1878.01.16

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 45

Τῆς 16 Ἰανουαρίου 1878.

(Δευτέρα)

Ὥρα 2½ μ. μ.

Εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι κατετέθη εἰς τὸ Προεδρεῖον ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, λυπηρὰ καὶ δυστυχῆ συμβεβηκότα ἔλαβον χώραν κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας, τὰ ὁποῖα ἐκρίναμεν καθῆκόν μας νὰ ὑποβάλωμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ τὴν ἀπόφασίν της νὰ ἐπικαλεσθῶμεν. Ἐξελθόντας προχθὲς ἀπὸ τὸ βουλευτήριον μετὰ τοῦ κ. Ζαΐμη μᾶς ἠκολούθησαν διάφοροι πολῖται· ὁ κ. Ζαΐμης καθ’ ὁδὸν ἀνεχώρησε διευθυνθεὶς δι’ ὑποθέσεις του ἀλλοῦ, ἐγὼ ἐξηκολούθησα τὴν πορείαν μου μέχρι τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν· ἐκεῖ ἅμα ἔφθασα, διάφοροι φωναὶ ἠκούσθησαν ἀπὸ τοὺς παρακολουθοῦντας «ζήτω ὁ πόλεμος». Αἱ φωναὶ αὗται, κύριοι, συνεκίνησαν καὶ ἐμέ, καὶ ᾐσθάνθην ὅτι ἐξήρχοντο ἀπὸ καταλυπημένας καρδίας, ὅπως ἦτο καὶ ἡ ἰδική μου διὰ τὴν εἴδησιν, καὶ μέχρι τοῦ σημείου αὐτοῦ ἀναγνωρίζω καὶ ἐκτιμῶ τὴν συγκίνησιν καὶ τὰς φωνὰς ὑπὲρ πολέμου. Εἰσῆλθον εἰς τὸ ὑπουργεῖον· οἱ παρακολουθοῦντες τότε διηυθύνθησαν ἐκεῖθεν πρὸς τὸ Πανεπιστήμιον. Φοβηθεὶς μήπως λάβῃ χώραν ἄτοπόν τι κατὰ τῆς Ὀθωμανικῆς πρεσβείας, παρήγγειλα νὰ ληφθῶσι μέτρα πρὸς προφύλαξιν· μετὰ ταῦτα μετέβην εἰς τὰ ἀνάκτορα μετὰ τῶν ἐντίμων συναδέλφων μου ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι προεβλέπομεν ὅτι ἡ ἐπίδειξις ἤθελε καὶ ἐκεῖ διευθυνθῆ. Ἐμείναμεν εἰς τ’ ἀνάκτορα μέχρις ὅτου ἤρχισε ἡ συνάθροισις προσεγγίζουσα· τότε ἡ θέσις μας δὲν ἦτο ἐκεῖ πλέον, ὤφειλε νὰ μεταβῇ ἕκαστος εἰς τὴν θέσιν του καὶ νὰ φροντίσῃ περὶ τῆς ἡσυχίας καὶ τάξεως· μετέβην λοιπὸν εἰς τὸ ὑπουργεῖον καὶ ἔμεινα ἐκεῖ ἐντελῶς ἥσυχος καθὼς καὶ οἱ ἔντιμοι συνάδελφοί μου· παρηγγείλαμεν δὲ τὴν Ἀστυνομίαν νὰ λάβῃ μέτρα ὥστε ἡ εἰρηνικὴ κατ’ ἀρχὰς φαινομένη διαδήλωσις, προτιθεμένη νὰ ἐκδηλώσῃ τὸ αἴσθημα τῶν πολιτῶν, νὰ μὴ παρεκτραπῇ εἰς ἀταξίας. Ἤλπιζον ὅτι δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ ἄνθρωπος τολμήσων νὰ ποιήσῃ κατάχρησιν τῆς γενικῆς καὶ πατριωτικῆς αὐτῶν συγκινήσεως, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ὅλοι εὑρισκόμεθα, καὶ εὑρισκόμεθα δικαίως, ἀλλ’ αἴφνης ἠκούσθη ὅτι ἡ διαδήλωσις αὕτη ἐτράπη πρὸς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Τρικούπη καὶ ἤρχισεν ἔργα ἐγκλήματος καὶ βανδαλισμοῦ, λιθοβολοῦσα πυρσοκροτοῦσα καὶ ὑβρίζουσα τὴν οἰκίαν καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ καὶ ἐνεργοῦσα πᾶν ὅ,τι ἀπρεπὲς καὶ βάρβαρον· μετὰ ταῦτα διευθύνθη εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Ζαΐμη, καὶ ἐκεῖ ἐπανέλαβε τὰ αὐτὰ καὶ χείρονα ἔτι, ἐκεῖ δὲ ἐπλήγωσαν τὸν ὑπαστυνόμον Ζώην ἐπιχειρήσαντα νὰ τοὺς ἀποτρέψῃ ἀπὸ τὰ βάρβαρα καὶ βανδαλικὰ αὐτῶν ἔργα, καὶ ἡ ζωὴ τοῦ πληγωθέντος κινδυνεύει. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην ᾐσθάνθην λύπην καὶ ἀγανάκτησιν, διότι διευθύνων τὴν Κυβέρνησιν ἐπλανήθην καὶ δὲν εὑρέθην ἕτοιμος νὰ ἐμποδίσω τὰ κακουργήματα ταῦτα. Μετὰ ταῦτα ἡ συνάθροισις διευθύνθη εἰς τὴν οἰκίαν μου· ἐκεῖ ἐπανέλαβε τὰ ἴδια· ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθη εἰς λιθοβολισμοὺς μόνον καὶ ὕβρεις, ἀλλὰ διέῤῥηξαν τὴν θύραν καὶ εἰσώρμησαν εἰς τὸν περίβολον. Τότε, κύριοι, οἱ ἐντὸς τῆς οἰκίας μου ἐπυροβόλησαν ἵνα προφυλάξωσι τὴν ζωήν των, ἵνα ἀσφαλισθῶσι.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πολὺ καλά, πολὺ καλά.

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἦτο ἐκεῖ, κύριοι, ἄνθρωποι τοῦ λαοῦ, διότι ὁ λαὸς ἀπεποιήθη νὰ ἀκολουθήσῃ, ἀφοῦ ἤρχισαν τοιαῦτα ἐγκλήματα· οἱ μείναντες ἦσαν οἱ προσβλέποντες πρὸς τὸ ταμεῖον, τὴν ἐξουσίαν καὶ τὰς περιουσίας τῶν πολιτῶν, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὸν πρῶτον πυροβολισμὸν ἐτράπησαν εἰς φυγήν· ἐκεῖθεν μετέβησαν εἰς ἀπροφύλακτον οἰκίαν, τοῦ κ. Δεληγεώργη, ὅπου χείρονα ἔπραξαν καὶ ἐγκλήματα ἐξετέλεσαν· μετὰ ταῦτα μετέβησαν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, καὶ ἀφοῦ καὶ ἐκεῖ κατέστρεψαν ὅλας τὰς ὑέλους τῶν ἀθώων καὶ ἀνυπερασπίστων παραθύρων, ἀφοῦ ἠπείλησαν ἀθῷα νήπια καὶ γυναῖκας, ἐπανῆλθον ἥσυχοι καὶ γαυριῶντες εἰς τὰς οἰκίας των· οὕτως ἐτελείωσεν ἡ πρώτη ἡμέρα, καθ’ ἣν, ἐπαναλαμβάνω, ἐλυπήθην εἰς ἄκρον, διότι δὲν εὑρέθην ἕτοιμος νὰ ἐμποδίσω τὰ ἐγκλήματα ταῦτα. Τὸ ἑσπέρας πολλαχόθεν μοὶ ἦλθον πληροφορίαι πολλαί, ὅτι τὴν ἐπιοῦσαν ἤθελον ἐπαναληφθῆ τὰ ἐγκλήματα ταῦτα, ὅτι ἄνθρωποί τινες ἐκμεταλλευόμενοι τὴν εὐγενῆ ἀγανάκτησιν τοῦ λαοῦ ἤθελον νὰ στρέψωσι ταύτην πρὸς πολιτικὸν σκοπὸν καὶ ὡς ἀπόδειξιν μοὶ ἔφερον τὸ ποιὸν τῶν ὁδηγούντων πρὸ πάντων τὰ παιδία τῶν ἀγυιῶν, τὰ ὁποῖα προηγοῦντο καὶ ἐξετέλουν τὰ ἐγκλήματα· καὶ οἱ ὁδηγοῦντες, κύριοι, δὲν ἦσαν παρὰ ὕποπτοι καὶ ἔνοχοί τινες ἄνθρωποι, ἀπὸ τὰς περιστάσεις ζητοῦντες νὰ κερδοσκοπήσωσι ἐπιπίπτοντες ἢ κατὰ τῆς ἐξουσίας, ἢ κατὰ τοῦ δημοσίου ταμείου ἢ κατὰ τῆς περιουσίας τῶν πολιτῶν· ἐπὶ τέλους δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω· (ἐπιδοκιμασίαι)· Τῷ ὄντι, κύριοι, ἡ πρωΐα ἀνέτειλε, οὐχὶ πλέον φέρουσα τὸν τύπον τῆς ἐκφράσεως τῆς εὐγενοῦς ἀγανακτήσεως καὶ τῆς πατριωτικῆς λύπης, ἀλλὰ προτάττουσα λόγους καὶ προγράμματα πολιτικά, στασιαστικὸν χαρακτῆρα ἔχοντα καὶ ἔνοχον· δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ πολέμου καὶ πατριωτικῶν εὐχῶν, ἀλλὰ περὶ Κυβερνήσεως, περὶ καταδιώξεων, περὶ ἐγκλημάτων καὶ σφαγῶν. Αὐτά, κύριοι, ἐγράφοντο, αὐτὰ ἀπηγγέλλοντο εἰς συναθροίσεις, αὐτὰ ἐδημοσιεύοντο. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς τὸ κίνημα ἔλαβε χαρακτῆρα ἐγκληματικόν, καὶ δὲν ἐννοῶ, ἐγὼ κύριοι, νὰ δώσω εἰς κανένα τὸ δικαίωμα ἐκτὸς τοῦ Βασιλέως καὶ ὑμῶν νὰ σκέπτηται περὶ τῶν καθεστώτων, νὰ σχηματίζῃ τὰς Κυβερνήσεις πρὸ πάντων δὲ εἰς ἀνθρώπους τῶν ἀγυιῶν. Περὶ τὴν 2αν ὥραν τέλος πάντων ἤρχισαν ἐπαναλαμβανόμεναι αἱ συναθροίσεις· αἱ ἀρχαὶ καὶ ὁ στρατὸς εἶχον διαταγὰς νὰ ἐφαρμόζωσι τὸν νόμον καὶ μόνον τὸν νόμον καὶ τὸν ἐφήρμοσαν ἀκριβῶς· παρηγγέλθησαν νὰ διαλύωσι τὰς συναθροίσεις, νὰ ἐμποδίζωσι τὰς ἀταξίας καὶ νὰ περιστέλλωσι τοὺς ἀτακτοῦντας καὶ τὸ ἔπραξαν. Ἤρχισαν αἱ συναθροίσεις εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἐκεῖ παρουσιάσθη ἡ ἀρχὴ καὶ παρήγγειλε νὰ διαλυθῇ ἡ συνάθροισις· οἱ πλεῖστοι ὅμως διελύθησαν οὐχὶ ἵνα ἡσυχάσωσιν, ἀλλ’ ἵνα περιμείνωσι τοὺς συντρόφους των ἐρχομένους ἐκ Πειραιῶς. Οἱ ἐρχόμενοι διὰ μιᾶς προκηρύξεως προαποσταλείσης ἠπείλουν καὶ καθεστῶτα καὶ τάξιν. Ὅτε ἔμαθον οἱ ἐπὶ τῆς τάξεως ὑπάλληλοι, ὅτι ἤρχοντο ἐκ Πειραιῶς διευθύνθησαν πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο, ἀπήντησαν τοὺς ἐρχομένους, τοὺς παρεκάλεσαν νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς οἰκίας των, τοὺς παρεκάλεσαν νὰ ἡσυχάσωσι, τοὺς ἀνέφεραν τὸ ἄρθρον τοῦ νόμου δίς, τρίς, ἀλλ’ ἀντὶ τούτου οἱ συναθροισθέντες ἐπανέλαβον ὅ,τι καὶ τὴν προλαβοῦσαν ἡμέραν, ἀπήντησαν διὰ λίθων κατὰ τοῦ στρατοῦ καὶ πυροβολισμῶν· ἡ στρατιωτικὴ δύναμις ἔπρεπε τὴν ἀταξίαν αὐτὴν νὰ περιστείλῃ καὶ διαλύσῃ τοὺς ἀτακτοῦντας καὶ τοὺς διέλυσαν· ἀτυχῶς ἔπεσαν θύματα, τὰ ὁποῖα θρηνῶ· αὐτοὶ πταίουσιν. Ἰδοὺ ἐν ὀλίγοις, κύριοι, τὸ γεγονὸς τὸ προχθεσινὸν, ἰδοὺ ἐν ὀλίγος τὰ γεγονότα τῆς χθές· τὸ προχθεσινὸν κίνημα ἔλαβε ἐσχάτως χαρακτῆρα ἀναρχικὸν καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ συνυπάρχῃ ἡ ἀναρχία ἐν κοινωνίᾳ εὐνομουμένῃ. Ἐθελήσαμεν δι’ ὅλων τῶν νομίμων μέσων νὰ καταστείλωμεν τὴν ἀναρχίαν καὶ ἀταξίαν καὶ θέλομεν τοῦτο πράττει ἕως ὅτου ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ καθήμεθα εἰς τὰς ἕδρας αὐτάς.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§6ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διότι, κύριοι, προκειμένου νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῶν μεγάλων συμφερόντων τῆς πατρίδος ἔχομεν ἀνάγκην πρῶτον ἐσωτερικῆς ἡσυχίας καὶ ἀσφαλείας καὶ τάξεως, καὶ ἀντὶ νὰ κλαυθμηρίζωμεν ὡς γραῖαι ἐνώπιον τῶν γεγονότων, πρέπει νὰ δεικνύωμεν φρόνησιν καὶ νὰ σκεπτώμεθα ὡς ἄνδρες τίνι τρόπῳ δυνάμεθα νὰ ἐπιδιώξωμεν τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος. Ταῦτα ἐν ὀλίγοις καὶ ἄνευ περιστροφῶν ὑποβάλλω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἵνα ἀποφασίσῃ ἂν καλῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις ὅπως ἔπραξε καὶ ὅπως εἰς τὸ ἑξῆς, ἐν ὅσῳ ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ μένωμεν ὑπουργοί, θέλομεν πράξει, ἢ ὄχι· θέλομεν κτυπήσει τὴν ἀταξίαν (ἐπιδοκιμασίαι ἁπάσης τῆς Βουλῆς).

§7ΖΑΪΜΗΣ. Κύριοι, μετὰ τὴν σύντομον ἀφήγησιν, τὴν γενομένην ὑπὸ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ, περὶ τῶν βαρβάρων καὶ βανδαλικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον, καὶ τὰ ὁποῖα εἰς τὸν οἶκόν μου ἔφθασαν εἰς τὴν μεγαλειτέραν ἀγριότητα, διότι ὀλίγον ἔλειψε ν’ ἀφαιρέσωσι τὴν ζωὴν τῆς συζύγου μου, δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τι· ὀφείλω ὅμως, ὡς ἤδη τὸ ἐξεδηλώσατε διὰ τῶν ἐπιδοκιμασιῶν σας, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι κατὰ τὰς δύω ταύτας ἡμέρας τὸ ὑπουργεῖον ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του μετὰ φρονήσεως, μετὰ γενναιότητος καὶ μετ’ ἀποφάσεως· ἀνεφάνη ὑπουργεῖον τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς τιμῆς. Νομίζω δὲ ὅτι ἡ πολιτικὴ τοῦ ὑπουργείου ἐν γένει πρέπει νὰ ἐπιδοκιμασθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐνισχυθῇ εἰς τὴν περαιτέρω ἐνέργειάν του, διότι ὅσα ἔλαβον χώραν κατὰ τὰς δύω ταύτας ἡμέρας καταδεικνύουσιν, ὅτι ἀφανὴς χεὶρ ἠθέλησε νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὴν συγκίνησιν, ἥτις ἐγεννήθη εἰς ὅλων τῶν Ἑλλήνων τὰς καρδίας ἕνεκα τῶν ἐπελθουσῶν εἰδήσεων. Διὰ τοῦτο συμφώνως μετὰ τοῦ συναδέλφου μου κυρίου Τρικούπη ὑποβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς· «Ἡ Βουλή, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν κατὰ τὰ τελευταῖα λυπηρὰ γεγονότα ἐνέργειαν τοῦ ὑπουργείου, πέποιθεν, ὅτι διὰ τῶν δραστηρίων αὐτοῦ μέτρων θέλει προασπίσει τὸ καθεστὼς καὶ τὴν δημοσίαν τάξιν».

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§9ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Οὐδεὶς κατηγόρησε τὴν Κυβέρνησιν· ἑπομένως δὲν ἐννοῶ πῶς αὕτη θέλει τὴν ἐπιδοκιμασίαν τῆς Βουλῆς. Δὲν ἐπιδοκιμάζω τὰ λαβόντα χώραν θλιβερὰ γεγονότα, ἐπεθύμουν τὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἀγανακτήσεως τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ ἤρεμον καὶ ἡσύχως, ὅπως μὴ ὑπονοηθῇ ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν συνησθάνθη τὰ πραχθέντα εἰς τὸν Ἑλληνισμόν. Ὁ λαὸς δὲν ἔπραξε τὰς ἀταξίας, ἀλλ’ ἄλλοι τὸν ὤθησαν εἰς τοῦτο ἔχοντες ἴδια συμφέροντα. Ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της ἀπέναντι τῶν ἀτακτησάντων. Ἀπορῶ πῶς δὲν προεῖδε τὰ συμβησόμενα, ἀφοῦ ὅλοι τὰ προείδομεν. Δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἐξετάσω ἐὰν οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν τάξιν ἔπραξαν κατὰ τοὺς κανόνας καὶ τὸ Σύνταγμα. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ περιστείλῃ τὴν ἀταξίαν, ἀλλὰ νὰ μὴ παραλείψῃ τοὺς κανόνας τῆς φιλανθρωπίας ἐπὶ τοῦ πολίτου. Προτείνω μεθ’ ὅσα εἶπον νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαυρομιχάλης.

§11Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ ὁμιλήσῃ ἕκαστος κατὰ τὴν τάξιν του, διότι καθ’ ἃ προϋποθέτω ὁ κ. Κορωναῖος καὶ ὁ κ. Μαυρομιχάλης θὰ ὁμιλήσουν ἀντιθέτως πρὸς τὰς ἰδέας τὰς ἰδικάς μου.

§12Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πάντοτε εἰς τὰς συζητήσεις ἐπεκράτησεν ἡ τάξις, αἱ ἀντίθετοι γνῶμαι ἀκολουθοῦν ἀλλήλας. Ἐγώ, κύριοι, εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν κ. Πετσάλην, ὑποθέτω ὅτι ὁ κ. Φιλήμων ἔχει ἀντίθετον γνώμην· παρακαλῶ νὰ ὁμιλήσῃ αὐτός.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλήμων.

§14ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριοι, ὡς βουλευτὴς τῆς Ἀττικῆς, ὀφείλω νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅπως δώσω ἐξήγησιν πρὸς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ἣν ἔχει τὴν τιμὴν νὰ φιλοξενῇ ἡ πόλις τῶν Ἀθηνῶν, καὶ νὰ ἔχῃ ὑπὸ τὴν αἰγίδα της. Καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐῤῥέθη, πρό τινος, τὸ ἅγιον καὶ ἱερὸν ὄνομα τοῦ λαοῦ, καὶ εἰς ἐφημερίδας ἐγράφη σήμερον, ὅτι εἶναι ὁ λαὸς ὅστις παρεξετράπη εἰς τὰ ἐγκλήματα καὶ τοὺς βανδαλισμοὺς τοῦ προχθὲς Σαββάτου. Ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς πρωτευούσης διακηρύσσω, ἐπικαλοῦμαι δ’ ἐπὶ τούτῳ τὴν μαρτυρίαν ὅλων τῶν συναδέλφων μου, ὅτι δὲν ἦτο ὁ λαός, ὅστις ἐξετέλεσε τὰς πράξεις αἵτινες ἐκηλίδωσαν τὴν φήμην τῆς πόλεως, ἥτις εἶδε μυρίας μεταβολὰς καὶ αἱματηρὰς σκηνάς, ἀλλ’ οὐδέποτε παρεξετράπη ἐναντίον τῶν ἀθώων, ἐναντίον τῶν γυναικῶν, ἐναντίον τῶν οἴκων καὶ κατὰ τῆς ἰδιοκτησίας. Ὁ λαὸς συνίσταται ἀπὸ τοὺς ἐργάτας, ἀπὸ τοὺς βιομηχάνους, τοὺς ἐμπόρους, τοὺς ἀνθρώπους τοὺς ἐργαζομένους καὶ τοὺς τρέφοντας τὸ δημόσιον ταμεῖον, οὐχὶ δὲ ἀπὸ τοὺς ἀπαιτοῦντας θέσεις καὶ ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ζητοῦν νὰ ζήσωσιν ἐπὶ τοῦ τραχήλου τῶν ἄλλων. Τυχὼν εἰς τὰς συναθροίσεις αὐτάς, ἐκ συμπτώσεως, οὐδὲν τῶν στοιχείων τούτων εἶδον. Τὰ στοιχεῖα, ἅτινα ἔπραξαν αὐτά, ἅτινα ἀποδοκιμάζομεν, πιστεύω ὅτι ἡ δικαιοσύνη θέλει τὰ ἀνακαλύψει, καὶ τότε θέλετε βεβαιωθῆ ὅτι δὲν ἦτο ὁ εὐγενὴς λαὸς τῆς πρωτευούσης τῆς Ἑλλάδος, ὅστις ἠδύνατο νὰ παρεκτραπῇ εἰς τοὺς βανδαλισμοὺς τῆς προχθές. Κύριοι βουλευταί, πρὸς ὑμᾶς, οἵτινες εἶσθε ἀντιπρόσωποι τῶν ἐπαρχιῶν, ὤφειλον ἐγὼ νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν αὐτήν· διότι αἱ Ἀθῆναι, φιλοξενοῦσαι τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς Ἑλλάδος, ὑπέχουσιν εὐθύνην μεγίστην διὰ τὴν ἀσφάλειαν ὑμῶν. Καὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες προχθὲς προσεβλήθησαν, δὲν ἦσαν οἱ βουλευταὶ τῆς Ἀττικῆς, καθ’ ὧν ἴσως ἠδύνατο καὶ ἐδικαιοῦτο ὁ λαὸς τῆς πρωτευούσης ἐν μέρει νὰ ἐπιτεθῇ, ἐὰν τοὺς εὕρισκεν ἐνόχους, ἀλλ’ ὑμεῖς, οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, οἱ φιλοξενούμενοι ἐν τῇ πόλει μας. Ὤφειλον λοιπὸν νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῶν προχθεσινῶν βανδαλικῶν πράξεων. Δὲν ἦτο ὁ λαὸς τῆς πρωτευούσης, ὅστις παρεξετράπη εἰς ταύτας, μεθ’ ὅλην τὴν ἀγανάκτησιν καὶ τὰς ἰδέας, ἃς δύναται νὰ ἔχῃ πᾶς τις διὰ τὰ ἐσχάτως ἐπελθόντα γεγονότα.

§15Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν ἐννοῶ πῶς ἐκεῖνοι οἵτινες ἔλεγον ἄλλοτε ὅτι ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀμείωτος, σήμερον προτείνουσι νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἐπὶ καθαρῶς διοικητικῆς ἐργασίας. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ διὰ νὰ κρατήσῃ πλήρη τὴν ἐλευθερίαν της δὲν δύναται νὰ ἐπιψηφίσῃ μίαν τοιαύτην πρότασιν. Προφυλαχθῆτε ἀπὸ τοῦ νὰ ἐγκαταστήσητε ἓν τοιοῦτον προηγούμενον καὶ νὰ ἐξετάσητε πράγματα, ἅτινα εἶναι ἀκατάλληλος ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ πράξῃ. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει ἀνάγκην τοιαύτης ψήφου, διότι ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ καὶ συνεργάζεται μετ’ αὐτῆς. Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πετσάλη τοῦ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§16Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι! Αἱ περιστάσεις εἰσὶ τῷ ὄντι σπουδαῖαι καὶ σοβαραὶ καὶ πρέπει νὰ σκεφθῇ ἡ Βουλὴ, ἵνα ἀποσοβήσῃ τὸ κακόν. Ἂς σκεφθῇ καλῶς ἡ Κυβέρνησις τὴν μεγάλην εὐθύνην, ἣν φέρει ἐν ταῖς παρούσαις περιστάσεσι, καὶ ἂς ἐνεργήσῃ μετὰ περισκέψεως ἅμα καὶ ἀποφάσεως· ἂς προσέξῃ ἵνα μὴ ἄρῃ τὴν κεφαλήν της ἡ ὀχλοκρατία, διότι τότε δὲν δύναται νὰ σταθῇ εἰς τὴν θέσιν της οὔτε ἡ βασιλεία, οὔτε ἡ Κυβέρνησις, οὔτε ἡ Βουλὴ, οὔτε αὐτὸς ὁ λαός, ὁ ἀληθὴς λαός. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον δικαιολογῶ τὰ αὐστηρὰ μέτρα, ἅτινα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις ὅπως ἀποτρέψῃ τὴν κρυπτομένην πολιτικὴν αἰσχροκέρδειαν καὶ τὰ κατὰ τοῦ καθεστῶτος βυσσοδομούμενα. Καὶ τί ἄλλως τε παραπονεῖται ὁ λαὸς αὐτὸς, ἀφοῦ δι’ ὀχλαγωγιῶν ἔφερε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην; Δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ τόσῳ μεγάλας ἀπαιτήσεις ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν, διότι ὁ ἀληθὴς λαὸς ἔγκειται εἰς τὴν ὅλην Ἑλλάδα καὶ οὐχὶ εἰς τὰς Ἀθήνας. Συμπεραίνων δὲ ἐγκρίνω πληρέστατα τὴν διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ προτείνω ὅπως ἡ Βουλὴ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα.

§17ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Θὰ ἀκολουθήσω, κύριοι, τὴν συμβουλὴν τὴν ὁποίαν μοῦ ἔδωκε προχθὲς ὁ φίλος μου κ. Ζωχιός, τὸ νὰ ᾖμαι ἀπαθὴς καὶ ὅσῳ τὸ δυνατὸν σύντομος, ἐπειδὴ τῷ ὄντι αἱ ἡμέραι καὶ αἱ ὧραι εἶναι σοβαραὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἂς μοῦ ἐπιτρέψῃ ὅμως νὰ τοῦ παρατηρήσω, ὅτι πλὴν τῆς τελευταίας ἀγορεύσεώς μου ἤμην πάντοτε ἀπαθὴς εἰς τὰς ὁμιλίας μου, ἴσως ἦτο ζωηρότερος ἐμοῦ εἰς τὰς ἰδικάς του· ἀλλ’ ὕστερον ἀπὸ τὴν ἀπώλειαν τῶν ἐλπίδων μας πῶς νὰ μὴν ἀγανακτήσῃ τις, κύριοι, καὶ νὰ μὴ ἐκφέρῃ λέξεις τινὰς ἀγανακτήσεως; Καὶ τῷ ὄντι μόλις πρὸ 24 ὡρῶν εἶχον κάμει αὐτὴν τὴν ἀγόρευσίν μου καὶ ἦλθεν ἐκείνη ἡ πένθιμος διὰ τὴν Ἑλλάδα εἴδησις. Ἡ διαγωγὴ, κύριοι, ἑκάστου βουλευτοῦ καὶ ἐν τῷ βουλευτηρίῳ καὶ ἐκτὸς πρέπει νὰ ᾖναι γνωστή, πρέπει νὰ ᾖναι πάντοτε ἔντιμος καὶ εὐθεῖα, καὶ ἐπειδὴ ἔτυχε νὰ ᾖμαι αὐτόπτης συμβάντων τινῶν ἐκ τῶν λυπηρῶν τῆς προχθές, θέλω σᾶς ἀφηγηθῆ ταῦτα ἵνα συμφωνήσω καὶ ἐγὼ πρὸς τοὺς ἄλλους συναδέλφους μου ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, οὐχὶ τοῦ πράττοντος βανδαλικά, ἀλλὰ τοῦ λαοῦ τοῦ ζητοῦντος διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ τὴν ἔκφρασιν τῶν πόθων καὶ εὐχῶν αὑτοῦ.

§18ΤΙΝΕΣ. Εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι.

§19ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Μὴ νομίσητε, κύριοι, ὅτι λέγω ταῦτα, διότι ὑπώπτευσα, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς εἶχεν ἔννοιάν τινα· ὄχι, διότι ἐξεύρω τί τρέχει. Εὑρισκόμην, κύριοι, κατὰ τὴν πρώτην διαδήλωσιν εἰς τὸ γραφεῖον τῆς «Ἐφημερίδος», ὅτε ἤκουσα διαδήλωσιν· ἐξῆλθον καὶ εἶδον, δὲν ἐννόησα ὅμως τί τρέχει· ζήτω, ἤκουσα καὶ ὄχι ἄλλο· ἀκολούθως μετέβην εἰς τὴν οἰκίαν μου, διότι δὲν θέλω νὰ εὑρίσκωμαι εἰς τὰς ὁδούς εἰς τοιαύτας περιστάσεις· περὶ τὴν ἑσπέραν λαὸς πολύς, ἄμετρος, ἦλθεν ὑπὸ τὴν οἰκίαν μου, μὲ ἐζητοκραύγασεν· ἐξῆλθον εἰς τὸ παράθυρον, τοὺς εὐχαρίστησα, ἀλλὰ μοῦ εἶπον, ὄχι, κατέβα νὰ ἔλθῃς μαζῆ μας· τοὺς εἶπον νὰ ἡσυχάσουν, μοῦ εἶπον ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ὑποβάλῃς εἰς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα τὰς εὐχὰς καὶ τοὺς πόθους μας· ἐγὼ, κύριοι, ἐταράχθην, ἀλλ’ ἀφοῦ ἐβεβαιώθημεν, ὅτι τὸ πρᾶγμα ἦτο ἀθῶον, κατέβην καὶ ἠκολούθησα· ἐφθάσαμεν εἰς τὴν πλατείαν τοῦ συντάγματος· τότε ἀπευθυνθεὶς πρὸς τὸν λαὸν τῷ εἶπον, ἐπειδὴ ἅπαξ μοῦ ἔδωκες τὴν ἐμπιστοσύνην σου τὴν θέλω πλήρη, καὶ τὴν ἐντολήν σου θὰ τὴν ἐκπληρώσω ὅπως ἐγὼ νομίζω· ἐφάνη πειθηνιώτατος ὁ λαὸς καὶ φιλοφρονέστατος.

§20Α. ΜΗΤΣΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. πρόεδρε, καὶ πρῴην ἀρχηγὲ τῆς Κρήτης· εἴπατε ὅτι ὁ λαὸς σᾶς ἐζήτησε καὶ σοῦ ἔδωκε πλήρη ἐμπιστοσύνην· ὅταν σοῦ ἐζητοῦσαν εἰς τὰ Σφακιὰ νὰ μουτίσῃς, διατί δὲν ἐμούτισες καὶ σὺ μὲ δαύτους; ἦσαν οἱ 30 κουλουργιῶταις......

§21ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἀπαξιῶ νὰ ἀπαντήσω· δὲν ἐννοῶ τί λέγει. Ἐκεῖ τοὺς εἶπον, ὅτι θὰ μὲ ἀφήσουν μόνον νὰ ἐκπληρώσω τὴν ἐντολὴν των καὶ τῳόντι ὑπήκουσαν καὶ οὐδεὶς ἄλλος προσῆλθε μετ’ ἐμοῦ· μετέβην εἰς τὰ ἀνάκτορα, ἐζήτησα τὸν ὑπασπιστήν· ὁ ὑπασπιστὴς μὲ ἐδέχθη φιλοφρόνως, μὲ ἔκαμε νὰ μείνω εἰς τὸν προθάλαμον....

§22ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔπρεπε νὰ δώσητε λογοδοσίαν ἐδῶ.

§23ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Καὶ ἀφοῦ παρέμεινα ἐπὶ πολὺν ὥραν καὶ ἐβράδυνεν ἡ ἀπάντησις, ἔβλεπον δὲ καὶ ἔτρεχον ἐκεῖ κάτω, φοβούμενος μὴ συμβῇ τι ὑπέστρεψα καὶ ἔδωκα ἀπάντησιν, ὅτε ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ἀσχολουμένη εἰς ἄλλα ἔργα δὲν ἠδυνήθη νὰ μὲ δεχθῇ· παρεκάλεσα τότε αὐτοὺς νὰ διαλυθοῦν ἡσύχως καὶ νὰ μὲ ἀφήσουν καὶ ἐμὲ νὰ ἐπιστρέψω εἰς τὴν οἰκίαν μου, διότι ἡ ἐντολή μου ἐτελείωσε. Καὶ τῳόντι, κύριοι, οὕτω συνέβη· ἐγὼ μετέβην εἰς τὴν οἰκίαν μου· τί ἔγεινεν ἀκολούθως ἢ πρίν, δὲν ἠξεύρω. Ἐκ τούτων συμπεραίνω, κύριοι, ὅτι μεταξὺ τοῦ λαοῦ ἐκείνου δυνατὸν νὰ ἦσαν καὶ κακῆς διαγωγῆς ἄνθρωποι καὶ πρέπει νὰ καταδιωχθῶσι, καὶ οὐδεὶς ὑπερμαχεῖ ὑπὲρ αὐτῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ καθ’ ἣν μετέβησαν ἐπιτροπαὶ νὰ ὑποβάλωσιν εἰς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα παράπονα ἢ εὐχάς. Διατί καὶ αὐτὴν τὴν φορὰν νὰ μὴ γίνῃ καὶ τοῦτο;

§24Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παραδοξότατον εἶναι καὶ ἀντισυνταγματικόν, κ. Κορωναῖε, διότι οἱ βουλευταὶ δὲν εὑρίσκονται εἰς ἐπίσημον συνάφειαν μετὰ τοῦ Βασιλέως· ἐκτὸς ἂν ἐπῆγες ὡς συνταγματάρχης.

§25ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Τέλος πάντων ἡ διαδήλωσις ἐκείνη διελύθη ἡσύχως. Ἀλλά, κύριοι, διατί νὰ παραξενευώμεθα διὰ τὴν ἔξαψιν αὐτὴν τοῦ ψυχικοῦ ἄλγους τῆς Ἑλλάδος; ἐνθυμεῖσθε ὁποῖον πένθος κατέλαβε τὰς ψυχὰς ὅλων ἡμῶν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην καθ’ ἣν ἦλθεν ἡ ἀπαισία εἴδησις. Πρὸ δύω ἐτῶν ἠρχίσαμεν προπαρασκευάς, πρὸ 8–10 μηνῶν ἐγένοντο αἱ προπαρασκευαὶ μετὰ πολλῆς ἐπισημότητος, ἀλλ’ ἐντὸς ὅλου αὐτοῦ τοῦ διαστήματος τί ἐγένετο πρὸς τὸν σκοπὸν τῶν παρασκευῶν, εἴτε κατὰ θάλασσαν, εἴτε κατὰ ξηράν; αὐτὴ δὲ ἡ ἐθνοφυλακὴ ἡ πρὸ τοσούτου χρόνου διαθρυλλουμένη καὶ ὀργανιζομένη δὲν ὑπάρχει. Λοιπὸν εἰς τὴν στιγμὴν ἐκείνην τῆς ἀφίξεως τῆς ἀπαισίας εἰδήσεως ὁ λαὸς ἐταράχθη καὶ συνῃσθάνθη ὅλον τὸ μέγεθος τοῦ κακοῦ. Δὲν θέλω ποσῶς νὰ δικαιώσωμεν τοὺς ταραξίας, ἀπεναντίας εἶμαι ὑπὲρ τῆς τάξεως, θέλω νὰ ἐπιβληθοῦν αἱ ποιναὶ συνεπείᾳ τοῦ νόμου· διὰ τοῦτο δὲν κάμνω λόγον περὶ τῶν συμβάντων καθὼς τὰ εἶπε τὸ ἓν μέρος ἢ τὸ ἄλλο· πρέπει νὰ ἀφήσωμεν τὰ πάντα εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν δι’ ἧς θὰ μάθωμεν τὴν ἀλήθειαν· ἀλλὰ ταῦτα εἶναι ὅλως ἐκτελεστικὰ ἔργα καὶ ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει νὰ ἀναμιχθῇ. Καὶ διατί τὸ ὑπουργεῖον ἔρχεται νὰ ζητήσῃ τὴν ἔγκρισιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν πρακτέων τούτων, ἐνῷ εἶναι ἁπλῶς διοικητικά; φοβεῖται τάχα τι; Ἄρα δὲν εἶναι δίκαιον ἡ Βουλὴ νὰ προδικάσῃ τὰ πράγματα καὶ πρέπει νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κατέκριναν δύω ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες τὸν πρωθυπουργόν, ὅτι ἐζήτησε παρ’ ὑμῶν ψῆφον ἐμπιστοσύνης· ἀλλά, κύριοι, ἐγὼ ἔρχομαι εἰς τὸ βῆμα, ἵν’ ἀποτείνω εἰς τὸν πρωθυπουργὸν ἐπὶ τούτῳ τὸν μεγαλεῖτερον τῶν ἐπαίνων. Ἄριστα ἐνόησεν ὁ πρωθυπουργὸς, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἔργου ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, πρόκειται περὶ τῆς τιμῆς τοῦ ἔθνους, πρόκειται ν’ ἀποκηρυχθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς τὸ γενόμενον κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας καὶ νὰ πιστοποιηθῇ ἐνώπιον τοῦ κόσμου, ὅτι εἶναι τοῦτο ἔργον κακούργων καὶ οὐχὶ ἔργον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Οὗτος εἶναι ὁ σκοπὸς, ἐφ’ ᾧ συνήλθομεν σήμερον, καὶ θὰ συνηρχόμεθα εἴτε μᾶς ἐκάλει, εἴτε δὲν μᾶς ἐκάλει ὁ πρωθυπουργός, διότι εἴχομεν ἡμεῖς τὸ καθῆκον νὰ πράξωμεν τοῦτο καὶ εἴχομεν τὸ καθῆκον νὰ τὸ πράξωμεν ἰδίως κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας, αἵτινες εἶναι κρισιμώταται ἐν τῷ βίῳ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἠκούσατε ἐντεῦθεν, ὅτι εὐγενὴς ἀγανάκτησις τοῦ λαοῦ ἐξεδηλώθη διὰ τοῦ τρόπου, τοῦ ὁποίου παρέστημεν μάρτυρες· ὄχι, κύριοι! ἡ εὐγενὴς ἀγανάκτησις τῶν λαῶν δὲν ἐκδηλοῦται διὰ κακουργημάτων· ἡ εὐγενὴς αὐτῶν ἀγανάκτησις ἐκδηλοῦται δι’ ἐθνικῶν ἔργων· ὁποία δὲ εἶναι ἡ παράστασις, ἣν ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς σήμερον νὰ δίδῃ εἰς τὸν κόσμον; Ἡ Ἑλλάς, κύριοι, διατρέχει κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὸν κίνδυνον νὰ ὑποστῇ τὴν μεγίστην ἐθνικὴν ἀδικίαν, ἀδικίαν, ἥτις ἀπειλεῖ καὶ αὐτὴν τὴν καταστροφὴν αὐτῆς ἐν τῷ μέλλοντι· ἐν ποίῳ παραστήματι ὀφείλει ἐνώπιον τοῦ κόσμου ν’ ἀποδεχθῇ τὰ γενόμενα; ποίαν θέσιν πρέπει νὰ καταλάβῃ διὰ ν’ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς κινδύνους τούτους; Πρὸ πάντων δέον νὰ καταλάβῃ θέσιν ἀξιοπρεπῆ· πρέπει ἐν τάξει μεγίστῃ, πρέπει ἐπὶ τοῦ καθεστῶτος στηριζομένη, νὰ παραστῇ εἰς τὸν κόσμον καὶ νὰ εἴπῃ τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου, τοῦ ὁποίου τὸ Βασίλειον εἶναι ὁ ἀντιπρόσωπος· ἀντὶ δὲ τούτου κινδυνεύει νὰ παραστῇ ἐνώπιον τοῦ κόσμου δι’ ἔργων, τὰ ὁποῖα ἐσχάτως ἴδομεν! Μετὰ τοιαῦτα γεγονότα ἔπρεπεν ἡ Βουλὴ ἀμέσως νὰ συνέλθῃ, ἵνα βεβαιώσῃ, ὅτι τὰ ἔργα ταῦτα ἀποδοκιμάζονται παρ’ ἐκείνων, οἵτινες ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῶσιν ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, παρ’ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἅπασαι αἱ ἐπαρχίαι τῆς Ἑλλάδος ἀπέστειλαν ἐνταῦθα διὰ νὰ ἐκπροσωπήσωσι τὴν ἰδέαν ὁλοκλήρου τοῦ Βασιλείου· δὲν λέγω δὲ τοῦτο διὰ νὰ κάμω διάκρισιν μεταξὺ τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ λαοῦ τῶν Ἀθηνῶν· ἀπεναντίας ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις αὕτη, ἵνα δοθῇ καὶ εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν Ἀθηνῶν, εἰδικῶς πλειότερον τῶν ἄλλων εὐθυνομένους, ἡ ἀφορμὴ νὰ ἀποπλύνωσι τὴ κηλῖδα, τὴν ὁποίαν ἠθέλησαν νὰ ἐγκολάψωσιν ἐπὶ τοῦ μετώπου αὐτοῦ ὀλίγοι κακοῦργοι καὶ πολιτικοὶ κερδοσκόποι.

§27ΦΙΛΗΜΩΝ. Οὔτε δημόται τῶν Ἀθηνῶν, οὔτε ἐκλογεῖς ἦσαν.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἠκούσαμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν γνώμην, ὅτι δῆθεν δὲν δύναται ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοῦ θέματος, διότι δὲν ἔχει τὰ στοιχεῖα, διότι ἔχει ἀνάγκην πληροφοριῶν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Αὐτὸ τοῦτο πρέπει νὰ διαψεύσωμεν, ὅτι οὐδεμιᾶς ἔχομεν ἀνάγκην πληροφορίας, ὅτι εἶναι μεγίστη ὕβρις κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ πιστεύσωμεν καὶ ἐπὶ μίαν κἂν στιγμὴν, ὅτι τὰ γενόμενα ταῦτα εἶναι ἔργον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἄνευ οὐδεμιᾶς μαρτυρίας, ἄνευ οὐδεμιᾶς πληροφορίας, θὰ εἴπωμεν ἐνώπιον πάντων, ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτι τὰ ἔργα ταῦτα δὲν εἶναι ἔργα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ταύτην δὲ τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν σᾶς ζητοῦμεν, αὐτομάτως ἐκφέρει ἡ συνείδησις ὑμῶν ὡς Ἑλλήνων, καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἐὰν εὑρεθῇ εἷς, δὲν θὰ εὑρεθῶσι πλείονες, οἵτινες νὰ τὴν ἀρνηθῶσι. Κύριοι, δὲν ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω ἤδη ἐν τῇ ἰδιότητι τοῦ πεπτωκότος ὑπουργοῦ· τοιαύτη συζήτησις πρέπει νὰ γείνῃ ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ, καὶ βεβαίως δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ἐκεῖνοι, οἵτινες θ’ ἀποφύγωμεν τὴν δημοσίαν συζήτησιν, καὶ οἱανδήποτε εὐθύνην. Θὰ δώσωμεν πλήρεις τὰς εὐθύνας· δὲν ἔχομεν δὲ ἀνάγκην νὰ προσκληθῶμεν εἰς τοῦτο παρ’ οὐδενὸς καὶ φρονοῦμεν, ὅτι ἡ ἀπόδοσις τῶν εὐθυνῶν παρ’ ἡμῶν θὰ ᾖναι ἡ δικαιολόγησις ἴσως καὶ ἡμῶν καὶ τοῦ ἔθνους. Θὰ ἦτο εὐτύχημα, ἂν αἱ δυσχέρειαι, εἰς ἃς περιέστη τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, ἀπεδεικνύοντο ἔργον ὀλίγων μόνον ἀτόμων, ἔστω καὶ ἡμῶν· ἀλλὰ δὲν πιστεύω, ὅτι τοῦτο θ’ ἀποδειχθῇ· θ’ ἀποκαλυφθῶσι τῳόντι μεγάλαι ἐλλείψεις, καὶ πρέπει ν’ ἀποκαλυφθῶσι, διότι ἡ γνῶσις τῶν ἐλλείψεων θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὰς σκοπίμους ἐνεργείας. Ποτέ, κύριοι, ποτὲ μὴ ἀπελπίζεσθε περὶ τοῦ μέλλοντος, ὅταν ἔχητε ἀπόφασιν νὰ ἐνεργήσητε ὡς ἄνδρες· ἀλλ’ ὅταν ἐνεργεῖτε ὡς γραΐδια, μεμψιμοιροῦντες καὶ καταδικάζοντες τοὺς ἄλλους καὶ ποτὲ μὴ φροντίζοντες νὰ πράξητε ὑμεῖς αὐτοὶ τὸ καθῆκόν σας, εἶναι μάταιον νὰ ἐλπίζητε εἰς σπουδαῖα ἀποτελέσματα, οὐδέποτε δὲ τὸ μέλλον θὰ ἦναι ὑπὲρ ἡμῶν. Πρέπει λοιπὸν νὰ μᾶς ζητήσητε εὐθύνας καὶ τὰς εὐθύνας ταύτας θέλομεν σᾶς δώσει· ἀλλὰ πρέπει πρὸ πάντων νὰ ἐξετάσητε τὰ αἴτια τῆς σημερινῆς καταστάσεως καὶ νὰ ἐμφορῆσθε τῆς πεποιθήσεως ὅτι εἶναι πάντοτε καιρὸς ἐνεργείας εἰς τὸν διαγινώσκοντα τὴν ἀληθῆ κατάστασιν τῶν πραγμάτων καὶ ἀπόφασιν ἔχοντα νὰ ἐργασθῇ ἀνενδότως κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις αὐτῆς, ὅτι καὶ σήμερον εἰς οἱανδήποτε θέσιν καὶ ἂν εὑρίσκεται, ἀτυχεστάτην ἀληθῶς θέσιν, τὸ ζήτημα τὸ Ἑλληνικόν, εἴμεθα πάντοτε ἐν καιρῷ, ἵνα σώσωμεν τὸν Ἑλληνισμόν· ἀλλὰ διὰ νὰ δυνηθῶμεν καὶ ἐν τῷ σταδίῳ τῷ ἀμέσως πρὸ τῶν ποδῶν ἡμῶν καὶ ἐν τῷ σταδίῳ τῷ ἀπωτέρω νὰ ἐργασθῶμεν ἐπιτυχῶς, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν διαταραχθεῖσαν δημοσίαν τάξιν καὶ τὸ καθεστώς, κινδυνεῦον κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐκ τῶν ἐνεργειῶν ὀλίγων ἴσως, ἀλλ’ ἰσχυρῶν, ζητούντων, ἵνα ἐκμεταλλευθῶσι πρὸς τοιούτους σκοποὺς τὰς ἀτυχεῖς τοῦ ἔθνους περιστάσεις. Δώσατε λοιπὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ψῆφον, ἣν σᾶς ζητεῖ, ἵνα δυνηθῇ νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς τάξεως, διότι μόνη ἡ τάξις δύναται νὰ μᾶς θέσῃ εἰς τὴν προσήκουσαν περιωπήν, ἵνα παραστῶμεν ὡς ἐμπρέπει εἰς τὸ ἔθνος ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης καὶ διεκδικήσωμεν τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Ἡ θέσις μου εἶναι δύσκολος, διότι διαδέχομαι τὸν κ. Τρικούπην, σήμερον μάλιστα· λέγω δὲ σήμερον, διότι ποτὲ δὲν ἐλάλησεν ὅπως ἐλάλησε σήμερον ἐνώπιον τοῦ βουλευτηρίου. Ἐν Κάνναις ἔπεσαν 80 χιλιάδες Ῥωμαίων, αἴτιος δὲ τῆς καταστροφῆς ἦτον ὁ στρατηγός. Ὅταν ἔμαθον οἱ Ῥωμαῖοι τὴν συμφοράν, ὁ δήμαρχος εἶπε πρὸς τὸν λαόν· «μάχῃ κεκρατήμεθα μεγάλῃ». Καθὼς καὶ ἡμεῖς σήμερον, μάχῃ κεκρατήμεθα μεγάλῃ· ἀλλὰ τὴν αὐτὴν στιγμὴν ὁ αἴτιος τῆς συμφορᾶς, ὁ στρατηγός, κατέφυγεν εἰς τὴν Ῥώμην, καὶ οἱ Ῥωμαῖοι τὸν ἐδέχθησαν, καὶ τοῦ εἶπον καλῶς ἦλθες. Διατί; διότι παρεσκευάζοντο νὰ προστατεύσουν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος αὐτῶν. Τί ζητοῦμεν ἡμεῖς ἀπὸ τῶν ἐνόχων; Ἂς τοὺς εἴπομεν ἐνόχους. Ἀνεδέχθημεν ὅλοι τὴν λύσιν ἑνὸς ζητήματος ἀδυνάτου, καὶ ἦτον ἀδύνατον νὰ μὴ καταντήσωμεν εἰς τὴν παροῦσαν λύσιν. Καθὼς δὲ σᾶς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, τί μεμψιμοιρεῖτε; Τί κλαίετε ψεύτικα; Παρασκευασθῆτε διὰ τὸ μέλλον. Σήμερον δὲ περὶ τίνος πρόκειται; Ἡ Κυβέρνησις σᾶς ἐρωτᾷ, λέγουσα: ἔκαμα τὸ καθῆκόν μου, ναὶ ἢ οὔ; Ἂν δὲν ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, πρέπει νὰ ἀποχωρήσω. Τίς ὅμως θὰ τὴν διαδεχθῇ; τοῦτο πρόκειται. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ὅλως διόλου ἁπλοῦν καὶ δὲν πρέπει νὰ παρατείνω τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν ἐστεφάνωσεν ὁ κ. Τρικούπης.

§30ΡΑΛΛΗΣ. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν φοβούμενος χθὲς μήπως μετὰ τὴν σειρὰν τῆς ἰδιοκτησίας τῶν Ὑπουργῶν ἔλθῃ ἡ σειρὰ τῆς ἰδιοκτησίας αὐτοῦ ἔκλεισε τὰ καταστήματα καὶ κατέφυγεν εἰς τὰς οἰκίας του.

§31ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. (Ὅρα παράρτημα Βʹ.)

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ νὰ ἀρκεσθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὰ λεχθέντα καὶ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται τέσσαρες μόνον). Ἡ Βουλὴ δὲν παραδέχθη. Ἡ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ Τρικούπη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν.

§33ΡΩΜΑΙΟΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ Τρικούπη· (ἀναγινώσκει). Θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως; (Ἐγείρονται πλεῖστοι).

§35ΠΟΛΛΟΙ. Οἱ παραδεχόμενοι, κ. πρόεδρε...

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς ἠρώτησα ἐὰν θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§37ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Νομίζω, ὅτι δὲν ἁρμόζει ἡ πρότασις αὕτη νὰ μὴ ψηφισθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγερθῆτε λοιπὸν δέκα πέντε· (ἐγείρονται πλεῖστοι). Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι.

§40Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ψηφίσω παρατηρῶ ὅτι ἡ πρότασις τῶν ἐντίμων συναδέλφων φέρει δύω ἰδέας ὅλως δι’ ὅλου ἀντιθέτους. Φέρει τὰς πληροφορίας τῆς Κυβερνήσεως περὶ ἀπειλῆς τῶν καθεστώτων, μίαν ἰδέαν, φέρει καὶ τὰ οἰκτρὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν. Εἶπον καὶ προηγουμένως καὶ δικαιολογῶν ἤδη τὴν ψῆφόν μου λέγω, ὅτι ἡ ἰδέα ἡ περὶ ἀπειλῆς τῶν καθεστώτων εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον θεωρῶ βλασφημίαν νὰ ψηφισθῇ· εἶναι ἄρνησις τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ τοῦ καθεστῶτος δυνάμει τοῦ ὁποίου ὑπάρχομεν. Διὰ τοῦτο ψηφίζων κατὰ τῆς προτάσεως, δὲν ἐννοῶ νὰ παρεξηγηθῶ, ὅτι ψηφίζω ὑπὲρ τῆς ἰδέας· διότι δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ καὶ πόῤῥωθεν οὔτε κατ’ ἰδέαν τὴν ἀπειλὴν τῶν καθεστώτων. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι φρονίμως ἡ Βουλὴ ἤθελεν κάμει νὰ ἀποσύρῃ τὴν ἑτέραν ἰδέαν, ἡ ὁποία εἶναι βλασφημία, καὶ νὰ ψηφίσωμεν τὸ ἄλλο μέρος.

§41ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐννοῶ, ὅτι μεγαλειτέρα ἀπειλὴ κατὰ τῶν καθεστώτων δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ παρὰ ὅταν ἡ ἰδιοκτισία τῶν πολιτῶν δὲν εἶναι ἐξησφαλισμένη.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσιν ναὶ οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ψηφολεκτῶν Ῥοντήρη καὶ Πετσάλη). Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· «Ἡ Βουλὴ, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν κατὰ τὰ τελευταῖα λυπηρὰ γεγονότα ἐνέργειαν τοῦ ὑπουργείου, πέποιθεν ὅτι διὰ τῶν δραστηρίων μέτρων αὐτοῦ θέλει προασπίσει τὸ καθεστὼς καὶ τὴν δημοσίαν τάξιν», ναὶ ἢ ὄχι;

Ἐψηφοφόρησαν 97, πλὴν τῶν ὑπουργῶν 91 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, καὶ 6 κατά.

§43ΡΙΚΑΚΗΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, ὅτι κατὰ τὰς κρισιμωτέρας στιγμὰς θλιβερὸν ἐπεισόδιον ἐπησχόλησεν ὁλόκληρον τὴν συνεδρίασιν. Σήμερον κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἔπρεπε ν’ ἀπασχολῇ καὶ τὸ Κοινοβούλιον καὶ ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἕτερον ζήτημα, τὸ ζήτημα δι’ ὃ ἐπροκάλεσαν τὸν ἐνθουσιασμὸν τῶν ὑπὸ δουλείαν ἀδελφῶν ἡμῶν, ζήτημα περὶ τοῦ ὁποίου ἀποφασίζει ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη. Καθ’ ἣν ἡμέραν ἐπῆλθεν ἡ λύσις τοῦ ζητήματος, καθ’ ἣν βλέπει ἑαυτὸν ὁ Ἑλληνισμὸς ἐγκαταλιμπανόμενον παρ’ ὅλου τοῦ κόσμου, τὸ Κοινοβούλιον ἔπρεπε νὰ ὑψώσῃ φωνὴν, καὶ ἂν δὲν ἠδύνατο διὰ τῆς βίας καὶ τῶν ὅπλων νὰ ὑπερασπισθῇ τὰ δικαιώματά του, τοὐλάχιστον διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς διαμαρτυρήσεως, ὅπως προκαλέσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Εὐρώπης. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἐνόσῳ οἱ ὅροι τῆς εἰρήνης δὲν ἐκανονίσθησαν ὑπὸ ὁλοκλήρου τῆς Εὐρώπης, ἐνόσῳ τὸ ζήτημα μένει ὑπὸ Εὐρωπαϊκὴν σκέψιν, ἡ Ἑλλὰς ἔχει καθῆκον νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰ ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ .......

§44ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε, Ῥικάκη. Ἡ συζήτησις αὕτη ἢ πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἢ πρέπει νὰ διακόψῃ ἡ Βουλὴ διὰ σήμερον καὶ νὰ ἐξακολουθήσῃ αὔριον, διότι βλέπω ὅτι γίνεται πολὺς θόρυβος.

§45ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 4 20.