἐκείνους, μετὰ τῶν ὁποίων συνεκρότησα Ὑπουργεῖον; Καὶ ἐγὼ δὲν σέβομαι τὴν Βουλήν, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς Βουλῆς εἶμαι ὅ,τι εἶμαι; Λυποῦμαι, κύριοι, ἀπὸ τὸν κ. Τρικούπην, τὸν ὁποῖον καὶ τιμῶ καὶ σέβομαι, ν’ ἀκούω τοιαῦτα, καὶ δὲν λυποῦμαι μόνον δι’ αὐτὸ, λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Τρικούπης ἐμιμήθη τὸ παράδειγμά τινων, τῶν ὁποίων ἡ θέσις εἶναι πολὺ χαμηλοτέρα αὐτοῦ, καὶ ἀπηύθυνε μομφὰς καθ’ ἡμῶν κατὰ τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ἐπιπλήξεις. Γινώσκω, ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς ἀποτυχούσης ἀδυναμίας παρασύρει πολλάκις εἰς τοιαύτας παρεκτροπὰς, καὶ βλέπω ἐπαναλαμβανόμενον τὸ παιγνίδιον τῶν παίδων, οἵτινες τιμωροῦν, τύπτοντες, ἢ νομίζουν ὅτι τιμωροῦν, τὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ἀπαντῶσι, καὶ διὰ τοῦτο ἀδιαφοροῦμεν καὶ περιφρονοῦμεν τὰς ὕβρεις. Ἄλλως ἤθελον σᾶς εἴπει· καὶ τίνες εἶσθε σεῖς, οἱ ὁποῖοι τοσοῦτον τολμηρῶς ἀπευθύνεσθε μὲ τοιαύτην γλῶσσαν πρὸς ἡμᾶς; Καὶ ἔχετε περισσότερον πατριωτισμὸν ἀπὸ ἡμᾶς, καὶ εἶσθε πλέον ἔντιμοι, πλέον ἀνεξάρτητοι ἀπὸ ἡμᾶς; Ἀγαπᾶτε περισσότερον τὴν πατρίδα ἢ ἡμεῖς; Ποῖα τὰ δικαιώματα, ποῖοι οἱ τίτλοι σας, ἐφ’ ὧν στηριζόμενοι μᾶς ὑβρίζετε οὕτως; Ἐὰν ἠθέλομεν σᾶς μιμηθῆ, ποῦ ἠθέλομεν καταντήσει; Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν σᾶς μιμούμεθα. Ἠξεύρετε ὅμως ποῦ καταβιβάζετε τὸν τόπον καὶ τὴν πατρίδα σας, ἐξυβρίζοντες καὶ ζητοῦντες νὰ ἐξευτελίζητε τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἔθνους, καὶ ἀκολουθοῦντες τὸ παράδειγμα ἐφημεριδογράφων τινῶν; συντελεῖτε εἰς τὴν δυσφημίαν τῆς Πατρίδος. Στρέψατε τὴν προσοχήν σας πρὸς τὰ ἔξω, ἵνα ἴδητε, ὅτι τοιουτοτρόπως ἐσχηματίσθη ἡ πεποίθησις, ὅτι οἱ αἴτιοι τῶν κακῶν ὅλων, τὰ ὁποῖα ὑπέστημεν, οἱ αἴτιοι τῶν δυσκολιῶν, τοῦ νὰ μὴ προαχθῇ, ὅσον δὲν ἠδύνατο νὰ προαχθῇ ὁ τόπος, εἴμεθα ἡμεῖς καὶ μόνοι ἡμεῖς. Ἡμεῖς εἴμεθα οἱ λυμεῶνες τῆς κοινωνίας. Καὶ ἔχουν δίκαιον, ὅταν εἷς ἀνὴρ διακεκριμένος, οἷος ὁ κύριος Τρικούπης, ὁ ὁποῖος ἐδιοίκησε καὶ μέλλει νὰ διοικήσῃ τὸν τόπον, ἔρχεται καὶ λέγει πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν· εἶσθε πλειονοψηφία κατὰ συναλλαγήν. Ἔχουν δίκαιον οἱ ἐκτὸς νὰ ἐκφράσουν τὴν κακὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν περὶ ἡμῶν ἐκφράζουν, ἀγνοοῦντες τὰ πράγματα. Καὶ λυποῦμαι, ἐπαναλαμβάνω, διότι ἄνθρωπος, οἷος ὁ κ. Τρικούπης, ὑπέκυψεν εἰς τὸ ἄτοπον τοῦτο. Ἀλλὰ, λέγει, διατί δὲν ἀπηντήσατε; διατί ἐσιωπήσατε; Εἰς ποῖον νὰ ἀπαντήσωμεν; Ὁ κ. Ζαΐμης μὲ τὴν γλῶσσαν τῆς εὐπρεπείας, ἡ ὁποία τὸν διακρίνει πάντοτε, μὲ τὴν γλῶσσαν τοῦ εὐγενοῦς ἀντιπροσώπου, ὑπέβαλεν ἐνώπιόν σας τὰς παρατηρήσεις του, παρατηρήσεις σπουδαίας καὶ σοβαρὰς· εἰς αὐτὰς ἐνόμιζον, ὅτι ὤφειλον ν’ ἀπαντήσω, καὶ ἀπήντησα. Ἀλλὰ ὁ κύριος Πετιμεζᾶς ἠσχολήθη, ἀφοῦ μεθ’ ἡμῶν τοσοῦτον καιρὸν συνειργάσθη καὶ ἴσως μέχρις ἐσχάτων δὲν ἀπηξίου νὰ συνεργασθῇ... (ἱλαρότης.)

§52Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠσχολήθη ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι καὶ ὁ νόμος καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι σπουδαία. Τί ἠθέλετε ν’ ἀπαντήσω πρὸς αὐτόν; τί ν’ ἀπαντήσω πρὸς τὸν κύριον Ῥικάκην; Ὁ κύριος Ῥικάκης ὡμίλησε περὶ ἐφεδρείας, καὶ καλῶς ἔπραξεν, ὅσον κακῶς ἔπραξε ψηφοφορήσας κατ’ αὐτῆς, καὶ ἔπειτα ἰσχυρίσθη, ὅτι ἐπροφήτευσε, καὶ ἡ προφητεία του ἦτο ἀλάνθαστος. Αἱ προφητεῖαι καὶ οἱ προφῆται δὲν συζητοῦνται εἰς τὰ Βουλευτήρια, ἀλλ’ ἀναγράφονται εἰς τὰ συναξάρια (ἱλαρότης). Τί ἠθέλετε ν’ ἀπαντήσω πρὸς τὸν κ. Ζωχιὸν; Ὁ κ. Ζωχιὸς τὴν ἡμέραν ἐκείνην εἶχεν ἄλλον τρόπον συζητήσεως· ὡμίλησεν ὀλίγα περὶ τῶν πραγμάτων καὶ πολλὰ περὶ ἐμοῦ, καὶ ἤθελε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι ἐγεννήθην εἰς τὸν τόπον αὐτὸ διὰ τὸ κακόν του.

§54ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§55ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὕτως ἐνόησα. Τί ν’ ἀπαντήσω πρὸς τὸν κύριον Ζωχιὸν, καὶ μὲ μέμφονται ὅτι δὲν ἀπαντῶ;

§56ΖΩΧΙΟΣ. Τὸν λόγον.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοὶ ἀπηύθυνε δὲ τότε τὴν παρατήρησιν ὁ κ. Ζωχιὸς, δὲν θ’ ἀράξῃς; αἰωνίως εἰς τὰ πανιά; Ἀλλὰ ποῖος μ’ ἔβαλεν εἰς τὰ πανιά, κύριε Ζωχιέ;

§58ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὸ ἐρωτῶ καὶ ἐγώ.

§59ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σεῖς.

§60ΖΩΧΙΟΣ. Θεὸς φυλάξοι.

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ὁ μικρὸς αὐτὸς τόπος, ὠθούμενος ἀπὸ τὴν ἰσχὺν τῶν πραγμάτων, συνειθίζει συνεχῶς ν’ ἀνοίγηται εἰς τὰ πανιὰ ἐναντίον ὅλων τῶν κινδύνων, καὶ ἐξῆλθεν εἰς τὰ 1854. Τὸν ὡδήγησα ἐγώ; Εἰς τὸ 1867 ἐδιοίκουν τὰ πράγματα τῆς πατρίδος ἄνθρωποι θεωρούμενοι λίαν συντηρητικοὶ καὶ σπουδαῖοι καὶ ἐμβριθεῖς, Πρωθυπουργὸς ὁ μακαρίτης Βούλγαρης, Ὑπουργοὶ ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ὁ μακαρίτης Χρηστίδης. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐξῆλθεν εἰς τὰ πανιὰ καὶ πάλιν ἡ Ἑλλὰς διὰ τὴν Κρήτην· ποῖος τὴν ἐβίασε καὶ τότε;

§62ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ σᾶς εἶπον, ὅτι τὸ ἐναντίον τότε.

§63ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ Κρήτη ὤθησε τὴν Ἑλλάδα καὶ τότε νὰ ἐξέλθῃ εἰς τὰ πανιὰ, καὶ ἡμεῖς, ἐλθόντες κατόπιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, εὑρέθημεν ἐν τῷ μέσῳ τῆς θαλάσσης. Καὶ ἤδη, κύριοι, ἤλθομεν ἡμεῖς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅταν ἡ ἐπανάστασις ἐν Ἑρζεγοβίνῃ καὶ Βοσνίᾳ εἶχεν ἐκραγῆ· τὸ ζήτημα ἠμφισβητεῖτο μακρὰν ἡμῶν, καὶ ἄμεσος κίνδυνος δὲν ἠπείλει οὔτε τὴν Ἑλλάδα, οὔτε τὰ πέριξ. Ἡ πρώτη πρᾶξίς μας ἦτο νὰ κηρύξωμεν τὴν οὐδετερότητα, διότι, ὡς ἐλέγομεν, ἠλπίζομεν, ὅτι τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ δι’ αὐτῆς ἤθελον ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν. Τί εἶπε τότε ὁ κ. Ζωχιὸς, καὶ ἐὰν δὲν τὸ εἶπε, συνεψηφοφόρησε μὲ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὸ εἶπον. Ποίου εἴδους οὐδετερότητος εἶναι αὐτὴ, τί ἐφυλάξατε διὰ τὸν τόπον; Θέλομεν οὐδετερότητα ἔνοπλον, οὐδετερότητα σεβαστήν. Καὶ δὲν ἠρκέσθητε εἰς τοῦτο· ἡτοιμάσατε τὸν τόπον; ποῦ εἶναι οἱ στρατοί σας, ἔλεγεν ἡ μερὶς, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξες, κ. Ζωχιέ, καὶ μὲ τὴν ὁποίαν συνεψηφοφόρεις· ποίας ἄλλας ἑτοιμασίας ἐν τῷ διαστήματι αὐτῷ ἐκάμετε; Καὶ ἀληθῶς δὲν ζητοῦμεν πολλὰ, ἔλεγεν ἡ μερὶς αὕτη, δὲν ζητοῦμεν νὰ εἰσέλθητε εἰς τὸ πέλαγος τῶν παρασκευῶν, ἀλλὰ τέλος πάντων ἐκ τῶν ἐνόντων ἔπρεπε νὰ παρασκευάσητε τὸν τόπον καὶ νὰ παρουσιάσητε τὴν Ἑλλάδα ἑτοίμην, ἐνῷ ἡ ἑτέρα μερὶς ἔλεγεν: Αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ζητεῖτε, εἶναι ἀνεπαρκῆ, εἶναι μηδαμινά.

§64ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὸ εἶναι, τὸ ὁποῖον σᾶς παρέσυρε.

§65ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐνθυμεῖσθε πῶς παρουσιάσθημεν ἐνώπιόν σας· παρουσιάσθημεν μὲ σύστημα, τὸ ὁποῖον συνεφώνει μ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπροτιμήθη. Ἡ πρώτη φωνὴ λοιπὸν, τὸ πρῶτον παράπονον καθ’ ἡμῶν, τὸ ὁποῖον ἀπευθύνατε, ἦτο ἡ πρώτη ὤθησις νὰ ἐξέλθωμεν εἰς τὰ πανιὰ αὐτὸ, ἐσήμαινε παρασκευασθῆτε. Ἐγώ, κύριοι, ἐνόμισα ὅτι, διὰ νὰ ἐξέλθωμεν εἰς τὰ πανιὰ, ἔπρεπε νὰ μὴ ἐξέλθωμεν μόνοι, ἔπρεπε νὰ ἐξέλθῃ ὅλη ἡ Ἑλλάς· διότι οὕτως ἐννοῦμεν τὴν ἐνέργειαν ταχεῖαν καὶ σπουδαίαν. Ἐπεκαλέσθην λοιπὸν τὴν ὁμόνοιαν καὶ τὴν κοινὴν σύμπραξιν· ἀλλ’ ἡ γνώμη αὕτη δὲν ἠκούσθη, ἑπομένως τῶν μὲν λεγόντων, ὅτι πολλὰ ζητοῦμεν, τῶν δὲ ὀλίγα, καὶ ὅτι αἱ προτάσεις μας εἶναι ἀνεπαρκεῖς, παρῆλθεν ὁ χρήσιμος καιρὸς, ἐξηντλήθημεν εἰς λόγους καὶ δὲν ἠδυνήθημεν οὐδὲν σπουδαῖον νὰ κατορθώσωμεν. Ὅταν δὲ μετὰ ταῦτα αἱ δυσκολίαι καὶ οἱ κίνδυνοι ἐπολλαπλασιάσθησαν, οὐδὲν εἴχομεν πραγματικὸν νὰ παρουσιάσωμεν, διότι εἰς λόγους μόνον καὶ ἐπιστημονικὰς συζητήσεις κατηναλώσαμεν τὸν κατάλληλον χρόνον. Ἀλλ’ ἡ κατάστασις αὕτη δὲν ἠδύνατο νὰ παραταθῇ, ἔπρεπε τέλος πάντων νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸν πρακτικὸν βίον, καὶ εἰσήλθομεν. Ἐντεῦθεν ἡ σύστασις τῆς Οἰκουμενικῆς, ἥτις ἐξηκολούθησε τὸν αὐτὸν πλοῦν, ἀλλὰ μὲ πλείονα πανιὰ. Μᾶς κατηγορεῖτε ὅτι ἐζητοῦμεν πολλὰ, καὶ ἡ οἰκουμενικὴ αὐτὰ τὰ πολλὰ παρεδέχθη. Ἰσχυρίζετο ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἐπιβάλλομεν φόρους καὶ δάνεια ἀνεπιστημόνως, καὶ ἐν τούτοις, ἐὰν ἦναι ἀνεπιστημονέστερον καὶ ἐπιβλαβέστερον τὸ σύστημα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ὁ κ. Τρικούπης τὸ ἐδέχθη ἄνευ ἀντιῤῥήσεων, αἱ ἐπιστημονικαὶ συζητήσεις ἔπαυσαν τότε. Ἀφοῦ ἐξηντλήσαμεν τοσοῦτον καιρὸν, ἐφθάσατε εἰς ὅ,τι ἐξ ἀρχῆς ἡμεῖς ἐπροτείναμεν, εἰς θυσίαν τῶν 50 ἑκατομμυρίων καὶ εἰς τὴν ἐπιβολὴν φόρων. Καὶ μήπως μετεβάλομεν ἐν τῷ Οἰκουμενικῷ τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, τὴν ὁποίαν ἀνεγράψαμεν καὶ κατὰ τῆς ὁποίας καταξανέστητε ἐναντίον ἡμῶν; Ἀνεγίνωσκον σήμερον τὴν ἀπάντησιν τοῦ Λόρδου Δέρβυ πρὸς τὸν κ. Τρικούπην. Ὁ κ. Τρικούπης ἐπρότεινε: Μένομεν οὐδέτεροι, ἐμποδίζομεν τὰς ἐπαναστάσεις, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ ὑποστηρίξητε τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὡς νὰ ἦτο ἐν ἐπαναστάσει. Τὸ ἴδιον εἴπομεν καὶ ἡμεῖς, δηλαδὴ οὐδετερότητα ὑπὸ ὅρον. Ὅταν, κύριοι, διεδέχθημεν τὴν οἰκουμενικὴν, εὑρέθημεν ἐν μέσῳ πελάγους καὶ κυμάτων φοβερῶν. Τὸ Ἔθνος δὲν ἦτο εὐχαριστημένον. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὴν πρώτην ἔκφρασιν παραπόνων ἠκολούθησαν κινήματα στασιαστικά· εὑρέθημεν οὕτως ἐν τῷ μέσῳ δύο εὐθυνῶν, ἢ νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἀταξίαν νὰ ὑπερισχύσῃ, ἢ νὰ ἀντιταχθῶμεν διὰ τῆς βίας· ἠναγκάσθημεν δυστυχῶς νὰ προτιμήσωμεν τὸ δεύτερον, καὶ ἔλαβον χώραν δυστυχήματα. Εὑρέθημεν λοιπὸν ἐν τῷ μέσῳ δυσκολιῶν ἐσωτερικῶς, ἐπαναστάσεως δὲ ἐξωτερικῶς, ἡ δὲ Εὐρώπη δὲν μᾶς ἐπήνει· ὠφείλαμεν δὲ νὰ τηρήσωμεν τὴν τάξιν, νὰ προστατεύσωμεν τὰ δικαιώματα τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, πρὸς δὲ νὰ ἀποφύγωμεν πάντα σκόπελον. Κύριοι, ἀνταπεκρίθημεν εἰς τὸ καθῆκον καὶ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ταύτας; ὁ θέλων νὰ τὸ ἀρνηθῇ, ἂς εἴπῃ ὄχι· ἀλλ’ ἂς τὸ ἀποδείξῃ. Βαδίζοντες ὅπως ἐβαδίσαμεν, ἐφθάσαμεν εἰς τὸ αἴσιον ἀποτέλεσμα ν’ ἀποφύγωμεν πάντα κίνδυνον καὶ νὰ ἔχωμεν ἤδη τὴν Εὐρώπην συνήγορον τῶν δικαιωμάτων μας. Ἰδοὺ τὸ ἀποτέλεσμα. Δικαιωμάτων ὅμως μὴ πραγματοποιηθέντων ἔτι· εἴμεθα διὰ τοῦτο ἀκόμη ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ταξειδίου, δὲν τὸ ἐπεραιώσαμεν ἔτι. Ἡμεῖς διαφωνοῦμεν πρὸς ὑμᾶς, δὲν θέλομεν νὰ ἐπιστρέψωμεν, ἐὰν δὲν περατωθῇ τὸ ταξείδιον καὶ ἂν δὲν δυνηθῶμεν νὰ φέρωμεν μεθ’ ἡμῶν ὅ,τι μᾶς ἔλαχεν, ὅ,τι μᾶς ὑπεσχέθησαν. Σεῖς θέλετε νὰ ἐπιστρέψωμεν ἤδη ὅπως ἔχομεν, ἀλλ’ ἐπιστρέφοντες, δὲν θὰ εὕρωμεν λιμένα, ἀλλὰ σκοπέλους καὶ ὑφάλους, τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν καὶ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας αἱ ἐπαναστάσεις μᾶς ἐπέβαλον. Πῶς, κύριοι, δὲν ἐκτιμῶμεν ἡμεῖς ὅ,τι εἷς σοφὸς Βασιλεὺς ἐνόησε καὶ ἐξετίμησε, καὶ διὰ τοῦτο ἀπέφυγε ν’ ἀναβῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν θρόνον· δὲν γνωρίζομεν ἡμεῖς, ὅτι, ὅπως ἔχουν νῦν τὰ ὅριά μας, οὔτε παρὸν, οὔτε μέλλον ἀσφαλὲς καὶ σπουδαῖον ἔχομεν; Καὶ ἡ ἱστορία μας καὶ ὁ βίος μας δὲν ἀποδεικνύουσι πληρέστατα τοῦτο; Ἀλλὰ, κύριοι, τὸ λέγουν μόνον οἱ ξένοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ ὑψηλοτέρας περιωπῆς καὶ ἀνώτεροι τῶν παθῶν ἐξετάζουν τὰ πράγματα, ἐνῷ ἡμεῖς τὴν κατάστασιν ἀποδίδομεν εἰς τὰς ἐλλείψεις μας, καὶ ἰδοὺ διατὶ παραπονοῦμαι ἐναντίον τοῦ κ. Τρικούπη. Ὁ κ. Τρικούπης, ἄνθρωπος κατέχων τοιαύτην θέσιν καὶ γνωρίζων πολὺ καλὰ τὰ αἴτια τῆς καχεκτικῆς καταστάσεώς μας, εἰς αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ἐπιμένῃ, αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ἐπαναλαμβάνῃ, καὶ ὄχι νὰ μέμφηται ἡμᾶς, νὰ μέμφηται τὴν Βουλὴν ὡς αἰτίους. Τὰ κακὰ ὑπάρχουν εἰς τὴν μικρὰν ἔκτασίν μας, εἰς τὰ ὅριά μας, καὶ λυποῦμαι, διότι ἡ Βουλὴ ὁμοψήφως δὲν ἀποτείνει αὐτὸ τὸ παράπονον, ὅτι ἡ Βουλὴ ὁμοψήφως δὲν λέγει: Δὲν μᾶς ἀρκεῖ ὅ,τι ἔχομεν, δὲν δυνάμεθα νὰ ζήσωμεν. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως ἔλεγε τοῦτο, βεβαιωθῆτε, ὅτι ἡ φωνὴ τῆς Ἑλλάδος ἤθελεν ἠχήσει ἰσχυρότερον, καὶ αἱ μερίδες τῆς Βουλῆς, ὁμοφωνοῦσαι πρὸς τοῦτο μεθ’ ἡμῶν, δὲν ἐγέννων τὴν ἀμφιβολίαν διὰ τῶν ἀντιῤῥήσεών των εἰς τὰς λεπτομερείας καὶ τὰ μικρὰ, ὅτι διαφωνοῦν, ἐνῷ εἶναι συμφωνόταται ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ ἐπιδιώξῃ ὅ,τι τουλάχιστον τῇ ὑποσχέθησαν, καὶ ὅτι ἄνευ τούτου οὔτε παρὸν οὔτε μέλλον δύναται νὰ ἔχῃ ἀσφαλές. Κύριοι, ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἀφοῦ, ἐκτὸς τοῦ κ. Ζωχιοῦ, ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι, καὶ μετὰ τοῦ κ. Ῥικάκη ἔτι, ὅτι ὁ στρατὸς διὰ τὸ 1879 πρέπει νὰ ὁρισθῇ εἰς 18,000, διότι τὸ 1878 πλέον ἔληξε σχεδόν, καθ’ ὃ ἐζητεῖτο μεγαλείτερος ἀριθμὸς στρατοῦ· ἀφοῦ νομίζομεν, ὅτι αὐτὴν τὴν δύναμιν ἀφεύκτως πρέπει νὰ ἔχωμεν, δὲν εἶναι ἄτοπον καὶ ἀστεῖον νὰ φιλονεικῶμεν, ἐὰν πρέπῃ αὐτὴν τὴν δύναμιν ν’ ἀπαρτίσωμεν ἀπὸ ἄνδρας 22–24 ἐτῶν, ἀπὸ ἄνδρας ὑπηρετήσαντας τόσον διάστημα χρόνου, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ ὁρίσωμεν, ἐνῷ, ἐὰν ἤμεθα σύμφωνοι, ὅπως εἴμεθα κατ’ ἀρχὴν, εὔκολον εἶναι νὰ ἴδωμεν ποῦ καὶ πόθεν θὰ οἰκονομήσωμεν αὐτούς. Καὶ δὲν εἶναι αὐτὴ διαφωνία, ἥτις δύναται νὰ ὠθήσῃ τὸν ὁμιλοῦντα νὰ ἐμβάπτῃ τὴν γλῶσσάν του εἰς τὴν χολὴν τῆς πλέον πικρᾶς κακίας, ἐνῷ μετ’ ἀπαθείας καὶ ὑπ’ ὄψιν ἔχων τὸ κοινὸν συμφέρον δύναται νὰ συζητῇ ζήτημα, τὸ ὁποῖον σκοπεύει πρὸς τὴν ἐφαρμογήν. Κύριοι, μίαν παρέκβασιν, διὰ νὰ ἦμαι πλήρης. Ὁ κ. Ῥικάκης ἐνησχολήθη χθὲς νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ ὑποφέρωμεν βάρος 35,000,000 ἔτι, καὶ δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν οὔτε νὰ καλέσωμεν εἰς τὰ ὅπλα ἤδη 35,000 ἄνδρας. Βλέπετε, ὅτι ἐπαναλαμβάνεται ἡ ἰδία παρεξήγησις ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν, ἡ ὁποία ἐγένετο καὶ ἄλλοτε. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν πρόκειται σήμερον, οὔτε περὶ ἑκατομμυρίων, οὔτε περὶ 35,000 ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι ὑπελογίσθησαν, καὶ εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῆς ἡλικίας. Σήμερον πρόκειται τίνι τρόπῳ θὰ συμπληρώσωμεν τὸν στρατὸν τῶν 18,000. Ὅλη ἡ ἀπεραντολογία τοῦ κ. Ῥικάκη ἡ χθεσινὴ δὲν εἶχε λοιπὸν σκοπὸν, καὶ μὲ κατηγόρει διατί δὲν ἀπήντησα· τί νὰ ἀπαντήσω; ὁ κ. Ῥικάκης εἶχε σκοπὸν νὰ σᾶς ἐκφοβίσῃ, νὰ σᾶς παρουσιάσῃ κινδύνους χρεωκοπίας, κινδύνους βαρῶν ἀνυπολογίστων ἀπειλούντων τὴν κοινωνίαν, διότι θὰ τῆς πάρωμεν τὸν μέγιστον ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν ἄνευ ἀνάγκης. Δύω συστήματα, κύριοι, παρουσιάζονται πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 18,000. Ὁ κύριος Τρικούπης ἀνέφερε τρία ἰδικά του, χωρὶς νὰ τὰ ἐξηγήσῃ, καὶ διὰ τοῦτο ἀργὰ ἐνοήσαμεν ποῖον τὸ σύστημά του. Ὡς ἀντιπολιτευόμενος, εἰς τὴν πρώτην συζήτησιν ὡμίλησε περὶ στρατοῦ εὐρωπαϊκῶς ὀργανωθησομένου· ἀλλὰ πῶς θέλει καταρτισθῆ καὶ πῶς θὰ συμπληρωθῇ, οὐδὲν εἶπε. Ὡς Πρωθυπουργὸς, ὁμιλῶν περὶ στρατοῦ, εἶπεν: Ἐννοοῦμεν νὰ φέρωμεν ξένους ἀξιωματικοὺς, ἵνα διοργανώσωμεν καὶ ἀποκτήσωμεν καλὸν στρατόν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀρκεῖ, ἂν δὲν ἐξεύρωμεν καὶ στρατιώτας. Ὁ κ. Τρικούπης χθὲς σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐννοεῖ ἀντὶ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον παρουσιάζομεν ἡμεῖς, νὰ διπλασιάσῃ τοὺς χωροφύλακας καὶ νὰ ἀναπληρώσῃ τὰ κενὰ δι’ ἐθελοντῶν· ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο θέλω ἐξετάσει κατόπιν. Σεῖς τί φέρετε, μᾶς λέγει, τὴν ἐφεδρείαν καὶ πάλιν; Ὄχι, κύριοι, ἡμεῖς θέλομεν νὰ ἐφαρμόσωμεν ἀπὸ τοῦδε, ὅσον εἶναι δυνατὸν, τὸν νόμον τὸν ὁποῖον ἐπεψηφίσατε. Δύο κατηγορίας φέρουσι κατὰ τοῦ συστήματός μας. Ζητεῖτε, μᾶς λέγουσιν, ἡλικίαν ἀκατάλληλον 22, 23, 24 ἐτῶν· θέλετε ἐπιβαρύνει τὴν κοινωνίαν· καὶ προσθέτουσι, τὸ σύστημα τῆς ἐθνοφυλακῆς δὲν εἶναι κατάλληλον, ὅτι ἡμεῖς ἄλλοτε τὸ κατεδικάσαμεν. Ἀλλὰ, κύριοι, πρόκειται ἤδη περὶ ἐθνοφυλακῆς ὡς τοιαύτης; Ἂν ἐπρόκειτο περὶ ἐθνοφυλακῆς, οὐδέποτε ἠθέλομεν τὴν ὑποστηρίξει διὰ τὸν ἐπιζητούμενον σκοπόν. Γνωρίζομεν ἐκ τῆς ἱστορίας ὅτι ἡ ἐθνοφυλακὴ ἠνδραγάθησε πολλάκις, ἔδωκε τεκμήρια ἡρωϊσμοῦ ἐνίοτε, ἀλλὰ ἀπέναντι στρατοῦ πειθαρχοῦντος καὶ καλῶς ὠργανισμένου δὲν ἠδύνατο νὰ κατισχύσῃ· ἑπομένως ἀπορῶ διατί γίνεται λόγος περὶ ἐθνοφυλακῆς ὡς τοιαύτης, ἐνῷ προτείνομεν μέτρα πρὸς συγκρότησιν στρατοῦ, διορθοῦντες τοὺς νόμους τῆς ἐθνοφυλακῆς. Ἀλλ’ ἡ ἡλικία, τὴν ὁποίαν ζητεῖτε, λέγουν, δὲν εἶναι κατάλληλος. Ὁ κ. Τρικούπης, ταῦτα ἰσχυριζόμενος, ἀντιφάσκει πρὸς ἑαυτόν. Ἡ ἡλικία μέχρι τῶν 23 ἐτῶν δὲν εἶναι ἡ τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον παρεδέχθημεν, δὲν εἶναι ἡλικία, ἐκ τῆς ὁποίας θ’ ἀποτελεσθῇ ὁ μέλλων στρατός· δὲν εἶναι ἡλικία, ἡ ὁποία θὰ χρησιμεύσῃ ὡς διαθέσιμος, ὑποβληθησομένη εἰς γυμνάσια καὶ τιθεμένη εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν; Ἐὰν, κύριοι, ὁ περὶ νεοσυλλεξίας νόμος, τὸν ὁποῖον ἐψήφισε καὶ ὁ κ. Τρικούπης, ἐφηρμόζετο ἀπὸ τὸ παρελθὸν ἔτος, οἱ ἄνδρες τῆς ἡλικίας αὐτῆς θὰ ἦσαν σήμερον στρατιῶται δι’ ἑξάμηνον ἢ διετῆ ὑπηρεσίαν. Λοιπὸν διατὶ εἶναι κακὸς ὁ νόμος, ὁρίζων αὐτὴν τὴν ἡλικίαν; Καὶ κατὰ τοὺς ἰσχύοντας ἤδη περὶ νεοσυλλεξίας νόμους, ἡ ἡλικία αὐτὴ δὲν κληροῦται καὶ δὲν ὑπηρετεῖ; Ἀμφότεροι οἱ νόμοι τὴν ἡλικίαν αὐτὴν ἐπιβαρύνουν. Ἀλλ’ εὑρίσκουν ἕτερον ἄτοπον, τὸν χρόνον τῆς ἐκγυμνάσεως. Νὰ σᾶς εἴπωμεν διατὶ δὲν ὡρίσαμεν ἐξ ἀρχῆς τὸν χρόνον τῆς ὑπηρεσίας, διότι περιεμέναμεν νὰ ὁρίσῃ ἡ Βουλὴ ταῦτα ἐν τῷ ἑτέρῳ νόμῳ, ὅστις ἤθελε κριθῆ ἱκανὸς πρὸς παρασκευὴν καλῶν στρατιωτῶν. Περιεμέναμεν τὸν νόμον, ἵνα μὴ ἐξαντλώμεθα εἰς θεωρίας, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀπόφασίν σας ἠθέλομεν παραδεχθῆ τὸν χρόνον, τὸν ὁποῖον σεῖς θὰ παραδεχθῆτε, νὰ ἔχωμεν σημεῖον θετικὸν καὶ ὡρισμένον. Ποῖον εἶναι τὸ τελευταῖον σύστημα τοῦ κ. Τρικούπη; Θέλετε νὰ ἔχητε στρατὸν καλόν; διπλασιάσατε τοὺς χωροφύλακας. Ἐννοῶ, κύριοι, ὅτι ἡ χωροφυλακὴ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ, ἵνα ἀπαλλάξῃ τὸν στρατὸν ἀπὸ ἄλλας ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι τὸν ἀπασχολοῦν καὶ τὸν βλάπτουν, ἀλλὰ χωροφυλακὴ ἀποτελοῦσα μέρος στρατοῦ καὶ θεωρουμένη ὡς καταρτίζουσα αὐτὸν, εἶναί τι, τὸ ὁποῖον πρώτην φορὰν ἤκουσα. Δεύτερον ὡμίλησεν ὁ κ. Τρικούπης περὶ ἐθελοντῶν· ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τῶν ἐθελοντῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης λέγει, ὅτι δὲν εὑρίσκονται ἐθελονταὶ, διότι, ἵνα εὑρεθῶσι, πρέπει νὰ πληρώσωμεν περισσότερον. Καὶ τί θὰ εἴπωσιν οἱ στρατιῶται, ὅταν εἰς μὲν τοὺς ἐθελοντὰς δίδετε περισσότερον, εἰς δὲ τοὺς στρατιώτας ὀλιγώτερον; Τοιοῦτον δὲν παραδέχομαι, διότι θέλει διαιρέσει καὶ παραλύσει τὸν στρατὸν ἕνεκα τῆς διακρίσεως· δὲν παραδέχομαι καὶ δι’ ἄλλον λόγον· τί ἀπεφασίσατε χθές; τί θέλετε; τί χθὲς ἐζητήσατε; Εἴπετε χθὲς, θέλομεν ἡ στρατιωτικὴ ἐξάσκησις νὰ ἐξαπλωθῇ ἐφ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ πολὺ ὀρθῶς. Διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ ὑπάρχῃ στρατὸς καλῶς ὠργανισμένος, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχῃ ὄπισθεν αὐτοῦ ἐφεδρείαν κατάλληλον καὶ ἀρκετὴν ἵνα πληρώσῃ τὰ κενά, τὰ ὁποῖα ὁ στρατὸς θέλει ὑποστῆ ἐν καιρῷ πολέμου. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης καταργεῖ αὐτὸ τὸ σύστημα· τί θέλετε ταῦτα; σᾶς λέγει, λάβετε μισθωτοὺς, πληρώσατέ τους περισσότερον. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ἂν ἤθελον παρουσιάσει αὐτὸ τὸ σύστημα, ἤθελον θεωρηθῆ γελοῖος, γελοῖος ἄνθρωπος, διότι ἤθελον εἰσαγάγει τὴν διάκρισιν μεταξὺ στρατιωτῶν καὶ ἐθελοντῶν, γελοῖος, διότι θὰ κατήργουν τὴν ἀναγκαίαν ἐφεδρείαν, τὴν ἐπίκουρον αὐτὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ διότι, κύριοι, ἡμεῖς δὲν ὑποστηρίζομεν τοιαῦτα, ἐλάβετε σεῖς τὸ θάῤῥος νὰ μᾶς εἴπητε, ὅτι δὲν ἀπαντῶμεν εἰς τοὺς λόγους σας, δὲν συζητοῦμεν, διότι ἔχομεν πεποίθησιν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν; Ἔχομεν, ναὶ, πεποίθησιν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, διότι ἠξεύρει νὰ ἐκτιμᾷ τὰ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα· ἔχομεν πεποίθησιν εἰς αὐτὴν, διότι γνωρίζει νὰ ἐκτιμᾷ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, καὶ γελᾷ καὶ δὲν προσέχει εἰς τοιαύτας ἀντιῤῥήσεις, καὶ δὲν πρέπει νὰ παραπονῆσθε. Νὰ παραπονῆσθε τότε μόνον, ὅταν ἡ πλειονοψηφία, ἔχοντας δίκαιον, δὲν σᾶς ἀκούῃ· ὅταν δύνασθε νὰ πείσητε αὐτὴν, ὅτι περὶ τοῦ δικαίου ἀγωνίζεσθε, καὶ ὅταν ἠξεύρητε νὰ τηρῆτε γλῶσσαν εὐγενῆ, πρέπουσαν πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ οὐχὶ ὑβριστικήν. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω. Τελειόνω, ἐπαναλαμβάνων ἐν ὀλίγοις· εἴμεθα ὅπου ἡ Βουλὴ καὶ τὰ διάφορα κόμματα συμπράξαντα μᾶς ἄφησαν, ἠκολουθήσαμεν καὶ ἀκολουθοῦμεν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μᾶς διέγραψαν, πολιτικὴν παρασκευῶν, πολιτικὴν ἀποφυγῆς κινδύνων, πολιτικὴν προστασίας τῶν συμφερόντων καὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἀδελφῶν, πολιτικὴν συντηρήσεως τῆς τάξεως, καὶ κατὰ τῆς πολιτικῆς μας αὐτῆς μέχρι τοῦδε, ἐκτὸς τῶν ἐπικρίσεων τῶν ἐκπηγαζουσῶν ἀπὸ ἀκραιφνῆ πατριωτισμὸν βεβαίως τῆς ἐν τῇ Βουλῇ ἀντιπολιτεύσεως, ἡ κοινὴ γνώμη οὔτε ἀπεφάνθη κατὰ, οὔτε ἐξηγέρθη που. Ἡ πολιτική μας δὲ αὐτὴ μέχρι τοῦδε ἔσχε τὸ εὐτύχημα νὰ ἔχῃ ὑπὲρ ἑαυτῆς τὴν ἐπιδοκιμασίαν καὶ τῆς Εὐρώπης. Ἂν δὲν ἀποδείξητε λοιπὸν, ὅπως δὲν ἀπεδείξατε, ὅτι προσεκόψαμέν που, ὅτι ἐβλάψαμεν τὸν τόπον ἐσωτερικῶς ἢ ἐξωτερικῶς, εἴτε ὡς πρὸς τὰ συμφέροντά του, εἴτε ὡς πρὸς τὴν τιμήν του, εἴτε ὡς πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τῶν πόθων του, ἀφήσατέ μας νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν πορίαν μας, καὶ μὴ ζητεῖτε διὰ μικρῶν καὶ ταπεινῶν ἀντιλογιῶν νὰ ἐξαντλῆτε τὸν χρόνον εἰς ματαίας συζητήσεις, ὥστε νὰ μὴ φθάσωμέν ποτε εἰς πράγματα, τὸν χρόνον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀναγκαῖος, ἀναγκαιότατος, ἵνα μὴ εὑρεθῶμεν καὶ πάλιν γυμνοὶ, καὶ σπεύδοντες τότε, μείνωμεν μὲ ἔργα ἡμιτελῆ ἢ ἀτελῆ, καὶ ἀσθενεῖς πρὸς τὰς περιστάσεις. Ἐλπίζω, κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ, μὴ προσέχουσα εἰς τὰς ἀντιλογίας αὐτὰς, θέλει ἐπιψηφίσει τὸ νομοσχέδιον ὅπως ὑπεβλήθη.

§66Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἴσως δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἂν δὲν εἶχον προσωπικὸν ζήτημα, προκληθὲν παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τοῦ καταβάντος ἀπὸ τοῦ βήματος. Τὸ προσωπικὸν λοιπὸν τοῦτο ζήτημα μὲ φέρει ἐπὶ τὸ βῆμα, καὶ ὀφείλω νὰ δώσω ἐξηγήσεις, διότι οἱ πολιτευόμενοι ὀφείλουσι νὰ δίδωσι ἐξηγήσεις δημοσίᾳ τῆς διαγωγῆς των. Παρατηρῶ εἰς τὸ κύριον Πρωθυπουργὸν, ὅτι ἤλεγξε τοὺς ἀντιθέτους αὐτοῦ ἐπὶ μὴ εὐγενεῖ συμπεριφορᾷ, ἀλλ’ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὁ δίδων τοιαῦτα μαθήματα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐφέρθη ὅπως διδάσκει; ὄχι. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ὕβρισεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, χωρὶς νὰ ἔχῃ κανὲν δικαίωμα, καὶ ὕβρισεν ὡς ἀρχηγὸς Κυβερνήσεως. Καὶ ἂν ἐπιτρέπεται παρεκτροπὴ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, διότι εἶναι ἐπιθετικὴ, οὐδέποτε ὅμως ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ δίδῃ τὸ παράδειγμα τοῦτο, καὶ μάλιστα ὁ κύριος Πρωθυπουργός. Ὑπῆρξα φίλος τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἐπὶ ἑνδεκαετίαν, ὑπέστην δὲ μετ’ αὐτοῦ καταδιώξεις φοβερὰς, χάριν τῶν ἰδεῶν τοῦ κόμματος καὶ χάριν τῶν ἀτομικῶν μου ἰδεῶν· ἡ διαγωγή μου κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ δὲν δίδει εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσῃ μὲ τὴν γλῶσσαν, μὲ τὴν ὁποίαν σήμερον ὡμίλησεν. Ἀλλ’ ἐὰν τουλάχιστον δὲν ἔδιδεν ἡ διαγωγή μου ἐκείνη τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, τὸ ἔδιδεν ἡ τελευταία μου διαγωγὴ, ὡς ἰσχυρίζεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; ὄχι. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ ἐπεθύμουν νὰ ἦτο παρὼν, ἐπεζήτησε νὰ γείνω φίλος του πρὸ χρόνου, καὶ μοὶ προσεφέρθη δὶς Ὑπουργεῖον καὶ δὶς ἀπέκρουσα τοῦτο.

§67ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§68Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σεῖς νὰ μοὶ λέγητε, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές; Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος γνωρίζει, ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε ἐν τῷ κόμματι του εὑρισκόμενος ἐκλονίσθην χάριν ὑπουργείου· γνωρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι χάριν τῶν ἰδεῶν μου, χάριν αὐτοῦ τοῦ ἀρχηγοῦ μου, διεῤῥήχθην καὶ πρὸς τὴν Αὐλὴν, καὶ ὅτε ὁ Κουμουνδοῦρος κατεδιώκετο εἰς τὴν Ζαριάταν, ἐγὼ ἐπάλαιον ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ καλούμενος εἰς τὸ βασιλικὸν γεῦμα, ἔγραφον εἰς τὸν αὐλάρχην, δὲν ἔρχομαι εἰς τὸ γεῦμα, διότι ὁ ἀρχηγός μου καταδιώκεται. Ἂς μοὶ δείξῃ πόσους ὀπαδοὺς τοιούτους ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ. Καὶ ἔρχεται νὰ ῥίπτῃ λόγους ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅπως κηλιδώσῃ τὴν ὑπόληψίν μου; Τοῦτο εἶναι ἄδικον εἰς ἄνθρωπον πολιτευόμενον ἐπὶ 20 ἔτη καὶ εὑρισκόμενον σήμερον ἐν ἐσχάτῃ οἰκονομικῇ στενοχωρίᾳ, ἕνεκα τῆς πολιτικῆς διαγωγῆς του, ἀλλὰ μὴ ἀρνούμενον τὰς ἀρχάς του. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς δὲν προσῆλθον καί μου προσέφερον ἄλλοτε τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ἠρνήθην; Ἐγὼ λοιπὸν εἶμαι ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἐπεδίωξα Ὑπουργεῖον; Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ μὲ διαψεύσῃ, ἂν τὸ λεγόμενον δὲν ἦναι ἀληθές. Πολλοὶ γινώσκουσιν, ὅτι ἀπὸ πολλὰ κόμματα πολλάκις μοὶ ἐδόθησαν Ὑπουργεῖα, ἀλλ’ οὐδέποτε ἔτεινα τὸ οὖς μου. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως ἐτήρησα θέσιν ἀνεξάρτητον ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ καὶ εὑρέθην εἰς ψυχρότητα μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος, καὶ εἰς ψυχρότητα τοιαύτην, ὥστε οὔτε ἐβλεπόμεθα ἐπὶ 13 μῆνας, καὶ ἤμην ἐλεύθερος νὰ πολιτεύωμαι ὡς Βουλευτής· οὐδέποτε ὅμως ἐνόησα νὰ ἐγκαταλείψω τὰς ἀρχάς μου καὶ τὰς ἰδέας μου. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν ἐπὶ τέλους, ὅτι ἐγὼ ἠπάτησα τὸν κ. Κουμουνδοῦρον.......

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι.

§70Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς ἐμὲ νὰ γελάσω αὐτὸν, ἀφοῦ τοσάκις αὐτὸς ἐγέλασεν ὅλους ἡμᾶς; Λυποῦμαι, κύριοι, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπον πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐπετρέπετο, διότι ὅ,τι ἰδιαιτέρως λέγεται δὲν πρέπει ποτὲ νὰ γίνεται ἀντικείμενον δημοσίας συζητήσεως ἐγὼ δὲ ὑπῆρξα τὸ ταμεῖον τῆς πίστεως τῶν ἰδιαιτέρων συνεννοήσεων καὶ ὁμιλιῶν, καὶ οὐδέποτε ἤθελον νὰ κάμω χρῆσιν δημοσίᾳ τῆς ὁμιλίας, τὴν ὁποίαν ἤθελον κάμει μετὰ τοῦ Α ἢ Β δι’ ὁποιανδήποτε περίστασιν· ἂν δὲ ἔπραξα τοῦτο σήμερον, τὸ ἔπραξα ἀμυνόμενος. Ὁ πολιτευόμενος, ὁ δημόσιος ἄνθρωπος, ἔχει λόγον νὰ κατακριθῇ διὰ τὰς δημοσίας αὑτοῦ πράξεις, δὲν πρέπει δὲ νὰ τρέχωμεν ν’ ἀναζητῶμεν λόγους ἐκεῖ ὅπου δὲν ὑπάρχουν. Ἐτελείωσα τὸ ζήτημα τὸ προσωπικόν· ἔρχομαι ἤδη εἰς τὴν καθαρὰν ἐξέτασιν τοῦ νομοσχεδίου. Συζητήσας ἐν ἀρχῇ τὸ νομοσχέδιον, τὸ συνεζήτησα οὐχὶ ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν, μὲ τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν ὅλα τὰ κοινὰ νομοσχέδια· τὴν πολιτικὴν δὲ συζήτησιν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπροκάλεσεν αὐτὸς ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Δηλιγιάννης. Εἶμαι ἠναγκασμένος λοιπὸν, καθ’ ὅσον ἠδυνήθην νὰ τὸν ἐννοήσω, διότι τῷ ὄντι ὁ εἱρμὸς τῶν ἐννοιῶν τοῦ κ. Δηλιγιάννη ἦτο τοσοῦτον ἀκατάληπτος, ὥστε ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ μὴ δυνηθῶ νὰ τὸν παρακολουθήσω εἰς ὅλας τὰς ἰδέας... Ἀπαντῶ σχετικῶς πρὸς ὅσα ἐνθυμοῦμαι. Ὁ κ. Ζωχιὸς, ὁ φίλος μου, ἀγορεύων προχθὲς ἔλεγε «ντουμάνι θέλουν τὰ πανιά». Μὴ φοβοῦ, κ. Ζωχιὲ, διότι δὲν τρέχεις κίνδυνον, διότι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ τὸ Ὑπουργεῖον, εἶναι ἡ τῆς 19ης καὶ τῆς 23ης Ἰανουαρίου, ἡ μία πολιτικὴ εἶναι τῆς ἐξόδου, καὶ ἡ ἄλλη τῆς ἀνακλήσεως τοῦ στρατοῦ· μὴ φοβοῦ, δὲν διατρέχεις κίνδυνον· κοιμήσου ἥσυχος, φίλε κ. Ζωχιέ. Δύο εἶναι αἱ πολιτικαὶ, τὰς ὁποίας ἀκολουθεῖ τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ προκαλῶ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Καρυστίας ν’ ἀποφανθῇ, ἂν ἡ πολιτικὴ τοῦ παρόντος ὑπουργείου ἦναι ὁμοία πρὸς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἠκολούθει κατὰ τὸ 1876· ἄλλη λοιπὸν ἡ πολιτικὴ τοῦ 1876, καὶ ἄλλη ἡ τοῦ 1878. Ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου ἠκολούθει, καὶ προκαλῶ καὶ αὖθις τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Καρυστίας κ. Κοντόσταυλον ν’ ἀποκριθῇ, ἂν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ὑπερασπίζεται ἡ ἀντιπολίτευσις σήμερον, δὲν ἦτο ἡ πολιτικὴ τοῦ πανελληνισμοῦ καὶ τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ὁ κ. Κοντόσταυλος. Ἄλλη δὲ εἶναι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ σήμερον, καὶ ἄλλη ἴσως ἐκείνη, τὴν ὁποίαν θ’ ἀκολουθήσῃ αὔριον ἢ μεθαύριον ὁ κ. Πρωθυπουργός. Τί ἔρχεσθε νὰ μᾶς σείητε καθ’ ἡμέραν τὸ πρόγραμμά σας; Ἂν ἀποβλέψωμεν εἰς τοὺς ἄνδρας τοὺς συγκροτοῦντας τὸ Ὑπουργεῖον, εἶναι οὗτοι Ὑπουργοὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Κουμουνδούρου; Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα συνεκρότησαν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἀπὸ τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ 1878 μέχρι σήμερον, καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι μόνον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὑπερανήκει εἰς τὴν πολιτικήν του. Τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου κατήντησεν ὡς τὴν ἱερὰν ναῦν τῶν ἀρχαίων Ἀθηναίων, ἥτις ἐταξείδευε μέχρι τῆς Δήλου καὶ ἡ ὁποία δὲν ἔφερε τίποτε ἀπὸ τὴν ἀρχαίαν αὐτῆς κατασκευήν. Τὰ παρουσιασθέντα, κύριοι, στρατιωτικὰ νομοσχέδια δὲν εἶναι σπουδαῖα· σᾶς τὸ ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι ἄξια νὰ παραβληθῶσιν οὔτε μὲ τὰς βιομηχανικὰς ἐπιχειρήσεις τοῦ Βενδεβῆ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δι’ αὐτῶν ζητεῖ τὰς ἡλικίας τῶν 22 μέχρις 24 ἐτῶν, ὅπως αὐξήσῃ τὸν στρατὸν μέχρι 35,000· λέγει δὲ ὅτι διὰ τῶν ἡλικιῶν αὐτῶν θέλει ἔχει τοιούτους ἀριθμοὺς, τοὺς ποίους αὐτὸς ὁ ἴδιος διὰ τῶν ἐκθέσεών του διαψεύδει, καὶ θέλω σᾶς ἀποδείξει, ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἰς τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον ἔλεγεν, ὅτι αἱ ἡλικίαι αὐταὶ θέλουν ἀνέρχεσθαι εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 35,000, καὶ σημειώσατε καλῶς τοῦτο, κύριοι, διότι πρέπει νὰ προσέξητε, καθόσον οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ἀλάνθαστοι. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὡς Ὑπουργὸς ὑπέβαλε νομοσχέδιον περὶ γενικῆς στρατολογίας, διὰ τοῦ ὁποίου καλοῦνται ὅλοι οἱ Ἕλληνες, οἱ ἔχοντες ἡλικίαν 21 ἐτῶν, καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἔμβῃ εἰς ἐνέργειαν μετὰ ἓν ἔτος, ὅπως χρησιμεύσῃ ὡς στρατολογικὸς νόμος τοῦ λοιποῦ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ποῖοι εἶναι οἱ ὑπολογισμοὶ, τοὺς ὁποίους ὑπέβαλεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, οἱ στρατιωτικοὶ, αἱ διάφοροι ἐπιτροπαὶ, αἱ διάφοροι γνωμοδοτήσεις σοφῶν ἀνδρῶν Εὐρωπαίων καὶ ἐντοπίων ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ; ὅτι κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν ψυχῶν, τὰς ὁποίας ἔχει ἡ Ἑλλὰς, δὲν δύναται ποτὲ ἡ ἡλικία τῶν 21 ἐτῶν νὰ δώσῃ ἀνωτέρω τῶν 6,000 κατ’ ἔτος. Ἂν λοιπὸν ἡ ἡλικία τῶν 21 δίδῃ 6,000 κατ’ ἔτος, αἱ ἡλικίαι τῶν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν, ὅπου βεβαίως εἶναι ὑποκείμενοι περισσότερον εἰς θάνατον μετὰ τὴν ἡλικίαν τῶν 21, φυσικῷ τῷ λόγῳ θέλουν δώσει ὀλιγωτέρους. Ἀλλὰ τί ἔχομεν εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν; ἔχομεν εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν νέους, οἱ ὁποῖοι ὑπέκυψαν εἰς ὅλους τοὺς νόμους περὶ στρατολογίας καὶ ἐφεδρείας, καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ὁ ἀριθμὸς οὗτος ἠλαττώθη κατὰ πολύ· καὶ ἴσως εἶναι ἔλαττον τοῦ ἡμίσεως τοῦ ἀρχικοῦ ἀριθμοῦ, τουτέστιν ἔλαττον τῶν 3,000· καὶ ἂν ἀφαιρέσωμεν τὰ ⅗ διὰ τοὺς ἐφέδρους καὶ τοὺς κληρούχους, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς τῶν τριῶν ἡλικιῶν δὲν εἶναι ποτὲ ἀνώτερος τῶν 7,000· αὐτὰ λέγουν οἱ ἀριθμοί. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ νοημοσύνην καὶ ἀγχιστροφίαν ἔχει, ἀλλ’ ἐὰν θέλῃ, ἂς ἔλθῃ νὰ ἀναιρέσῃ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα τοῦ δίδονται ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ θετικώτατα, καὶ ὄχι διὰ λόγων. Ἡ πολιτική μας, λέγει, εἶναι πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἐπιδοκιμάζει ὅλη ἡ Εὐρώπη· τὸ ἐναντίον εἶδον εἰς ὅλας τὰς διπλωματικὰς βίβλους· εἶδον, ὅτι ἡ Εὐρώπη ἐλεεινολόγησεν ἡμᾶς, καὶ ἰδίως τὴν πολιτικὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι ἐγενόμεθα τὸ παίγνιον καὶ ὁ περίγελως εἰς τὸν ἔσω καὶ ἔξω κόσμον. Ἀδιαφορῶ, κύριοι, ἐγὼ ποῖα θὰ ἦναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ψηφοφορίας· τὸ νομοσχέδιον βεβαίως ἡ πλειονοψηφία θὰ τὸ ὑποστηρίξῃ. Ἀλλὰ ἡ πλειονοψηφία καταρτίζεται ἀπὸ ἀνθρώπους τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ οἱ ἄνθρωποι τῶν ἐπαρχιῶν δὲν θὰ δυνηθοῦν νὰ ἀρνηθοῦν, ὅτι, ὅτε κατὰ τὰς 17 Ἰανουαρίου, κεκεκλεισμένων τῶν θυρῶν, συνεδριάζομεν ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐδίδομεν πληρεξουσιότητα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὐδεὶς σχεδὸν ἦτο ἀντιλέγων, καὶ πάντες δι’ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ ὑπεστήριξαν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰς τὴν πολιτικήν της. Διότι ἐνομίζομεν, ὅτι ἤθελεν ὑποστηρίξει τῷ ὄντι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ὁ ἐνθουσιασμὸς ἐκεῖνος ἀπὸ τοῦ Βουλευτηρίου τούτου ἐξεχύθη εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα, καὶ οἱ ἔφεδροι ἐνθουσιασμένοι προσήρχοντο ἀθρόοι. Τί ἔγινεν ὁ ἐνθουσιασμὸς ἐκεῖνος; εἰς τὰς χεῖρας τὰς ἰδικάς σας ἐμαράνθη. Καὶ ἠμπορεῖτε νὰ ἔχητε πλειονοψηφίαν ὅσην θέλετε, δὲν δύνασθε ὅμως ν’ ἀρνηθῆτε τὴν ἀλήθειαν αὐτήν. Ἀλλ’ ἐγὼ πολεμῶ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον οἱ Ὑπουργοὶ, διαφωνῶν πρὸς αὐτοὺς μὲ τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου θέλουν δυνηθῆ νὰ αὐξήσωσι τὸν στρατὸν εἰς 19,000 ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, καὶ 35,000 ἐν ὥρᾳ πολέμου; Τὸν τρόπον αὐτὸν πολεμοῦν αὐτοὶ οἱ Ὑπουργοὶ διὰ τῆς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἡ ἔκθεσις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν 7 τοῦ παρόντος Νοεμβρίου..... (Ἀναγινώσκει.) Αὐτὴ εἶναι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν μᾶς ἔφερε κατὰ τὴν 7 Νοεμβρίου. Τί λέγουν οἱ Ὑπουργοὶ διὰ τῆς ἐκθέσεως τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ, τὸν ὁποῖον παρουσιάζουν ἐνώπιόν μας; ὅτι ἡ δύναμις τῶν 19,000 καὶ ἡ δύναμις τῶν 35,000 ἀνδρῶν θέλει καταρτισθῆ ἐκ τῆς κληρώσεως, ἐξ ἐθελοντῶν, ἐκ τῶν τακτικῶν καὶ τῶν ἐκτάκτων ἐφέδρων, καὶ ἐκ τῆς κληρώσεως τῶν 2,800. Ἡμεῖς λοιπὸν, κύριοι, ἀντιτασσόμεθα εἰς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν σεῖς ἀκολουθεῖτε, ἡμεῖς πολεμοῦμεν τὰ νομοσχέδιά σας, ἢ τὰ νομοσχέδια τὰ ἰδικά σας πολεμοῦνται ἀμοιβαίως τὸ ἓν πρὸς τὸ ἕτερον; καὶ τοῦτο ἀποδεικνύει, κύριοι, τὴν ἐπιπολαιότητα, μὲ τὴν ὁποίαν ἐργάζεται ἡ Κυβέρνησις, καὶ εἶχε πολὺ δίκαιον ὁ κ. Τρικούπης χθὲς νὰ εἴπῃ ὅσα εἶπεν. Ἀλλὰ κατόπιν ὅλων αὐτῶν τῶν πραγμάτων ἔρχονται καὶ μᾶς λέγουν, «ἡμεῖς ζητοῦμεν τὴν δόξαν τῆς Ἑλλάδος, ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ ὁπλίσωμεν τὴν Ἑλλάδα», ἐνῷ αὐτοὶ ἀφώπλισαν καὶ ἠτίμασαν αὐτὴν διὰ τῆς πράξεως τῆς 21 Ἰανουαρίου. Ἡμεῖς ζητοῦμεν ν’ ἀτιμάσωμεν τὸν τόπον, καὶ διὰ ποῖον λόγον; καὶ ὅταν παρουσιάσθη ἡ συζήτησις ἐκείνη περὶ τοῦ μεγαλείου τῆς πατρίδος, τίνες πρῶτοι σᾶς ὑπεστήριξαν; καὶ διατί σήμερον ἀμφισβητεῖτε τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι σᾶς ὑπεστήριξαν καὶ τοὺς ὁποίους σεῖς οὐδέποτε ὑπεστηρίξατε, ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν ἠθέλησαν νὰ πράξουν ὑπὲρ τοῦ τόπου; «Ὑβρίζετε, λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὑβρίζετε τὴν πλειονοψηφίαν· ἀλλ’ ἔχετε δίκαιον εἰς τοῦτο; καὶ δὲν εἴμεθα ἡμεῖς συνεπεῖς εἰς τὴν πολιτικήν μας; δὲν ἀκολουθοῦμεν τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν ἀπ’ ἀρχῆς; ἰδοὺ ἡ ἀπόδειξις, ἐξακολουθεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἰδοὺ ὁ κ. Τρικούπης καὶ ὁ κ. Ζαΐμης εἶπον, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ φέρομεν εἰς ἀναβίωσιν τὸν νόμον περὶ ἐφέδρων, καὶ ὅταν λέγουν, ὅτι φέρομεν εἰς ἀναβίωσιν τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας, πῶς ἠλλάξαμεν πολιτικήν;» Ἀλλ’ ὅταν ἐφέρετε εἰς ἀναβίωσιν τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας, ἀποῤῥιφθέντα ἤδη, πῶς τολμᾶτε νὰ εἴπητε ὅτι ἡμεῖς καὶ ὄχι σεῖς ὑβρίζετε τὴν πλειονοψηφίαν; Ἡμεῖς, λέγει, πρέπει νὰ μείνωμεν ἐλεύθεροι, νὰ μὴ χάνεται καιρὸς, νὰ μὴ διακόψωμεν τὴν πορείαν μας, ὅπως αὐξήσωμεν τὰ ὅριά μας· τί ἐννοεῖ τοῦτο; ὅτι ἡμεῖς δὲν θέλομεν τὴν αὔξησιν τῶν ὁρίων καὶ ὅτι μόνον οἱ Ὑπουργοὶ εὑρέθησαν ὑπὲρ τῆς αὐξήσεως αὐτῶν· καὶ ἡμεῖς εἴπομεν καὶ λέγομεν, ὅτι, ἐὰν ἠκολούθουν ἀνδρικὴν πολιτικὴν, τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος ἤθελον εἶσθαι σήμερον ὡρισμένα μὲ τὴν Ἤπειρον, τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Κρήτην. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσατε, μᾶς ἔφερεν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον καὶ παρουσιάσθημεν ἐνώπιον τοῦ συμβουλίου ὡς ἐπαῖται ῥακένδυτοι, ἐπαιτοῦντες καὶ οὐχὶ ἀπαιτοῦντες τὰ δικαιώματά μας καὶ τῆς Ἑλλάδος· δὲν ὑπῆρξε ποτὲ οὐδεὶς ἀμφισβητῶν τὴν αὔξησιν τῶν ὁρίων της, καὶ μὴ νομίζουν οἱ Ὑπουργοὶ, ὅτι δι’ αὐτῶν τῶν νομοσχεδίων, τῶν ὁποίων ἡ ἀξία εἶναι ἀρνητικὴ καὶ ἀναξία προσοχῆς, ὅτι ηὔξησαν τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος. Ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι ὁ παλαιότερος οἰκιστὴς τοῦ τόπου τούτου, εἶναι ὁ πρῶτος ὁ ἀναπτύξας τὸν πολιτισμὸν καὶ ἐξαπλώσας αὐτὸν εἰς ὅλον τὸν κόσμον, καὶ τὰ δικαιώματά του αὐτὰ καὶ ἡ ἀποστολή του ἀναγνωρίζονται σήμερον· καὶ ἐὰν σήμερον λάβωμεν μίαν τινὰ ἀποζημίωσιν, τοῦτο ὀφείλομεν εἰς τὰς ἐργασίας τῶν προπατόρων καὶ πατέρων ἡμῶν, καὶ ὄχι εἰς τὰς γελοίας ἐργασίας τὰς ἰδικάς σας. Τελειόνω, κύριοι, μὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον θέλει ἐπιψηφισθῆ, ἀλλ’ ἔσεται ἀπραγματοποίητον, ἐντελῶς ἀπραγματοποίητον, διότι ἀδύνατον νὰ ἐκγυμνασθῶσι, διότι ἀδύνατον νὰ προσέλθωσιν ἐθνοφύλακες.

§71ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν ἡ Βουλὴ ὁμόθυμος ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἐξεφράζετο, ὁποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα; εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ φωνῆς συγκεκινημένης, ἡ ὁποία καὶ ἐμὲ συνεκίνησε καὶ θὰ συνεκίνησε καὶ ὅλους ὑμᾶς, διότι ὅλοι συναισθανόμεθα ὁποῖα θὰ ἦσαν τῷ ὄντι τὰ ἀποτελέσματα, ἐὰν ἡ Βουλὴ αὕτη, ὡς αἱ Βουλαὶ ἄλλων ἐθνῶν, εἰς ὁμοίας εὑρεθέντων περιστάσεις, μίαν μόνον ψῆφον ἤθελεν ἔχει ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· ὅλοι συνησθάνθημεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ τὴν ἔχῃ. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ διαίρεσις αὕτη ὑπάρχῃ, πόθεν προέρχεται; Δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία τὴν πολιτικὴν, δι’ ἣν σήμερον μᾶς ἀπηύθυνε τὴν παρατήρησιν ταύτην, τὴν ὑποστηρίζει τώρα ἀπὸ 4 ἐτῶν, μὲ μικρὰν μόνον διάλειψιν; Δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία ὁμοθύμως παρεδέχθη καὶ ὑπεστήριξε τὰς πλέον τολμηρὰς, τὰς πλέον ἀποτόμους καὶ ἐπικινδύνους προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἂν ἐν τῇ παρούσῃ συνόδῳ ἐν τοιαύτῃ στιγμῇ παρουσιάζεται τὸ θέμα τῆς διαιρέσεως εἰς συμπολίτευσιν καὶ ἀντιπολίτευσιν, ἡ ἀντιπολίτευσις ἔφερε τὴν διαίρεσιν ταύτην; Εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐφέραμεν πολιτικὰ ζητήματα καὶ ζητήματα ἐμπιστοσύνης ἐν τῷ μέσῳ; Δὲν ἐπροσπαθήσαμεν διὰ παντὸς τρόπου νὰ τὰ ἀποφύγωμεν; δὲν ἱκετεύσαμεν; δὲν παρεκαλέσαμεν; Ἀλλ’ ἐπιμονὴ, ὅπως ἔλθῃ ὁ χωρισμὸς, ὁ ὁποῖος ἐπῆλθεν, ἐπιμονὴ νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ζητήματα ὑπουργικὰ αὐτὰ ἐκεῖνα τὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ ἔλθῃ μία συνεννόησις· καὶ ὅταν τὸ ἀποτέλεσμα ἐπῆλθε, καὶ ἄλλη Κυβέρνησις ἐξ ἀνάγκης ἐσχηματίσθη, ποῖος ὁ αἴτιος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου οὔτε κἂν τὴν γνώμην της ἐπὶ τῶν ἐνεστώτων ἠδυνήθη νὰ ἐκφράσῃ ἐδῶ ἐν τῇ Βουλῇ; Καὶ σήμερον, ὅτε ὁμολογεῖ τὴν ἀνάγκην ταύτην τοῦ ὁμοθύμου καὶ τὴν ἐπικαλεῖται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, σήμερον, ἐν αὐτῇ τῇ ἀγορεύσει του, ὡμίλησε καὶ ἐξεφράσθη εἰς τρόπον ὅπως κατευνάσῃ τὴν διαίρεσιν, ἢ ὅπως τὴν ἐπαυξήσῃ περαιτέρω; Καὶ ὅσα συμβαίνουν εἰς τὰς ἐπαρχίας ὁλονὲν ἐκ μέρους τῆς διοικήσεως εἶναι πράγματα τὰ ὁποῖα νὰ μᾶς ἐνισχύσουν, ὅπως εἰς τὴν ὁμόθυμον ταύτην ἔκφρασιν ἔλθωμεν; Ναὶ, ἠσθάνθην συγκίνησιν, ὅταν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἐξέφρασε τὴν εὐχὴν ταύτην, διότι ἐκεῖ καθήμενος ἐσυλλογίσθην, ὅτι Βουλαὶ ἄλλων ἐθνῶν, προκειμένου περὶ τοιούτου ζητήματος, τῷ ὄντι ὁλοθύμως ἀπεφάνθησαν· ἀλλὰ τίς ὁ ἀποκαταστήσας ἀδύνατον τὸ τοιοῦτον παρ’ ἡμῖν; Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἄνθρωπος, καὶ κεντώμενος πονεῖ. Ὑπεστηρίξαμεν τὴν πολιτικὴν ταύτην, ὡς εἶπον, πρὸ 4 ἐτῶν τυφλῶς· εἰς στιγμὴν δὲ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο ἁπλῶς γνώμην νὰ ἐκφράσωμεν, τὸ τοιοῦτον εὐθὺς ἐχαρακτηρίσθη καὶ ἐτέθη ζήτημα ὑπουργικόν· ἀντετείναμεν, παρεκαλέσαμεν νὰ μὴ θεωρηθῇ ὑπουργικὸν τὸ ζήτημα, ἀλλὰ τίς ὁ αἴτιος ἂν ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπῆλθεν; Εἴμεθα λοιπὸν, καὶ δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἐξέλθωμεν, οὐχὶ ἐξ αἰτίας μας, εἰς τὴν δυστυχῆ θέσιν, ὅπως ἐπὶ τοιούτου ζητήματος παριστάμεθα ὡς ἀντιπολίτευσις καὶ συμπολίτευσις, καὶ ὡς τοιοῦτοι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν· ἀλλὰ διὰ τί τὸ πολεμεῖτε, μᾶς λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διὰ τί τὸ πολεμεῖτε σεῖς, οἱ ὁποῖοι τὴν ἰδέαν τοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἔθνους πρὸ ἡμῶν ὑπεστηρίξατε; Καὶ διὰ τῆς ἐρωτήσεως ταύτης θέλει νὰ ἐνισχύσῃ τὴν ἔξω κυκλοφοροῦσαν ὁμοίαν ἐρώτησιν, «καὶ πῶς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πρῶτοι τὴν ἰδέαν τοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἔθνους ὑπεστήριξαν, διὰ τί σήμερον ἐναντιοῦνται, τί συμβαίνει; δὲν θέλουσι τὸν ἐξοπλισμὸν αὐτοῦ;» Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ ὡμολόγησε πρὸ μικροῦ, ὅτι τὴν ἰδέαν τοῦ ἐξοπλισμοῦ δὲν ἠκολούθησε πάντοτε, ὅτι τὴν ἰδέαν ταύτην, τὴν ὁποίαν σήμερον ὑποστηρίζει, ἄλλοτε τὴν ἀπέκρουε, καὶ ὅτι αὐτὴν τὴν ὁποίαν ἄλλοτε ἀπέκρουε τὴν ὑποστηρίζει σήμερον. Ἀλλὰ διατὶ οἱ ἀπ’ ἀρχῆς αὐτὴν ὑποστηρίξαντες φαίνονται σήμερον ἀνθιστάμενοι πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν; τί συμβαίνει; Συμβαίνει καὶ ἐδῶ, κύριοι, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ ἱστορία τοῦ κόσμου μᾶς διδάσκει, ὅτι συμβαίνει πάντοτε ὁσάκις μία ἰδέα, ἥτις εἰς τὴν πρώτην ἐμφάνισίν της ἀπεδοκιμάσθη καὶ ἐμυκτηρίσθη, ὡς ἐν προκειμένῳ, φθάσῃ κατόπιν νὰ θριαμβεύσῃ λίαν ταχέως. Τότε οἱ πρῶτοι διῶκται αὐτῆς γίνονται οἱ ἐνθερμότεροι ὑποστηρικταί της, οἱ δὲ ἀρχαῖοι ὑποστηρικταί, ἐξ ἀνάγκης συντηρητικοὶ γινόμενοι, ἵστανται ὄπισθεν καὶ φωνάζουν πρὸς τοὺς προτρέχοντας· φίλοι, σταματήσατε, μὴ ὑπέρμετρος ζῆλος, διότι γνωρίζουσι καλῶς, ὅτι ἐν τῇ ὥρᾳ τοῦ θριάμβου τῆς ἰδέας τίποτε ἄλλο δὲν δύναται ἀσφαλέστερον νὰ τὴν ἀφανίσῃ παρὰ ὁ ὑπέρμετρος ζῆλος τῶν νέων ὑποστηρικτῶν. Μὴ ὑπέρμετρος ζῆλος, κ. Πρωθυπουργέ, διότι, ἀντὶ νὰ ὁπλίσητε τὸ ἔθνος, θὰ τὸ ἀφήσητε ἀφωπλισμένον. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ τῷ ἀπευθύνω μίαν ἐρώτησιν, καὶ πρὸ τούτου νὰ τῷ ἀναφέρω ἓν γνωμικὸν γεγραμμένον κἄπου, ὅτι τὸ νὰ γνωρίζῃ τις ἐν πάσῃ περιστάσει ἀκριβῶς τί θέλει, εἶναι στοιχεῖον μεγάλης δυνάμεως διὰ τὸν ἀδύνατον· ἐρωτῶ ἡ πολιτικὴ, ἡ ὁποία κυριεύει ἐντὸς τῆς Βουλῆς ταύτης, ἀφ’ ὅτου ἤρξατο ἡ εἰσέτι ὑφισταμένη κρίσις ἐν Ἀνατολῇ, ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ὑπεστήριξε καὶ ὑποστηρίζει τώρα πρὸ 4 ἐτῶν σταθερῶς, μὲ μικρὰ μόνον διαλείμματα, ἡ πολιτικὴ αὕτη γνωρίζει τί θέλει; Ἂς ἐξετάσωμεν τὴν ἱστορίαν της· μᾶς τὸ εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι, ὅτε ἡ ἐπανάστασις τῆς Ἑρζεγοβίνης καὶ τῆς Βοσνίας ἐξεῤῥάγη, ὅτε ἡ Σερβία καὶ τὸ Μαυροβούνιον ἐκήρυξαν τὸ πόλεμον καὶ ἐγένετο φανερὸν, ὅτι ἡ πυρκαϊὰ ἤθελεν ἐξαπλωθῆ εἰς ὅλην τὴν Ἀνατολὴν, ἡ πολιτικὴ τότε ἦτο πολιτικὴ τῆς πλήρους οὐδετερότητος καὶ ἀπραξίας· ἡ πολιτικὴ ἐκείνη τότε ἀντετάχθη δι’ ὅλων τῶν μέσων εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἔθνους. Προέβη δὲ μέχρι τῆς συστάσεως εἰδικῶν Ἐπιτροπῶν, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσίευσαν τί χρειάζεται διὰ τὸν ἐξοπλισμὸν τοῦ ἔθνους. Δεικνύοντες δὲ τὰ 35 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα κατὰ τοὺς ὑπολογισμούς των ἐχρειάζοντο, διὰ νὰ ἐξοπλισθῇ μόνος ὁ ὑπάρχων στρατὸς, ἀπηύθυνον εἰρωνικὴν ἐρώτησιν «ποῦ θὰ εὕρητε καὶ τὰ μόνα ταῦτα 35 ἑκατομμύρια;» Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη προέβη καὶ εἰς τὴν δημοσίευσιν δι’ ὅλης τῆς πομπῆς τοῦ πανηγυρικοῦ της κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1876, τὴν παραμονὴν τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ Βασιλέως διὰ τῶν ἑξῆς: «Ἡ Ἑλλὰς διὰ τῆς συνετῆς καὶ περιεσκεμμένης διαγωγῆς αὐτῆς ὑπηρέτησεν οὐσιωδῶς κατὰ τοὺς νῦν καιροὺς τὴν εἰρήνην πρὸς τὰ ἔξω καὶ τὴν τάξιν εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Τὴν διαγωγὴν ταύτην ὑπηγόρευον τῇ Ἑλλάδι τὰ ἀληθῆ αὐτῆς συμφέροντα, βέβαιον δὲ εἶναι, ὅτι οὕτω δύναται νὰ προαγάγῃ αὐτὰ καὶ βαδίσῃ ἀπροσκόπτως τὴν ὁδὸν τοῦ προορισμοῦ της. Πιστεύω ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ συμπεριφορὰ, ἣν ἐτήρησεν ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ σημασία αὐτῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ καλῶς ἐγνώσθησαν καὶ σπουδαίως ἐξετιμήθησαν. Ἑπομένως ἡ ἀξία αὐτῆς καὶ τὰ δικαιώματα θέλουσιν ἐπὶ τέλους ἀναγνωρισθῆ καὶ ἐν ταὐτῷ ὑποστηριχθῆ διὰ τῶν πραγμάτων». Ἀλλὰ τὰ πράγματα τὰ ἐξωτερικὰ καὶ τὰ πράγματα τὰ ἐσωτερικὰ ἄλλην γνώμην ἐξέφεραν· τὸ ἔθνος ἀπὸ τὴν μίαν ἄκραν ἕως τὴν ἄλλην, διὰ τῶν συναθροίσεών του, ἀπῄτησεν ἐπιτακτικῶς τὸν ἐξοπλισμόν του καὶ, ὅτε συνῆλθεν ἡ Βουλὴ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους, ἡ πολιτικὴ, περὶ ἧς λαλῶ, ἐπαρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἀνεπέτασε τὴν σημαίαν τῶν μεγάλων καὶ ἐκτάκτων πολεμικῶν παρασκευῶν. Ἐγίνωσκε τί ἤθελεν ἡ πολιτικὴ αὕτη, ὅτε ἐπὶ ἓν ἔτος πρότερον ἐτήρει ἀναγεγραμμένην εἰς τὴν σημαίαν της τὴν πλήρη οὐδετερότητα καὶ ἀπραξίαν καὶ ἐνεκωμίαζεν ἑαυτὴ διὰ τοῦτο; Βεβαίως ὄχι. Ἐν τῇ ἀγορεύσει του δὲ ἐκείνῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τότε, ἵνα μὴ δείξῃ, ὅτι παλινῳδεῖ, ἵνα δείξῃ, ὅτι δῆθεν ἀκολουθεῖ ἀρχικὴν ἰδέαν του, ἀνέγνωσε τεμάχιον λόγου του, τὸ ὁποῖον ἀπήγγειλεν ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὰ 1874, διὰ τοῦ ὁποίου φαίνεται, ὅτι ἐπέπληττε τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν διατὶ ἀμελεῖ τὸν στρατόν· ἐπὶ τέλους δὲ συμπεραίνων ἔῤῥιπτεν ἐντὸς τῆς Βουλῆς τὴν ἰδέαν τοῦ σχηματισμοῦ οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, προσθέτων, ὅτι μόλις ἤθελεν ἔλθῃ ὁ Βασιλεὺς, ἤθελε τὸν συμβουλεύσει νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν ἐκ τῶν ἡγετῶν ὅλων τῶν κομμάτων, καὶ ἡ ἰδέα αὕτη, ῥιφθεῖσα τότε ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἐκυρίευσεν ὅλας τὰς τάξεις τῆς κοινωνίας, καὶ ἐπὶ τέλους ἐπεβλήθη καὶ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον, ὅτε πρώτην φορὰν τοῦ ἐπροτάθη, τὴν ἀπέῤῥιψεν ὡς ἀπαράδεκτον. Ἡ οἰκονομικὴ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη, καὶ εἰς αὐτὴν ἔλαβεν ἐξ ἀνάγκης μέρος καὶ ἡ πολιτικὴ, περὶ ἧς λαλοῦμεν, μετὰ δὲ τὴν πτῶσίν της, ἠκούσατε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἦτο ἄλλο εἰμὴ ἀλληλοαναίρεσις. Ἐγνώριζε τί ἤθελεν ἡ πολιτικὴ, περὶ ἧς λαλῶ, ὅταν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐπρότεινε καὶ ὑπεστήριζε τὴν οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν; Βεβαίως ὄχι. Ἔπεσεν ἡ οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, καὶ ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἀνέλαβε μόνη τὰς ἡνίας τῆς ἐξουσίας, καὶ, ἐπειδὴ τότε οὕτως ἀπεφασίσθη, ἐξηκολούθησε τὴν διὰ τῶν προπαρασκευῶν πορείαν, ἀλλὰ προέβη καί τι περαιτέρω. Μόλις ἀνέλαβε τὰς ἡνίας, μετὰ 5 ἢ 6 ἡμέρας, παρίσταται εἰς τὴν Βουλὴν, ζητεῖ νὰ κλείσωμεν τὰς θύρας καὶ ἐνθουσιῶσα ἀνέβη ἐπὶ τοῦ βήματος, ἐνθουσιᾷ τὴν Βουλὴν, καὶ διὰ μιᾶς φωνῆς ἀποφασίζεται ἡ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ εἰς Θεσσαλίαν, ἀλλ’ ἐντὸς 24 ὡρῶν διατάσσει τὴν ἐπάνοδόν του. Ἡ πολιτικὴ αὐτὴ ἐγνώριζε τί ἤθελεν, ὅταν ἀπὸ ἡμᾶς ἐζήτει νὰ τῇ ἐπιτρέψωμεν νὰ εἰσβάλῃ διὰ τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Θεσσαλίαν; Βεβαίως ὄχι. Τὰ κατόπιν ἂς τὰ ἀφήσωμεν· εἶναι λίαν νωπὰ εἰς τὴν μνήμην μας, διὰ νὰ τὰ λησμονήσωμεν, καὶ λίαν λυπηρὰ, διὰ νὰ τὰ ἀναφέρωμεν· ἀλλ’ ἐξ ὅλης αὐτῆς τῆς ἱστορίας αὐτῆς τῆς πολιτικῆς, ἥτις σήμερον καὶ πρὸ τεσσάρων σχεδὸν ἐτῶν μᾶς διέπει, δὲν δυνάμεθα νὰ συμπεράνωμεν ἀδιστάκτως, ὅτι καὶ σήμερον, ζητοῦσα τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ζητεῖ, δὲν γνωρίζει τί θέλει; Ἀλλὰ διὰ μίαν στιγμὴν θέλω νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη, σήμερον τοὐλάχιστον, γνωρίζει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι θέλει, καὶ ὅτι ἑπομένως γνωρίζει τί θέλει ζητοῦσα, ὡς πρὸ ὀλίγου εἶπε, 18,000 στρατοῦ καὶ 12 ἑκατομμύρια (διότι αὐτὸ δὲν ἀνῃρέθη ἀκόμη) μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου, 35 χιλιάδας στρατοῦ καὶ ἄλλα 35 ἑκατομμύρια ἀκόμη τὴν 1 Ἰανουαρίου, καὶ ἂς προχωρήσωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἀποκρούεται ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως διὰ τὸν λόγον, ὅτι εἶναι ἐκ νέου εἰσαγωγὴ τοῦ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀποῤῥιφθέντος νόμου περὶ ἐφεδρείας· ἀποκρούεται ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ δι’ ἄλλον λόγον ἀκόμη, διότι εἶναι ἐκ νέου εἰσαγωγὴ τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας ὑπὸ τύπους βαρυτέρους καὶ ὑπὸ συνεπείας χειροτέρας· ἕως ἐδῶ συμφωνῶ μὲ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλά τινες τῶν ἀξιοτίμων ἀγορευσάντων κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου προέβαλον καὶ ἄλλους λόγους, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο δὲν ἔπρεπε νὰ εἰσαχθῇ ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ δὲν ἔπρεπε καὶ δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ τὸ φέρῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι κἄπως ἔσφαλε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ δὲν ἤνοιξε κατὰ τὸν κ. Ζαΐμην τὴν κατάλληλον θυρίδα τοῦ διὰ τὴν περίπτωσιν ἁρμόζοντος ἑρμαρίου του. Δὲν συμφωνῶ ὡς πρὸς ταῦτα. Ἂς ἐνθυμηθῶμεν τὰ πράγματα. Τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐφεδρείας ἀπεῤῥίφθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς; Ναί! Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἶχε κηρύξει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὡς βάσιν τῆς πολιτικῆς του; Ναί. Κατεψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον, καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καλῶς ἔπραξε καὶ παρῃτήθη ὡς καταδικασθείσης τῆς πολιτικῆς του. Ἐσχηματίσθη ἄλλη Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις ἡ σχηματισθεῖσα παρουσιάσθη ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ τί ἐπρότεινε; Ἐζήτησε μόνον δέκα ἡμερῶν προθεσμίαν, ὅπως σκεφθῇ καὶ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην της ἐπὶ τῶν διαφόρων σπουδαίων ζητημάτων τῶν ἀποβλεπόντων εἰς τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος. Ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην ἡ Κυβέρνησις τῆς Βουλῆς, ῥίπτει τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐξηγήσεως. Δὲν ἔχει πλῆρες δικαίωμα ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος νὰ παραδεχθῇ καὶ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἡ ὁποία τὴν προτεραίαν τὸν κατεψήφισε, τὸν ἐπανέφερε τὴν ἐπιοῦσαν σῶον καὶ ἀκέραιον μὲ ὅλας τὰς ἰδέας του, διότι οὐδὲ δικαιολόγησις ἐδόθη τῆς καταψηφίσεως τοῦ κ. Τρικούπη; Ἄλλο τὸ ζήτημα, ἂν ὁ ἀξιότιμος κ. Κουμουνδοῦρος, ὁ υἱὸς τῆς Βουλῆς, ὅπως ἐκάλεσεν αὑτὸς ἑαυτὸν, ἂν ἠθέλησε καὶ θέλῃ νὰ παραστήσῃ τὴν Βουλὴν ὡς σήμερον δεχομένην καὶ ψηφίζουσαν σιωπηλῶς καὶ ταπεινῶς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα χθὲς μετὰ μακρὰν συζήτησιν καὶ σκέψιν ἀπέῤῥιψε. Ἄλλο ζήτημα, τοῦτο δὲν ἀφορᾷ ἡμᾶς· ἂς τὸ ἐξετάσῃ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὁ υἱὸς τῆς Βουλῆς, ἂν οὕτω πράττων τιμᾷ ἢ προσβάλλῃ τὴν μητέρα του. Ἄλλο τὸ ζήτημα, ἂν ἡ πλειονοψηφία ἡ σημερινὴ, τουτέστιν ἡ Βουλὴ, θελήσῃ ἢ ὄχι νὰ δείξῃ, ὅτι παραδέχεται καὶ ὑπερψηφίζει ὅ,τι ἡ χθεσινὴ πλειονοψηφία, τουτέστιν αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε καὶ κατεψήφισε. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο δὲν ἀφορᾷ ἡμᾶς, ἀλλὰ τὴν πλειονοψηφίαν. Ἡμεῖς μένομεν ἐν τῇ θέσει μας, καὶ ἐν τῇ θέσει μας μένοντες θὰ ἐξετάσωμεν τὴν νέαν τῆς πολιτικῆς φάσιν, οἵαν ἔθεσεν αὐτὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Δέκα ὀκτὼ χιλιάδες στρατοῦ καὶ δώδεκα ἑκατομμύρια, διὰ τὰ ὁποῖα πίστωσιν ἐζήτησεν, ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἀπέσυρε τὴν πίστωσιν, διότι ἐνεθυμήθη, ὅτι πίστωσις ὑπῆρχε, καὶ ταῦτα μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου, ἐὰν εἰρηνικῶς λυθῇ τὸ ζήτημα. 35,000 στρατοῦ καὶ 35,000,000, ἐὰν μέχρι τῆς πρώτης Ἰανουαρίου δὲν λυθῇ τὸ ζήτημα, καὶ ἡ Ἑλλὰς ἔχῃ ἀνάγκην νὰ κινήσῃ διὰ τῶν ὅπλων, ὅπως ἐκτελέσῃ τὸ ἄρθρον 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Ἐλπὶς ὅτι τὸ ζήτημα θὰ λυθῇ εἰρηνικῶς, ἀλλὰ ἐλπὶς, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἥτις φθάνει μέχρι μικρᾶς πιθανότητος. Λοιπὸν τὴν πρώτην Ἰανουαρίου πρέπει νὰ ἐπιβάλωμεν διὰ τῶν ὅπλων τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ 24 ἄρθρου τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν ἴσως παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ποῖαι εἶναι αἱ ἑδραῖαι πεποιθήσεις της ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· πιστεύει τῷ ὄντι ὅτι θὰ λυθῇ εἰρηνικῶς; δὲν πιστεύω, ὅτι πιστεύει τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο μᾶς εἶπε νὰ λάβωμεν τὰ μέτρα μας. Ἀλλὰ περὶ τούτου ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ τηρήσῃ σιγὴν, ἡμεῖς ὅμως δὲν εὑρισκόμεθα εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν καὶ ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἐκφράσωμεν ἐλευθέρως τὰς ἰδέας μας, διότι ὅ,τι καὶ ἂν ἡμεῖς Βουλευταὶ εἴπωμεν, τοῦτο δὲν δύναται νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Εἶναι ἐλπίς, ὅτι θὰ τελειώσῃ, καὶ ἠμπορεῖ νὰ τελειώσῃ εἰρηνικῶς τὸν ὑφιστάμενον Τουρκοελληνικὸν ζήτημα; Διὰ νὰ τελειώσῃ εἰρηνικῶς αὐτὸ τὸ ζήτημα οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι πρέπει νὰ συγκατατεθῇ ἡ Τουρκία. Ἡ Τουρκία ὅμως, ἐὰν ἤθελε νὰ ἔλθῃ εἰς συμφιλίωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἤθελε τὸ πράξει ἐν Βερολίνῳ· ἤθελε δεχθῇ τότε τὴν πρότασιν τοῦ ἀντιπροσώπου μας καὶ ἤθελε μᾶς παραχωρήσει τὴν Ἤπειρον, τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Κρήτην, ἵνα μὴ ἔχῃ ἄμεσον φόβον ἐξ ἡμῶν καὶ μᾶς κάμῃ νὰ ἐνδιαφερώμεθα, ὅπως μὴ ἄλλος τῆς ἀφαιρέσῃ ὅ,τι θὰ τῇ ἔμενεν εἰς παρακαταθήκην. Ἀλλ’ ὅταν δὲν ἔκαμε τοῦτο ἐν Βερολίνῳ, μὴ ἐλπίζετε, κύριοι, ὅτι θὰ τὸ κάμῃ ἀκολούθως. Καὶ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα βλέπομεν ἤδη ἐπερχόμενα, ἀκριβῶς τὰ προεῖπον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἐννοήσωσι τὴν σημασίαν τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας μᾶς εἶπον, ὅτι τὸ 24 ἄρθρον τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου δὲν θὰ φέρῃ εἰς κανὲν πραγματικὸν ἀποτέλεσμα διὰ τὴν Ἑλλάδα, διότι τὸ ζήτημα ἀφίνεται νὰ κανονισθῇ μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος. Ἡ Τουρκία, ἔλεγον, δὲν θὰ συγκατατεθῇ εἰς τοῦτο, ἐκτὸς ἐὰν ὅλαι αἱ δυνάμεις τῆς Εὐρώπης τὴν πιέσωσι· μία ἐξ αὐτῶν ἐὰν τὴν ὑποστηρίξῃ, θὰ ἐξακολουθῇ ἀρνουμένη. Ἔστω, ὅτι ὅλαι αἱ δυνάμεις θὰ τὴν πιέσωσι διπλωματικῶς. Ἡ Τουρκία, γνωρίζετε, ὅτι εἶναι ὁ ἐπιτηδειότερος διπλωμάτης εἰς τὸ νὰ παρατείνῃ τὸν χρόνον. Μὴ λησμονήσωμεν τὸ περὶ τακτοποιήσεως τῶν συνόρων ζήτημα τῆς Περσίας. Τὸ ζήτημα εἶναι πρὸ τόσων ἐτῶν ἐκκρεμές. Ἐπενέβησαν πρὸς λύσιν του ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Ῥωσσία, αἱ δύο δυνάμεις, ἀπὸ τὰς ὁποίας ἔχει πρὸ πάντων νὰ φοβηθῇ ἡ Τουρκία. Ἔστειλαν ἀντιπροσώπους εἰς Ἐρζερούμ οἱ Ἄγγλοι, οἱ Ῥῶσσοι, οἱ Πέρσαι καὶ οἱ Τοῦρκοι Κατώρθωσαν νὰ τοὺς κρατήσωσιν ἐκεῖ συζητοῦντες ἐπὶ δύω ὁλόκληρα ἔτη. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἔφθασεν μετὰ δύω ἔτη εἰς συμπέρασμα, ἀλλὰ καὶ τότε οὐδὲν ἐγένετο, καὶ ἠναγκάσθη ἡ Περσία νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου καὶ τὸ Συνέδριον ἐδικαίωσε τὴν Περσίαν, ἀλλ’ ἡ Περσία περιμένει ἀκόμη τὴν διαῤῥύθμισιν τῶν συνόρων της. Ἀπὸ τὴν Τουρκίαν λοιπὸν μὴ περιμένετε ποτὲ, ὅσον καὶ ἂν πιεσθῇ διπλωματικῶς ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, ὅτι θὰ ἔλθῃ εἰς εἰρηνικὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου τοῦ 24 τῆς συνθήκης Βερολίνου, ἐκτὸς ἂν ἴδῃ ἐπικείμενον ἄφευκτον πόλεμον. Εἷς παράγων μένει ὀπίσω, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ λύσῃ εἰρηνικῶς τὸ ζήτημα, καὶ οὗτος εἶναι ἡ Ἑλλάς. Ἡ Ἑλλάς, ἐὰν θελήσῃ νὰ παραδεχθῇ τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἡ Τουρκία, ἐλαττόνουσα ἐκ τῶν ὅσων ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου μᾶς δίδει, ἡ Ἑλλάς, ἐὰν θελήσῃ νὰ εἴπῃ, εὐχαριστοῦμαι εἰς τὰ ὀλιγώτερα, ἡ Ἑλλὰς ἐὰν εἴπῃ εἰς καμμίαν δύναμιν ξένην, ὅτι καὶ ἂν ἦναί τι ὀλιγώτερον θὰ τὸ δεχθῇ, ἢ ἂν ξένη τις δύναμις ἤθελεν εἴπει τοῦτο εἰς τὴν Ἑλλάδα, αὕτη ἤθελε τὸ παραδεχθῆ.....

§72ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Αὐτὴ εἶναι ὑπόθεσις, διότι ἡ Τουρκία δὲν ἔκαμε προτάσεις.

§73ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Γινώσκομεν, ἀξιότιμε κύριε Βουλευτὰ, γινώσκομεν καλῶς..... Ἀλλὰ συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν, ὅτι ἡ χειροτέρα πολιτικὴ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θέλει νὰ κρύψῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ κρυφθῇ. Γινώσκομεν λοιπὸν καλῶς, ὅτι ἡ Τουρκία μέχρι τινὸς ἐποχῆς ἠρνεῖτο κατ’ ἀρχήν· κατόπιν παρεδέχθη μικράν τινα διευθέτησιν, καὶ τοῦτο θὰ ἦναι ἴσως τὸ δεύτερον, στάδιον εἰς τὸ ὁποῖον εἰσῆλθε τὸ ζήτημα, ὡς μᾶς εἶπεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ κατόπιν......

§74Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὀφείλω νὰ δώσω ἐξήγησιν ὅτι εἰπὼν, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸ δεύτερον στάδιον, δὲν ἠννόουν παντάπασιν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ὑπέλαβεν ὁ κύριος Λομβάρδος, ἀλλ’ ἠννόουν, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸ στάδιον τῆς μεσολαβήσεως.

§75ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εὐχαριστῶ, μολονότι δὲν ἀπαιτοῦσα αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν.

§76Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπειδὴ ἀποδίδετε ἔννοιαν εἰς τοὺς λόγους μου καὶ εἶμαι παρὼν, νομίζω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ δεχθῶ τὴν ἔννοιαν αὐτήν.

§77ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εὐχαριστῶ, διότι μανθάνω καὶ ἐπισήμως, ὅτι ἤρχισεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς Ἑλλάδος ἡ μεσολάβησις τῶν δυνάμεων. Τώρα γινώσκομεν, ὅτι περιμένεται ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ὁ Ἰραδὲς, διὰ νὰ συστηθῇ ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία θὰ συνεννοηθῇ μὲ τὴν ἰδικήν μας, διὰ ν’ ἀρχίσωσιν αἱ συζητήσεις, ἀλλὰ μὴ ἀμφιβάλλωμεν, ὅτι ἡ Τουρκία πάντοτε προσκόμματα θὰ παρεμβάλλῃ, ἐκτὸς ἐὰν εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην πολέμου, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἄρθρον τῆς συνθήκης. Καὶ ἐδῶ ἐπανερχόμενος ἐκεῖ, ὅπου μὲ διέκοψεν ὁ κ. Θεοχάρης, λέγω, ὅτι οὐχὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἀλλ’ οὐδεμία Κυβέρνησις ποτὲ τῆς Ἑλλάδος θὰ παραδεχθῇ τὴν παραμικροτέραν ἐλάττωσιν τῶν ἀναφερομένων ἐν τῇ συνθήκῃ. Καὶ ἂν ἐπέλθουν ὅλαι αἱ δυνάμεις τῆς Εὐρώπης συμβουλεύουσαι ἢ προτείνουσαι τοῦτο, οὔτε τότε δὲν πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν, καὶ ὀφείλομεν νὰ ταῖς εἴπωμεν, σεῖς τὸ ἐκανονίσατε, αἱ αἰτήσεις μας ἦσαν ἄλλαι, σεῖς τὸ προσδιωρίσατε, ἡ τιμὴ σᾶς ὑποχρεοῖ νὰ μὴ θελήσητε νὰ τὸ πάρετε ὀπίσω, καὶ ἂς μείνῃ τὸ ἄρθρον τῆς συνθήκης ἀνοικτὸν ὡς εἶναι, διότι αὐτὸ θὰ μᾶς χρησιμεύσῃ ὡς εἰσιτήριον προσεχῶς εἰς μέλλον Συνέδριον, ὅπως μὴ καὶ τότε ὁ Πρόεδρος αὐτοῦ μᾶς εἴπῃ, ὡς εἶπεν ὁ κ. Βίσμαρκ, Πρόεδρος ἐσχάτως, εἰς τὸν ἀντιπρόσωπόν μας, πῶς παρουσιάζεσθε ἐδῶ, χωρὶς νὰ ἔχητε δικαίωμα πολέμου οὔτε δικαίωμα ἐκ συνθήκης; Δυνάμεθα λοιπὸν, κύριοι, μετὰ πάσης θετικότητος νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου τὸ ζήτημα τὸ Ἑλληνοτουρκικὸν εἶναι τῶν ἀδυνάτων ἀδύνατον νὰ ἦναι λυμένον εἰρηνικῶς. Ἔρχεται ἡ δευτέρα ἔποψις τῆς πολιτικῆς, ἡ πολεμική.

§78ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον δὲν λέγει περὶ αὐτοῦ.

§79ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον δὲν τὸ λέγει, ἀλλὰ τὸ λέγει ἡ πολιτικὴ, περὶ ἧς συζητοῦμεν, ἥτις, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶναι μακρὰν ἀπὸ τοῦ νὰ ἴδωμεν τὸν λιμένα, ταξειδεύομεν καὶ θὰ ταξειδεύσωμεν ἐπὶ πολὺ ἀκόμη. Εἴμεθα εἰς τὸ σημεῖον, τὸ ὁποῖον μᾶς εἶπε χθὲς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι τὸ βασίλειον τῆς Ἑλλάδος ὀφείλει νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ἐθνικὴν ἀποστολήν του, καὶ ὅπως ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς εἰς ἄλλην συνεδρίασιν μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα ἐπὶ ῥόδων. Ἀλλὰ ἐὰν τὴν 31 Δεκεμβρίου νομίζητε, ὅτι εἶναι λυμένον τὸ ζήτημα, τότε θὰ ἡσυχάσωμεν ἐπὶ ῥόδων. Προετοιμάζονται λοιπὸν καὶ προαλείφονται, ὅπως διὰ τῶν ὅπλων ζητήσουν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Ἐπαναλέγω, ὅτι μακρὰν εἶμαι τοῦ νὰ θέλω ν’ ἀνοίξῃ ἡ Κυβέρνησις τὸ στόμα της περὶ τούτου, ἀλλ’ ἡμεῖς ὀφείλομεν καὶ δυνάμεθα νὰ ἐκφρασθῶμεν ἐλευθέρως καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησίς μας, ἀφοῦ, ὡς διατείνεται καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, θὰ μείνῃ ἐπὶ πολὺ ἐκκρεμὲς τὸ ζήτημα, ζητοῦσα ὅ,τι μᾶς ζητεῖ, ἐννοεῖ νὰ πολεμήσῃ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Ἀλλὰ θὰ πολεμήσῃ μόνη ἡ Ἑλλὰς πρὸς μόνην τὴν Τουρκίαν; Μία ὑπόθεσις. Ἑτοιμάζεται ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ διὰ τῶν ὅπλων τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ 24 ἄρθρου τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, πολεμούσης τῆς Ἑλλάδος μόνης κατὰ τῆς Τουρκίας ἐχούσης σύμμαχον; Δευτέρα ὑπόθεσις. Θὰ πολεμήσωμεν κατὰ τῆς Τουρκίας ἡμεῖς μὲν ἔχοντες σύμμαχον καὶ ἡ Τουρκία μὴ ἔχουσα; Τρίτη ὑπόθεσις. Τετάρτη δὲ καὶ τελευταία ὑπόθεσις, θὰ πολεμήσωμεν καὶ ἡμεῖς ἔχοντες σύμμαχον καὶ οἱ Τοῦρκοι ἔχοντες σύμμαχον; Ἀπὸ τὰς τέσσαρας αὐτὰς ὑποθέσεις δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν, παραδεχόμενοι ἐμπόλεμον θέσιν ἡμῶν πρὸς τὴν Τουρκίαν....

§80ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς κανὲν δὲν θὰ ἔμβωμεν.

§81ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τοιαύτη δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἦναι, ἀξιότιμε συνάδελφε, ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως, διότι, ἐὰν εἶχε τοιαύτην γνώμην, ἤγουν νὰ μὴ πολεμήσῃ, δὲν θὰ παρεδέχετο τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν· ἑπομένως ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται ἐντὸς τῶν τεσσάρων ὑποθέσεων, διότι ἄλλως ποίαν δικαιολογίαν θὰ ἔχουν ὅσα ἔφερε καὶ φέρει ἐνώπιόν μας; Τὸ νὰ εἴπωμεν, ὅτι θὰ πολεμήσωμεν μόνοι ἡμεῖς πρὸς τὴν Τουρκίαν μόνην, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι σπουδαῖον· ἠμποροῦσε νὰ ἔλθῃ περίστασις, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ εὑρεθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν, ἀλλὰ ὅταν πρόκηται ἢ τὸ πᾶν νὰ ἀπολέσῃ, ἢ τὸ πᾶν νὰ ἀποκτήσῃ, ἀλλὰ νὰ πολεμήσῃ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου 24 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, νομίζω, ὅτι, καὶ ἂν τὸ εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις, κανεὶς δὲν θὰ πιστεύσῃ, ὅτι αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγει τὸ πιστεύει. Ἀφοῦ δὲν ἐπολεμήσαμεν τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1878, τίς δύναται νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἑτοιμαζόμεθα νὰ πολεμήσωμεν κατὰ τῆς Τουρκίας τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1879; Εἷς μόνον ἄνθρωπος ἠμπορεῖ νὰ τὸ πιστεύσῃ, ὅτι δύναται νὰ μᾶς ἔλθῃ ἡ τοιαύτη τρέλλα εἰς τὸν νοῦν μας, καὶ αὐτὸς θὰ ἦναι ἐκεῖνος, ὅστις, ἐνῷ ὅλος ὁ κόσμος τότε ἐπίστευεν, ὅτι θὰ πολεμήσωμεν, ἐκεῖνος μόνον δὲν τὸ ἐπίστευεν καὶ ἐκεῖνος μόνος ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ, ἀφοῦ δὲν ἐπολεμήσαμεν τὸ 1878, ὅτε τὰ πάντα ἦσαν ὑπὲρ ἡμῶν, ἴσως πολεμήσωμεν τὸ 1879, ὅτε τὰ πάντα εἶναι καθ’ ἡμῶν. Δὲν ἐπολεμήσαμεν, ὅταν εὑρίσκοντο εἰς τὰ πρόθυρα τῆς Κωνσταντινουπόλεως 600,000 Ῥῶσοι, ὅταν 90,000 Τοῦρκοι, τὸ ἄνθος τοῦ στρατοῦ τῆς Τουρκίας, ἦσαν αἰχμάλωτοι εἰς τὴν Ῥωσίαν, καὶ αἱ ὅμοροι ἐπαρχίαι εὑρίσκοντο εἰς πλήρη ἐνθουσιασμὸν, ἀλλὰ μόνον εἰσῆλθεν ὁ στρατὸς καὶ ἀμέσως ἐπέστρεψε, καὶ θὰ σκεφθῶμεν τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1879 νὰ πολεμήσωμεν μόνοι, μόνοι πρὸς μόνην τὴν Τουρκίαν, διαθέτουσαν τὸ ὅλον τῶν δυνάμεών της; Ἀλλὰ εἶναι δυνατὸν νὰ συλλογίζηται ἡ Κυβέρνησις νὰ πολεμήσωμεν ἡμεῖς μόνοι κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐχούσης σύμμαχον; Βεβαίως τοιαύτη ὑπόθεσις δὲν δύναται νὰ τεθῇ. Ἔρχεται ἡ τρίτη ὑπόθεσις, ὅτι ἑτοιμαζόμεθα νὰ πολεμήσωμεν ἡμεῖς μετὰ συμμάχου κατὰ τῆς Τουρκίας, μὴ ἐχούσης σύμμαχον. Ἠμπορεῖ νὰ ἦναι ἡ περίπτωσις αὐτή, ἀλλ’ ἠμπορεῖ καὶ νὰ μὴ ἦναι, ἡ Κυβέρνησις ἠμπορεῖ νὰ γνωρίζῃ, ἀλλὰ καὶ οὐδεμία τῶν μεγάλων Δυνάμεων ἠμπορεῖ νὰ θελήσῃ νὰ κινήσῃ πόλεμον μόνον χάριν ἡμῶν καὶ χάριν μόνον τῆς ἐκτελέσεως τοῦ 24 ἄρθρου τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Θὰ κινήσῃ τὸν πόλεμον ἐκεῖνον, ἂν τὸν κινήσῃ σπρώχνουσα ἡμᾶς ἐμπρὸς ἢ ἔχουσα ἡμᾶς ὄπισθέν της, ἀλλὰ διὰ σκοποὺς ἰδικούς της, τοὺς ὁποίους αἱ ἄλλαι Δυνάμεις θὰ γνωρίζωσι καὶ εἰς τοὺς ὁποίους θ’ ἀντιταχθῶσιν, ὥστε ἕνεκα τούτου δὲν θέλει μείνει ἡ Τουρκία ἄνευ συμμάχων· καὶ τότε θέλομεν ἔχει ἄφευκτον τὸν γενικὸν πόλεμον, ὅστις θέλει ἐπέλθει διὰ τὴν προσεγγίζουσαν ὁριστικὴν λύσιν τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος καὶ ὁ ὁποῖος θὰ χωρίσῃ εἰς δύω στρατόπεδα τὰς εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις. Ἐὰν τοιαύτη εἶναι ἡ θέσις τῶν πραγμάτων, συμφέρει τῇ Ἑλλάδι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ εὑρεθῇ δεσμευμένη καὶ ἀνήκουσα εἰς οἱονδήποτε τῶν δύω στρατοπέδων; Ἐδῶ πρέπει νὰ προσέξῃ πολὺ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, μήπως προσκολληθῇ ἐκ προοιμίων εἰς πολιτικὴν, ἡ ὁποία κατόπιν ἀποβῇ ἐπιζήμιος. Ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ μείνῃ κατὰ τὴν ἔναρξιν οὐδετέρα. Ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ μείνῃ ἐλευθέρα πάσης ἐκ προοιμίων ὑποχρεώσεως, ὥστε νὰ διέλθῃ τὴν κρίσιμον στιγμὴν ἀκινδύνως. Ἴσως ἐκεῖ, ὅπου νομίζομεν σήμερον, ὅτι θὰ ἦναι μεγάλη βλάβη, ἂν προσκολληθῶμεν, ἴσως θὰ ἦναι ὠφέλεια ἀκολούθως καὶ εἰς τὸ ἐναντίον βλάβη. Εἴμεθα μικροὶ καὶ ἀδύνατοι· δὲν θὰ φανῶσιν ὅτι κινοῦνται ἐν ὅπλοις ὑπὲρ ἡμῶν, εἰμὴ διὰ νὰ μᾶς σπρώξωσιν ἐμπρὸς ἢ διὰ νὰ μᾶς σύρωσιν ὀπίσω των, ἀλλὰ μόνον διὰ τοὺς σκοπούς των. Προετοιμάζεται ἴσως ἡ Κυβέρνησις δι’ αὐτὴν τὴν τελευταίαν περίστασιν, καὶ πρέπει νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι δι’ αὐτὴν καὶ πρέπει νὰ τὸ ἔχωμεν κατὰ νοῦν, ὅτι ἐνώπιον τοῦ ἐπερχομένου χρόνου, ὅτε δὲν θὰ ἔχωμεν ἀκόμη λελυμένον τὸ ζήτημά μας, ἐὰν καὶ μετὰ τὰ τελευταῖα γεγονότα ἐξακολουθῶμεν νὰ πράττωμεν, ὅπως ἕως τώρα, ἀναπολόγητοι θὰ μείνωμεν ἐνώπιον τῶν μεταγενεστέρων. Πρέπει νὰ τὸ ἔχωμεν καλὰ κατὰ νοῦν καὶ νὰ ῥυθμίσωμεν πρὸς τοῦτο σπουδαίως τὸν διαγωγήν μας, ὅτι ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου, καθὼς ἕνας διπλωμάτης εἶπε, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἡ πρώτη δημοσίευσις τοῦ πρώτου μέρους τῆς δευτέρας ἐκδόσεως τῆς διανομῆς τῆς Πολωνίας. Τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα μᾶς προτείνει σήμερον ἡ Κυβέρνησις, εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ μᾶς προετοιμάσωσιν εἰς τοῦτο; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα, ἰδοὺ ἡ πολιτικὴ, ἡ ὁποία μᾶς χωρίζει, ἰδοὺ ποῦ διαιρούμεθα μὲ τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι καιρὸς, κύριοι, νὰ σκεφθῶμεν σπουδαίως, εἶναι καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν ἀνδρικῶς, ἵνα μὴ δείξωμεν ὅτι καὶ σήμερον εἴμεθα ἄξιοι τῆς ἐπιπλήξεως, τὴν ὁποίαν ὁ ἱερεὺς τῆς Αἰγύπτου ἀπηύθυνε πρὸς τὸν Πλάτωνα. 18 ἢ 30,000, ἢ 50,000 στρατὸς τί ἀξίζει, ὅταν δὲν ἦναι στρατός; Ὁ στρατὸς ὁ πρωσσικὸς ὑπὸ τὸν Μέγαν Φρειδερίκον ἔκαμε τὰ θαύματα, τὰ ὁποῖα τοῦ ἀπέδωκαν τὸν τίτλον, ὅτι ἦτο ὁ πρῶτος στρατὸς τοῦ κόσμου. Ὁ στρατὸς οὗτος μετ’ ὀλίγον κατεστράφη ὑπὸ τοῦ πρώτου Ναπολέοντος ἐντὸς 30 ἡμερῶν. Ὁ στρατὸς οὗτος κατεῖχε τὸ ἰσχυρότερον φρούριον τῆς Πρωσσίας, τὸ ὁποῖον ἦτο ἐφωδιασμένον μὲ ἰσχυρότατον πυροβολικόν, ἄπειρον ὑλικόν· μία ἴλη τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ ὑπὸ τὸν Μυρὰτ παρουσιάσθη πρὸ τῶν τειχῶν, καὶ παρέδωσαν τὰ ὅπλα οἱ πολιορκούμενοι, καὶ τότε ὁ Ναπολέων ἔγραφε πρὸς τὸν Μυρὰτ, ὅτι θὰ διαγράψῃ τὸ πυροβολικὸν ἀπὸ τὸν στρατόν του, ἀφοῦ διὰ μόνης τῆς σπάθης τοῦ ἱππικοῦ του ὁ Μυρὰτ ἐκπορθεῖ τὰ φρούρια. Πόθεν προῆλθεν ἡ ἔκπτωσις τοῦ στρατοῦ τοῦ πρωσσικοῦ, Ὁ Χάρδενβεργ, ὁ συνεργάτης τοῦ Στέϊν, ἐκθέτων τὰ αἴτια τῆς παρακμῆς τοῦ πρωσσικοῦ στρατοῦ σημειοῖ, ὅτι «οἱ στρατιωτικοὶ μετὰ τοὺς ἐπὶ μεγάλου Φρειδερίκου θριάμβους των παρῄτησαν τὰ στρατιωτικὰ καὶ ἀνεμίχθησαν εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἔγειναν νομάρχαι, διοικηταὶ, ἔπαρχοι, παρέκλιναν δὲ καὶ τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰ ἔργα του καὶ τὸν ἀπησχόλησαν εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ὡς μέγα τι καὶ ἀνήκουστον σημειοῖ, ὅτι ἔφθασαν νὰ εἰσπράττωσι τοὺς φόρους διὰ τοῦ στρατοῦ.» Αὐτὰ εἶναι τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα ἁρμόδιος παρατηρητὴς σημειοῖ ὡς καταστρέψαντα τὸν στρατὸν τοῦ μεγάλου Φρειδερίκου. Εἶναι τοιοῦτος ὁ στρατός μας, κύριοι, ναὶ ἢ ὄχι; Τὸν στρατόν μας, κύριε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ἠμπορεῖ νὰ τὸν θεωρήσῃς ὅμοιον τοὐλάχιστον μὲ τὸν καταστραφέντα στρατὸν τοῦ μεγάλου Φρειδερίκου; Εἶναι εἰς τοιαύτην θέσιν, κύριοι, ὁ στρατός μας ἢ εἶναι ἀκόμη εἰς χειροτέραν; ἐγὼ δὲν εἶμαι στρατιωτικὸς, δὲν εἶμαι εἰδικὸς, οἱ ἀξιότιμοι στρατιωτικοὶ συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ὑποθέτω θ’ ἀκολουθήσωσιν εἰς τὸ βῆμα, θὰ διευκρινήσουν καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα, διότι, πρὶν ἢ φθάσωμεν ν’ ἀναβιβάσωμεν εἰς 18, 25, ἢ 35,000 τὸν στρατόν μας, ὀφείλετε νὰ μᾶς ἀποδείξητε, ὅτι τὸν ἔχετε στρατὸν, καὶ δὲν εὑρίσκεται ἀκόμη εἰς ἣν θέσιν τὸν ἀπεικόνιζεν εὑρισκόμενον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὰ 1874, καὶ σᾶς ἀναγινώσκω τώρα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ νῦν κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὰ 1874 ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν κ. Γρίβαν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ. «Τρεῖς χρόνους διοικεῖτε, κύριοι, τὸν στρατὸν ἀδιακόπως· ἐλλείπει πλέον ἡ πρόφασις, ὅτι τὸ ἀεννάως μεταβαλλόμενον ὑπουργεῖον δὲν δύναται νὰ πράξῃ τὸ καλόν· τρεῖς χρόνους διοικεῖτε τὸν στρατόν· τί περὶ αὐτοῦ καλὸν ἐγένετο; Καὶ, κύριοι, ὅ,τι ἤδη γίνεται, εἶναι δολοφονία τοῦ στρατοῦ. Διατί; Διότι, ἐὰν ὁ στρατὸς ὁ ἑλληνικὸς δὲν ἔχῃ ὡς ἀποστολήν του τὴν κυρίαν καὶ ἀρχικὴν ἰδέαν, διὰ τὴν ὁποίαν συνεστήθη, καὶ διὰ τὴν ὁποίαν πᾶς στρατὸς συνιστᾶται, ἐὰν ἡ ἀποστολὴ τοῦ στρατοῦ μεταβληθῇ, ὅπως τὸν μεταβάλλετε εἰς στρατὸν ὑπηρεσίας, εἰς ἀκόλουθον τῆς χωροφυλακῆς, τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ ἑξῆς, καὶ ἐὰν δὲν τὸ σκοπεύητε, θέλετε ἐκβιάσει τὴν διάλυσιν. Αἱ ἀνάγκαι τῆς ὑπηρεσίας ἀπαιτοῦσιν ὄργανα τῆς ἀστυνομίας, καὶ οὐχὶ τακτικὸν στρατόν. Ἡ κοινὴ πεποίθησις, μὴ βλέπουσα ἐν αὐτῇ πραγματοποιούμενον τὸν προορισμὸν τοῦ στρατοῦ, θέλει ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τὸν ἐγκαταλείψει ὡς τοιοῦτον. Ὁ στρατὸς λοιπὸν, ὅπως τὸν ἀποκατεστήσατε, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ εὐάρεστον ὕπαρξιν καὶ μέλλον εὐτυχές. Τὸν στρατὸν, ἐπαναλαμβάνω, θέλετε ν’ ἀποκαταστήσητε ὄργανον κοινῆς ὑπηρεσίας, ὅτι δὲ λέγω ἀλήθειαν, ἐπικαλοῦμαι τὴν τελευταίαν ἔκθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Θέλει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν αὔξησιν στρατοῦ· διατί; διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, διὰ νὰ συνοδεύῃ τοὺς εἰσπράκτορας, διὰ νὰ καταδιώκῃ τοὺς νεοσυλλέκτους, τοὺς λιπομάρτυρας κτλ. Ὁ στρατὸς εἰς χεῖράς σας εἶναι λοιπὸν βοηθὸς τῆς ἀστυνομίας, στρατὸς τῆς ὑπηρεσίας καὶ, καθὼς εἶπον ἄλλοι, θέλετε νὰ τὸν κάμητε στρατὸν κόμματος. Καὶ ἐνόησα οὕτω τὸν σκοπὸν καὶ τῆς προσθήκης τῶν χρημάτων καὶ τῆς προσθήκης τῶν βαθμῶν. Ὅταν τὸν στρατὸν τὸν ἐκβάλλητε ἀπὸ τὸν κύριον προορισμόν του, ὅταν τὸν στρατὸν τὸν μεταβάλλητε εἰς ὄργανον ὑπηρεσίας, ὅταν τὸν στρατὸν τὸν ἐθέσατε πρὸς παραβίασιν τοῦ νόμου καὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν πολιτῶν, ὅταν καταγίνησθε νὰ τὸν διαφθείρητε, τότε, κύριοι, ἔχετε ἀνάγκην αὐτὸν τὸν στρατὸν νὰ τὸν προσκολλήσητε εἰς ἑαυτοὺς διὰ προσωπικῶν ἀμοιβῶν καὶ διὰ προσωπικῶν διακρίσεων. Καὶ ἐννοῶ διὰ τοῦτο τὴν τάσιν πρὸς νέους προβιβασμοὺς καὶ νέας προσωπικὰς ἱκανοποιήσεις. Ἀλλ’ οὕτως, ἐπαναλαμβάνω, δὲν σώζετε τὸν στρατὸν, διότι ἀποκαθιστᾶτε τὴν θέσιν του δύσκολον εἰς τὴν συνείδησιν τῆς κοινωνίας, οὕτω τὸν χαρακτηρίζετε ὡς ἐπιβλαβῆ, θέσιν ἐχθροῦ τῷ προετοιμάζετε ἐν τῷ μέσῳ τῶν ἀδελφῶν του. Ἡ κοινωνία ἀπαιτεῖ στρατὸν μὲ τὰς ἀρετὰς τῶν ἀρχαίων Ῥωμαίων, καὶ ὄχι μὲ τὰς κακίας τῶν νεωτέρων Πραιτωριανῶν. Τοιοῦτος θέλομεν ἡμεῖς νὰ ἦναι ὁ ἑλληνικὸς στρατός. Ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ σημεῖον ὅθεν ἀνεχώρησεν, ὁ στρατὸς πρέπει νὰ διοργανισθῇ, ὅπως ὅλοι οἱ στρατοὶ τοῦ κόσμου, διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ἐν ἐποχῇ, ἣν παρουσιασθῇ τοιαύτη, ὡς ὁ πυρὴν τῆς συγκεντρώσεως ὅλων τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, ὡς τὸ σχολεῖον τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὸν νόμον, τῆς συναισθήσεως τῆς τιμῆς καὶ τῆς δόξης. Ἀλλ’ ὡς πυρὴν τῆς συγκεντρώσεως ὅλων τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὁ στρατὸς, ὅπως σεῖς τὸν ἐσχηματίσατε, ὅπως σεῖς τὸν ἀποκατεστήσατε. Οὕτω θέλομεν ἡμεῖς εἰς τὸν καλὸν διοργανισμὸν καὶ εἰς τὴν ἠθικὴν βελτίωσίν του νὰ μονιμοποιήσωμεν, νὰ τὸν ἀναπτύξωμεν καὶ νὰ βελτιώσωμεν τὴν κατάστασίν του ἐν γένει. Σεῖς θέλετε ὀλίγον κατ’ ὀλίγον κατορθώσει νὰ τὸν παραλύσητε, νὰ τὸν ἐκμηδενίσητε. Καὶ ἐννοῶ, κύριοι, τὸν σκοπόν σας, ἐννοῶ τὴν πολιτικήν σας. Ἡ πολιτική σας εἶναι ἁπλῶς τῆς ὑπηρεσίας· θέλετε νὰ χρησιμεύσῃ ὁ στρατὸς ὡς ὄργανόν σας· ἐνασχολεῖσθε πρὸ πάντων νὰ ταπεινώσητε τὸ φρόνημά του. Στρατὸς τοιοῦτος, καὶ ἀποκλειστικῶς τὰς ἀνάγκας τῆς τακτικῆς ὑπηρεσίας ἱκανοποιῶν, θέλει αὐτομάτως κολοβωθῆ» Ἡ κατάστασις αὕτη τοῦ στρατοῦ, τὴν ὁποίαν πιστοποιεῖ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὸ 1874, εἶναι ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον ἀκόμη μετὰ τέσσαρα ἔτη; τὸ ἐβεβαίωσεν εἰς μίαν προηγουμένην συνεδρίασιν ὁ ἀξιότιμος πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Παπαμιχαλόπουλος, τὸ ἐβεβαίωσεν εἰς τὴν αὐτὴν ταύτην συνεδρίασιν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὁ ἀξιότιμος τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Σαπουντζάκης, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τοῦ βήματος μᾶς εἶπον, ὅτε τοῖς ἐγένετο παρατήρησις ὅτι διὰ τοῦ στρατοῦ θὰ θελήσουν πάλιν νὰ συνάξωσι τοὺς ἐφέδρους, μᾶς εἶπον, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν γίνεται τίποτε χωρὶς στρατιώτας, δὲν ἠμπορεῖς νὰ συνάξῃς νεοσυλλέκτους, νὰ εἰσπράξῃς φόρους, δὲν ἠμπορεῖς νὰ κάμῃς τίποτε, χωρὶς νὰ μεταχειρισθῇς τοὺς στρατιώτας. Λοιπὸν ὁ στρατὸς σήμερον εὑρίσκεται εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο εἰς τὰ 1874, ὅτε τοιαύτας πικρὰς παρατηρήσεις πρὸς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἀπηύθυνεν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, καὶ τοιοῦτον στρατὸν θέλετε νὰ αὐξήσητε δι’ ἄλλων ὁμοίων ἢ δι’ ἄλλων χειροτέρων, διότι οἱ ἔκτακτοι ἔφεδροι, οἱ ἐθνοφύλακες, ὅπως θέλετε νὰ τοὺς ὀνομάσητε, οὐδὲν ἄλλο θὰ ἦναι παρὰ σμῆνος ἀτάκτων φορούντων τὴν στολὴν καὶ φερόντων τὸ τουφέκι. Ἀλλὰ στρατὸς τοιοῦτος, καὶ ἂν φθάσῃ τὸν ἀριθμὸν τοῦ πρωσσικοῦ στρατοῦ ἐπὶ Ναπολέοντος Αʹ, θὰ λάβῃ τ’ ἀποτελέσματα τοῦ στρατοῦ ἐκείνου, καὶ τοῦτο κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἰδοὺ ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν. Ἡμεῖς σᾶς λέγομεν σταθῆτε, τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀκολουθεῖτε, δὲν εἶναι σύστημα ἐξοπλισμοῦ τοῦ Ἔθνους, εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐν ἀνάγκῃ θὰ μᾶς ἐκθέσῃ εἰς χειρότερα ἀποτελέσματα ἀπὸ ἐκεῖνα εἰς τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ ἐξετέθημεν. Ἔπαυσε πλέον ἡ ἐποχὴ ἡ τυχοδιωκτικὴ διὰ τὴν Ἑλλάδα, δὲν ἔχομεν τὴν ἀνάγκην πλέον νὰ ὑποκινῶμεν κινήματα ἄτακτα. Τὸ 1854 καὶ 1878 πρέπει ν’ ἀποθάνουν διὰ παντός. Ἡ Τουρκία δὲν ζῇ πλέον, ἡ Τουρκία ἀπέθανεν εἰς τὰς συνειδήσεις τῶν πλέον ἰσχυρῶν ὑπερμάχων αὐτῆς. Ἡ Εὐρώπη δὲν συνῆλθεν εἰς τὸ Βερολῖνον εἰς Συνέδριον, ὡς εἰς Παρισίους τὸ 1856, διὰ νὰ ἐγγυηθῇ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Τουρκίας, διὰ νὰ κατατάξῃ τὴν Τουρκίαν μεταξὺ τῆς εὐρωπαϊκῆς κοινωνίας, ἀλλὰ διὰ νὰ κάμῃ τὴν πρώτην διανομὴν, καθὼς τὴν ἔκαμεν. Οἱ πλέον ἔνθερμοι ὑποστηρικταὶ τῆς Τουρκίας δὲν θὰ θυσιάσουν πλέον ποταμοὺς αἱμάτων καὶ ἀμυθήτους θησαυροὺς δι’ αὐτήν. Αὐτὴ ἡ Ἀγγλία εἰς Βερολῖνον ἐφρόντισε νὰ παραλάβῃ ἀρκούντως τὸ μέρος της, ἀμέσως μὲν διὰ τῆς κατοχῆς τῆς Κύπρου, ἐμμέσως δὲ διὰ τῆς ἀποκλειστικῆς προστασίας τῆς μικρᾶς Ἀσίας. Τί ἐννοοῦσι μὲ ἀποκλειστικὴν προστασίαν οἱ Ἄγγλοι, τὸ γνωρίζετε. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει νὰ κάμῃ ἄλλο παρὰ νὰ φροντίσῃ διὰ τὴν στιγμὴν τοῦ θανάτου τῆς Τουρκίας, ἡ ὁποία ἠμπορεῖ νὰ ἦναι σήμερον, μετὰ 5, μετὰ 6 μετὰ 12 μῆνας, μετὰ 2 μετὰ 6 μετὰ 12 ἔτη, δὲν γνωρίζομεν τὸ πότε, τὰ φαινόμενα δεικνύουσιν, ὅτι θὰ ἦναι λίαν ταχέως, ἴσως μέχρι τῆς ἀνοίξεως. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει νὰ κάμῃ ἄλλο παρὰ νὰ δείξῃ τότε, ὅτι εἶναι ζῶσα, καὶ ὅτι δύναται νὰ ζήσῃ, διὰ νὰ δείξῃ δὲ τοῦτο πρέπει νὰ παρασταθῇ εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κόσμου μικρὸν κρατίδιον καθὼς εἶναι, ἀλλὰ σπουδαίως σκεπτόμενον καὶ σπουδαίως ἐνεργοῦν. Σπουδαίως σκεπτόμενον ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν του, ἐπὶ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως ἐπὶ τῆς ἀληθοῦς ἀναπτύξεως τῶν στρατιωτικῶν του δυνάμεων, ἀλλὰ τῶν δυνάμεων ἐκείνων, τὰς ὁποίας δύναται ὁ Εὐρωπαῖος νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι μὲν ὀλίγαι, ἀλλὰ δύνανται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν, ὄχι τῶν δυνάμεων ἐκείνων, τὰς ὁποίας πρὸ ἓξ μηνῶν κατεδικάσθημεν νὰ βλέπωμεν ἐδῶ εἰς τὸ προαύλιον τοῦ βουλευτηρίου, χωρικοὺς μὲ μίαν κάππαν, καὶ νὰ τοὺς λέγωμεν, προχωρήσατε ἐμπρός. Ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος ζητεῖτε νὰ ψηφισθῇ, παρεκτὸς ὅτι δὲν θὰ κάμῃ ἄλλο παρὰ νὰ παραγεμίσῃ τὸν στρατὸν μὲ ἀκόμη περισσοτέραν ἀταξίαν, θὰ ἔχῃ ὄχι εὐχάριστα ἀποτελέσματα διὰ τὴν κοινωνίαν. Σεῖς οἱ ἴδιοι ὡμολογήσατε, ὅτι εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν τοιούτων μέτρων ἐγένοντο παρανομίαι, τὰς ὁποίας ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὠνόμασε σωματεμπορίαν. Πρόκειται νὰ τεθῇ πάλιν τὸ ξῖφος τοῦτο τοῦ Δαμοκλέους ἐπὶ τῆς κεφαλῆς 22,000 πολιτῶν, ἐν ὥρᾳ δημοτικῶν καὶ βουλευτικῶν ἐκλογῶν. Μὴ προσθέτωμεν νέα αἴτια ἐκλύσεως τῆς κοινωνίας, ἀκριβῶς διότι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν στιγμὴν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Ὀφείλομεν μὲ κάθε τρόπον νὰ ζητήσωμεν νὰ καλλιτερεύσῃ ἡ ἐσωτερικὴ κατάστασις τοῦ τόπου. Εἶπον ἐκλύσεως τῆς κοινωνίας, καὶ ἡ ἔκφρασις εἶναι βαρεῖα, ἀλλὰ δὲν θὰ τὴν ἀναπτύξω, ἴσως ἄλλοτε φέρω τὸν λόγον ἐπ’ αὐτοῦ. Περιορίζομαι εἰς ὅσα ἀπὸ τοῦ βήματος ἠκούσατε. Προχθὲς ἠκούσατε τὸ βαρὺ ἔγκλημα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν Ἀθήναις ὑπὸ στρατιωτῶν, ἐναντίον δύο ἐντίμων πολιτῶν.

§82ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Τί σχέσιν ἔχει;

§83ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σχέσιν μεγάλην ἔχει, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ὅταν τὴν κατάστασιν αὐτὴν δὲν προσπαθήσῃς....

§84ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ κ. Κάρτσονας τὸ εἶπεν, ὄχι ὁ κ. Ὑπουργός.

§85ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριε Ὑπουργὲ, ἐνόμισα, ὅτι ὑμεῖς διεκόψατε, ἄλλως δὲν ἀπαντοῦσα. Περιορίζομαι εἰς τὸ ἄλλο, τὸ ὁποῖον προχθὲς ἐλέχθη, ὅτι ἐδῶ εἰς τὰ πρόθυρα τῆς πρωτευούσης, εἰς τὸν Πειραιᾶ, δὲν εἶναι ἀσφάλεια τῆς ἰδιοκτησίας. Ἠκούσαμεν ἀπὸ τὸν κ. Κορωναῖον, ἠκούσαμεν ἀπὸ τὸν κ. Γκίκαν, ἠκούσαμεν πιστοποιούμενον τοῦτο ἀπὸ ἕνα τῶν πλέον ἐνθέρμων τῶν φίλων σας, ἀπὸ τὸν κ. Θεοχάρην, ὅτι ὑπάρχει ἑταιρία ἐν Πειραιεῖ ὠργανισμένη καὶ ἔχουσα ἐπὶ κεφαλῆς ἕνα ξένον τυχοδιώκτην.

§86ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Εἶναι πρὸ χρόνων αὐτὴ ἡ ἑταιρία.

§87ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἠκούσαμεν, ὅτι αὐτὴ ἡ ἑταιρία, συνεταιρίσθη μὲ ἄλλους κακούργους καὶ ὅτι αὐτὸς ὁ κ. Γκίκας δὲν τολμᾷ, ὡς εἶπεν ὁ ἴδιος, νὰ ὑπάγῃ εἰς τὰ κτήματά του. Ἐὰν ἦναι πρὸ χρόνου, κ. Θεοχάρη, ἡ ἑταιρία, τόσον περισσότερον ἐπιβαρύνει τὴν παροῦσαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, τότε θὰ εἴπῃ, ὅτι πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἐλαττώσωμεν τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα φέρουν τὴν παραλυσίαν ταύτην, καὶ ὄχι νὰ τὰ ἐπαυξήσωμεν· πρὸς τοῦτο δὲ πρέπει τὸν ὑπάρχοντα στρατὸν νὰ τὸν καλλιτερεύσωμεν, πρὶν ἢ τὸν ἐξογκώσωμεν. Συμπεραίνω λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς εἰρηνικῆς λύσεως τοῦ ζητήματος μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου πρέπει νὰ τὸ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος, νὰ μὴ ἀπατώμεθα καὶ νὰ διαβουκολῶμεν τὸ κοινὸν μὲ τὴν ἰδέαν, ὅτι σήμερον ἢ αὔριον θὰ λάβωμεν τὰς ἐπαρχίας. Ἡ δὲ λύσις, τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις, ἡ λύσις διὰ τῆς βίας, ὁ δρόμος, τὸν ὁποῖον μᾶς ἀνοίγει, ὡς ἐκ τοῦ τρόπου διὰ τοῦ ὁποίου τὸν ἀνοίγει, εἶναι δρόμος βεβαίας καταστροφῆς, δὲν θὰ ἦναι ἄλλο παρὰ ἀνεπανόρθωτος βλάβη τοῦ τόπου. Ἐὰν ὅμως δὲν ἦναι ἰδέα τῆς Κυβερνήσεως ὁ πόλεμος, ὅλα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα μᾶς ἔφεραν ἐδῶ, εἶναι μάταια, εἶναι χαμένα, ἐξαντλοῦντα τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου, τὰς ὁποίας θὰ ζητήσωμεν προσεχῶς ἴσως καὶ θὰ τὰς εὕρωμεν ἐξηντλημένας.

§88ΖΩΧΙΟΣ. Ὅρα παράρτημα.

§89ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ ζήτημα, ἂν ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ἦναι 18,000, ἢ 15,000 ἢ 20,000, ὅπως ἀνεπτύχθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ζήτημα οἰκονομικὸν, εἶναι ζήτημα τῆς διοικήσεως· οὔτε ὁ κ. Ζωχιὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κατακρίνῃ τὰς 18,000, οὔτε ἐγὼ τὰς 12,000, οὔτε ἄλλος τις τὰς 20,000. Ἡ Κυβέρνησις σᾶς λέγει, ὅτι διὰ τὸ 1879, ἐπειδὴ προβλέπω, ὅτι αἱ περιστάσεις τοῦ Ἔθνους, ἢ ἡ ἔκτασις τοῦ Ἔθνους καὶ αἱ ἀνάγκαι θὰ ἦναι ἀνώτεραι τῶν μέχρι τοῦδε, θέλω νὰ αὐξήσω τὴν τακτικὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ. Τοῦτο εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξετάσωμεν, ὅταν θὰ συζητηθῇ ὁ προϋπολογισμός· ἐκεῖ δὲ θὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ἐπαρκῶσι τὰ οἰκονομικά μας μέσα πρὸς συντήρησιν τῶν 18,000. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ 18,000 στρατοῦ καὶ μᾶς ὑποδείξῃ τὰ πρὸς συντήρησιν μέσα, δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς ν’ ἀρνηθῶμεν δικαιολογημένως τὰ ζητούμενον. Τὸ ζήτημα, κύριοι, ἡνώθη μὲ τὸ ζήτημα τῆς πολιτικῆς, καὶ ἐπανελήφθη ἡ συζήτησις, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἦναι εἰς θέσιν, ἢ ἂν συμφέρῃ νὰ ἐπιχειρήσῃ πόλεμον, ναὶ ἢ ὄχι. Ἐπανελήφθη τὸ ζήτημα, ἐὰν πρέπῃ νὰ ἔχῃ ἐνεργὸν πολιτικὴν καὶ ἂν τὰ πολιτικὰ φαινόμενα ἀπαιτοῦσι τὴν τοιαύτην πολιτικήν. Καὶ ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς ἐχαρακτήρισε τὴν ἰδικήν μου γνώμην ὡς προφητείαν, ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν ἦτο προφητεία, διότι θὰ ἦτο γελοῖον νὰ εἴπω τοιοῦτόν τι, ἀλλ’ ἠρύσθην τὰς σκέψεις μου ἐκ τῶν πραγμάτων, ὁ δὲ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ χθὲς ἀκόμη ἐσυμφώνησεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ὁ τρόπος, μὲ τὸν ὁποῖον διετυπώθη ἡ ἀπόφασις τοῦ Συνεδρίου, οἱ λόγοι οἱ προκαλέσαντες τὸ μέτρον τῆς ῥυθμίσεως τῶν ἑλληνικῶν ὁρίων, τὸ γενικὸν συμφέρον τῆς Εὐρώπης περὶ εἰρηνεύσεως τῆς Ἀνατολῆς, ὅπερ ἐθεωρήθη ὡς πρώτη ἀνάγκη, δεικνύουσιν, ὅτι ἡ Εὐρώπη σπουδαίως ἀπεφάσισεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐν πρωτοκόλλῳ διετύπωσε. Καὶ βεβαίως, κύριοι, ἐὰν ἡ Εὐρώπη δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν ἐκείνην, ἐὰν ἐνόμιζεν, ὅτι ὁ τοιοῦτος τρόπος τῆς ἐκτελέσεως δὲν ἤθελεν ἔχει σχέσιν μὲ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Εὐρώπης, ἤθελεν ἀσχοληθῆ οὐ μόνον γενικῶς περὶ διαῤῥυθμίσεως τῶν ὁρίων, ἀλλ’ ἤθελε διαγράψει καὶ τὰς γραμμάς, τὰς ὁποίας ἡ διεθνὴς Ἐπιτροπὴ ἔμελλε ν’ ἀκολουθήσῃ; Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι διὰ τῆς γενικῆς διαῤῥυθμίσεως ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεις· ἑπομένως δικαιοῦμαι νὰ ἔχω τὴν πεποίθησιν, στηριζόμενος καὶ εἰς τὰς νεωτέρας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐνεργείας, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις πλαγίως καὶ ἐμμέσως μᾶς ἐξήγησεν, ὅτι ἡ ἀπόφασις θὰ ἐκτελεσθῇ εἰρηνικῶς. Ἀλλά, κύριοι, τὸ ζήτημα αὐτὸ νομίζω, ὅτι δὲν ἔχει σχέσιν οὐδεμίαν μὲ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1879 σημειοῦται ἡ τακτικὴ δύναμις τοῦ στρατοῦ 18,000, ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ διὰ τὸ 1879, ὁ ὑποβληθεὶς εἰς τὴν Βουλήν, ὁρίζει τὴν δύναμιν εἰς 18,000· τὸ νομοσχέδιον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ὁρίζει τὴν δύναμιν εἰς 18,000, ἄρα πρόκειται περὶ δυνάμεως τακτικῆς ἀναπληρούσης τὴν μέχρι τοῦδε δύναμιν τῶν 14,000. Σᾶς εἶπον χθές, ὅτι ὁ νόμος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ὁρίζει τὰ στοιχεῖα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα οὗτος θὰ συγκροτῆται. Χθὲς ὁ ἔντιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν μᾶς εἶπεν· «ἔχομεν ἀνάγκην στρατοῦ 18,000 καὶ ψηφίσατε τὸ νομοσχέδιον»· ἀλλὰ οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει τὸ ζήτημα τοῦ καταρτισμοῦ στρατοῦ 18,000 μὲ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε νὰ ψηφίσωμεν. Ἡ ἐθνοφυλακή, τὴν ὁποίαν θὰ γυμνάσητε, δὲν πρέπει ν’ ἀποτελῇ μέρος τῶν 18,000. Ἐννοεῖτε λοιπόν, φαίνεται, τὴν 1 Ἰανουαρίου νὰ πάρετε τοὺς ἐθνοφύλακας καὶ νὰ συμπληρώσητε τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Εἴπατέ το καθαρῶς, ὅτι θέλετε τοὺς ἐθνοφύλακας τακτικοὺς στρατιώτας διὰ τὸ 1879. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται, καὶ δὲν σᾶς τὸ λέγω, κύριοι, διὰ νὰ σᾶς ἐκφοβίσω, ὅπως σᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος Πρωθυπουργός· σᾶς λέγω τὴν ἀλήθειαν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ν’ ἀπαντήσῃ, ἂν δὲν ἦναι ἀληθὲς αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγω. Ἐθελοντὰς δὲν θέλετε, διότι θὰ τοὺς πληρόνητε περισσότερον· κληρούχους δὲν ἔχετε· ἀπὸ ποῦ λοιπὸν θὰ λάβητε τοὐλάχιστον δέκα χιλιάδας, ὧν θὰ λάβετε ἀνάγκην; ἀπὸ τοὺς ἐθνοφύλακας: Θὰ λάβητε ἀνθρώπους ἐγγάμους, πατέρας οἰκογενειῶν, ἐπαγγελματίας νὰ τοὺς κατατάξητε εἰς τὸν στρατὸν, ἐνῷ ὁ νόμος διὰ τὴν στρατεύσιμον ἡλικίαν προσδιορίζει τὸ 21 ἔτος. Σᾶς λέγει ὁ ἔντιμος Πρωθυπουργὸς, μήπως κατὰ τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν, δὲν εἴχομεν τὴν διαθέσιμον δύναμιν τῆς ἡλικίας τῶν 23 καὶ 24; Δὲν ἔχει οὕτω, διότι τοὺς διαθεσίμους θὰ φέρητε μόνον ἐν καιρῷ πολέμου. Ἐπὶ τούτου παρακαλῶ τὴν κυβέρνησιν νὰ ἐξηγηθῇ, καὶ νὰ μᾶς διαβεβαιώσῃ, ὅτι τοὺς ἐθνοφύλακας, ἅμα λάβωσι τὸ ὅπλον, δὲν θὰ κατατάξῃ εὐθὺς εἰς τὸν στρατόν. Ὑπὸ αὐτὴν λοιπὸν τὴν ἔποψιν πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα. Θέλετε 18,000, μεταχειρισθῆτε τὰ συνήθη μέσα, διὰ νὰ τοὺς συμπληρώσητε διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς στρατολογίας, διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν ἐθελοντῶν, διὰ τῆς κατατάξεως τῶν καθυστερούντων κληρούχων καὶ διὰ τῶν ἄλλων διαθεσίμων, καὶ ὄχι νὰ ζητῆτε νὰ κατατάξητε εἰς τὸν στρατὸν μὲ ἓν ἁπλοῦν Β. Διάταγμα ἐθνοφύλακας, ἵνα συμπληρώσητε τὴν τακτικὴν ἐνιαύσιον δύναμιν τῶν 18,000. Νομίζω, ὅτι, ὅπως καὶ ἂν θεωρηθῇ τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ τῆς μιᾶς ἢ ὑπὸ τῆς ἑτέρας πτέρυγος τῆς Βουλῆς, ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ σκεφθῇ ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων, τὰς ὁποίας ὑποβάλλω, καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξηγηθῇ, διότι προτίθεμαι νὰ ὑποβάλω μίαν τροπολογίαν, ἡ ὁποία θὰ περιορίζῃ τὸ ἄρθρον 7ον, τὴν ὁποίαν ὅμως ἄλλως, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ὑποθέτω, δὲν δύναμαι νὰ ὑποβάλω.

§90ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός.). Ἤκουσα, κύριοι,—διότι δὲν ἤμην παρὼν, —ὅτι ὁ κ. Πετιμεζᾶς εἶπεν, ὅτι ἐγὼ τῷ προσέφερα Ὑπουργεῖον ἐμμέσως ἢ ἀμέσως. Ἐπειδὴ δὲ πρώτην φορὰν ἀκούω τὸ τοιοῦτον, παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπῃ πότε καὶ διὰ τίνος προσώπου, διότι βεβαίως θὰ ἦτο ἄτοπον δι’ ἐμὲ νὰ ζητήσω νὰ παρασύρω τὸν κ. Πετιμεζᾶν (θόρυβος).

§91ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἔπρεπε νὰ μοὶ κάμητε τοιαύτην ἐρώτησιν, ἀλλ’ ἀφοῦ τὴν ἐκάμετε, σᾶς λέγω. Κατὰ τὸν Ἰανουάριον διὰ τοῦ κ. Βαρβιτσιώτη, καὶ ἀφοῦ ἔπεσεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ τοῦ κ. Δουκάκη.

§92ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁμολογῶ, ὅτι ποτὲ οὔτε συνέλαβον τὴν ἰδέαν, οὔτε ἀπεφάσισα νὰ προσλάβω συνάδελφον τὸν κ. Πετιμεζᾶν, ἀφοῦ ἐχωρίσθημεν. Τιμῶ τὸν κ. Πετιμεζᾶν καὶ τὸν ὑπολήπτομαι, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ ἰδέα δὲν μοὶ ἦλθε ποτέ. Καὶ ἂν ἐνθυμοῦμαι, ῥητῶς εἶπον, ὅτι αὐτὸ δὲν δύναται νὰ γείνῃ.

§93Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐγὼ λέγω τὸ ἐναντίον, καὶ εἶναι τόσον βέβαιον, ὥστε ὁ κ. Δουκάκης ἔμεινεν ἐδῶ ἐπὶ 15 ἡμέρας καὶ δὲν ἀνεχώρησε μὲ τὸ ἀτμόπλοιον, μὲ τὸν σκοπὸν νὰ μοὶ προτείνῃ τὴν φιλίαν σας. Ἐγὼ δὲ τοῦ εἶπον ῥητῶς, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ. Ὁ κ. Δουκάκης εἶναι εἰς τὰς Καλάμας, εἶναι φίλος ἰδικός σας, καὶ ἂς ἐρωτηθῇ.

§94ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Μετὰ τοῦ κ. Θεοχάρη ὡμίλησα πρὸς τὸν κ. Πετιμεζᾶν, ἀλλ’ οὐχὶ περὶ Ὑπουργείου· ἐπειδὴ δὲ ἐγὼ συνδέομαι διὰ συγγενείας μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, παρακαλῶ τὸν κ. Θεοχάρην νὰ ἐξηγηθῇ.

§95ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀφήσατέ τα αὐτὰ (θόρυβος).

§96ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ, κύριε Βαρβιτσιώτη, οὐδέποτε κάμνω χρῆσιν τῶν ἰδιαιτέρων ὁμιλιῶν. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἦλθε καὶ πάλιν ν’ ἀναφέρῃ τοιαῦτα, ἀνακαλῶ εἰς τὴν μνήμην τοῦ κ. Βαρβιτσιώτη, ὅτι πρὸ ἑνὸς ἔτους ἐν περιπάτῳ ὁ κ. Βαρβιτσιώτης μοὶ εἶπε ῥητῶς, ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐπιθυμεῖ νὰ λάβω μέρος εἰς τὸ ὑπουργεῖον, καὶ ἂν δὲν λάβω μέρος ἐγὼ, θὰ πάρῃ τὸν Σωτήρη, ἐγὼ δὲ εἶπον, ἂς πάρῃ τὸν Σωτήρη, διότι ἐγὼ δὲν λαμβάνω μέρος. Ἀλλ’ αὐτὰ δὲν εἶναι πράγματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ λέγωνται ἐδῶ.

§97ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθῆ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα εἴπατε. Πέρυσι, κ. Πρόεδρε, εἶχον ὑπάγει εἰς τὸ στρατιωτικὸν νοσοκομεῖον νὰ πιστοποιήσω τὴν ταυτότητα κληρούχου... (θόρυβος.)

§98ΡΑΛΛΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν μᾶς ἐνδιαφέρουν αὐτά.

§99ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δὲν θέλομεν νὰ τὰ μάθωμεν αὐτά. Εἰς τοιαῦτα ζητήματα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μάθωμεν τὴν ἀλήθειαν, διότι ὁ εἷς ἀναιρεῖ τὸν ἄλλον, οὔτε εἴμεθα ἐδῶ ἀνακριταί. Ἕκαστος ἐδῶ ἔχει τὰς πεποιθήσεις του καὶ τὰς ἰδέας του περὶ τῶν προσώπων (θόρυβος).

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαυρομιχάλης ἔχει τὸν λόγον.

§101ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§102ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρὸς τί ἡ βία; Θὰ ὁμιλήσουν καὶ ἄλλοι εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ πτωχεύσεως ἡμεῖς πάντοτε ἐπεμένομεν νὰ παραμείνωμεν ὀλίγον, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ πτέρυξ ἔφευγε (δεικνύει τὴν ἀριστεράν.) Ἐπιθυμοῦμεν νὰ γείνῃ συζήτησις, ὥστε καὶ ὁ ὁμιλῶν νὰ δύναται νὰ ὁμιλῇ καὶ ὁ ἀκούων νὰ ἀκούῃ. Ἡ ὥρα εἶναι 6 καὶ 20, πότε ἐμείναμεν μέχρις αὐτῆς τῆς ὥρας; Τὸ κατ’ ἐμὲ, θὰ μείνω μέχρι τῆς ἑνδεκάτης.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν ἀναβολήν;

§104ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ τελειώσητε ἀπόψε;

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δύναμαι νὰ κάμω τίποτε ἄνευ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς.

§106ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀντιληφθῶμεν πλέον.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκτὸς τοῦ κ. Μαυρομιχάλη δὲν εἶναι ἄλλος νὰ ὁμιλήσῃ.

§108ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἐνεγράφην, διότι δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ὁμιλήσω, ἀλλ’ ἡ ὁμιλία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἡ δριμεῖα, ἥτις ἐπέφερεν ἄδικα ῥαπίσματα κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μὲ ἀναγκάζει νὰ ὁμιλήσω. (θόρυβος).

§109Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐνθυμεῖται βεβαίως ἡ Βουλὴ τὰς μακρὰς συζητήσεις, αἵτινες ἐγένοντο κατὰ τὸ παρελθὸν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως· σήμερον τὸ αὐτὸ ζήτημα ἐπανέρχεται· εἶναι πράγματι ζήτημα παρατάσεως πολιτικῆς καταδικασθείσης, καὶ δὲν εἶναι ζήτημα πρὸς ἐξεύρεσιν μέσων ἐνισχύσεως τοῦ στρατοῦ. Ἐλπίζω, κύριοι, ὅτι μετὰ τὴν καταδίκην τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, καὶ μετὰ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα καθ’ ἑκάστην ἡμέραν λαμβάνουν χώραν, πολιτικὴ τοιαύτη δὲν ἐπιτρέπεται πλέον νὰ ἐπανέλθῃ. Τότε ὑπῆρχε μικρά τις δικαιολόγησις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ὑπαγόρευσιν τοιαύτης πολιτικῆς, διότι τὸ ἐξωτερικὸν Ἑλληνικὸν ζήτημα διήρχετο στάδιον ἀχανὲς, ἤδη ὅμως, ὅτε τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα περιωρίσθη ἐντὸς κύκλου ὡρισμένου, ἐντὸς τοῦ ὁποίου καὶ κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ κατὰ τὴν πεποίθησιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα ταχέως θέλει λυθῆ, τὸ προτεινόμενον νομοσχέδιον δὲν πρόκειται νὰ θεραπεύσῃ πραγματικὴν ἀνάγκην, διότι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα δὲν πρόκειται ἡ Ἑλλὰς νὰ ζητήσῃ διὰ τῆς βίας τὴν ἐφαρμογὴν τῆς Βερολινείου συνθήκης. Ἐπρέσβευσα ἔκτοτε, κύριοι, ὅταν ἔλαβον μέρος εἰς τὰς συζητήσεις ἐκείνας, καὶ ἐξακολουθῶ ἔχων τὴν αὐτὴν πίστιν καὶ σήμερον, ὅτι πρόκειται νὰ ἐγγραφῇ ἐκ νέου ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἄνευ οὐδεμιᾶς πραγματικῆς ἀξίας, ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔλαβεν ἀφορμὴν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἔκαμε τὴν ἔξοδον ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς, καὶ καθ’ ἣν μετὰ 24 ὥρας ἐπανῆλθε, ν’ ἀναγνωρίσῃ τὰς πολλὰς καὶ ποικίλας ἐλλείψεις τοῦ στρατοῦ, οὐδεμίαν τούτων ἐθεράπευσεν. Ἀφοῦ ἐπὶ ἓν ἔτος ὁλόκληρον ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν πρόνοιαν περὶ τῆς βελτιώσεως τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος ἔλαβε, τοὐναντίον μάλιστα τελευταῖον μεμονωμένα τινὰ γεγονότα ἔδωκαν τὸ δικαίωμα νὰ ὑποπτεύσῃ τις, ὅτι ἡ ἔκλυσις πρὸς τὴν πειθαρχίαν ὁσημέραι αὐξάνει, πρόκειται λοιπὸν καθαρῶς καὶ μόνον ν’ ἀναγραφῇ ἡ αὐτὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς κατεδίκασε. Καὶ τότε καὶ σήμερον ὑποστηρίζομεν, ὅτι τὰ τοιαῦτα μέτρα εἶναι μέτρα οὐχὶ σπουδαῖα διὰ τὴν βελτίωσιν καὶ ἐνίσχυσιν πραγματικῆς δυνάμεως, ἀληθοῦς τακτικοῦ στρατοῦ. Σήμερον ἡ Κυβέρνησις ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς κοινοβουλευτικῆς ὑπάρξεώς της βεβαίως εἶναι εὐτυχεστέρα τῶν ἡμερῶν ἐκείνων, καθ’ ἃς συζητοῦμεν· ἀλλὰ τοῦτο δὲν αἴρει ἀφ’ ἡμῶν οὔτε μειώνει κατὰ κεραίαν τὴν πεποίθησίν μας, τὴν ὁποίαν καὶ τότε ἐξεφράσαμεν καὶ σήμερον ἐκφράζομεν· στρατὸς ἄνευ σταθερᾶς πειθαρχίας καὶ μεγάλης συνεκτικότητος δὲν εἶναι στρατὸς παρεσκευασμένος πρὸς ἐκστρατείαν. Δὲν ἐννοῶ νὰ ἀδικήσω οὐδὲ νὰ μειώσω κἂν τὴν ὑπόληψιν τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ὑπηρετοῦν ἐν τῷ στρατῷ, ἔρχομαι νὰ κατακρίνω τὴν σημερινὴν διοίκησιν, ἥτις εἶχε πλείονα μέσα παρὰ πᾶσα προηγουμένη καὶ εἶχε νόμους εἰς τὰς χεῖράς της διὰ νὰ τοὺς ἐφαρμόσῃ καὶ τοὺς ὁποίους μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς δὲν ἐφρόντισε νὰ ἐφαρμόσῃ. Ποία ἡ πρόνοια, τὴν ὁποίαν ἔλαβε κατὰ τὸ διάστημα τῆς διοικήσεώς της ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας τὸ πρόγραμμα ἦτο καὶ ἡ διὰ τῆς βίας λύσις τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος; Εἶχε δὲ παραδείγματα ἄπειρα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ τὴν πείσωσιν, ὅτι, ἀφοῦ ἐπρόκειτο νὰ ἐνεργήσῃ διὰ τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ, ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ τὴν βελτίωσιν αὐτοῦ εἰς τὰς πηγὰς ἐκείνας, ἐξ ὧν ἀρύονται τὴν βελτίωσιν καὶ τὴν δύναμιν τῶν ὅλοι οἱ εὐρωπαϊκοὶ στρατοί· ἔχομεν παραδείγματα προσέτι, ὅτι ὁ ἐνθουσιασμὸς καὶ ἡ πληθὺς δὲν εἶναι ἀρκετὰ νὰ καταστήσουν ἕνα στρατὸν νικητήν. Δὲν δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ διαφιλονεικήσῃ τὰ πρωτεῖα τοῦ πατριωτισμοῦ πρὸς τοὺς Γάλλους, ὅταν οἱ Γερμανοὶ εἰσέβαλον εἰς Παρισίους· ἕνεκα τῆς κακοδιοικήσεως τοῦ τόπου ἐκείνου κατὰ τὴν παρελθοῦσαν δυναστείαν, εἶχον οἱ Γάλλοι στρατὸν καθυστεροῦντα ἐν πολλοῖς, καὶ διὰ τοῦτο ἐτιμωρήθησαν διὰ τῆς ἀπωλείας ἱκανῆς ἐκτάσεως ἐδάφους· ἐπολέμησαν εἴς τινας περιστάσεις οἱ Γάλλοι ὑπὸ τοὺς διασημοτέρους στρατηγοὺς καὶ εἰς ἀριθμὸν ἴσον πρὸς τοὺς Γερμανοὺς, ἀλλὰ ποτὲ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ νικήσωσι. Καὶ διατί; διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἦσαν ὀλίγων ἑβδομάδων στρατιῶται, οἱ δὲ στρατοὶ δὲν δημιουργοῦνται οὔτε εἰς μίαν ἑβδομάδα οὔτε εἰς ἕνα μῆνα. Τοιοῦτος στρατὸς, ὁ ὁποῖος παρασκευάζεται εἴτε διὰ τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας εἴτε ὑπὸ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, δὲν εἶναι δύναμις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην οὔτε εἰς τὴν Κυβέρνησιν οὔτε εἰς τὸ ἔθνος διὰ νὰ ἐπιχειρήσῃ παρακεκινδυνευμένα κινήματα· ἐὰν πρόκηται νὰ ἐγγράψητε ἐκ νέου εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τοῦ Ἔθνους τὴν καταδικασθεῖσαν πολιτικήν σας, ὅπως καθαρὰ εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, τὸ ἐννοοῦμεν, ἐννοοῦμεν ὅμως καὶ νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἡ πολιτική σας αὐτὴ δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ Ἔθνους, εἶναι πολιτικὴ ἄλλη παρ’ ἐκείνην, ἣν σᾶς ἐνεπιστεύθη ἡ Βουλὴ, ὅταν σᾶς ἐχορήγησε πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην της. Καὶ τί σᾶς εἶπεν ἡ Βουλὴ τότε; σᾶς εἶπε ῥητῶς, ὅτι δὲν θέλει ἀσύντακτα κινήματα, ἀλλ’ ἐν ἀνάγκῃ ἐνεργήσατε διὰ τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους σᾶς ἐχορήγησε τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς· ἀλλ’ ἠκολουθήσατε τὴν τοιαύτην πολιτικήν; ἂν δὲ εὑρέθητε, ὅπως θέλετε νὰ δικαιολογηθῆτε, εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνεργήσητε δι’ ἀσυντάκτων κινημάτων, τοὐλάχιστον ἐφροντίσατε νὰ διασώσητε τὰ δημόσια χρήματα, τὰ ὁποῖα ἡρπάγησαν ἀπὸ τοὺς ἐκμεταλλευθέντας τὴν ἱερωτέραν τῶν ἰδεῶν; Τί ἐκάματε πρὸς τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐχορηγήσατε πολλὰ χρήματα καὶ τὰ ὁποῖα παρακατετέθησαν εἰς τὰ ἰδιαίτερα αὐτῶν ταμεῖα; τοὺς κατεδιώξατε, τοὺς κατηγγείλατε, ἐζητήσατε τὴν ἐπιστροφὴν τῶν δημοσίων χρημάτων; Τοιαύτην πολιτικὴν δὲν σᾶς ἐνεπιστεύθη τὸ Ἔθνος, οὔτε σᾶς ὑπέδειξεν· εἶναι πολιτικὴ, ἡ ὁποία διὰ μακρῶν συζητήσεων κατεδικάσθη. Μὴ ζητεῖτε λοιπὸν, ἐξακολουθοῦντες τὸ αὐτὸ σύστημα, προτάττοντες νομοσχέδιον, ἄλλως τε ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις λίαν ἀτελές, νὰ ἔχητε τὸν τόπον ὑπὸ τὸ κράτος περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάρχουσι· διότι ὁμολογουμένως καὶ τὸ Ἔθνος γνωρίζει καὶ οἱ πάντες ὁμολογοῦσιν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα περιῆλθεν εἰς σημεῖον τοιοῦτον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται, ὄχι διὰ τὴν ἱκανότητα τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ διότι συμφέροντα μεγάλα καὶ δικαιώματα ἱερὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους πρόκειται νὰ ἱκανοποιηθῶσιν, ἔστω καὶ ἐπ’ ὀλίγον. Ὅταν λοιπὸν τοιαύτη ἦναι ἡ πεποίθησις, ἥτις ἐσχηματίσθη διὰ τῶν πραγμάτων πλέον, ὅταν σήμερον ἐπισήμως δύναταί τις νὰ εἴπῃ τοῦτο, ὅταν τὴν πρωτοβουλίαν τῆς λύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος ἀνέλαβεν ἡ μεγάλη Γαλλία, δὲν δύναταί τις ἐπὶ πλέον νὰ πιστεύῃ εἰς τὴν τοιαύτην πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλά, κύριοι, ἡ κατάστασις τοῦ τόπου καὶ ὑπὸ οἰκονομικὴν ἔποψιν εἶναι οἰκτρά, ἀλλὰ δὲν πρόκειται διὰ χρηματικῶν θυσιῶν νὰ λύσωμεν τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε ἤθελεν ἀπαιτήσει καὶ ποταμοὺς αἱμάτων. Ἐν τέλει πιστεύω, ὅτι δὲν ἀξίζει νὰ γίνωνται κἂν λόγοι περὶ θυσιῶν χάριν ἀναγραφῆς πολιτικῆς καταδικασθείσης· διότι διὰ τῶν πραγμάτων ἀπεδείχθη οὔτε ἀληθής, οὔτε εἰλικρινής.

§110ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, ν’ ἀφήσω νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις αὕτη, χωρὶς νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις περὶ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐλάχιστα θὰ εἴπω, διότι ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω ἐνώπιον θρανίων κενῶν· ἀλλὰ πρέπει νὰ τὰ εἴπω, διότι δὲν εἶναι δίκαιον πρὸς ἐκείνους, ὧν κατεμέμφθη ὁ κ. Πρωθυπουργός, δὲν εἶναι δίκαιον πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, περὶ ἧς συζητοῦμεν καὶ περὶ ἧς θὰ ψηφίσωμεν, νὰ παρέλθωσι λόγοι τινὲς αὐτοῦ ἄνευ ἀπαντήσεως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σήμερον ἐπετέλεσε τὸ καθῆκον, ὅπερ ἡ Κυβέρνησις εἶχε παραμελήσει. Ἠγόρευσεν ἐπὶ τοῦ θέματος καὶ ἠγόρευσεν ἐννοήσας αὐτὸ, ὅπως ὤφειλε νὰ τὸ ἐννοήσῃ, δηλαδὴ ἐννοήσας αὐτὸ ὡς θέμα πολιτικόν, ἐννοήσας, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλ’ ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο περιέχει ἐν ἑαυτῷ τὴν ὅλην πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ περιέχει αὐτὴν ἐκείνην τὴν πολιτικήν, ἣν πρότερον ἡ Κυβέρνησις ἀνέπτυξεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἣν ἡ Βουλὴ κατεδίκασεν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς πρὸς τοῦτο, εἰλικρινῶς ἔπραξε, καὶ ὤφειλε νὰ ἐξηγήσῃ ποίαν ἔννοιαν δίδει εἰς τὸ νομοσχέδιον, διότι, ἐνόσῳ ἐκ στόματος αὐτοῦ δὲν ἐγινώσκομεν, ὅτι δίδει τὴν ἔννοιαν, ἣν σήμερον ἠκούσαμεν, δὲν ἠδυνάμεθα ἡμεῖς ἀσφαλῶς νὰ δώσωμεν τὴν ἔννοιαν ταύτην, καὶ δὲν ἠδυνάμεθα ἑπομένως νὰ ῥυθμίσωμεν ἐπὶ τῆς ἐννοίας ταύτης τὰς σκέψεις καὶ τὴν ψῆφον ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐνῷ καλῶς ἐνόησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τί ὤφειλε νὰ περιστραφῇ ἡ ἀγόρευσίς του, νομίζω, ὅτι παρεξετράπη ἐν τῇ ἀγορεύσει αὐτοῦ καὶ ὡς πρὸς τὸν τρόπον καὶ ὡς πρὸς τὰ πράγματα. Ὡς πρὸς τὸν τρόπον ἀπήντησαν οἱ πρὸς οὓς ἀπηυθύνθη· ἐγὼ δὲν θ’ ἀπαντήσω. Ὡς πρὸς τὰ πράγματα ὅμως ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω, διότι θεωρῶ τὴν συζήτησιν ταύτην ὡς ἔχουσαν μεγίστην σπουδαιότητα καὶ ὡς προωρισμένην νὰ ἀσκήσῃ πολλὴν ἐπίδρασιν, οὐχὶ ἤδη ἐπὶ τὴν ψηφοφορίαν, ἀλλ’ ἐν τῷ μέλλοντι ἐπὶ τὴν γνώμην τοῦ ἔθνους. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν εἰς τὴν αἰτίασιν, ἣν ἀπηυθύναμεν ἡμεῖς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἐδείκνυε περιφρόνησιν πρὸς τὴν Βουλὴν, μὴ ἀπαντῶσα εἰς τὰς παρατηρήσεις, αἵτινες παρὰ Βουλευτῶν ἐγένοντο πρὸς αὐτήν, καὶ πρὸς τὰς προτάσεις αὐτῆς, καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπεν ἐπὶ τούτῳ καυχώμενος, ὅτι εἶναι τέκνον τῆς Βουλῆς. Ὅτι εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τέκνον τῆς Βουλῆς, τοῦτο ἀποδεικνύει ἡ ἱστορία αὐτοῦ· ἐπεθύμουν ὅμως ν’ ἀποδεικνύωσι τοῦτο καὶ αἱ πράξεις καὶ ἡ διαγωγὴ αὐτοῦ, καὶ ἐπειδὴ πιστεύω, ὅτι, ἂν αἱ πράξεις αὐτοῦ δὲν εἶναι σύμφωνοι πρὸς τὴν τοιαύτην αὐτοῦ θέσιν, τοῦτο προέρχεται ἐξ ἐκτιμήσεως οὐχὶ ἀκριβοῦς τοῦ καθήκοντος αὐτοῦ, ὀφείλω νὰ τῷ ἀποτείνω τὰς ἑπομένας παρατηρήσεις. Σεβασμὸν πρὸς τὴν Βουλὴν δεικνύει οὐχὶ ἐκεῖνος, ὅστις σέβεται τὴν πλειονοψηφίαν, διότι τὴν πλειονοψηφίαν σέβονται πάντες, ἡ πλειονοψηφία εἶναι ἡ ἰσχὺς, καὶ οἱ ἀξιοῦντες, ὅτι εἶναι τέκνα τῆς Βουλῆς δὲν δύνανται οὐδὲ βῆμα νὰ ποιήσωσιν ἄνευ τῆς πλειονοψηφίας· ἀλλὰ σεβασμὸν πρὸς τὴν Βουλὴν δεικνύουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες εὐλαβοῦνται τῶν δικαιωμάτων τῆς μειονοψηφίας, οἵτινες δὲν στηρίζονται εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, διὰ νὰ εἴπωσιν εἰς ἕνα Βουλευτὴν καὶ μόνον ἢ εἰς ὀλίγους Βουλευτὰς ἀποτελοῦντας μειονοψηφίαν, «ἀπέκτησα ἤδη τὴν πλειονοψηφίαν, δὲν ἔχω ἀνάγκην πλέον τῶν ψήφων ὑμῶν, ἑπομένως δύνασθε νὰ λογομαχῆτε ὅσον θέλετε, μετ’ ἐμοῦ δὲν δύνασθε νὰ συζητήσητε». Τοιαύτην ἤθελον παρὰ τοῦ τέκνου τῆς Βουλῆς εὐλάβειαν πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ ἔχω δι’ ἐλπίδος, ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι τοιαύτης εὐλαβείας θέλομεν τυγχάνει παρ’ αὐτοῦ. Ὁπωσδήποτε, σήμερον ἔδειξε τὴν εὐλάβειαν ταύτην καὶ ἔδωκεν ἀπάντησιν εἰς ἁπάσας τὰς ἀγορεύσεις, ἃς πρότερον εἶχε θεωρήσει ἀναξίας ἀπαντήσεως, καὶ ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω τινὰ τῶν κυρίων θεμάτων, εἰς ἃ περιεστράφη ἡ ἀγόρευσις αὐτοῦ. Καλῶς ἐνόησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι συνδέεται ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἡ γνώμη ἡμῶν περὶ τοῦ μέτρου, περὶ οὗ συζητοῦμεν, πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπειδὴ δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶναι σχεδὸν ἀδιαλείπτως Κυβέρνησις ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν, καλῶς ἐνόησεν, ὅτι ὤφειλεν ἡ ὁμιλία αὐτοῦ νὰ ἀνατρέξῃ εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς μακροχρονίου αὐτοῦ ἐξουσίας. Ἀλλ’ ἀνατρέξας εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην περιέγραψε τὰ πράγματα ἀνακριβέστατα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι, ἂν κατὰ τὰς παρελθούσας Συνόδους τῆς Βουλῆς δὲν ἠδυνήθη νὰ πράξῃ τι ἡ Κυβέρνησις, ἧς αὐτὸς προΐστατο, δὲν ἠδυνήθη νὰ τὸ πράξῃ, διότι τὸν παρεκώλυεν ἡ ἀντιπολίτευσις. Ἔρχομαι νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μνήμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ τὸν ἐρωτήσω, ἂν τῳόντι ἀνατρέχων εἰς τὴν μνήμην αὐτοῦ ἀνευρίσκῃ τοιαύτην τῶν πραγμάτων εἰκόνα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλησμόνησεν, ὅτι ἐν τῇ ἐνάρξει τοῦ ζητήματος, ὅπερ σήμερον ἐξακολουθεῖ, καὶ ὅπερ προκαλεῖ τὰ μέτρα, περὶ ὧν συζητοῦμεν, ἐν τῇ ἐνάρξει τῆς κρίσεως ἐν Ἀνατολῇ, αὐτὸς δὲν εἶχεν ἐννοήσει τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς αὐτὸς καὶ ἄλλοι συνυπουργοί του ἔλεγον, ὅτι ζήτημα ἑλληνικὸν ἐν τῇ ἀνατολικῇ κρίσει δὲν ὑπῆρχε, καὶ δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι ἂν ἐνόησε τοῦτο καὶ ἂν τὸ ἐνόησε ταχύτερον ἢ ὅσον ἤθελε τὸ ἐννοήσει ἄλλως, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὰς συζητήσεις τὰς ἐν τῇ Βουλῇ καὶ εἰς τὴν ἐργασίαν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Δὲν περιωρίσθη τότε ἡ ἀντιπολίτευσις εἰς λόγους, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός· ἡ ἀντιπολίτευσις συνεζήτει, ἀλλ’ ἡ συζήτησις ἦτο ἐπὶ τῶν πραγμάτων, καὶ ἀπόδειξις, ὅτι αἱ συζητήσεις αὐτῆς ἦσαν σπουδαῖαι, εἶναι ἡ ἐπίδρασις, ἣν ἔσχον ἐπὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Καὶ εἴδομεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀποδεχθέντα τότε ἁπάσας τὰς ἰδέας τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μετὰ τῆς ὁποίας συνέπραττον, καὶ ἀποδεχθέντα ὅλα τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς τότε ὑπεβάλομεν εἰς τὴν Βουλήν. Δὲν ζητῶ τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ διὰ τὴν συνδρομὴν, ἣν οἱ φίλοι μου καὶ ἐγὼ τῷ ἐδώκαμεν, δὲν ζητῶ τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι τὰ μέτρα, ἅτινα ἐψηφίσθησαν, εἶνε μέτρα τῆς ἡμετέρας πρωτοβουλίας, ἀλλὰ ζητῶ παρ’ αὐτοῦ ν’ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι ἡ ἐργασία ἡμῶν ἦτο ἐργασία σπουδαία καὶ ὅτι, ἂν ἐγένετό τι, εἰς αὐτὸ, ὅπερ ἐγένετο, οὐ μόνον συνεπράξαμεν, ἀλλ’ εἴχομεν καὶ τὴν πρωτοβουλίαν. Ἐψηφίσθησαν τότε καὶ μέτρα τῆς πρωτοβουλίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ· ἐψηφίσθη τότε μέτρον περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, τὸ μέτρον ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι τὸν ἠδίκησεν ἡ τότε ἀντιπολίτευσις, παραστήσασα ὅτι δι’ ἐκείνου ἤθελε νὰ καλέσῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα 200,000 ἀνδρῶν, εἰς τὴν τότε δὲ ἀντιπολίτευσιν συγκαταλέγετο καὶ νῦν συνάδελφός του. Δὲν ἔρχομαι νὰ ἐξετάσω, ἂν τὴν συγκάλεσιν 200,000 ἀνδρῶν ἐπηγγείλατο τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο. Εἶναι ὅμως βέβαιον, ὅτι ἡ εἰσαγωγικὴ ἔκθεσις τοῦ νομοσχεδίου ἔλεγε τοῦτο. Ἀλλ’ ὅ,τι σήμερον δὲν δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶναι, ὅτι τὸ μέτρον ἐκεῖνο, μέτρον τῆς ἰδίας αὐτοῦ πρωτοβουλίας, ἀφ’ οὗ ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἔμεινεν ἐν χερσὶν αὐτοῦ χάρτης ἄγραφος, ἐγκαταλειφθὲν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ὡς ἐντελῶς ἄχρηστον, ὥς τι ἐπιτελέσαν τὸν μόνον σκοπὸν, εἰς ὃν ἀφώρα, διὰ τῶν συζητήσεων, αἵτινες ἐπ’ αὐτοῦ ἐγένοντο ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ διὰ τῶν ψηφοφοριῶν, δι’ ὧν ἀπέδειξε τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλὰ κατόπιν οὐδεμίαν χρησιμότητα δυνάμενον νὰ ἔχῃ ἐν τῷ πρακτικῷ τῆς Κυβερνήσεως βίῳ. Ἐψηφίσθη καὶ ἕτερον νομοσχέδιον στρατολογικὸν, καὶ ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος ἐκεῖνος ἀπεμακρύνετο ἀπὸ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ ἡ ἀντιπολίτευσις εἶχεν ὑποστηρίξει, ἀνέγραφεν ἀρχὰς, ἃς σήμερον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καταδικάζει, καὶ διὰ τοῦτο εἴδετε αὐτὸν κατὰ τὴν Σύνοδον ταύτην ἐγκαταλιπόντα τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο καὶ εἰσαγαγόντα εἰς τὴν Βουλὴν αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, ὅπερ Ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ Ἐπιτροπὴ ὑπὸ τὰς ἐμπνεύσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐργαζομένη, εἶχε τότε ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλήν· διότι τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ προχθὲς ἐψηφίσαμεν περὶ στρατολογίας, εἶναι τὸ νομοσχέδιον τῆς εἰρημένης Ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ διαγωγὴ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ ἐποχῇ ἐκείνῃ, ἧς ἐμνήσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἵνα μυκτηρίσῃ τὴν ἀντιπολίτευσιν. Ἀλλὰ, κύριοι, ὁποία ὑπῆρξεν ἡ διαγωγὴ τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατόπιν; Καθ’ ὅλον τὸ διάστημα, καθ’ ὃ ἡ Βουλὴ δὲν συνεδρίαζε, παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν εὗρεν ἡ κυβέρνησις τὴν ἐλαχίστην ἀντίπραξιν, εἰς οἱανδήποτε αὐτῆς ἐνέργειαν. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπὶ πολλῶν δὲν συνεφώνει πρὸς αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ διαφωνοῦσα ἐσιώπα. Καὶ μήπως αὐτὴν ταύτην τὴν σιωπὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐν τῇ εὐγενείᾳ τῶν αἰσθημάτων, ἐφ’ ᾗ ἐνεκαυχήθη σήμερον, μήπως ταύτην τὴν σιωπὴν δὲν ἐπέῤῥιψεν ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἐκείνων, οἵτινες πρὸς αὐτὸν τοιαύτην μετήρχοντο πολιτικήν; Καὶ διατὶ ἐσιωπῶμεν; Διότι ἐφρονοῦμεν, ὅτι ἐπὶ τῶν ἐκκρεμῶν ζητημάτων τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς δὲν ἐπιτρέπεται συζήτησις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀντίπραξις. Ἐπιτρέπεται εἰς τὰς ἀντιπολιτεύσεις νὰ ἐπιζητῶσι τὴν μόρφωσιν κυβερνήσεως συμφωνούσης ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς πρὸς τὰς ἰδέας αὐτῶν· ἂν ὅμως δὲν ἐπιτύχωσι τούτου, δὲν ταῖς ἐπιτρέπεται νὰ ὑπεισέρχωνται εἰς τὴν ἐνέργειαν τὴν κυβερνητικὴν καὶ νὰ θέλωσι νὰ συμπράττωσι ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐκείνην. Ἡ σύμπραξις τῆς Βουλῆς καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὰ τῆς κυβερνήσεως ἐπιτρέπεται ἐπὶ πραγμάτων ἐσωτερικῶν, ἔχει δὲ αὕτη ἡ σύμπραξις τὰ ὅρια της· ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν δὲν ἐπιτρέπεται οὐδόλως. Ἐπιτρέπεται μόνον, ὅπως ἡ πλειονοψηφοῦσα μερὶς, ἔχουσα ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὡρισμένας ἰδέας, φροντίζῃ, ἵνα φέρῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν τοὺς δυναμένους νὰ ὑπηρετήσωσι τὰς ἰδέας ταύτας καὶ περιβάλῃ αὐτοὺς διὰ τῆς πλήρους ἐμπιστοσύνης της· ἡ δ’ ἀντιπολίτευσις, ἐφ’ ὅσον δὲν δύναται νὰ φέρῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν τὰς ἰδέας αὐτῆς, ὀφείλει νὰ μὴ παρακωλύῃ τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως. Αὕτη ὑπῆρξεν ἡ αἰτία τῆς σιωπῆς ἡμῶν, σιωπῆς, ἥτις ἀπέβη λυσιτελεστάτη εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐπέτρεψεν εἰς αὐτὴν ἀκωλύτως νὰ ἐνεργήσῃ, οὐ μόνον ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν, καὶ οὐ μόνον πρὸς πραγματικοὺς σκοποὺς ἀλλὰ καὶ πρὸς τέλη προσωπικά. Ποία δὲ ὑπῆρξεν ἡ ἔκβασις τῆς τοιαύτης συνδρομῆς, ἣν ἄλλοτε μὲν ἐνεργοῦντες, βραδύτερον δὲ διὰ τῆς ἀποχῆς ἡμῶν ἐδώκαμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Ἐπὶ τῇ διαγωγῇ ἡμῶν δυνάμεθα νὰ συναισθανώμεθα, ὅτι ἔχομεν εὐθύνην, ἐὰν ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων κρίνωμεν. Ἀλλὰ δὲν φρονοῦμεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ κρίνωμεν ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων, οὔτε περὶ τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε περὶ ἡμῶν αὐτῶν ἐπὶ τῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἡμετέρᾳ πολιτικῇ. Ἡμεῖς γινώσκομεν, ὅτι ἐπράξαμεν ὅ,τι τὸ καθῆκον ἡμῶν, ὡς μειονοψηφίας, ἐπέβαλεν ἡμῖν νὰ πράξωμεν. Ἡ ἔκβασις ὑπῆρξε τοσοῦτον κακή, ὥστε περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ αὐτῆς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξωσι δύο γνῶμαι· ἀλλ’ εἶναι τὸ δυστύχημα ἔργον τῆς Κυβερνήσεως; Νομίζω, ὅτι θὰ ἦτο ἄδικος ὁ ἐπὶ ἀτελῶν δεδομένων ἐρχόμενος νὰ φέρῃ ψῆφον καταδίκης, ἀλλὰ νομίζω ἐπίσης, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργός, οὐδὲν ἄλλο ἀπέδειξεν ἢ περιφιλαυτίαν εἰπὼν πρὸς τὴν Βουλὴν «ἐπῆλθε βλάβη ἐκ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν; δύνασθε νὰ ἀποδείξητε τοῦτο; ἐὰν δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀποδείξετε, ὀφείλετε ν’ ἀναγνωρίσητε, ὅτι δὲν ἐπῆλθε βλάβη καὶ ἑπομένως, ὅτι ἐνηργήσαμεν καλῶς.» Ἡ Βουλὴ βεβαίως ἐπὶ τοιούτων ἐπιχειρημάτων σκοπὸν δὲν ἔχει νὰ στηριχθῇ. Ὅτι ἐπῆλθε βλάβη εἶναι ἀναντίῤῥητον, ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν ἐπῆλθε, δὲν δύναται ἤδη ν’ ἀποδειχθῇ. Ἐὰν ἡ βλάβη ἐπῆλθεν ἐξ ἐλλείψεως ὑμῶν ἢ ἐκ τῶν πράξεων ὑμῶν, τοῦτο ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ εἴπω. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι κράτος μικρὸν, καὶ τὴν καλλιτέραν δ’ ἂν ἔχῃ κυβέρνησιν, δυσκόλως δύναται νὰ ἐπιδράσῃ ἐπὶ τὴν γενικὴν πολιτικήν, οὐδὲ δύναται νὰ κατανικήσῃ τὴν φορὰν τῶν εὐρωπαϊκῶν καὶ τῶν ἀνατολικῶν πραγμάτων. Εἶναι δυνατὸν τὰ κακὰ ἀποτελέσματα νὰ ἐπῆλθον ἐκ τῆς φορᾶς τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ εἶναι δυνατὸν νὰ συνετέλεσε καὶ ἡ Κυβέρνησις εἰς αὐτὰ διὰ τῆς κακῆς πολιτείας αὐτῆς. Ἐνόσῳ τὸ δίλημμα τοῦτο πρόκειται ἄλυτον, νομίζω, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ζητῇ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, καὶ ἐκ τῆς ἀδυναμίας τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀποδείξῃ τὸ ἐναντίον, νὰ θεωρῇ ἑαυτὸν ἀποδείξαντα, ὅτι κατ’ οὐδὲν ἔπταισεν. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ταῦτα· ἠθέλησε νὰ χαρακτηρίσῃ καὶ τὴν σημερινὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἠδίκησεν ἐν τούτῳ πλειότερον ἔτι ἢ ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις ζητήμασι τὴν ἀντιπολίτευσιν, διότι ἐπέμεινεν εἰς τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον βλέπομεν ἐξ ἀρχῆς τῆς Συνόδου ταύτης τηρούμενον παρὰ τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρ’ αὐτῆς ταύτης, τουτέστιν εἰς τὸ νὰ παραστήσῃ ἑαυτὴν ἀποκλειστικῶς ὡς ἀσπαζομένην τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας πᾶς Ἕλλην ἐνστερνίζεται, τὴν δὲ ἀντιπολίτευσιν ὡς πρεσβεύουσαν ἰδέας ἀντιθέτους.

§111ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ποτὲ δὲν τὸ εἶπον αὐτό.

§112ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι τὸ μόνον ζήτημα, ἐφ’ οὗ ὤφειλεν ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ ἐκθέσῃ τὴν γνώμην της, εἶναι τὸ ζήτημα τῶν συνόρων, ὡσανεὶ ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία περὶ τῆς γνώμης τῆς ἀντιπολιτεύσεως, περὶ τῆς γνώμης παντὸς Ἕλληνος, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν συνόρων, ὡσανεὶ ἦτο δυνατὸν νὰ γένηται ἀντικείμενον διαστάσεως ἀντιπολιτεύσεως καὶ συμπολιτεύσεως τὸ ζήτημα τῶν συνόρων. Οὐδεὶς ὑπάρχει Ἕλλην ὁ φρονῶν, ὅτι ἀφορᾷ εἰς ἄλλον σκοπὸν ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος παρὰ εἰς τὸ ζήτημα τῶν συνόρων.

§113ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτό, ἀλλ’ ὅτι αἱ μικρολογίαι ἐπιφέρουν βλάβην.

§114ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐννοεῖτε λέγοντες τοῦτο, ὅτι ἐκεῖνοι μικρολογοῦσιν, οἵτινες ἀποδεικνύουσιν ὑμᾶς ἐπὶ σπουδαίων μικρολογοῦντας. Παρέστησε λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς ὑποστηρίζουσαν ἰδέας, ὡς μετερχομένην πολιτικὴν, ἐξ ὧν παραβλάπτονται τὰ δημόσια συμφέροντα· παρέστησε δὲ τὴν ἀντιπολίτευσιν καὶ ὡς πρὸς αὐτὴν ἀκόμη τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν, ἐφ’ ὅσον σχετίζεται πρὸς τὰς ἐξωτερικὰς ἡμῶν σχέσεις, ὡς ὑποστηρίζουσαν ἰδέας, τὰς ὁποίας δὲν ὑποστηρίζει, καὶ τοῦτο, ἵνα ἀποδείξῃ ὅτι αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας αὐτὸς ὑποστηρίζει, ὅπως ὑποστηρίζει αὐτὰς πᾶς Ἕλλην, διότι εἶναι κοινὸν κτῆμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δὲν εἶναι ἰδέαι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι εἶναι ἰδέαι αὐτοῦ ἀποκλειστικῶς καὶ ὅτι ἡ τιμὴ τῶν ἰδεῶν τούτων ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Διαφορὰ μεταξὺ τῆς συμπολιτεύσεως ἐν συνόλῳ καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν συνόλῳ δὲν ὑπῆρξεν ὡς πρὸς τὸν σκοπὸν, ὑπῆρξεν ὅμως ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας· καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις ἐμμένει εἰς τὸ ἀπ’ ἀρχῆς τῆς Συνόδου ταύτης ἐκτεθὲν παρ’ αὐτῆς σύστημα, ἂν δ’ ἐπῆλθε μεταβολή τις, ἐπῆλθεν αὕτη ἐν τῇ γνώμῃ τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀρχομένης τῆς συνόδου, εἶπεν, ὅτι εἴχομεν τότε 35,000 ἄνδρας ὑπὸ τὰ ὅπλα καὶ ὅτι ὠφείλομεν νὰ διατηρῶμεν ὑπὸ τὰ ὅπλα τοσοῦτον στρατὸν, ἐνόσῳ δὲν ἐπήρχετο ἡ λύσις τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος. Ταῦτα εἶπεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ πρώτῃ αὐτοῦ ἀγορεύσει κατὰ τὴν παροῦσαν Σύνοδον, ἣν ἀνέγνων πρὸ μικροῦ ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Βουλῆς» λαβὼν ἀφορμὴν ἐξ ὅσων σήμερον περὶ τῆς ἀγορεύσεως ἐκείνης εἶπε. Εἶπε τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι «πολιτικὴ τῆς κυβερνήσεως εἶναι ἡ διατήρησις ὑπὸ τὰ ὅπλα 35,000 ἀνδρῶν, ἕως οὗ λυθῇ τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα· ἀλλ’ ἐπειδὴ θέλει λυθῆ αὐτὸ πρὸ τοῦ 1879, διὰ τοῦτο, κατὰ τὸ 1879, θὰ προτείνῃ ἀριθμὸν δυνάμεως ἄλλον, ἤτοι αὐτὸν ἐκεῖνον, περὶ οὗ εὑρέθημεν καὶ διατελοῦμεν σύμφωνοι· ἐὰν ὅμως δὲν λυθῇ πρὸ τοῦ 1879 τὸ ζήτημα, τότε θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν διατήρησιν τῆς δυνάμεως τῶν 35,000, καὶ ἑπομένως εἰς πίστωσιν ἔκτακτον 35,000,000.» Ὤφειλον νὰ ἐπαναλάβω ταῦτα, διότι ἠθέλησεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς σήμερον νὰ μὲ παραστήσῃ ὡς κακῶς ἀντιληφθέντα τῆς ἀγορεύσεώς του. Ἐὰν λοιπὸν ἐπῆλθέ τις μεταβολὴ, ἐπῆλθεν ἡ μεταβολὴ παρὰ τῷ κυρίῳ Πρωθυπουργῷ, ὅστις τότε μὲν ἐφρόνει, ὅτι, ἐὰν τὸ ζήτημα δὲν εἶναι λελυμένον ἕως τῆς πρώτης Ἰανουαρίου 1879, ὀφείλομεν νὰ διατηρήσωμεν 35,000 ἀνδρῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα καὶ νὰ δώσωμεν πίστωσιν 35,000,000 διὰ τὸ ἔτος 1879, σήμερον δὲ φαίνεται ἐγκαταλιπὼν τὴν ἰδέαν ἐκείνην. Σήμερον φρονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι, καὶ ἐὰν τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἕως τότε λελυμένον, δὲν ὑφίσταται ἀνάγκη, ἵνα ζητήσῃ παρὰ τῆς Βουλῆς ἄλλας πιστώσεις παρὰ τὰς κατακεχωρισμένας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, περὶ ὧν ἐν ἀρχῇ συμφωνοῦμεν. Ἀλλὰ ἀφοῦ οὕτω μετέβαλεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἰδέαν, ἔφθασεν εἰς σημεῖον, ἐφ’ οὗ πάντες ὁμοφρονοῦμεν καὶ ὡς πρὸς τοῦτο δὲν ἐννοῶ, διατί ἐπέρχεται σύγχυσις καὶ διατί οἱ τῆς συμπολιτεύσεως θέλουσι νὰ παραστήσωσιν, ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ ἐκείνων καὶ ἡμῶν ἐκεῖ, ὅπου οὐδεμία διαφορὰ γνώμης δύναται νὰ ὑπάρξῃ, τουτέστιν ὡς πρὸς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ. Ὁ ἀκριβὴς προσδιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῆς δυνάμεως περιέχει ἀναγκαίως τι τὸ αὐθαίρετον. Ὁ ἀναγνωρίζων τὴν ἀνάγκην δυνάμεως 18,000 ἀνδρῶν δύναται νὰ δεχθῇ τὸν προσδιορισμὸν αὐτῆς εἰς 19,000 ἢ εἰς 17,000. Συμφωνοῦντες ἄρα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν κατ’ ἀρχὴν περὶ τῆς δυνάμεως, δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ δεχθῶμεν ἀκριβῶς τὸν ἀριθμὸν, ὃν ἐκείνη καθώρισεν. Ἡ διαφωνία ὅμως ἀνεφάνη ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς συμπληρώσεως τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ καὶ ὡς πρὸς τοῦτο εἶναι ῥιζική· διότι ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι ὁ καταρτισμὸς τοῦ στρατοῦ δέον νὰ γένηται ἐπὶ τῇ βάσει συστήματος ἀρτίου, ἡ δὲ Κυβέρνησις προτείνει τὴν ψήφισιν κατ’ ἀρχὴν ἀριθμοῦ, ἀλλ’ οὐδὲν ἐμόρφωσε σύστημα πρὸς πλήρωσιν τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ. Ἀδιαφορεῖ ἡ Κυβέρνησις, ἂν πραγματικῶς ἔλθωσιν οἱ ἄνδρες, οὓς καλεῖ ὑπὸ τὰ ὅπλα· ἀρκεῖ ὅτι ψηφίζεται νόμος περὶ προσκλήσεως αὐτῶν καὶ ὅτι καλοῦνται ἐπισήμως· ἀδιαφορεῖ, ἂν οἱ καλούμενοι ἄνδρες καλῶνται ὑπὸ ὅρους ἐγγυωμένους, ὅτι θὰ καταστῶσιν ἀληθεῖς στρατιῶται, ἀδιαφορεῖ ἂν ὁ στρατὸς, ὃν διὰ τοιούτων θεσμῶν θέλει καταρτίσει, ἔσται στρατὸς φέρων ὑπόληψιν εἰς τὸ ἔθνος καὶ δυνάμενος νὰ φρουρήσῃ τὴν τιμὴν καὶ νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα αὐτοῦ. Αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπε τί φρονεῖ περὶ ἐθνοφυλακῆς καὶ ὅτι πᾶν ἄλλο δύναται νὰ παράσχῃ αὕτη παρὰ δύναμιν στρατιωτικὴν εἰς τὸ Κράτος. Ἐνῷ δὲ οὕτω περὶ ἐθνοφυλακῆς ἐξεφράσθη, εἰσάγει νομοσχέδιον περὶ ἐθνοφυλακῆς φέρον οὐ μόνον τὸ ὄνομα ἀλλὰ καὶ τὸ πρᾶγμα. Ἐπὶ τούτου ὤφειλον νὰ συζητήσωσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοί, ἐὰν ἤθελον νὰ ἀντικρούσωσι τὰς ἰδέας τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ὤφειλον νὰ ἀποδείξωσιν, ὅτι οἱ ἄνδρες, τοὺς ὁποίους προτίθενται νὰ καλέσωσιν ὑπὸ τὰ ὅπλα διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον, εἶναι ἄνδρες δυνάμενοι νὰ ἐκπληρώσωσι τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν καλοῦνται, καὶ ὅτι αἱ ἐπικρίσεις, τὰς ὁποίας ἤκουσαν παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἦσαν σφαλεραί. Ἀλλὰ τί σᾶς εἶπον οἱ κκ. Ὑπουργοὶ περὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως; Ἡ ἀντιπολίτευσις, εἶπον, δὲν ἔφερε νομοσχέδιον. Ἡ ἀντιπολίτευσις, εἶπον, ἐξεφράσθη κατὰ τῶν ἡμετέρων ἰδεῶν ἐν τῷ πρώτῳ σταδίῳ τῆς περὶ αὐτῶν συζητήσεως, ἔπειτα δ’ ἦλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ οὐδὲν ὡς Κυβέρνησις εἰσήγαγε νομοσχέδιον. Οὐδ’ εἴκοσι τέσσαρας ὥρας, οὐδὲ πέντε λεπτὰ τῆς ὥρας διετελέσαμεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, διότι δὲν ὑφίσταται κυβέρνησις μὴ ἔχουσα τὴν ὑποστήριξιν τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, καὶ ὅμως ἀνεμένετε παρ’ ἡμῶν ὑπουργικὰ νομοσχέδια. Ἐν τῷ παρόντι ὅμως σταδίῳ ἐξεθέσαμεν ἰδέας τινὰς, ἀλλ’ ἀνεπτύξαμεν αὐτὰς ἐπὶ ματαίῳ, διότι αἱ ἀντιῤῥήσεις ὑμῶν ἀποδεικνύουσιν, ὅτι οὐδόλως τὰς ἐννοεῖτε· καὶ εἶναι τοῦτο φυσικὸν, διότι ὑπὸ τὸ πρίσμα τῶν ὑμετέρων ἰδεῶν, ἰδεῶν ἀσχέτων πρὸς πᾶσαν ἔννοιαν συστήματος, ἐξετάζοντες τὰς ἡμετέρας προτάσεις δὲν δύνασθε νὰ διαγνώσητε τὸ σύστημα αὐτῶν. Ταύτην βλέπω τὴν διαφορὰν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἔχει σύστημα· παρεδέχθη μίαν ἀρχὴν περὶ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ οὐδὲν ἔχει ἐν τῷ νῷ, ὅπως πραγματοποιήσῃ τὴν ἀρχὴν ταύτην. Ἐξέθηκε, τὸ πρῶτον, ἰδέαν τινὰ περὶ τοῦ τρόπου τῆς συμπληρώσεως τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, καὶ ἡ ἰδέα αὕτη ἀπεδοκιμάσθη παρὰ τῆς Βουλῆς· ἤδη φέρει νομοσχέδιον, καὶ ἠγέρθη τὸ ζήτημα, ἂν δι’ αὐτοῦ, συνεπὴς πρὸς ἑαυτὴν, φέρει ἐκ νέου ὑπὸ ἄλλην μορφὴν τὴν ἰδέαν τῆς προσκλήσεως τῆς γʹ καὶ δʹ σειρᾶς τῆς ἐφεδρείας, ἢ ἂν φέρῃ ἰδέαν ἄλλην· ἀλλ’ ἐνώπιον τῶν πραγμάτων οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν τὸ ζήτημα τοῦτο, διότι ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὅτε περὶ ἐφεδρείας ἐσκέπτετο καὶ ἤδη προτείνασα τὰ τῆς μεταβατικῆς ἐθνοφυλακῆς, δὲν ἀφορᾷ εἰς πράγματα, διότι οὔτε τὰ τῆς ἐφεδρείας οὔτε τὰ τῆς μεταβατικῆς ἐθνοφυλακῆς δύνανται νὰ τελεσφορήσωσι. Τοὐναντίον ἡ ἀντιπολίτευσις ὑπέβαλε γνώμας δυναμένας νὰ πραγματοποιηθῶσιν, ὁ δὲ τρόπος, καθ’ ὃν ἀντέκρουσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὰς ἰδέας τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἐμελετήθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀρκούντως τὸ ζήτημα. Ἠθέλησε νὰ μυκτηρίσῃ ἐμὲ εἰπόντα, ὅτι τὴν χωροφυλακὴν ὤφειλε νὰ συμπληρώσῃ, ἀναβιβάζων τὴν πραγματικὴν αὐτῆς δύναμιν, ἀπὸ 1500 εἰς 3000, οἷα ἐν τοῖς κειμένοις νόμοις ὁρίζεται. Λοιπὸν, εἶπεν, ἐννοεῖτε διὰ χωροφυλακῆς νὰ συμπληρώσητε τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ; Ἀλλὰ κ. Πρωθυπουργὲ, ὑμεῖς λέγοντες, ὅτι ζητεῖτε δύναμιν στρατοῦ 18,000 ἀνδρῶν, ἀγνοεῖτε, ὅτι ἐν τῷ ἀριθμῷ τούτῳ περιλαμβάνεται παρ’ ὑμῶν αὐτῶν καὶ ἡ χωροφυλακή; δὲν ἠξεύρετε δὲ ὅτι στρατὸν δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε ἄνευ χωροφυλακῆς καὶ ὅτι, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχετε τοὺς 1500 χωροφύλακας, οἵτινες ἐλλείπουσιν ἐκ τῶν τάξεων, δὲν στερεῖσθε μόνον 1500 χωροφύλακας, ἀλλὰ καὶ 3,000 στρατιώτας, ἐκτελοῦντας τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῶν, στερεῖσθε δὲ στοιχεῖον, οὗ ἄνευ δὲν δύνασθε νὰ ὀργανώσητε τὸν στρατὸν, διότι, ἐφ’ ὅσον ὁ στρατὸς ἐκπληροῖ ἔργα χωροφυλακῆς, ἀνέφικτος ὅλως εἶναι ἡ ὀργάνωσις αὐτοῦ; Ἐὰν πρόκηται νὰ ὀργανώσωμεν στρατὸν, οἷον ἐπιθυμοῦμεν, ἐθνικὸν, ἔχοντα προορισμὸν, πρῶτον καὶ ἀπαραίτητον πρὸς τοῦτο ὅρον ὀφείλομεν ν’ ἀναγνωρίσωμεν τὸν καταρτισμὸν ἐπαρκοῦς χωροφυλακῆς. Ἐπελήφθη κατόπιν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς τοῦ ζητήματος τῶν ἐθελοντῶν καὶ ἀπέκρουσε τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ χορηγήματος εἰς τοὺς ἐθελοντὰς ἐπὶ τῇ κατατάξει αὐτῶν, παραστήσας, ὅτι διὰ τοιαύτης ἐνεργείας θέλει παραλύσει ὁ στρατὸς, διότι ἀποτελεῖ τὸ χορήγημα ἀδίκημα πρὸς τοὺς στρατιώτας, οἵτινες ἐρχόμενοι ἐξ ἀπογραφῆς δὲν θέλουσι λαμβάνει αὐτό. Ἀλλὰ, κ. Πρωθυπουργὲ, τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν ἐπὶ τῇ ὑμετέρᾳ προτάσει, δὲν περιέχει τὴν διάταξιν ταύτην;

§115ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν περιέχει ἀνεξαρτήτως.

§116ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Περιέχει τὴν διάταξιν, διότι, κατὰ τὸ ψηφισθὲν νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, ὁ ἐξυπηρετῶν στρατιώτης μετὰ διετῆ θητείαν λαμβάνει χορήγημα 100 δραχμῶν, ἂν θέλῃ νὰ ὑπηρετήσῃ ἐπὶ ἓν ἔτι ἔτος, τί δ’ ἄλλο εἶναι οὗτος μετὰ τὴν διετίαν ἢ ἐθελοντὴς ἔχων τὸ προσὸν ληξάσης ὑπηρεσίας; ὁ μισθὸς αὐτοῦ δὲν αὐξάνει, καὶ ἑπομένως δὲν παρίσταται ἀνισότης, διότι ἡ ἀμοιβὴ ἐπὶ τῇ ἐθελουσίᾳ κατατάξει οὐδεμίαν ἀποτελεῖ ἀνισότητα, οὐδὲν δὲ δύναται νὰ προκαλέσῃ παράπονον. Ἐπίσης καὶ οἱ ἄλλοι ἐθελονταὶ θὰ ἔχωσι προσόντα, οὐχὶ τὸ προσὸν τῆς διετοῦς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ προσόντα ἄλλα, ἡ δὲ περὶ αὐτῶν πρότασις ἡμῶν εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰ, προτάσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐσχάτως παρὰ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντα. Προσέθηκεν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἄλλο ἐπιχείρημα· δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ, εἶπε, τὸ σύστημα τῆς δι’ ἐθελοντῶν συμπληρώσεως τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, ἐφ’ ὅσον οἱ κληροῦχοι, οἱ ἐν τῷ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ νόμῳ, ἀποδεικνύονται ἀνεπαρκεῖς, διότι ὁ στρατὸς δέον νὰ ᾖ τὸ γυμναστήριον τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, καὶ ἑπομένως νὰ ὦσι δεκτοὶ ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ οἱ ἐθελονταὶ οἱ ἀποκτήσαντες ἤδη τὴν γύμνασιν ὡς ὑπάρξαντες στρατιῶται, ἢ οἱ προτιθέμενοι νὰ διαμείνωσιν ἐν τῷ στρατῷ ἐπὶ μακρόν· τοὐναντίον, ἐπήνεγκεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ στρατὸς ὀφείλει νὰ ἐκγυμνάζῃ ὅσον ἔνεστι πλείονας καὶ νὰ ἐκπέμπῃ αὐτοὺς εἰς τὰς ἑστίας των πρὸς αὔξησιν τῶν διαθεσίμων στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ Ἔθνους, τοῦτο δὲ ἐπιτυγχάνεται, πληρουμένων τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸν νόμον περὶ στρατολογίας δι’ ἀπογραφῆς. Ἀλλὰ, κύριοι, αὐτὸς ὁ νόμος περὶ στρατολογίας, περιέχει διάταξιν, ἣν προσεθέσαμεν ἐξ ἀνάγκης, ὅτι δὲν θέλει ἐφαρμοσθῆ παρὰ ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1880, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ κατ’ αὐτὸ ἀπογραφὴ νὰ ἐκτελεσθῇ πρότερον. Περὶ τίνος δὲ πρόκειται σήμερον; περὶ τοῦ χρονικοῦ διαστήματος τοῦ μέχρι τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας. Ὁ νόμος οὗτος ἐπρονόησε περὶ πάντων, ἀλλ’ ἕως οὗ ἀρχίσῃ ἐφαρμοζόμενος, τί θέλομεν πρᾶξει; Τί θέλομεν πράξει ἕως τέλους τοῦ 1879, ἤτοι ἀκριβῶς κατὰ τὴν περίοδον, ἐν ᾗ πρόκειται εἰς λύσιν τὸ ἑλληνικὸν ζήτημα; Ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαρμοσθῇ ὁ νόμος περὶ στρατολογίας, ἀντιφάσκει πρὸς ἑαυτὸν ἐπικαλούμενος ἐν τῷ παρόντι τὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ γενομένη ἐπίκρισις τῶν ἰδεῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐπίκρισις, νομίζω, ἥτις ἀρκεῖ καὶ μόνη ὡς συνηγορία ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὡς πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ὀφείλει νὰ καταρτισθῇ ὁ στρατός. Ἀλλὰ τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸς ὑπεράσπισιν τοῦ ἰδίου νομοσχεδίου; Καὶ πρῶτον συνεπλήρωσεν αὐτὸ ὁρίσας ἤδη τὸν χρόνον τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν μεταβατικῶν ἐθνοφυλάκων. Ἡμεῖς εἴχομεν τὴν ἰδέαν, ὅτι θὰ στηρίξῃ τὸ νομοσχέδιον ἐπὶ τοῦ νόμου περὶ ἐθνοφυλακῆς, καὶ ἤθελεν ἑπομένως παραδεχθῆ τρίμηνον ἐκγύμνασιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σήμερον εἶπεν, ὅτι ἡ ὑπηρεσία δὲν θὰ ἦναι τρίμηνος, ἀλλ’ ἑξάμηνος, καὶ προσέθηκεν, ὅτι δὲν ἠδύνατο περὶ τούτου νὰ ἐκφρασθῇ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, διότι ὤφειλε νὰ περιμείνῃ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δεικνύει τῳόντι ὑπερβάλλοντα σεβασμὸν πρὸς τὴν Βουλήν· δὲν δύναται ὅμως νὰ γείνῃ μεγαλειτέρα προσβολὴ πρὸς τὴν Βουλὴν παρὰ τὸν ὑπερβάλλοντα τοῦτον σεβασμόν. Ἡ Βουλή, ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων, ἔχει ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς τῆς κυβερνήσεως, τῆς ὑπηρεσίας. Ἡ Βουλὴ ἔχει τὴν ἀπαίτησιν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἔρχηται μεμελετημένη ἐνώπιον αὐτῆς, ὅπως μὴ ὑποβάλῃ εἰς αὐτὴν νομοσχέδια ἀκατάρτιστα, νομοσχέδια, ἅτινα δὲν ὑπέστησαν τὴν δοκιμασίαν ἐπιστημονικῆς ἐπιτροπῆς. Ὤφειλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἐπιστημονικῆς βασάνου τῶν νομοσχεδίων αὑτοῦ, ὅσον καὶ ἂν ἀποστρέφηται τὴν ἐπιστήμην, καὶ νὰ μὴ προστρέχῃ εἰς τὴν Βουλήν, ζητῶν τὴν ἐπιστήμην ἐν αὐτῇ, διότι κινδυνεύει ν’ ἀκούῃ παρὰ τῆς ἐν τῇ Βουλῇ ἐπιστήμης παρατηρήσεις, αἵτινες δύνανται νὰ τὸν λυπήσωσιν. Ἡ Βουλή, σεβομένη ἑαυτὴν καὶ διεκδικοῦσα τὰ ἴδια δικαιώματα, δὲν δύναται νὰ ἀποδεχθῇ ὡς σπουδαίως λεχθὲν, ὅτι ἐπὶ διατάξεως θεμελιώδους ἀφέθη κενὸν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ἵνα συμπληρώσῃ αὐτὸ ἡ Βουλή· ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ πληροφορῆται τί ἡ κυβέρνησις φρονεῖ, τί φρονοῦσιν αἱ ἐπιτροπαὶ, αἱ διασκευάσασαι τὸ νομοσχέδιον. Εὐτυχῶς, συνέβη νὰ προϋπάρχῃ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου πρὸς φωτισμὸν τῆς Βουλῆς γνωμοδότησις εἰδικῆς Ἐπιτροπῆς, ἥτις καθωδήγησε τὴν ψῆφον αὐτῆς ἐν τῷ περὶ στρατολογίας νόμῳ· ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς, παραδεχθεὶς τὴν ἑξάμηνον ὑπηρεσίαν, παρεδέχθη τὴν ὀρθὴν ἐκείνην γνώμην τῶν ἐπιστημονικῶν ἐπιτροπῶν. Ἀλλὰ παραδεχθεῖσα ἡ Κυβέρνησις τὴν γνώμην ταύτην τί κατέδειξεν; Ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι ἀκριβῶς ὁ περὶ ἐφεδρείας νόμος, οὐχὶ ὁ νόμος, ὅστις ἐπὶ τῆς ὑπουργίας τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐψηφίσθη, διότι τὸν νόμον ἐκεῖνον ἅπαντες παρεδέχθημεν, ἀλλ’ ὁ περὶ ἐφεδρείας νόμος, ὅπως ἐξετάθη διὰ μεταγενεστέρων νόμων, τοὺς ὁποίους ἡ Βουλὴ ἐπεψήφισε τῇ προτάσει τοῦ κ. Κουμουνδούρου· εἶναι ὁ νόμος περὶ ἐφεδρείας ἐφαρμοζόμενος εἰς τὴν τρίτην καὶ τετάρτην σειρὰν μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι ἡ τρίτη καὶ ἡ τετάρτη σειρὰ ἤδη ὀνομάζονται μεταβατικὴ ἐθνοφυλακή. Αὕτη εἶναι ἡ μαρτυρία, ἣν σήμερον ἐπισήμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔδωσεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ψηφίζοντες σήμερον ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, οὐδὲν ἄλλο ψηφίζομεν ἢ ἄδειαν προσκλήσεως εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τῆς τρίτης καὶ τῆς τετάρτης σειρᾶς τῆς ἐφεδρείας. Ὅσοι ἄρα εἶχον γνώμην ὑπὲρ τῆς προσκλήσεως τῆς τρίτης καὶ τετάρτης σειρᾶς τῆς ἐφεδρείας κατὰ τὴν περὶ ταύτης ψηφοφορίαν τῆς Βουλῆς, δύνανται ψηφίζοντες σήμερον ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου νὰ ἦναι ἀναπαυμένοι, ὅσοι ὅμως εἶχον τότε τὴν ἐναντίαν γνώμην, ἤδη δ’ ἐπείσθησαν, ὅτι ὀφείλουσι νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ὡς συντελοῦντος ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους, βεβαίως ἔχουσι σπουδαίους λόγους πρὸς τὴν τοιαύτην μεταβολὴν τῆς γνώμης.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέτω εἰς ψηφοφορίαν τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου.

§118ΤΙΝΕΣ. Δι’ ἀναστάσεως.

§119ΕΤΕΡΟΣ (ἐγειρόμενος). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσι ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν Βουλευτῶν κκ. Ῥουσσοπούλου καὶ Ῥούφου.)

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 146, ἐξ αὐτῶν 82 εἶπον ναὶ, 64 ὄχι· ἑπομένως ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου. Αὔριον ἔχομεν τὰ καθέκαστα. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 7½ μ. μ.