1878.10.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 23

τῆς 23 Ὀκτωβρίου 1878.

(Δευτέρα.)

Ὥρᾳ 2. μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔλαβον ἔγγραφον περὶ σχηματισμοῦ νέου Ὑπουργείου. Ἀναγινώσκεται τὸ ἔγγραφον. «Ἀριθ. 10. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 21 Ὀκτωβρίου 1878. Προεδρεῖον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου Πρὸς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς τῶν Ἀντιπροσώπων. Λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀναγγείλω δι’ ὑμῶν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ἀνέθεσε τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους εἰς νέον Ὑπουργεῖον συγκροτούμενον ὡς ἑξῆς· ΧΑΡΙΛΑΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν· ΘΡΑΣ. ΖΑΪΜΗΣ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης· Ν. ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως· ΣΠΥΡ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν· ΜΙΛ. ΚΑΝΑΡΗΣ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν.

Ὁ Πρόεδρος

ΧΑΡΙΛΑΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ.»

Ὑπεβλήθησαν ἀναφοραὶ ά) Τῶν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν Μπαγδατοπούλου καὶ Λυμπεροπούλου, ἐξαιτουμένων τὴν ἐπάνοδόν των εἰς τὴν ἐνεργὸν ὑπηρεσίαν· κατὰ τὴν προχθεσινὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, θέλω παραπέμψει τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. βʹ) Τοῦ Α. Μαυροειδῆ, πρώην βουλευτοῦ ἐκ Μεγαρίδος καὶ δημάρχου, ζητοῦντος χρηματικὴν συνδρομήν. γʹ) Τῶν Α. Δ. Πηλιώτου καὶ Λ. Α. Λαμπροπούλου ἐκ Γαργαλιάνων, παραπονουμένων, ὅτι ἔλαβον ἐκ Πατρῶν τηλεγράφημα ἀποδειχθὲν πλαστὸν, καὶ ἐξαιτουμένων τὴν καταδίωξιν τοῦ ἐγκλήματος τούτου καὶ τὴν διὰ νόμου ἐξασφάλισιν τῆς γνησιότητος τῶν τηλεγραφημάτων. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται θὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν.

§2ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν κατ’ αὐτὴν ψηφοφορίαν ἐπῆλθεν ὑπουργικὴ κρίσις, καὶ καθῆκον ἔχομεν ἡμεῖς, οἱ κατόπιν τῆς κρίσεως κληθέντες εἰς τὴν ἐξουσίαν, νὰ δώσωμεν λόγον εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῶν κατ’ αὐτὴν, ὅσον ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς. Παραιτηθέντος τοῦ τότε Ὑπουργείου, μετεκαλέσατο ὁ Βασιλεὺς παρ’ ἑαυτῷ τὸν κ. Ζαΐμην καὶ ἐμὲ, καὶ προσεκάλεσεν ἡμᾶς, ἵνα διατρανώσωμεν ὁποία ἦτο ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφησάσης ἀντιπολιτεύσεως περὶ τοῦ σχηματισμοῦ κυβερνήσεως. Τὴν γνώμην ταύτην, ἀφοῦ συνεννοήθημεν μετὰ τῶν συναδέλφων ἡμῶν τῆς Βουλῆς, ἀνεκοινώσαμεν πρὸς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα, ἥτις εὐηρεστήθη ν’ ἀποδεχθῇ αὐτὴν καθ’ ὁλοκληρίαν καὶ ν’ ἀναθέσῃ τὴν ἐξουσίαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπερ σήμερον παρίσταται εἰς τὰς ἕδρας ταύτας. Δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία περὶ τὴν μόρφωσιν τῆς γνώμης τῆς ἀντιπολιτεύσεως, διότι αἱ συζητήσεις τῆς Βουλῆς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς Συνόδου ταύτης ἀπέδειξαν, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις μίαν εἶχε περὶ τῶν πραγμάτων γνώμην· μίαν εἶχε γνώμην καὶ περὶ τοῦ παρελθόντος, τουτέστιν ἀπὸ τοῦ τέλους τῆς παρελθούσης Συνόδου, μίαν εἶχε γνώμην καὶ περὶ τῶν παρόντων, μίαν εἶχε γνώμην καὶ περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ μέλλοντος. Ἀφοῦ δὲ ὑπῆρχεν ὁμοφωνία ἐν ταῖς τάξεσι τῆς ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῶν πραγμάτων, οὐδὲν ζήτημα προσωπικὸν ἠδύνατο νὰ παράσχῃ κώλυμα εἰς τὸν ἐξ αὐτῆς σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως· καὶ τῷ ὄντι οὐδὲν ἀνεφύη περὶ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ζήτημα προσωπικόν Ὑπῆρχον ὅμως ζητήματα ἄλλα σπουδαιότατα, ἅτινα ὠφείλαμεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν πρὶν ἢ ἀποφανθῶμεν, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐφρόνει ὅτι ὀφείλει νὰ ὑποδείξῃ κυβέρνησιν, ἥτις νὰ ἐκπροσωπήσῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τὰς ἰδέας αὐτῆς· ὠφείλομεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν τῆς Βουλῆς, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας δυσχερέστατον εἶναι εἰς ὁποιανδήποτε Κυβέρνησιν, ἔνθεν ἢ ἔνθεν τῆς Βουλῆς, νὰ διεξαγάγῃ τὸ ἔργον αὐτῆς· ὠφείλαμεν ἰδίως νὰ λάβωμεν τοῦτο ὑπ’ ὄψιν ἕνεκα τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας κατὰ τὰς παρελθούσας συζητήσεις εἴχομεν ἀκούσει, παρὰ τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ, ὅτι τουτέστιν ὁ τρόπος καθ’ ὃν διεξήγετο μέχρι τοῦδε ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου ὑπ’ αὐτοῦ ἔμελλε νὰ παύσῃ, διότι ὁ κύριος πρώην Πρωθυπουργὸς ἀπόφασιν εἶχε νὰ μὴ ἀνεχθῇ τὴν μέλλουσαν Κυβέρνησιν. Καὶ ὡς πρὸς τοῦτο εἶχεν ὁ Πρόεδρος τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως πλῆρες τὸ δικαίωμα νὰ πράξῃ ὅ,τι αἱ πεποιθήσεις αὐτοῦ τῷ ὑπηγόρευον· ἡμεῖς ὅμως ὠφείλαμεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν δήλωσιν ταύτην. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως ὤφειλε τοσοῦτο μᾶλλον ἔχων τοιαύτην πεποίθησιν νὰ ἐνεργήσῃ συμφώνως πρὸς αὐτὴν καὶ νὰ δηλώσῃ τοῦτο, ὅσον οὐδεὶς πλειότερον τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως ἐγίνωσκε τὰ ἀφορῶντα εἰς τὰς Κυβερνήσεις κατ’ ἀνοχὴν καὶ οὐδεὶς πλειότερον ἐκείνου ἠδύνατο νὰ γινώσκῃ τὰ ἐλαττώματα τοιαύτης Κυβερνήσεως. Ἔχοντες ὅμως ὑπ’ ὄψιν τὴν δήλωσιν ἐκείνην, ὠφείλαμεν νὰ θέσωμεν εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς τὸ ζήτημα, ὁποῖον ἦτο τὸ καθῆκον τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ. Εἶχεν ἡ ἀντιπολίτευσις τὸ καθῆκον νὰ εἴπῃ, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν τῇ Βουλῇ κομμάτων, οὔτε ἡ πρώην συμπολίτευσις οὔτε ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, ἔχουσιν ἰσχὺν ὅπως διεξαγάγωσι τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἑπομένως ν’ ἀρνηθῇ τὸν σχηματισμὸν ὑπουργείου, ἢ ὤφειλε ν’ ἀναδεχθῇ τὴν εὐθύνην ταύτην, ἵνα ἀποδείξωσι τὰ πράγματα ὁποία τις ἦτο ἀληθῶς ἡ κατάστασις αὐτή; Ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἠρνεῖτο νὰ παράσχῃ Κυβέρνησιν, ἐθεωρήσαμεν ὅτι τὰ πράγματα τῆς πολιτείας θὰ ἔφθανον εἰς τὸ ἀδιέξοδον. Ἵνα ἀποφύγωμεν δὲ λύσεις, ἃς ἠδύνατο νὰ ὑπαγορεύσῃ τὸ ἀδιέξοδον, ἐνομίσαμεν ὅτι ὠφείλαμεν ἡμεῖς ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ παράσχωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν εὐκαιρίαν, ὅπως ἀποφανθῇ περὶ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν αὐτῶν ὡς πολιτικῆς Κυβερνήσεως. Ἐνομίσαμεν μάλιστα, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀπολέσωμεν τὴν εὐκαιρίαν ταύτην, ἵνα ἀποδείξωμεν, ὅτι ὅσα ὑπεστηρίξαμεν ὡς ἀντιπολίτευσις εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ τὰ ὑποστηρίξωμεν καὶ ὡς Κυβέρνησις, ὅτι δὲν ὑπεστηρίξαμεν πολιτικὴν ἀρνητικὴν, πολιτικὴν ἐπικρίσεως, ἀλλ’ ὅτι ὑπεστηρίξαμεν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἐπὶ ἰδίᾳ εὐθύνῃ εἴμεθα ἕτοιμοι καὶ νὰ ἐκτελέσωμεν, ὅτι ἐπικρίνοντες ἄλλους εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ἐκτεθῶμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν ἐπίκρισιν ἐκείνων. Ἔχοντες τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα, ὅπερ ἀσπαζόμεθα, εἶναι τὸ μόνον σωτήριον διὰ τὴν πολιτείαν, εἴχομεν τὸ καθῆκον νὰ παράσχωμεν ὑπὲρ τοῦ προγράμματος τούτου τὴν ὑπηρεσίαν ἡμῶν καὶ νὰ ἀποδείξωμεν, ὅτι ἔχομεν καὶ τὴν πεποίθησιν εἰς τὸ δυνατὸν τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ προγράμματος ἐκείνου. Ποῖον δὲ εἶναι τὸ πρόγραμμα; Ἔχομεν ἀνάγκην ἐνώπιον Βουλῆς, ἐν ᾗ ἐξετυλίχθησαν ἀπό τινων ἡμερῶν ἅπασαι αἱ ἰδέαι τῆς τε συμπολιτεύσεως τῆς πρώην καὶ τῆς πρώην ἀντιπολιτεύσεως, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ διεξέλθωμεν διὰ μακρῶν τὸ πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως; Ἀρκεῖ, νομίζω, ἐν ὀλίγαις λέξεσι νὰ συγκεφαλαιώσω τὰς δύο ἀντιθέτους ἐν τῇ Βουλῇ γνώμας. Ἅπαντες καὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ἐμφοροῦνται τῆς πεποιθήσεως, ὅτι ἐν τῇ παρούσῃ καταστάσει τῶν ἀνατολικῶν πραγμάτων ἡ πολιτικὴ τοῦ Κράτους δὲν δύναται νὰ ἦναι ἡ ὁμαλὴ ἐκείνη πολιτικὴ, ἣν πρὸ τῆς τελευταίας κρίσεως ἠκολούθει τὸ ἑλληνικὸν βασίλειον, ὅτι καλεῖται τὸ κράτος εἰς ἐκτάκτους προσωπικὰς καὶ χρηματικὰς θυσίας, ὅτι τὰ καθήκοντα, ἅπερ ἔχει ἡ Ἑλλὰς, ὡς κράτος ἀνατολικὸν, καὶ τὰ καθήκοντα τὰ πρόσθετα, ἅπερ ἐπεβλήθησαν εἰς αὐτὴν ἐκ τῆς ἀναγραφῆς ἐν εὐρωπαϊκῇ συνθήκῃ ὑπὲρ αὐτῆς δικαιώματος εἰς πρόσκτησιν χώρας, δὲν ἐπιτρέπουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ περιορισθῇ ἐντὸς τῆς ἐνεργείας, εἰς ἣν περιωρίζετο, ὅτε, ὡς μὴ ὤφελεν, ἐθεώρει τὸ ζήτημα τὸ ἀνατολικὸν κοιμώμενον. Εἰς τοῦτο συμφωνοῦσι πάντες, καὶ εἰς τοῦτο συνεφώνει καὶ ἡ πρῴην συμπολίτευσις καὶ ἡ πρῴην ἀντιπολίτευσις. Διεφώνουν ὅμως ἡ συμπολίτευσις καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας· ἡ μὲν συμπολίτευσις ἐφρόνει ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς νὰ προκαλέσῃ αὐτὴ τὴν λύσιν, ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐνεργήσῃ αὐτοτελῶς καὶ ὅτι ἀπὸ τοῦδε ὤφειλε νὰ διατελῇ ἐν ἐπιστρατεύσει· ἑπομένως ἀπῄτει ὅπως διατηρηθῶσιν ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ οἱ ἔκτακτοι ἔφεδροι, ὅπως προσκληθῶσι νέαι σειραὶ ἐκτάκτων ἐφέδρων καὶ ὅπως τὰ οἰκονομικὰ τοῦ κράτους ἐπιβαρυνθῶσι διὰ δαπανῶν, τὰς ὁποίας δὲν δύναται νὰ βαστάσῃ ἐπὶ μακρὸν ὁ ἑλληνικὸς προϋπολογισμός. Ἀντιθέτως πρὸς τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο ὑπεστήριζεν ἡ πρῴην ἀντιπολίτευσις ἕτερον πρόγραμμα· ὑπεστήριζε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει νὰ διατελῇ ἐν ἐπιστρατεύσει εἰμὴ μόνον κατὰ τὰς παραμονὰς πολέμου, ὅτι, ἐφ’ ὅσον δὲν διατελεῖ ἐν ἐπιστρατεύσει καὶ ἔχει ἐν τῷ στρατῷ ἔκτακτον ἐφεδρείαν ἐκγεγυμνασμένην, ὀφείλει ἀμέσως νὰ ἀποστείλῃ αὐτὴν εἰς τὰς ἑστίας της, ὅτι, ὑπαρχόντων ἐκδεδομένων διαταγμάτων περὶ προσκλήσεως νέων σειρῶν ἐκτάκτων ἐφέδρων, δέον τὰ διατάγματα ταῦτα νὰ ἀνακληθῶσι, καὶ ὅτι, γινομένων δαπανῶν ἐκτάκτων καὶ ζητουμένων καὶ πιστώσεων ἐκτάκτων, ὀφείλουσιν αἱ δαπάναι νὰ περιορισθῶσιν ἐντὸς τοῦ μέτρου τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης. Ταῦτα ὅμως φρονοῦσα ἡ ἀντιπολίτευσις, ἐφρόνει συνάμα, ὅτι διὰ τοιούτων μέτρων δὲν ἠλάττου τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ τόπου, ἀλλ’ ἀπεναντίας παρεῖχεν εἰς τὴν χώραν τὴν εὐκαιρίαν καὶ τὰ μέσα πρὸς ἐπαύξησιν αὐτῶν διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ κατὰ τρόπον, ἀνταποκρινόμενον εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἑλληνικῆς ἐπικρατείας. Ἐνῷ δ’ ἐφρόνει ἡ ἀντιπολίτευσις, ὅτι ἡ κατάστασις εἰς ἣν περιῆλθεν ὁ στρατὸς, συνεπείᾳ τῆς παραταθείσης ἐπιστρατεύσεως, ἦτο τοιαύτη, ὥστε ὁ στρατὸς εἰς οὐδὲν ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ, ἐφρόνει συνάμα ἡ ἀντιπολίτευσις, καὶ ἑπομένως φρονοῦμεν ἡμεῖς ἤδη ἐν τῇ Κυβερνήσει, ὅτι ὀφείλομεν νὰ συντάξωμεν στρατὸν οὐχὶ πρόσκαιρον, ἀλλὰ διαρκῆ, ἀναθέτοντες τὰ τῆς διοργανώσεως αὐτοῦ εἰς ξένους ἀξιωματικοὺς, κληθησομένους διὰ τὴν ἐν γένει τοῦ στρατοῦ διαμόρφωσιν καὶ διὰ τὴν ἰδίᾳ ὀργάνωσιν ἑνὸς ἑκάστου κλάδου αὐτοῦ. Ὁ δὲ οὕτω μορφωθησόμενος στρατὸς δὲν θ’ ἀφορᾷ εἰς αὐτοτελῆ ἐνέργειαν, ἀλλ’ εἰς ἐνέργειαν ἐν συμμαχίᾳ πρὸς ἄλλης δυνάμεως στρατὸν, διότι φρονοῦμεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε ὀφείλει ν’ ἀποδυθῇ μεμονωμένη εἰς ἀγῶνα, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε ὀφείλει αὐτὴ νὰ προκαλέσῃ ῥῆξιν πρὸς οἱονδήποτε, ἐὰν δὲν ἔχῃ καὶ συμπράττουσαν ἑτέραν δύναμιν. Ὁ στρατὸς, οὗτινος τὴν σύνταξιν ἐπιζητοῦμεν καὶ οὗτινος τὸν ὀργανισμὸν θὰ ἐπιδιώξωμεν διὰ τῶν ξένων ἀξιωματικῶν, ἐὰν τύχωμεν τῆς ἐμπιστοσύνης ὑμῶν, ἔσται στρατὸς οὐχὶ ἀνώτερος τῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, τῶν δυνάμεων πρὸς χρηματικὰς θυσίας, τῶν δυνάμεων πρὸς προσωπικὰς θυσίας, ἀλλ’ ἐννοῶ τῶν δυνάμεων τοῦ τόπου ἀναγνωρίζοντος, ὅτι ὀφείλει νὰ ὑποβληθῇ εἰς ἐκτάκτους θυσίας. Ὁ στρατὸς οὕτως ὀργανιζόμενος θὰ ἦναι μὲν μικρὸς τὸν ἀριθμὸν, ἀλλὰ θὰ ἦναι στρατὸς δυνάμενος νὰ συμπράξῃ μετὰ στρατοῦ εὐρωπαϊκοῦ. Ταύτην τὴν σύμπραξιν θεωροῦμεν ὡς προορισμὸν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ εἰς τὸν σκοπὸν τοῦτον νομίζω, ὅτι δέον νὰ ἀφορᾷ πᾶσα περὶ τοῦ στρατοῦ ἐνέργεια τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἰδίως ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ὀφείλει νὰ περιστραφῇ καὶ εἰς ἑτέραν παρασκευὴν, εἰς τὴν παρασκευὴν τὴν οἰκονομικὴν, ἥτις εἶναι ἡ βάσις τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς, καὶ ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι τὸ ἀντίθετον τοῦ ἡμετέρου σύστημα φέρει τὸ Κράτος εἰς τὸν οἰκονομικὸν ὄλεθρον. Ὅταν ἤδη ὁ τόπος ἦναι οἰκονομικῶς ἐξηντλημένος, ὅταν τὰ ἀναγκαστικῶς κυκλοφοροῦντα τραπεζικὰ γραμμάτια ἐπηυξήθησαν ἕως τοῦ ἐσχάτου ὁρίου, ὅπερ ἐπιτρέπεται μόνον, ὅταν τὸ Κράτος δὲν δύναται νὰ ἐξεύρῃ ἄλλους πόρους, ὅταν πᾶν νέον δάνειον διὰ γραμματίων συνομολογούμενον καταστρέφῃ τὰς πηγὰς τῶν δημοσίων προσόδων καὶ τὰς πηγὰς τοῦ ἰδιωτικοῦ πλούτου, ἀφαιροῦμεν ἀπὸ τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τὸ θεμέλιον αὐτῆς. Ἡ ἰδέα ἡ ἡμετέρα εἶναι, ὅτι διὰ τῆς οἰκονομικῆς πρὸ πάντων παρασκευῆς δέον νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ στρατιωτικὴ παρασκευή· βάσιν δὲ τῆς οἰκονομικῆς παρασκευῆς θεωροῦμεν τὴν ἐξεύρεσιν ἐξωτερικοῦ δανείου, δανείου εἰς μεταλλικὸν, δι’ οὗ νὰ δυνηθῇ τὸ Κράτος ν’ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων καὶ νὰ ἐξαγοράσῃ τὰ ἔντοκα γραμμάτια, ὥστε ὁ τόπος ἐν περιστάσει, καθ’ ἣν θελήσῃ νὰ φέρῃ τὸν στρατὸν εἰς κατάστασιν ἐπιστρατεύσεως, νὰ ἔχῃ τοὺς πόρους, δι’ ὧν νὰ δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ ἐπιστράτευσις· διότι, ὅταν τοιοῦτον δάνειον πραγματοποιηθῇ καὶ ἀρθῇ ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία τῶν τραπεζικῶν γραμματίων καὶ ἐξαγορασθῶσι τὰ κυκλοφοροῦντα ἔντοκα γραμμάτια, ἔχει διαθεσίμους τὸ δημόσιον τοὺς δύο τούτους πόρους, ἵνα ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ δανεισθῇ πάλιν δι’ αὐτῶν ὅλα τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἅπαξ ἤδη ἐδανείσθη· τουτέστιν ἀποδίδοται οὕτως εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος τὸ μέσον, ὅπως ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης δανεισθῇ ἐντὸς τῆς ἰδίας χώρας 50,000,000 δραχμῶν ἄνευ τῆς συνδρομῆς τῶν ξένων. Ἀλλ’ ἵνα δυνηθῇ νὰ πραγματοποιηθῇ τὸ δάνειον τὸ ἐξωτερικὸν, ἡ πολιτικὴ τοῦ κράτους δέον νὰ ᾖ ἡ ὑπὸ τῆς τέως ἀντιπολιτεύσεως συνιστωμένη, οὐχὶ δ’ ἡ ἐφαρμοσθεῖσα ὑπὸ τῆς τέως συμπολιτεύσεως. Ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὑποστηρίζοντες πολιτικὴν, ὁποία ἡ τῆς πρώην Κυβερνήσεως, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξεύρωμεν ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ δάνειον ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ἐνῷ τοὐναντίον ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἡμετέρας τὸ δάνειον τὸ ἐξωτερικὸν πραγματοποιεῖται. Καὶ εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ κύριος Βουλευτὴς Μεσσήνης, ὅτε ἦτο Πρωθυπουργὸς, εἶπε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι εἶχεν ἐλπίδας, ὅτι θὰ ἐπραγματοποιεῖτο τὸ δάνειον τὸ ἐξωτερικὸν καὶ διέψευσε τὴν πληροφορίαν μου, ὅτι τὸ δάνειον ἐκεῖνο δὲν θὰ ἐπραγματοποιεῖτο· καὶ ἐν τούτοις αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας τότε ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας εἶχον, ἐπιβεβαιοῦνται ἐκ τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἤδη ἐν τῇ ἐξουσίᾳ λαμβάνω, καὶ ἐπιῤῥωνύουσι τὴν πεποίθησίν μου, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις δὲν θὰ ἐδύνατο ποτὲ νὰ πραγματοποιήσῃ τὸ δάνειον ἐκεῖνο. Τοιαῦτα εἶναι τὰ μέτρα, τοιαύτη εἶναι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἐκλήθη ἤδη εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἀλλ’ ἵνα τὰ μέτρα ταῦτα δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ πρὸς ὑμᾶς ἤδη, ἔχει ἀνάγκην ἐργασίας ἐν τοῖς γραφείοις ὀλίγων ἡμερῶν. Ἔχει δὲ ἀνάγκην τῆς ἐργασίας ταύτης ἰδίως, διότι πᾶσα ἡ πολιτικὴ τοῦ Κράτους συγκεντροῦται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ· ἵνα δυνηθῶμεν δὲ τὰς ἰδέας ἡμῶν τὰς ἀντιθέτους πρὸς τὰς ἰδέας τῆς πρώην Κυβερνήσεως νὰ συνδυάσωμεν πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν ἐκείνης καὶ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν Βουλὴν συμπληρωτικὴν περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ δήλωσιν, ἔχομεν ἀνάγκην πρῶτον νὰ γνωρίσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν ἐκεῖνον. Καὶ γινώσκετε, κύριοι, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τῆς πρώην Κυβερνήσεως ὑπεβλήθη μὲν ἐντὸς τῆς νομίμου προθεσμίας εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τύπους, δὲν ὑπεβλήθη ὅμως καὶ πραγματικῶς· ὁ προϋπολογισμὸς ὑπεβλήθη ἐνταῦθα εἰκονικῶς· ἐκ τῶν γραφείων δὲ τοῦ Ὑπουργείου ἀπεστέλλοντο τὰ φύλλα εἰς τὸ τυπογραφεῖον, καὶ δὲν διενεμήθη ἔτι εἰς τοὺς Βουλευτάς.

§3ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο γίνεται πάντοτε.

§4ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐπικυρόνει τὴν ἰδέαν μου λέγων, ὅτι τοῦτο γίνεται πάντοτε. Ἡ παρατήρησίς μου ἀφώρα εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, καί τοι ὁ προϋπολογισμὸς ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλήν, δὲν ἠδυνήθη μέχρι ταύτης τῆς στιγμῆς νὰ τὸν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, καθόσον οὐδὲ διενεμήθη μέχρι τῆς ὥρας ταύτης, τώρα δὲ ἀκούω, ἐνῷ ὁμιλῶ, ὅτι διανέμεται εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτάς· ἔχει ἄρα ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις ὀλίγων ἡμερῶν ἐργασίας ἐν τοῖς γραφείοις, ὅπως δυνηθῇ πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον νὰ συνδυάσῃ τὰς ἰδέας αὐτῆς. Ἔχει προσέτι ἀνάγκην ὀλίγων ἡμερῶν, ὅπως πληροφορηθῇ τὰ περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ δανείου, διότι ἐκ τῶν διαπραγματεύσεων περὶ ἐξωτερικοῦ δανείου ἐξαρτῶνται πολλὰ τῶν μέτρων, ἐφ’ ὧν στηρίζεται ὁ προϋπολογισμός. Πάντα τὰ δάνεια, ὧν τὴν συνομολόγησιν προέτεινεν εἰς τὴν Βουλὴν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, δάνεια στηριζόμενα ἐπὶ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐγκρίνωμεν, ἂν ἦναι ἐφικτὸν τὸ ἐξωτερικὸν δάνειον. Ἔχει ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις νὰ γνωρίζῃ ταῦτα, ἔχει ἀνάγκην προσέτι νὰ λάβῃ γνῶσιν νομοθετημάτων ἄλλων, ἐφ’ ὧν στηρίζεται ὁ προϋπολογισμός, ἅτινα ὅμως δὲν ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλήν. Τὸ κυριώτερον κεφάλαιον τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶναι τὸ ἀφορῶν εἰς τὰς στρατιωτικὰς δαπάνας, αὗται δὲ στηρίζονται ἐπὶ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, τὸν ὁποῖον δὲν γνωρίζει ἡ Βουλή, διότι δὲν ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως· ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην νὰ γνωρίσωμεν καὶ τὸν ὀργανισμὸν ἐκεῖνον, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ ἐκτιμήσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὰς στρατιωτικὰς δαπάνας. Πρὸς ταῦτα ἀπαιτεῖται ὀλίγου χρόνου διάλειμμα, καὶ ἐλπίζομεν, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει εὐαρεστηθῆ νὰ μὴ συνεδριάσῃ ἐπὶ ὀλίγας ἡμέρας, ἵνα δυνηθῶμεν κατὰ τὴν προσεχῆ συνεδρίασιν αὐτῆς, τὴν ὁποίαν παρακαλοῦμεν ὅπως ὁρίσῃ εἰς τὴν 6ην Νοεμβρίου, νὰ ὑποβάλωμεν πάντα τὰ μέτρα τὰ ἀποῤῥέοντα ἐκ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, τὴν ὁποίαν καὶ ὡς ἀντιπολίτευσις ἐξεθέσαμεν πρὸς ὑμᾶς καὶ ὡς Κυβέρνησις ἐρχόμεθα νὰ πραγματοποιήσωμεν.

§5ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Οὐδέποτε, κύριοι, παρεγνωρίσθησαν αἱ κοινοβουλευτικαὶ ἀρχαὶ περὶ τὸν καταρτισμὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας (Θόρυβος). Τὴν 17 λήγοντος συνεζητήθη ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἀπεφασίσθη ἐὰν ἔπρεπε νὰ κληθῇ ἡ τρίτη καὶ τετάρτη σειρὰ τῆς πρώτης κατηγορίας τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας, ἀφοῦ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἀπεφάσισε ν’ ἀπολυθῇ ἡ πρώτη καὶ ἡ δευτέρα. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε ἐναντία τῆς γνώμης τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ τούτου ἕνεκα ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις παρητήθη. Ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔθεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ τοῦτο ἐδήλωσε κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος ἀξιότιμος Πρωθυπουργός· ἐπολέμησεν ἓν μέτρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον δὲν ἐθεώρει ὠφέλιμον εἰς τὸν τόπον, καὶ ἡ ψῆφος ἑπομένως ἀπέβλεπεν εἰς τὸ μέτρον ἐκεῖνο. Ἀφοῦ ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔθεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἕπεται, κύριοι, ὅτι δὲν ἦτο ὑπόχρεως νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν, διότι τότε αἱ ἀντιπολιτεύσεις εἶναι ὑπόχρεοι νὰ δίδωσι κυβέρνησιν, ἐὰν αὐταὶ θέτωσι ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Πρῶτον ζήτημα λοιπὸν, τὸ ὁποῖον ἀνεφύη, ἦτο ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις ἔπρεπε νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν, καὶ τοῦτο ἔπρεπε νὰ λυθῇ ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ οὐχὶ ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν δύο ἐκ τῶν μικροτέρων τῆς ἀντιπολιτεύσεως μερίδων.

§6ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἐξ ὀνόματός σας ὁμιλεῖτε;

§7ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Μάλιστα, ἐκθέτω τὰς ἰδέας μου. Ἄλλως, κύριοι, ἐσκέφθησαν οἱ τότε ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει κκ. Ζαΐμης καὶ Τρικούπης, ἐνόμισαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ σχηματίσωσι Κυβέρνησιν· ἐσχημάτισαν ὅμως Κυβέρνησιν, χωρὶς προηγουμένως νὰ συνεννοηθῶσι μὲ ὅλας τὰς ἀποχρώσεις τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως. Ἀποτέλεσμα τούτου εἶναι ἡ συγκρότησις Κυβερνήσεως ἐξ ἀτόμων ἀξιοσεβάστων μὲν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα, ὡς ἀντιπροσωπεύοντα τὰς μικροτέρας ἐν τῇ τότε ἀντιπολιτεύσει μερίδας, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπαρκῆ εἰς τὰς κρισίμους τοῦ τόπου περιστάσεις. Ἐὰν ἔβλεπον ἀντιπροσωπευομένην ὅλην τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν τότε, βεβαίως ἤθελον θεωρήσει ἐπαρκῆ τὴν Κυβέρνησιν. Τὴν ἔλλειψιν ταύτην τῆς συνεννοήσεως ἀναγνωρίζει καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος σᾶς εἶπε σήμερον, ὅτι συνεννοηθεὶς μετὰ τῶν συναδέλφων του ἀπεφάσισε νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα, ὡς ἀποτελῶν μέρος τῆς πρώην ἀντιπολιτεύσεως, νὰ ἐρωτήσω μετὰ τίνων Συναδέλφων συνεννοήθητε, κύριε Πρωθυπουργὲ, διότι γνωρίζω τὴν μεγαλειτέραν ἐκ τῶν μερίδων τῶν ἐν τῇ πρώην ἀντιπολιτεύσει, καὶ μετ’ οὐδενὸς ἐκ τῶν μελῶν τῆς μερίδος ἐκείνης ἤλθατε εἰς συνεννόησιν, ὅπως σχηματίσητε Κυβέρνησιν ἀρκοῦσαν εἰς τὰς παρούσας κρισίμους τοῦ τόπου περιστάσεις. Ἔπρεπεν ἀπὸ κοινοῦ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα ἂν ἔπρεπε νὰ δώσωμεν Κυβέρνησιν, διότι, ἐπαναλαμβάνω, αἱ ἀντιπολιτεύσεις δὲν εἶναι πάντοτε ὑπόχρεοι νὰ δίδουν κυβερνήσεις, καὶ ἀφοῦ ἠθέλομεν λύσει τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, ἠθέλομεν προβῆ καὶ εἰς τὴν λύσιν τοῦ ἑτέρου ζητήματος, τοῦ μέλλοντος δηλονότι τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης προγράμματος, διότι δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐκ τῶν συζητήσεων αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν κατὰ τὰς προλαβούσας συνεδριάσεις προκύπτουσιν ὅλαι αἱ ἀρχαὶ, τὰς ὁποίας ἕκαστος ὑμῶν ἔχει ἢ ἑκάστη ἐκ τῶν ἀποχρώσεων ἔχει περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς περὶ τῆς διοικήσεως τοῦ τόπου καὶ περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ αὑτοῦ ὀργανισμοῦ. Ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα ἔπρεπε νὰ λυθῶσιν οἰκογενειακῶς ὑπὸ τῆς πρώην ἀντιπολιτεύσεως. Δὲν εἶναι, κύριοι, ζήτημα προσωπικὸν ποσῶς· τὰ προσωπικὰ ζητήματα ἔπρεπε νὰ λύσῃ μόνος ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς μετὰ τοῦ ἡγεμόνος. Εἰς τὰ προσωπικὰ ζητήματα δὲν εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν νὰ λάβωμεν μέρος, ἀλλ’ εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, διότι τοῦτο δὲν προκύπτει ἐκ τῶν ἀγορεύσεων, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν, καὶ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα. Πολὺ διαφέρει τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑπεστήριξαν ἀπὸ τοῦ βήματος οἱ ἀξιότιμοι Βουλευταὶ Ῥικάκης καὶ Ζωχιὸς, ἀπὸ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ ἀξιότιμος νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Πῶς συνεδυάσατε τὰς διαφορὰς τῶν γνωμῶν τούτων εἰς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον διεγράψατε, εἰς τὰς σκέψεις, τὰς ὁποίας ἐν ὀνόματι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καθὰ ἐξέθηκε τὸ ἐπίσημον δημοσιογραφικὸν ὄργανόν σας, διετυπώσατε ἐνώπιον τοῦ ἡγεμόνος; Πῶς ὑπεβάλετε σκέψεις ὁλοκλήρου τῆς ἀντιπολιτεύσεως, χωρὶς νὰ ἔλθητε εἰς συνεννόησιν μεθ’ ὅλων τῶν ἀποχρώσεων, αἱ ὁποῖαι ἀπετέλουν τὴν πρώην ἀντιπολίτευσιν, ἀφοῦ ὑπάρχουσι πολλαὶ καὶ διάφοροι ἀποχρώσεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν ἀλλοίας ἰδέας καὶ διὰ τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου καὶ διὰ τὸν στρατιωτικὸν αὐτοῦ ὀργανισμὸν καὶ διὰ τὴν ἐξωτερικὴν ἀκόμη πολιτικήν; Δὲν νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἐτηρήθησαν οἱ κοινοβουλευτικοὶ τύποι εἰς τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πολὺ ὀλιγώτερον δὲν ἐτηρήθησαν οὗτοι, διότι πιστεύω ὅτι ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει ὑπῆρχε μερίς, ἡ ὁποία βεβαίως ἀπετέλει τὴν μεγαλειτέραν μερίδα ἐκ τῶν δύο ἀποχρώσεων, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ ἔπρεπε πρὸ πάντων ἡ μερὶς αὕτη νὰ κληθῇ εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀδιάφορον ὁποία ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἀπάντησις, κοινοβουλευτικῶς. Καθῆκον εἴχετε νὰ εἴπητε εἰς τὸν ἡγεμόνα, ὅτι εἰς ἄλλον ἔπρεπε ν’ ἀποταθῇ, πρὶν ἀποταθῇ εἰς σᾶς. Ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς, ἀνελθὼν εἰς τὸ βῆμα μετὰ τὴν ἀναγγελίαν τοῦ καταρτισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως, ἐξέθηκεν εἰς ὑμᾶς πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπόῤῥοια τῶν γενομένων κατὰ τὰς παρελθούσας συνεδριάσεις συζητήσεων, ἀνακεφαλαίωσιν, καθὼς σᾶς εἶπεν, ὅσων ἐῤῥέθησαν κατὰ τὰς προηγουμένας συζητήσεις. Κύριοι, καὶ ὁ ἐλάχιστος ἐξ ὑμῶν δύναται νὰ ἐκφέρῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸ ὡραιότερον πρόγραμμα, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι πρέπει νὰ περιμείνωμεν τὴν πραγματοποίησιν τοῦ προγράμματος· πρέπει πρὸ πάντων νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ἔχωσι τοιαύτην κοινοβουλευτικὴν δύναμιν, ὥστε νὰ δύνανται νὰ κατορθώσωσι τὸ πρόγραμμά των. Δὲν εἶναι, κύριοι, ὁ ὄγκος τῶν ὀνομάτων, τὰ ὁποῖα τιμῶμεν, ἀλλ’ ἡ κοινοβουλευτικὴ δύναμις, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν ἐπάρκειαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν Συνταγματικῷ Κράτει, καὶ τὴν κοινοβουλευτικὴν ταύτην δύναμιν, κατ’ ἐμὴν γνώμην, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ Κυβέρνησις ἡ ὁποία κατηρτίσθη, ὡς σᾶς ἀνέφερα. Μετὰ τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐξέθηκεν, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐζήτησεν ἀναβολὴν τῶν συνεδριάσεων ἡμῶν ἐπί τινας ἡμέρας, μάλιστα ἐπὶ 14 ἡμέρας, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐργασθῇ. Κύριοι, ἀναβολὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐπὶ 14 ἡμέρας οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰ μὴ διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν της. Νομίζετε ὅτι ἔχετε δικαίωμα νὰ ἐκφέρητε ἀπόφασιν διακόπτουσαν τὰς ἐργασίας ἡμῶν ἐπὶ 14 ἡμέρας, χωρὶς νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον δὲν σᾶς δίδει τὸ δικαίωμα τοῦτο; μήπως ἡ ἀναβολὴ ἢ ἡ διακοπὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἢ ἡ διάλυσις δὲν ἀνήκουσιν εἰς τὰς προνομίας τοῦ Στέμματος; Καὶ τίς εἶπεν εἰς ὑμᾶς ὅτι ἔχετε τοιοῦτον δικαίωμα, ἀφοῦ ῥητῶς ὁρίζει τὸ Σύνταγμα εἰς ποῖον ἀνήκει τὸ δικαίωμα τοῦτο; Τὸ Σύνταγμα ῥητῶς ὁρίζει τὰς περιπτώσεις, καθ’ ἃς ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν της· ὅταν ἅπαξ ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε διὰ τῆς ἐξουσίας τῆς βασιλικῆς τὴν διακοπὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ 40 ἡμέρας, δὲν δύναται νὰ λάβῃ καὶ δευτέραν, ἂν προηγουμένως δὲν ἐρωτήσῃ τὴν Βουλὴν· εἰς ταύτην καὶ μόνην τὴν περίπτωσιν ἔχετε τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφανθῆτε, ἐὰν θέλητε ἢ ὄχι διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν. Ἄλλως, κύριοι, πολλὰ καὶ σπουδαῖα ἀντικείμενα ἔχομεν, ὅπως ἐργασθῶμεν, καὶ ἀπαιτεῖται ἀνένδοτος ἐργασία, διότι πλησιάζουσιν αἱ ἑορταὶ, καθ’ ἃς διακόπτονται ὅλων τῶν Κοινοβουλίων αἱ ἐργασίαι, ἑπομένως καὶ τοῦ Κοινοβουλίου τούτου. Μετὰ τὰς ἑορτὰς λήγει καὶ ἡ Σύνοδος, καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἔχωμεν καιρὸν, ὅπως ἐργασθῶμεν εἰς τὰ σπουδαῖα ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζουν αἱ περιστάσεις. Πρέπει, κύριοι μεγάλως νὰ σκεφθῶμεν, πρὶν ἢ δώσωμεν τὴν ψῆφόν μας ἐπὶ τοῦ ἐγειρομένου ἤδη συνταγματικοῦ ζητήματος, ἐὰν δικαιούμεθα ἢ μὴ ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν μας. Ἄλλως τε, κύριοι, ἀφοῦ, καθὰ εἶπον ἐν ἀρχῇ τῆς ἀγορεύσεώς μου, οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ ἐσκέφθησαν ὅτι εἶχον καθῆκον μετὰ τὴν ψηφοφορίαν τῆς 17ης λήγοντος νὰ δώσωσι Κυβέρνησιν, ἔπεται ὅτι ἦσαν καὶ ἕτοιμοι νὰ διαδεχθῶσι τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, καὶ οὐχὶ νὰ ζητῶσι διακοπήν. Ἡ διαδοχὴ τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι τίτλος, χορηγῶν τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὤφειλον νὰ ὦσιν ἕτοιμοι νὰ διαδεχθῶσι τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ, καθὰ ἠκούσατε ἐκ τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐξέθηκεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ τὸ ὁποῖον ὠνόμασεν ἀνακεφαλαίωσιν τῶν συζητήσεων, πρόκειται περὶ πραγμάτων γνωστῶν, γνωστοτάτων, καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τῶν γνωστοτάτων τούτων πραγμάτων καιροῦ, ὅπως ἐργασθῇ. Δύναται κάλλιστα νὰ διαπραγματευθῇ ἐξωτερικὸν δάνειον, καὶ ἡμεῖς ἐν τῇ Βουλῇ νὰ ἐργαζώμεθα· ἄλλως τε σᾶς ἀνήγγειλε πλέον ἢ ἅπαξ καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὅτι καὶ αὕτη διεπραγματεύετο τοιοῦτο δάνειον. Ἕνεκα τῶν λόγων τούτων, φρονῶ ὅτι ἀντικοινοβουλευτικῶς κατηρτίσθη ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις, ὅτι, ὡς κατηρτίσθη, δὲν ἐπαρκεῖ εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, καὶ ὅτι ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς τῶν συνεδριάσεών μας εἶναι ἀντισυνταγματικὴ καὶ προσβάλλει τὰς προνομίας τοῦ στέμματος.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ δυστυχίαν δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς. Ὑπάρχουν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς Νομοσχέδια, εἰς τὰ ὁποῖα συμφωνοῦν πάντες. Διατί, κύριοι, νὰ ἐξοδεύσωμεν εἰς μάτην τὸν χρόνον καὶ νὰ μὴ τελειώσωμεν τὰς ἐργασίας ταύτας, αἱ ὁποῖαι ἀφορῶσι τὸ κοινὸν συμφέρον καὶ αἱ ὁποῖαι τείνουσι ν’ ἀπομακρύνωσιν ἂν οὐχὶ ἄλλο πολλὰς καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι πιέζουν τὸν τόπον; Δύνανται οἱ κ. Ὑπουργοὶ νὰ ἐνασχοληθῶσιν εἰς τὰς ἐργασίας των ἰδιαιτέρως· ἂς μὴ ζητήσουν νὰ διακόψῃ ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της, ἀφοῦ εἰς τίποτε δὲν τοὺς ἐμποδίζει Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἀπὸ τῆς 6 Νοεμβρίου μέχρι τῆς 15 Δεκεμβρίου, ὅτε συνήθως ἀναχωροῦν οἱ Βουλευταί, μένουν ὀλίγαι ἡμέραι. Τίποτε, κύριοι, μέχρι τοῦδε δὲν διεξεπεραιώσαμεν· ζητήματα ἄπειρα μένουσιν ἐκκρεμῆ ἐνώπιόν σας· δὲν ὑποθέτω δὲ ὅτι εἰς τὸ διάστημα τῶν 15 ἡμερῶν οἱ κύριοι Βουλευταί, μὴ ἔχοντες ἐργασίαν καὶ πιεζόμενοι ἀπὸ τὰ ὑπέρογκα ἔξοδα, τῶν ὁποίων ἔχουν ἀνάγκην εἰς Ἀθήνας, θέλουν διασκορπισθῆ· δὲν λέγω τοῦτο, ἀλλ’ ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς εἶναι ἀδύνατον νὰ περαιώσωμεν τὰς ἐργασίας ὅλας. Θέλει συμβῆ λοιπὸν ἓν τῶν δύω, ἢ θέλομεν ἐπισπεύσει, καὶ δὲν θέλομεν μελετήσει, ὡς πρέπει, τ’ ἀντικείμενα τὰ ὁποῖα κεῖνται ἐνώπιόν μας, αἱ ἐργασίαι μας ἑπομένως θέλουσιν εἶσθαι ἀτελεῖς, θὰ ἐργασθῶμεν τροχάδην· ἢ ἐξακολουθοῦντες τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μέχρι τοῦδε ἐξηκολουθήσαμεν, τῆς ἐνδελεχοῦς μελέτης τῶν ἀντικειμένων, δὲν θὰ τελειώσωμεν οὐδὲν σπουδαῖον· θὰ διαλυθῶμεν μετ’ ὀλίγον, διότι εὑρισκόμεθα περὶ τὸ τέλος καὶ τότε ἡ Βουλὴ θὰ μείνῃ μὲ τὴν μορφὴν, ὅτι δὲν κατώρθωσε τίποτε, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα οἱ αἴτιοι νὰ μὴ γείνῃ τὸ καλὸν εἰς τὸν τόπον. Ἰδοὺ διατί δὲν συμφωνῶ πρὸς τὴν αἴτησιν, καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ εἷς λόγος. Ὁ κύριος ὅμως καὶ καθαρὸς λόγος διὰ τὸν ὁποῖον διαφωνῶ εἶναι ὅτι δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον· ἀπέναντί μου, κύριοι, βλέπω Ὑπουργεῖον συγκεκροτημένον ὑπὸ δύο τῶν ἐντιμοτέρων συμπολιτῶν ἡμῶν, τοῦ κ. Τρικούπη καὶ κ. Ζαΐμη, τοὺς ὁποίους καὶ τιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι εἰς ἄκρον. Ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ πρὸ καιροῦ τινος ἠγέρθη τὸ ζήτημα τῆς συγκροτήσεως τῶν Κυβερνήσεων, κατὰ ποῖον τρόπον συμφέρει καὶ πρέπει νὰ συγκροτῶνται αἱ Κυβερνήσεις εἰς τὰς ἐκτάκτους μάλιστα περιστάσεις, καὶ πῶς αἱ Κυβερνήσεις θέλει κατορθωθῆ νὰ μὴ εἶναι κατὰ τύπον, ἀλλὰ πραγματικαί, καὶ ἐν τοῖς κόλποις αὐτῶν νὰ φέρωσι τὴν ἑνότητα, τὴν ἰσχύν. Τὰ πράγματα, κύριοι, ὡς πρὸς τὴν Βουλὴν δὲν ἤλλαξαν· ἔκτοτε τὰ κόμματα τὰ ἴδια ὑφίστανται, αἱ αὐταὶ διαιρέσεις ὑπάρχουν, ὁ κ. Τρικούπης τότε κατεφέρθη δεινῶς κατὰ τῶν συμμαχικῶν Κυβερνήσεων· αἱ Κυβερνήσεις αἱ συμμαχικαί, εἶπε τότε, εἶναι Κυβερνήσεις ἀδύνατοι, καὶ ἐπιβλαβεῖς ἐν γένει, αὐταὶ φέρουν ἐν ἑαυταῖς τὸ ἐλάττωμα τῆς διαλύσεως καὶ διαφωνίας· εἶμαι κατ’ αὐτῶν ἐν γένει καὶ ἰδίᾳ εἰς τὰς περιστάσεις τὰς ἐκτάκτους. Κατ’ δυστυχίαν δ’ ἔκτακτοι περιστάσεις ὑπάρχουσιν ἔτι. Ἀκολουθῶν τὴν γνώμην τοῦ ἐντίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἤδη, δὲν ἠμπορῶ νὰ ὑπερασπισθῶ Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν οὕτως ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἀπεδείχθη εἰς τὴν τελευταίαν δοκιμασίαν ὅτι εἶχε δίκαιον, διότι ἡ Κυβέρνησις ἡ οἰκουμενικὴ ἦτο ἁπλῆ ἀλληλλαναίρεσις. Κυβέρνησις συμμαχικὴ ἐκ πολλῶν κομμάτων ἦτο Κυβέρνησις ἀσθενής. Κύριοι, ἐγὼ ἐνόμισα καὶ νομίζω ὅτι εἰς δυσκόλους μάλιστα περιστάσεις δύνανται τὰ κόμματα ν’ ἀλληλοβοηθῶνται, καὶ νὰ συμπράττωσιν δὲν εἶμαι κατὰ τῶν συμμαχικῶν ἐν γένει Κυβερνήσεων, ἀλλ’ ἄλλως συγκροτουμένων. Καὶ ἡ Κυβέρνησις τῆς ὁποίας ἐσχάτως προήδρευον ἦτο συμμαχική. Δὲν πρόκειται ὅμως νὰ ἐκφέρω ἰδίαν γνώμην σήμερον, ἔχετε ὑπ’ ὄψιν τὸν κ. Τρικούπην καὶ τὴν ἀρχαίαν γνώμην αὑτοῦ. Πῶς δυνάμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν οὕτω χαρακτηρίζει ὁ ἀρχηγὸς αὐτῆς, Κυβέρνησιν ἀδύνατον καὶ παραλυτικήν; Κύριοι, δὲν ἀνήκει εἰς ἐμὲ νὰ θίξω τὸ ζήτημα, τὸ ἀφορῶν τὴν τρίτην μερίδα, εἰ μὴ καθόσον ἔχει σχέσιν μὲ τὴν ὁμιλίαν μου. Γνωρίζων τὰς περὶ πλειονοψηφίας ἰδέας τοῦ κ. Τρικούπη, δὲν ἀμφέβαλλον ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἀνεδέχθη τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ἔχων βεβαιωμένον ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ἡ μερὶς αὕτη τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐτάχθη ὑπ’ αὐτὸν ἀπολύτως, διότι ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἤθελε ν’ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν μὲ τὰς ἰδίας αὐτοῦ μεμονωμένας δυνάμεις, ἐλπίζων καὶ ἐπιζητῶν τὴν ἀνοχὴν τῶν ἄλλων κομμάτων. Κυβέρνησιν ἀνοχῆς, εἶπον ἐξ ἀρχῆς, ἡμεῖς δὲν θέλομεν τὴν ὑποστηρίξει, διότι νομίζομεν ὅτι τοιαύτη Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὴν ἀναγκαίαν δύναμιν ν’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς περιστάσεις, οὔτε σεβαστὴ εἶναι, οὔτε ἀξιόπιστος· τοιαύτη Κυβέρνησις μὴ οὖσα κυρία τῶν ἀποφάσεών της δὲν ἐμπνέει ἐμπιστοσύνην. Καὶ κατὰ τοσούτῳ μᾶλλον, κύριοι, ἐνισχύθημεν εἰς τὴν ἰδέαν μας αὐτὴν, καθόσον ἐξετάζων τὸ παρελθὸν, βλέπω ὅτι οὔτε ἀνεκτὴ θέλει εἶσθαι ἀπὸ τὴν μεγαλειτέραν μερίδα τῆς συμπολιτεύσεως, διότι τὸ πρόγραμμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἶναι εἰς ἀντίθεσιν πλήρη μὲ τὸ πρόγραμμα τῆς μερίδος αὐτῆς ἐφ’ ἧς στηρίζεται. Ἐνθυμοῦμαι, τὸν κ. Δεληγεώργην ἀγορεύοντα μετ’ ἐπιμονῆς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ὑποστηρίζοντα τὴν ἀνάγκην τῆς ἐφεδρείας ὡς συστήματος δυναμένου διὰ τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν Ἑλλήνων νὰ δώσῃ εἰς τὸν τόπον ἐν καιρῷ ἀνάγκης 40,000 γεγυμνασμένους στρατιώτας· πρὸς τὸ πρόγραμμα αὐτὸ, κύριοι, ἀντιφάσκει καὶ τὸ πρόγραμμα καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· δὲν ἠμποροῦμεν λοιπὸν νὰ ὑποστηρίξωμεν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἔχει αὐτὰ τὰ ἐσωτερικὰ ἐλαττώματα καὶ ἥτις ἑπομένως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν, ὥστε ν’ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ ἀπαιτήσεις τῆς πατρίδος. Ἠκούσαμεν, κύριοι, ἐπαναλαμβανόμενον τὸ πρόγραμμα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· λέξεις πάντοτε· προχθὲς ὁμολογῶ ἠπατήθην· ἐνόμιζον, κύριοι, ὅτι προχθὲς ὡμίλουν περὶ ἐφοπλισμοῦ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι σκοπεύουν μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τῆς ἐφεδρείας δι’ ἄλλου συστήματος νὰ συμπληρώσουν τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ καὶ ν’ ἀναβιβάσωσιν αὐτὸν τοὐλάχιστον εἰς 18,000, ὅπως ἐπανελάμβανον. Ἐπερίμενα λοιπὸν νὰ ἐξηγήσωσι τὸ σύστημά των, ἵνα κρίνω, ὁποῖον εἶναι, ἀλλὰ τί ἀκούομεν σήμερον; Τί λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργός; Σκοπεύομεν νὰ διοργανίσωμεν τὸν στρατὸν καὶ νὰ τὸν καταστήσωμεν ἀντάξιον εὐρωπαϊκῶν στρατῶν καὶ διὰ τίνος μέσου; Καλοῦντες ἐδὼ ἀξιωματικοὺς ξένους. Κύριοι, αὐτὸ τὸ μέτρον τῆς προσκλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν εἶναι ἄριστον· καὶ πληρέστατα συμφωνῶ ὡς πρὸς τοῦτο· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου μόνον, πρόκειται καὶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν στρατιωτῶν, καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν στρατιωτῶν τῶν ἐν ἐνεργείᾳ καὶ διαθεσιμότητι κατὰ τὸ πρόγραμμα τοῦ Ὑπουργείου περιορίζεται ἐν ἀνάγκῃ εἰς 20,000 μόνον, ὑποτιθεμένου πάντοτε ὅτι οἱ ἐκγυμνασθέντες ἔφεδροι δὲν θὰ ἐλαττωθῶσι, οὔτε δηλαδὴ θ’ ἀποθάνωσιν, οὔτε θὰ λείψωσι. Πῶς, κύριοι, ἐὰν ἀπέλθουν οἱ ἤδη ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἔφεδροι, ἐὰν ἀπέλθουν οἱ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἐθελονταὶ, τῶν ὁποίων ἡ θητεία λήγει ἐντὸς ὀλίγου, καὶ μείνωσι 12 χιλιάδες μόνον εἰς τὸν στρατὸν, θέλουσι ἀναπληρώσει τὴν ἔλλειψιν; Οἱ ἐκγυμνασθέντες δὲν εἶνε πλείονες τῶν 10,000· ἑπομένως ὅταν ἡ ἀνάγκη παρουσιασθῇ πόσους στρατιώτας θέλετε δυνηθῆ νὰ παρατάξητε; Τὸ σύστημα τὸ παρουσιαζόμενον ἀπὸ τοὺς κ.κ. ὑπουργοὺς θέλει περιορίσει κατ’ ἀνώτατον ὅρον τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν εἰς 20,000 ὡς εἶπον. Τὸ πρόγραμμα αὐτὸ δὲν συμφωνεῖ οὐ μόνον πρὸς τὸ σύστημα τοῦ κ. Δεληγεώργη, εἰς τὴν ὑποστήριξιν τοῦ ὁποίου στηρίζονται, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ κυρίου Ζαΐμη· καὶ ὁ κύριος Ζαΐμης ἐπέμενεν, ὅτι, διὰ νὰ κριθῶμεν ἄξιοι συμμαχίας τινὸς, ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν 30 τοὐλάχιστον χιλιάδας στρατοῦ· καὶ τῷ ὄντι διὰ νὰ σᾶς προσλάβῃ δύναμίς τις ὡς σύμμαχον, διὰ νὰ ζητήσητε τὴν συνδρομήν της, πρέπει νὰ ἔχητε καὶ σεῖς δύναμιν νὰ χορηγήσητε πρὸς αὐτὴν καὶ μέσα· ὅταν ὅμως περιορίζητε τὸν στρατὸν εἰς 15 ἢ 20 χιλιάδας, τὸν ὁποῖον καὶ ὅλον δὲν δύνασθε ν’ ἀποστείλητε ἐκτὸς, διότι ἔχετε ἀνάγκην καὶ διὰ ἐσωτερικὴν ὑπηρεσίαν, ἐλπίζετε ὅτι θὰ ἐπιτύχητε συμμαχίαν τινὰ, ἢ ὅτι θὰ ἐπιδιώξῃ τις τὴν φιλίαν σας; Ἰδοὺ, κύριοι, διατὶ ἀντετάχθημεν καὶ ἀντιτασσόμεθα· εἴπομεν καὶ ἐπαναλαμβάνομεν ὅτι κατὰ δυστυχίαν τὰ πράγματα ἐν τῇ Ἀνατολῇ δὲν ἐξωμαλύνθησαν, ἡ εἰρήνη καὶ ἡ ἀσφάλεια δὲν ἐπανῆλθον πλήρεις. Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ὅλα τὰ ζητήματα θὰ λυθῶσιν ἐν εἰρήνῃ καὶ ἡσυχίᾳ, ἀλλὰ πιστεύω τοῦτο ὡς ἄτομον, τὰ Ἔθνη ὅμως καὶ οἱ διάφοροι λαοὶ ἀμφιβάλλουν καὶ διὰ τοῦτο ἑτοιμάζονται. Μὲ 10 ἢ 15 χιλιάδ. στρατὸν ὠργανισμένον ὅπως θέλετε δὲν δύνασθε οὔτε νὰ ἐνεργήσητε, οὔτε νὰ ληφθῆτε ὑπ’ ὄψιν. Ἰδοὺ, κύριοι, ποία εἶναι ἡ διαφωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν· σᾶς εἶπον μὲν ὅτι δὲν ζητοῦν τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ τοὺς ἐρωτῶ δὲν εἶνε ἀφοπλισμὸς τοῦ Ἔθνους, ὅταν ἐλαττώνωσι κολοσιαίως τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ καὶ παύωσι τὴν περαιτέρω ἐκγύμνασιν αὐτοῦ; Δὲν διαφωνοῦμεν δὲ ὡς πρὸς τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα· ἐνθυμεῖσθε τὶ σᾶς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης: ἐπιθυμοῦμεν νὰ πραγματοποιήσωμεν δάνειον ἐξωτερικὸν, καὶ εἰς τοῦτο βλέπομεν τὸ μέγα συμφέρον τοῦ τόπου, διότι τοιοῦτο δάνειον θέλει ἀπαλλάξει τὸν τόπον ἀπὸ τὴν πληγὴν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· ἀλλ’ ἂν δὲν κατορθωθῇ τοῦτο καὶ εὑρεθῶμεν εἰς χρηματικὰς στενοχωρίας, τότε δεχόμεθα τὸ μέτρον τῶν ἐσωτερικῶν δανείων καὶ διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Βεβαίως δὲν εἶνε δυνατὸν Κυβέρνησις νὰ πράξῃ ἄλλως, μὴ δυνηθεῖσα νὰ εὕρῃ χρήματα καὶ ἔχουσα ἀνάγκας κατεπειγούσας καὶ ἀναποφεύκτους· θέλει εἰς τοιαύτην περίστασιν καταφύγει εἰς τὸ μέσον τὸ ὁποῖον ἐπροτείναμεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὸ ὁποῖον βλέπετε συμφωνεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ὁμοῦ ἄλλοτε κατεφύγομεν· εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἐφευρόντες τὴν καταναγκαστικὴν κυκλοφορίαν; Οὐχί. Ἡμεῖς, κύριοι, δὲν εἰσηγάγομεν τὸ σύστημα τῆς καταναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἡμεῖς ἐζητήσαμεν κατ’ ἀρχὰς τὴν ἄδειαν νὰ πραγματοποιήσωμεν δάνειον· ἡ ἀντιπολίτευσις τότε ἀπέκρουσε τὸ δάνειον αὐτὸ, ὡς στερούμενον ἐπιστημονικῶν ὅρων, καὶ ἡ πρότασις ἔπεσεν· ὅταν συνήλθομεν ἅπαντες εἰς κοινὴν σύμπραξιν εἴδομεν ὅτι ἄνευ δανείου δὲν ἦτο δυνατὸν οὐδὲν νὰ πράξωμεν· ἠναγκάσθημεν ἑπομένως, νὰ ὑποκύψωμεν εἰς τὸ κακὸν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, κακὸν, διὰ τὸ ὁποῖον οὐδένα μέμφομαι, ἀλλὰ δὲν συγχωρῶ εἰς οὐδένα νὰ τὸ ῥίψῃ εἰς βάρος μας μόνον· εἶναι ἔργον τῆς Οἰκουμενικῆς. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐξωτερικὸν δάνειον δὲν εὑρίσκεται ἕνεκεν τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου ἡμῶν; κύριοι, διαῤῥήδην τὸ ἀρνοῦμαι φέρων ἀνὰ χεῖρας ἐπίσημα τηλεγραφήματα· ὁ κ. Δηληγιάννης μᾶς εἰδοποίησε τελευταῖον ὅτι Τράπεζά τις, ἥτις ἀνεδέχετο τὸ δάνειον ἐπὶ τοῦ παρόντος δυσκολεύεται νὰ πράξῃ τοῦτο ὄχι διὰ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ διὰ τὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης ἐν γένει καὶ τῶν Ἀνατολικῶν πραγμάτων· δὲν ἐξαρτᾶται λοιπὸν ἀπὸ ἡμᾶς, οὔτε παρουσιάζεται ὡς πρόφασις ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος, ἡ πολιτικὴ αὐτῆς. Ἀλλὰ, κύριοι, καὶ ποία εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, τὴν ὁποίαν προεκηρύξαμεν, καὶ ἥτις ἐπροξένησε τόσον τρόμον, ὥστε νὰ ἐμποδισθῇ τὸ δάνειον; Τί εἴπομεν ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ βήματος; Θέλομεν ἀκολουθήσει, εἴπομεν, εἰρηνικὴν πολιτικὴν πρὸς λύσιν τοῦ ζητήματος· ἔχομεν πεποίθησιν ἀκλόνητον ὅτι ἡ Εὐρώπη θέλει λύσει αὐτὸ τὸ ζήτημα· ἀλλὰ, κύριοι, ἔχομεν μίαν ὑποψίαν ὅτι περὶ τὴν πραγματοποίησιν δύνανται ν’ ἀπαντηθῶσι δυσκολίαι καὶ δι’ αὐτὴν τὴν ὑποψίαν, πρὸς αὐτὸν τὸν κίνδυνον, θέλομεν νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι. Ποῖος κίνδυνος ἠπειλεῖτο, ὥστε νὰ τρομάξῃ ὁ κόσμος; Κύριοι, μόνον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἤκουσα ὅτι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν διεγράψαμεν ἡμεῖς, ἐθεωρήθη ὡς τοιαύτη· ἀπὸ οὐδὲν ὅμως ἄλλο μέρος ἐλάβομεν τοιαύτην εἴδησιν, ἐνόσῳ ἤμεθα εἰς τὰ πράγματα, οὔτε, κύριοι, μᾶς εἶπόν ποτε ὅτι ἡ πολιτικὴ ἣν ἐκηρύξαμεν ἡμεῖς ἦτο κακὴ καὶ κατεκρίθη που. Δὲν εἶνε λοιπὸν ἀκριβὲς ὅτι τὸ δάνειον δὲν ἐπραγματοποιήθη, ἢ ἐὰν δὲν θὰ πραγματοποιηθῇ, προέρχεται ἐξ αἰτίας τῆς διαγωγῆς τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἐξ αἰτίας τῆς ἐν γένει καταστάσεως τῆς Εὐρώπης. Ἡμεῖς ἐκτιμῶντες τὰς περιστάσεις, τὰς ἀνάγκας καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ἐφροντίσαμεν πρῶτον ν’ ἄρωμεν τὴν μεγάλην δυσκολίαν πρὸς εὕρεσιν δανείου διὰ τοῦ συμβιβασμοῦ τῶν παλαιῶν δανείων, καὶ πρὸ 4 μηνῶν ἐνησχολούμεθα ἀδιακόπως πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ νέου δανείου τῶν πεντήκοντα ἑκατομμυρίων. Κύριοι, δὲν εἶνε τοῦ παρόντος, ἀλλ’ ὅταν ἔλθῃ ὁ καιρὸς, θέλω ἀποδείξει δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων ὅτι ἡ αἰτία τῆς ἀναβολῆς τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ δανείου, προῆλθεν ἄλλοθεν καὶ ὅτι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἡμῶν εἰς οὐδὲν ἔβλαψεν, ἡμεῖς δὲν ἤμεθα αἴτιοι τῆς ἀναβολῆς· ἀλλ’ αὐτὸ δὲν ἀφορᾷ οὔτε τὴν πολιτικὴν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, οὔτε ἡμῶν, διὰ τοῦτο τὸ παρατρέχω· βεβαιῶ μόνον ὅτι ἂν εἰς τὸ δάνειον αὐτὸ δὲν παρενεβάλλοντο ἄλλοθεν δυσκολίαι, πρὸ πολλοῦ ἤθελον εἶσθαι τετελειωμένον. Λοιπόν, κύριοι, δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφοφορήσωμεν ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου· πρῶτον, διότι εἶναι Ὑπουργεῖον ἔχον ἐλαττώματα κατὰ τὴν συγκρότησιν, τὰ ὁποῖα τὸ κάμνουν ἀσθενὲς καὶ ἀδύνατον, κατὰ τὸν Πρόεδρον αὐτῆς, ὥστε νὰ μᾶς ἀντιπροσωπεύσῃ ἰσχυρῶς ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος· δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου, διότι διαφωνοῦμεν εἰς τὸ οὐσιωδέστατον, ὡς πρὸς τὸν ἐξοπλισμὸν τοῦ τόπου· ἀμφότεροι ὁμιλοῦμεν περὶ ἐφοπλισμοῦ· ἀλλ’ αἱ ἐνέργειαι τοῦ Ὑπουργείου εἶναι τοιαῦται, ὥστε καταντῶσιν εἰς πλήρη ἀφοπλισμόν· καὶ ἂν τὸ Ὑπουργεῖον ἐξακολουθήσῃ τὸν δρόμον, τὸν ὁποῖον διέγραψεν ἐναντίον ὅλων τῶν ἀναγκῶν καὶ τῶν ἀπαιτήσεων τῶν περιστάσεων, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θέλει ἐντὸς ὀλίγου περιορισθῆ εἰς 12 χιλιάδας, ἐνῷ ἡμεῖς τὸν θέλομεν 30 χιλιάδας, καὶ θέλει ἀπογυμνωθῆ πάσης ἐφεδρείας, ἡ ὁποία ἠδύνατο ἐν ἀνάγκῃ νὰ συμπληρώσῃ αὐτὸν καὶ νὰ τὸν ἐνισχύσῃ μὲ πολίτας γεγυμνασμένους. Ἰδοὺ διατί διαφωνοῦμεν καὶ ἑπομένως θέλομεν ψηφοφορήσει κατὰ τοῦ Ὑπουργείου.

§9ΖΑΪΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν θὰ μοὶ ἦναι δύσκολον, κύριοι, νὰ ἀντικρούσω τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Μεσσήνης· διότι πρὸς τοῦτον μόνον ἔχω σκοπὸν νὰ ἀπαντήσω ἀνελθὼν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο. Δύο κυρίως λόγους ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀνέφερε κατὰ τῆς προταθείσης ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς· πρῶτον ὡς ἐπουσιώδη λόγον ἀνέφερεν, ὅτι ἡ ἀναβολὴ αὕτη θέλει ἐπιφέρει ἀπώλειαν χρόνου· δεύτερον δὲ λόγον κατὰ τῆς ἀποδοχῆς τῆς προτάσεως ταύτης ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης ἀνέφερε τὸν λόγον τῆς μὴ ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἦτο καὶ οὐδεμία ἀνάγκη νὰ τὸ εἴπῃ ῥητῶς. Ὅταν, κύριοι, ἐζητήσαμεν παρὰ τῆς Βουλῆς ὄχι διακοπὴν ἢ ἀναβολὴν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, ἀλλ’ ἁπλῶς τροποποίησιν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ἐνοήσαμεν κάλλιστα, ὅτι οἱ ἐπιθυμοῦντες νὰ ὑποστηρίξωσι τὸ νέον Ὑπουργεῖον, ἤθελον ἐπιψηφίσει ὑπὲρ τῆς προτάσεως ταύτης· ἐννοοῦμεν, ὅτι ζήτημα ἐμπιστοσύνης εἶναι πᾶσα πρότασις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δύναται νὰ γείνῃ ἢ νὰ μὴ γείνῃ δεκτὴ ὑπὸ τῆς Βουλῆς· οἱ ἐπιθυμοῦντες τὴν τροποποίησιν τῆς ἡμερησίας διατάξεως τῆς Βουλῆς, οὗτοι δηλοῦντες τὴν ἀπόφασίν των ὑπὲρ τούτου, δηλοῦσι τὴν ὑποστήριξίν των πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον· οἱ μὴ ἀποδεχόμενοι τὴν τροποποίησιν τῆς ἡμερησίας διατάξεως τῆς Βουλῆς θέλουσιν ἐκδηλώσει τὴν ἑαυτῶν θέλησιν κατὰ τοῦ Ὑπουργείου· ὥστε ἡ πρότασις ἡμῶν περιλαμβάνει ὅ,τι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἠθέλησεν ἰδίως νὰ ἐκφράσῃ. Ἀλλ’ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, λησμονήσας τὸν ἐπὶ τρία ἔτη ὑπουργικὸν βίον του, κατηνέχθη σφοδρῶς κατὰ τῶν συμμαχικῶν Κυβερνήσεων, ὑποστηρίξας, ὅτι αἱ συμμαχικαὶ Κυβερνήσεις, ὁποίαν θεωρεῖ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, ὑποστηρίξας, λέγω, ὅτι αἱ συμμαχικαὶ Κυβερνήσεις εἶναι ἀδύνατοι καὶ ἀσθενεῖς καὶ δὲν δύνανται νὰ πράξωσιν ὅ,τι δύναται νὰ πράξῃ μονομερὴς καὶ μεγαλουργὸς Κυβέρνησις, ὁποίαν προσδοκᾷ μετ’ ὀλίγον νὰ σχηματίσῃ. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1875 μέχρι τοῦ 1877 ἔζησεν ἐν συμμαχικῇ Κυβερνήσει; ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι, ἐγκαταλείψας χθὲς τὴν ἐξουσίαν, ἔζη ἐν συμμαχικῇ Κυβερνήσει, διότι τὸ Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον προήδρευε μέχρι τῆς 17 Ὀκτωβρίου, δὲν ἦτο Ὑπουργεῖον μονομερές· περιεῖχεν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος δὲν θέλει νὰ κατατάσσηται εἰς τὸ κόμμα τοῦ κ. Κουμουνδούρου, καὶ πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐδήλωσε τοῦτο. Δὲν εἶναι λοιπὸν ὁ λόγος τῆς συμμαχικῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος ὑποχρεόνει τὸν κ. Κουμουνδοῦρον νὰ καταψηφίσῃ τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἄλλος λόγος, περὶ τοῦ ὁποίου ἤδη τοὐλάχιστον δὲν θέλω νὰ κάμω λόγον· ἴσως εἰς τὴν δευτέραν ὁμιλίαν μου ἀναγκασθῶ νὰ εἴπω τὸν λόγον.

§10ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ ἤμην ὑπὲρ τῶν συμμαχικῶν κυβερνήσεων, ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ ὑποστηρίξω κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ὁ Πρόεδρός της τὴν ἐθεώρησε τόσῳ κακήν.

§11ΖΑΪΜΗΣ. Ἐν τῇ κυβερνήσει ἀποδέχεσθε ὡς καλὰς τὰς συμμαχικὰς κυβερνήσεις, ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει κατακρίνετε αὐτάς. Ἀλλ’ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἠθέλησε, κύριοι, νὰ ῥίψῃ τὸ χειρόκτιον τῆς ἔριδος μεταξὺ τῆς ἀντιπολιτεύσεως· ἦτο ἀνάξιον ἀνδρὸς σπουδαίου νὰ καταφύγῃ εἰς τοιαῦτα μέσα· ἔπρεπε τοῦτο νὰ τὸ ἀφήσῃ εἴς τινας Βουλευτάς, οἵτινες κατὰ Σεληνιακὰς περιόδους, ὠθούμενοι ὑπὸ τῶν ἀνέμων, εἰσέρχονται εἰς τὸ Βουλευτήριον τοῦτο, καὶ πότε μένουσιν εἰς τὴν δεξιὰν, πότε εἰς τὴν ἀριστερὰν, πότε εἰς τὸ κέντρον καὶ πότε εἰς τὸ ἐπίπεδον (θόρυβος)· δὲν ἦτο ἄξιον ἀνδρὸς κατέχοντος τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν κατέχει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, νὰ καταφύγῃ εἰς τοιαῦτα ἐπιχειρήματα. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θέλω τὰ παραβλέψει, θέλω ἀπαντήσει εἰς ταῦτα. Ὅταν, κύριοι, ἐκλήθημεν μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη παρὰ τῷ βασιλεῖ, ἐσπεύσαμεν νὰ συνεννοηθῶμεν μετὰ τῶν περισσοτέρων, ἂν ὄχι μεθ’ ὅλων τῶν φίλων τοῦ κ. Δεληγεώργη· ἂν δὲ δὲν ἀπετάθημεν καὶ πρὸς ἕνα καὶ δὲν ἠρωτήσαμεν τὴν γνώμην αὐτοῦ, δὲν ἐπράξαμεν αὐτὸ, διότι δὲν εἴχομεν βεβαιότητα ἂν, ἀνήκων ἄλλοτε εἰς τὸ κόμμα τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἤθελεν ἀνήκει διαρκῶς εἰς αὐτό· ἀλλὰ μετὰ τῶν φίλων τοῦ κ. Δεληγεώργη συνεννοήθημεν, καὶ ὅταν ἐλάβομεν τὴν συναίνεσιν αὐτῶν, ὅταν παρωτρύνθημεν νὰ ἀναδεχθῶμεν τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου, τότε καὶ μόνον τὸ ἐπράξαμεν, καὶ τότε προέβημεν εἰς τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ὑπουργείου· ἐλπίζω, ὅτι θέλει καθησυχάσει ἡ λεπτότης τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου καὶ θέλει πεισθῆ, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἐσχηματίσαμεν, ἐσχηματίσθη τῇ συναινέσει καὶ τῇ ὑποσχέσει τῆς ὑποστηρίξεως τῆς πολυαρίθμου τῷ ὄντι μερίδος τοῦ κ. Δεληγεώργη. Ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶχον ν’ ἀπαντήσω πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Μεσσήνης. Ἡμεῖς δὲν ἀρνούμεθα νὰ τεθῇ οἱονδήποτε ζήτημα ἐμπιστοσύνης· ἤλθομεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, διὰ νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἥτις ἠσπάσθη τὰς ἰδέας μας· ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις ἢ οἱ συγκροτήσαντες τὴν ἀντιπολίτευσιν μεταβάλλωσι σήμερον γνώμην, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχομεν, ἀναχωροῦντες ἐντεῦθεν, νὰ λάβωμεν τὴν πρὸς τὰ ἀνάκτορα ἄγουσαν καὶ νὰ καταθέσωμεν τὴν παραίτησιν ἡμῶν· δὲν προσκολλώμεθα, ὡς ἄλλοι πράττουσι τοῦτο, ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, οὐδὲ ζητοῦμεν δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ τὴν κρατήσωμεν, οὐδὲ ἀποβαλόντες αὐτὴν νὰ τὴν ἀνακτήσωμεν (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς, εὖγε, μάλιστα). Θεωροῦμεν τὴν ἐξουσίαν βάρος καὶ θυσίαν. Θεωροῦμεν τὴν ἐξουσίαν θυσίαν, καὶ ὑπεβλήθημεν εἰς αὐτὴν, πρὸς ἱκανοποίησιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλ’ ἐλθόντες ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ὀφείλομεν νὰ διαγράψωμεν τὸ πρόγραμμα ἡμῶν, τὸ ὁποῖον ἦτο γνωστὸν καὶ τὸ ὁποῖον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὡς πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, οὕτω καὶ σήμερον παρεξήγησεν. Ἓν ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἦτο τότε, καὶ παρουσιάσθη καὶ σήμερον, ὅτι αὐτοὶ μὲν ζητοῦν τὸν ἐξοπλισμὸν τοῦ Ἔθνους, ἡμεῖς δὲ τὸν ἀφοπλισμὸν αὐτοῦ. Καὶ διατί ζητοῦμεν τὸν ἀφοπλισμὸν αὐτοῦ; Διότι ἐζητήσαμεν ἵνα οἱ ἔφεδροι μεταβῶσιν εἰς τὰς ἑστίας των. Ἐπεκαλέσθη δὲ τὸν νόμον τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἴσως διὰ νὰ σύρῃ μειδιάματά τινα τῶν φίλων τοῦ κ. Δεληγεώργη, παριστάνων, ὅτι ἀθετοῦμεν καὶ καταπατοῦμεν τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ὁ κ. Δεληγεώργης ἔφερεν· ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι, ὅταν ὁ κ. Δεληγεώργης παρουσίασε μετὰ τῶν συναδέλφων του τὸν νόμον περὶ ἐφεδρείας, δὲν ἐνόει ὅτι οἱ ἔφεδροι θὰ μείνουν ἐν διαρκεῖ ὑπηρεσίᾳ ἐν τῷ στρατῷ· ὁ κ. Δεληγεώργης ἐνόει, καὶ οὗτος ἦτο ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας, ὅτι ἐπὶ ἓξ μῆνας πρέπει νὰ γυμνάζωνται οἱ πολῖται· ἀλλ’ ἡ ἐφεδρεία παρεμορφώθη, ὁ σκοπὸς αὐτῆς ἀνετράπη, καὶ ἡ ἐφεδρεία, ἀπὸ στρατοῦ μέλλοντος νὰ γυμνάζηται μόνον ἐπὶ ἓξ μῆνας, ἔγεινε μόνιμος στρατός.

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μέ συγχωρεῖτε, μίαν λέξιν· τὴν παράτασιν τὴν διετάξαμεν ὁμοῦ, καὶ τὴν ἐκάμαμεν ὁμοῦ καὶ μὲ τὸν κ. Δεληγεώργην.

§13ΖΑΪΜΗΣ. Ἐπειδὴ μὲ διακόπτετε, ὀφείλω νὰ σᾶς ὑπομνήσω, ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Πάσχα καὶ ὁ κ. Τρικούπης καὶ ἐγὼ σᾶς παρετηρήσαμεν, ὅτι ὠφείλετε νὰ ἀπολύσητε τὴν ά σειρὰν τῶν ἐφέδρων, καὶ ἐφάνητε ἀποδεχθέντες τὴν γνώμην ταύτην, διότι ἀπεδέχθητε ὡς ὀρθὰς τὰς παρατηρήσεις μας. Σᾶς εἴπομεν τότε, ὅτι δὲν πρέπει ἐπὶ πλέον νὰ κατακρατῆτε τοὺς ἐφέδρους· ὅτι θέλει εἶσθαι καὶ μέτρον οἰκονομίας, ἐὰν τοὺς ἀπολύσητε τότε, καθόσον προεβλέπομεν, ὅτι ἡ εἰρήνη τῆς Ἀνατολῆς δὲν δύναται νὰ διαταραχθῇ. Ἀλλὰ, κύριοι, διὰ τί ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἀνὴρ εὐφυέστατος καὶ καλῆς πίστεως, ὡς τὸν ὑποθέτω, καταφεύγει ἀδιακόπως εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἀφοπλισμοῦ καὶ θέλει νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν συμπολίτευσιν ὡς ἐπιθυμοῦσαν τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ Ἔθνους; Δὲν εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, καὶ οὐδὲ πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος πέποιθεν εἰς τὸ ἐπιχείρημά του τοῦτο. Ῥητῶς σᾶς εἴπομεν, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν οὐχὶ τὸν ἀφοπλισμὸν, ἐπιθυμοῦμεν τὴν διοργάνωσιν τοῦ στρατοῦ· ἐπιθυμοῦμεν τὴν αὔξησιν τοῦ μονίμου στρατοῦ, ἐπιθυμοῦμεν δὲ νὰ ἦναι στρατὸς ὠργανισμένος καλῶς, ἀλλὰ καὶ ἔχων ὅλα τὰ πολεμοφόδια, ὅλα τὰ ἀναγκαῖα· στρατὸς ὅμως, ὅστις νὰ μὴ ἦναι ὑποχρεωμένος σήμερον νὰ διαμένῃ ἐν μέσῳ πλημμυρῶν, καὶ ἀντὶ ὕδατος, νὰ πίνῃ λάσπην. Καὶ σᾶς εἴπομεν ῥητῶς, ὅτι, ἔχοντες 18 χιλιάδας στρατοῦ, δύνασθε νὰ ἔχητε 30 μετὰ τῶν ἐκγυμνασθέντων ἤδη ἐφέδρων. Οἱ ζητοῦντες λοιπὸν, ἵνα ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ διαθέσῃ ἐν καιρῷ ἐνεργείας 30 χιλιάδας στρατοῦ, θέλετε ὁμολογήσει, ὅτι δὲν ζητοῦσι τὸν ἀφοπλισμὸν τοῦ Ἔθνους. Οἱ ζητοῦντες πολλὰ καὶ τερατώδη καὶ ἄτακτα καὶ ἀκανόνιστα, αὐτοὶ ἐπιθυμοῦσι τὸν ἀληθῆ ἀφοπλισμὸν τοῦ ἔθνους. Ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶχον νὰ ἀντιτάξω πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Μεσσήνης. Ἀποδεχόμεθα ὁποιονδήποτε ζήτημα θελήσωσιν ἀδιαφοροῦμεν ἐντελῶς, ἐὰν, ἀνελθόντες διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς εἰς τὴν ὑπουργικὴν ἕδραν, κατέλθωμεν αὐτῆς διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς. Ἀποροῦμεν ὅμως, διότι, ὅταν ἡμεῖς αὐτοὶ θέτωμεν ζήτημα τῆς ὑποστηρίξεώς σας ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διὰ τῆς προτάσεώς μας, διὰ τίνα λόγον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀσπάζεται τὴν πολυτέλειαν τῶν προτάσεων καὶ ἀποδέχεται τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἄλλος τις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατέθηκεν. Ἐὰν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν ἔχῃ ἐμπιστοσύνην, καὶ δὲν ἔχει, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, δύναται νὰ ψηφοφορήσῃ κατὰ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν περὶ τῆς τροποποιήσεως τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Καταψηφίζων τὴν πρότασιν ταύτην, καταδεικνύει κάλλιστα τὴν διάθεσίν του πρὸς ἡμᾶς. Ἀλλ’ ἡ τάσις αὐτοῦ πρὸς τὴν πολυτέλειαν τῶν προτάσεων δεικνύει ἀκάθεκτον ὁρμὴν, ἐναντίον τῆς ὁποίας δὲν δύναται καὶ ὁ ἴδιος νὰ παλαίσῃ.

§14Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Καὶ ἡ σημερινὴ συζήτησις, κύριοι, μὲ ἐνθαῤῥύνει ἔτι μᾶλλον νὰ κάμω πρὸς ὑμᾶς τὴν ὁμιλίαν, ἣν θέλετε ἀκούσει. Λόγοι καὶ πάλιν λόγοι. Ἀπὸ δύω ἐτῶν δὲν πράττομεν ἄλλο ἢ νὰ λέγωμεν λόγους καὶ νὰ ἀλλάζωμεν κυβερνήσεις. Ἔθεσε τὸ ζήτημα ἡ σημερινὴ ἀντιπολίτευσις, ὅτι κακῶς ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις. Σᾶς ὁμολογῶ ἐν τῇ ἁπλότητί μου, ὅτι δὲν ἐννοῶ τοιοῦτόν τι· βλέπω ἀντιπολίτευσιν ἀπ’ ἐδῶ, συμπολίτευσιν ἀπ’ ἐκεῖ, καὶ ἐνίκησεν ἡ ἀντιπολίτευσις· εἴτε δὲ μὲ δύο, εἴτε μὲ περισσοτέρας ψήφους, ὀφείλει νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα, καὶ εἶναι ἰδικός της λογαριασμὸς ὅπως ἔχει νὰ τὸν ξεμπερδέψῃ. Οἱ ξένοι ὅμως δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἐπεμβαίνουν.

§15ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Πολὺ καλά.

§16ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Δεύτερον, ἀρνοῦνται τὴν διακοπήν. Καὶ πῶς μία Κυβέρνησις, ἐρχομένη εἰς τοιαύτας περιστάσεις, δὲν θέλετε νὰ λάβῃ ὀλίγον καιρὸν δέκα ἡμερῶν, διὰ νὰ προετοιμασθῇ; Εἶνε ἐναντίον πάσης κοινοβουλευτικῆς τοῦ δικαίου καὶ τῆς λογικῆς ἀρχῆς· καὶ ὅλα ταῦτα διατί; Διὰ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ παρελθὸν, καὶ ἐὰν δὲν σᾶς ἀρκοῦν ὅσα εἴπομεν μέχρι τοῦ νῦν διὰ τὸ παρελθὸν, ἀκούσατε καὶ ἕτερα. Ἀφίνων αὐτὰ τὰ λεπτὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ δὲν ἐννοῶ καλῶς, ἔρχομαι εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως. Θέλω ὁμιλήσει πρὸς αὐτὴν ὡς φίλος εἰλικρινὴς, καὶ θέλω τὴν ὑποστηρίξει, μέχρις οὗ ἐξαντληθῇ ἡ ὑπομονή μου, ἴσως δὲ καὶ ἄλλων, ἐὰν ἦσαν τοιοῦτοι, οἱ ὁποῖοι παραδέχονται τὰς ἰδέας μου. Ἠκούσαμεν τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον παραδέχομαι κατὰ μέγα μέρος. Εἰς τὰς λεπτομερείας ὅταν ἔλθωμεν, θὰ τὸ συζητήσω, καὶ συγχαίρω αὐτῇ. Ἡ δὲ συγκρότησις τοῦ ὑπουργείου ἐκ τοιούτων μελῶν μᾶς εἶναι, ἵνα μὴ εἴπω ἐπαίνους μία ἐγγύησις περὶ τῆς πραγματοποιήσεως αὐτοῦ. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ, καθ’ ἣν ἠκούσαμεν πολλὰ καὶ ὡραῖα προγράμματα. Πολλάκις τὰ ἠκούσαμεν, καὶ μ’ ὅλα ταῦτα αὐτὰ δὲν ἐμπόδισαν νὰ φθάσῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ταπεινὴν θέσιν, εἰς ἣν ἔφθασεν ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Ἡ Ἑλλὰς, κύριοι, δὲν θέλει ἀλλαγὰς κυβερνήσεων, ἀλλὰ θέλει ἔργα. Καὶ τί ἄλλο κάμνομεν ἀπὸ δύω ἐτῶν ἢ ν’ ἀλλάζωμεν κυβερνήσεις; ποῖον δὲ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῶν τῶν ἀλλαγῶν; Ἰδοὺ αὐτό. Ἐδαπανήσαμεν 150 ἑκατομμύρια· συνεκροτήσαμεν στρατὸν ἐκ 40,000, ἐβοηθήσαμεν ἐπαναστάσεις, ἐπαύσαμεν τὰς ἐργασίας. Τί δ’ ἔχομεν ἀντὶ τούτου; Ἔχομεν, κύριοι, δέκα ἑκατομμυρίων ὑλικὸν καλὸν, 15,000 στρατόν· ἐθανατώσαμεν 2,000 ἀνδρῶν, κατεστήσαμεν ἀνικάνους ἄλλας 4 χιλιάδας, ἔχομεν χαρτονομίσματα, ὡραίας συζητήσεις, τὴν ἐκστρατείαν τῶν μυρίων εἰς τὴν Ὀμβριακὴν, τὰ πετζώματα, καὶ τέλος, τὸν ἐμπαιγμὸν τοῦ κόσμου. Ἰδοὺ τὸ ἰσοζύγιον ὅλων ὅσα ἐπράξαμεν κατὰ τὸ παρελθόν. Εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, ναὶ ἢ ὄχι; Κατὰ τὸ διάστημα τῶν δύω ἐτῶν ἄλλοι λαοὶ ἀνέστησαν, ἄλλοι ἐμεγαλύνθησαν, ἄλλοι ἔδειξαν τὴν ῥώμην των, ἡμεῖς δ’ ἐμείναμεν ἐκτὸς τοῦ Παραδείσου· λαοὶ Ἑλληνικοὶ ἐξηλείφθησαν ἀπὸ τοῦ προσώπου τῆς γῆς, ἄλλοι συνεχωνεύθησαν μετ’ ἀλλοφύλων, ἄλλοι ἤλλαξαν δεσπότας, ἡμεῖς δ’ ἐπράξαμεν ἀναβάσεις καὶ καταβάσεις Κυβερνήσεων, καὶ λόγους καὶ πάλιν λόγους. Ἰδοὺ διατί εἶπον ἐξ ἀρχῆς, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ εἴπω αὐτὴν τὴν ὁμιλίαν. Ἡ Ἑλλὰς, κύριοι, πάσχει· διότι ἀπὸ 45 ἐτῶν δὲν εἶδεν ἔργα παρὰ λόγους. Δὲν ἐννοῶ ὅτι ταῦτα δύνανται νὰ γείνωσιν εἰς μίαν ἡμέραν ἢ εἰς ἕνα μῆνα ἢ καὶ εἰς ἓν ἔτος, δύναται ὅμως μία Κυβέρνησις ἀγαθὴ, καὶ ἔχουσα τὴν θέλησιν καὶ τὴν δύναμιν, νὰ δείξῃ τὰς πράξεις της καὶ ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνάγκην καλῆς διοικήσεως ἐσωτερικῶς, ἀξιοπρεποῦς θέσεως ἐξωτερικῶς, ἀμίκτου ὅμως πτωχαλαζονείας, καὶ προπαρασκευῆς διὰ τὸ προμηνυόμενον μέλλον. Πρὸς τούτοις, κύριοι, ἀπαιτεῖται ἐργασία, εὐθύτης, καὶ τιμιότης ἐν πᾶσι καὶ πρὸς πάντας, καὶ τέλος θάῤῥος. Πολλάκις ἄλλοτε αἱ Κυβερνήσεις ἐψεύδοντο πρός τε τοὺς λαούς των καὶ πρὸς τοὺς ξένους· ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο κατέπεσε, διὰ ν’ ἀφήσῃ τὴν θέσιν του εἰς τὸ ἀντίθετον, τουτέστι τῆς τιμιότητος καὶ τοῦ θάῤῥους. Ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχωμεν θάῤῥος, ὅπως καταστήσωμεν αὐτὴν εἰς τὴν θέσιν νὰ κάμῃ ἐκποδὼν τὰ προσκόμματα, ὅθεν δήποτε καὶ ἂν προέρχωνται. Ἡμεῖς οἱ φρονοῦντες οὕτω, ὡς εἰλικρινεῖς φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, οὐδαμῶς σκοποῦμεν νὰ παρεμβάλωμεν αὐτῇ προσκόμματα· καὶ πιστεύω ὅτι, ἐὰν πολιτευθῇ οὕτω, θὰ κάμῃ καὶ νέους φίλους. Ἀλλ’ ἐὰν ἀπαντήσῃ προσκόμματα, ἂς ἔχῃ τὴν παῤῥησίαν νὰ τὰ εἴπῃ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ἐπέλθῃ θεραπεία. Μίαν τελευταίαν παρατήρησιν θέλω κάμει εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ ἐξέλεγξις τοῦ παρελθόντος εἶναι ἡ ἀνόρθωσις τοῦ μέλλοντος· ἐὰν τοῦτο λησμονῆται ἢ ἀμνηστεύηται, ἐνθαῤῥύνεται ἡ κακία. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πολλαὶ καταγγελίαι ἐφέρθησαν, καὶ αὗται δὲν πρέπει νὰ ταφῶσιν οὔτε ὑπὸ τὴν πρόφασιν βλάβης τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, οὔτε ὑπὸ ἄλλην οἱανδήποτε· ἄλλως τε τὸ ζήτημα, ὃν ὑπὸ σκέψιν, ἀνεβλήθη μόνον. Δὲν ἐννοῶ διὰ τοῦτο βεβαίως νὰ προσάψω μῶμον εἰς τοὺς καταγγελλομένους· ἐννοῶ μάλιστα ὅτι, ἐν ὅσῳ δὲν ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον, εἶναι ἀπρόσβλητοι, ἀλλὰ πρέπει ἡ ἐξέλεγξις νὰ γείνῃ. Ταῦτα, κύριοι, εἶχον νὰ εἴπω, διὰ νὰ ἐκφράσω τὰς ἰδέας μου, καὶ ἄλλων ἴσως, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ τοῦτο τὸ πράττω ὅπως λειάνω τὴν ὁδὸν αὐτῆς.

§17Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἐσκόπουν νὰ μετάσχω τῆς σημερινῆς συζητήσεως, ἐὰν δὲν ἐπροκαλούμην ἐμμέσως ὑπὸ ὑπαινιγμῶν, τῶν ὁποίων ἐγένετο χρῆσις κατὰ τὰς ἀγορεύσεις τῶν προαγορευσάντων ῥητόρων. Νομίζω, ὅτι ἐγένετο παρεξήγησις τοῦ λόγου τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης· ἡ δὲ παρεξήγησις αὕτη ἐχρησίμευσεν εἰς τὸ νὰ γένωνται οἱ ὑπαινιγμοί, τῶν ὁποίων ἐμνήσθην. Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἔκρινε πρόσφορον νὰ καταδείξῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἀντίθεσίν τινα, τὴν ὁποίαν εὕρισκεν ἐν τῇ πολιτείᾳ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος προΐσταται νῦν τῆς Κυβερνήσεως. Ἔκρινε πρόσφορον νὰ παραστήσῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ὅτι ὁ κληθεὶς νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, καὶ σχηματίσας αὐτήν, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἄλλοτε κατέδειξε τὸ ἐπιβλαβὲς τῶν συμμαχικῶν Κυβερνήσεων· ἑπομένως διενοεῖτο ὁ Βουλευτὴς Μεσσήνης νὰ σᾶς καταδείξῃ, ὅτι, ἐνῷ τοιαῦτα ἐφρόνει ἄλλοτε ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, παρέστη σήμερον ἐνώπιόν σας ἀρχηγὸς Κυβερνήσεως συμμαχικῆς. Δὲν ἦτο δυνατὸν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης νὰ ἔχῃ καὶ νὰ διερμηνεύσῃ εἰς ὑμᾶς ἄλλην ἔννοιαν, διότι ἄλλως ἤθελεν ἀναιρέσει τὸ παρελθόν του, καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος σᾶς ὡμολόγησε, διακόπτων τὸν Βουλευτὴν ἐκ Καλαβρύτων, ὅτι αὐτὸς ὑπῆρξε πολλάκις καὶ προϊστάμενος καὶ ἐργάτης εἰς τὸν σχηματισμὸν συμμαχικῶν Κυβερνήσεων. Ἦτο λοιπὸν περιττὸν νὰ ἀναμνήσωσι τὸν Βουλευτὴν ἐκ Μεσσήνης, ὅτι καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει, τῆς ὁποίας πρὸ μικροῦ προΐστατο, ὑπῆρχε καί τις, ὅστις δὲν ἐγένετο οὔτε ὑπῆρχε πράγματι μέλος τοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου προΐσταται ὁ κ. Κουμουνδοῦρος. Ἡ μετοχὴ δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτοῦ τοῦ τινὸς δὲν ἀπετέλει οὐδεμίαν ἀντίφασιν, οὔτε εἰς τὴν πολιτείαν τοῦ Βουλευτοῦ Μεσσήνης, οὔτε εἰς τὴν πολιτείαν τοῦ τινὸς τούτου, τοῦ συμπράξαντος μετὰ τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης. Ἄλλως τε αὐτὸς ὁ τὶς οὗτος, ὁ συμπράξας μετὰ τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης εἰς τὴν παρελθοῦσαν Κυβέρνησιν, αὐτὸς ἐδήλωσεν ἄλλοτε, διακόπτων ἀγορεύοντα ἐν παρελθούσῃ συνεδριάσει, ὅτι συνέπραξε μετὰ τοῦ Βουλευτοῦ Μεσσήνης· διότι ἐν τῇ Κυβερνήσει τῇ προηγουμένῃ, τῇ ὀνομαζομένῃ οἰκουμενικῇ, ἡ γνώμη αὐτοῦ ἦτο ἐγγυτάτη πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης. Ἐὰν τὰ κόμματα δὲν ἦναι ἑταιρίαι ἐμπορικαί, ἐὰν δὲν ἦναι προσωπικοὶ συνδυασμοί, ἐὰν ἑκάστη ὁμὰς καὶ ἕκαστον ἄτομον ὀφείλῃ νὰ ἔχῃ μίαν πολιτικὴν ἔννοιαν εἰς τὴν κεφαλήν του, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξυπηρετῇ τὴν πολιτικὴν ταύτην ἔννοιαν, ὅταν συναντᾶται ἐπὶ τῆς ἐννοίας ταύτης μετ’ ἄλλου, ἀδιαφόρως ἐὰν οὗτοι οἱ ἄλλοι δὲν ἦναι ἐκεῖνοι, μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραττε μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης. Πρὸ τοῦ συμφέροντος τῶν κομμάτων, πρὸ τοῦ συμφέροντος τῶν ἀτόμων, εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους, καὶ τοῦ συμφέροντος τοῦ Ἔθνους πρέπει νὰ ἦναι ὑπηρέται πάντες οἱ πολιτευόμενοι, καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ἀκόμη κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξυπηρετοῦντες τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους καὶ συμπράττοντες μετ’ ἄλλων, βλέπουσιν ἐγκαταλιμπανόμενα ἢ προσβαλλόμενα τὰ ἴδια ἑαυτῶν πολιτικὰ συμφέροντα. Οὕτω πως ἐνόουν τὸ πολιτεύεσθαι. Ὅταν δὲ ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπαγγελλόμενα τὰ δόγματα, τῶν ὁποίων ἐμνήσθη ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου· ὅταν ἤκουσα πολιτευομένους ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ν’ ἀποφαίνωνται ποτὲ μὲν, ὅτι αἱ συμμαχικαὶ Κυβερνήσεις εἶναι ἐπικίνδυνοι καὶ ἐπιβλαβεῖς, ποτὲ δὲ ν’ ἀπαγγέλλωσιν ἄλλα πολιτικὰ δόγματα, ἐμνήσθην ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἄλλοτε ἄνθρωποι διακεκριμένοι καὶ ἀπολαμβάνοντες ὑπολήψεως ἐν Εὐρώπῃ ἔγραψαν περὶ ἄλλων πολιτευομένων ἐν ἄλλοις ἔθνεσι καὶ κατ’ ἄλλους χρόνους. Ἔγραψαν περὶ αὐτῶν, ὅτι ὁ Σχολαστικὸς διαφέρει ὅλως τοῦ πολιτευομένου, ὅτι ὁ πολιτευόμενος, ὅταν ἀπαγγείλῃ δόγματα, δὲν εἶναι πολιτευόμενος, εἶναι μέλος σχολῆς ἀκαδημαϊκῆς, ἡ ὁποία δὲν ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους, τοῦ ὁποίου εἶναι ὑπηρέτης, ἀλλ’ ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀλήθειαν τῆς ἐπιστήμης τὴν ἀλήθειαν τοῦ δόγματός του. Ἀλλ’ οὕτω τὸ συμφέρον τοῦ κράτους εἶναι ὑποτεταγμένον καὶ δοῦλον εἰς τὸ δόγμα τῆς σχολῆς, ὁ δὲ πολιτευόμενος, λησμονῶν τὴν ἀποστολήν του καὶ τὸν προορισμόν του, ἐγκαταλείπει ἕνεκα τοῦ δόγματος τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους. Καὶ νομίζω, ὅτι δὲν εἶχεν ἄδικον ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ν’ ἀναμνησθῇ τῆς ἀντιφάσεως ταύτης· διότι δὲν εἶναι ἡ μόνη ἀντίφασις, τὴν ὁποίαν ἠδύνατό τις νὰ παρατηρήσῃ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἄλλοτε κληθεὶς νὰ παρευρεθῶ εἰς συνεδρίασιν ἐναρκτήριον τοῦ Κοινοβουλίου, ἤκουσα πολλὰ καὶ ποικίλα δόγματα περιληφθέντα ἐν τῷ ἐναρκτηρίῳ λόγῳ τοῦ στέμματος, καὶ μοὶ ἐφάνη ὁ λόγος ἐκεῖνος, ὅτι ἦτο πραγματεία δημοσίου ἢ συνταγματικοῦ δικαίου. Ἐὰν δὲ ζητήσω εἰς τὴν πολιτείαν τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες συνέταξαν τὸν λόγον ἐκεῖνον καὶ συνεβούλευσαν τὸ Στέμμα νὰ ποιήσηται χρῆσιν αὐτοῦ κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, καὶ ἐξετάσω τὴν ἐφαρμογὴν τῶν δογμάτων ἐκείνων, τὴν τήρησιν τῆς πραγματείας ἐκείνης τοῦ δημοσίου δικαίου, θέλω ἀναγκασθῆ νὰ σταματήσω εἰς πολλὰ μέρη, καὶ θέλω συναντήσει πολλὰς ἀπορίας, ἴσως δὲ εὕρω καὶ ἐπιχειρήματα πείθοντά με, ἵνα ὑποστηρίξω πεποιθότως ὅτι ὑπῆρξαν πολλαὶ ἀντιφάσεις. Πολλὰ τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα μετέχουσι τοῦ σημερινοῦ ὑπουργείου, ἀπολαμβάνουσι τῆς ἐμῆς ὑπολήψεως καὶ ἀποδίδω τιμὴν εἰς αὐτά. Ὅσα σκοπεύω νὰ εἴπω, δὲν ἀφορῶσιν εἰς τὰ πρόσωπα αὐτῶν οὐδ’ ἀποδεικνύουσιν ἐλάττωσιν τῆς τιμῆς, τὴν ὁποίαν πρὸς αὐτὰ ἔχω· εἶναι ὅμως καθῆκόν μου νὰ μὴ παραλείψω παρατηρήσεις, αἵτινες θέλουσι συντελέσει νὰ σχηματίσητε ἀληθῆ γνώμην, καὶ ἑπομένως μετὰ πεφωτισμένης κρίσεως νὰ ψηφίσητε ἐπὶ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις σᾶς ὑπέβαλεν. Εἶναι ἔναυλοι εἰς τὴν ἀκοήν σας αἱ γνῶμαι, αἱ ὁποῖαι ἐξηνέχθησαν ἐνταῦθα πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα συνεζητήθησαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἠκούσατε ὅτι ὁ διάσημον μέλος τοῦ κοινοβουλίου, ὁ Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων, ὁ ὁποῖος πρωτεύουσαν κατέχει ἐν τῷ νῦν ὑπουργείῳ θέσιν, σᾶς εἶπε μετὰ τῆς εἰλικρινείας καὶ τῆς παῤῥησίας, ἡ ὁποία διακρίνει αὐτὸν ἐν τῷ πολιτικῷ του βίῳ: «Δὲν φρονῶ ποτε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἔχῃ 30 χιλιάδας στρατοῦ.» Σᾶς εἶπεν, ὅτι συντάσσεται μετὰ τῆς γνώμης νὰ σχηματισθῇ στρατὸς 18,000, ἀλλὰ 30,000 στρατοῦ ἐξαντλοῦσι τὸν τόπον, ἀπατᾶται δ’ ὁ κόσμος καὶ γίγνονται ἐπαγγελίαι πραγμάτων ἀδυνάτων. Καὶ ὁ προϊστάμενος τοῦ Ὑπουργείου, ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, δὲν εἶχε τὴν αὐτὴν γνώμην. Αὐτὸς σᾶς ἔλεγεν, ὅτι ναὶ πρέπει νὰ ἔχητε 30,000 στρατοῦ, ὅτι δὲν ἐξαντλεῖται ὁ τόπος, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ὑποβληθῆτε εἰς ὅλας τὰς θυσίας, διὰ νὰ ἐπαρκέσητε εἰς τὴν ἀνάγκην ταύτην. Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἐξετάζων τὴν διαγωγήν, τὴν πολιτικὴν τὴν ἐξωτερικὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, εὗρεν αὐτὴν τοσοῦτον πλημμελῆ, ὥστε ὡρμήθη εἰς σκέψεις παρατόλμους, καὶ ἐνόμισεν, ὅτι ἦτο εἰς αὐτὸν ἐπιτετραμμένον νὰ σᾶς ἐκθέσῃ δισταγμοὺς καὶ ἀπορίας, αἵτινες τῷ ἐγεννήθησαν, καὶ αἵτινες, ἐὰν ἦσαν ἀληθεῖς, ἡ Κυβέρνησις ἡ προκάτοχος δὲν εἶχε πράξει μικρότερον ἔγκλημα ἀπὸ τὸ ἔγκλημα τῆς προδοσίας. Καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων σᾶς εἶπεν, ὅτι, ἐξετάζων τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, εὑρίσκει μικράς τινας ἐλλείψεις, ἀλλ’ αὗται ἦσαν ἐπουσιώδεις, δὲν εἶχον καμμίαν σημασίαν, διότι καὶ ἂν δὲν ἐλάμβανον χώραν, τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον οὐδὲν ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ὑποστήριξιν τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους. Μὴ νομίσητε, κύριοι, ὅτι ἡ διαφωνία αὕτη, τὴν ὁποίαν σᾶς κατέδειξεν ἐπὶ τῶν λόγων καὶ τῶν κρίσεων τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ἐνεστῶτος ἐπὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ προκατόχου, μὴ νομίσητε ὅτι εἶναι μικραί τινες διαφωνίαι καὶ διαφοραὶ, αἵτινες εἶναι ἀνάξιαι παρατηρήσεως· ἐὰν ἀναδράμητε ἀπὸ ἑκατέρας τῶν γνωμῶν καὶ σκέψεων, ἀπὸ τῆς γνώμης τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, τοῦ νῦν προϊσταμένου τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, καὶ ἀπὸ τῆς γνώμης τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρυτῶν, τοῦ νῦν ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν· ἐὰν ἀναδράμητε εἰς τὸ γενικὸν φρόνημα τὸ ὑπαγορεῦσαν τὰς γνώμας καὶ σκέψεις ἑκατέρου αὐτῶν, θὰ εὕρητε ἀντίθεσιν πολιτικοῦ φρονήματος. Ἡ ἀντίθεσις τοῦ φρονήματος αὐτῶν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς εἶναι ἀντίθεσις ῥιζικὴ, ἡ ὁποία ὑπαγορεύει τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων σᾶς ἐξήγησε προχθές. Αὐτὸ ἐσκόπει ὁ Βουλευτὴς Μεσσήνης νὰ καταδείξῃ εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ἐσκόπει νὰ καταδείξῃ, ὅτι τὰ μέλη τοῦ ὑπάρχοντος Ὑπουργείου δὲν εἶναι ἐπαρκῆ ὄχι διότι ὁρμῶνται ἀπὸ διάφορα κόμματα, ἀλλὰ διότι ὁρμῶνται ἐκ διαφόρων γνωμῶν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ἐκ διαφόρων ἀρχῶν, αἵτινες ὡς ἐκ τούτου θέλουσιν ὁδηγήσει αὐτοὺς εἰς ἀντίθετα ἀποτελέσματα. Ἐὰν τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ὑφιστάμενον κληθῇ νὰ διαπράξῃ ἐπί τινα χρόνον τὰ ἐξωτερικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἐστὲ βέβαιοι ὅτι ἀργᾷ ἢ ὀγρήγορα θέλει καταντήσει ἢ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Καλαβρύτων καὶ νῦν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ἀπόσχῃ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον ἢ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ φρόνημά του, ἢ θέλῃ συμβῆ ὁ προϊστάμενος τοῦ νῦν Ὑπουργείου νὰ ἐγκαταλίπῃ τὴν γνώμην του καὶ νὰ συνταυτισθῇ μετὰ τῆς γνώμης τοῦ Βουλευτῶν Καλαβρύτων, ἢ θέλει ἀναγκασθῆ νὰ παραιτήσῃ τὴν ἀρχήν. Ὡμίλησαν, κύριοι, περὶ κοινοβουλευτικῆς ἀσθενείας τοῦ Ὑπουργείου. Νομίζω, ὅτι τὸ Κράτος τὸ ἑλληνικὸν δὲν διαχειρίζεται τὰ συμφέροντα μόνον τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὅτι διαχειρίζεται τὰ συμφέροντα ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, διότι εἰς τὴν διαχείρισιν αὐτοῦ εἶναι ἐμπεπιστευμένα ταῦτα. Οἱ καιροὶ, τοὺς ὁποίους διανύομεν, εἶναι πολὺ ἔκτακτοι καὶ πολὺ κρίσιμοι, καὶ δὲν λέγω τοῦτο ὀρεγόμενος τὴν κυβέρνησιν. Ἐὰν πρὸ μικροῦ μετέσχον εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου, ἴσως οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν εἶναι πεπεισμένοι, ὅτι τοῦτο ἔπραξα ἐξ ἀνάγκης. Δὲν ἔχω λοιπὸν κανένα πόθον νὰ ἔλθω εἰς τὸ ὑπουργεῖον. Ἔχω ὅμως τὸ φρόνημα, τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ σᾶς ἐξηγήσω, ὅτι εἴπέρ ποτε κατὰ τοὺς καιροὺς τούτους ὑπάρχει ἀνάγκη κυβερνήσεως μονίμου, κυβερνήσεως ἰσχυρᾶς. Ηὐχόμην ἡ πατρίς μου κατὰ τοὺς καιροὺς τούτους, ὁποιανδήποτε καὶ ἂν συγκροτήσῃ κυβέρνησιν, νὰ ἀναθέσῃ εἰς αὐτὴν πᾶσαν τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ νὰ δώσῃ εἰς αὐτὴν ὅσον εἶναι δυνατὸν εὐρυτέραν ἐξουσίαν, διότι ἄνευ τῶν δύο τούτων ὅρων νομίζω, ὅτι ἤθελον διατρέξει κίνδυνον τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ ὁποῖα εἶναι τὰ αὐτὰ μὲ τὰ τοῦ ἑλληνικοῦ βασιλείου. Ἐὰν ἡ γνώμη αὕτη ἦναι ἀληθὴς, τότε βεβαίως πρέπει νὰ προβλέψωμεν εἰς τὴν σκέψιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας σᾶς ὑπέβαλε, καὶ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν ἡ μέχρι τῆς χθὲς ἀντιπολίτευσις ἦναι πλήρης καὶ συμπαγὴς, καὶ ἐὰν ἡ ἐνεστῶσα κυβέρνησις ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἔχῃ τὸ φρόνημα τῆς ὅλης ἀντιπολιτεύσεως. Ἐγὼ δὲν ἤμην ἁρμόδιος, οὔτε νομίζω τὸν καιρὸν τοσοῦτον ἐπιτήδειον, ὅπως ὑποβάλω τὸν δισταγμὸν τοῦτον· ἐνόμισα ὅμως ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ ὑποβάλω ἕνα ἄλλον δισταγμὸν περὶ μιᾶς ἄλλης ἀσθενείας, κατ’ ἐμὲ, προερχομένης ἐκ τῶν γνωμῶν τῶν πολιτικῶν ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐσωτερικῶν καὶ τοῦ προϊσταμένου τῆς Κυβερνήσεως. Μοὶ φαίνεται προσέτι παράδοξον, πῶς τὸ σχηματισθὲν ἀρτίως Ὑπουργεῖον ἐπεθύμησε νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφόν σας ἐπὶ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν σᾶς ὑπέβαλε. Νομίζω, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι λόγοι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ σᾶς πείσωσιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ σᾶς ὑποβάλωσι τοιαύτην πρότασιν καὶ ἰδίως νομίζω, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ μὴ κάμωσι χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου οὔτε νὰ ζητήσωσι νὰ στηριχθῶσιν ἐπὶ τῶν λόγων τοὺς ὁποίους σᾶς προέβαλον. Ὑπῆρχεν ἐν τῷ τόπῳ κυβέρνησις, ἡ ὁποία δὲν εἶχεν οὐδὲν ῥιζικὸν συνταγματικὸν ἐλάττωμα· ῥιζικὰ δὲ συνταγματικὰ ἐλαττώματα τῆς Κυβερνήσεως εἶναι, ὅταν ἡ κατογωγὴ αὐτῆς δὲν ᾖναι συνταγματική. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατήγετο ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τοῦ Κοινοβουλίου· μετ’ αὐτῆς συνέπραττον καὶ δύω ἐκ τῶν μελῶν τοῦ ἐνεστῶτος ὑπουργείου μέχρι πρὸ ὀλίγου χρόνου. Συνέπραττον καὶ συνεβουλεύοντο μετ’ αὐτῆς. Οὐδεμία διαφορὰ γνώμης τοῦ Ὑπουργείου καὶ αὐτῶν ὑπῆρξεν, οὐδ’ ἀνέγνων που ἐν ἐφημερίδι διερμηνευούσῃ τὰ φρονήματα αὐτῶν ἐπίκρισιν τῆς πολιτικῆς τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ ὅμως παρέστησαν αἴφνης ἰσχυριζόμενοι, ὅτι φρονοῦσιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς προκατόχου ἦτο πλημμελὴς καὶ ὅτι εἶχον ἀφορμὰς οὐ μόνον νὰ ἐπικρίνωσιν αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ νὰ ζητήσωσι τὴν ἀνατροπήν της. Καὶ ἰδοὺ ἀνατρέψαντες τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην καὶ σχηματίσαντες νέαν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ καθῆκον εἶχον, κληθέντες νὰ κυβερνήσωσι τὸν τόπον, νὰ ἔχωσι πάντα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ ἐκπληρώσωσι τὴν ἐντολὴν ταύτην, ἣν ἐζήτησαν καὶ ἀνέλαβον. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Δεληγεώργη εἰσήγαγεν ὡς μέσον πρόχειρον διὰ τὴν συντήρησιν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως τοῦ Κράτους, ἦτο γνωστόν, καθὼς καὶ αἱ ἀρχαὶ αὐτοῦ. Οἱ σχηματίσαντες νῦν τὴν Κυβέρνησιν εὕρισκον τὸ σύστημα αὐτὸ πλημμελὲς καὶ ἐπεθύμουν τὴν ἀνατροπὴν αὐτοῦ. Πρὶν ἢ ἔλθωσιν ὅμως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐμελέτησαν τὸ πλημμελὲς τοῦτο σύστημα καὶ ἀνεῦρον ἄλλο καλλίτερον, καὶ διὰ τοῦτο ἀνέτρεψαν τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα κληθῶσιν αὐτοὶ καὶ ἀντικαταστήσωσι δι’ ἄλλου τὸ πλημμελὲς σύστημα. Ἐπιθυμοῦντες νὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὤφειλον νὰ γνωρίζωσιν, ὅτι ὤφειλον νὰ ἔχωσι πρόχειρον τὸ ἄλλο σύστημα, δι’ οὗ ἐπόθουν νὰ ἀντικαταστήσωσι τὸ σύστημα τοῦτο. Τὰ οἰκονομικὰ ζητήματα ἐπίσης δὲν ἦσαν ἄγνωστα εἰς τὰ μέλη τοῦ ἐνεστῶτος Ὑπουργείου, οὔτε ἦτο ἀπολύτως ἀναγκαῖον νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν τὸν τακτικὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους κατὰ τὸ 1879· ἠδύναντο δὲ καὶ ὤφειλον ἄνευ αὐτοῦ νὰ σᾶς ὑποβάλωσι τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, τῶν ὁποίων εἶχον ἀπόλυτον ἀνάγκην. Δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω περὶ ἑνὸς σφάλματος, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ προϊστάμενος τοῦ Ὑπουργείου ὑπέπεσεν, ἐπιθυμήσας νὰ σᾶς καταδείξῃ αὐτὸ διὰ τρόπου, ὁ ὁποῖος δὲν συνετέλει μόνον νὰ παραστήσῃ τὸ σφάλμα, ἀλλὰ περιεῖχε καὶ τὴν πρόθεσιν νὰ σᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι αὐτὸ ἐγένετο μεμελετημένως, ὅταν ὑπεβλήθη ὁ προϋπολογισμός. Ἡ φράσις μοὶ φαίνεται ὅτι ἦτο τοιαύτη. Δὲν διενοεῖτο νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι δὲν ὑπεβλήθη ὁ προϋπολογισμὸς ἐμπροθέσμως, ἀλλ’ ὅτι, ἵνα τὸ πρώην Ὑπουργεῖον περικαλύψῃ ὅτι δὲν σᾶς ὑπέβαλεν ἐμπροθέσμως αὐτὸν, σᾶς εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν εἰκονικῶς. Εἰς ὅλα τὰ κράτη, ὅπου αἱ κυβερνήσεις καταθέτουσιν ἔγγραφα, ἡ κατάθεσις γίνεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, καθ’ ὃν καὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τῆς Ἑλλάδος εἴθισται νὰ γίνηται. Ἄλλως, ὁ προϋπολογισμὸς συντασσόμενος καὶ καταρτιζόμενος, ἵνα ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν, εἰσάγεται εἰς αὐτὴν· ἐπειδὴ δὲ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι νομοσχέδιον, ὅπως εἶναι ὅλα τὰ ἄλλα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα εἰσάγονται, τυπώνεται καὶ οὗτος ὡς καὶ ἐκεῖνα τῇ ἐπιμελείᾳ τῆς Βουλῆς. Ἐπειδὴ ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἔργον πολυπλοκώτερον κατὰ τὴν τύπωσιν, τυποῦται τῇ ἐπιμελείᾳ τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ ὁποῖον χορηγεῖ τὴν συνδρομήν του κατὰ τοῦτο εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς· οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν τυπωμένος, οὔτε Ὑπουργεῖόν ποτε ἢ Ὑπουργός ποτε σᾶς εἰσήγαγε τὸν προϋπολογισμὸν τυπωμένον. Δὲν θέλω νὰ ἐκτιμήσω τὴν ἐπιθυμίαν ἢ τὸν πόθον, τὸν ὁποῖον εἶχεν αὐτὸς, ὅστις προΐσταται τοῦ Ὑπουργείου, ἵνα σᾶς δηλώσῃ τὴν προαίρεσιν μετὰ τῆς ὁποίας σᾶς ὡμίλησα· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι, ὅσον καὶ ἂν εἶχε τὸν πόθον, ἔπρεπε νὰ μὴ καταστήσῃ κατάδηλον τὸν πόθον του τοῦτον, ἀφ’ οὗ δὲν εἶχεν ἐπιχειρήματα διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ὑπῆρχε τοιαύτη πρόθεσις. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας δὲν δύναμαι νὰ συμμερισθῶ παντάπασιν ὅτι, διότι δὲν ἐμελέτησε τὸ Ὑπουργεῖον τὸν προϋπολογισμὸν, ὃν σᾶς εἰσήγαγε τὸ προκάτοχον Ὑπουργεῖον, διὰ τοῦτο εἶναι εὔλογος ἡ ἀναβολὴ ἣν ἐζήτησεν. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1879 εἶναι τακτικὸς προϋπολογισμὸς, ὅστις ὀλίγον διαφέρει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1878. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1879 σκοπεῖ νὰ προβλέψῃ περὶ τῶν τακτικῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ πρόκειται νῦν περὶ τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, καὶ περὶ αὐτῶν τὸ σχηματισθὲν Ὑπουργεῖον ὤφειλε νὰ ἔχῃ ἑτοίμους τὰς προτάσεις του, συμφώνως πρὸς τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἐν τῷ νῷ καὶ τὰ ὁποῖα ὤφειλε νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλήν. Μοὶ ὑπολείπεται νῦν νὰ ἔλθω εἰς ἐπικουρίαν τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, ὅστις σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν σᾶς ὑπέβαλε τὸ Ὑπουργεῖον δὲν εἶναι σύμφωνος μὲ τοὺς συνταγματικοὺς κανόνας. Δὲν εἶμαι φίλος τῶν λεπτολόγων συζητήσεων, καὶ ἐγὼ ἤθελον παραλείψει τὸν λόγον τοῦτον. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας προέβαλεν αὐτὸν καὶ ἐγένοντο ἀντιῤῥήσεις, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις πρὸς διασάφησιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου. Ὑπάρχουσι δύω εἴδη διακοπῶν ἢ παύσεων τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου· τὸ εἶδος τὸ ἓν συνίσταται εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ἥτις ἐπέρχεται ὑπὸ ἄλλης ἐξουσίας, ἐχούσης τὸ δικαίωμα τοῦτο, καὶ αὕτη ἐκτελεῖται διὰ τῆς ἐνασκήσεως τῆς περὶ τούτου ἡγεμονικῆς προνομίας· τὸ ἕτερον εἶδος συνίσταται εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ἥτις γίνεται τῇ συναινέσει τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ παρ’ ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ καιροὶ ἔκτακτοι καὶ κρίσιμοι, κατὰ τοὺς ὁποίους εἶναι ἀναγκαία ἡ λειτουργία τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, τότε ἡ διακοπὴ εἶναι πρᾶξις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἔχῃ συνεπείας, καὶ διὰ τὰς συνεπείας ταύτας ἤθελεν εἶσθαι ὑπεύθυνος ἡ Βουλὴ, ἥτις ἤθελε συναινέσει εἰς τὴν ζητουμένην διακοπήν. Ἐὰν ἡ διακοπὴ ἐπεζητεῖτο διὰ τῆς χρήσεως τῆς βασιλικῆς προνομίας, ἤθελον εἶσθαι ὑπεύθυνοι οἱ Σύμβουλοι τοῦ Στέμματος. Ἀλλ’ ἤδη ἡ εὐθύνη βαρύνει τὴν Βουλὴν, ἥτις συναινεῖ εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ἐὰν ἡ λειτουργία τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἦναι ἀναπόφευκτος καὶ ἐπιβάλληται ὑπὸ τῶν περιστάσεων καὶ τῶν καιρῶν, τὸ Κοινοβούλιον πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν τί αἱ περιστάσεις ἰδίως νῦν ἐπιβάλλουσιν. Ἰδοὺ διατὶ θεωρῶ ὀρθὴν τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας Βουλευτὴς Σᾶς προέβαλεν. Κύριοι, ὀφείλω νὰ συμπεράνω· τὸ συμπέρασμα εἶναι ἁπλοῦν, εἶναι τὸ πόρισμα ὅλων τῶν λόγων καὶ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἠκούσατε. Ἐὰν ἦναι ἢ δὲν ἦναι ἀληθὴς καὶ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν πραγματικὴ ἡ πληροφορία τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας· ἐὰν, λέγω, δὲν ἦναι ἐντελῶς ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον Σᾶς προέβαλεν, ἤτοι ὅτι τὸ σχηματισθὲν δὲν ἔχει τοιαύτην κοινοβουλευτικὴν δύναμιν, ὅση ἀπαιτεῖται διὰ νὰ λειτουργήσῃ μετὰ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, διότι δὲν διερμηνεύεται τὸ φρόνημα μιᾶς μερίδος τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ δὲν δύναται νὰ προσδοκᾷ τὴν ἀνεπιφύλακτον ὑποστήριξιν αὐτῆς· τοῦτο εἶναι μεγάλη ἀσθένεια τοῦ Ὑπουργείου. Καὶ περὶ τούτου μὲν ἐγὼ δὲν εἶμαι ἁρμόδιος νὰ γνωρίζω, νομίζω ὅμως ἀδιστάκτως, ὅτι τὸ ἐνεστὼς Ὑπουργεῖον δὲν ἔχει τὴν ἀπαιτουμένην δύναμιν, ἕνεκα τῆς μὴ πλήρους καὶ ἐντελοῦς ἁρμονίας καὶ ταυτότητος τῶν γνωμῶν τῶν μελῶν αὐτοῦ ἐπὶ τῶν δύω μεγίστων καὶ κυριωτάτων ζητημάτων, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ μετέλθῃ, καὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν πρέπει νὰ συγκροτήσῃ τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν. Δὲν εἶναι αὐθαίρετος ἡ γνώμη μου, ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τῆς γνώμης ἐκείνου, ὅστις προΐσταται τοῦ Ὑπουργείου, καὶ τῆς γνώμης τοῦ κ. Ζαΐμη, διότι βεβαιοῦσιν αὐτὴν τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα ἀφηγοῦνται τοὺς ἰσχυρισμοὺς καὶ τὰ ἐπιχειρήματα καὶ τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα ἑκάτερος κατὰ τὰς τελευταίας συζητήσεις σᾶς ἐξέθηκαν. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι καὶ ἂν δὲν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου προερχομένη ἀσθένεια, περὶ ἧς ὁ κ. Παραμυθιώτης σᾶς ἐπληροφόρησεν, ὑπάρχει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἡ ἐκ τῆς διχογνωμίας τῶν μελῶν αὐτοῦ μεγάλη ἀσθένεια. Νομίζω δὲ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει κανὲν καθῆκον οὔτε ὑποχρέωσιν νὰ χορηγήσῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τὸν καιρὸν, τὸν ὁποῖον ἐζήτησε, διότι τοῦτο ὤφειλε νὰ ἔχῃ παρεσκευασμένα τὰ μέτρα, τῶν ὁποίων εἶχεν ἀνάγκην, διὰ νὰ ἐργασθῇ ἀμέσως μετὰ τῆς Βουλῆς. Νομίζω δὲ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ὀφείλει νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὴν τοιαύτην πρότασιν, διότι τότε ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῶν συνεπειῶν, αἵτινες δύνανται νὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς τοιαύτης ἀπωλείας τοῦ χρόνου. Ὑπάρχουσι δὲ λόγοι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἦναι ἱκανοὶ νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι δύναται ἡ ἀπώλεια αὕτη τοῦ χρόνου νὰ ἀποβῇ ἐπιζήμιος. Διὰ τοῦτο συμφωνῶ μετ’ ἐκείνων, οἵτινες ἀπεφάνθησαν κατὰ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὁ προϊστάμενος τοῦ Ὑπουργείου σήμερον σᾶς προέβαλεν.

§18ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐπερίμενον, ἰδίως παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσσήνης, ὅτι ἤθελεν ἀρυσθῆ ἐπιχειρήματα ἐκ διαστροφῆς κειμένων, ἐκ πλήρους παραλλαγῆς ἐκτεθεισῶν ἰδεῶν, ἵνα μὴ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν, ἣν αὐτὸς ἄλλοτε μετεχειρίσθη πρὸς ἄλλον ἀξιότιμον Βουλευτήν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀφοῦ ἀναγνωσθῇ τὸ κείμενον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνηνέχθη ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς, θὰ θαυμάσητε πῶς ἐξάγει ἐκ τοῦ κειμένου ἐκείνου τὰ ἐπιχειρήματα, ἅτινα μετεχειρίσθη, ἰσχυρισθεὶς, ὅτι ἐγὼ ἄλλοτε κατέκρινα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ εἶδος τῆς κυβερνήσεως, ἧς ἤδη μετέχω. Εἶπεν, ὅτι κατεδίκασα τὸ εἶδος τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ἀποτελουμένης ἀπὸ τῶν ἡγετῶν τῶν διαφόρων κομμάτων. Θὰ ἀναγνώσω εἰς ἐπήκοον ὑμῶν τί εἶπον, καὶ θέλει καταφανῆ, ὅτι εἶπον τὸ ἀντίθετον ὅσων μοὶ ἀπέδωκεν ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργός. Εἶπον ἐγὼ· «ὑπάρχει ἐν τῷ συμμαχικῷ δεσμῷ τρόπος ἀνεκτὸς, καὶ τρόπος οὐδόλως ἀνεκτός. Ὁ ἀνεκτὸς τρόπος ἀπαιτεῖ, ἵνα οἱ ἡγέται τῶν μερίδων συμπράττωσιν ἐν τῇ κυβερνήσει αὐτοπροσώπως, διότι οὕτως ἀναλαμβάνουσι καὶ τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων αὐτῶν.» Ὁποία τις εἶναι ἡ σημερινὴ κυβέρνησις; Εἶναι ἡ κυβέρνησις, εἰς ἣν συμπράττουσιν οἱ ἡγέται. Ἡ Κυβέρνησις, ἣν κατεδίκασα, ἦτο ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἐν ᾗ δὲν συνέπραττον οἱ ἡγέται αὐτοπροσώπως, δὲν κατεδέχετο ὁ ἕτερος νὰ συμπράξῃ, ἦτο ἡ κυβέρνησις, περὶ ἧς ἐξεφράσθην οὕτως· «ἀλλὰ συμμαχία, ὁποία ἦτο ἡ τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως, καθ’ ἣν ὁ ἡγέτης μιᾶς τῶν συμμάχων μερίδων ἀπηξίου αὐτὸς νὰ μετάσχῃ τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ μετεῖχε δι’ ἀντιπροσώπων, οἵτινες εὑρίσκοντο εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν συμπράττοντες ἐν τῇ κυβερνήσει, ἧς ἀπετέλουν μέρος, μετὰ προσώπως, μεθ’ ὧν ὡρκίσθησαν τὸν αὐτὸν ὅρκον ὑπηρεσίας καὶ ἐχεμυθίαν, νὰ ἔχωσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δίδωσι λόγον τῶν πράξεων αὑτῶν εἰς πρόσωπον μὴ ὁρκισθὲν συμμαχία, παρέχουσα τὸ θέαμα ἡγετῶν μὴ συμφώνων ἐπὶ διαφόρων οὐσιωδῶν ζητημάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶναι γνωστὸν, ὅτι, ἂν ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐπήρχετο ἡ καταδίκη τῶν κυβερνητικῶν μέτρων, ἤθελεν ἐπέλθει ἐκ τῶν συμμάχων τοιαύτη συμμαχία βεβαίως δὲν εἶναι ἀνεκτή.» Ἰδοὺ, κύριοι, ἡ ἀλήθεια τοῦ πράγματος, καὶ νομίζω, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς Μεσσήνης, οὗτινος τὴν εἰλικρίνειαν ἀναγνωρίζω, θέλει πρῶτος ὁμολογήσει, ὅτι ἔσφαλε. (Πρὸς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον) Σᾶς παρακαλῶ νὰ τὸ ἀναγνώσητε, διὰ νὰ μοὶ δώσητε τὴν μαρτυρίαν σας (δίδει τὴν «Ἐφημερίδα τῶν Συζητήσεων τῆς Βουλῆς»).

§19ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Προχωρήσατε πρῶτον, καὶ κατόπιν θέλω σᾶς εἴπει.

§20ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐπὶ τῶν λόγων τούτων τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ ἐστηρίχθη ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἵνα ἐπαναλάβῃ τὴν αὐτὴν καταγγελίαν καὶ ἄλλας ὁμοίας φύσεως. Δὲν ἀποδίδω ἴσην σημασίαν εἰς τὰ παρ’ αὐτοῦ λεγόμενα, καὶ διὰ τοῦτο δὲν θέλω ἐνδιατρίψει εἰς αὐτὰ, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ἐπενέγκω παρατηρήσεις τινάς. Σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος προγορεύσας ὅτι ἄλλοτε, Πρωθυπουργοῦντος ἐμοῦ, ἤκουσε βασιλικὸν λόγον, πολλὰς περιέχοντα ἐπαγγελίας, πρὸς ἃς ἡ κατόπιν διαγωγή μου εὑρέθη ἀντιφατική· ἀλλ’ οὐδεμίαν ἀνέφερε πρᾶξιν. Ἐρωτῶ δὲ πάντας, ἂν ἐπιτρέπηται νὰ φέρωνται κατηγορίαι ἄνευ γεγονότων. Ἐρωτῶ ἂν ἡ κοινὴ συνείδησις δὲν ἀναγνωρίζῃ, ὅτι ὑπῆρξα πάντοτε πιστὸς εἰς τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο. Εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν ἀναφέρομαι, διὰ ν’ ἀποκρούσω αἰτίασιν μὴ διατυπωθεῖσαν· καὶ νομίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας ὅστις ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν θεωρίας περὶ τρόπου τοῦ ἐκφράζεσθαι ἀπὸ τοῦ βήματος, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὰς θεωρίας ταύτας ὑπ’ ὄψιν, ὅτε ἀπήγγελλε κατηγορίας κατ’ ἐμοῦ, χωρὶς οὐδὲν ν’ ἀναφέρῃ γεγονός. Εἶτα ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ ὅτι διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Καλαβρύτων, μεθ’ οὗ ἐν τῇ κυβερνήσει συμπράττω. Βεβαιῶ τὸν ἀξιότιμον προαγορεύσαντα, ὅτι κάλλιον ἐγὼ γινώσκω κατὰ τί συμφωνῶ καὶ κατὰ τί διαφωνῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου, καὶ δύναμαι νὰ τὸν διαβεβαιώσω, ὅτι ἐπὶ πάντων τῶν θεμελιωδῶν ζητημάτων τῆς σήμερον συμφωνοῦμεν. Ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας ὤφειλε νὰ γινώσκῃ, ὅτι οὐ μόνον ἤδη συμφωνοῦμεν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ κυβερνήσει, εἰς τὴν ὁποίαν συνέπραττε καὶ ἐκεῖνος, ἐπὶ πάντων τῶν ζητημάτων τῆς πολιτικῆς εὑρέθην ἐν πλήρει συμφωνίᾳ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Καλαβρύτων. Ὡς πρὸς ταύτην δὲ τὴν ἀξίωσιν αὐτοῦ ἠθέλησε ν’ ἀναφέρῃ καὶ πράγματα· ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας εἰδικῶς, ὅτι διαφωνοῦμεν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ καὶ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τοῦ Κράτους ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπαναλάβω ὅσα καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Καλαβρύτων καὶ ἐγὼ εἴπομεν ἐσχάτως κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην; κατὰ τί διαφέρει ἐκείνου ἡ γνώμη τῆς ἐμῆς; Ἂν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Καλαβρύτων, ὡς συνήθως συνέβαινε, ὡμίλει πρῶτος, ἐγὼ ὁμιλῶν κατόπιν ἐπανελάμβανον τὰ αὐτὰ, ἀντικρούων τοὺς ἀπαντήσαντας εἰς αὐτόν· ἐὰν ἐκεῖνος ὡμίλει μετ’ ἐμὲ, ἤρχετο εἰς ὑπεράσπισίν μου ἀντικρούων τοὺς ἀπαντήσαντας εἰς τὴν ὁμιλίαν μου. Ἐζητήσαμεν ἀμφότεροι στρατὸν 30,000 ἐν καταστάσει ἐπιστρατεύσεως, ἐν καταστάσει δὲ εἰρήνης 18,000. Οἱ ἀριθμοὶ εἶναι εὐγλωττότεροι παντὸς λόγου, καὶ μὲ ἀπαλλάττουσι τῆς ἀνάγκης πάσης περαιτέρω ἀναπτύξεως. Ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν δὲ πολιτικὴν, πότε ἐγὼ, κύριοι, ἐπελήφθην τῆς ἀναλύσεως τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ἵνα εὑρεθῶ περὶ ταύτης εἰς διαφωνίαν πρὸς τὸν ἔντιμον Βουλευτὴν Καλαβρύτων; Περὶ ἑνὸς θέματος ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ κάμω λόγον πρὸς τὴν Βουλὴν· ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ἐξενέγκω ἀπὸ τοῦ βήματος ἣν ἔχω γνώμην, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἀντιπροσωπεύσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ· δὲν ἦλθον νὰ ἐξετάσω τὰ ἐν Βερολίνῳ γενόμενα· δὲν εἶπον ὅτι, ἐὰν ἐπολιτεύετο οὕτως ἢ ἄλλως ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις, τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν διάφορα. Ἂν εἰσηρχόμην εἰς τοιαύτην συζήτησιν, πολλὰ θὰ εἶχον νὰ εἴπω· ἀλλὰ τὴν τοιαύτην συζήτησιν ἐθεώρησα οὐ μόνον ἄσκοπον, ἀλλὰ καὶ ἄτοπον. Ἐνόμισα, ὅτι δὲν ἠδυνάμην ἐπὶ τῆς γενικῆς συζητήσεως περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ κράτους νὰ παρασιωπήσω, ὅτι ἐν τῇ γνώμῃ πολλῶν ἐξ ἡμῶν, καὶ κατ’ ἐμὲ κριτὴν, ἐν τῇ γνώμῃ τῆς Βουλῆς, ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς νὰ παραστῇ ἐν Βερολίνῳ ἐπὶ τῷ τίτλῳ τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὡς πρὸς τοῦτο οὐδεμίαν δύνασθε νὰ εὕρητε διαφωνίαν ἐμοῦ πρὸς τὰς γνώμας τὰς ἐξενεχθείσας ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος, εἶπεν, ὅτι καὶ ἂν καλῶς ἀντεπροσωπεύετο ἡ Ἑλλὰς, μικρὰς εἶχεν ἐλπίδας περὶ ἀγαθοῦ ἀποτελέσματος. Εἶπε προσέτι ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, ὅτι διαφωνῶ πρὸς τὸν συνάδελφόν μου καὶ ἐπὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς, οὐδὲν ὅμως ὥρισε, καὶ πιστεύω ὅτι οὐδὲν ὥρισε, διότι οὐδὲν ἠδύνατο νὰ ὁρίσῃ, ἀφοῦ, ἐφ’ ὅσον γινώσκω, εἰμὶ πληρέστατα σύμφωνος μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου περὶ τῶν γενικῶν. Δὲν ἠρκέσθη ὅμως ὁ προαγορεύσας εἰς τὰς διαφωνίας τὰς ὁποίας νομίζει, ὅτι ἀνευρίσκει μεταξὺ τῶν γνωμῶν ἐμοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου· ἐνόμισεν ὅτι ἠδύνατο νὰ μνημονεύσῃ καὶ λόγους ῥηθέντας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀδεσπότως, ὅτι δηλαδὴ δὲν εὑρίσκεται ἡ κυβέρνησις ἐν συμφωνίᾳ πρὸς τὴν ὅλην ἀντιπολίτευσιν. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι πρὶν ἢ ἀπαντήσωμεν ὁ κ. Ζαΐμης καὶ ἐγὼ εἰς τὴν πρόσκλησιν τοῦ βασιλέως, ἐμορφώσαμεν τὴν πλήρη πεποίθησιν, ὅτι πᾶσα ἡ ἀντιπολίτευσις, πλὴν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Κερκύρας, ἦτο σύμφωνος εἰς ἣν ἐδώκαμεν πρὸς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα ἀπάντησιν, καὶ ἂν τυχὸν ἀπατῶμαι εἰς τοῦτο, παρακαλῶ ἐκείνους ἢ ἕνα ἐξ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ ὑποδείξῃ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας, νὰ μὲ διαψεύσῃ. Εἶπε καὶ ἕτερον ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ὑποτεθῇ ἀκριβέστερον, διότι ἐπρόκειτο περὶ ἔργων εἰς τὰ ὁποῖα καὶ αὐτὸς μετεῖχεν· εἶπεν, ὅτι συνεπράττομεν ὁ συνάδελφός μου καὶ ἐγὼ μετὰ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως. Ποίαν σύμπραξιν ἐδίδομεν εἰς τὴν παρελθοῦσαν κυβέρνησιν; ἐδίδομεν τὴν σύμπραξιν, τὴν ὁποίαν ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς ἀρνεῖται εἰς ἡμᾶς καὶ τὴν ὁποίαν δὲν ζητοῦμεν· ἐδίδομεν εἰς τὴν κυβέρνησιν ἐκείνην τὴν σύμπραξιν τῆς ἀνοχῆς, καὶ τοῦτο διότι ἐφρονοῦμεν ὅτι ἐν ταῖς περιστάσεσιν ἐκείναις, καθ’ ἃς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ κυβέρνησις κατὰ πάντα κοινοβουλευτικὴ, ὠφείλαμεν εἰς τὰς κυβερνήσεις, τὰς ὁποίας ἠδύνατο ἀτελῶς νὰ παραγάγῃ τὸ Κοινοβούλιον, τὴν ἀνοχὴν ἡμῶν. Τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι παρεδεχόμεθα τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ. Ἀνεγνωρίζομεν ὅτι τὸ ἡμέτερον φρόνημα δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπικρατήσῃ, καὶ ἐβλέπομεν ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ διέπηται τὸ Κράτος ὑπὸ μιᾶς πολιτικῆς ἄνευ σπαραγμῶν καὶ δυσχερειῶν καὶ προσκομμάτων· ἀπεφασίσαμεν ἄρα νὰ σιγῶμεν, νὰ μὴ ἐκθέτωμεν ἑκάστοτε τὰς διαφωνίας ἡμῶν εἴτε ἐπὶ θεμελιωδῶν, εἴτε ἐπὶ ἐπουσιωδῶν ζητημάτων, ὁσάκις δ’ ἦτο δυνατὸν, χωρὶς νὰ προσκρούσωμεν εἰς τὰς πεποιθήσεις ἡμῶν, νὰ παράσχωμεν συνδρομὴν ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, καλούμενοι παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ἐπράττομεν, καὶ παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον Πρωθυπουργὸν νὰ εἴπῃ πότε ἠρνήθην τοιαύτην ὑπηρεσίαν ζητηθεῖσαν παρ’ ἐμοῦ· ἀλλ’ ἐνῷ οὐδέποτε τῷ ἠρνήθην τοιαύτην ὑπηρεσίαν, οὐδέποτε ἐνόησα ὅτι συνέπραττον μετ’ αὐτοῦ ἐν τῇ πολιτείᾳ, καὶ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι καὶ ὁ ἀξιότιμος πρώην Πρωθυπουργὸς, διαφέρων κατὰ τοῦτο τοῦ πρώην ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ, οὐδέποτε ἠξίωσεν, ὅτι ἡ σύμπραξίς μου εἶχε τὴν ἔννοιαν τῆς ἐγκρίσεως τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ. Ἦτο ἁπλῶς ἐκπλήρωσις καθήκοντος ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, οὐδόλως δὲ εἶχεν ἔννοιαν κομματικῆς συμπράξεως. Ἑπομένως εἶμαι πάντῃ ἐλεύθερος ἐν τῇ κρίσει μου περὶ τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως. Ἡ σύμπραξίς μου μετ’ ἐκείνης ἐγένετο μόνον ἐπὶ πραγμάτων, ἐφ’ ὧν αἱ πεποιθήσεις μου μοὶ ἐπέτρεπον ἵνα συμπράττω, ὁσάκις δὲ δὲν ἤμην σύμφωνος, ἡ ἀντιφωνία μου ἐξεδηλοῦτο διὰ τῆς σιωπῆς. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθη ἐπινοήσας τοσαύτας ἀντιφάσεις ὁ προαγορεύσας, ἠθέλησε νὰ μᾶς δείξῃ ἀντιφάσκοντας καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἡγέτην τῆς πολυπληθεστέρας μερίδος τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὰ τῆς ἐφεδρείας’ εἶπεν, ὅτι τὰ τῆς ἐφεδρείας ἦσαν ἔργα τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου ἐκ Μεσολογγίου, καὶ ὅτι πολεμοῦντες ἡμεῖς σήμερον τὴν ἐφεδρείαν, ἀντιστρατευόμεθα πρὸς τὴν πολιτικὴν ἐκείνου. Κύριοι, ἡ γνώμη τὴν ὁποίαν σήμερον ἔχομεν περὶ ἐφεδρείας, εἶναι αὐτὴ ἐκείνη, ἣν εἰσηγήσατο ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐκ Μεσολογγίου· ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου ἐζήτησεν ἀκριβῶς τοῦτο, ὅπερ ζητοῦμεν καὶ ἡμεῖς σήμερον. Ἐζήτησεν ὅπως οἱ ἔφεδροι ἐκγυμνάζωνται ἐπὶ ἕξ μῆνας καὶ μὴ ὑπηρετῶσι πέραν τῶν ἕξ μηνῶν, εἰμὴ μόνον ὑφισταμένης ἐπιστρατεύσεως, ἵνα μὴ δύναται δ’ ἡ Κυβέρνησις νὰ τηρῇ τοὺς ἐφέδρους ὑπὸ τὰ ὅπλα πέραν τοῦ χρονικοῦ ἐκείνου διαστήματος ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς, διέταξεν ἐν τῷ νόμῳ ὅτι θέλει κανονισθῆ δι’ ἑτέρου νόμου ἡ ὑπηρεσία τῶν ἐφέδρων, ἐπικειμένου πολέμου· ὥστε ἐπεφύλαξεν εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ κηρύξῃ ἐν τίνι περιστάσει ἤθελεν ἐπιτρέψει τὴν πρόσκλησιν τῶν ἐκγυμνασθέντων ἐφέδρων εἰς ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ. Τοῦτο ἀπῃτήσαμεν καὶ ἡμεῖς ἕως τῆς σήμερον, αὐτὸ δὲ τοῦτο θέλομεν πράξει, ἐὰν μείνωμεν εἰς τὴν ἐξουσίαν· θέλομεν ἀποστείλει εἰς τὰς ἑστίας αὐτῶν πάντας τοὺς ἐφέδρους ὅσοι διήνυσαν τὸ ἑξάμηνον διάστημα τῆς ἐκγυμνάσεως. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο τὸ μέτρον, ὅπερ εἰσηγήσατο ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου· διὰ τοῦ αὐτοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ ἐγένετο νόμος, περιωρίσθη καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐφέδρων, ἐνθυμοῦμαι δὲ ὅτι ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ἀναπτύσσων τὰ τοῦ νομοσχεδίου του εἰς τὴν Βουλήν, ἰδίως ἐπέμεινε παρατηρῶν, ὅτι θεμελιώδης αὐτοῦ ἀρχὴ ἦτο ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκτάκτων ἐφέδρων εἰς 20,000, διότι ἀνεγνώριζεν, ὅτι τὰ ἔθνη δὲν δύνανται νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς θυσίας πέραν ὁρίου τινός, καὶ ἐθεώρει, ὅτι ἡ ὑποχρέωσις εἰς ἐκγύμνασιν 20,000 ἦτο τὸ ἀνώτατον ὅριον τῆς θυσίας, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ ἀπαιτήσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀπὸ τὸν λαόν. Τὶ δ’ ἄλλο ζητοῦμεν ἡμεῖς παρὰ τῆς Βουλῆς; τὶ ἄλλο θέλομεν πράξει, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ὡς πρὸς τοῦτο τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, ἐὰν μείνωμεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ; Θέλομεν ἐμμείνει εἰς τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους ὥρισεν ἡ Βουλή, εἰσηγησαμένου τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, θέλομεν ἐμμείνει εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 20,000, καὶ διὰ τοῦτο θέλομεν ἀνακαλέσει τὸ διάταγμα τοῦ πρώην Ὑπουργείου, διάταγμα ἀντιστρατευόμενον εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ συναδέλφου μου, διάταγμα, τὸ ὁποῖον καλεῖ εἰς ἐκγύμνασιν σειρὰς ἐφέδρων ἐπέκεινα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 20,000. Ἀλλὰ δὲν μὲ εὗρεν ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας μόνον ἀντιφάσκοντα ἐν παντί· μὲ εὗρε καὶ κακεντρεχῶς διαστρέφοντα τὰ πράγματα. Ἠθέλησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀνέφερον τὰ τῆς ὑποβολῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τρόπου ὑποδεικνύοντος, ὅτι εἶχε λανθάνοντά τινα σκοπὸν ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργός. Ἐγώ, ὡς ἀπέδωκεν ὁ προαγορεύσας τὴν πρόθεσιν ταύτην, οὐδένα εἶχον σκοπὸν λανθάνοντα. Τὰ περὶ προϋπολογισμοῦ ἀνέφερον διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Εἶπον ὅτι ζητοῦμεν μιᾶς ἑβδομάδος ἢ δύο ἑβδομάδων σχολήν, ὅπως καταγείνωμεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν μελετῶντες τὸν τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου καὶ συνδυάζοντες πρὸς αὐτὸν τὰς ἰδέας, ἃς ἀνεπτύξαμεν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἂν δὲ ἡμεῖς ἐζητοῦμεν 7 ἢ 14 ἡμέρας πρὸς τοῦτο, νομίζομεν, ὅτι ἡ αἴτησις ἦτο εὔλογος, ἰδίως ἀπέναντι τῶν πρώην ὑπουργῶν, οἵτινες δὲν εἶχον δυνηθῆ νὰ συντάξωσι τὸν προϋπολογισμὸν ἕως τοῦ ὀγδόου μηνὸς τοῦ ἔτους, ὅτε συνεκλήθη ἡ Βουλὴ· οὐδὲ καὶ μετὰ τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς καὶ ἕως τῆς παρελεύσεως τῶν δύο μηνῶν, οὓς τὸ Σύνταγμα ἐπιτρέπει εἰς τοὺς ὑπουργοὺς, ὅπως παρασκευάσωσι τὸ νομοθετικὸν τοῦτο ἔργον ἦσαν ἕτοιμοι, τὴν δὲ τελευταίαν ἡμέραν τῆς προθεσμίας ἠναγκάσθη ὁ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον φέρων τὸ ἐξώφυλλον τοῦ προϋπολογισμοῦ. Αὐτὸς ἦτο ὁ λόγος, δι’ ὃν ἀνέφερον τὰ περὶ τοῦ τρόπου τῆς ὑποβολῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ παρὰ τῶν προκατόχων ἡμῶν. Ἠθέλησα ν’ ἀποδείξω, ὅτι δὲν δύνανται ν’ ἀντιταχθῶσιν οἱ ὑπουργοὶ εἰς τὴν ἀναγνώρισιν τῆς ἀνάγκης χρόνου τινος εἰς ἐπεξεργασίαν τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἰμὴ μόνον ἂν ὠθῶνται ὑπὸ ἄλλου λόγου, ὅτι δὲν δύνανται ν’ ἀρνηθῶσιν εἰς ἡμᾶς 10 ἢ 12 ἡμέρας, ὅπως πράξωμεν ἐκεῖνο, ὅπερ αὐτοὶ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ πράξωσιν ἐπὶ τρεῖς καὶ τέσσαρας καὶ πέντε μῆνας. Καὶ μήπως, εἶπεν ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ μελετήσητε, εἶνε τι δυσχερές; Καὶ κατὰ τοῦτο δὲν ἐπέκρινεν ἡμᾶς, ἐπέκρινε τὸν παρακαθήμενον πρώην συνάδελφόν του. Ὁ νέος προϋπολογισμὸς εἶναι κατὰ τὸν προαγορεύσαντα ὁ τοῦ 1878, εἰς ὃν πρόκειται μόνον νὰ μεταβληθῇ τὸ τελικὸν 8 εἰς 9. Ἀλλὰ τοῦτο ἐδύνατο ἴσως ν’ ἀληθεύῃ ὡς πρὸς τὸν παρακαθήμενον συνάδελφόν του, βεβαίως ὅμως δὲν ἀληθεύει ὡς πρὸς ἡμᾶς. Ἂν ἐμελέτα ὅσα εἶπον ἐν προηγουμέναις συζητήσεσι πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ τοῦ προγράμματος ἡμῶν, ἤθελεν ἐννοήσει, ὅτι ἐνταῦθα ἔγκειται ἡ μεγάλη διαφορὰ μεταξὺ ἐκείνων καὶ ἡμῶν, ὅτι δὲν παραδεχόμεθα, ὅπως παρεδέχετο ἡ προκάτοχος κυβέρνησις, προϋπολογισμὸν τακτικὸν καὶ ἔκτακτον· ἡμεῖς θέλομεν προϋπολογισμὸν συγχωνεύοντα ἀμφοτέρους.

§21ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἕνας.

§22ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς λέγει, ὅτι εἶναι εἷς. Αἱ προτάσεις ὅμως, τὰς ὁποίας ἔφερεν ὁ κ. πρώην ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς, καὶ αἱ ἀγορεύσεις αὐτοῦ τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ μαρτυροῦσι τὸ ἐναντίον. Ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι, ἐνῷ ἔχει ἀνάγκην συμπληρωματικοῦ ἐκτάκτου προϋπολογισμοῦ διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος 12 ἑκατομμυρίων δραχμῶν, θὰ ἔχῃ ἀνάγκην ἐκτάκτου προϋπολογισμοῦ διὰ τὸ ἐπιὸν ἔτος 35 ἑκατομμυρίων. Ἀνέφερε δὲ καί τινα ἄρθρα τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἰς ἃ τῷ εἴπομεν ἡμεῖς, ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι. Εἶπεν, ὅτι ἐκτάκτους θέλει ζητήσει πιστώσεις δι’ ἱματισμὸν ἐφέδρων, διὰ κατασκευὴν πλοίων καὶ δι’ ἄλλο ὑλικόν, καὶ ὡς πρὸς ταῦτα εἴπομεν, ὅτι θέλομεν συμφωνήσει, ἀλλὰ θέλομεν συμφωνήσει, ἵνα περιληφθῶσιν ἐν τῷ τακτικῷ προϋπολογισμῷ, διότι θεωροῦμεν, ὅτι τὰ τοῦ στρατοῦ δέον νὰ κανονισθῶσιν οὐχὶ προσωρινῶς, οὐχὶ πρὸς ἄμεσον πόλεμον, οὐχὶ χάριν ἐπιστρατεύσεως, ἀλλὰ πρὸς τὴν διαρκῆ ἐν καταστάσει εἰρήνης διοργάνωσιν καὶ συντήρησιν αὐτοῦ, λαμβανομένης ἐγκαίρου ἐν τῷ τακτικῷ προϋπολογισμῷ προνοίας καὶ περὶ τῶν ἀναγκῶν αὐτοῦ, ὅταν ἐπέλθῃ ἡ ὥρα τῆς ἐπιστρατεύσεως. Τὸν προϋπολογισμὸν, ὃν πρόκειται νὰ παρασκευάσωμεν, παρέστησαν ὡς ἔργον ἀπαιτοῦν μικρὰν ἐργασίαν· τοῦτο δὲν δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, διότι δὲν εἶναι προϋπολογισμὸς τυπικὸς, ἀλλὰ προϋπολογισμὸς παριστῶν τὴν εἰκόνα τῆς νέας τῶν πραγμάτων καταστάσεως, τῆς νέας πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος, ἣν ἡ κατάστασις τῆς Ἀνατολῆς ὑπαγορεύει. Τέλος ἔφθασεν ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας καὶ εἰς τὸ θέμα τῆς συζητήσεως ταύτης, εἰς τὴν πρότασιν περὶ ὀλιγοημέρου παύσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς καὶ ὡς πρὸς ταύτην δὲν ἀπετόλμησε νὰ ὑποστηρίξῃ τοὺς παραβόλους ἰσχυρισμοὺς τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Κερκύρας, εἰς οὓς εἶναι περιττὸν νὰ ἀπαντήσω, ἀφοῦ ἡ σιωπὴ, περὶ ὅσων εἶπε, τοῦ ἀξιοτίμου πρώην Πρωθυπουργοῦ ἀποτελεῖ τὴν πρέπουσαν ἀπάντησιν. Ἐποιήσατο ὅμως μνείαν αὐτοῦ ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, οὐχὶ ἵνα ὑποστηρίξῃ τοὺς λόγους ἐκείνου, διότι δὲν ἀπετόλμησε νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ πρότασις ἡμῶν εἶναι ἀντισυνταγματική. Τὸ σύνταγμα δίδει εἰς τὴν Βουλὴν πλήρη ἐξουσίαν, ὅπως κανονίζῃ τὰ καθ’ ἑαυτὴν ὅπως θέλει. Δὲν διέπραξε λοιπὸν τοιοῦτον σολοικισμὸν ὁ προαγορεύσας, ἀλλ’ ἔπραξεν ἄλλο σφάλμα σπουδαῖον. Τὴν αἰτηθεῖσαν ἀναβολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐχαρακτήρισεν ὡς διακοπὴν τῆς συνόδου. Δὲν ἐνόησε τὴν διάκρισιν ἐν τῷ Συντάγματι μεταξὺ διακοπῆς τῆς συνόδου τῆς Βουλῆς καὶ ἀποχῆς ἀπὸ ἐργασίας. Τὰ τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς κανονίζονται παρ’ αὐτῆς τῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ κανονίζει ἂν τὰς κυριακὰς ἢ τὰς ἑορτὰς θέλει συνεδριάσει ἢ οὔ· αὐτὴ κανονίζει τὰ περὶ ἀναβολῆς τῶν συνεδριάσεων ἐπὶ μίαν ἢ πλείονας ἡμέρας. Τὰ περὶ διακοπῆς ὅμως τῆς Συνόδου ἀφορῶσιν εἰς προνομίαν τοῦ στέμματος. Ἐὰν δὲ, προκειμένου περὶ διακοπῆς τῆς συνόδου, γίνεται λόγος περὶ συναινέσεως τῆς Βουλῆς, ἡ συναίνεσις τῆς Βουλῆς δὲν εἶναι τὸ μέσον, δι’ οὗ γίνεται ἡ διακοπὴ, εἶναι ὁ περιορισμὸς τῆς προνομίας τοῦ στέμματος. Τὸ στέμμα ἔχει τὴν προνομίαν νὰ διακόπτῃ τὴν βουλευτικὴν σύνοδον, ἀλλ’ εἰς δευτέραν διακοπὴν ὑπάρχει ἀνάγκη τῆς συναινέσεως αὐτῆς τῆς Βουλῆς. Ἐνταῦθα ἐτέθη φραγμὸς εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῆς βασιλικῆς προνομίας, ὃν ὁ ἀξιότιμος πρώην ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐξέλαβεν ὡς δικαίωμα τοῦ Κοινοβουλίου. Μετὰ πάσης ἄρα πεποιθήσεως λέγω, ὅτι δύνασθε νὰ ψηφίσητε τὴν πρότασιν ἡμῶν, οὐδόλως φοβούμενοι, ὅτι θὰ προσκρούσητε κατ’ οὐδὲν εἰς συνταγματικὰς διατάξεις. Ἀλλὰ παραδέχομαι πληρέστατα ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας περὶ τῆς ἐννοίας τῆς τοιαύτης ὑμῶν ψήφου. Ἡ ψηφοφορία περὶ τοῦ προσδιορισμοῦ ἄλλης ἡμέρας παρὰ τὴν τῆς αὔριον εἰς συνεδρίασιν, διδομένη ἐπὶ τῇ αἰτήσει τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἀπόδειξις ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν. Ὅσοι φρονεῖτε, ὡς ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀναβολὴ εἶναι ἐπικίνδυνος, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ, ὅτι αὕτη ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὴν πρὸς τὴν ὀρθὴν διατύπωσιν τῶν μέτρων εἰς ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος, οὗ χάριν ἐκλήθη εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὅσοι ταῦτα νομίζετε, βεβαίως δὲν δύνασθε νὰ ψηφίσητε τὴν πρότασιν ταύτην. Ὅσοι τοὐναντίον ψηφίσητε αὐτὴν, ἀποδεικνύετε διὰ τῆς ψήφου σας, ὅτι ἐπιθυμεῖτε νὰ ἴδητε τὸ πρόγραμμα τῆς πρώην ἀντιπολιτεύσεως πραγματοποιούμενον ἐν τῇ ἐξουσίᾳ.

§23ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θὰ ὁμιλήσω, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐπαναλάβω τὰ ἴδια· θὰ ἀναγνώσω μόνον περικοπὴν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κυρίου Τρικούπη κατὰ τὴν Βʹ. Σύνοδον, ὅτε ὡς Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσα, ὅτι ἐπεκαλέσθην τὴν σύμπραξιν πάντων τῶν κομμάτων ἐν τῇ Κυβερνήσει. «Ἀγνοῶ, τὸ κατ’ ἐμὲ, ποῖαι ἀπόπειραι ἐγένοντο περὶ τούτου δὲν ἔσχον ἀφορμὴν νὰ πληροφορηθῶ, ἀλλὰ νομίζω ὅτι, ἀφοῦ τοιαύτη ἐγένετο πρότασις ἐν τῇ Βουλῇ, καθῆκον ἔχει ἡ Βουλὴ σήμερον, ὅτε θὰ προβῇ εἰς ἐργασίας τῷ ὄντι ἐθνικὰς καὶ ἐκτάκτους, νὰ ἐξετάσῃ τὴν πρότασιν, ἵνα ἴδῃ ἂν ἐπ’ αὐτῆς δύναται νὰ οἰκοδομηθῇ τι. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου λέγω καθαρὰ τὴν γνώμην μου. Δὲν θεωρῶ συμφέροντα εἰς τὸ Κράτος τὸν σχηματισμὸν συμμαχικῆς κυβερνήσεως, δὲν συμφωνῶ πρὸς σχηματισμὸν τοιαύτης κυβερνήσεως ἐν γένει, ἰδίᾳ δὲ ὅταν αἱ περιστάσεις ἦναι σπουδαῖαι καὶ ἔκτακτοι. Εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἀπαιτεῖται κυβέρνησις ἰσχυρὰ, κυβέρνησις ἔχουσα ἑνότητα· αἱ δὲ συμμαχικαὶ κυβερνήσεις εἶναι πάντοτε ἀνίσχυροι, στεροῦνται τοῦ πρώτου τῆς ἰσχύος στοιχείου, τῆς ἑνότητος. Τί εἶναι ἡ συμμαχικὴ κυβέρνησις, κατὰ τί διαφέρει ἡ συμμαχικὴ κυβέρνησις ἀπὸ τῆς κυβερνήσεως τῆς ἑνιαίας; διαφέρει κατὰ τοῦτο, ὅτι ἐν τῇ ἑνιαίᾳ κυβερνήσει οἱ πάντες ἀποβλέπουσιν εἰς ἕνα σκοπὸν, οἱ πάντες ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν ἐπιτυχῆ διεξαγωγὴν τοῦ ἑνιαίου ἔργου τῆς κυβερνήσεως· ἐν τῇ συμμαχικῇ κυβερνήσει ὑπάρχουσι δύο σκοποί· ἕκαστος εἰσέρχεται εἰς τὴν κυβέρνησιν καὶ διαμένει ἐν αὐτῇ ὑπὸ ἐπιφύλαξιν, ἕκαστος ἔχει κατὰ νοῦν, ὅτι θέλει παύσει συμπράττων μετ’ ἐκείνου μεθ’ οὗ ἐν τῇ κυβερνήσει συμπράττει, καὶ ἐργάζεται ὑπὲρ τῆς μελλούσης αὐτοῦ καταστάσεως· τοιαύτη δὲ ἐργασία φέρει εἰς τὴν ἀποσύνθεσιν. Σήμερον ἡ κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν μόνην σκέψιν, οὐχὶ τὴν κομματικὴν σκέψιν τῶν ἀποτελούντων αὐτὴν, ἀλλὰ τὴν σκέψιν τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος.»

§24ΛΑΠΠΑΣ. Ποῖος τὰ εἶπεν αὐτά;

§25ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ τὰ εἶπον· λέγω καὶ τώρα ἀκριβῶς τὰ αὐτά.

§26ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὴ χάνεσθε! (ἱλαρότης) — ἀρχίζω μὲ τὴν ἔκφρασιν ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ πρώην Πρωθυπουργοῦ — μὴ χάνεσθε εἰς ἐπιστημονικὰς καὶ πολυπλόκους συζητήσεις, ἔλθετε εἰς τὸ πρᾶγμα, ἄφετε κατὰ μέρος ὅλα τὰ μεγάλα ἐπιστημονικὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀνέπτυξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μονομαχοῦντες οἱ Ταγκρέδοι καὶ οἱ Ἀργάνται τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου, καὶ ἂς σκεφθῶμεν ἡμεῖς οἱ Βουλευταὶ, ὁ ὄχλος τῆς Βουλῆς, ποῦ ζητοῦσι νὰ μᾶς φέρωσι, ποῦ θὰ μᾶς φέρῃ ἡ ὑποστηριζομένη ἰδέα ἀπὸ τὴν σημερινὴν ἀντιπολίτευσιν νὰ καταψηφίσωμεν τὴν αἴτησιν τῆς Κυβερνήσεως περὶ ὀλιγοημέρου διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ποῦ θὰ μᾶς φέρῃ ὡς Βουλὴν, ποῦ θὰ μᾶς φέρῃ ὡς μερίδα αὐτῆς. Ὑπῆρχε μία Κυβέρνησις· εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔθεσεν, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔφερεν ἐπανειλημμένως τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ ἀπήτησε νὰ ψηφισθῇ· ἐνικήθη· ἡ ἀντιπολίτευσις προσεκλήθη εἰς τὰ πράγματα, καὶ προσεκλήθη συνεπείᾳ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς· ἡ ἀντιπολίτευσις ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν, καὶ ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ παρουσιάζεται ἐνώπιόν σας, ὅπως ἐκθέσῃ τὸ πρόγραμμά της καὶ τὰς ἰδέας της ἀντιθέτους εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως εἰς μίαν καὶ μόνον ἰδέαν κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Μεσσήνης, εἰς τὴν ἰδέαν τῆς προσκλήσεως ἢ μὴ τῆς ἐφεδρείας. Ζητεῖται ἡ ψῆφος σήμερον ἡμῶν τῶν Βουλευτῶν, ὅπως καταψηφίσωμεν τὴν αἴτησιν τῆς νέας Κυβερνήσεως. Ποῖον θὰ ἦναι τὸ ἀποτέλεσμα, κύριοι; Καὶ ἂς ἀφήσωμεν τὰς θεωρίας, τὰς συνταγματικὰς καὶ κοινοβουλευτικάς· ἂς ἴδωμεν ποῖον θὰ ἦναι τὸ ἀποτέλεσμα; Θὰ ὑπερισχύσῃ ἡ ἰδέα τῆς νῦν ἀντιπολιτεύσεως; Ἡ Βουλὴ αὐτὴ, ἡ ὁποία κατεψήφισε προχθὲς μετὰ ἐκτεταμένας καὶ πλατείας συζητήσεις τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἔπεσε καὶ τὸ ὁποῖον ἀπεκήρυξεν ἡ Βουλὴ, ἐὰν καταψηφίσῃ σήμερον τὴν αἴτησιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως τῆς δοθῇ ἑπταήμερος ἢ ὀκταήμερος ἄδεια τί κάμνει; Ἐπανέρχεται εἰς τὴν ψῆφόν της καὶ λέγει, θέλω νὰ ἔλθῃ ὀπίσω τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον προχθὲς μετὰ ἐκτεταμένην συζήτησιν ἀπέκρουσα, θέλω νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, τὴν ὁποίαν προχθὲς κατέῤῥιψα. Ἡ Βουλὴ ἢ ἐσκέφθη καὶ κατεκρήμνισε τὴν ὑπάρχουσαν Κυβέρνησιν ἢ δὲν ἐσκέφθη, καὶ ποῖον θὰ ἦναι τὸ ἐλαφρότερον συμπέρασμα, ἂν ἐπαναφέρωμεν τὴν πεσοῦσαν Κυβέρνησιν; Εἶναι ὅτι ἡ Βουλὴ ἐψήφισε, χωρὶς νὰ σκεφθῇ. Εἶναι τοῦτο ὑπὲρ τῆς Βουλῆς; Εἶναι ὑπὲρ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν, τὰς ὁποίας ὑποστηρίζομεν; Ἄφετε τὰς θεωρίας καὶ ἔλθετε εἰς τὰ πράγματα· τί θὰ εἴπῃ ὅστις θέλει νὰ μᾶς δικάσῃ, βλέπων πίπτουσαν, μόλις παρουσιάζεται, τὴν νέαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἔρχεται ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας σεῖς, ὦ Βουλή, ἐψήφισας; Εἶναι τοῦτο σύμφωνον μὲ τὴν τιμὴν τῆς Βουλῆς; Τοῦτο δὲν θὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν ὕπαρξίν της; Καὶ λέγω τοῦτο, διότι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης καὶ πρώην Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπε: Προσέχετε μήπως οἱ ἴδιοι δώσητε αἰτίαν τῆς διαλύσεώς σας, ἀναβάλλοντες τὰς συνεδριάσεις. Δὲν ἐννοῶ ὅτι ἡ προχθεσινὴ ψῆφος δύναται νὰ δέσῃ τὴν Βουλὴν διὰ πάντοτε εἰς ὑποστήριξιν τῆς νῦν κυβερνήσεως, ἀλλὰ λέγω, ἂν θέλῃ ν’ ἀλλάξῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔδωκε προχθὲς καὶ νὰ δώσῃ ψῆφον ἀντίθετον, ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐνώπιόν της τι νέον, τὸ ὁποῖον νὰ τὴν δικαιολογῇ, ὅτι εὑρίσκει αὐτὸ χεῖρον τοῦ προχθὲς ἀποῤῥιφθέντος καὶ ἑπομένως διὰ τοῦτο ἐπανέρχεται εἰς τὸ πρῶτον. Ἐὰν δοθῇ καιρὸς εἰς τὴν κυβέρνησιν ἕξ ἢ ἑπτὰ ἡμερῶν, δὲν ἀνατρέπεται ἡ Ἑλλὰς· δὲν ριψοκινδυνεύει τίποτε, ἐὰν δοθῇ καιρὸς εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ ἐκθέσῃ τὰς ἰδέας της, νὰ φέρῃ τὸ πρόγραμμά της, τὰ νομοσχέδιά της, καὶ ἡμεῖς ἐξετάζοντες αὐτά, νὰ εἴπωμεν· «ἡμεῖς κατεψηφίσαμεν χθές, διότι ἐνομίσαμεν ὅτι θὰ μᾶς παρουσιασθῇ κἄτι τι καλλίτερον, ἀλλ’ αὐτά, τὰ ὁποῖα μᾶς παρουσιάζονται σήμερον, εἶναι κατὰ τὴν γνώμην μας χειρότερα, τὰ καταψηφίζομεν καὶ αὐτά· καὶ λέγομεν, ἂς ἐπανέλθωμεν εἰς τὰ πρῶτα». Ἀλλὰ σήμερον θὰ ἐπανέλθωμεν μόνον εἰς τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν ἐδώκαμεν προχθές, καὶ θὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι τὴν ἐδώκαμεν τοὐλάχιστον ἀπερισκέπτως. Τοῦτο δὲν συμφέρει βέβαια εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ συμφέρει εἰς τὴν μερίδα τὴν προτείνουσαν; Χθὲς μόλις κατήλθετε τῆς ἐξουσίας, χθὲς μόλις ἀπεχωρίσθητε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον, ἀφοῦ ἐξεθέσατε ὅλας τὰς ἰδέας, ὅλας τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἠθέλετε νὰ προτείνητε ὡς συμφερούσας εἰς τὸ Ἔθνος διὰ τὰς παρούσας περιστάσεις. Ἡ Βουλὴ τὰς ἀπέῤῥιψε· δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εἰπῆτε κ. κ. πρώην Ὑπουργοί, ὅτι μόνον αἱ ἰδέαι σας ἐκεῖναι εἶναι αἱ καλλίτεραι, ὅτι μόνον αἱ ἰδέαι σας εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἠμποροῦν νὰ παρουσιασθῶσιν εἰς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς· δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε, ὅτι καὶ αὐτοί, οἱ ὁποῖοι κάθηνται σήμερον εἰς τὰς ὑπουργικὰς ἕδρας, δὲν εἶναι ἄνθρωποι ἐκ τῶν ἱκανωτέρων τοὺς ὁποίους ἔχομεν, οἱ ὁποῖοι ἠμπορεῖ νὰ ἔχουν μίαν γνώμην ἀξίαν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν· διατὶ νὰ φράξητε αὐτὸν τὸν δρόμον καὶ νὰ μὴ ἀφήσητε νὰ ἴδωμεν ὁποία ἄλλη γνώμη ἐξέρχεται ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς κυρίους, ὅπως καὶ ἐπ’ αὐτῶν δικάσωμεν; Καὶ ἂν τυχὸν ἐπανέλθωμεν εἰς τὰ πρῶτα, καὶ πάλιν ὑπερισχύσητε μὲ δύο ἢ τρεῖς ψήφους, ἀλλάζει ἡ θέσις αὐτὴ ἀπὸ ἐκείνην ἡ ὁποία ἦτο πρὸ τίνων ἡμερῶν; Θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν θέσιν πάλιν νὰ εἴπωμεν, δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ σχηματίσωμεν Κυβέρνησιν. Ἂς φανῇ τοὐλάχιστον, ὅτι ἐσκέφθημεν καὶ κατηντήσαμεν εἰς αὐτὸ τὸ ἐξαγόμενον. Ποία ἐξ ἄλλου θὰ ἦναι ἡ θέσις ἡμῶν, ἂν καταψηφίσωμεν σήμερον, ἡ θέσις τῶν προχθὲς καταψηφισάντων τὴν Κυβέρνησιν; ἂν ἡμεῖς, —ἂς πάρω τὸν ἑαυτόν μου, διὰ νὰ μὴ προσβληθῇ οὐδεὶς—ἂν ἐγὼ σήμερον, ὁ προχθὲς καταψηφίσας τὴν παρελθοῦσαν Κυβέρνησιν, διὰ τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι ἐξετέθησαν, ἔλθω σήμερον νὰ καταψηφίσω καὶ τὴν παροῦσαν, διὰ νὰ ἐπανέλθῃ ἐκείνη ἡ πρώτη Κυβέρνησις, μὲ ὅλας τὰς ἰδέας της, καὶ μὲ ὅλα τὰ σχέδιά της, ποία θὰ ἦναι ἡ θέσις μου; ποία θὰ ἦναι ἡ δικαιολογία τὴν ὁποίαν θὰ δώσω περὶ τῆς σημερινῆς ψήφου μου; ὁ κόσμος ὁ ἀπ’ ἔξω ἐννοεῖ πολὺ καλά, ἀπὸ κάτω ἀπὸ τοὺς ὡραίους λόγους περὶ συνταγματικῶν καὶ κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν καὶ αἰτίαν δὲν κρυπτόμεθα. Θὰ μοῦ εἴπουν· «σὺ, ὁ ὁποῖος ἔρχεσαι νὰ ψηφίσῃς ἐναντίον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, πρὶν ἰδῇς τὰ ἔργα της καὶ τὰς ἰδέας της, τὴν καταψηφίζεις, διότι δὲν ἔγεινες Ὑπουργὸς, καὶ διότι οἱ ἄλλοι σοῦ ὑπεσχέθησαν νὰ σὲ κάμουν, διότι δὲν ἐπέτυχες τὰ ῥουσφέτια, τὰ ὁποῖα οἱ ἄλλοι σοῦ ὑπόσχονται· δι’ αὐτὰ καταψηφίζεις καὶ ὄχι διὰ λόγους συνταγματικοὺς ἢ κοινοβουλευτικούς». Ὅσον καὶ ἂν θέλετε, κύριοι, νὰ λεπτολογήσετε, τὸ ζήτημα τὸ πρακτικὸν δὲν ἀλλάζει· 7 ἢ 8 ἡμερῶν διορίαν ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ σκεφθῇ εἰς τὰς 7 ἢ 8 ἡμέρας θὰ ἐπέλθουν τῷ ὄντι ἐκεῖνα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀπηρίθμησαν, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ καταστραφῶσι τὰ μεγάλα συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος; Ἡ Βουλὴ θὰ πάρῃ ἐπ’ αὐτῆς, ὡς εἶπον, τὴν εὐθύνην τῶν συνεπειῶν τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς; Ἀλλὰ ποῖον εἶναι προτιμότερον; νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας, δεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν, ἢ ἀποῤῥίπτοντες αὐτὴν καὶ δικαιολογοῦντες οὕτω τῆς Βουλῆς τὴν διάλυσιν, νὰ παύσωμεν τὰς ἐργασίας μας ἐπὶ μῆνας; Διὰ τοῦτο, ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς. Ἐλπίζω δὲ ὅτι ἀμφότεραι αἱ μερίδες, σκεπτόμεναι καλῶς περὶ τοῦ καλῶς ἐννοουμένου συμφέροντος τῆς Βουλῆς καὶ τῶν μερίδων, δὲν θὰ ἀποῤῥίψωσι τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἰσαχθεῖσαν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς.

§27Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ, κύριοι, ἄλλοτε ὑπεστήριξα πρότασιν ὁμοίαν σχεδὸν ταύτης, ἣν φέρουσιν οἱ περὶ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ὀφείλω σήμερον νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἡ πρότασίς μου ἐκείνη, εἰς ἣν συνήργησε καί τις συνάδελφός μου, μεθ’ οὗ συνειργαζόμην πρὸ πολλῶν ἐτῶν καὶ συνέπραττον, εἶχε σκοπὸν τὸν καταρτισμὸν ἰσχυρᾶς Κυβερνήσεως· ἄρα δὲν ἦτο ὁμοία τῆς παρουσιαζομένης σήμερον ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἀρνούμενος δὲ σήμερον νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, θέλω καταδείξει ὁποία ὑπάρχει ἡ διαφορά. Ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ ἔφερεν ἐπὶ τοῦ βήματος τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὑποστηρίζοντα ἀνεπάρκειαν καὶ καταρτισμὸν Κυβερνήσεως μὴ πληροῦντα τοὺς κοινοβουλευτικοὺς τύπους, ἦτο, διότι ἤμην βέβαιος ὅτι, πιπτούσης τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἤθελε σχηματισθῇ ἄλλη ἰσχυρὰ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ἀπῄτουν αἱ περιστάσεις αἱ τότε σπουδαῖαι, ὡς εἶναι αἱ σημεριναί. Ἀλλὰ, παρουσιάζοντες ἡμεῖς τοιαύτην πρότασιν, ἔχετε τὴν βεβαιότητα ὅτι θὰ σχηματίσητε Κυβέρνησιν ἔχουσαν ὑπερτέραν πλειονοψηφίαν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως; Ὄχι βεβαίως. Τί λοιπὸν θέλετε κατορθώσει διὰ τῆς προτάσεώς σας; Οὐδὲν ἕτερον θὰ πράξητε, ἢ νὰ ἐκθέσητε τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ συστήματος, καταδεικνύοντες τὸ ἀκατόρθωτον τοῦ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως. Ἄλλοτε ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐστήριζε τὸ πολιτικόν του πρόγραμμα εἰς τὴν ἑξῆς φράσιν· «Θεωρῶ καλὸν νὰ κυβερνᾶται ὁ τόπος διὰ τοῦ τόπου». Σήμερον θέλει αὐτὸν τὸν τόπον διὰ τοῦ τόπου νὰ ἐξευτελίσῃ, διότι τοιαύτη μᾶς καταδεικνύεται ἡ κοινοβουλευτική του συμπεριφορά. Ποῖος ἀρχηγὸς ἀντιπολιτεύσεως, ἔχων τὴν συναίσθησιν τῆς ἀξίας τῆς θέσεως, ἣν κατέχει ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη, ἤθελεν ἀρνηθῆ τὴν ὀλιγοήμερον ἀναβολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, αἰτουμένην παρ’ ἀρτισυστάτου Κυβερνήσεως δι’ ἰσχυρὸν λόγον, ὅταν ἡ ἀναβολὴ αὕτη δὲν κωλύεται οὔτε ὑπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος οὔτε ὑπὸ τοῦ γράμματος αὐτοῦ τοῦ Κανονισμοῦ; Δὲν εἶναι ἀνάγκη βεβαίως νὰ σᾶς ἀναφέρω παραδείγματα ἄλλων Κοινοβουλίων, οὐδ’ αὐτῆς τῆς Βουλῆς τῶν Γάλλων, ἥτις πλειστάκις διὰ διαφόρους λόγους ἀνέβαλε τὰς ἑαυτῆς συνεδριάσεις ἢ διέκοψε ταύτας. Ἐκτὸς τῶν λόγων τούτων, κύριοι,—καὶ μοῦ κακοφαίνεται, διότι δὲν εἶναι παρὼν καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης, ὅπως τὸ ἀκούσῃ—αὐτὴ ἡ τιμή των ἀπαιτεῖ νὰ δώσωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν αἰτουμένην διακοπὴν, καὶ βεβαίως μία μερὶς, οἵα ἡ τοῦ νῦν ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις διῴκησεν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον τὸν τόπον, καὶ ἐνῷ δικαίως ἢ καὶ ἀδίκως μυρία ὅσα κατ’ αὐτῆς ἐλέχθησαν, ὤφειλε νὰ δώσῃ τὸν ἀπαιτούμενον καιρὸν εἰς τοὺς κατηγόρους της ὄχι μόνον νὰ ἐργασθῶσιν, ὅπως ἐφαρμόσωσι τὸ πρόγραμμά των, ἀλλὰ νὰ ἀφήσῃ τὴν ἀνάλογον εὐκαιρίαν αὐτοῖς, ἵνα ποιήσωνται ἐξέλεγξιν οὐ μόνον τῆς διαχειρίσεώς των, ἀλλὰ καὶ ἂν κατά τε τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ Νόμου ἐδαπάνησαν, ἐξωτερικῶς δὲ ἂν οἱ προεξάρχοντες τῆς μερίδος ταύτης ἠδυνήθησαν νὰ πραγματευθῶσι καλῶς τὸ ἑλληνικὸν ζήτημα. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι λόγοι ἀκαταμάχητοι ὑποστηρίζουσι τὴν ἀναβολὴν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς· ἐκτὸς δὲ τούτου, κύριοι, ὑπάρχει καὶ ἕτερος λόγος σπουδαιότερος, καὶ λυποῦμαι πῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅστις ἔδειξε πραγματικῶς εἰς ἄλλην ἐποχὴν πνεῦμα πατριωτισμοῦ καὶ αὐταπαρνήσεως, κατὰ τὴν ἐποχὴν, νομίζω, τοῦ 1866, πῶς σήμερον φλέγεται ὑπὸ τυφλῆς, οὕτως εἰπεῖν, ἐπιθυμίας τῆς καταλήψεως τῆς ἐξουσίας· ἐξηγοῦμαι. Ὅτε ὁ νῦν ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρὶν ἀρχίσῃ ἡ σύνοδος τῆς Βουλῆς, εἶπεν ἐνώπιον ἐμοῦ καὶ δύο ἄλλων ἐντίμων συναδέλφων μου «ἂς ἔλθῃ ὁ κ. Τρικούπης, ἢ καὶ αὐτὸς ὁ κ. Δεληγεώργης ἐκ Μεσολογγίου νὰ τοὺς παραδώσω τὴν ἐξουσίαν, διότι παρεξηγήσασα ἡ Ἀγγλία τὴν πολιτικήν μας παρεμβάλλει προσκόμματα εἰς τὴν λύσιν τοῦ ὑφισταμένου Ἑλληνο–Τουρκικοῦ ζητήματος» (συγκίνησις).

§28ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ δὲν τὸ εἶπον.

§29ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου κκ. Ζωχιοῦ καὶ Ῥεβελάκη, ἂν ἐνώπιον αὐτῶν σεῖς δὲν τὸ εἴπατε (θόρυβος)· βεβαίως ὁ ἔλεγχος εἶναι βαρὺς καὶ οὔτε σεῖς οὔτε οἱ φίλοι σας δέχονται τὴν τοιαύτην ὁμολογίας, διότι ἄλλως δὲν θὰ ἦτο μόνον ἀδυναμία πρὸς κατάληψιν τῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ προδοσία τοῦ νὰ ἔχητε τὴν ἰδέαν αὐτὴν, καὶ νὰ ἐπιθυμῆτε εἰσέτι τὴν ἐξουσίαν· ἀλλ’ εἴτε παίζοντες τὸ εἴπετε, εἴτε ἐν πεποιθήσει, ἔπρεπε νὰ δώσητε τὸν ἁρμόδιον καιρὸν εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἵνα σᾶς καταδείξῃ ἐπισήμως ποῖοι εἶσθε, καὶ ἂν ἔχητε δίκαιον σεῖς ἢ οἱ κατήγοροι ὑμῶν. Τί κρύπτεσθε ὄπισθεν σαθρῶν ἐπιχειρημάτων; εἰπέτε το καθαρὰ «θέλομεν τὴν ἐξουσίαν ὁπωσδήποτε, ἵνα μὴ δώσωμεν τὸν ἀπαιτούμενον καιρὸν καὶ ἀποκαλύψωσι τὰ παραπτώματά μας. Κύριοι, ἤθελον πραγματευθῆ καὶ τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικὸν, ἵνα σᾶς καταδείξω ὅτι καὶ λόγοι ἐπίσης σπουδαῖοι καὶ ἐθνολογικοὶ μᾶς ὑπαγορεύουσι νὰ δώσωμεν τὴν ἀναβολὴν τὴν αἰτουμένην παρὰ τῶν Ὑπουργῶν· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ εἶναι κουρασμένη, καταπαύω τὸν λόγον μου, καὶ παρακαλῶ τὸ Σῶμα, ὡς καὶ τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, νὰ μὴ φέρωσιν οὐδὲν πρόσκομμα ὡς πρὸς τὴν διακοπὴν τῶν συνεδριάσεων, διότι αὐτὸ ἀπαιτεῖ καὶ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ ἰδία αὐτοῦ τιμή.

§30Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ζητοῦν ὄχι ὀλιγώτερον ἢ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν ζητοῦν ἐπικαλούμενοι τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἀτυχῶς διεχειρίσθησαν. Ζητοῦν ν’ ἀντικαταστήσουν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν διὰ Κυβερνήσεως ἄλλης, ἥτις τὴν μὲν ἀριθμητικὴν πλειονοψηφίαν δὲν δύναται νὰ ὑπερηφανευθῇ ὅτι ἔχει, κατὰ δὲ τὰς πράξεις ἔχει ἀκόμη νὰ δώσῃ λόγον ἐνώπιον τοῦ Ἔθνους (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ζητοῦν νὰ παρατείνουν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν καὶ ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς δὲν ἠρνήθη νὰ ὀνομάσῃ ὡς σωματεμπορίαν, τὴν ὁποίαν οἱ ὑπάλληλοί του διενήργησαν ἐπὶ τοῦ νόμου τῆς ἐφεδρείας. Ζητοῦν νὰ θέσωσιν ὡς ζήτημα ὑψίστου συμφέροντος τὴν μὴ ἀποκάλυψιν τῆς διαχειρίσεώς των, τὴν ὁποίαν ὡς κυβέρνησις ἠθέλησαν νὰ περικαλύψουν (ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς, φωναὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς). Κατηγόρησαν, κύριοι, τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι προϊὸν τῆς ψήφου σας, ὅτι συνεκροτήθη ἀντισυνταγματικῶς, ὅτι ἀντιπολίτευσις πρώην, συγκροτουμένη ἀπὸ διαφόρους μερίδας, ἦλθε νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ πλέον πολυάριθμον τμῆμα αὐτῆς. Ἔρχομαι διαῤῥήδην ν’ ἀποκρούσω τὴν αἰτίασιν ταύτην, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἠκολούθησεν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν δρόμον· ἡ εἰδωλολατρεία εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν κατέπεσεν, ἡ ἀντιπολίτευσις ἀναγνωρίζουσα διὰ τοῦ συναγωνισμοῦ τοὺς καλλιτέρους καὶ τοὺς πρωτοστάτας αὐτῆς, πρὸ παντὸς ἄλλου ἀκολουθεῖ τὴν ἰδέαν, ἡ ὁποία συμφέρει εἰς τὸ Κράτος. Ἡ ἀντιπολίτευσις συγκροτεῖται ἐξ ἀτόμων ἅτινα δύνανται νὰ συγκριθῶσι μετὰ τῶν ὑπουργῶν, ἀλλ’ ἅτινα ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν ἐπικράτησιν τῆς ἰδέας των, ὥστε ὁ λόγος, ὅτι σήμερον προΐστανται αἱ μᾶλλον εὐάριθμοι μερίδες τῆς ἀντιπολιτεύσεως, δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀξίαν, οὐδεμίαν ὑπόστασιν, δὲν δύναται νὰ διασπάσῃ τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς προτάσεώς του ἐζήτησε τὴν συναίνεσίν σας εἰς τὸ νὰ χορηγήσητε διάστημα χρόνου ἐλάχιστον ἀπέναντι τῶν πολλῶν θυσιῶν, τὰς ὁποίας ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διεχειρίσθη, διὰ νὰ παρασκευάσῃ τ’ ἀναγκαῖα νομοσχέδια πρὸς πραγματοποίησιν· σᾶς ὑπέδειξαν δὲ ὅτι ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ἀρνηθῇ τὴν πρότασιν, διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της, ὅπως ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς κύριος Δηλιγιάννης ὑπεστήριξεν. Ὄχι, κύριοι, ἡ πρότασις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι πρότασις, ἡ ὁποία ἀνεγράφη ὡς ὕψιστον καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως τοῦ νὰ ζητήσῃ πρῶτον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Κοινοβουλίου καὶ κατόπιν τὴν θέλησιν τοῦ ἡγεμόνος, εἶναι τιμὴ ἀπέραντος, τὴν ὁποίαν ἀποδίδει εἰς τὸ Κοινοβούλιον, τὸ νὰ μὴ δύναται νὰ παύῃ τῶν ἐργασιῶν του παρὰ μόνον κατὰ τὴν συναίνεσίν του. Ἡ Βουλὴ δὲ εἶναι μάρτυς τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ κυβέρνησις, ἂν ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, τοὐλάχιστον διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ λάβῃ γνῶσιν τῆς διαχειρίσεως τόσων ἑκατομμυρίων. Ἀλλ’ ἡ ἐρχομένη Κυβέρνησις τί καλλίτερον θὰ παρουσιάσῃ τῆς παρούσης; δύναμιν κοινοβουλευτικήν; ἐμετρήθη προχθὲς καὶ εἶδε πόσας ψήφους ἀριθμεῖ· ἔκτοτε μέχρι σήμερον ἐπῆλθε κανὲν θαῦμα; πρὶν ἢ τὸ ἴδω, ὀφείλω νὰ μὴ τὸ πιστεύσω. Ἄλλως τε, κύριοι, θὰ παρατείνωμεν ἀκάρπους καὶ ἀκαίρους συζητήσεις διὰ τῆς ἐπανελεύσεως μιᾶς Κυβερνήσεως, ἥτις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς συνόδου δὲν ἠδυνήθη νὰ κάμῃ ἓν βῆμα πρὸς τὰ ἔργα της, καὶ δὲν ἠδυνήθη, οὔτε θὰ δυνηθῇ τὸ Κοινοβούλιον νὰ κάμῃ ἔλεγχον τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐκτάκτων δαπανῶν. Κυβέρνησις, ἥτις διεχειρίσθη αὐτὰς καὶ δὲν ἔδωσε λόγον, δὲν δύναται νὰ τύχῃ τῆς ἐμπιστοσύνης ἡμῶν, καὶ ἰδοὺ, κύριοι, οἱ θιασῶται τῆς ἀποῤῥίψεως τῆς προτάσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς ποῖα ἀποτελέσματα θέλουν νὰ παρασύρωσι τὴν Βουλὴν, νὰ ἐγκαταστήσουν τὴν ἀναρχίαν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ εἰς περιστάσεις τὰς ὁποίας καὶ ἡ προκάτοχος καὶ ἡ νῦν Κυβέρνησις ἀναγνωρίζει ὡς λίαν σοβαρὰς. Ἄλλως τε ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις ἔχει ἄπειρον δικαίωμα νὰ παραπονεθῇ κατὰ τῆς πεσούσης Κυβερνήσεως, διότι, ἐνῷ πώποτε δὲν ἐπεθύμησε τὴν ἐξουσίαν, τὴν παρεκάλεσε μάλιστα νὰ μείνῃ, ἀλλ’ ὑπὸ ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐνόμιζεν, ὅτι τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ Κράτους ὑπηρετοῦνται· ἦσαν στιγμαί, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις ὡμολόγησεν ἐπισήμως, ὅτι δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον ὅλας τὰς ἰδέας σας καὶ τὰς ἰδιοτροπίας σας νὰ τὰς μεταβάλητε εἰς ζητήματα ἐμπιστοσύνης, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον, εἴτε νικήσετε εἴτε νικηθῆτε, δὲν δύνασθε νὰ ὑπερηφανευθῆτε διὰ τοῦτο, καὶ εἶπεν ἀκόμη ἡ πρώην ἀντιπολίτευσις, ὅτι μάλιστα καὶ δὲν εἶναι ἑτοίμη νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἡ πεσοῦσα κυβέρνησις, κύριοι, μεθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς πατριωτικὰς ἐκκλήσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἠθέλησε νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὸ σχέδιόν της, ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις καθῆκον εἶχε νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἄρσιν τοῦ σχεδίου ἐκείνου, καὶ οὕτως ἐσχημάτισε κυβέρνησιν, ἥτις εἶναι ἀπόῤῥοια τῶν ἀρχῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Θέλουν νὰ ἐπαναφέρουν τὴν προτέραν κατάστασιν· ποίαν; τὴν ἐπανάληψιν τῶν λόγων, τὴν κατάστρωσιν τῶν ἀριθμῶν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ Συντάγματος νὰ εὑρεθῶμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον εἰς ἣν σήμερον εὑρισκόμεθα κατάστασιν· θέλουν τὸν στρατὸν μέγαν, θέλουν τὸν ἐξοπλισμὸν τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ τὸν θέλουν διὰ τοῦ Τσακίρη καὶ Μπασδέκη, δὲν τὸν θέλουν διὰ τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ ἢ διὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἵτινες ἀπεδείχθησαν, ὅτι εἶναι ἱκανοὶ ἐν ἀνάγκῃ νὰ διευθύνωσι καὶ ἔκτακτα κινήματα· εἰς τοιαύτην πολιτικὴν μᾶς προκαλεῖ ἡ ἀντιπολίτευσις. Ἐπὶ τῆς ἐπαναλήψεως τοιούτου δυστυχοῦς παρελθόντος πρόκειται νὰ ζητηθῇ ἡ ψῆφός σας. Ἐκάκισαν τὸν νόμον τῆς ἐφεδρείας, τὸν νόμον ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἐπῆλθε νὰ ἀναπληρώσῃ ἓν κενὸν, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς χεῖρας τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἢ ὁ νόμος αὐτὸς νὰ ὑποστῇ τὴν μεγαλειτέραν ἐξάμβλωσιν· διότι δὲν ἠρνήθησαν καὶ οἱ ἁρμόδιοι Ὑπουργοὶ νὰ καταγγείλωσιν ἐπισήμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς ἔγεινεν ἀφορμὴ σωματεμπορίας ὑπὸ τῶν ὑπαλλήλων τῆς προηγουμένης διοικήσεως. Θέλουν νὰ καταστήσουν τὴν ἐφεδρείαν ὡς μόνιμον στρατόν· καὶ ἔχω, κύριοι, ἓν δυστυχὲς παράδειγμα. Ὁμολογουμένως ὁ ἐπὶ πλειότερον χρόνον διοικήσας τὸ Κράτος εἶναι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος· τελευταῖον μάλιστα εἰς ὑπόμονος συνάδελφος ἐξακριβώσας τὰς διαφόρους ἐποχὰς, καθ’ ἃς διετέλεσαν ὡς πρόεδροι τῶν Κυβερνήσεων ἄλλοι ἔντιμοι συνάδελφοι, ἀπέδειξεν ὅτι τὰ ⅔ τοῦ χρόνου διοικεῖ πάντοτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος. Ἡ κυβέρνησις ὑπὸ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον εἶναι κυβέρνησις διαρκῶν παραχωρήσεων, εἶναι κυβέρνησις ἥτις τιμωρεῖ τοὺς σεβομένους τὸν νόμον καὶ ἀμνηστεύει τοὺς περιφρονοῦντας αὐτόν. Ὅτε κατὰ τὸ 1861 ἐσχηματίσθη ἐφεδρεία ἐν τῷ στρατῷ, τότε ὑπεχρεοῦντο οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς τὸν μόνιμον στρατὸν ἄνδρες ἐπὶ τρία ἔτη νὰ ὑπηρετοῦν καὶ ἐπὶ τρία ἔτη εἰς τὴν ἐφεδρείαν· αἱ πλεῖσται τῶν κυβερνήσεων, εἰς τὰς ὁποίας προήδρευεν ὁ ἔντιμος συνάδελφος Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, διὰ τῆς εὐκολίας αὐτῆς τοῦ ὑπηρετεῖν τὸν κληροῦχον πλέον τῶν τριῶν ἐτῶν, κατώρθωσε, κύριοι, ὥστε αἱ διάφοροι ἐπαρχίαι καὶ οἱ διάφοροι δῆμοι τοῦ κράτους νὰ μὴ στέλλουν κληρούχους. Θὰ ἰδῆτε δὲ, ἂν λάβητε τοὺς στρατιωτικοὺς πίνακας τῶν καθυστερούντων, ὅτι ἐπὶ τῆς διοικήσεως τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὑπῆρχεν ἡ εὐκολία, ὅτι, ἀντὶ νὰ ἔρχωνται κληροῦχοι, οἱ ὑπηρετοῦντες ἄνδρες, ἤτοι οἱ σεβασθέντες τὸν νόμον καὶ προσελθόντες εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, χάρις εἰς τὴν προστασίαν τῶν φίλων τῆς διοικήσεως, νὰ κατακρατῶνται παρανόμως εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἄλλος μὲν πλέον τῶν ἓξ μηνῶν, ἄλλος δὲ πλέον τοῦ ἔτους, ὥστε ἡ θητεία κατήντησεν ἐν τῷ στρατῷ τετραετής. Αὐτὸ δὲ συνέβη σήμερον καὶ ἐπὶ τῶν ἐφέδρων· οἱ ἔφεδροι αὐτοὶ ὤφειλον νὰ ὑπηρετήσωσιν ἓξ μῆνας, καὶ μόλον τοῦτο μέχρι προχθὲς διήνυον τὸν 15ον μῆνα· διατί; Τὸ μὲν διὰ τὰς καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν καθ’ ὅλους τοὺς δήμους τοῦ κράτους, τὸ δὲ διότι, μὴ πιεζομένης τῆς διοικήσεως ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν ἀνδρῶν, ἔμενον οἱ πλεῖστοι τῶν ἐφέδρων ἀκαταδίωκτοι. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς, κύριοι, καὶ διὰ πολλοὺς ἄλλους τοὺς ὁποίους πολλοὶ τῶν προαγορευσάντων ἀνέφερον, καὶ δι’ ὅσους ἕκαστος ὑμῶν γνωρίζει ἤδη, νομίζω ὅτι θὰ ἦναι ἀναξιοπρεπὲς εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐπιβλαβὲς εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ δικαιώματα νὰ μὴ χορηγήσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις εἶναι προϊόν τῆς ψήφου σας, ἥτις ἀντιπροσωπεύει τὴν ἰδέαν τὴν νικήσασαν, νὰ θελήσῃ νὰ ἀρνηθῇ ἀπὸ τὴν τοιαύτην Κυβέρνησιν τὴν αἰτουμένην ἀναβολὴν τῶν 15 ἡμερῶν, καὶ ἥτις τῇ εἶναι ἀναγκαία διὰ νὰ παρασκευασθῇ καὶ λάβῃ γνῶσιν ἐν γένει τῆς διοικήσεως. Ἄλλως, κύριοι, τὸ Κοινοβούλιον θέλει ἀποδείξει, ὅτι εἶναι ἄθροισμα ἀνθρώπων ἐχόντων μόνον ἀποστολὴν τὴν ὑπεράσπισιν ἰδίων προσωπικῶν καὶ ποταπῶν συμφερόντων.

§31Γ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Καὶ ἐγὼ φρονῶ μετὰ τῶν φίλων μου, ὅτι δίκαιον καὶ εὔλογον εἶναι, ὅπως χορηγηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν προθεσμία τις, διὰ νὰ προπαρασκευάσῃ τὰ ἀναγκαῖα νομοσχέδια καὶ τὸν προϋπολογισμόν. Ἀδικοῦμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν τὴν καταδικάσωμεν ἐκ προκαταβολῆς πρὶν ἢ τὴν κρίνωμεν ἐκ τῶν πράξεών της. Τὸ τοιοῦτον θὰ ἐκληφθῇ ὡς μεροληψία καὶ φατριασμὸς ἐκ μέρους ἡμῶν. Εὔχομαι δὲ καὶ εὐελπίζομαι, ὅπως ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, συγκεκροτημένη ἐκ προσώπων παρεχόντων πλείονας ἐγγυήσεις τῶν τῆς προκατόχου, δυνηθῇ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἔθνους εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, καὶ ἰδίως εἰς τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας του.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, κύριοι. Καθὼς ἠκούσατε, ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησεν, ἵνα ἡ Βουλὴ προσδιορίσῃ ὡς προσεχῆ αὐτῆς συνεδρίασιν τὴν 6ην Νοεμβρίου, ἐγένετο δὲ περὶ τούτου καὶ ἔγγραφις πρότασις ὑπογεγραμμένη ἀπὸ ὅλους τοὺς Ὑπουργούς. Ὑπεβλήθη δὲ καὶ ἑτέρα πρότασις ἀπὸ τὸν Βουλευτὴν Πυλίας κ. Δαρειώτην. «Ἡ Βουλὴ, μὴ κρίνουσα διὰ τὰς παρούσας περιστάσεις ἐπαρκὲς τὸ σχηματισθὲν Ὑπουργεῖον καὶ ἀποκρούουσα τὴν περὶ ἀναβολῆς πρότασιν αὐτοῦ, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἡ δευτέρα πρότασις, κατὰ τὴν κρίσιν μου, εἶναι ἀπωτέρα.

§33ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Πάντοτε ἡ ἀναβολὴ εἶναι ἀπωτάτη.

§34Ι. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἰς τὴν δευτέραν πρότασιν ὑπάρχει καὶ ἡ ἀναβολή.

§35ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς εἶναι πάντοτε ἡ ἀπωτέρα.

§36ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀπορῶ μάλιστα, κύριε Πρόεδρε, πῶς δὲν ἐννοεῖτε αὐτό.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου.

§38ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ἔχουν δίκαιον.

§39ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἀκούομεν τίποτε.

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔχουν ἄδικον. Τὸ Ὑπουργεῖον ἐζήτησεν ἀναβολὴν, διὰ νὰ ἐργασθῇ. Αὕτη εἶναι ἡ μία πρότασις· διὰ τῆς ἑτέρας δὲ ἐκφράζεται ῥητῶς ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης. Ἐὰν ἡ Βουλὴ δεχθῇ τὴν δευτέραν ταύτην πρότασιν, ἐκλείπει ὁ λόγος τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος περὶ τῆς ἀναβολῆς.

§41ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὴν δήλωσιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὴν ἐπιψήφισιν τῆς προτάσεώς της θεωρεῖ ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὀφείλομεν, φρονῶ, κύριοι, καὶ χάριν ἡμῶν αὐτῶν νὰ θέσωμεν ταύτην κατὰ προτίμησιν εἰς ψηφοφορίαν, διότι, ἄλλως, θέλαμεν περιστῆ προφανῶς εἰς τὸ ἄτοπον, ὅπερ ὑπέδειξεν ὑμῖν ὁ ἔντιμος ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς κ. Λομβάρδος, θ’ ἀναγκασθῶμεν, τουτέστι, ν’ ἀποφανθῶμεν σήμερον, ἂν θεωροῦμεν τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἐπαρκῆ διὰ τὰς παρούσας ἀνάγκας τοῦ τόπου, ἐν αἷς πρωτεύει βεβαίως καὶ ἡ τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως αὐτοῦ, ἢ ἐμπιστευόμεθα τὴν στρατιωτικὴν ἰδίως ὀργάνωσίν του εἰς ἐκείνους, οἵτινες κατεπολέμησαν τὸ πρὸ μικροῦ παρ’ ἡμῶν ἐπιδοκιμασθὲν σύστημα, καὶ οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦτο ἴσα ἴσα ἀπώλεσαν προχθὲς τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν. Πρέπει λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ προηγηθῇ ἡ ἐπὶ τῆς κυβερνητικῆς προτάσεως ψηφοφορία, ἀφοῦ δι’ αὐτῆς οὐ μόνον εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα καταντῶμεν, ἀλλ’ ἀποφεύγομεν προσέτι καὶ ἓν ἄτοπον, ὅπερ ἀφορᾷ εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς, ὡς προεῖπον.

§42ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δεχόμεθα νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις τοῦ Ὑπουργείου ἀντὶ πάσης ἄλλης.

§43ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς ἀξιοῦμεν νὰ προταχθῇ ἡ πρότασις τοῦ Ὑπουργείου ὡς πρότασις ἀναβολῆς, οὐχὶ δὲ διὰ τὸν λόγον, ὃν ἐξέθηκεν ὁ κ. Ῥουσόπουλος. Αἱ προτάσεις περὶ μεταβολῆς τῆς ἡμερησίας διατάξεως προηγοῦνται πάσης ἄλλης.

§44ΖΑΪΜΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὴν πρότασιν ἡμῶν θεωροῦμεν ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης· ἐννοοῦμεν, ὅτι ὅσοι θὰ ψηφίσουν ὑπὲρ τοῦ προσδιορισμοῦ ὡς προσεχοῦς συνεδριάσεως τῆς 6 Νοεμβρίου, αὐτοὶ ἐπιθυμοῦν τὴν ὑποστήριξιν τῆς Κυβερνήσεως· ὅσοι δὲ θὰ εἴπωσιν ὄχι, εἶναι κατά.

§45ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀναγνωρίζω τὴν φιλοτιμίαν τῶν κκ. Ὑπουργῶν· δύνανται οὗτοι, ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἐπιτρέψῃ τὴν δεκαήμερον ἀναβολὴν, ἣν προτείνουσι, νὰ θεωρήσωσι τοῦτο ὡς ἄρνησιν ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτούς. Ἀλλὰ, κ. Πρόεδρε, ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ ὑπάρχουσί τινες μὴ ἐννοοῦντες παντάπασι κατ’ αὐτὴν ταύτην τὴν στιγμὴν νὰ ἐκφέρωσι ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἢ δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, πρὶν ἴδουν τὰς πράξεις της. Πολλοὶ βεβαίως θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς προτάσεως, ἐννοοῦντες διὰ τῆς τοιαύτης ψήφου των νὰ ἐκφράσωσι καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην των πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, μεταξὺ δ’ αὐτῶν εἶμαι καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι, οἵτινες θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς, διότι δὲν ἐννοοῦσιν ἀπὸ τοῦδε νὰ ἐκφράσωσι δυσπιστίαν. Εἶναι λοιπὸν ἀδιάφορος ὁ λόγος, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ὁρμηθῇ ἕκαστος Βουλευτής· ὁ μὲν ὁρμᾶται ἐκ τῆς πεποιθήσεως, τὴν ὁποίαν ἔχει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὁ δ’ ἐκ τῆς ἰδέας, ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς ἀκόμη νὰ ἐκφράσῃ δυσπιστίαν. Εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπόκειται, ἐὰν ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασίς της, ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν γνώμην της· ἀλλ’ οὐδεὶς τῶν κκ. Βουλευτῶν ἐννοεῖ νὰ ἔχῃ δεσμευμένην τὴν ψῆφόν του.

§46ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπὶ τέλους, κ. Πρόεδρε, ἡ πρότασις εἶναι διατύπωσις· ἡ οὐσία εἶναι, ὅτι ὅσοι ἔχουν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν δέχονται τὴν πρότασιν, ὅσοι δὲν ἔχουν, τὴν ἀποῤῥίπτουν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προβαίνομεν λοιπὸν εἰς τὴν ψηφοφορίαν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ ὁρίζει τὴν 6 Νοεμβρίου ὡς προσεχῆ αὐτῆς συνεδρίασιν.» Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. (Ἐνταῦθα γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.)

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 167, εἰς δ’ ἐκ τῶν παρόντων δὲν ἐψηφοφόρησαν. 80 εἶπον Ναί, 87 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 6 καὶ ½ μ. μ.