1878.10.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 14

τῇ 6 Ὀκτωβρίου 1878.

(Παρασκευή.)

Ὥρα 2 μ.μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθησαν δύω ἀναφοραὶ, α) τοῦ Β. Σ. Βαρουξάκη, ἱδρυτοῦ τοῦ ἐν Φαλήρῳ χαρτοποιείου, ἐξαιτουμένου, ἵνα ἐπιβληθῇ φόρος ἐξαγωγῆς ἐπὶ τῶν ῥακῶν, ἐκ 15 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν· βʹ) ἐπιζώντων τινῶν ἀγωνιστῶν, ἐξαιτουμένων, ἵνα συστηθῇ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀπονείμῃ αὐτοῖς τοὺς βαθμοὺς, οὓς ἡ ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος ἐπιτροπὴ ἐπρότεινεν. Ἀμφότεραι θέλουσι παραπεμφθῆ εἰς τὴν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν ἐπιτροπήν.

§2ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶχον σκοπὸν, κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον εἰς τὴν παροῦσαν συζήτησιν, δὲν ἐζήτησα νὰ ἐγγραφῶ διὰ νὰ ὁμιλήσω, παρὰ ἀφ’ ὅτου ἤκουσα τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη, καὶ τὴν ἐξήγησιν, ἥτις ἐδόθη ἐπ’ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν· ἐπεθύμουν μάλιστα, ἐὰν ἦτο δυνατὸν, νὰ μὴ ἤθελε λάβει καὶ ἄλλος τὸν λόγον μετὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἢ ἀφοῦ ἦτο ἀδύνατον, καὶ ἦτο πραγματικῶς ἀδύνατον, νὰ τελειώσῃ ὁ λόγος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, χωρὶς μίαν συζήτησιν καὶ ἴσως ἐκτεταμένην, νὰ μὴ ἔχωμεν δι’ ὅλου ψηφοφορίαν θέματος. Ἐν τῇ ἰδέᾳ, τὴν ὁποίαν εἶχα, ἠκολούθησα προσεκτικώτατα τὴν λαβοῦσαν χώραν συζήτησιν, τὴν ἠκολούθησα ὑπὸ μίαν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν μοῦ ἔκαμεν ἡ φαντασία μου, καθότι, καί τοι εἶμαι γέρων, ἡ φαντασία μου ἐνεργεῖ κατά τι ἀκόμη, ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμεν ἡ τελευταία παράγραφος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ. Εἰς τὴν παράγραφον ἐκείνην εἶδον, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ἀναγγελλομένην ἐκ μέρους σπουδαίου πολιτικοῦ σπουδαίαν μετατροπὴν εἰς τὴν ὑπάρχουσαν πολιτικὴν τοῦ Κράτους, εἶδον ἀναγγελλομένην τὴν ἀνύψωσιν τῆς πολιτικῆς τοῦ Θεμιστοκλέους κατέναντι τῆς πολιτικῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως· ἐγὼ δὲν τὸ ἐξέλαβα ὡς ἁπλοῦν σχῆμα ῥητορικὸν, ἀλλ’ ὡς σπουδαῖον ἄγγελμα ἐξερχόμενον ἀπὸ τὸ στόμα πολιτικοῦ σπουδαίου, διότι ἡ ἰδέα ἥτις ἐν αὐτῇ ἐμπεριέχεται εἶναι λίαν σπουδαία καὶ ὄχι τυχαία, συνοδεύουσα τὴν ὅλην ἱστορίαν τοῦ ἔθνους μας. Πολιτικὴ Θεμιστοκλέους ἦτο ἡ πολιτικὴ, ὅτι τὸ κράτος τότε τῶν Ἀθηνῶν ὤφειλε νὰ καθυποβάλῃ τὴν πολιτικήν του, τὴν ὕπαρξίν του, ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς ὅλης Ἑλλάδος, καὶ ἐν ἀνάγκῃ νὰ χαθῇ αὐτὸ ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῆς ὅλης Ἑλλάδος· ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν ἦτο καθ’ ἑαυτὸ ἡ πολιτικὴ τοῦ 1821 τῆς τότε ἐποχῆς· ἀλλὰ ἡ μετὰ τὸ 1821, ἡ μετὰ τὴν μάχην τοῦ Μαραθῶνος, ἡ ὁποία δὲν ἄφησε τοὺς Ἀθηναίους νὰ σταυρώσωσι τὰς χεῖρας, ἀλλὰ τοὺς ἔσπρωχνε νὰ ἑτοιμασθῶσι διὰ τὸν ἐπερχόμενον ἀγῶνα εἰς τὴν νέαν εἰσβολὴν τοῦ Πέρσου. Ὑποταγὴ λοιπὸν τῆς πολιτικῆς τοῦ κράτους τῶν Ἀθηνῶν εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος μέχρι διαγραφῆς τοῦ κράτους αὐτοῦ, ἡ θυσία τῆς ζωῆς τοῦ κράτους ἐκείνου ὑπὲρ τῆς ζωῆς τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τοῦτο ἔπραξεν ὁ Θεμιστοκλῆς· ὅταν ἦλθεν ἡ ὥρα, διέγραψε τὸ κράτος τῶν Ἀθηνῶν, ἐδίωξεν ὅλους τοὺς πολίτας ἀπ’ ἐδὼ καὶ τοὺς ἔφερεν ἀλλοῦ, ἐθανάτωσε τὸ κράτος του, διὰ νὰ κάμῃ νὰ ζήσῃ καὶ δοξασθῇ εἰς τὴν ζωὴν καὶ δόξαν τῆς Ἑλλάδος. Ἐπῆλθεν ἡ πολιτικὴ τοῦ Φαληρέως, ἡ πολιτικὴ ἡ ἀντίθετος, ἡ πρεσβεύουσα ὅτι τὸ κράτος τῶν Ἀθηνῶν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ἰδικήν του, ἀδιαφοροῦν διὰ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, καὶ τὰ ἐξαγόμενα τῆς πολιτικῆς ταύτης τὰ ἠξεύρετε· τὰ Θέατρα, αἱ πανηγύρεις, αἱ ἀπολαύσεις, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἡ ὁδηγία εἰς τὴν σκλαβιὰν τεσσάρων χιλιάδων αἰώνων, ἡ ὁποία μᾶς ἐπλάκωσε μέχρι τοῦ 1821. Δὲν ἐπενήργησε μόνον ἕως ἐκείνην τὴν μεμακρυσμένην ἐποχὴν ἡ πάλη τῶν δύο τούτων πολιτικῶν ἰδεῶν. Μετὰ τὴν ἀνίδρυσιν τοῦ κράτους τοῦ νέου, τοῦ ὁποίου καὶ πάλιν προΐσταντο αἱ Ἀθῆναι, αἱ δύο αὗται πολιτικαὶ εὑρέθησαν ἀντιμέτωποι. Ἐσυστήθη τὸ κράτος τοῦτο, καὶ ἐσυστήθη, ἀφοῦ ἐχάραξεν ἡ διπλωματία τὴν ἄδικον γραμμήν της. Διεμαρτυρήθη ἡ πολιτικὴ τοῦ Θεμιστοκλέους διὰ τοῦ Κυβερνήτου τῆς Ἑλλάδος, διὰ τῶν συνελεύσεων τοῦ ἔθνους, διεμαρτυρήθησαν μεγάλοι πολιτικοὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὁ Λεοπόλδος παρῄτησε τὸ στέμμα λέγων: Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ζήσῃ τὸ κράτος αὐτό. Ὁ Μετερνὶχ εἶπεν εἰς τοὺς τότε διπλωμάτας· κάμετε τὴν Ἑλλάδα ἀρκετὰ μεγάλην, ὥστε νὰ ζήσῃ, ἢ μὴ τὴν κάμνετε δι’ ὅλου· ὁ Πάλμερστον ἐφώναξεν εἰς τὰς Βουλὰς τῆς Ἀγγλίας, ὅταν ἐχαράττοντο τὰ ὅρια, ἀλλ’ ἡ θέλησις τῶν ἰσχυρῶν ὑπερίσχυσεν. Ἡ πολιτικὴ αὕτη τοῦ Θεμιστοκλέους ἔμεινε τότε ἐντὸς αὐτῆς τῆς στενῆς γραμμῆς, καὶ ὁ Κυβερνήτης, ἐν ὅσῳ ἐδιοίκει αὐτὸ τὸ Κράτος, τὴν πολιτικὴν αὐτὴν ἠκολούθησε, πρεσβεύων ὅτι τὸ Κράτος τοῦτο δὲν ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ ὕπαρξιν, ἐὰν δὲν συνεταύτιζε τὴν ὕπαρξίν του μὲ τὴν ὕπαρξιν τῆς ὅλης Ἑλλάδος. Εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην ἦλθεν ἀμέσως ἀντιμέτωπος ἡ πολιτικὴ Δημητρίου τοῦ Φαληρέως, ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἡ ὁποία εἶπε Τὸ κράτος τοῦτο δὲν θὰ δουλεύῃ διὰ τὴν ὅλην Ἑλλάδα, ἡ ἄλλη Ἑλλὰς θὰ ἐργασθῇ δι’ ἐμέ· ἐγὼ εἶμαι ἡ Ἀκρόπολις, δι’ ἐμὲ πρέπει νὰ σκέπτεσαι καὶ νὰ ἐργάζεσαι δι’ ἐμὲ, καὶ ἐγὼ θὰ ἐργάζωμαι ὄχι δι’ ἄλλον παρὰ διὰ τὸν ἑαυτόν μου. Τὴν πολιτικὴν ταύτην ὑπεστήριξαν μεγάλαι δυνάμεις, μεγάλοι δημοσιολόγοι ἐν Εὐρώπῃ διὰ τῆς γραφίδος, καὶ ἀδιακόπως μᾶς ἐδίδασκον λέγοντες· ἀφήσατε τὰς μεγάλας ἰδέας, ἡσυχάσατε ἐσωτερικῶς, ἀναπτύξατε τὰ ἐσωτερικά σας, μὴ θέλετε μήτε στρατὸν, μήτε πλοῖα· δύο χιλιάδες χωροφύλακες μόνον ἀρκοῦν νὰ διατηρήσουν τὴν τάξιν· γενῆτε γεωργοὶ καὶ ἔμποροι καὶ δείξατε εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι δύνασθε νὰ καλλιτερεύσητε αὐτὴν τὴν χώραν, τὴν ὁποίαν ἔχετε, καὶ ἡ Εὐρώπη θέλει φροντίσει νὰ σᾶς στείλῃ εἰς Κωνσταντινούπολιν... Καὶ ἡ πολιτικὴ αὕτη ὑπερίσχυσε κατὰ κράτος, ἡ δὲ πολιτικὴ ἡ πρώτη, ἡ τοῦ Θεμιστοκλέους, ὅτι τὸ κράτος αὐτὸ δὲν ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ ἄλλην πολιτικὴν παρὰ τὴν ὑπὲρ τῆς ὅλης Ἑλλάδος, ἔπεσε, πανταχοῦ δὲ ἐκυρίευσεν ἡ δευτέρα πολιτικὴ, ἡ τοῦ Φαληρέως. Καὶ ὅπως συμβαίνει πάντοτε, ὁσάκις εἰς μικρὰ κράτη κυριεύουσι μικραὶ ἰδέαι, νὰ μὴ ἠμποροῦν νὰ εὑρίσκουν αὗται παρὰ ὑπηρέτας μικροὺς, καὶ ἂν τυχὸν λίαν σπανίως εὕρωσιν ὑπηρέτας μεγάλους, ἐξ ἀνάγκης καὶ αὐτοὶ πρέπει νὰ γείνωσι μικροὶ, διότι ὁ κύκλος εἶναι στενὸς, τοῦτο συνέβη καὶ ἐδῶ· καὶ ἰδοὺ κατ’ ἐμὲ ἡ ἀληθὴς αἰτία τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐζήτει προχθὲς ὁ ἀξιότιμος κ. Κανάρης. Εἴμεθα εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην, αὐτὴ μᾶς ἐκυρίευσε πρὸ πολλοῦ· εἴμεθα εἰς τὴν πολιτικὴν Δημητρίου τοῦ Φαληρέως, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν ἠμπορούσαμεν νὰ ἐλευθερωθῶμεν, παρὰ ἀφοῦ μᾶς ἔφθασε καὶ μᾶς ὡδήγησεν ἐκεῖ ὅπου ἔπρεπε νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ, εἰς τὴν εἴσοδον καὶ ἔξοδον τοῦ στρατοῦ, εἰς τὰ τῆς τελευταίας ἐπαναστάσεως καὶ εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθημεν εἰς Βερολῖνον. Τὴν πολιτικὴν ταύτην ἐκήρυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι θέλει νὰ καταργήσῃ, τὴν πολιτικὴν ταύτην κατηράσθη ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του, ἐν στιγμῇ δὲ καθ’ ἣν ἐνόμιζον, ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἤθελεν ἀρχίσει, μᾶς προτείνεται ἡ ψηφοφορία, ὅπως ἐπικυρώσωμεν τὸ συμπέρασμα τῆς πολιτικῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως, τὸ συμπέρασμα εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς ἔφερεν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἤδη κατηρώμεθα, τὴν ὁποίαν μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ἤκουσα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ τὴν ἀποκηρύττῃ, τὴν ὁποίαν κατηράσθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὸν λόγον του. Πιστεύω ὅτι κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἐναντιωθῇ, ὅτι οἱ τρεῖς αὐτοὶ σταθμοὶ, τὰ τρία αὐτὰ θέματα, τὰ ὁποῖα μᾶς προκαλεῖ ἡ κυβέρνησις νὰ ἐπικυρώσωμεν, εἶναι τὰ τρία τελευταῖα συμπεράσματα εἰς τὰ ὁποῖα μᾶς ὡδήγησεν ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν καὶ αὐτὴ ἡ κυβέρνησις κατηράσθη. Ὑπὸ τὴν γενικὴν ταύτην ἔποψιν εἶναι ἀδύνατον νὰ ψηφίσῃ τις αὐτά. Ἂς τὰ ἐξετάσωμεν, κύριοι, ἐν ἑαυτοῖς. Εἴσοδος καὶ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ. Εἶπε πολὺ καλὰ ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, κατὰ τὴν πρώτην ἀγόρευσίν του, ὅτι τὰ τότε γενόμενα δὲν πρέπει νὰ τὰ κρίνωμεν μὲ τὰς σημερινὰς ἐντυπώσεις. Τὰ τότε γενόμενα πρέπει νὰ τὰ κρίνωμεν καθὼς ἐγένοντο τότε, καὶ πρέπει νὰ ἐνθυμούμεθα τὰς τότε περιστάσεις. Αὐτὰ τὰ ὁποῖα θὰ εἴπω τώρα ἀπὸ τοῦ βήματος, καθόσον ἀποβλέπει τὴν ἐκτίμησίν μου περὶ τῆς εἰσόδου καὶ ἐξόδου τοῦ στρατοῦ, τὰ εἶπον ἔκτοτε· εὑρέθην καὶ εὑρίσκομαι εἰς διαφωνίαν γνώμης ἢ ἀντιλήψεως ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου πρὸς προσφιλεῖς φίλους μου, ἀλλὰ δὲν ἔχω νὰ εἴπω τώρα εἰμὴ ὅσα εἶπον καὶ τότε, καὶ τὰ εἶπα τότε καὶ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουρνὸν, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, καὶ εἰς ἄλλον. Ἐψήφισα μετ’ ἐνθουσιασμοῦ διὰ τὴν εἴσοδον τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Θεσσαλίαν· ἐλυπήθην ὅταν ἤκουσα, ὅτι ἐπιστρέφει. Ἢ δὲν ἔπρεπε, κατ’ ἐμὲ, νὰ εἰσέλθῃ ὁ στρατὸς, ἢ ἀφοῦ εἰσῆλθεν, ἔπρεπε νὰ προχωρήσῃ, καὶ ἂς ἠκολούθει ὅ,τι ἤθελε ν’ ἀκολουθήσῃ. Ἐὰν ἠθέλομεν ἔλθει εἰς πόλεμον μετὰ τῆς Τουρκίας, καὶ ἠθέλομεν ἔλθει βεβαίως, ὁ πόλεμος ἐκεῖνος ἤθελεν εἶσθαι βραχύτερος καὶ ὀλιγοδαπανώτερος παρὰ τὸν πόλεμον εἰς τὸν ὁποῖον θέλομεν εὑρεθῆ τώρα μετὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς Συνθήκης τοῦ Βερολίνου· διότι ἐγὼ δὲν πιστεύω, ὅτι θὰ ἐκτελεσθῇ ἡ Συνθήκη τοῦ Βερολίνου, καθ’ ὅσον ἀποβλέπει ἡμᾶς, ἐὰν δὲν πολεμήσωμεν μὲ τὴν Τουρκίαν. Ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς καὶ αὐτὸς ὀλίγας ἐλπίδας ἔχει, ὅτι ἡ Εὐρώπη θὰ θελήσῃ νὰ βιάσῃ τὴν Τουρκίαν νὰ ἐκτελέσῃ τὴν Συνθήκην, παραδέχεται δὲ ὅτι δὲν θὰ λυθῇ διπλωματικῶς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀλλὰ διὰ τῆς βίας. Ὀλιγωτέρας ἐλπίδας, μᾶς εἶπεν, ἔχει, ὅτι ἡ Τουρκία θὰ ἐνδώσῃ· ἐγὼ ὅμως δὲν ἔχω καμμίαν τοιαύτην ἐλπίδα, θὰ βιασθῶμεν λοιπὸν νὰ πολεμήσωμεν μὲ τὴν Τουρκίαν, θὰ πολεμήσωμεν ὄχι ὡς κράτος, ἀλλ’ ὡς ἔθνος. Ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν κατὰ νοῦν, ὅτι ἐὰν νομίζωμεν ὅτι θὰ ἔλθωμεν εἰς πόλεμον πρὸς τὴν Τουρκίαν, ὡς κράτος, πρὸς κράτος, καὶ θὰ ὑπερισχύσωμεν, τοῦτο θὰ ἦναι ὅ,τι λέγουσι μερικοὶ τρέλλα· ὁ πόλεμός μας, ἐὰν ἐπέλθῃ, πρέπει νὰ ἦναι πόλεμος ἔθνους, θὰ ἦναι ὁ πόλεμος ὁ ἐπὶ Θεμιστοκλέους, ὁ διαγράφων τὸ ὑπάρχον, ὅπως ζήσῃ καὶ τὸ ἄλλο, ὅπως ζήσῃ καὶ τοῦτο ἐν τῇ ἀναστάσει ἐκείνου· ἄλλον πόλεμον ἂν φαντάζεσθε, ὅτι δύνασθε νὰ κάμετε μετὰ τῆς Τουρκίας ἐπιτυχῶς, οἱανδήποτε προετοιμασίαν καὶ ἂν κάμετε, ἔστε βέβαιοι ὅτι, ὅσας δυνάμεις καὶ ἂν παρατάξητε ἐναντίον τῆς Τουρκίας, ὡς κράτος σεῖς πρὸς κράτος τὴν Τουρίαν, ἡ Τουρκία θὰ ὑπερισχύσῃ. Καὶ πρέπει νὰ τὸ ἔχητε πρὸ ὀφθαλμῶν, ὅταν ἀποφασίσητε νὰ πολεμήσητε πρὸς τὴν Τουρκίαν, εἰς τὰς Ἀθήνας θὰ ἔλθῃ ὁ στρατὸς ὁ τουρκικὸς ταχέως, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν θὰ καταβάλῃ ἡ Τουρκία τὴν Ἑλλάδα· θὰ καταβάλῃ τὴν Ἑλλάδα τότε μόνον, ὅταν τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον βασισθῇ εἰς μόνας τὰς ἰδικάς του δυνάμεις ὡς κράτος λησμονοῦν τὴν ὅλην Ἑλλάδα. Νομίζετε, ὅτι τὸ Ἔθνος δὲν θὰ ἦναι, καὶ θὰ ἦναι, εἰς τοιαύτην θέσιν νὰ ὑποστηρίξῃ πόλεμον ἐθνικόν; Ἐγὼ ἐλπίζω ὅτι, ἐὰν δὲν ἦναι σήμερον, θὰ ἦναι ταχέως· ἡ διαγωγή μας, ἡ διαγωγὴ τῆς κυβερνήσεως καὶ οἱουδήποτε ἄλλου ἀρκεῖ νὰ ἦναι τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐμπνεύσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι σπουδαίως καὶ σοβαρῶς ἀπεφασίσαμεν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον, κύριοι, διὰ τὸ ὁποῖον ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν συνεφώνουν τότε· δὲν συμφωνῶ καὶ σήμερον, ὅσον καὶ ἂν ἐσκέφθην, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιβλαβὴς ἡ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ· εἶναι κἄτι τι ἄλλο, τὸ ὁποῖον, κατ’ ἐμὲ, δὲν ἔβλαψε τόσον τὸ τότε, ὅσον βλάπτει τὸ παρὸν, ὅσον θὰ βλάψῃ τὸ μέλλον, καὶ εἶναι τοῦτο. Ἡ πεποίθησίς μου σᾶς εἶπον ποία εἶναι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἐὰν θὰ πολεμήσῃ ἐπιτυχῶς κατὰ τῆς Τουρκίας, θὰ πολεμήσῃ ὄχι ὡς κράτος, ἀλλ’ ὡς Ἔθνος. Ἕως προχθὲς μέχρι τῆς εἰσόδου τοῦ στρατοῦ μας εἰς τὰς ὑπὸ τὴν Τουρκίαν ἐπαρχίας οἱ κάτοικοι αὐτῶν ἔλεγον, ὅτι δὲν θέλουσι νὰ κινηθῶσιν, ἐὰν ἔλθῃ ἄτακτος δύναμις· θὰ κινηθῶμεν, ἔλεγον, ἐὰν ἴδωμεν κορώναν, ἤτοι τὸν στρατὸν τὸν τακτικόν· τοῦτο ἐπερίμενον, τοῦτο ἐζήτουν ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι, ὅταν ἤθελε παρουσιασθῆ τακτικὸς στρατὸς, δὲν θὰ ὠπισθοχώρει· ἀλλ’ ἀφοῦ εἶδον ὅτι ἐπαρουσιάσθη ὁ τακτικὸς στρατὸς, ἀλλ’ ἐντὸς 24 ὡρῶν ὠπισθοχώρησε, δὲν θὰ πιστεύσωσιν ἄλλοτε, ἂν ἐκ νέου παρουσιασθῇ ὁ στρατός μας. Ἰδοὺ τὸ μέγα κακὸν, τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἡ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ, πρὸς τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν συνεφώνουν πάντοτε· ἠμπορεῖ νὰ μὴ ἦναι ὀρθαὶ αἱ ἀντιλήψεις μου, ἀλλ’ αὐταὶ εἶναι αἱ πεποιθήσεις μου, αἱ ὁποῖαι ἑδραιώθησαν ἀπὸ τότε. Προσκαλούμεθα δεύτερον νὰ ἐπικυρώσωμεν τὰ τῶν ἐπαναστάσεων Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας. Εἰς τοῦτο δὲν εἶμαι δι’ ὅλου ἀντίθετος· ἤμην καὶ θὰ ἦμαι ἀντίθετος εἰς τὰ ἄτακτα λεγόμενα κινήματα· ἀλλὰ τότε, μετὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ στρατοῦ μας, ὅταν μετὰ 15 ἡμέρας περιεμένετο νὰ συνέλθῃ τὸ εὐρωπαϊκὸν Συνέδριον, ἄλλο δὲν ἔμεινεν, ὅπως τὸ Συνέδριον στρέψῃ τὰ βλέμματά του καὶ πρὸς τὰ ἐδὼ, εἰμὴ ἡ ὑποστήριξις τῆς ἐπαναστάσεως τῶν μερῶν ἐκείνων· ἀλλ’ αἱ ἐπαναστάσεις ἐκεῖναι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῶσιν ἄλλως πως, παρὰ ὅπως ὑπεστηρίχθησαν καὶ ὑπ’ ἐκείνων ὑφ’ ὧν ὑπεστηρίχθησαν. Ἀλλὰ τοῦτο εἶχον τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου μου εἰς αὐτὴν τὴν σοβαρὰν ὑπόθεσιν; Εἶναι καὶ ἄλλο, τὸ ὁποῖον δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, διότι ἡ κυβέρνησις τηρεῖ σιγὴν, καὶ ὀφείλω καὶ ἐγὼ νὰ τηρήσω σιγὴν καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἔχω πλήρη τὴν δικαιολόγησιν τῆς ψήφου μου, καὶ διὰ τοῦτο ὀφείλω νὰ μὴ δώσω τὴν ψῆφόν μου σήμερον, ἀλλὰ εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ ἠμπορέσω πληρέστατα νὰ τὴν δικαιολογήσω· διότι σήμερον οἱ ἀκούοντές με δὲν ἀκούουσι τίποτε ἄλλο παρ’ ὅτι ὑποστηρίζω τὰ πετσώματα· δὲν ἀκούουσιν ἄλλο παρ’ ὅτι ὑποστηρίζω τὰ ἄτακτα κινήματα· δὲν ἀκούουσιν ἄλλο σήμερον παρ’ ὅτι ὑποστηρίζω τὴν καταστροφὴν τὴν ἐπελθοῦσαν εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας. Ἕως οὗ λοιπὸν ἡ κυβέρνησις κρατεῖ κλεισμένον τὸ στόμα, καὶ ὀφείλει νὰ τὸ κρατήσῃ ἐπὶ τοῦ γεγονότος τούτου, δὲν πιστεύω νὰ ἔχῃ δικαίωμα νὰ προκαλῇ τὴν ψῆφόν μας ἐπ’ αὐτοῦ. Καί τοι σᾶς εἶπον ἄλλοι ἐπὶ τῶν διατρεξάντων ἐν Βερολίνῳ, ἀφοῦ ἀνέβην τὸ βῆμα, ὀφείλω νὰ ἐκφρασθῶ κἀγὼ καθαρά. Ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν τῷ πατριωτισμῷ του καὶ τῇ εἰλικρινείᾳ του κατηράσθη τ’ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία μᾶς ἔφερεν ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου, ὡς μᾶς ἔφερεν, ἐγὼ δὲν ἔχω νὰ κάμω σχόλια περαιτέρω, καθόσον ἀποβλέπει τὴν ἐν Βερολίνῳ θέσιν ἡμῶν πρὸς τὴν Εὐρώπην, καθόσον ἀποβλέπει τὰ συμπεράσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐφθάσαμεν ὡς Κράτος κατέναντι τῶν Κρατῶν τῶν τῆς Εὐρώπης· τοιαύτη ἦτο ἡ θέσις μας ὡς Κράτους, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν μᾶς ἔφερεν ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἕως χθὲς ἠκολουθήσαμεν, καὶ ὁ ἀντιπρόσωπός μας ἐν Βερολίνῳ ἐν τῷ πατριωτισμῷ του ᾐσθάνθη ὅλον τὸ ἄλγος, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε διὰ τὴν τοιαύτην παράστασιν τῆς πατρίδος ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης, καὶ δικαίως κατηράσθη ἐνώπιόν σας τὴν πολιτικὴν, ἡ ὁποία μᾶς ἔφερεν εἰς αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ἀποτελεσμάτων τούτων, ἐκτὸς τῆς βλάβης ἢ τοῦ ὠφελήματος, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἔλθει ἐκ τῆς μιᾶς περιπτώσεως, ἢ τῆς ἄλλης κατέναντι τῆς Εὐρώπης, μένει τὸ ἄλλο, τ’ ἀποτελέσματα τῆς θέσεως, ἣν ἐλάβομεν εἰς Βερολῖνον, ἡμεῖς, τὸ ἐπίσημον τοῦτο Κράτος, ἐνώπιον τῶν δούλων ἀδελφῶν. Εἶμαι εἰς θέσιν νὰ τὸ αἰσθανθῶ, διότι εὑρέθην εἰς τοιαύτην θέσιν ἄλλοτε, ὅταν ἐδὼ μέσα ἡ ἐλευθερία, ἡ ἀνεξαρτησία, ἦτο ἐγκαθιδρυμένη, ὅταν ἄλλο μέρος τῆς Ἑλλάδος ἠγωνίζετο διὰ τὴν ἰδέαν τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, διὰ τὴν ἰδέαν τῆς ἑνώσεως μετὰ τοῦ βασιλείου τούτου· ἐνθυμοῦμαι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τῆς ἐπικρατήσεως τῆς πολιτικῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως ἐδῶ, ὅταν δὲν περιεμένομεν ἄλλο ἐκεῖ κάτω παρὰ ἐν χαίρετε, σᾶς βλέπομεν καὶ εὐχαριστούμεθα, καὶ ἐξ ἐναντίας ἐβλέπαμεν τὴν σιγὴν τοῦ τάφου· ἐνθυμοῦμαι τί ᾐσθάνθημεν, ὅταν κατὰ τὴν ἔκτακτον ἀποστολὴν τοῦ κ. Γλάδστωνος, ἀφοῦ περιῆλθε τὴν Ἑπτάνησον καὶ ἦλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας, περιεμένομεν ἐν τῇ ἐξημμένῃ φαντασίᾳ μας, ὅτι ἤθελον τὸν περικυκλώσει οἱ ἐδῶ πολιτικοὶ καὶ ἤθελον ὑποστηρίξει τὰ αἰτήματά μας περὶ ἑνώσεως· ἐνθυμοῦμαι τί ᾐσθάνθημεν, ὅταν, ἐπανερχομένου τοῦ κ. Γλάδστωνος εἰς Λονδῖνον, ἠκούσαμεν αὐτὸν βεβαιοῦντα ὅτι οὐδὲν τοιοῦτον αἴσθημα εὗρε παρὰ τῶν πολιτικῶν ἐν Ἀθήναις, καὶ ὅτι μάλιστα τὸ ἥμισυ αὐτῶν ἀπέκρουον τὴν ἰδέαν τῆς ἑνώσεως· τὸ ἠρνήθησαν· οὐχ ἧττον ὁ κ. Γλάδστων ἐπέμενε. Πολὺ πλέον τοῦ ὅσου ᾐσθάνθημεν ἡμεῖς τότε αἰσθάνονται τώρα οἱ δοῦλοι ἀδελφοί μας βλέποντες, ὅτι εἰς Βερολῖνον ἐγκατελείφθησαν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω τίποτε περισσότερον, ἀλλὰ ἐρωτῶ, πῶς θὰ δικαιολογηθῇ τὸ τοιοῦτον; δὲν ἐγκατελείψαμεν τοὺς Θεσσαλούς, τοὺς Ἠπειρώτας, ἀλλὰ ἐλησμονήσαμεν τοὺς ἐν Μακεδονίᾳ, τοὺς ἐν Θράκῃ· δὲν λέγω ὅμως μήτε τοῦτο, ἀλλὰ λέγω, ἐὰν ὑπάρχῃ τὸ παράπονον ἐκεῖ, ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἐν Βερολίνῳ, διὰ λόγους διπλωματικοὺς, ὄχι ἐκ θελήσεώς του, ἐπαναλέγω, εὑρέθη βιασμένος καὶ δὲν ἐνθυμήθη τ’ ἄλλα μέρη τῆς Ἑλλάδος· ποία θὰ ἦναι ἡ ἐντύπωσις, ἐὰν αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἔλθῃ καὶ εἴπῃ, ναὶ, καλῶς τοῦτο ἐγένετο: Ἰδοὺ, κύριοι, τί μᾶς βιάζουσι νὰ ψηφίσωμεν, καὶ ἰδοὺ τί μᾶς ἐμποδίζει νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς προτάσεως ταύτης. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τώρα ἐν ἐκτάσει τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ἀφίνω κατὰ μέρος· δὲν εἶναι στιγμή, ἀλλὰ προκαλεῖτε ψηφοφορίαν ἐπ’ αὐτοῦ.

§3ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παύει πρὸς καιρὸν ἡ καταδίωξις, λέγει ὁ κ. Μίλησης.

§4ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἐννοοῦμεν παῦσιν προσωρινῆς καταδιώξεως, κ. Πρόεδρε· δὲν ἠξεύρω τί ἐννοεῖ ὁ κ. Μίλησης.

§5ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα· αὐτὸ εἶναι παῦσις προσωρινῆς καταδιώξεως;

§6ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ δὲν ἐννοοῦμεν νὰ συζητήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο ὑπὸ τοὺς τύπους τοὺς δικονομικοὺς, δὲν ἐννοοῦμεν νὰ τὸ συζητήσωμεν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην οὔτε ὑπὸ τοὺς τύπους ἀκόμη τοὺς διπλωματικοὺς καὶ πολιτικοὺς, ἀλλ’ ὑπὸ τοὺς τύπους καὶ τὴν οὐσίαν, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ βλάψωσιν ἢ ὄχι τὰ μεγάλα ἐθνικὰ συμφέροντα, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ δείξουν ἂν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην θέλωμεν νὰ καθιδρύσωμεν τὴν πολιτικὴν τοῦ Θεμιστοκλέους ἢ νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν Δημητρίου τοῦ Φαληρέως. Ἀλλ’ ἀκόμη εἴπατέ μοι, παρακαλῶ, σεῖς, ὅσοι κάλλιον ἐμοῦ γινώσκετε τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, πότε Βουλὴ προσεκλήθη παρὰ κυβερνήσεως νὰ δώσῃ ψῆφον ἀποφασιστικὴν ἐπὶ τοιούτων μεγάλων ἀντικειμένων, καὶ ἤκουσε παρὰ τῆς κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ: «εἰπὲ, ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξα ἐπὶ τοιούτων σπουδαίων ζητημάτων» καὶ αὐτὴ ἡ κυβέρνησις νὰ μὴ φέρῃ τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα αὕτη νομίζει ὅτι πρέπει νὰ καθυποβληθῶσιν, ὅπως ἡ Βουλὴ φωτισθῇ, καὶ πότε κυβέρνησις παρουσιαζομένη ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους καὶ ζητοῦσα τὴν ψῆφον αὐτῶν ὑπὲρ ἢ κατ’ αὐτῆς τῆς ἰδέας, εἶπεν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους: «πηγαίνετε νὰ φωτισθῆτε περὶ αὐτῶν τῶν ζητημάτων ἀπὸ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἔχουν τυπώσεις ἄλλαι κυβερνήσεις, ἐγὼ ἐν τῇ μεθ’ ὑμῶν συζητήσει μου δὲν ἔχω νὰ λάβω ἀνὰ χεῖρας παρὰ ἓν ἀνώνυμον φυλλάδιον, καὶ τὸ ἀνώνυμον τοῦτο φυλλάδιον τὸ τιτλοφορῶ ἐγὼ διὰ τοῦ ὀνόματος λίβελλος; Ἐὰν ἀπαθῶς, ἐὰν ἡσύχως σκεφθῶμεν, κύριοι, ποία εἶναι ἡ ψῆφος, ἡ ὁποία μᾶς ζητεῖται παρὰ τῆς κυβερνήσεως; ἐὰν ψηφίσω κατὰ τῆς κυβερνήσεως, θὰ χαλάσω τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου· ἐὰν ψηφίσω ὑπὲρ τῆς κυβερνήσεως, θὰ χαλάσω τὴν θέσιν μου, θὰ χαλάσω τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Βουλευτοῦ, τὴν βαρύτητα τῆς ψήφου ἐκείνης, τὴν ὁποίαν μοῦ ζητεῖ ἡ κυβέρνησις ὅπως τὴν καλύψω. Εἶναί τι κατεπεῖγον; εἶναί τι ἀπροσδόκητον, τὸ ὁποῖον βιάζει τὴν κυβέρνησιν νὰ ζητήσῃ μὲ τοιοῦτον τρόπον τὴν ψῆφον ταύτην παρὰ τῆς βουλῆς; εἶναί τι, τὸ ὁποῖον ἐπαπειλεῖ εἴτε τὸ κράτος εἴτε αὐτὴν τὴν κυβέρνησιν, καὶ ἀποτεινομένη πρὸς ἡμᾶς, μᾶς λέγει, ἄφετε ὅλα αὐτὰ κατὰ μέρος, αὐτὴ ἡ μεγάλη ἀνάγκη πρόκειται εἴτε διὰ τὸ κράτος εἴτε δι’ ἐμὲ, ἄφετε αὐτὰ κατὰ μέρος, ἐνισχύσατέ με καὶ δι’ αὐτῆς τῆς ψήφου ἀκόμη, ἡ ὁποία δὲν θὰ ἔχῃ βεβαίως τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ ἔχῃ; Μᾶς ὕβρισαν, εἶπαν, μᾶς ἐπέκριναν. Ἂς ὁμιλήσωμεν ἡσύχως καὶ ρωμαίϊκα, κύριε Πρωθυπουργέ. Κυβερνᾶτε ἐπὶ 3 ἔτη, καὶ κυβερνᾶτε κατὰ τὸ πλεῖστον μέρος ἀπολυτότερα τοῦ ἀπολυτοτέρου μονάρχου, διὰ τῆς ψήφου βεβαίως τῆς Βουλῆς, κυβερνᾶτε ἐπὶ τρία ἔτη ῥωμαίϊκα, ἓν ἔτος ἀρκεῖ διὰ νὰ παλαιώσῃ ἓν ὑπουργεῖον· κυβερνᾶτε ἀπολύτως καὶ τὴν ἐπικράτεια, καὶ τὰ εἰσοδήματά της, καὶ περιπλέον ἐκτάκτους δαπάνας ἑκατομμυρίων καὶ ἑκατομμυρίων ἐπὶ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο ὅλα τὰ κόμματα ἔφραξαν τὰ στόματά των, δὲν ἀναπνέουν, ἡ ἐφημεριδογραφία ἔγεινεν εἰδοποιητιογραφία, τίποτε ἄλλο· ἐντὸς τῆς Βουλῆς ὄχι μόνον ἀντιπολίτευσις δὲν ὑπάρχει ἀλλὰ γενικὴ, γενικωτάτη ὑποστήριξις· ὑμεῖς ὁ ἴδιος ὡμολογήσατε ἀπὸ τοῦ βήματος τὴν γενικὴν ὑποστήριξιν, ἣν ἐλάβετε ἐξ ὅλων τῶν κομμάτων, καὶ ἔπειτα ἀπὸ τοιαύτην σιγὴν καὶ ὑποστήριξιν ἠθέλατε νὰ ἔλθητε νὰ κάμετε τὸν λόγον, τὸν ὁποῖον ἐκάμετε, καὶ, παρευρισκομένου ἐν τῇ βουλῇ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ζωγιοῦ, νὰ μὴ σηκωθῇ νὰ σᾶς εἴπῃ δύο λέξεις, παρευρισκομένου τοῦ ζωηροῦ κ. Βαλέττα, νὰ μὴ ἔλθωσι νὰ ἐκθέσωσι τὰς ἰδέας των, ἔστω καὶ ἐξωγκωμένας; Ἀλλ’ ἂν ἔλειπον καὶ αὐταὶ αἱ φωναὶ, δὲν ἦτο σημεῖον εὐχάριστον διὰ τὴν πατρίδα καὶ τὸ κοινοβούλιον, ἤθελεν εἶσθαι σημεῖον θανάτου· διατί λοιπόν; διότι ἔγειναν μερικαὶ παρατηρήσεις, διότι ἀπηγγέλθησαν ὀλίγαι ἀγορεύσεις, αἱ πλεῖσται βεβαίως ἐν τῇ πλέον μεγάλῃ μετριοπαθείᾳ, ἐνῷ ἄλλοι Βουλευταὶ ἔμειναν σιωπηλοὶ καὶ βωβοὶ, ὡς ἔμειναν κατὰ τὸ παρελθὸν, διατί νὰ μᾶς βάλετε τὴν θηλειὰν εἰς τὸν λαιμὸν, λέγοντες: ἔλθετε ἐδῶ καὶ ἀποφασίσατε ἢ νὰ δείξετε ὅτι τὴν ψῆφόν σας δὲν τὴν ἐκτιμᾶτε, ἢ ἐγὼ ἀποσύρομαι; Καὶ ἂν ἠθέλατε ἔχει μίαν πλειονοψηφίαν τοιαύτην ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ ὁποία πράγματι ἤθελε σᾶς καλύψει διὰ τῆς ψήφου της, καὶ ἐνώπιον τῆς ὁποίας ἠδύνασθε νὰ παίξητε τὸ παιγνίδι τοῦτο, διὰ νὰ τιμωρήσητε, ἔστω, ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐτόλμησαν νὰ κάμουν παρατηρήσεις τινὰς, ὑπομονή· Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ θέσις τῆς Βουλῆς, κύριοι; καθὼς πολὺ καλὰ σᾶς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Τρικούπης, ἢ μὲ 2 ἢ 3 ψήφους θὰ κερδήσετε, ἢ μὲ 2 ἢ 3 ψήφους θὰ χάσετε· ἂν μὲ 2 ἢ 3 ψήφους κερδήσετε, εἶναι αὐτὴ πλειονοψηφία, ἡ ὁποία νὰ σᾶς δώσῃ τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν εἴπατε ὅτι ζητεῖτε; ἂν μὲ 2 ἢ 3 ψήφους χάσητε, εἶναι ἐπίσης ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος πλειονοψηφία, ἡ ὁποία νὰ ἠμπορῇ νὰ φέρῃ κυβέρνησιν τὴν ὁποίαν σεῖς εἴπατε ὅτι θέλετε πολεμήσει, διότι ἀνηγγείλατε καὶ τὸ ἄλλο ὅτι, ἂν δὲν λάβητε πλειονοψηφίαν ἀρκοῦσαν, μὲ τὴν ὁποίαν νὰ δύνασθε νὰ σταθῆτε, κατόπιν θὰ πολεμήσητε οἱανδήποτε κυβέρνησιν ἔλθῃ μὲ πλειονοψηφίαν ἴσην τῆς ἰδικῆς σας· Λοιπόν; καὶ σεῖς θὰ πέσετε καὶ οἱ ἑπόμενοι θὰ εὑρεθῶσιν εἰς δύσκολον θέσιν· διατί; διότι ἔγειναν παρατηρήσεις τινὲς εἰς τὸν εἰσαγωγικὸν λόγον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ: Δὲν πιστεύω νὰ ἦναι φρόνιμον, δὲν πιστεύω νὰ ἦναι σωστόν, δὲν πιστεύω νὰ συνάδῃ μὲ τὴν ἰδέαν, ὅπως ἔμβωμεν εἰς τὸν δρόμον νὰ συστήσωμεν τὰ δύω κόμματα, καθὼς εἶπεν ὁ κ. Ζωχιός, καὶ ἐγὼ τὸ δέχομαι, τὸ κόμμα τῶν τρελλῶν καὶ τὸ κόμμα τῶν φρονίμων. Εἶναι ἐξ ἐναντίας δρόμος τῆς διαιρέσεως, τῆς κατατμήσεως, εἶναι ὁ δρόμος τοῦ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ Βουλὴ μένουσα εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἦτο, χωρὶς νὰ πραγματοποιηθῶσιν αἱ ἐλπίδες, αἱ ὁποῖαι ἤρχισαν νὰ ἀναφαίνωνται, δηλ. τοῦ σχηματισμοῦ τῶν δύω κομμάτων ἐν τῇ Βουλῇ, ὀπαδῶν ἀνυψώσεως ἰδεῶν καὶ ὄχι ἀνυψώσεως προσώπων, τῶν ὀπαδῶν, τὸ ἐπαναλαμβάνω, διότι μοῦ ἀρέσει ὡς τὸ εἴπατε, ὀπαδῶν τῶν ἀνδρῶν τῆς ἐποχῆς τοῦ Θεμιστοκλέους καὶ τῶν ὀπαδῶν τῆς ἐποχῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως. Δὲν εἶναι πρώτη φορά, καθ’ ἣν συζητήσεις ἐν Βουλαῖς ἐγένοντο, καὶ συζητήσεις σφοδραί· ἀλλ’ αἱ διευθύνουσαι τὰ κράτη ἐκεῖνα κυβερνήσεις, σταθμίζουσαι τὰς περιστάσεις, δὲν ὑπεκίνησαν ζητήματα ἐμπιστοσύνης, ὅταν ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν τὰ ὑποκινῇ· δὲν εἶναι ἡ πρώτη περίστασις, καθ’ ἣν πολιτικοὶ ἄνδρες καὶ πατριῶται, ὡς εἶσθε σεῖς, εὑρέθησαν εἰς θέσιν ν’ ἀκούσωσι πολὺ περισσότερα καὶ πολὺ βαρύτερα, ἀλλ’ ἐκαμώθησαν ὅτι δὲν τὰ ἤκουσαν· καὶ σεῖς τὰ ἠκούσατε, ἐπαναλαμβάνω, μετὰ τριετῆ σιγὴν, καὶ τὰ ἠκούσατε μετὰ ἐπελθούσας ἐθνικὰς συμφοράς, διότι ἐθνικὸς θρίαμβος δὲν εἶναι ἡ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ, ἐθνικὸς θρίαμβος δὲν εἶναι ἡ ἐπανάστασις ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ, ἐθνικὸς θρίαμβος δὲν εἶναι ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου. Καὶ ἐπειδὴ εἴμεθα εἰς τὸ παράδειγμα τῆς ἐποχῆς τοῦ Θεμιστοκλέους καὶ Φαληρέως, ἐπιτρέψατέ μοι, κ. Πρωθυπουργὲ, νὰ σᾶς ἐνθυμίσω, ὅτι εἰς πολὺ βαρυτέραν καὶ μᾶλλον στενοχωρημένην θέσιν εὑρέθη ὁ Θεμιστοκλῆς. Δὲν ἤκουσεν ἁπλᾶς λέξεις, εἶδεν ἀπ’ ἐπάνω του τὸ ρόπαλον τοῦ Εὐρυβιάδου, ἀλλὰ δὲν ἐσηκώθη νὰ διαμαρτυρηθῇ, οὐδὲ νὰ στραφῇ πρὸς τοὺς παρισταμένους ζητῶν ἱκανοποίησιν, ἀλλ’ ἐστάθη ἥσυχος καὶ ἀτάραχος καὶ τῷ εἶπε «πάταξον μὲν, ἄκουσον δέ»· τὸ «πάταξον μὲν, ἄκουσον δὲ» ἤλπιζα ὅτι ἤθελον τὸ ἀκούσει χθὲς, ὅταν ἀνέβη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, προοιμιαζόμενος, ὅτε ἤρχετο νὰ διαμαρτυρηθῇ κατὰ τῶν ἐκφράσεων τῶν κ. κ. Βαλέττα καὶ Ζωχιοῦ· τοῦτο ἐνόμιζον καὶ ἔχαιρον μέσα μου, ὅτι θὰ ἐπραγματοποιεῖτο καὶ ἄλλο τῆς ἐποχῆς τοῦ Θεμιστοκλέους, ἐνόμιζον ὅτι ἤθελεν εἴπει ὡς εἶπε διαμαρτυρόμενος «μὲ γνωρίζει ἡ ἐπαρχία μου, τὸ ἔθνος, ἡ Βουλή, ἐὰν ἦμαι ἄξιος τῶν μομφῶν τὰς ὁποίας μοῦ ἀποδίδουν» καὶ νὰ μείνῃ ἕως ἐκεῖ. Ἀλλὰ τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον θέτει, θέτει τὴν πατρίδα εἰς τὸ δίλημμα, ἢ νὰ μὴ ἔχῃ Βουλὴν ἀξίαν τῆς ἀποστολῆς της ἢ νὰ μὴ ἔχῃ Κυβέρνησιν. Εἰς τὸ βαρὺ αὐτὸ λάθος παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ ἐπιμένῃ, νὰ ἀποσύρῃ τὴν πρότασίν της καὶ νὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὰς γενομένας ἐξηγήσεις, σκεπτομένη καὶ τὴν θέσιν της καὶ τὴν θέσιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τὴν θέσιν πρὸ πάντων τοῦ τόπου· ἄλλως τὰ ἀποτελέσματα δὲν θὰ ἦναι εὐχάριστα οὔτε διὰ τὴν Κυβέρνησιν, οὔτε διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν, οὔτε διὰ τὸν τόπον, οὔτε διὰ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται ἐκκρεμὲς ἐνώπιον τῶν αὐλῶν τῆς Εὐρώπης· εἴθε νὰ ἀπατῶμαι.

§7Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ (Βουλευτὴς Εὐρυτανίας). Μετὰ τὴν βαρεῖαν, κύριοι, ἐπιτίμησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε χθὲς ὁ κ. Τρικούπης, καί τοι μὴ θέλων, ἀναγκάζομαι ν’ ἀναβῶ εἰς τὸ βῆμα. Ἠδύνατο ὁ κ. Τρικούπης νὰ ψέξῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἠδύνατο νὰ ψέξῃ τὰ μέτρα αὐτῆς, δὲν ἔπρεπεν ὅμως ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου του νὰ ἐξυβρίσῃ τοὺς συναδέλφους του, οἱ ὁποῖοι καὶ τὸν ἐκτιμοῦν καὶ τὸν ὑπολήπτονται. Τί μᾶς εἶπε, κύριοι; Ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θέλουσι δώσει ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς κυβερνήσεως, ἡ ψῆφος αὕτη δὲν εἶναι ψῆφος πεποιθήσεως, εἶναι ψῆφος συναλλαγῆς· ἔχω λοιπὸν καὶ ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Τρικούπην, καὶ τὸν ἐρωτῶ: ὅτε ἦτο φίλος τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἦτο φίλος ἐκ πεποιθήσεως ἢ ἐκ συναλλαγῆς; Καὶ βεβαίως πιστεύω ἀδιστάκτως, ὅτι ἦτο φίλος ἐκ πεποιθήσεως. Κύριοι, ἐγὼ δὲν θὰ γείνω συνήγορος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ὁ ἴδιος ἔχει καὶ εὐγλωττίαν καὶ δύναμιν λόγου, καὶ δύναται νὰ ὑπερασπίσῃ τὸν ἑαυτόν του, ἀλλ’ ἐγὼ ἁπλῶς θὰ ἐκθέσω τὴν ἰδέαν μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Ἤμην καὶ ἐγὼ εἷς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπρέσβευον, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ προκαλέσωμεν τοιαύτας συζητήσεις, ἐνόσῳ τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικὸν ἔμενεν ἐκκρεμὲς, ἀλλὰ δυστυχῶς προεκλήθη τοιαύτη συζήτησις ἔχω πεποίθησιν, ὅτι αἱ συζητήσεις αὗται κατ’ ἐλάχιστον ἢ οὐδόλως θὰ ὠφελήσωσιν, ἴσως ὅμως πολὺ βλάψωσι. Κύριοι συνάδελφοι, δύο μεγάλαι Δυνάμεις ἦσαν ἀντίθετοι, ἡ Ῥωσσία ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἡ Ἀγγλία ἀφ’ ἑτέρου· ἐγένετο, ὡς γνωρίζετε, ἡ συνθήκη τοῦ Ἁγίου Στεφάνου· ἡ συνθήκη ἐκείνη εἰς τὸ ἄρθρον 13 περιέλαβε τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὰ λοιπὰ μέρη συνεκδοχικῶς, ὅπου ὑπάρχουσιν Ἕλληνες. Συνεκαλέσθη, ὡς γνωρίζετε, τὸ Συνέδριον· ἡ Ἀγγλία εἶχε τὸ συμφέρον αὐταὶ αἱ ἐπαρχίαι βεβαίως νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἑλληνικαὶ, ὄχι διὰ νὰ δοθῶσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, διότι ἐγὼ ποτὲ δὲν τὸ πιστεύω τοῦτο, ἀλλὰ διὰ νὰ μείνωσιν εἰς τὴν Τουρκίαν, διότι ἔχω πεποίθησιν ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἀγγλίας τείνει νὰ συντηρήσῃ τὸ Τουρκικὸν κράτος ὡς ἀντίῤῥοπον κατὰ τῆς Ῥωσσίας. Ἡ Ῥωσσία λοιπὸν εἶχε περιλάβει εἰς τὴν συνθήκην αὑτῆς τὰς λέξεις, ἃς εἶπον· ἡ Ἀγγλία εἶχε συμφέρον νὰ τὰς θεωρήσῃ τὰς ἐπαρχίας αὐτὰς ὡς ἑλληνικὰς, ὁ ἀντιπρόσωπος ὅμως τῆς Γαλλίας, συνεννοηθεὶς ἴσως μετὰ τῆς Ῥωσσίας, τοῦ ἔφερε τὴν πρότασιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν γνωρίζετε· καὶ διατί τὴν ἔφερε; Βεβαίως διὰ νὰ μὴ προδικάσωσιν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Βουλγαρίας· αὐτὴ εἶναι ἡ ἰδέα μου. Τώρα ἔρχομαι εἰς τὸ ἀποτέλεσμα· σᾶς ἐρωτῶ νὰ μοῦ εἰπῆτε, κατὰ τί ἤθελεν εἶσθαι καλλίτερον τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ὁποῖον σήμερον ἔχομεν, ἂν ὁ ἀντιπρόσωπός μας παρίστατο οὐχὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, θὰ ἦτο τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ σήμερον· δὲν θὰ ἦτο διάφορον, ὥστε νὰ τὸν ἐπικρίνωμεν διὰ τὴν πολιτικήν του ἐν Βερολίνῳ. Ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, μίαν περίστασιν, ἐνθυμοῦμαι τὸ ἔτος 1867, ὅτε ὁ κ. Τρικούπης ἔλαβεν ἐκείνην τὴν ἐγκύκλιον, τὴν ὁποίαν πάντες γνωρίζετε, ὅτι ἡ λύσις τοῦ ἀνατολικοῦ ζητήματος βαίνει γοργῷ τῷ βήματι, καὶ κατὰ τὴν ἰδικήν μου πεποίθησιν, ἡ ἐγκύκλιος ἐκείνη ἔβλαψεν, ἀντὶ νὰ ὠφελήσῃ, καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅλοι τὰς ὀλεθρίας ἐκείνας συνεπείας· ὑπῆρξαν ἄνδρες ἐν τῇ πολιτικῇ, καὶ ἐν τῇ πολιτικῇ τῆς Ἑλλάδος λίαν σπουδαῖοι, οἱ ὁποῖοι εἶπον, ὅτι ἡ Κρήτη ἐσαβανώθη ἐντὸς τοῦ ἀνατολικοῦ ζητήματος· διατί λοιπὸν ταράττεσθε;

§8ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό;

§9Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τὸ εἶπεν εἷς ἀρχηγὸς ἑνὸς κόμματος ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ἡ κρίσις τοῦ ἑνὸς εἶναι διάφορος τῆς κρίσεως τοῦ ἄλλου, ὥστε δὲν ἔπρεπε νὰ ψέξωμεν τόσον πολὺ τὸν ἀντιπρόσωπόν μας, διότι ἐξ ἀνάγκης, λέγω, παρέστη ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος καὶ οὐχὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἂν καὶ κατὰ τὴν ἰδικήν μου κρίσιν, ἡ παράστασίς του ὡς ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος ὑπερήσπισε καὶ τὰ δικαιώματα, καὶ μάλιστα τὰ δικαιώματα, τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μὴ θέλετε νὰ παίζωμεν μὲ τὰς λέξεις· τί θὰ εἰπῇ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος καὶ δικαιώματα τοῦ ἑλληνισμοῦ; τί θὰ εἰπῇ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων; Ἐγὼ, κύριοι, δὲν συνηγορῶ ὑπὲρ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρεσβεύουσιν, ὅτι ὁ κύριος Δηλιγιάννης δὲν ἐπολιτεύθη καλῶς, διότι τότε θὰ ἔλεγον· ἂν μᾶς ἔφερε τὴν Κρήτην καὶ τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Ἤπειρον, ἄ! δὲν μᾶς ἔφερε τὴν Μακεδονίαν, τὴν Θράκην, τὴν Μικρὰν Ἀσίαν· ποῦ εἶναι ὁ ἅγιος Τάφος, ποῦ εἶναι ἡ Ἰνδία, ὅπου ἐπῆγεν ὁ μέγας Ἀλέξανδρος καὶ ὅπου ἐπολέμησε τὸν Πῶρον; (ἱλαρότης.) Δὲν εἶναι αὐτοὶ λόγοι νὰ λέγωνται σπουδαίως ἐν τῇ Βουλῇ εἰμὴ μόνον πρὸς ἀντιπολίτευσιν· καὶ νομίζετε, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς θὰ ὠφελεῖτο, ἂν ἐκάμναμεν βιλαέτια μὲ ταῖς ψεύτικαις αὐταῖς διοικητικαῖς μεταῤῥυθμίσεις; ὄχι· ὁ Ἑλληνισμὸς θέλει τὴν ἕνωσίν του μετὰ τῆς Ἑλλάδος, αὐτὸ ἐπιδιώκει καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ ἡ Ἑλλὰς, διὰ νὰ γείνῃ ἓν κράτος· διότι δὲν ἐννοῶ κατὰ τί θὰ ὠφεληθῇ ἡ Κρήτη, ἐὰν λάβῃ τώρα αὐταῖς ταῖς ψεύτικαις διοικητικαῖς μεταῤῥυθμίσεις; Ἡ Κρήτη θέλει νὰ ἑνωθῇ μεθ’ ἡμῶν, καὶ τοῦτο ἐπεδίωκε καὶ ἐπιδιώκει. Αὐτὰ ἤθελα νὰ εἴπω ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς πολιτείας τοῦ ἀντιπροσώπου μας ἐν Βερολίνῳ. Τώρα ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ ἤδη. Τόσον τυφλοί, κύριοι, εἴμεθα ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως, τόσον ἐπωρώθη ἡ καρδία μας, ὥστε δὲν βλέπομεν τὸ χάος, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ῥίψωμεν τὸ Κράτος, καὶ δὲν αἰσχυνόμεθα ἑαυτοὺς ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπιψηφίσωμεν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως; τόσον ἐπωρώθημεν; Κύριοι, ὁμολογῶ, ὅτι ὁ Βουλευτὴς, ὅπως σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ τὰ πράγματα εὑρίσκονται, εὑρίσκεται εἰς πολιτικὴν ἀμηχανίαν καὶ ὀφείλει ἐν τῇ πολιτικῇ αὐτῇ ἀμηχανίᾳ νὰ σταθμίσῃ λίαν καλῶς τὰ πράγματα· ἐγὼ, ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου, ἰδοὺ πῶς ἐξετάζω τὰ πράγματα. Ἔχω μίαν Κυβέρνησιν καθεστηκυῖαν ἐνώπιόν μου· ἔχω τὸν λόγον ἑνὸς Πρωθυπουργοῦ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς, ὁ ὁποῖος μοῦ εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι, ἐξ ὅσων ἐγὼ γνωρίζω καὶ κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, ἴσως μέχρι τοῦ τέλους αὐτοῦ τοῦ ἔτους θὰ λήξῃ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ· ἔχω λοιπὸν μίαν ὁμολογίαν, ἔχω μίαν ὁμολογίαν ἑνὸς Πρωθυπουργοῦ. Ἔχω μίαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία μοὶ εἶπεν αὐτοὺς τοὺς λόγους. Τί ἔχομεν ἀφ’ ἑτέρου; Μίαν ἀντιπολίτευσιν διχογνωμοῦσαν, καθ’ ὅλα τὰ μέρη (θόρυβος). Μάλιστα διχογνωμεῖτε εἰς τὰ καίρια· ὁ κ. Τρικούπης εἶναι ὑπὲρ τῶν ἐξωτερικῶν παλαιῶν δανείων· ἀλλ’ ἡ μερὶς τοῦ κ. Δεληγεώργη τί πρεσβεύει περὶ τούτων; ὅλως τὰ ἐναντία. Καὶ τὸ ζωτικὸν ζήτημα σήμερον εἶναι τὸ τῶν οἰκονομικῶν. Τί πρεσβεύει ὁ κ. Ζαΐμης; Δὲν γνωρίζω. Πιστεύω ὅμως ὅτι καὶ αὐτὸς τ’ ἀποκρούει.

§10ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν σᾶς ἔδωκα τὸ δικαίωμα νὰ ἑρμηνεύητε τὸ φρόνημά μου, ὅταν ἐγὼ δὲν ἐξεφράσθην.

§11ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶπον, ὅτι πιστεύω.

§12ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ πιστεύητε· ἔχετε πληρεξούσιον;

§13ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τέλος πάντων δὲν γνωρίζω ποίαν ἰδέαν ἔχει· ἀλλ’ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν ὑπάρχει ἑνότης; Ὄχι· διότι ὁ κ. Λομβάρδος εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι θὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἔχει τὴν πολιτικὴν τοῦ Θεμιστοκλέους. Εἴπατέ μοι, σεῖς ἔχετε τὴν πολιτικὴν τοῦ Θεμιστοκλέους; Ἡμεῖς ὅμως τὴν ἔχομεν, καὶ τὸ ὁμολογοῦμεν. Βλέπετε, κύριοι, εἰς ποῖον δίλημμα ἔρχεται ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πρόκειται νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του· δὲν εἴμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς πόσον τυφλοί, ὥστε νὰ θέλωμεν τὴν καταστροφὴν τῆς Ἑλλάδος· ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του πρέπει νὰ σκεφθῇ, ἂν δύναται νὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις, καὶ μάλιστα εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις, ὅτε ἀπαιτεῖται Κυβέρνησις, ἰσχυρὰ, ἔχουσα ἑνότητα εἰς τὰς ἰδέας της. Διατί λοιπὸν μᾶς ὑβρίζετε, ὅτι, ἂν δώσωμεν τὴν ψῆφον ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, θὰ πράξωμεν τὸ μεγαλείτερον ἔγκλημα; Δὲν πρόκειται, κύριοι, νὰ δικάσωμεν τὴν Εὐρώπην ἐνταῦθα, διότι βεβαίως, καθὼς ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν, ἡ Ῥωσσία ἔκαμε τὸν πόλεμον ὄχι διὰ νὰ κατακτήσῃ, ἀλλὰ διὰ φιλανθρωπικοὺς σκοποὺς ἠγωνίσθη ὑπὲρ τῶν χριστιανῶν· καὶ τὸ Συνέδριον ἦλθε νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτὸ τὸ πρόγραμμα. Καὶ ἠξεύρετε διατί δὲν τὸ ἐφήρμοσε; Διότι ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος δὲν παρεστάθη εἰς τὸ Συνέδριον ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀλλ’ ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος!!! (ἱλαρότης). Ἐὰν παρίστατο ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, νὰ ἦσθε βέβαιοι ὅτι θὰ τὸ ἐφήρμοζε!! Εἶναι καιρὸς, κύριοι, ν’ ἀφήσωμεν αὐτὰς τὰς συζητήσεις τὰς ἀγόνους. Καὶ ἄλλοτε εἶπον τοῦτο, ὅταν ἐσυζητοῦμεν διὰ τὰς λεγομένας προπαρασκευὰς ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον, καὶ μ’ ὅλα ταῦτα οὐδεμία προπαρασκευὴ ἔγεινεν, ἕνεκα τῶν ἀναβολῶν καὶ τῶν συζητήσεων. Εἶνε καιρὸς, λέγω, νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων, καὶ ἂς ἀφήσωμεν κατὰ μέρος αὐτὰς τὰς μεταφυσικὰς θεωρίας δι’ ἄλλους. Ἡμεῖς νὰ σκεφθῶμεν οἰκογενειακῶς, πατριωτικῶς καὶ πρακτικῶς. Δύο καθαρὰ ἄνευ ὑπεκφυγῶν εἶναι τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα μᾶς διαιροῦν· μάλιστα, αὐτὸ τὸ ἐννοῶ ὅτι εἶναι πολιτικὴ καθαρὰ, ἄνευ ὑπεκφυγῶν· οἱ μὲν νὰ ἔλθωσι νὰ εἴπωσι καθαρὰ, ὅτι ἡμεῖς ἐννοοῦμεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν μεγάλην ἰδέαν.

§14ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό; (θόρυβος.)

§15Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ τὸ λέγω, δὲν τὸ λέγετε σεῖς.

§16ΔΟΥΜΑΣ. Ποῖος εἶναι τόσον ἐξηχρειωμένος (θόρυβος), ὥστε νὰ ἔλθῃ νὰ εἴπῃ τοιαῦτα; αὐτὰ εἶναι σοφίσματα (θόρυβος).

§17ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶμαι πολὺ καλλίτερος πατριώτης ἀπὸ σέ.

§18ΘΕΟΧΑΡΗΣ. (Πρὸς τὸν κ. Δούμαν.) Σὺ θὰ τοῦ κανονίσῃς τὸν τρόπον τοῦ συλλογίζεσθαι; (θόρυβος.)

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰμπορεῖτε, κύριε Δούμα, κατόπιν νὰ ἔλθητε νὰ τὸν ἀναιρέσητε.

§20Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Θέλετε ἡ Ἑλλὰς νὰ γείνῃ ἔθνος βιομηχανικὸν, νὰ καταγίνηται εἰς τὴν γεωργίαν, διὰ νὰ γείνῃ ἓν ἔθνος, ὅπως εἶναι ἡ Ἑλβετία, καὶ ἐὰν ὁ Θεὸς δώσῃ καὶ αἱ Δυνάμεις θελήσωσι νὰ μᾶς κάμωσι μεγάλους, αὐτὸ εἶναι μία ἰδέα, ἐγὼ τὴν σέβομαι, καὶ τὴν ἐκτιμῶ δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὴν ἔχουν. Ἡ ἄλλη ἰδέα εἶναι ἡ ἑξῆς: (βεβαίως νὰ μὴ ἀκολουθήσωμεν τὰ ἄκρα, διότι ἐγὼ δὲν εἶμαι ὀπαδὸς τῶν ἄκρων, ἀλλὰ νὰ ἀκολουθήσωμεν μέσην ὁδὸν) νὰ προετοιμαζώμεθα, νὰ προπαρασκευαζώμεθα, νὰ ἐκγυμνάζωμεν τὸν στρατόν μας, διότι κατέπεσε, νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν, τὸ στρατιωτικὸν φρόνημα ἐν Ἑλλάδι, καὶ ὅλοι μας δὲν θέλομεν νὰ γείνωμεν στρατιῶται, ἀλλ’ ἀποφεύγομεν τοῦτο, καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅ,τι συνέβη ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐφεδρείας. Αὐτὴν τὴν πολιτικὴν τὴν ἐννοῶ, διότι εἶναι πολιτικὴ ἐνεργὸς, ἡ ὁποία ἔχει ἓν μέλλον, ἡ ὁποία βεβαίως μίαν ἡμέραν δὲν δύναται παρὰ νὰ μεγαλώσῃ τὴν Ἑλλάδα. Διότι, κύριοι, μὴ φρονεῖτε ὅτι ὁ ἀγὼν ἔληξεν, εἶναι ἀρχὴ τοῦ ἀγῶνος· ἡ Ἀνατολὴ ποτὲ δὲν θὰ ἡσυχάσῃ, διότι κατοικεῖται ἀπὸ διαφόρους φυλάς, καὶ μάλιστα διάφοροι φυλαὶ ἠσθάνθησαν τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν καὶ ἐξηγέρθησαν, καὶ ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς νὰ ἐξεγερθῶμεν καὶ παρατηρήσωμεν κἄπως μακρύτερον τὰ πράγματα, διὰ νὰ μὴ εὑρεθῶμεν ἔξω τῶν θυρῶν, ὅπως εὑρέθημεν σήμερον.

§21Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν;

§22Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Μάλιστα.

§23Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅπως ὁμιλεῖτε αὐτὴν τὴν στιγμὴν, ὁμιλεῖτε ὑπὲρ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐζήτησε τὴν μέσην αὐτὴν ὁδόν.

§24Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ ὅ,τι ἐζήτησεν ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἦλθον νὰ τὸ ἀναιρέσω, ἀλλὰ νὰ τὸ συμπληρώσω.

§25ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἡ ἀντιπολίτευσις υἱοθετεῖ τὴν ἰδέαν σου.

§26Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Μέχρι προχθὲς συνεφώνει πληρέστατα μὲ τὸ Ὑπουργεῖον ὁ κ. Τρικούπης, καὶ δὲν ὑπῆρχε διαφωνία εἰμὴ ὡς πρὸς τὰς λεπτομερείας τῶν διαφόρων νομοσχεδίων. Ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Συνέδριον, διεφώνει, καὶ ὡς πρὸς τοὺς ἐφέδρους τὸ αὐτὸ σχεδὸν εἶπε καὶ ὁ κ. Ζαΐμης· ἀλλὰ στρατιώτας καὶ προπαρασκευὰς εὐρείας δύναται κανεὶς νὰ ζητήσῃ ἄνευ χρημάτων; Δὲν γίνεται, κύριοι βεβαίως θὰ ὑποστῶμεν θυσίας. Βεβαίως αἱ οἰκονομίαι εἶναι καλαὶ, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνουν· μὲ οἰκονομίαν δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν στρατιώτας, ἀλλ’ ἀπαιτοῦνται χρήματα, καὶ ἄνευ χρημάτων δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ τίποτε. Βεβαίως ἂν θέλητε αὐτὰ, θὰ ὑποστῶμεν καὶ τὰς θυσίας καὶ πρέπει νὰ τὸ εἴπωμεν φανερὰ καὶ εἰλικρινῶς καὶ ἄνευ ὑπεκφυγῶν. Θέλετε ν’ ἀπέλθουν οἱ ἔφεδροι· καὶ ἐγὼ τὸ θέλω ν’ ἀπέλθουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπηρέτησαν, ἀλλὰ νὰ ἔλθουν οἱ ἄλλοι· ἢ ὡς ἔφεδροι ἢ ὡς ἐθνοφρουρὰ, πρέπει νὰ γυμνασθῶσιν. Ὄχι νὰ φέρωμεν στρατιώτας, ὄχι νὰ ἦναι 18,000, ὄχι νὰ γείνῃ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο· αὐτὰ εἶναι μεμψιμοιρίαι, κύριοι. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἐγὼ θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν βλέπω τὴν ἀντιπολίτευσιν οὔτε ὁμοφωνοῦσαν, οὔτε ἔχουσαν σχέδιόν τι.

§27ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, οὐχὶ διὰ νὰ προσθέσω τι εἰς τὸ τοσαύτης εὐρείας συζητήσεως τυχὸν ζήτημα κατὰ τὸ διάστημα τῶν τεσσάρων τούτων ἡμερῶν. Ὄχι, κύριοι, τοιαύτην ἀξίωσιν οὔτε εἶχον, οὔτε δύναμαι νὰ ἔχω, ἀφοῦ τὸν λόγον ἔλαβον τοσοῦτοι διακεκριμένοι ἄνδρες ἐγκύπτοντες εἰς τὰ τοιαῦτα ζητήματα, μελετήσαντες αὐτὰ, καὶ τῶν ὁποίων ὁ λόγος ἔχει μεγίστην βαρύτητα. Δὲν δύναμαι βεβαίως μετὰ τοῦτο νὰ ἔχω τὴν ἀξίωσιν, ὅτι ἐγὼ θὰ ἐπιχύσω φῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ἀπαθῶς καὶ θρησκευτικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἤκουσα τὴν γενομένην συζήτησιν, διὰ νὰ μορφώσω ἰδίαν πεποίθησιν, καὶ ἐχάρην ὡς κατ’ ἀρχὰς ἐτέθη τὸ ζήτημα. Ἤκουσα τοὺς ἐμβριθεῖς ἄνδρας τῆς Βουλῆς ἀποφυγόντας πᾶσαν λέξιν, δυναμένην, ἔστω καὶ μακρόθεν, νὰ βλάψῃ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, ἢ ὁπωσδήποτε νὰ ἐπιδράσῃ εἰς τὴν κατάστασιν αὐτοῦ· ἐλυπήθην ὅμως, κύριοι, ὅταν εἶδον τὴν συζήτησιν παρεκτρεπομένην εἰς προσωπικὰς ἀντεγκλήσεις, ἐξεπλάγην δὲ, ὅταν ἤκουσα δριμείας λέξεις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ παρ’ ἀνδρὸς, τὸν ὁποῖον ὑπολήπτομαι καὶ ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ ἵσταται ὅπου ἡ πολιτεία καὶ οἱ συμπολῖταί του τὸν ἀνύψωσαν. Αὐτὸ ἐστάθη ἡ ἀφορμὴ, ἡ ὁποία μ’ ἔφερε σήμερον εἰς τὸ βῆμα, καὶ μόνον ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ χαρίσῃ ὀλίγας στιγμάς. Εἶμαι ὑποχρεωμένος δὲ νὰ θίξω τὸ ζήτημα κατὰ τοσοῦτον, καθ’ ὅσον ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω. Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὑπέβαλε διάφορα νομοσχέδια· ἡ ἀντιπολίτευσις πολὺ ὀρθῶς ᾐτήσατο νὰ μὴ προοδεύσῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν, μέχρις οὗ ἔλθῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐκθέσῃ τὰς ἰδέας της, τὸ πρόγραμμά της· καὶ ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις, ἐξέθεσε διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς τὰς ἰδέας της, κατέστησε προφανῆ τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον ὑπέβαλε τὰ νομοσχέδιά της, παρατηρήσεις ἐγένοντο ἐπὶ τῆς παρελθούσης διαγωγῆς αὐτῆς καὶ ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων· καὶ ἡ πρώτη συζήτησις οὐδὲν ἄλλο κατέδειξε, κύριοι, εἰμὴ ὅτι μικραὶ διαφωνίαι ὑπῆρχον μεταξὺ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως· μομφὴ ἐγένετο καθ’ ὅσον ἀφορᾶ τὴν διαγωγὴν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν ὡς πρὸς τὸν τύπον, ὑφ’ ὃν παρεστάθη ἐν τῷ συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, ἤτοι ὅτι δὲν παρεστάθη ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος. Καθ’ ὅλα τὰ λοιπὰ ἡ μόνη διάστασις ἐξεδηλώθη διὰ τὰ καθέκαστα τῶν μέτρων, ἀλλὰ περὶ αὐτῶν δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ λόγος, μέχρις ὅτου τὰ νομοσχέδια τεθῶσιν ὑπὸ συζήτησιν. Ἀλλά, κύριοι, ἡ συζήτησις δὲν ἐβράδυνε νὰ λάβῃ διαστάσεις τοιαύτας, ὥστε ὡρισμέναι καὶ ῥηταὶ κατηγορίαι ἀποδοκιμασίας ἐῤῥέθησαν, καὶ μία πρὸς μίαν ὑπεστηρίχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἡ Κυβέρνησις ὡρισμένως κατηγορήθη, καὶ λέγω ὡρισμένως, διότι ἐγένετο πολὺς λόγος ὅτι διὰ τῆς ψήφου της ἡ Κυβέρνησις προσπαθεῖ νὰ μᾶς σύρῃ, εἰ δυνατόν, νὰ ῥίψωμεν πέπλον εἰς τὴν διαχείρισιν, νὰ δώσωμεν συγχωροχάρτια εἰς αὐτὴν δι’ ὅ,τι ἔπραξε, καὶ ὑπὸ οἱανδήποτε ἔποψιν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές· τουλάχιστον τοιουτοτρόπως ἀντελήφθην τὴν πρότασιν. Ὡρισμένη κατηγορία ὑπεβλήθη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἕνεκα τούτου ἡ Κυβέρνησις εὑρέθη εἰς τὸ σημεῖον νὰ εἴπῃ, ὅτι κατόπιν τῶν κατηγοριῶν αὐτῶν δὲν δύναμαι νὰ μένω εἰς τὴν ἐξουσίαν, δὲν θέλω νὰ ἐξακολουθήσω νὰ κυβερνῶ τὸν τόπον, ἐὰν δὲν ἔχω τὴν δύναμιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὀφείλουν νὰ ἔχουν αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες θέλουν νὰ ἐξακολουθήσουν νὰ κυβερνήσουν αὐτὸν, καὶ μάλιστα εἰς τοιαύτας περιστάσεις. Ἀποτείνεται εἰς τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις, ζητεῖ τὴν ψῆφον αὐτῆς· δριμὺς καὶ λαῦρος τὸ βῆμα ἀναβαίνει ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου, καταπολεμῶν τὴν πρότασιν αὐτὴν, καὶ βεβαίως καταπολεμεῖ αὐτὴν διὰ τῆς εὐφραδείας καὶ τῆς δεινότητος ἐκείνης, ἥτις τὸν διακρίνει εἰς πᾶν ζήτημα. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἐκ τῶν χειλέων του ἐξέφυγον λέξεις, αἱ ὁποῖαι συνεκίνησαν καὶ ἐμὲ καὶ πολλοὺς τῶν συναδέλφων μου κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν. «Ἐὰν ἐπιψηφίσητε, εἶπεν, ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς θέλει ἐκληφθῆ ὅτι εἶναι ψῆφος προερχομένη ἐκ συναλλαγῆς· ἐὰν ψηφίσῃ, λέγει, ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἐξευτελίζεται. Κύριοι, τοσοῦτον μᾶλλον ἐξεπλάγην εἰς τὰς φράσεις αὐτὰς τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, καθ’ ὅσον ἐγὼ τὸν θεωρῶ ὡς πρότυπον κοινοβουλευτικῆς τάξεως καὶ εὐπρεπείας, καὶ δὲν ἐπερίμενον τοιαύτην μομφὴν ῥιπτομένην γενικῶς ἐναντίον ὅλων τῶν παρισταμένων ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Αἱ μομφαὶ, αἱ ῥιπτόμεναι ἐναντίον τῶν Βουλευτῶν, εἰσὶ μομφαὶ αἵτινες καταβιβάζουσι τὸ Κοινοβούλιον, ὡς καὶ τοὺς ἐν ταῖς ἕδραις τοῦ κοινοβουλίου τούτου καθημένους. Δὲν ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι, ἐὰν εἰς τὴν μομφὴν ταύτην ἀπαντήσω διὰ μομφῆς, θὰ ἔλθω εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἴσα ἴσα οἱ ἐχθροὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐπιθυμοῦσι νὰ δώσωσι; καὶ δὲν νομίζετε ὅτι ἐδικαιούμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἡ συναλλαγὴ ἐκείνη διὰ τὴν ὁποίαν σεῖς μᾶς κατηγορεῖτε ὅτι εἴμεθα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, σᾶς ἔθεσεν εἰς τὰς ἕδρας ἐκείνας; (Δεικνύει ὁ ἀγορεύων τὰς ἕδρας τῆς ἀντιπολιτεύσεως.) Δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἡ ὑπόσχεσις τῆς συναλλαγῆς ἐν τοιαύταις περιστάσεσιν εἶναι ταυτόσημος τῆς συναλλαγῆς, ἀφ’ οὗ σεῖς οἱ ὑποστηρικταὶ τῆς συναλλαγῆς θεωρεῖτε τὴν Κυβέρνησιν ὡς μὴ ὑπάρχουσαν;

§28ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Τοιοῦτοι συλλογισμοὶ ἐξ ἀντιδιαστολῆς δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένοι (θόρυβος).

§29ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἀξιότιμε κύριε Μαυρομαρᾶ, δὲν μὲ ἀφήσατε νὰ τελειώσω.

§30ΤΙΝΕΣ. Πολὺ καλὰ εἴπατε (θόρυβος).

§31ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Μὲ παρεξηγήσατε, διότι δὲν μὲ ἀφήσατε νὰ τελειώσω τὴν ἰδέαν μου, ὅτε θέλετε ἰδεῖ ὅτι ἄλλως ἐγὼ ἐννοῶ τὸ πρᾶγμα.

§32ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Ὅταν προσβαλλώμεθα, ἔχομεν τὸ δικαίωμα τῆς ἀμύνης.

§33ΤΙΝΕΣ. Τὸ βῆμα ἐκεῖ εἶναι.

§34ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Δὲν ἔλαβον τὸν λόγον ποσῶς οὔτε διὰ νὰ προσβάλω τινὰ, οὔτε διὰ νὰ ἐγγίσω (θόρυβος).

§35ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐμπρὸς, κύριε Βαλσαμάκη, τοὺς ἐκαυτηρίασες.

§36ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὑπόθεσιν, κύριοι, ἁπλῶς ἔκαμα, διότι σᾶς εἶπον, ὅτι σκοπὸν δὲν ἔχω νὰ προσβάλω οὐδένα, οὔτε νὰ ῥίψω μομφήν τινα· λέγω ἁπλῶς ὅτι, ἐὰν προκαλούμενοι ἀπαντῶμεν δι’ ἐκείνων τῶν φράσεων, διὰ τῶν ὁποίων σεῖς μᾶς προκαλεῖτε, ποῦ θὰ καταλήξωμεν; Εἰς τὴν μομφὴν ἐκείνην δὲν ἠδυνάμεθα ν’ ἀπαντήσωμεν, ὡς εἶπε καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὅτι εἰς τὰς ἕδρας ἐκείνας (δεικνύει τὴν ἀντιπολίτευσιν), πιθανὸν νὰ εὑρίσκωνται Βουλευταὶ, οἵτινες ἀπεδέχθησαν τὴν ἐκεῖθεν συναλλαγὴν, διότι ἡ Κυβέρνησις ἀπέκρουσε τὴν προτεινομένην εἰς αὐτὴν συναλλαγὴν, ἤτοι ὅ,τι λέγουσιν οἱ ἐχθροὶ τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις αὕτη δὲν εἶναι ἀντιπολίτευσις προερχομένη ἐκ πεποιθήσεων καὶ ἰδεῶν, ἀλλ’ ἐκ τῆς μανίας τῆς καταλήψεως τῆς ἐξουσίας; Ἀλλὰ ταῦτα πάντα, κύριοι, (ἕνεκα τούτου σᾶς παρεκάλεσα νὰ μὲ ἀφήσητε νὰ τελειώσω) τὰ ἀφίνω διὰ τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Κοινοβουλίου, διότι ἐγὼ οὐδένα τοιοῦτον μεταξὺ ὑμῶν παραδέχομαι, ἀλλὰ παραδέχομαι, ὅτι, ὅπως σεῖς κατὰ τὴν πεποίθησίν σας θὰ εἴπητε ὄχι, οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐκ πεποιθήσεως θὰ εἴπωμεν ναί. Ἁπλοῦν ζήτημα ἐμπιστοσύνης τίθεται, καὶ οἱ μὲν νομίζοντες, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὕτη δύναται νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον, οὐχὶ, κύριοι, ἀπολύτως καλῶς, ἀλλὰ σχετικῶς τουλάχιστον καλλίτερα ἀφ’ ὅ,τι ἡ διάδοχος κυβέρνησις, ψηφίζουσιν ὑπὲρ αὐτῆς, οἱ δὲ ἔχοντες τὴν ἐναντίαν ἰδέαν καταψηφίζουσιν. Ἀλλὰ, κύριοι, τοῦτο ἁπλῶς ἀνέφερα, καὶ τὸ ἀνέφερα ὡς παράδειγμα· ἠδυνάμην πολλὰ νὰ προσθέσω, ἀλλὰ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐκληφθῶ ὅτι ἀνέβην ἐπὶ τὸ βῆμα νὰ ῥίψω καὶ ἐγὼ μομφὴν κατὰ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ οὔτε κατ’ οὐδενὸς τῶν συναδέλφων μου. Ἀλλὰ, κύριοι, διατί ἀπαιτεῖτε σεῖς νὰ καταψηφίσωμεν τὴν Κυβέρνησιν; Ποῖαί εἰσιν αἱ κατηγορίαι, τὰς ὁποίας ἀποδίδετε εἰς αὐτήν; Καὶ πρῶτον ἐκάματε ὡρισμένας κατηγορίας; Ναὶ, κύριοι· αἱ κατηγορίαι, τὰς ὁποίας ἀπεδώσατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ὑπεχρεώθη νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εἰσὶν αἱ ἀκόλουθοι. Αʹ ὅτι παρεστάθη ὁ ἀπεσταλμένος τῆς Ἑλλάδος ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Βʹ κατηγορία, ἡ ἔξοδος καὶ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ. Γʹ κατηγορία, λόγοι τοῦ λόρδου Βήκονσφιλδ. Αὐταὶ εἰσιν αἱ τρεῖς ὡρισμέναι κατηγορίαι, τὰς ὁποίας ἀπεδώσατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας συζητεῖτε, καὶ αἵτινες ἐπροτάθησαν καὶ ὑπεστηρίχθησαν μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τοῦ λόγου καὶ τῆς φωνῆς, καὶ ἐπὶ τῶν κατηγοριῶν αὐτῶν, κατὰ τὴν πεποίθησιν, ἣν ἕκαστος ἔχει μορφώσει, προσκαλούμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον. Σᾶς εἶπον, καὶ πάλιν σᾶς λέγω, ὅτι δὲν ἀνέβην τὸ βῆμα διὰ νὰ προσθέσω τι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, οὔτε ποσῶς ἐνόμισα ὅτι εἶμαι ὁ κατάλληλος νὰ διαφωτίσω τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ὑποχρεοῦμαι νὰ ἐκφράσω τὴν ἰδέαν μου ὅσον τὸ δυνατὸν συνοπτικῶς, διὰ νὰ φθάσω εἰς τὸ συμπέρασμα καὶ σᾶς καταδείξω διατί θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πρώτη κατηγορία, ὡς εἶπον, εἶναι, ὅτι ὁ ἀπεσταλμένος τῆς Κυβερνήσεως δὲν παρεστάθη ὡς Ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἐπὶ τῆς κατηγορίας ὅμως ταύτης ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς ἀντιπολιτεύσεως; Ἓν τῶν ἐγκριτοτέρων μελῶν αὐτῆς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου «ὅπως καὶ ἂν παρεστάθη ὁ Ἀντιπρόσωπος ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου, εἴτε ὡς Ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, εἴτε ὡς Ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, οὐδεμία ἐξ αὐτοῦ ζημία ἐπῆλθεν εἰς τὸν Ἑλληνισμόν.» Κατ’ αὐτὴν λοιπὸν τὴν γνώμην ὑμῶν, ὁμολογεῖται ὅτι ἡ κατηγορία αὕτη δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν, ἀφοῦ οὐδὲ ζημίαν οὐδὲ βλάβην ἔφερεν. Ἔξοδος τοῦ στρατοῦ. Κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σᾶς ἀνέμνησαν τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἐνώπιον τῆς Διασκέψεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως μᾶς ἔκλεισαν τὴν θύραν δι’ ἕνα μόνον λόγον, διότι δὲν ὑπῆρχε ζήτημα Ἑλληνικόν· αὐτὴ εἶναι ἡ φράσις, ὁ μόνος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον μᾶς ἔκλεισαν τὰς θύρας τότε. Ἡ Κυβέρνησις σὺν τοῖς ἄλλοις σᾶς εἶπεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, καὶ τὴν πρόφασιν ταύτην ἠθέλησε νὰ προλάβῃ καὶ διέταξε τὸν στρατὸν νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων· ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ, ὅτι ὡς ἐκ τῆς ἐξόδου αὐτῆς ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα νὰ γεννηθῇ ζήτημα Ἑλληνικὸν, καὶ ἕνεκα τούτου ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου προσεκλήθημεν διὰ νὰ παραστήσωμεν τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Τί ἐπιχειρήματα φέρετε σεῖς, διὰ νὰ ἀποδείξητε τὸ ἐναντίον; Οὐδὲν ἄλλο, κύριοι, εἴπατε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἢ ὅτι ὡς ἐκ τῆς ἐπανόδου τοῦ στρατοῦ ἐβλάβη ἡ τιμὴ αὐτοῦ. Ἀλλά, κύριοι, κατά τί ἐνέχεται ὁ στρατὸς ἐὰν ὑπήκουσεν εἰς τὰς διαταγὰς τῶν ἀνωτέρων του; τοὐναντίον κατέδειξεν, ὅτι ἔχει ἓν ἐκ τῶν πρωτίστων συστατικῶν τοῦ στρατοῦ, τὴν πειθαρχίαν. Ὁ ἔντιμος κ. Λομβάρδος εἶπεν, ὅτι ἡ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ ἔφερε ζημίαν, διότι ὑπεχρεώθησαν, ὡς ἐκ τούτου, οἱ κάτοικοι τῶν ὁμόρων ἐπαρχιῶν νὰ ἐπαναστατήσωσιν· ἀλλὰ φρονῶ ὅτι σφάλλει, διότι, ὅταν ὁ στρατὸς ἐξῆλθεν, ἡ ἐπανάστασις ἦτο ἀκμαία καὶ ἡ κατάπαυσις αὐτῆς ὀφείλεται εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς Ἀγγλίας καὶ τῶν ἀπεσταλμένων αὐτῆς· ἀλλ’ ὁπωσδήποτε αὐτὴ μᾶς ἐχορήγησε τὸ δικαίωμα νὰ παρασταθῶμεν εἰς τὸ Συνέδριον καὶ νὰ ὑπερμαχήσωμεν ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τῶν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν. Ὁ Βήκονσφηλδ εἶπε, μᾶς λέγουν, (καὶ ἐδῶ ἄρχεται ἡ ἄλλη κατηγορία) ὅτι οἱ πληρεξούσιοι τῆς Ἑλλάδος εἶχον στρέψει ἀλλαχοῦ τὰ βλέμματά των, καὶ ἐπὶ τῶν ῥήσεων τούτων στηριζομένη ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπιπίπτει κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ βαρεῖαν κατηγορίαν κατ’ αὐτῆς ρίπτει. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐνθυμεῖσθε τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Τουρκία ἔτεινε τὴν χεῖρά της πρὸς τὴν Ῥωσσίαν, ἐνθυμεῖσθε τὴν σύγχρονον ἐγκύκλιον τοῦ Σαλισβουρὺ, ἐνθυμεῖσθε τὴν ἀποστολὴν τοῦ Λαγυάρδου εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὀφείλετε δὲ πρὸ πάντων νὰ ἐνθυμηθῆτε τί ἔλεγεν ἡ ἀντιπολίτευσις τῆς Ἀγγλίας κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν εἰς τὴν Κυβέρνησίν της. Ἢ θὰ γελάσῃς τὴν Τουρκίαν, ἢ θὰ γελάσῃς τὴν Ἑλλάδα· δὲν δύνανται ἀμφότερα νὰ συμβιβασθῶσιν. Ἐπῆλθε τὸ Συνέδριον, ἡ δὲ Ἀγγλία ἐξῆλθεν αὐτοῦ, ἔχουσα ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν Κύπρον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐπεκτείνασα τὸ Κράτος της καὶ ἐπὶ τῆς μικρᾶς Ἀσίας. Ἐπανέρχεται ὁ Βήκονσφιλδ εἰς τὴν Ἀγγλίαν· μομφαὶ ἐπιῤῥίπτονται κατ’ αὐτοῦ, ὁ δὲ Βήσκονφιλδ, ὅπως καθησυχάσῃ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἐξέφερε τοὺς λόγους τούτους. Πρέπει λοιπὸν ἡμεῖς νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐγκατελείφθη, διότι πράγματι ὁ Βήσκονφιλδ εἶδε τοὺς ἀπεσταλμένους τῆς Ἑλλάδος ρίπτοντας ἀλλοῦ τὴν προσοχήν των; Μέχρις οὗ δὲν ἔχομεν ἀπόδειξιν τοιαύτης μομφῆς, πῶς δυνάμεθα νὰ κατηγορήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος; Δὲν πιστεύω ὅτι εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἀπατηθέντες· τοῦτο θέλει ἀποδείξει τὸ μέλλον, ἀλλ’ ἐλπίζω, ἡ Ἀγγλία, ἡ κραταιὰ αὕτη Δύναμις, θὰ δυνηθῇ νὰ συμβιβάσῃ ἀμφότερα, καὶ ὡς ἠδυνήθη νὰ συμβιβάσῃ τὰ συμφέροντά της μὲ τὴν Τουρκίαν, θὰ δυνηθῇ νὰ ἐκπληρώσῃ καὶ τὰς ἀποφάσεις τοῦ Συνεδρίου. Ἀλλ’ ἐνῷ, κύριοι, πιστεύω ταῦτα πάντα, δὲν εἶμαι μακρὰν τοῦ νὰ ὑποθέσω, ὅτι οἱ λόγοι ἐκεῖνοι τοῦ λόρδου οὐδένα ἄλλον εἶχον σκοπὸν, εἰμὴ πῶς νὰ κραταιώσωσιν ἐν ἡμῖν τὴν πεποίθησιν ὅτι τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκεῖ πρέπει ἀείποτε νὰ τείνωμεν. Αὐταὶ, κύριοι, ἦσαν αἱ τρεῖς κατηγορίαι πρὸς τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἀπήντησε μεθ’ ὅλης τῆς δεινότητος τοῦ λόγου, στηριζομένη εἰς τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐπανειλημμένως σᾶς ἀνέγνωσε· καὶ ἐγεννήθησαν μὲν λογομαχίαι ὡς πρὸς τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, ἀλλ’ αὗται οὐδόλως, κατ’ ἐμὲ, διαστρέφουσι τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν αὐτῶν. Ἡ τοιαύτη συζήτησις ἐγένετο μὲν μετὰ λεπτότητος, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη νὰ καλύψῃ τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τῶν ἐγγράφων, καὶ ἡ μὲν ἀντιπολίτευσις ἐπεκαλέσθη τὸ ἔγγραφον τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος προσεκλήθη εἰς τὸ Συνέδριον παρὰ τοῦ Συνεδρίου καὶ οὐχὶ παρὰ τῆς Ἀγγλίας, καὶ τὸ Συνέδριον ἑπομένως διετύπωσε τοὺς ὅρους καθ’ οὓς ὤφειλε νὰ παρασταθῇ. Σᾶς εἶπεν ὁ Ὑπουργὸς, ὅτι οὔτε κἂν ἠδυνήθη νὰ συναντηθῇ πρὸ τῆς ἀποφάσεως μετὰ τοῦ ἀπεσταλμένου τῆς Γαλλίας, ὅπως ἀποδώσητε εἰς αὐτὸν τὴν μομφὴν, ὅτι προέτρεψε τοὺς ἀπεσταλμένους ἐκείνους νὰ φέρωσι τὴν πρότασιν, ὡς τὴν ἔφερον ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου· ποίαν δὲ ἀπόδειξιν φέρετε σεῖς, ὅπως ἀποκρούσητε τὸν ἰσχυρισμὸν τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος δίδεται ἐπισήμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου; Ἀλλὰ, κύριοι, σᾶς λέγω καὶ πάλιν, δὲν ἔλαβον τὸν λόγον διὰ νὰ ἐπιχειρήσω συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἐκκρεμοῦς ζητήματος, οὔτε διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἔχει ἀνάγκην ὑποστηρίξεως. Ἁπλῶς καὶ μόνον λαβὼν τὸν λόγον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὴν βαρεῖαν λέξιν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου, ὑπεχρεώθην μόνον νὰ θίξω τὸ ζήτημα, ἵνα σᾶς εἴπω ὅτι, ὡς σεῖς ἔχετε ἐσχηματισμένην πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι κατακριτέα δι’ ὅσα ἔπραξεν, οὕτω καὶ ἡμεῖς ἔχομεν πεποίθησιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀξία κατηγορίας, καὶ ἑπομένως ἐν πληρεστάτῃ πεποιθήσει θὰ δώσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν ψῆφόν μας. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐκτὸς τῶν κατηγοριῶν τούτων, ἐπεκαλέσθητε τὴν οἰκονομικὴν κρίσιν τοῦ τόπου, ἐθίξατε τὸ ζήτημα τῆς ἐφεδρείας, ἀλλ’ οὔτε τὸ οἰκονομικὸν μέρος, οὔτε τὸ ζήτημα τῆς ἐφεδρείας ἔχει σχέσιν μὲ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον θέτει ἡ Κυβέρνησις. Ταῦτα θὰ ἀποτελέσωσιν ἀντικείμενον συζητήσεως, ὅταν μεταβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν νομοσχεδίων· ἡ ψῆφός μας ἤδη ἀποβλέπει εἰς τὴν κατηγορίαν τὴν ὁποίαν ῥητῶς καὶ ὡρισμένως ἀπεδώσατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας κατ’ ἐξακολούθησιν ἀνεπτύξατε.

§37ΜΙΛΗΣΗΣ. Μᾶς ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Σᾶς ὑπομιμνήσκω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς χθὲς ῥητῶς ἐδήλωσεν, ὅτι εὐθὺς ὡς ἐκφράσῃ ἡ Βουλὴ τὴν ἐπιδοκιμασίαν της, θὰ καλέσῃ ἀμέσως τὴν τρίτην σειρὰν τῆς ἐφεδρείας· ἡ ψῆφός σας λοιπὸν περὶ ἐπιδοκιμασίας συνεπάγεται ἀναγκαίως τὴν πρόσκλησιν τῆς τρίτης σειρᾶς τῆς ἐφεδρείας. Σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν αὐτὴν, διὰ νὰ μὴ πλανηθῆτε.

§38ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι προτίθεται νὰ ἀπολύσῃ ἀμέσως τὴν ἐν ἐνεργείᾳ ἐφεδρείαν, θέλει δὲ καλέσει, ὅταν προηγουμένως λάβῃ τὰς πιστώσεις, τὴν τρίτην σειράν.

§39ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ ἐπιδοκιμασία, ἐὰν πρόκηται νὰ ἔχῃ συνεπείας, εἶναι ἐπιδοκιμασία τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προτείνει ἡ Κυβέρνησις, οὐχὶ τῶν προσώπων· πρόκειται περὶ ἐπιδοκιμασίας πολιτικῆς.

§40ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ὁ παραδεχόμενος τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως παραδέχεται ἐκ τῶν προτέρων τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα προτείνει. Τὸ ζήτημα εἶναι τὸ ἀκόλουθον, ἐὰν μετὰ τὰς ἀποδοθείσας κατηγορίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ μένῃ εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου· ἰδοὺ ἡ πρότασις «ἡ Βουλὴ ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τὰ νομοσχέδια, κύριοι, θὰ ὑποστῶσιν ἄλλην συζήτησιν, πιθανὸν δὲ κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτῶν νὰ πεισθωσί τινες οὕτως ἢ ἄλλως. Οὐδεὶς διὰ τῆς σημερινῆς ψήφου δεσμεύεται διὰ τὸ μέλλον· ἑπομένως δὲν ὑπάρχει ἡ σημασία, τὴν ὁποίαν δίδετε εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐφεδρείας. Ἐννοῶ τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι προκαλοῦσι τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἐννοῶ τὴν προσπάθειαν, ἥτις γίνεται ὅπως ἀναμιχθῶσι τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης. Τὸ ζήτημα τῆς ἐφεδρείας, κύριοι, εἶναι σπουδαῖον, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἡμᾶς τοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, διότι ὁ Βουλευτὴς, ὅστις θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς ἐφεδρείας, δὲν θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν εὐάρεστον θέσιν εἰς ἣν ὁ Βουλευτὴς ὅστις θὰ ψηφίσῃ κατά. Ἀλλ’ ἡμεῖς, κύριοι, δὲν θὰ διστάσωμεν, ὅταν πεισθῶμεν ὅτι ὀφείλει νὰ προσκληθῇ ἡ ἐφεδρεία, καὶ θέλομεν ἀδιαφορήσει ὡς πρὸς τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχῃ ὡς πρὸς ἡμᾶς. Ἀναμένομεν, κύριοι, τὴν ἐντύπωσιν τὴν ὁποίαν ὡσαύτως θὰ ἐγείρῃ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα. Εἴμεθα εἰς διηνεκῆ ἐπαφὴν μὲ τοὺς ἐπαρχιώτας μας, γνωρίζομεν τὴν θέσιν τὴν οἰκονομικὴν τῶν ἐπαρχιῶν, γνωρίζομεν τὴν ὑπερτίμησιν τὴν προερχομένην ὡς ἐκ τῆς ἐκπτώσεως τοῦ χαρτονομίσματος, ἐνδιαφερόμεθα πληρέστατα ὅσον ἀφορᾷ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν· γνωρίζομεν ὅλα ταῦτα, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἀνώτερον συμφέρον μᾶς ἐπιβάλλει νὰ παραδεχθῶμεν τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα παρουσίασεν ἡ Κυβέρνησις. Ἤθελον ἐννοήσει τὸν ἀξιότιμον κ. Ζωχιὸν καταφερόμενον κατὰ τῆς προτάσεως ταύτης, διότι ἔχει τὴν αὐτὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἐξέφρασε καὶ ἄλλοτε, ἀλλὰ σεῖς οἵτινες ἀπεφασίσατε, καὶ πολὺ ὀρθῶς, νὰ ὑποβληθῇ τὸ Κράτος εἰς ὅλας τὰς θυσίας εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθη, πρέπει ν’ ἀποφύγητε σήμερον τὴν μικρὰν ταύτην θυσίαν, ἐνῷ τὸ ζήτημα μένει εἰσέτι ἐκκρεμές; Ἤθελον σᾶς ἐννοήσει, ἂν πολεμοῦντες τὴν Κυβέρνησιν ἐλέγετε ὅτι δὲν ἔχομεν ἐλπίδα, ἀλλὰ σεῖς φρονεῖτε τὸ ἐναντίον. Πῶς δύνασθε λοιπὸν νὰ ἀπαιτήσητε, ὅπως ἡ Κυβέρνησις σταματήσῃ εἰς τὰ μισὰ μέτρα; Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ὀρθόν. Πρέπει νὰ χορηγήσητε τὰ ἀναγκαῖα μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἢ νὰ ὑποδείξητε τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πράγματι δύνανται νὰ ἀνορθώσωσι τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου· διότι ἡ διατήρησις 18,000 στρατοῦ ἐπιβαρύνει τὸν προϋπολογισμὸν μὲ 7,000,000 ἢ 8,000,000. Σεῖς δὲ παραδέχεσθε τὰς 18,000 στρατοῦ, ἀλλὰ σταματᾶτε μόνον εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον· ἂν τοὐλάχιστον μᾶς ὑπεδεικνύετε, ὅτι πράγματι ἡ λύσις τοῦ ζητήματος εἶναι πολὺ ἀπωτέρω ἀφ’ ὅσον ἡμεῖς νομίζομεν, ἤθελον σᾶς ἐννοήσει. Ἀλλ’ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει τὸ ἐναντίον, καὶ ἀπαιτεῖτε σεῖς νὰ μὴ πεισθῶμεν εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τοῦ ἔχοντος ὅλην τὴν εὐθύνην, ἀλλ’ εἰς τοὺς ἰδικούς σας, καὶ νὰ καταψηφίσωμεν τὴν Κυβέρνησις δι’ οἰκονομικὸν λόγον, ἐν ᾧ οὐδεμίαν ῥιζικὴν οἰκονομίαν προτείνετε; Λαλεῖτε περὶ πολέμου· καὶ τίς ὑπεστήριξεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ σταθῇ ἀντιμέτωπος τῆς Τουρκίας; τίς ὑπεστήριξεν, ὅτι θὰ ἔλθωμεν εἰς μονομαχίαν μετὰ τῆς Τουρκίας; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σαφῶς καὶ καθαρῶς ὑπέδειξεν, ὅτι δύναται νὰ παρουσιασθῇ περίστασις, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ λάβωμεν ἀνάγκην τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων. Δύναται νὰ ἐπέλθῃ διπλωματικὴ λύσις τοῦ ζητήματος, καὶ ἡ Τουρκία νὰ μᾶς εἴπῃ, ἰδοὺ αἱ ἐπαρχίαι, καταλάβετε αὐτάς· ἀλλ’ ἐκεῖ δυνατὸν νὰ εὕρωμεν στρατὸν τακτικὸν, ἔχοντα τὴν σημαίαν τῆς ἀνταρσίας, καὶ Ἀλβανοὺς διεκδικοῦντας δῆθεν τὸ ἔδαφος ὡς ἴδιον. Πρέπει λοιπὸν νὰ μὴ ἔχωμεν τὴν δύναμιν νὰ διεκδικήσωμεν τὸ ἔδαφος, τὸ ὁποῖον ἡ Τουρκία μᾶς παραχωρεῖ; Θέλετε νὰ ἐξευτελισθῶμεν μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου; Ἐννοῶ τὸν κ. Ῥικάκην ἔχοντα ἰδέαν ἐναντίαν, ἀλλὰ τὴν γνώμην του ποῦ στηρίζει; εἰς τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ διπλωματία, ἂν θὰ λύσῃ τὸ ζήτημα, δὲν θὰ τὸ λύσῃ μόνον διπλωματικῶς, ἀλλὰ θὰ προετοιμάσῃ τὴν εἴσοδόν μας πανηγυρικὴν εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, καὶ θὰ μᾶς ἐγκαθιδρύσῃ.

§41ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι· εἶπον ὅτι, ἅμα τὸ ζήτημα λυθῇ διπλωματικῶς καὶ ἡ Πύλη ὑποχωρήσῃ, δὲν ἔχομεν οὔτε ἀνάγκην κατοχῆς, οὔτε μέσον στρατοῦ, ἀλλὰ θὰ εἰσέλθωμεν ἐν παρατάξει καὶ ἐν θριάμβῳ.

§42ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ φρόνημά σας, καὶ τὸ σέβομαι· τὸ ἀνέφερον μόνον, ἵνα ἀποδείξω ὅτι εἶσθε συνεπής. Ἔχομεν ὅμως τὰ προηγούμενα, τὰ ὁποῖα πᾶν ἄλλο μᾶς διδάσκουν.

§43ΡΙΚΑΚΗΣ. Τῆς Βοσνίας καὶ Ἑρζεγοβίνης, ἀλλ’ ὑπάρχει μεγάλη διαφορὰ ἀλλοίμονον εἰς τὴν Ἑλλάδα ἂν θὰ παίξῃ τὸν ρόλον τῆς Αὐστρίας, εἶναι ὕβρις διὰ τὴν Ἑλλάδα.

§44ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἡ Θεσσαλία καὶ Ἤπειρος κατοικοῦνται, κ. Ῥικάκη, ἀπὸ Ἕλληνας. Τὰ ὀλίγα ταῦτα ἐξέθεσα ἁπλῶς, ἵνα κάμω μικρὰν νύξιν τῶν λόγων, οἵτινες μὲ πείθουσι νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ διὰ νὰ ἀποκρούσω τὰς βαρείας ἐκείνας λέξεις, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἀπηύθυνε κατ’ ἐκείνων, οἵτινες θὰ δώσωσι ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ εἶναι αὐτοὶ οἱ λόγοι μόνον, τοὺς ὁποίους ὀφείλει ὁ Βουλευτὴς νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅταν πρόκηται νὰ ψηφίσῃ τὴν πρότασιν ταύτην; καὶ δὲν ἔχει δικαίωμα καὶ ὑποχρέωσιν ὁ Βουλευτὴς νὰ κρίνῃ κατὰ τὰς πεποιθήσεις του καὶ νὰ ἐκτιμᾷ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ τῶν πολιτευομένων; Δὲν ὀφείλει καὶ νὰ σκεφθῇ, ἂν κρημνίζων τὴν ὑπάρχουσαν Κυβέρνησιν δίδῃ ἑτέραν εἰς τὸν τόπον, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις αὕτη θὰ ἦναι καλλιτέρα τῆς ὑπαρχούσης; Ταῦτα πάντα, κύριοι, ἔχων ὑπ’ ὄψιν, ὀφείλω νὰ ὑποστηρίξω τὴν ὑπάρχουσαν Κυβέρνησιν.

§45ΤΖΑΝΕΣ. Προτιμοτέρα εἶναι ἡ ὁδὸς πρὸς τὸν τάφον, ἔλεγέ ποτε ὁ μέγας πολιτικὸς καὶ στρατηγὸς τῶν Ἀθηνῶν, ἢ ἡ ἄγουσα εἰς τὸ βῆμα. Οὐχὶ διότι ἐν Ἀθήναις τὸ βῆμα μετεωρεῖτο καὶ ἡ ἐν αὐτῷ ἄνοδος ἦτο δυσχερὴς, ἀλλὰ διότι εἶναι θέσις, ἐκ τῆς ὁποίας μεγάλην ὀφείλει ὁ ἀγορεύων νὰ καταβάλλῃ προσοχὴν, ἐκφέρων τὰς σκέψεις του καὶ τὰς διανοήσεις αὐτοῦ. Ἐφρόντισα, κύριοι, πάντοτε νὰ τὸ ἐννοήσω, καὶ μάλιστα ἐπὶ πέντε ἡμέρας, καθ’ ἃς ἤκουσα τοὺς ἐπιφανεστέρους τῶν ῥητόρων καὶ πολιτικῶν μας· ἐφρόντισα νὰ μάθω πολλὰ, ἀλλὰ, ἂν καὶ εἶχον ἀπόφασιν νὰ μὴ σᾶς ἐνοχλήσω ὁμιλῶν, περίστασίς τις μὲ ἠνάγκασε χθὲς νὰ ἀθετήσω τὴν ὑπόσχεσιν τὴν ὁποίαν ἔδωκα εἰς ἐμαυτόν. Κύριοι συνάδελφοι, ὅταν σᾶς ῥαπίζῃ χειρῶναξ καὶ κοινὸς ἄνθρωπος, δὲν σᾶς πονεῖ, ἂν καὶ τὸ ῥάπισμα ἦναι ἰσχυρὸν προερχόμενον ἐκ βαναύσου χειρός· ἀλλ’ ὅταν σᾶς ῥαπίζῃ ἄνθρωπος σημασίας, ἄνθρωπος, περὶ τοῦ ὁποίου ἔχετε ἐξαίρετον καὶ μοναδικὴν ἰδέαν, τότε τὸ ῥάπισμά του, ὅσον καὶ ἂν ᾖ λεπτὴ ἡ χείρ του, εἶναι ὀδυνηρόν. Χθὲς ἐῤῥαπίσθημεν, καὶ ἐῤῥαπίσθημεν τοσοῦτον, ὥστε τὸ ῥάπισμα ἀκόμη ἐξακολουθεῖ νὰ ἐνοχλῇ τὴν ἐμὴν παρειάν· ἐῤῥαπίσθην καὶ ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν παρ’ ἀνδρὸς, περὶ τοῦ ὁποίου εἶχον ἐξαίρετον ἰδέαν καὶ τὸν ὁποῖον σέβομαι καὶ θὰ ἐξακολουθῶ νὰ σέβωμαι· ἰδοὺ τὸ ῥάπισμα, καὶ δυστυχῶς, κύριοι, παρατηρῶ ὅτι τοσοῦτον σκόπιμον ἦτο τοῦτο, ὥστε καὶ εἰς τὴν διόρθωσιν τοῦ ἀντιπροσωπεύοντος τὰς ἀρχάς του φύλλου ἐξακολουθεῖ μέ τινα τροποποίησιν νὰ ἐπιμένῃ· «Τοιαύτη ἀπόφασις, ἣν ζητεῖτε, δὲν εἶναι ψῆφος ἐμπιστοσύνης, ἀλλὰ ψῆφος ἣν δίδει ἡ Βουλὴ συνεπείᾳ συναλλαγῆς». Τὸ δὲ φύλλον του ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς διορθώσας, προσέθεσεν· ἀλλὰ πῶς θέλετε νὰ χαρακτηρίσω τὴν προσθήκην αὐτὴν, παραχάραξιν ἢ παραποίησιν, πῶς θέλετε νὰ τὴν ὀνομάσω, εἴπατέ το σεῖς οἱ ἴδιοι. «Τί θὰ ἦτο τοιαύτη τυφλὴ ἀπόφασις τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἢ ἐκείνη, τὴν ὁποίαν οἱ ἐχθροὶ τῆς Βουλῆς προσάπτουσιν αὐτῇ, ὅτι τὴν ψῆφόν της δίδει οὐχὶ ἐκ πεποιθήσεως ἀλλ’ ἐκ συναλλαγῆς.» Βλέπετε ὅτι εἶναι τὸ αὐτὸ, καὶ ἐπιτρέπεται νὰ ἐξακοντίζῃ ἐξυβρίσεις καὶ μομφὰς, αἱ ὁποῖαι ἀποδίδονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελῶ μέρος· δὲν πιστεύω ὑμεῖς, κύριοι, νὰ ἀνεχθῆτε τοιοῦτον ῥάπισμα, ἀλλ’ ἂν τὸ ἀνεχθῆτε σεῖς, ἐγὼ δὲν τὸ δέχομαι. Δὲν εἶναι, ἀξιότιμε ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὰ, ὀπαδὸς τῆς συναλλαγῆς τὸ ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, καὶ ἀποκρούω διαῤῥήδην ὅτι ἦλθεν εἰς συναλλαγὴν πρὸς συγκρότησιν κυβερνήσεως ἡ Βουλὴ τῆς Πατρίδος, οὔτε ἐγώ· ἐγὼ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μου μένων ἐξήσκησα ἐπάγγελμα ἐπιστημονικόν· δὲν ἔχεις λοιπὸν τὸ δικαίωμα νὰ ἀπευθύνῃς τοιαύτας αἰτιάσεις καὶ τοιοῦτον ῥάπισμα κατὰ τῆς Βουλῆς τῆς πατρίδος σου καὶ ἡμῶν τῶν συναδέλφων σου. Κύριοι, ἐσεβόμην τὸν ἄνδρα καὶ θέλω ἐξακολουθεῖ νὰ σέβωμαι αὐτὸν, ἀλλὰ θέλω διατηρήσει τὴν ὀδύνην τοῦ δοθέντος ἡμῖν ῥαπίσματος μετὰ τῆς ἰδέας, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ αὐτοὶ οἱ διαπρεπεῖς ἄνδρες, ὁπόταν ἀνέρχωνται εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, μᾶλλον πρέπει νὰ προτιμῶσι τὴν ἄγουσαν πρὸς τὸν τάφον ἢ τὴν πρὸς αὐτὸ, ἀπροσεκτοῦντες. Κύριοι, δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἐπιτείνω τὸν λόγον, οὔτε θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἔρευναν ζητήματος ἐξαντληθέντος καὶ ἀπαιτοῦντος πολιτικὴν δεινότητα, καὶ γνώσεις οὐχὶ ἐκ τῶν παραθύρων, ἀλλ’ ἐκ τῆς θύρας· ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶπεν, «ὅστις ἐκ τοῦ παραθύρου εἰσέρχεται, κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής.» Θέλω μόνον ὀλίγα ἐκθέσει εἰς τὴν Βουλὴν περὶ ἐφέδρων, διότι ἀντιπροσωπεύω ἐπαρχίαν, ἡ ὁποία καὶ φόρους καὶ αἷμα πλειότερον δίδει εἰς τὴν πατρίδα· θέλω εἴπει τινὰ, διὰ νὰ δυνηθῶ νὰ πείσω ὑμᾶς, ἔντιμοι συνάδελφοι, ὅτι τὸ φάντασμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρέστη εἰς τὴν ὄψιν τῆς Βουλῆς, ἡ ἐφεδρεία, δὲν εἶναι φάντασμα, εἶναι ὡραίον τι, εἶναι λαμπρὰ παρθένος, ἥτις μίαν ἡμέραν θέλει προσφέρει πρὸς αὐτὴν τὸν στέφανον τῆς δόξης. Ὑπεστήριξα, καὶ ἰδιαιτέρως εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἰδέαν, ὅτι οἱ ἔφεδροι πρέπει ν’ ἀπολυθῶσι, διότι πράγματι ἀρκετὰ παρεκρατήθησαν εἰς τὰς τάξεις, καὶ ἐκ τούτου πολλὰ κακὰ προέκυψαν. Δὲν ἀποκρούω δὲ νὰ κληθῇ ἡ νέα τάξις τῆς ἐφεδρείας, ὅσον ἔνεστι τάχιστα. Ὁ Ἕλλην οὐδέποτε ἠρνήθη νὰ προσφέρῃ τὸν φόρον του καὶ τὸ αἷμά του, καὶ ἐὰν κληθῇ ἡ τρίτη καὶ ἡ τετάρτη σειρὰ τῆς ἐφεδρείας, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θέλουσι προθυμότατα προσέλθει εἰς τὸ καθῆκον. Πάντοτε εἶπον καὶ ὑπεστήριξα, ὅτι πρέπει νὰ καταργηθῶσι τὰ στρατόπεδα καὶ οἱ ἔφεδροι νὰ ἐκπαιδευθῶσιν εἰς τὰς Ἐπαρχίας των· ἐὰν τοῦτο γείνῃ, θὰ διορισθῶσιν οἱ ἀπαιτούμενοι προγυμνασταὶ, καὶ θὰ προσέλθουν προθυμότατα. Θέλω τὴν ἐφεδρείαν νὰ συνέλθῃ ὅσον ἔνεστι τάχιον, διότι βλέπω ἀναφαινόμενα εἰς τὸν ὁρίζοντα τῆς Ἀνατολῆς μικρά τινα σημεῖα μαῦρα, τὰ ὁποῖα εἶνε νεφύδρια, ἀλλ’ ὅμως δύνανται νὰ ἐπιφέρουν τὴν τρικυμίαν. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἔχωμεν στρατὸν, διότι δὲν δυνάμεθα καὶ νὰ εἴπωμεν ὅτι πρέπει νὰ ταχθῶμεν εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς πολιτικῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως. Οἱ ἔφεδροι λοιπὸν πρέπει ν’ ἀπολυθῶσι, πρέπει ἡ τρίτη καὶ ἡ τετάρτη κατηγορία νὰ συνέλθῃ, καὶ πρέπει νὰ δοθῶμεν ὅλαις δυνάμεσιν εἰς τὴν ἐκγύμνασιν στρατοῦ, ἀρκοῦντος, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς πατρίδος. Θέλω ὅμως ἐκθέσει τὰς ἰδέας μου ὡς πρὸς τὸν στρατὸν αὐτὸν, καὶ πιστεύω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει τὰς ἀσπασθῆ. Δὲν λέγω, ὅπως ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου εἶπεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει στρατός. Ὑπάρχει στρατὸς, ἀλλ’ ὑπάρχει ὑπὸ περιστάσεις, αἵτινες τὸν διαφθείρουν. Θέλω λοιπὸν τὸν στρατὸν τῆς Ἑλλάδος συγκεντρωμένον εἰς τὰς τάξεις του, εἰς τὸ καθῆκόν του, εἰς τὸν προορισμόν του· δὲν θέλω τὸν στρατιώτην νὰ συνοδεύῃ εἰσπράκτορας, νὰ καταδιώκῃ φυγοδίκους, νὰ εἰσπράττῃ φόρους, δὲν τὸν θέλω, τέλος πάντων, νὰ ἐξαχρειοῦται, διότι τοιουτοτρόπως ἐξαχρειούμενος μεταβάλλεται εἰς Βασιβουζοῦκον, καὶ ὄχι εἰς Ἕλληνα στρατιώτην. Ὅταν συζητηθῶσι τὰ νομοσχέδια περὶ στρατοῦ, θέλω λάβει τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν πλεῖστα περὶ αὐτοῦ. Κύριοι, πιστεύω ὅτι πολλοὶ ἐξ ὑμῶν, μὴ κατοικοῦντες εἰς τὰς ἐπαρχίας, δὲν ἔχετε πλήρη ἰδέαν τῆς καταστάσεως τῶν τόπων ἐκείνων, καὶ πολλάκις σφάλλετε. Οὐδέποτε ὁ ἔφεδρος ἠρνήθη νὰ προσέλθῃ· προσῆλθεν, ὁσάκις ἐκλήθη.

§46Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὅταν δὲν ἐξαιρεθῇ, ἔρχεται.

§47ΤΖΑΝΕΣ. Κύριοι, δὲν εἶνε δυνατὸν νὰ βελτιωθῶσι τὰ στρατολογικὰ συμβούλια· πρέπει νὰ καθαιρεθῶσιν. Ἐὰν δοθῇ, κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἐπιθεώρησις εἰς ἐπιτροπὴν συγκειμένην ἀπὸ τὸν Ταγματάρχην, ἀπὸ τὸν Ὑπασπιστὴν τοῦ τάγματος καὶ ἀπὸ τὸν ἀρχαιότερον Λοχαγὸν, τί φρονεῖτε, θὰ γείνουν ἀδικίαι;

§48Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Πλεῖσται.

§49ΤΖΑΝΕΣ. Τότε ἂς κάμῃ τὴν διαθήκην του ὁ τόπος, διότι εἶναι ἐξηχρειωμένος ὅλος ὁ κόσμος. Ὄταν παύσῃ λοιπὸν ὁ στρατὸς νὰ συνοδεύῃ τοὺς εἰσπράκτορας, νὰ καταδιώκῃ τοὺς κακούργους, τότε θὰ ἔχωμεν τὸν στρατὸν ἐκεῖνον, τοῦ ὁποίου ἡ πατρὶς ἔχει ἀνάγκην. Εἶπον, ὅτι δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ εἰσέλθω εἰς ζήτημα ἐξαντληθὲν, ἀρκοῦμαι εἰς ὅσα ἐλέχθησαν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤθελον νὰ εἴπω, τὸ εἶπον, ὅτι δὲν ἤθελον, ἐγὼ τοὐλάχιστον, πρώτην φορὰν εἰσερχόμενος εἰς τὸ κοινοβούλιον, νὰ προσβληθῶ, ἀφοῦ ἐγὼ εἰς τοῦ παρελθόντος, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τὸ εἴπω, τὰς ἀσχημίας, ἐὰν ὑπῆρξαν τοιαῦται, δὲν ἐνέχομαι ποσῶς.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ λοιποὶ ἐγγεγραμμένοι παραιτοῦνται· ἑπομένως κηρύττω ἀποπερατωμένην τὴν συζήτησιν. Δύο ἔγγραφοι προτάσεις ὑπεβλήθησαν μετὰ τὴν μακρὰν συζήτησιν, ἡ τοῦ Βουλευτοῦ Οἰτύλου κ. Ἰωάννου Μαυρομιχάλη καὶ ἡ τοῦ Βουλευτοῦ Πατρῶν κ. Ῥικάκη. Θέλουν ἀναγνωσθῆ καὶ αἱ δύο. «Ἡ Βουλὴ ἐπιδοκιμάζουσα τὴν ἄχρι τοῦδε πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἡ τοῦ κ. Ῥικάκη ἔχει οὕτω· «Ἡ Βουλὴ μὴ παραδεχομένη τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐκτεθεῖσαν περὶ ἐφεδρείας καὶ περὶ ἀδείας πρὸς ἐκτάκτους δαπάνας γνώμην, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§51ΦΙΛΗΜΩΝ. Χθὲς, ὅτε ὑπεβλήθη ἡ πρότασις τοῦ συναδέλφου κ. Μαυρομιχάλη περὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ παρελθὸν, ἀνεπτύχθη ἡ ἰδέα, ὅτι ἡ πρότασις ἦτο ἀπαράδεκτος. Τὴν ἰδέαν αὐτὴν θὰ μοὶ ἐπιτρέψουν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, οἵτινες τὴν ἀνέπτυξαν, νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ· εἶχε δίκαιον καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅταν ὑπεστήριξαν τὸ ἀντίθετον. Πόρισμα τῆς μακρᾶς συζητήσεως τῶν πέντε ἡμερῶν ἠδύνατο βεβαίως νὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη πρότασις. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ συμμερισθῶ καὶ τὰς παρατηρήσεις τῶν ἀξιοτίμων Ὑπουργῶν, ὡς πρὸς τὸ ἔγκαιρον τῆς τοιαύτης προτάσεως, συντάσσομαι δὲ πληρέστατα μετὰ τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξαν ὁ κ. Τρικούπης καὶ ὁ κ. Ζαΐμης περὶ τοῦ ἀκαταλλήλου αὐτῆς, ἑπομένως προτείνω τὴν ἀναβολήν. Προτείνω δὲ αὐτὴν, διὰ δύο λόγους. Πρῶτον· καὶ πολλοὶ συνάδελφοι καὶ ἐγὼ δὲν ἠδυνήθημεν νὰ σχηματίσωμεν ἰδέαν ἀκριβῆ περὶ τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν· διότι στερούμεθα τῶν μέσων νὰ σχηματίσωμεν τὴν τοιαύτην γνώμην. Ἐκτὸς δὲ τούτου, καθὼς εἴδατε, κυρίως ἀνεπτύχθη ἐν ταῖς συζητήσεσι τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ποικίλη. Ἐπὶ ἄλλων κεφαλαίων ὅμως λίαν σπουδαίων, οὐδεμία ἐδόθη πληροφορία. Καλούμενοι λοιπὸν νὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην μας, διὰ σειρὰν μακρὰν πράξεων, νομίζω, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν τοῦτο, χωρὶς νὰ ἔχωμεν πλήρη γνῶσιν καὶ ὅλα τὰ μέσα, ὅπως μορφώσωμεν τὴν πεποίθησιν ἡμῶν. Ἀλλ’ ὁ κυριώτερος λόγος τῆς ἀναβολῆς εἶναι ὁ συνταγματικός, ὁ κοινοβουλευτικός· εἶναι δὲ ἡ ὁμολογία, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ κ. Τρικούπης, περὶ τῆς ἀδυναμίας εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ ἀντιπολιτευομένη μερίς, νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν διάδοχον. Τὸν λόγον τοῦτον ἠδύνατο ἴσως νὰ μὴ ἐκτιμήσῃ δεόντως· ἄλλος τις, οὐδέποτε ὅμως δύναται νὰ μὴ ἐκτιμήσῃ αὐτὸν καθ’ ὅλην τὴν βαρύτητά του ἄνθρωπος, ὅστις προσέφερεν ἐξόχους ὑπηρεσίας εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι προϊὸν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, ὁ Πρωθυπουργὸς κ. Κουμουνδοῦρος. Εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη ἡ πρωτίστη φροντὶς τῶν κυβερνώντων εἶναι ἡ περὶ τῆς διαδοχῆς αὐτῶν. Δι’ αὐτὴν τὴν αἰτίαν πολλάκις εἴδομεν τοὺς Πρωθυπουργοὺς νὰ κρατῶσι τὴν ἐξουσίαν ἐφ’ ὅσον ἦσαν πεπεισμένοι, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ διάδοχος κυβέρνησις, καὶ μάλιστα εἰς κρισίμους περιστάσεις. Ἐκτὸς δὲ τούτου ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο· συνήθως τὰ ζητήματα τῆς ἐμπιστοσύνης δὲν εἶναι αἱ κυβερνήσεις αἱ ὁποῖαι τὰ θέτουσιν, εἶναι ἡ ἀντιπολίτευσις, καὶ ἰδίως ἐπὶ ζητημάτων συνδεομένων στενῶς μετὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Ἐσχάτως, μετὰ τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου, ἔγεινε σφοδρὰ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων καὶ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων τῆς Ἀγγλίας, προσεβλήθη δὲ ἡ Κυβέρνησις ὡς προδώσασα τὰ ἀγγλικὰ συμφέροντα, τὰ τῆς ἀνθρωπότητος ὁλοκλήρου. Καὶ ἐν τούτοις ἡ κυβέρνησις δὲν ἔθεσε τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, προσεπάθησε νὰ τὸ θέσωσιν οἱ ἀντίθετοι· ἅμα εἶδεν, ὅτι οἱ ἀντιπολιτευόμενοι δὲν τὸ ἔθεσαν, δὲν τὸ ἔθεσεν αὐτὴ, μ’ ὅλον ὅτι ἦτο βεβαία ὅτι ἤθελεν ἔχει πλήρη πανηγυρικὸν θρίαμβον. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπωσιν, ἡ ἀναβολὴ εἰς τί θὰ ὠφελήσῃ; Οἱ γινώσκοντες τὰ τῶν συνταγματικῶς καὶ κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένων κρατῶν δὲν ἀγνοοῦσιν, ὅτι πολλάκις ὀλίγων ἡμερῶν ἀναβολὴ δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν κατάστασιν. Τὸ τοιοῦτον εἶναι δυνατὸν, καὶ πληρέστερον παρὰ πάντα ἄλλον μ’ ἐννοεῖ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς, τὸν ὁποῖον προσωπικῶς σέβομαι, ἴσως ὅσον οὐδεὶς ἄλλος. Ὀλίγαι ἡμέραι ἀρκοῦν πολλάκις ν’ ἀποτελέσωσι συνδυασμοὺς, τοὺς ὁποίους τὸ κατεπεῖγον καθιστᾷ ἀδυνάτους. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, προτείνω τὴν ἀναβολὴν τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Μαυρομιχάλη μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν θὰ ἔλθῃ ἡ συζήτησις τῶν νομοσχεδίων. Μὴ λησμονῶμεν δὲ ὅτι εἶναι πολλὰ νομοσχέδια, ἅτινα συνδέονται μετὰ τῆς πολιτικῆς τῆς κυβερνήσεως, εἰς τὰ ὁποῖα ἴσως θὰ ἔχω γνώμην σύμφωνον πρὸς αὐτὴν, εἶναι δὲ καὶ ἄλλα εἰς τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἔχω. Ἐκ προσθήκης δὲ ὑπάρχει καὶ ἄλλος λόγος, ὑποστηρίζων τὴν ἀναβολήν. Ἀληθῶς δὲν ἀφορᾷ πρὸς τὸ μέλλον ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς καὶ φίλος μου κ. Μαυρομιχάλης, ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν πλήρει εἰλικρινείᾳ καὶ ἐν τῷ πολιτικῷ θάῤῥει, τὸ ὁποῖον ἔχει καὶ διὰ τὸ ὁποῖον τὸν συγχαίρω, εἶπεν, ὅτι ἡ πολιτική του ὑπῆρξε μία καὶ ἡ αὐτὴ πάντοτε. Ἡ ἐπιδοκιμασία ἐπὶ τοῦ παρελθόντος ἀναγκάζει ἡμᾶς νὰ ὑποχρεωθῶμεν καὶ διὰ τὸ μέλλον. Οὐχ ἧττον ὅμως ὑπάρχουν ζητήματα, καθ’ ἃ ἴσως αἱ ψῆφοι διαιρεθῶσι, κατὰ τὰ ὁποῖα θέλομεν ἴδει καὶ ἀντιπολιτευομένους συντασσομένους μετὰ τῆς κυβερνήσεως καὶ Βουλευτὰς, ἀκολουθοῦντας τὴν Κυβέρνησιν, συντασσομένους μὲ τὴν γνώμην τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Οἱ λόγοι αὐτοὶ μὲ πείθουν νὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν ἀναβολήν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ γενικὰ ζητήματα, ἐπιφυλάττομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅταν ἔλθῃ ὁ καιρός· μίαν ἐξήγησιν μόνον θὰ δώσω. Ὁ φίλος μου κ. Δημητριάδης ὡμίλησε περὶ μεγάλης ἰδέας· εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι ἀπεχθανόμενοι τὴν μεγάλην ἰδέαν· τὸ τοιοῦτον τὸ ἀποκρούω. Δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς, ὁ ὁποῖος ἔλαβε τὴν τύχην, τὴν τιμὴν καὶ τὴν δόξαν νὰ γεννηθῇ Ἕλλην, ὅστις νὰ μὴ συνεγεννήθη μετὰ τῆς μεγάλης ἰδέας. Δὲν πρόκειται περὶ ἀρνήσεως τῆς μεγάλης ἰδέας, πρόκειται περὶ τοῦ τρόπου ὑπηρεσίας καὶ τοῦ θριάμβου αὐτῆς. Ἐγὼ εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν νομίζουν, ὅτι μόνον διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς Ἑλλάδος ὑπηρετεῖται ἡ μεγάλη ἰδέα. Ἀλλὰ περὶ τούτου ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἀναπτυχθῶ ἀκολούθως.

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ἐννοεῖτε ὅτι δὲν δέχομαι τὴν ἀρχὴν ἀπόλυτον, ὅπως ὁ κ. Φιλήμων τὴν θέτει. Μὴ προκαλεῖτε ψηφοφορίαν, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν ἤδη νὰ δώσῃ κυβέρνησιν, μᾶς λέγουν, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν πιστεύω. Ἠδύναντο νὰ εἴπουν τοῦτο εἰς ἡμᾶς, ἐὰν ἡμεῖς ἐπροκαλοῦμεν τὴν ψηφοφορίαν. Τὸ ὑπουργεῖον ἐνόμιζεν ὅτι, παρουσιαζόμενον κατὰ πρῶτον εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τοσούτου χρόνου ἀπουσίαν, ὤφειλε νὰ ἐξηγήσῃ τὰ γεγονότα, ὅπως ἔλαβον χώραν, καὶ τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπετεύχθησαν· οὔτε τὴν ἔγκρισίν σας ἐζήτησεν, οὔτε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἔθεσε, διηγήθη ἁπλῶς τὰ γεγονότα. Ἐπ’ αὐτῶν ἠγέρθη συζήτησις, τὴν ὁποίαν γνωρίζετε. Ἀλλὰ διὰ συζήτησιν τοιαύτην, λέγουν, συνήθως δὲν προκαλεῖται ψηφοφορία, καὶ ἔφερον ὡς παράδειγμα τὸ τελευταῖον λαβόντα χώραν εἰς τὴν Ἀγγλίαν. Ἀλλ’ εἰς τὴν Ἀγγλίαν τὸ ὑπουργεῖον κατηγορεῖτο, ὅτι ἠπάτησε τὴν Ἑλλάδα, ὄχι ὅτι ἐπρόδωσε τὴν Ἀγγλίαν· ἡμεῖς δὲ κατηγορούμεθα, ὅτι ἐπροδώσαμεν τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὁ κ. Λομβάρδος εἶπεν, ὅτι ἡ διαγωγὴ αὕτη θὰ ἔχῃ συνεπείας εἰς τὰς πεποιθήσεις τῶν Ἑλλήνων ἐν γένει. Καταλαμβάνετε τί τρέχει; Δὲν ζητοῦμεν ἀπὸ σᾶς νὰ δικάσητε τὰ γεγονότα, ζητοῦμεν ἀπόφασιν ἐπὶ τῆς διαγωγῆς μας. Ἡμεῖς εὑρέθημεν ἐν τῷ μέσῳ τῶν περιστάσεων, δὲν τὰς ἐγεννήσαμεν. Ἡμεῖς διευθύνομεν τὸ ζήτημα πρὸ ὀκτὼ μηνῶν μόνον· πρὶν ὑπῆρχε τὸ οἰκουμενικὸν, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁμιλοῦν περὶ τῶν 35 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα δὲν διεχειρίσθημεν ἡμεῖς μόνοι· τὰ διεχειρίσθημεν ἀπὸ κοινοῦ. Δὲν ζητοῦμεν νὰ μὴ δώσωμεν λόγον, ὄχι· ἡ εὐθύνη μας μένει ἀκεραία· θὰ δώσωμεν λόγον καὶ περὶ τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως καὶ περὶ ὅλων, ἀλλὰ δὲν εἴμεθα μόνοι μας καὶ δὲν προετοιμάσαμεν αὐτὴν τὴν κατάστασιν ἡμεῖς, τὴν εὕρομεν ὑπάρχουσαν. Μᾶς κατηγόρησαν ὅτι ἡ ἐνέργειά μας ἦτο ἐπιβλαβὴς, ὅτι συνωμόσαμεν μάλιστα, ἵνα ἐπιτευχθῶσι τὰ κακὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα, ὅτι ἀντενηργήσαμεν διὰ νὰ συγκροτήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἔξοδον καὶ ἐπάνοδον τῶν στρατευμάτων, ἵνα βοηθήσωμεν τοὺς Ῥώσσους εἰς τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης τοῦ Ἁγίου Στεφάνου κτλ. Καὶ δὲν εἶπον ταῦτα τυχόντες Βουλευταὶ, τὰ εἶπεν ὁ ἀρχηγὸς μιᾶς μερίδος σπουδαίας, ὁ κ. Τρικούπης· τὸ ὑπέδειξε πλαγίως πως, νομίζω, καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, τὸ εἶπε πλέον ἐντονώτερον καὶ πλέον βιαιότερον ὁ ἀντιπρόσωπος ἴσως ἄλλης μερίδος, ὁ κ. Βαλέττας.

§53ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Ἐγὼ δὲν ὡμίλησα ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς μερίδος τοῦ κ. Δεληγεώργη.

§54ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ εἶπον ὅλοι οἱ ἐλεύθεροι σκοπευταὶ (ἱλαρότης)· καὶ τὸ λέγουν πέντε ἡμέρας ἀδιακόπως. Τί θέλετε λοιπὸν νὰ κάμωμεν; Νὰ ἐξέλθωμεν ἀπ’ ἐδὼ μὲ τὸ βάρος αὐτῶν τῶν μομφῶν, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲν δύναται νὰ συγκροτήσῃ κυβέρνησιν; Αὔριον ἀποῤῥίπτεται ἓν νομοσχέδιόν μας οὐσιῶδες· διὰ τὸν ἴδιον λοιπὸν λόγον πρέπει νὰ μείνωμεν, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν δύναται νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν. Θὰ μείνωμεν, καὶ πρέπει νὰ μείνωμεν, ἐν ὅσῳ ἔχομεν στοιχεῖα ὑπάρξεως, καὶ οὕτω θέλομεν νὰ μείνωμεν. Δὲν θέλομεν νὰ μείνωμεν κατ’ ἀρχήν. Θέλομεν λοιπὸν νὰ ἴδωμεν σήμερον, ἐὰν τῷ ὄντι ἤμεθα κυβέρνησις συνταγματικὴ, ἐὰν τῷ ὄντι πρέπῃ νὰ μείνωμεν, διότι μᾶς θέλει τὸ ἔθνος, καὶ ὄχι διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν δύναται νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, ἐὰν τῷ ὄντι ἤμεθα ἔνοχοι. Ὁ κ. Μίλησης ὄχι μὲν μὲ αὐτὴν τὴν φράσιν, εἶπεν ὅμως νὰ παύσητε προσωρινῶς τὴν καθ’ ἡμῶν περαιτέρω καταδίωξιν.

§55ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶπον ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, ἕως οὗ ἔλθουν τὰ ἔγγραφα.

§56ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς δὲν τὸ δεχόμεθα. Ὅταν κατὰ πρῶτον παρουσιάσθημεν ἐνώπιον ὑμῶν, σᾶς εἴπομεν· αὐτὰ τὰ ἔγγραφα ἔχομεν, αὐτὰ δυνάμεθα νὰ παρουσιάσωμεν. Μᾶς ἀπηντήσατε, ἀρκούμεθα. Ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν ἐγγράφων ἐσχηματίσατε τὴν κατηγορίαν. Λοιπὸν τώρα μᾶς λέγετε, μείνατε, ὄχι διότι ἔχετε τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διότι ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ συγκροτήσωμεν κυβέρνησιν. Αὐτὸ δὲν δύναται νὰ τὸ δεχθῇ οὐδεὶς, δὲν εἶναι συνταγματικὸν, εἰς ἐποχὴν μάλιστα κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ ἰδίαν ὕπαρξιν καὶ ἰδίαν ἐνέργειαν. Θέλομεν ἡ Βουλὴ νὰ ἐκφρασθῇ, ἐὰν ἡ μέχρι τοῦδε ἐνέργειά μας ἦτο ἐπιβλαβὴς εἰς τὸν τόπον, ἐὰν ὁ κ. συνάδελφός μας, ὁ ἀποσταλεὶς εἰς Βερολῖνον, ἐνήργησε κακῶς διὰ τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα. Ἡ πρότασις τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐπροτάθη σπουδαίως, διότι δὲν ἀποφασίζεται ἐν γένει ἡ ἀρχὴ νομοσχεδίων ὑποβληθέντων εἰς τὴν Βουλὴν, χωρὶς αὐτὰ νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ ἐξετασθῶσιν. Ὑποθέσατε ὅτι παρεδέχθη ἡ Βουλὴ τὴν πολιτικήν μας ὑπὲρ τῶν δανείων, ὑπὲρ τῶν ἐφέδρων· ἀλλὰ ποίων δανείων, ποίων ἐφέδρων, περὶ αὐτοῦ θ’ ἀποφασίσῃ μετὰ σκέψιν. Ἐὰν δεχθῇ τὴν πρότασιν αὐτὴν κατ’ ἀρχὴν, εἶναι δεδεσμευμένη καὶ διὰ τὰς λεπτομερείας. Ἄλλως ὁποίαν ἀξίαν ἔχει ἡ πρότασις; Βλέπετε ὅτι αὐτὰ δὲν εἶναι σπουδαῖα πράγματα, οὔτε ἀποφασίζεται ποτε συλλήβδην καὶ ἐν θεωρίᾳ ἡ ἀρχὴ τῶν διαφόρων νομοσχεδίων, μὴ βασανισθέντων. Ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ ματαιολογῶμεν ἐπὶ πολὺ καὶ νὰ μὴ καταναλίσκωμεν τὸν καιρὸν ἐπὶ ματαίῳ, ἡμεῖς παρακαλοῦμεν τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ. Ἐὰν ἀποφανθῇ καθ’ ἡμῶν, θὰ ἀποχωρήσωμεν, ἐὰν δὲν ἀποφανθῇ διόλου, πάλιν θ’ ἀποχωρήσωμεν. Λοιπὸν ν’ ἀποφανθῆτε, καὶ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε, ὅταν ἡμεῖς ἐπιμένωμεν εἰς αὐτό.

§57ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ ἐγὼ ὑπεστήριξα τὴν ἰδέαν τῆς ἀναβολῆς, θ’ ἀπαντήσω ὀλίγας λέξεις εἰς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διότι βλέπω ὅτι ἐπιθυμεῖ νὰ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ, οὕτως εἰπεῖν, ἐπιδοκιμασίας ἐναντίον τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν παντὸς συνταγματικοῦ Κράτους. Ὡς γνωρίζετε, ἡ διαφορὰ ἡ ὑπάρχουσα μεταξὺ τῶν δεσποτικῶν καὶ τῶν συνταγματικῶν ἐλευθέρων Κρατῶν εἶναι ἡ ἑξῆς: ὅτι εἰς ἐκεῖνα μὲν δὲν ἔχουσι δικαίωμα ἀποδοκιμασίας ἢ ἐπιδοκιμασίας τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἑκάστοτε πραττομένων παρὰ μετὰ τὴν ἐντελῆ ἐπιτέλεσιν τούτων· εἰς ταῦτα δὲ (δηλ. τὰ συνταγματικὰ) πρὸ τῆς ἐκτελέσεως συζητοῦνται ἢ καὶ καταδικάζονται ὡς πλημμελῆ καὶ μὴ ἐφαρμόσιμα, μετὰ δὲ τὴν ἐκτέλεσιν ἐκφέρεται ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς τοιαύτη ἢ τοιαύτη, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις παρουσιάσῃ τὰ πρὸς δικαιολόγησίν της ἐπίσημα ἔγγραφα. Τὸ δικαίωμα λοιπὸν τοῦτο, ὡς βλέπετε, ἡ Κυβέρνησις δὲν θέλει νὰ τὸ ἀναγνωρίσῃ, ἀλλ’ ἀπαιτεῖ νὰ ἐπιδοκιμάσωμεν τὰ ὑπ’ αὐτῆς πεπραγμένα ἄνευ συζητήσεως καὶ ἄνευ γνώσεως. Τὸ τοιοῦτον, κύριοι, τὰ μέγιστα μὲ ἐτάραξε, καὶ διὰ τοῦτο τάσσομαι ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς. Ἐκτὸς τούτου εἷς λόγος, ὅστις μὲ ἐτάραξεν, εἶναι, διότι ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτὴς κύριος Φιλήμων παρέστησε τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς μὴ συντεταγμένην καὶ ἑπομένως ὡς ἀδύνατον νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν· τοῦτο οὐχὶ μόνον δὲν εἶναι ἀκριβὲς, ἀλλὰ καὶ ἀντικοινοβουλευτικόν· τούτου δὲ ἕνεκα ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς ἰδέας τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου. Ἡ ἀντιπολίτευσις εἶναι μία καὶ ἀδιαίρετος, ὅταν μάλιστα παρουσιάζηται καὶ συζητῇ περὶ ληπτέων μέτρων, καὶ περὶ πολιτικῆς (θόρυβος), διὰ δὲ τῆς συζητήσεως ἐπιφέρῃ τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἔχει καθῆκον νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, καὶ θὰ σχηματίσῃ, νὰ δεχθῇ δὲ τὴν εὐθύνην τὴν προερχομένην ἐκ τῆς πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως.

§58ΤΖΑΝΕΣ. Ὑπὸ τίνα ἀρχηγόν;

§59ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἑπομένως δὲν εἶναι ὁ λόγος οὗτος, ὅστις μᾶς ἀναγκάζει νὰ μὴ δεχθῶμεν τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, ἀλλ’ οἱ λόγοι, οὓς ἐξέφερεν ὁ ἀξιότιμος κ. Τρικούπης, οὗ τὰς ἀρχὰς ἀκολουθῶ καὶ ὑποστηρίζω, μᾶς πείθουσι νὰ ἐπιμένωμεν εἰς τὴν ἀναβολήν. Ζητοῦμεν λοιπὸν ταύτην, καὶ παρακαλοῦμεν τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶνε ἀντικοινοβουλευτική.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπροτάθη ἡ ἀναβολή. Ἀλλ’ ἵνα ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν, πρέπει ἡ παρεμπίπτουσα αὕτη πρότασις νὰ ὑποστηριχθῇ. (Ἐγείρονται πολλοὶ Βουλευταί.) Θὰ ζητήσω λοιπὸν τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§61ΤΙΝΕΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήρεως.

§62ΖΑΛΩΝΗΣ. Δι’ οὓς λόγους ἐπροτάθη ἡ ἀναβολή, ἐγὼ καὶ οἱ φίλοι μου θέλομεν ψηφίσει ὑπὲρ αὐτῆς. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν Βουλευτῶν κκ. Ν. Μεταξᾶ καὶ Ν. Καφετσόγλου.) Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν ἀναβολήν;

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 141, ἐξ ὧν 69 μὲν εἶπον ΝΑΙ, 72 δὲ ΟΧΙ· ἄρα ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀπεῤῥίφθη. Ἤδη θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ἰω. Μαυρομιχάλη, ἥτις, κατὰ τὴν κρίσιν μου, εἶναι ἀπωτέρα τῆς προτάσεως τοῦ κυρίου Ῥικάκη, διότι, ἀποῤῥιπτομένης αὐτῆς, ἡ Κυβέρνησις δὲν ὑφίσταται, περιττὴ δὲ εἶναι πᾶσα ἄλλη ψηφοφορία περὶ τῶν μελλόντων κυβερνητικῶν μέτρων. Οἱ παρεδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Μαυρομιχάλη: «Ἡ Βουλὴ, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τοῦ Ὑπουργείου, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν» λέγουσι ναὶ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν Βουλευτῶν κ.κ. Μ. Κανελλοπούλου καὶ Ῥουσσοπούλου.) Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ Βουλευτοῦ κ. Ἰω. Μαυρομιχάλη, ἔχουσαν οὕτω· «Ἡ Βουλὴ, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν» ναὶ ἢ ὄχι;

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 135, ἐξ ὧν 69 εἶπον ναί, 63 ὄχι, καὶ 3 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Μαυρομιχάλη ἐγένετο δεκτή. Λύεται ἡ Συνεδρίασις ὥρᾳ 5 καὶ ¾ μ. μ.