1877.11.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 22

Τῆς 26 Νοεμβρίου 1877.

(Σάββατον)

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Μαργαρίτα χήρα Κυπριάδη, αἰτεῖται δι’ ἀναφορᾶς της ὑλικὴν συνδρομήν. Θὰ σταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Ἀντικείμενον τῆς συνεδριάσεως εἶναι ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ χορηγίας συντάξεως εἰς τὴν χήραν Κανάρη.

§2ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Πρὸ τῆς ψηφοφορίας τὸν λόγον. Οὔτε κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου περὶ τῆς συντάξεως τῆς χήρας Κανάρη, οὔτε κατὰ τὴν βʹ. ἠθέλησα νὰ ὑποβάλω πρότασιν μήπως οὔτε κατὰ διάνοιαν ὑποθέσῃ τις, ὅτι ἀντιπολιτεύομαι ἕνεκα τῆς προτάσεως τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω τὴν χήραν τοῦ ἀοιδίμου Κανάρη. Ἀναγκάζομαι ὅμως σήμερον, κύριοι, εἰς τὴν γʹ. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου νὰ ὑποβάλλω τὴν πρότασίν μου. Οὐδένα ἐξ ὑμῶν δὲν λανθάνει ὁποῖος ἦτον ὁ Γεώργιος Σαχτούρης· ἦτον εἷς ἐκ τῶν δεξιῶν βραχιόνων τοῦ μακαρίτου Μιαούλη· ἐνίκησεν ὁ ἴδιος τὴν ἔνδοξον ναυμαχίαν τῆς Σάμου, διὰ τῆς ὁποίας ἐλευθερώθη καὶ ἡ νῆσος Σάμος καὶ ἡ Ἑλλὰς ἀκόμη ἀπὸ 40,000 τουρκικοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος ἦτον ἕτοιμος νὰ εἰσβάλῃ εἰς τὴν Σάμον καὶ κατόπιν εἰς τὴν Ἑλλάδα· ὁ υἱὸς τοῦ ναυάρχου τούτου ἦτον ὁ πρὸ μικροῦ ἀποθανὼν Δημήτριος Σαχτούρης τοῦ ὁποίου αἱ προσωπικαὶ ὑπηρεσίαι τὸν ἔφερον εἰς τὸν βαθμὸν ὑποναυάρχου· τοῦ Δημητρίου τούτου Σαχτούρη τοῦ ἐγκαταλειπόντως ὄντως κενὸν εἰς τὸ βασιλικὸν ναυτικόν, διότι εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ συνηνοῦτο καὶ ἡ πεῖρα καὶ ἡ ἐπιστήμη, ἡ χήρα καὶ τὰ ὀρφανὰ λαμβάνουσι σύνταξιν ἡ ὁποία ὡρίσθη ἀπὸ τὸ ἐλεγκτικὸν συνέδριον μόνον 150 δραχμάς, σύνταξιν, ἡ ὁποία εἶναι ἴση μὲ τὴν σύνταξιν ἑνὸς ἐπάρχου· οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, κύριοι, ἀμφιβάλλει, ὅτι ἡ σύνταξις αὕτη, διδομένη σήμερον εἰς τὴν οἰκογένειαν τοῦ μακαρίτου ὑποναυάρχου Σαχτούρη, εἶναι ὅλως διόλου ἀνεπαρκής, διότι ἡ οἰκογένεια τοῦ μακαρίτου ὑποναυάρχου σύγκειται ἐκ 4 θυγατέρων, 3 εὑρισκομένων εἰς ὥραν γάμου, καὶ 2 ἀῤῥένων ἐξ ὧν ὁ εἷς ἀνῆλιξ· θὰ παρακαλέσω τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ὑποβάλῃ ἐπίσης, ἂν ἐγκρίνῃ καὶ ἂν νομίζῃ, ὅτι ἡ οἰκογένεια τοῦ ὑποναυάρχου δὲν δύναται νὰ ζήσῃ μὲ 150 δραχμάς, νὰ ὑποβάλῃ ἐπίσης νομοσχέδιον, ὄχι μόνον διότι εἶναι οἰκογένεια τοῦ ὑποναυάρχου, ἀλλ’ ὅτι εἶναι ἐγγονὴ τοῦ μεγάλου ναυάρχου Γεωργίου Σαχτούρη· εἶμαι δὲ βέβαιος, ὅτι ὁλόκληρον τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον θέλει ἐκτιμήσει τὰς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας αὐτῆς, καὶ θὰ θελήσῃ νὰ ζήσῃ καὶ οἰκογένεια αὐτὴ ὅπως θέλει ἡ Βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος νὰ ζήσῃ καὶ ἡ οἰκογένεια τοῦ ἀοιδίμου Κανάρη.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διαβιβασθῇ ἀπόσπασμα τῶν πρακτικῶν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. (Ἐνταῦθα προσάγεται κάλπη καὶ ἐνεργεῖται διὰ σφαιριδίων μυστικὴ ψηφοφορία).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 102· ὑπὲρ 96, καὶ 6 κατά. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ νομοσχέδιον εἰς γʹ. ἀνάγνωσιν. (Γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ. συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν ἀποίκων Ἰταλοαλβανῶν).

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως δραχμῶν 333,000, ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1877.

§6Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν δὲν ἀπατῶμαι πρόκειται νὰ ἐπιστραφῶσι χρήματα ἐκ μέρους τοῦ δημοσίου ταμείου πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας τῶν θεωρείων κατὰ τῆς ἰδιοκτησίας τῶν ὁποίων ἐπεβλήθη φόρος 50%, τὰ δὲ δικαστήρια κατεδίκασαν τὸ Δημόσιον λόγῳ, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς δὲν ἐκοινοποιήθη προσηκόντως διὰ τῆς ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως. Νομίζω, κύριε πρόεδρε, ὅτι τοιαύτη ἔλλειψις ἐκ μέρους ὑπουργοῦ ἡ ὁποία ἔχει τὴν συνέπειαν νὰ πάθῃ τὸ Κράτος ζημίαν 50,000 δραχμῶν, πρέπει νὰ πέσῃ εἰς βάρος τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ, διότι ἄλλως, ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν τὸ σύστημα τῆς ἀμνηστείας, θὰ ᾖναι αὐτὴ ἡ κατάστασις ἀνοικονόμητος. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ἐνασκήσῃ ὅλην τὴν δικαιοδοσίαν του κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον εἰς γʹ. συζήτησιν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν παρακαλεῖ τὴν Βουλήν, ἐὰν ἐγκρίνῃ, νὰ προβῇ εἰς τὴν ά. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ γυμνασίου Αἰγίου.

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον εἰς ά. συζήτησιν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ Διδασκαλείου. Ὁ κ. Δημητριάδης ἐζήτησε τὸν λόγον.

§10Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, χθὲς ὑπεστήριξεν ὁ κ. Μίλησης, ὅτι πρέπει νὰ συστηθῶσι τρία Διδασκαλεῖα, ἐγὼ ὡς ἠκούσατε συνετάχθην μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ὅτι ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκεῖ ἓν Διδασκαλεῖον, εὔχομαι δὲ καὶ ἐγὼ νὰ συστηθῶσι κατόπιν καὶ ἄλλα, καὶ τοῦτο νομίζω δύναται νὰ κατορθωθῇ ἐὰν προσθέσωμεν ἓν ἄρθρον εἰς αὐτὸν τὸν νόμον νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὸν ὑπουργὸν τῆς Παιδείας τῇ γνωμοδοτήσει τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διὰ Διατάγματος νὰ συσταίνῃ καὶ ἄλλα Διδασκολεῖα, ἐὰν ὅμως οἱ πόροι τοῦ κράτους τὸ ἐπιτρέψουν. Ἀλλὰ τὸ Διδασκαλεῖον αὐτὸ ἐγὼ δὲν θέλω νὰ γείνῃ ἐν Ἀθήναις. Ὡς γνωρίζετε οἱ μαθηταὶ, οἱ ὁποῖοι θὰ προσέλθουν εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, θὰ ᾖναι βεβαίως οἱ ἀπορώτεροι, ἐκεῖνοι δηλαδὴ οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν τὰ μέσα νὰ ἐξακολουθήσουν τὰς σπουδάς των. Εἰς τὰς Ἀθήνας χρειάζονται 80 ἕως 100 δραχμὰς τοὐλάχιστον, ἐνῷ ἀλλαχοῦ δύνανται νὰ ζήσουν μὲ 40 ἢ 50 δραχμάς. Ὁ σπουδαιότερος ὅμως λόγος εἶναι ὁ ἑξῆς· εἰς τὰς Ἀθήνας ὑπάρχουν τὰ μέσα καὶ πολλὰ καὶ εὔκολα εἰς τὸ νὰ ὀλισθήσῃ κανεὶς καὶ ὄχι ὁ νέος ὁ ὁποῖος θὰ ᾖναι 16 ἐτῶν μέχρις 25, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς οἱ ἴδιοι ἠμποροῦμεν νὰ ὀλισθήσωμεν· (ἱλαρότης). Ἐὰν λοιπὸν θέλητε νὰ καρποφορήσῃ τὸ Διδασκαλεῖον, πρέπει νὰ τὸ κάμωμεν ἀλλαχοῦ. Ἐδῶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐπιτήρησις οὔτε τοῦ Διευθυντοῦ, οὔτε τῶν καθηγητῶν, οὔτε τῶν ἐπιστατῶν, ἐνῷ ἐὰν γείνῃ ἀλλαχοῦ οἱ μαθηταὶ θὰ ζήσουν ἐν ἀδελφότητι, θὰ ᾖναι ὑπὸ ἐπιτήρησιν καὶ θὰ ἐπέλθουν εἰς τὴν κοινωνίαν χρηστοὶ πολῖται. Πόλιν κατάλληλον ἐγὼ προτείνω τὴν Κόρινθον. Ὁ μακαρίτης ὁ Κυβερνήτης, ὅταν ἐσύστησεν ἓν τοιοῦτον σχολεῖον, τὸ ἐσύστησεν εἰς τὴν Αἴγιναν.

§11ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὸ κέντρον τῆς Κυβερνήσεως.

§12ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κέντρον τῆς Κυβερνήσεως ἦτο τὸ Ναύπλιον, διότι ὁ πολύπειρος ἐκεῖνος ἄνθρωπος εἶχε πολλοὺς λόγους νὰ πιστεύσῃ, ὅτι τὰ σχολεῖα πρέπει νὰ ᾖναι μακρὰν τῶν κέντρων. Ποῦ τὰ ἔχουν οἱ Γερμανοὶ καὶ οἱ Γάλλοι; Εἰς τὰς μικρὰς πόλεις.

§13ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὰ κέντρα.

§14ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἡ Ἁϊδεμβέργη, ἡ Βόννη, ἡ Λειψία δὲν εἶναι πρωτεύουσα. Ἐγὼ δὲν προτείνω τίποτε, μήτε διὰ τὸν ἑαυτόν μου μήτε διὰ τὴν οἰκογένειάν μου μήτε διὰ τὴν πατρίδα μου, προτείνω νὰ συστηθῇ εἰς τὴν Κόρινθον, ὅπου ἀπέχει ἀπὸ τὴν Εὐρυτανίαν ἡμέρας ὁλοκλήρους. Δὲν φθονῶ τὴν πρωτεύουσαν, ἀλλ’ ἡ πρωτεύουσα ἔχει τόσα ἄλλα καὶ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ μία μικρὰ ἀναλογία. Αἱ ἐπαρχίαι εἶναι ὡς νὰ ᾖναι ἕνας πτωχὸς, ἕνας πένης, ἕνας ῥακενδύτης, καὶ ἡ πρωτεύουσα ὡς νὰ ᾖναι Ζάππας· δὲν πρέπει πάλιν ὅλα νὰ ᾖναι ἐδῶ.

§15ΠΑΠΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτροπῆς τῆς δικαιοσύνης ἐπὶ τῆς αἰτήσεως διὰ τὸν βουλευτὴν Σπάρτης.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ.

§17ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὴν πρότασιν τοῦ φίλου μου κ. Δημητριάδου δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ Ὁμιλῶν δὲ διὰ τὰς Ἀθήνας, πιστεύσατε, ὅτι οὐδόλως λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὴν περίστασιν, ὅτι εἶμαι ἀντιπρόσωπος τῆς πρωτευούσης. Νομίζω, εἰς πολλὰς περιστάσεις εἴδατε, ὅτι τὴν πρωτεύουσαν δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν, ὅπως κανονίσω τὰς σκέψεις μου καὶ τὴν ψῆφόν μου· ἰδίως, ὅτε ἐπρόκειτο ἡ πίστωσις περὶ τοῦ θεάτρου, ῥητῶς εἶπον ὅτι ἡ διατήρησις τοῦ θεάτρου πρέπει νὰ ἐπιβαρύνῃ τὸν δῆμον τῶν Ἀθηναίων, τὸν ὠφελούμενον ἐκ τούτου, ὄχι ὅμως καὶ τὸν κάτοικον τῆς Εὐρυτανίας, τὸν οὔτε ἀμέσως, οὔτε ἐμμέσως ὠφελούμενον ἐκ τῆς διατηρήσεως ξενικοῦ θεάτρου ἐν Ἀθήναις. Δυστυχῶς ἡ γνώμη τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἐπαρχιῶν ὑπῆρξεν ἀντίθετος τῆς γνώμης τοῦ βουλευτοῦ Ἀττικῆς. Ἀρκούντως ἡ περίστασις αὕτη ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἔχω ἐξαιρετικὴν ἀφοσίωσιν εἰς τὰς Ἀθήνας, οὔτε τυφλοῦμαι ἕνεκα τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς πρωτευούσης, εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ αὐτήν. Τὰ αὐτὰς ἔχων γενικωτέρας ἰδέας, καὶ ὄχι ἐκ προσηλώσεως εἰς τὰς Ἀθήνας, ὑποστηρίζω τὴν ἵδρυσιν τοῦ Διδασκαλείου ἐν τῇ πρωτευούσῃ. Ὁ κ. Δημητριάδης εἶπεν, ὅτι ἡ ὕπαρξις τοιούτου σχολείου ἐν Ἀθήναις δὲν θὰ ὑπηρετήσῃ τὸν σκοπὸν, ὃν διώκει ὁ νομοθέτης· εἶναι, προσέθετο, πολλαὶ ἀφορμαὶ, αἵτινες δύνανται ν’ ἀπασχολήσουν τοὺς διδασκομένους καὶ νὰ τοὺς ἐκτρέψουν ἀπὸ τοῦ κυρίου σκοποῦ αὐτῶν, δηλαδὴ τῆς μελέτης καὶ τῆς τελειοτέρας μορφώσεώς των· ἐπεκαλέσθη δὲ παραδείγματα ἐκ τῆς Εὐρώπης, ὅτι τὰ ἀνώτερα ἐκπαιδευτήρια ἐν Εὐρώπῃ δὲν ὑπάρχουν ἐν ταῖς πρωτευούσαις, ἀλλ’ ἐντὸς ἄλλων πόλεων μικροτέρων. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ἀκριβές. Δὲν θέλω νὰ ὑπεννήσω, ὅτι εἰς ὅλας τὰς πρωτευούσας τῆς Εὐρώπης ὑπάρχουσι πανεπιστήμια, διδασκαλεῖα καὶ παντοῖα σχολεῖα, ἅτινα, σὺν ἄλλοις, συντελοῦσιν εἰς τὴν φήμην καὶ εἰς τὴν δόξαν αὐτῶν· ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς δευτερευούσας πόλεις, ὅπου ὑπάρχουσιν ἐπίσης σχολεῖα, ὁ πληθυσμὸς αὐτῶν ὁποῖος εἶναι; Κατὰ πολὺ ἀνώτερος τοῦ πληθυσμοῦ τῆς πόλεως Ἀθηνῶν. Ὑπάρχει ἐν τῇ Βόννῃ, μὴ πρωτευούσῃ, πανεπιστήμιον· ἀλλ’ αὕτη εἶναι πόλις εἰκοσακισχιλίων κατοίκων, ἔχει δὲ βιβλιοθήκην πλουσιωτάτην, διασκεδάσεις καὶ θέατρον. Ἐν Βρεσλαβίᾳ, ἐπίσης μὴ πρωτευούσῃ Κράτους, ὑπάρχει πανεπιστήμιον· ἀλλ’ ἡ πόλις αὕτη ἔχει 129,000 κατοίκους, θέατρον, βιβλιοθήκην 300,000 τόμων καὶ 20,000 χειρογράφων. Ἐν Γοτίγγῃ ἐπίσης καὶ ἀλλαχοῦ.

§18ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὅταν ἐσυστήθησαν αὐτὰ ὑπῆρχον βιβλιοθῆκαι καὶ πληθυσμὸς τοιοῦτος;

§19ΦΙΛΗΜΩΝ. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν μάλιστα πολλαὶ τῶν πόλεων τούτων ἦσαν καὶ πρωτεύουσαι, ἐπίσης δὲ πλούσιαι αἱ πόλεις αὗται. Σᾶς ἀνέφερε τὴν Ὀξφόρδην, νομίζω, ὁ κ. Δημητριάδης· ἀλλ’ ἐλησμόνησεν, ὅτι ἔχει αὕτη 32,000 κατοίκους καὶ εἶναι μία τῶν πλουσιωτάτων πόλεων. Ὡς βλέπετε, πίπτει διὰ τῶν πραγμάτων τὸ ἐπιχείρημα, ὅπερ ὁ κ. Δημητριάδης ἠθέλησε ν’ ἀρυσθῇ ἐκ τῆς Εὐρώπης. Τὰ ὀλίγα παραδείγματα, ἅτινα ἐπεκαλέσθην, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι τὰ πανεπιστήμια καὶ τὰ ἄλλα ἀνώτερα σχολεῖα ἱδρύονται ἐν πρωτευούσαις, ἢ ἐν πόλεσιν, ἐχούσαις πληθυσμὸν μεγάλον καὶ ὅλα τὰ παρεπόμενα τούτῳ. Ἐν Εὐρώπῃ τὰ ἀνώτερα σχολεῖα καὶ τὰ ἐκπαιδευτήρια δὲν τὰ ἀνεγείρουσιν ἐν ἐρημίαις καὶ ἐν ἀποκέντροις μέρεσι. Ὁ κ. Δημητριάδης ἀπαιτεῖ ν’ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὰς Ἀθήνας καὶ τὸ πανεπιστήμιον καὶ τ’ ἄλλα σχολεῖα καὶ νὰ τὰ μεταφέρωμεν εἰς τὴν Αἴγιναν ἢ εἰς τὴν Κόρινθον. Ἐρωτῶ ὅμως, εὑρίσκονται ἐκεῖ τὰ ἀπαραίτητα εἰς τὴν διανοητικὴν ἀνάπτυξιν καὶ εἰς τὴν τελειοτέραν μελέτην καὶ διδασκαλίαν, ὡς βιβλιοθῆκαι, βιβλιοπωλεῖα, μουσεῖα καὶ ἄλλα, ὁποῖα ἄφθονα εὑρίσκονται ἐν ταῖς μὴ πρωτευούσαις πόλεσι τῆς Εὐρώπης, ἐν αἷς εἶναι ἱδρυμένα πανεπιστήμια καὶ σχολεῖα; Ἀλλὰ, ἐπιλέγει ὁ κ. Δημητριάδης, θὰ συγκεντρωθῇ ὁ νοῦς τῶν μαθητῶν εἰς τὴν σπουδὴν, ὅταν οὗτοι δὲν διαμένουν εἰς πόλεις, ὡς αἱ Ἀθῆναι. Ἂς εἶναι μᾶλλον πρακτικὸς ὁ φίλος μου, καὶ ἂς ἐνθυμηθῇ, ὅτι ἡ ἀπομόνωσις μᾶλλον εἶναι μία ἐκ τῶν ἀφορμῶν, αἵτινες ἀναπτύσσουν τὰ πάθη καὶ τὴν διαφθοράν. Ἡ συγκέντρωσις μαθητῶν πολλῶν, νεανιῶν σφριγώντων, εἰς πόλιν ἔρημον καὶ μὴ ἔχουσαν διασκεδάσεις καί τινα ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἐννοεῖ εὐκόλως ὁ φίλος μου, προώρισται νὰ γεννήσῃ ἄτοπα, πολλῷ μεγαλείτερα τῶν ἐν Ἀθήναις ἐνδεχομένων. Ἀλλ’ αἱ Ἀθῆναι, λέγει ὁ κ. Δημητριάδης, εἶναι τόπος διαφθορᾶς τῆς σπουδαζούσης νεότητος. Τὸ τοιοῦτο δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξέρχηται ἐκ τοῦ στόματος ἀντιπροσώπου τῶν ἐπαρχιῶν. Αἱ Ἀθῆναι ἀπὸ τίνων κατοικοῦνται; Κατὰ τὰ 9|10 ἀπὸ πολίτας τῆς Εὐρυτανίας, τῶν Καλαβρύτων, τῆς Μεσσήνης καὶ τῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν. Αἱ Ἀθῆναι εἶναι πόλις Πανελλήνιος. Ἐὰν λοιπὸν παραδεχθῶμεν ὅτι ἡ διαφθορὰ......

§20ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶπον ὅτι εἶναι εὔκολα τὰ μέσα διὰ νὰ ὀλισθήσωσι.

§21ΦΙΛΗΜΩΝ. Νὰ ὀλισθήσουν! Ποῦ; Εἰς τὸ κακόν. Τί ἄλλο εἶναι ἢ ἡ διαφθορὰ τὸ κακὸν τοῦτο; Δὲν παρεξήγησα τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Εὐρυτανίας. Ἀλλὰ τὰς Ἀθήνας παριστῶντες, ὡς δοχεῖον καὶ σπήλαιον διαφθορᾶς, πῶς λησμονοῦμεν, ὅτι αὕτη εἶναι ἡ πρώτη καὶ ἡ μόνη κεντρικὴ πόλις τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Μὴ πλανώμεθα· τὸ κέντρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ δὲν εἶναι ἡ Κωνσταντινούπολις, ἀλλ’ αἱ Ἀθῆναι. Καὶ ὅμως τὴν πόλιν αὐτὴν κατηγοροῦμεν σήμερον, ἐνώπιον ὅλου τοῦ κόσμου, ὡς πόλιν διαφθορᾶς, ἐν ᾗ δὲν δύναται ἡ νεολαία οὔτε νὰ σπουδάσῃ οὔτε νὰ ἀναπτυχθῇ, ἀλλὰ μόνον νὰ διαφθαρῇ. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ὀρθόν. Ἡ κατὰ τῶν Ἀθηνῶν τοιαύτη ἐπίθεσις εἶναι ὕβρις καθ’ ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τοῦ τε ἐλευθέρου καὶ τοῦ εἰσέτι ὑποδούλου· διότι, δὲν παύομαι ὑπομιμνήσκων, ὅτι ἡ πόλις αὕτη κατοικεῖται ὑπὸ ἐπαρχιωτῶν, σεῖς δὲ τὴν διοικεῖτε, σεῖς τὴν κατέχετε. Εἶμαι βουλευτὴς τῆς πρωτευούσης, καὶ δύναμαι νὰ τὸ ὁμολογήσω, ὅτι ὡς πόλις ἐπαρχιακὴ αἱ Ἀθῆναι εἶναι ἡ χειροτέρα τῶν πόλεων διότι ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ τῆς Ἀττικῆς δὲν δυνάμεθα οὔτε τὴν ἐλαχίστην σύστασιν νὰ κάμωμεν. Ὅ,τι δὲ λέγετε, ὅτι ἐν ταῖς Ἀθήναις τὰ πάντα δαπανῶνται, καὶ ὅτι αἱ ἐπαρχίαι εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, παρεῤῥιμμέναι, δὲν εἶναι ἀκριβές. Αἱ Ἀθῆναι εἶναι ἡ πρωτεύουσα τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἕνεκα τούτου ὑπάρχουν ἐδῶ ὅσα ὑπάρχουν· δὲν ὑπάρχουσι ταῦτα ὡς εἰς πόλιν ἐπαρχιακήν. Τοιαῦται ἐκτιμήσεις καὶ προσβολαὶ κατὰ τῶν Ἀθηνῶν καὶ μάλιστα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου........

§22ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν προσέβαλον.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε δίκαιον, κ. Φιλήμων, διότι τοιαύτην κατηγορίαν οὔτε ἐγὼ ἤθελον δεχθῆ. Εἶπεν ὅτι τὰ μέσα εἶναι εὔκολα πρὸς ἀποπλάνησιν.

§24ΦΙΛΗΜΩΝ. Εἶπε τὰ μέσα τῆς διαφθορᾶς.

§25ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι, δὲν εἶπον αὐτό.

§26ΦΙΛΗΜΩΝ. Συμπεραίνων τὰς παρατηρήσεις μου, ἀποκρούω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δημητριάδου, ὅπως τὸ Διδασκαλεῖον ἱδρυθῇ ἐν ἄλλῃ πόλει, ἢ ἐν τῇ πρωτευούσῃ· ἀποκρούω δὲ τὴν πρότασιν ταύτην, διότι αἱ ἄλλαι πόλεις τῆς Ἑλλάδος, ἐκτὸς τῶν Ἀθηνῶν, καὶ μάλιστα ἐκεῖναι, ἃς ὑπέδειξεν ὁ κ. Δημητριάδης, δὲν παρέχουσι τὰ μέσα πρὸς τὴν τελειοτέραν διανοητικὴν ἀνάπτυξιν τῶν διδασκομένων, δύνανται δὲ νὰ δώσωσι χώραν εἰς ἀνάπτυξιν ἀτοπημάτων, πολλῷ δεινοτέρων ἢ τῶν ὑποδειχθέντων διὰ τὰς Ἀθήνας.

§27ΖΩΧΙΟΣ. Ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος. Νομίζω, ὅτι οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες ὠλίσθησαν, φοβούμενοι μὴ ὀλισθήσουν οἱ μαθηταί. Δύω ἀξιότιμοι συνάδελφοί μας, ὁ μὲν ὑπουργὸς, ὁ δὲ πρῴην ὑπουργὸς, προθυμοποιοῦνται πρὸς σύστασιν τοῦ Διδασκαλείου διὰ νὰ δημιουργήσωσι δημοδιδασκάλους. Τὸ ζήτημα ὡς νόμος εἶναι ἁπλοῦν, διότι λαμβάνομεν νόμον ξένον, τὸν ἀντιγράφομεν, καὶ ἐτελείωσε. Τὸ ζήτημα ὅμως τὸ κύριον εἶναι ποῖοι θὰ ᾖναι οἱ διδάσκαλοι. Ὁ λόρδος Γυΐλφορδ πρὶν σχηματίσῃ σχολεῖα, Γυμνάσια, Πανεπιστήμιον, περιῆλθε τὴν Εὐρώπην, καὶ ὅπου εὗρεν Ἕλληνα δεξιὸν, καὶ οὐχὶ τὸν τυχόντα, τοῦ εἶπε νὰ ὑπάγῃ νὰ σπουδάσῃ δι’ ἐξόδων του, μετὰ δὲ ταῦτα, νὰ περιέλθῃ τὴν Εὐρώπην, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ὑπάγῃ εἰς τὴν Κέρκυραν νὰ τὸν εὕρῃ. Ὑπεσχέθη δὲ νὰ τοῦ δίδῃ ἀρκοῦντα πρὸς πλήρωσιν τῆς κοιλίας τοῦ· Τὸν ἐμισθοδότει δὲ ἁδρῶς, διότι ὅλαι τοῦ κόσμου αἱ φιλοσοφίαι, μετὰ κενῆς κοιλίας, μηδὲν εἶναι. Παραδέχομαι, ὅτι ὁ νόμος εἶναι λαμπρὸς, καὶ πιστεύω ὅτι δὲν εἶναι κακός· εἶχον δὲ ἀπόφασιν νὰ μὴ ὁμιλήσω, ἀλλὰ δὲν μὲ ἀφίνουν ἥσυχον. Ὁ μὲν λέγει, νὰ συστηθῇ τὸ σχολεῖον εἰς τὴν Κόρινθον, διὰ νὰ μορφώσῃ τὸ Διδασκαλεῖον ἀσκητὰς, ὁ δὲ λέγει εἰς τὰς Ἀθήνας, διότι ἐδῶ ὑπάρχει βιβλιοθήκη. Ἀλλ’ οἱ διδάσκαλοι, οἱ ὁποῖοι θὰ διδάξωσιν εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, ποῦ θὰ εὑρεθῶσι προχειρότερον; Βεβαίως εἰς τὰς Ἀθήνας, εὐθηνότεροι μάλιστα, διότι ἀρκεῖ αὐτοῖς ἀνάλογον ἐπιμίσθιον. Ἂν δὲ στείλῃς εἰς τὴν Κόρινθον διδασκάλους, τὶ θὰ τοὺς δώσῃς; 200,250, 300 δραχμὰς τὸ πολύ. Τοιοῦτος ὅμως μισθὸς ἀρκεῖ; Ἀλλὰ μᾶς λέγουν, ἀναπληροῖ τὰ ἐλλείποντα ὁ ζῆλος. Δὲν ἀρκεῖ ὅμως ὁ ζῆλος, διότι ἡ παμφάγος κοιλία θέλει γέμισμα, καὶ ὁ ζῆλος δὲν τὴν γεμίζει (ἱλαρότης).

§28Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὑπάρχει Γυμνάσιον εἰς τὴν Κόρινθον.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἓν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Πρέπει νὰ εὑρεθῇς ὡς πατὴρ εἰς τὴν δύσκολον θέσιν, ν’ ἀναθρέψῃς τέκνα, καὶ θὰ ἰδῇς, ὅτι θὰ βιασθῇς νὰ τὰ διώξῃς ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Εἰς τὴν Ἑλλάδα οὔτε Γυμνάσιον, οὔτε σχολεῖον, οὔτε Πανεπιστήμιον ἔχομεν. Τὶ δὲ θὰ εὕρῃς εἰς τὴν Κόρινθον; Ἀρχαῖός τις ἔλεγεν: εἰς τὴν μεγάλην πόλιν εὑρίσκεις ἀνθρώπους τελείους, εἰς δὲ τὴν μικρὰν εὑρίσκεις ἄνθρωπον, διότι ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος εἶναι καὶ διδάσκαλος, καὶ μπακάλης, παπουτζῆς, ψάλτης, ἰατρὸς, ἐν ᾧ τέχνην οὐδεμίαν γνωρίζει. Εἰς τὰς Ἀθήνας δύνασαι νὰ εὕρῃς δύω, τρεῖς ἀνθρώπους, κἄπως ὑποφερτούς. Ὁμιλῶ ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου ὡς πατήρ· ἐγὼ ἠναγκάσθην, διὰ νὰ ἐκπαιδεύσω τὰ παιδιά μου, νὰ τὰ διώξω ἐντεῦθεν.

§30ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶχες τὰ μέσα.

§31ΖΩΧΙΟΣ. Εἶχον τὰ μέσα; ἐγὼ τὸ ἠξεύρω. Ἤθελον νὰ τὰ σώσω ἀπὸ τοὺς ὄνυχας τῶν Ἑλλήνων διδασκάλων. Ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως εὑρίσκεται εἰς τὴν δύσκολον θέσιν νὰ εὕρῃ διδασκάλους διὰ τὴν νεολαίαν. Καὶ ἂν εὕρωμέν ποτε ἱκανὸν ὑπουργὸν, δυνάμενον νὰ ἐφαρμόσῃ σύστημα ἐκπαιδεύσεως, πρέπει νὰ τὸν διατηρήσωμεν εἴκοσιν ἔτη, μέχρις οὗ ἐφαρμοσθῇ ἐντελῶς τὸ σύστημά του. Δίδετε εἰς τὸν διδάσκαλον ὡς ἀντιμισθίαν 200 δραχμάς· ἀλλ’ εἰς τί νὰ τοῦ φθάσουν; Εἰς τὸ νὰ φάγῃ; νὰ ἀγοράσῃ βιβλία, διὰ νὰ ᾖναι ἐνήμερος εἰς τὴν ἐπιστήμην του; Ἀφίνω ὅτι πάντοτε φέρει εἰς τὴν ῥάχιν του καὶ τὸ φόβητρον τῆς μεταθέσεως. Τὴν φλέβα λοιπὸν τοῦ διδασκαλικοῦ μεταλλείου θὰ τὴν εὕρητε εἰς τὰς Ἀθήνας, διὰ τοῦτο ἐνταῦθα πρέπει νὰ συστηθῇ τὸ Διδασκαλεῖον. Ἀλλ’ ὁ φόβος τῆς διαφθορᾶς τῶν μαθητῶν; Τὴν πονηρὰν φύσιν, ὅπου καὶ ἂν τὴν στείλῃς ναυαγεῖ. Λέγει ἕνας ἀρχαῖος, τὴν χρηστὴν γυναῖκα καὶ εἰς τὸ στρατόπεδον ἂν τὴν στείλῃς θὰ μείνῃ χρηστή.

§32ΜΙΛΗΣΗΣ. Μεθ’ ὅσα εἶπον χθὲς ἐπὶ τῆς παρεμπιπτούσης προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας βουλευτοῦ, κυρίου Δημητριάδου, καὶ μεθ’ ὅσα προσετέθησαν σήμερον ὑπὸ τῶν δύω ἀξιοτίμων συναδέλφων Ἀττικῆς καὶ Μέσης, νομίζω ὅτι ἐξηντλήθη ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης ἡ συζήτησις, καὶ διὰ τοῦτο δὲν θ’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν μὲ τὴν ἐπανάληψιν τῶν αὐτῶν ἐπιχειρημάτων. Εἶναι τῳόντι περιττὸν νὰ παραστήσω ἐπαναληπτικῶς, ὅτι δὲν ὑπάρχει Πρωτεύουσα ἐν Εὐρώπῃ στερουμένη Διδασκαλείου, καὶ ἂν θελήσῃ ἡ Ἑλλὰς νὰ τὸ πράξῃ, τῇ ἀληθείᾳ θὰ δικαιολογήσῃ ὅ,τι περὶ αὐτῆς ἐλέχθη, ὅτι εἶναι πρότυπον Βασιλείου. Περιττὸν ὡσαύτως νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι ἡ τοιαύτη ἀπὸ τῆς Πρωτευούσης μετατόπισις τοῦ Διδασκαλείου δὲν θὰ παραγάγῃ μείζονας πνευματικοὺς καρποὺς, διότι δὲν θὰ ὑπάρχουν μακρὰν τοῦ κέντρου τὰ ἀπαιτούμενα μέσα, οὐδὲ ἠθικήν τινα ὠφέλειαν, διότι, ὡς εἶπεν ὁ κ. Φιλήμων, ἡ ἀπομόνωσις φέρει τὴν σῆψιν, καὶ τὰ ἐν τῇ ἀπομονώσει γεννώμεθα ἐλαττώματα εἶναι ἀνίατα. Ὅταν πρόκειται, κύριοι, νὰ μορφώσητε ἀνθρώπους, εἰς τοὺς ὁποίους θὰ ἀναθέσητε τὴν ἀγωγὴν τῶν τέκνων σας, ὀφείλετε πρὸ πάντων νὰ τοὺς ἔχετε εἰς διαρκῆ κοινωνίαν μὲ ὅλας τὰς κοινωνικὰς τάξεις· καταδικάζοντες δ’ αὐτοὺς εἰς ἀπομόνωσιν, εἰς πᾶν ἄλλο τοὺς παρασκευάζετε παρὰ εἰς τὸ ἐπάγγελμα, πρὸς τὸ ὁποῖον εἶναι κεκλημένοι. Ἔρχομαι εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας. Ὀφείλω δὲ, ὅπως μὴ παρεξηγηθῇ ἡ ἐπιμονή μου εἰς τὴν συζήτησιν, νὰ ἐπαναλάβω καὶ σήμερον, ὅτι οὐδεὶς προσωπικὸς ἢ κομματικὸς λόγος ὑπαγορεύει τὴν ἐπιμονήν μου ταύτην. Τιμῶ τὸν κύριον ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, καὶ δὲν διστάζω νὰ ἀνομολογήσω δημοσίᾳ, ὅτι εἶναι λίαν ἀξιέπαινος διὰ τὴν προθυμίαν, τὴν ὁποίαν δεικνύει εἰς θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως. Συμφέροντος δὲ κομματικοῦ εἶμαι ἐν γένει ἀλλότριος τὴν στιγμὴν ταύτην, ὅτε καὶ τὰ κόμματα συμπράττουσι καὶ ἐγὼ ἐλεύθερος παντὸς δεσμοῦ πολιτεύομαι. Ὅ,τι ἐπιθυμῶ, ὅ,τι διώκω εἶναι τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἐξαρτῶ τὴν σωτηρίαν τοῦ τόπου, νὰ μὴ ἐξέλθῃ ἐξ αὐτῆς ἀτελὲς, καὶ διὰ τοῦτο προσπαθῶ νὰ ἔλθω εἰς ἐπικουρίαν τοῦ ὑπουργοῦ καὶ μὲ τὸν κίνδυνον ἔτι νὰ παρεξηγηθῶ. Εἶναι φανερὸν, κύριοι, ὅτι τὸ ἄρθρον δεύτερον τοῦ νομοσχεδίου δὲν δίδει τὸν προσήκοντα ὁρισμὸν τοῦ Διδασκαλείου, διότι παρεισάγει εἰς τὸν ὁρισμὸν στοιχεῖα ξένα εἰς τὸν προορισμόν του. Ὅπως καὶ χθὲς εἶπον ἡ ἀναγνώρισις τῶν διδασκάλων δὲν εἶναι ἔργον τοῦ Διδασκαλείου ἀλλὰ τῆς πολιτείας. Λοιπὸν ἡ λέξις «ἀναγνώρισις» πρέπει νὰ ἐξοβελισθῇ ἐκ τοῦ ἄρθρου. Ὡσαύτως ἐξοβελιστέα καὶ ἡ φράσις «ἐκμεμαθηκότων δὲ τὴν παιδαγωγικὴν καὶ τὴν διδακτικήν.» Οὐ μόνον διότι παραφθείρει τὴν ἐπιστημονικὴν ἀκρίβειαν τοῦ ὁρισμοῦ, ἀλλὰ καὶ διότι δύναται, παρερμηνευομένη, νὰ δώσῃ ἐφαρμογὴν εἰς αὐθαιρέτους πράξεις κατὰ τὴν ἐφαρμογήν. Δι’ ἑνὸς παραδείγματος θέλετε κατανοήσει πόσον ἄτοπος εἶναι ὁ ἐν τῷ ὑπουργικῷ νομοσχεδίῳ διδόμενος ὁρισμὸς τοῦ Διδασκαλείου. Ἐὰν κατὰ τὸν ὁρισμὸν τοῦτον θελήσῃ νὰ δώσῃ τις τὸν ὁρισμὸν τοῦ Πανεπιστημίου, πρέπει νὰ εἴπῃ «πρὸς μόρφωσιν καὶ ἀναγνώρισιν ἰατρῶν, νομικῶν, φιλολόγων, ἐκμεμαθηκότων τὴν παθολογίαν, τὴν πολ. δικονομίαν καὶ τὴν γραμματολογίαν ἐγκαθιδρύεται ἐν Ἀθήναις Πανεπιστήμιον.» (ἱλαρότης). Ἢ διαγράψατε τὸν ὁρισμὸν ἢ δότε αὐτὸν ἐπιστημονικῶς ὀρθόν. Ὁρισμὸν, οἷον ἔχει τὸ νομοσχέδιον, δὲν θὰ εὕρετε εἰς καμμίαν νομοθεσίαν, καὶ προκαλῶ τὸν κύριον ὑπουργὸν νὰ μὲ διαψεύσῃ. Ἀντὶ τοιούτων ἀτυχῶν περιφράσεων, δύνασθε ἁπλῶς καὶ καθαρῶς νὰ εἴπητε «συνιστᾶται Διδασκαλεῖον πρὸς μόρφωσιν διδασκάλων τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως». Τοιοῦτον ὁρισμὸν δίδει καὶ τὸ ἐμὸν νομοσχέδιον. «Πρὸς παρασκευὴν τῶν διδασκάλων τῶν δημοτικῶν καὶ εἰδικῶν σχολείων συνιστῶνται βαθμηδὸν 3 Διδασκαλεῖα.» Ἐκτὸς τούτου εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐπαναλάβω καὶ σήμερον, ὅτι τὸ πρότυπον δὲν ἀποτελεῖ μέρος συστατικὸν τοῦ Διδασκαλείου....................

§33Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Περὶ αὐτοῦ πραγματεύεται τὸ ἑπόμενον ἄρθρον.

§34ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὑποβάλλω τροπολογίαν περιλαμβάνουσαν καὶ τὰ δύω ἄρθρα. Τὸ πρότυπον, κύριοι, εἶναι ἁπλοῦν προσάρτημα τοῦ Διδασκαλείου. Δὲν εἶναι λοιπὸν ὀρθὸν νὰ λέγωμεν ὅτι τὸ Διδασκαλεῖον διαιρεῖται εἰς ἐκπαιδευτικὸν καὶ εἰς πρότυπον. Ἐὰν τὸ πρότυπον ἀποτελεῖ μέρος τοῦ Διδασκαλείου, εὐλόγως θὰ ἐρωτήσῃ τις διατὶ δὲν κανονίζεται καὶ τούτου ἡ διδασκαλεία καὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Τὸ ἐμὸν νομοσχέδιον θεωρεῖ τὸ πρότυπον ἁπλοῦν τοῦ Διδασκαλείου προσάρτημα, καὶ κατὰ τοῦτο διαφέρει ἀπὸ τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον. Ἐν τέλει καὶ χθὲς παρετήρησα καὶ σήμερον ὀφείλω νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἡ σύστασις ἑνὸς Διδασκαλείου πρὸς θεραπείαν τῆς ἀπολύτου, τῆς ἐπειγούσης ἀνάγκης, ἣν ἔχει ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις. Εἶναι θλιβερὸν, ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι δημοτικὰ σχολεῖα δὲν ἔχομεν. Ἡ Ἑλληνικὴ πολιτεία, ἡ τόσον πλουσία εἰς πολιτικοὺς θεσμοὺς καὶ ἄλλα ἱδρύματα πολυτελείας, στερεῖται τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου τῆς κοινωνίας, ἤτοι δημοτικῶν σχολείων ἀξίων τοῦ ὀνόματος· μὴ ἀμφιβάλλετε δὲ ὅτι ἡ κυριωτέρα αἰτία τῆς κοινωνίας καὶ πολιτικῆς καχεξίας τοῦ τόπου εἶναι ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ ἔλλειψις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ σπεύσωμεν εἰς θεραπείαν τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ νὰ σπεύσωμεν διότι μὲ τὴν καθιέρωσιν τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, ἡ ὁποία καθιστᾷ τὸν λαὸν κυρίαρχον ἐν τῇ πολιτείᾳ, καὶ τὴν ὁσημέραι αὐξάνουσαν κοινωνικὴν ἰσότητα, ἂν δὲν φροντίσωμεν νὰ βαδίσῃ παραλλήλως καὶ ἡ πνευματικὴ καὶ ἠθικὴ μόρφωσις τοῦ λαοῦ, φοβερά, ναὶ φοβερὰ θὰ ᾖναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης ἀπρονοησίας, ἥτις θὰ δημιουργήσῃ κυρίαρχον ἀμαθῆ, ἀγροῖκον καὶ πλήρη παθῶν ποταπῶν ἅμα καὶ ἀγρίων. Πῶς δὲ θὰ ἐπαρκέσωμεν μὲ ἓν μόνον Διδασκαλεῖον, ἀφοῦ ἔχομεν τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, ὅτι δὲν ἀρκεῖ τοῦτο, καὶ ἐπὶ 15 ἔτη ἐργαζόμενον, νὰ σᾶς δώσῃ τοὺς διδασκάλους, ὧν ἔχετε ἀνάγκην; Πρὸς τί ἡ φειδωλία αὕτη, κύριοι; Ἐσκέφθητέ ποτε τὶ δαπανᾷ τὸ Κράτος διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν; οὐχὶ πλέον τῶν 80,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος. Ἀνοίξατε δὲ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν ἄλλων κρατῶν, καὶ θὰ ἰδῆτε τὶ ἐκεῖ δαπανῶσι διὰ τὰ σχολεῖα τοῦ λαοῦ. Εἰς ἄλλα κράτη ἀναλογοῦσι 3 φράγκα κατὰ κεφαλὴν διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἡμεῖς δὲ, συνυπολογιζομένης τῆς τε δαπάνης τοῦ Κράτους καὶ τῆς τῶν δήμων, δὲν δαπανῶμεν οὔτε 38 λεπτὰ κατ’ ἄτομον διὰ τὴν δημοτικήν μας ἐκπαίδευσιν. Τί πρόκειται νὰ προσθέσετε εἰς τὸν προϋπολογισμόν σας; Ἄλλας 60 χιλιάδας δραχμὰς τὸ πολὺ διὰ τὴν σύστασιν τῶν δύω ἄλλων Διδασκαλείων, καὶ ταύτας οὐχὶ ἀμέσως ἀλλ’ ἐντὸς 4 ἐτῶν. Εἶναι πολύ; Διατί δὲ νὰ μὴν ἔχῃ τὴν ἄδειαν ὁ ἁρμόδιος ὑπουργός, ἅμα εὕρῃ τοὺς πόρους τοῦ Κράτους ἐπαρκεῖς ἐντὸς τῆς προθεσμίας ταύτης, νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν σύστασιν καὶ τῶν ἄλλων Διδασκαλείων; Σᾶς ζητῶ, κύριοι, τί τὸ ὁποῖον δὲν δύνασθε νὰ παραχωρήσετε; Ἐλπίζω μετὰ τὰ λεχθέντα κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι ὁ κύριος ὑπουργὸς θὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν μου, ἣν λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐκ νέου. «Πρὸς παρασκευὴν τῶν διδασκάλων τῶν δημοτικῶν σχολείων συνιστῶνται βαθμηδὸν 3 Διδασκαλεῖα, ἀνὰ ἓν ἐν Ἀθήναις, ἓν Ναυπλίῳ καὶ ἓν Κερκύρᾳ μετὰ τριῶν προσηρτημένων αὐτοῖς προτύπων σχολείων, χρησιμευόντων εἰς πρακτικὰς ἀσκήσεις τῶν ἐν τῷ Διδασκαλείῳ μαθητευόντων. Τὸ ἐν Ἀθήναις Διδασκαλεῖον συνιστᾶται ἅμα τῇ δημοσιεύσει τοῦ παρόντος νόμου, τὸ δὲ ἐν Ναυπλίῳ καὶ ἐν Κερκύρᾳ ἐντὸς 4 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως ταύτης.»

§35ΖΩΧΙΟΣ. Ἂν κατορθώσητε νὰ ἑτοιμάσητε ἓν Διδασκαλεῖον, θὰ σᾶς εἴπω εὖγε. Ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας λέγει ἐντὸς 4 ἐτῶν, ἀλλ’ ἡμεῖς νομοθετοῦμεν σήμερον. Ἂς ἑτοιμάσωμεν δὲ τὸ ἓν Διδασκαλεῖον πρὸς παραδειγματισμόν· ὅστις δὲ ἂν κατορθώσῃ τοῦτο, εἴτε ὁ παρὼν ὑπουργὸς εἶναι, εἴτε ὁ διάδοχος αὐτοῦ εἶναι στεφάνων ἄξιος. Περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ λαοῦ ἐξ ὅλων τῶν ἐθνῶν ἐφρόντισαν ὑπὲρ πάντας οἱ Γερμανοί. Ἐν Γερμανίᾳ δὲν εὑρίσκετε οὔτε ἕνα εἰς τοὺς χιλίους μὴ γινώσκονται γράμματα. Ἀλλὰ γνωρίζετε, ὅτι ἐν Γερμανίᾳ πάντες ὀφείλουσι νὰ στέλλωσι τὰ τέκνα των εἰς τὸ σχολεῖον, ὅλοι δὲ πληρώνουν φόρον διὰ τὰ σχολεῖα, ὅστις δὲ δὲν στείλει τὰ τέκνα του εἰς τὸ σχολεῖον, ὑποβάλλεται εἰς πρόστιμον. Ἐν Ἀγγλίᾳ, γενομένης ἐπιθεωρήσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων, ἐτράβηξαν τὰ μαλλιά των, διότι δὲν εὑρέθησαν διδάσκαλοι γνωρίζοντες τὸ ἀναγινώσκειν, τὸ γράφειν, τὸ ἀριθμεῖν, ἐνῷ ἐν Ἑλλάδι οἱ διδάσκαλοι τῆς γʹ. τάξεως, περὶ ὧν χθὲς μᾶς ὡμίλησεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, γινώσκουσιν ὅ,τι οἱ Ἄγγλοι δημοδιδάσκαλοι ἀγνοοῦσι. Τοὐτέστιν ἡμεῖς εἴμεθα εἰς κατάστασιν κρείττονα. Ἀπεφάσισαν δὲ οἱ Ἄγγλοι νὰ ἐπιβάλουν τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ οἱ μαθηταὶ ἀντὶ νὰ πολλαπλασιασθοῦν, ἠλαττώθησαν. Εἶπε δὲ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, ὅτι εἰς τὰ ἄλλα κράτη πληρώνει ἕκαστος πολίτης τρία φράγκα διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἐπειδὴ δὲ οἱ Γάλλοι συμποσοῦνται εἰς 36 ἑκατομμύρια, ἐξοδεύουν ἆρά γε 108 ἑκατομμύρια διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἐζήτησαν δὲ οἱ Γάλλοι νὰ κατασκευάσουν τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, καὶ εἶδον, ὅτι χρειάζονται 350 ἑκατομμύρια διὰ νὰ ἑτοιμάσουν τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεφάσισαν νὰ προβῶσι βαθμηδόν. Ἡμεῖς ὅμως θέλομεν νὰ ἑτοιμάσωμεν τὰ πάντα διὰ μιᾶς, ἀρκούμεθα δὲ νὰ τὰ γράψωμεν εἰς τὸ χαρτί. Ἠξεύρετε τί λείπει ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα; Ἴσως τινὲς ἐξ ὑμῶν ἐγνώρισαν τὸν γέροντα Κωσταντᾶν, τὸν περίφημον διδάσκαλον. Ὅταν ἦλθον οἱ Γερμανοὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ Βασιλέως Ὄθωνος, αὐτὸς ἐτίναξε τὸν κονιορτὸν τῶν ποδῶν του, καὶ εἶπεν εἰς τὸν Φαρμακίδην, ἔχε ὑγείαν. Ποῦ δὲ ὑπῆγεν; Εἰς τὸ χωρίον του, καὶ συνήθροισε τὰ μικρὰ παιδία τοῦ χωρίου του καὶ ἤρχισε νὰ τὰ διδάσκῃ. Ὁ Κωσταντᾶς ὅμως ἐξῆλθεν ἀπὸ τὸ σχολεῖον, τὸ ὁποῖον θὰ ἑτοιμάσῃ ὁ ὑπουργός μας; ὄχι· ἀλλὰ τί ὁ γέρων ἐκεῖνος εἶχε; Τὴν δᾷδα τῆς φιλοπατρίας. Ἄν κατορθώσουν οἱ ὑπουργοί μας νὰ εὕρουν διδασκάλους, οἱ ὁποῖοι νὰ ἔχουν τοιαύτην δᾷδα, τότε μάλιστα τὸ Διδασκαλεῖον θὰ εὐδοκιμήσῃ. Φαντασθῆτε τὸν γέροντα καὶ σοφὸν Κωσταντᾶν διδάσκοντα τὰ μικρὰ τοῦ χωρίου του παιδάρια. Τοιοῦτος ἦτο καὶ ὁ Ἀναξαγόρας, ὅστις ἐπέστρεψεν εἰς τὰς Κλαζομενὰς καὶ ἐδίδαξε τὰ παιδία τοῦ χωρίου του. Ἀλλὰ θὰ εὕρῃ ὁ ὑπουργός μας Κωσταντάδες νὰ στείλῃ εἰς τὰ χωρία τῆς Ἑλλάδος; Ἀμφιβάλλω. Ἄς στέρξωμεν λοιπὸν τὸ ἓν Διδασκαλεῖον, καὶ ἄς παρακαλέσωμεν τὸν Θεὸν νὰ εὕρῃ δέκα δαιμονισμένους ὡσὰν τὸν Κωσταντᾶν, διὰ νὰ χρησιμεύσουν πρὸς σχηματισμὸν τοῦ Διδασκαλείου, καὶ ἀρκεῖ.

§36ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀφοῦ δὲν εὑρίσκετε κανένα εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν ἱκανόν, τί τὸ θέλετε καὶ τὸ Διδασκαλεῖον; Πρέπει νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας, νὰ κλείσωμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ νὰ ἀποθάνωμεν......

§37ΖΩΧΙΟΣ. Ἡσυχάσατε καὶ παρευθὺς σᾶς ἀποκρίνομαι. Δὲν πρόκειται ν’ ἀποθάνωμεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ λέγωμεν τὴν ἀλήθειαν. Σᾶς λέγω δὲ, ὅτι ἐγὼ ἐδίδαξα καὶ ἔτι διδάσκω, ἀλλὰ προϊόντος τοῦ χρόνου, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς διδασκαλίας μειοῦται, διότι ἡ πολιτεία δίδει τὰ χείριστα παραδείγματα εἰς τὰ σχολεῖα. Πρόκειται νὰ γελάσωμεν τὸν κόσμον, ἢ παίζομεν; Ἐὰν ἤμην εἰς τὴν θέσιν τοῦ ὑπουργοῦ, ἐὰν εἶχον τὴν ἐξουσίαν, ἄνω κάτω θὰ τὰ ἔφερον ὅλα, καὶ θὰ ἐμιμούμην τὸν Γυΐλφορδ. Θὰ ἐξέλεγον τοὺς ἀρίστους τῶν νέων, καὶ θὰ τοὺς ἔστελα εἰς τὴν Εὐρώπην, θὰ ἔλεγον δὲ πρὸς αὐτοὺς: θὰ σᾶς δώσω πᾶν βοήθημα χρησιμεῦον εἰς τὴν ἐκπαίδευσίν σας, θὰ ἔχετε τὴν βιβλιοθήκην σας, τὰ ἐργαλεῖά σας, τὰ πάντα. Ὁ κύριος Καλλιγᾶς, Πρύτανις ὢν τοῦ Πανεπιστημίου, εἶπεν, ὅτι ἐκ χιλίων μαθητῶν τοῦ Πανεπιστημίου οἱ ἑπτακόσιοι εἰσῆλθον μὲ τὸν βαθμὸν σχεδὸν καλῶς. Ἡμεῖς δὲ ὅταν εἴμεθα παιδάρια μᾶς ἐδίδασκεν ὁ Ἀσώπιος, ἦτο δὲ παρὼν εἰς τὴν διδασκαλίαν ὁ Γυΐλφορδ. Σήμερον δὲ κατήντησαν οἱ ὑπουργοὶ νὰ φοβῶνται τοὺς διδασκάλους, διότι λαλοῦν πρὸς αὐτοὺς μὲ ἀπαρέμφατα. Ἅμα δὲ λαλήσῃς ὑπουργοῦ μὲ ἀπαρέμφατα, ὁ ὑπουργὸς τὰ χάνει. Ἐξετάσατε λοιπὸν τὴν πρόοδον τῶν σχολείων, προβαίνουν, ἢ ὀπισθοχωροῦν; Ἐρωτήσατε τοὺς πατέρας, ὅσοι ἐπιμελοῦνται τὰ παιδία των, προβαίνουν, ἢ ὀπισθοχωροῦν; Ἤμην πατὴρ, καὶ εἶμαι πάππος, εὑρίσκω δὲ περισσοτέρας δυσκολίας πρὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ ἐγγόνου, ἢ ὅσας εὗρον πρὸς ἐκπαίδευσιν τοῦ υἱοῦ· τότε εὗρον Γερμανὸν λατινιστὴν καὶ ἑλληνιστὴν μὲ 40 δραχ. καὶ μοῦ ἐδίδασκε τὰ τέκνα μου· εὕρετε σήμερον ἂν δύνασθε ἕνα Γερμανὸν τοιοῦτον διὰ νὰ διδάξῃ τὰ τέκνα σας τὰ ἑλληνικὰ καὶ λατινικά. Τί καθήμεθα καὶ γελοῦμεν τὸν κόσμον; Ἐγὼ δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι εἶμαι ἐναντίος τῆς συστάσεως τοῦ Διδασκαλείου. Καὶ διατί εἶμαι ἐναντίος; Διότι πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ εὐδοκιμήσῃ, καὶ δὲν θὰ εὐδοκιμήσῃ, διότι δὲν ὑπάρχει ὁ Κωσταντᾶς, δὲν εὑρίσκεται ὁ μαινόμενος. Πρέπει δὲ νὰ εὑρῆτε μαινομένους, ὄχι μόνον διδασκάλους, ἀλλὰ καὶ ὑπουργοὺς, στρατιωτικοὺς, ναυτικοὺς καὶ βουλευτὰς μαινομένους. Εἶπον ὅτι δὲν ἐσκόπευον νὰ λαλήσω, ἀφοῦ ὅμως ἐπελήφθημεν τοῦ ζητήματος πρέπει νὰ προβῶμεν περαιτέρω. Νομίζω δὲ ὅτι πᾶς ὑπουργὸς προσπαθεῖ παντὶ τρόπῳ νὰ δείξῃ τὸ ἔργον του τέλειον ἐκ τῶν ἐνόντων. Παρατηρῶ ὅμως ὅτι ὁ κύριος Δηλιγιάννης μετὰ 5 ἢ 6 μῆνας ἀποθνήσκει, αὐτὸ δὲ σᾶς τὸ ἐγγυῶμαι, θὰ τὸν διαδεχθῶ δὲ ἐγώ· θὰ εἴπω δὲ, ὁ Δηλιγιάννης δὲν ἤξευρε τί ἔκαμνε, ἐγὼ θὰ κάμω τὸ καλλίτερον· ἀλλ’ εἰς τὸ καλλίτερον αὐτὸ θὰ ναυαγήσῃ τὸ Διδασκαλεῖον. Διὰ τοῦτο ἂς περιορισθῶμεν σήμερον εἰς τὸ ἓν Διδασκαλεῖον.

§38ΜΙΛΗΣΗΣ. Τί τὸ θέλετε καὶ αὐτό.

§39ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε Μίληση, ἐγὼ θὰ προκαλέσω τὸν ὑπουργὸν δημοσίᾳ, καὶ ἂν δυνηθῇ νὰ καταρτίσῃ ἓν μόνον Διδασκαλεῖον, θὰ πέσω εἰς τὰ ποδάρια του· οἱ χωρικοί μου δὲν μοῦ ζητοῦν Διδασκαλεῖα, ἀλλὰ μοῦ εἶπον, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν γινώσκει τὸ γράφειν, τὸ ἀναγινώσκειν, τὸ ἀριθμεῖν, οὐδὲν δ’ ἄλλο ἀπὸ σοῦ ἀπαιτοῦμεν, εἰμὴ νὰ κατορθώσῃς νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ χωρίον μας ἕνας παπᾶς, ἕνας διάβολος, ὅποιος θέλει ἂς εἶναι, διὰ νὰ διδάξῃ τὰ παιδία μας νὰ μάθουν νὰ γράφουν τὸ ὄνομά των. Αὐτοὶ δὲ οἱ λόγοι ἀποδεικνύουν τὴν μεγάλην πρὸς τὰ γράμματα ἐπιθυμίαν τοῦ λαοῦ. Ἀρχίσατε δὲ νὰ διδάσκετε τὸν λαὸν πραγματικῶς, καὶ ἀφήσατε τὰς θεωρίας. Διδάξατε τὰ παιδιὰ τοῦ λαοῦ πρὸς τὸ παρὸν τοὐλάχιστον τὰ λεγόμενα κολλυβογράμματα, ἕως οὗ ἑτοιμασθῶσιν οἱ διδάσκαλοι· ἐμὲ μὲ ἔμαθεν ἕνας παπᾶς ἀγράμματος τὰ πρῶτα γράμματα· ἀλλὰ ἐπειθάρχουν, διότι αὐστηρῶς μὲ ἐτιμώρει καὶ μὲ ἐκατέβαζεν εἰς ἓν ξηρὸν πηγάδι (γέλως). Τίς ὅμως πειθαρχεῖ σήμερον; Μὴ γελᾶτε. Αἱ τιμωρίαι εἶναι ἀναγκαῖαι. Μήπως δὲ νομίζετε, ὅτι τώρα ἀναθεματῶ τὸν διδάσκαλόν μου ἐκεῖνον; Ἀπ’ ἐναντίας, τὸν εὐλογῶ, διότι ἡ ἄκρα ἐκείνη αὐστηρότης μὲ ὠφέλησε. Ποῖος δὲ μαθητὴς φοβεῖται σήμερον τὸν διδάσκαλόν του; Παίζουσι δὲ σήμερον εἰς τὰ σχολεῖα μὲ τοὺς διδάσκοντας τὰ ἱερὰ μαθήματα, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα χριστιανός. Ποῖοι διδάσκουν τὰ ἱερὰ μαθήματα; Ποῖοι κατηχοῦν τὰ παιδία μας; ἄνθρωποι, τοὺς ὁποίους τὰ παιδιὰ καταφρονοῦν. Γονυπετὴς ἐδιδασκόμην ὑπὸ τοῦ ἱερέως, ἐδιδασκόμην δὲ ὄχι διὰ νὰ τὰ ἐκστηθίσω, ἀλλὰ διὰ νὰ τὸ πιστεύσω. Μεγάλη δὲ ἡ διαφορά. Ποῖος δὲ διδάσκει σήμερον τὰ ἱερὰ μαθήματα; Ἄνθρωπος ἑξηκοντάδραχμος, ὀγδοηκοντάδραχμος, ἑκατοντάδραχμος· τὰ δὲ παιδιὰ κατασκευάζουσι σφαίρας ἐκ χάρτου καὶ προσβάλλουσι δι’ αὐτῶν τὸ πρόσωπον τοῦ διδάσκοντος. Ἰδοὺ ἡ σημερινὴ διδασκαλία. Ὑπῆγε δέ ποτε ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ ἴδῃ τί εἰς τὰ σχολεῖα συμβαίνει; ὄχι. Ποῖον διδάσκαλον φοβοῦνται; Τὸν διδάσκαλον τῶν Ἑλληνικῶν; Διατί; Διότι τὸ μάθημά του, κατὰ τὴν βαθμολογίαν, ἔχει περισσοτέραν ἀριθμητικὴν ἀξίαν. Καὶ ποῖα εἶναι τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα αὐτὸς διδάσκει; Ἡ κλίσις τῶν ὑπερσυντελικῶν. Ἀλλ’, ἀναθεματισμένε διδάσκαλε, πόσους ὑπερσυντελικοὺς ἀπήντησες εἰς τὴν ζωήν σου; Σχεδὸν οὐδένα. Τί λοιπὸν σταυρώνεις τὰ παιδία τὰ κακόμοιρα μὲ τοὺς ὑπερσυντελικούς; Ἔπρεπε ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ νὰ ἐκλέξῃ ἕνα ὑπουργὸν καὶ νὰ τοῦ εἴπῃ: Θὰ μείνῃς δέκα ἔτη ὑπουργὸς καὶ θὰ ἐκπαιδεύσῃς τὰ παιδία μας οὕτως. Ἠπόρησεν ὁ συνάδελφός μου, διότι εἶπα, ὅτι δὲν ὑπάρχει χριστιανὸς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Χριστιανὸς μὴ μαινόμενος, δὲν εἶναι χριστιανός. Μαινόμενον δὲ θέλει τὸ Εὐαγγέλιον τὸν χριστιανὸν, καὶ οὐχὶ καλλωπιστὴν καὶ κρυπτόμενον. Τοιαύτην δὲ γενεὰν παρασκευάζουσι τὰ σχολεῖά μας. Λοιπὸν δὲν πρόκειται περὶ παιγνιδίου. Νομίζω δὲ ὅτι ἔτι ἀκούω τοὺς χωρικούς μου, οἱ ὁποῖοι μοῦ ἔλεγον, νὰ μᾶς στείλῃς ἕνα παππᾶν, ἕνα διδάσκαλον διὰ νὰ μάθῃ τὰ παιδιά μας νὰ ὑπογράφουν τὸ ὄνομά των· οὐδεὶς ἀπὸ ἡμᾶς γνωρίζει νὰ γράψῃ, ἢ ν’ ἀναγνώσῃ, ἢ ν’ ἀριθμήσῃ. Εἶναι ταῦτα ψεύδη, κύριε Πολυλᾶ;

§40ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὑπάρχει ἓν νομοσχέδιον τοῦ κ. Βαλασσοπούλου.

§41ΖΩΧΙΟΣ. Ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ τοῦ κ. Βαλασσοπούλου θὰ σᾶς εἰπῶ μίαν ἀλήθειαν τὴν ὁποίαν εἶπε, καὶ τὴν ὁποίαν λέγω ἐνώπιον ὅλης τῆς Ἑλλάδος. Προκειμένου λόγου περὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ἰδοὺ τί εἶπεν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος. «Ἦλθον οὐχὶ διὰ νὰ καθαρίσω αὐτὴν τοῦ Αὐγείου τὴν κόπρον, ἀλλὰ διὰ νὰ προσθέσω καὶ ἐγὼ νέαν, μετὰ δὲ ταῦτα θὰ φύγω. Δὲν ἔχω τὴν τόλμην καὶ τὴν δύναμιν νὰ καθαρίσω τὸ Πανεπιστήμιον.» Ἐπαινῶ τὸν ἄνθρωπον κατὰ τοῦτο, διότι εἶπεν, ὅτι δὲν δύναμαι ἄλλο τι νὰ πράξω, εἰμὴ νὰ προσθέσω ἐγὼ κόπρον ἐπὶ κόπρου. Μὴ κατηγοροῦμεν τὸν ἄνθρωπον, διότι ἐπὶ τέλους....

§42ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν τὸν κατηγορῶ, κ. Ζωχιέ· μὴ ἀεροβατεῖτε· ἀνέφερα τὸ νομοσχέδιόν του· οὐδὲν πλέον.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι κόπρος εἰς τὸ Πανεπιστήμιον.

§44ΖΩΧΙΟΣ. Ἄλλη ἁμαρτία μὲ εὗρεν· (γέλως). Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπον ἐνώπιόν σας, τὸ εἶπον ἐνώπιον τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος καὶ ζῇ ἔτι ἄνθρωπος ὅστις μὲ ἤκουσεν οὕτω πρὸς τὸν βασιλέα λαλοῦντα. Κλείσατε τὸ Πανεπιστήμιον. Καθαρίσατε τὸ Πανεπιστήμιον. Ὁ ὑπουργὸς ὁ ἁρμόδιος ἂς παραδώσῃ πρὸς ὑμᾶς τὰ κλειδιὰ αὐτοῦ, ὄχι διότι πταίουν οἱ φοιτηταὶ, ἀλλὰ διότι ἄλλοι πταίουν. Ἐρωτήσατε δὲ τοὺς φοιτητὰς τί φρονοῦσι περὶ τοῦ Πανεπιστημίου. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι σᾶς εἶπον ὅ,τι ἐν ἄλλαις ἡμέραις εἶπον ἐνώπιον τοῦ μακαρίτου Βασιλέως Ὄθωνος. Μὴ μοῦ λέγετε λοιπὸν ὅτι βλασφημῶ. Καταβῆτε εἰς τὰ ἄδυτα τῆς συνειδήσεώς σας καὶ ἐρωτήσατε αὐτήν. Ἀρκοῦντα εἶπον· ἀρκεῖ δὲ νομίζω τὸ ἓν Διδασκαλεῖον· θὰ ᾖναι δὲ στεφάνων ἄξιος ὁ ὑπουργὸς, ἂν κατορθώσῃ νὰ μᾶς τὸ δείξῃ ὡς πρότυπον λέγων: ἰδοὺ ἐγὼ κατώρθωσα πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον οὔτε ὁ Ζωχιὸς, ὁ ὁποῖος σᾶς εἶπεν τόσα, δὲν ἠδύνατο νὰ κατορθώσῃ.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω περατωμένην τὴν συζήτησιν. Ὁ κ. Μίλησης, ὡς ἠκούσατε, ὑπέβαλε τροπολογίαν μεταβάλλουσαν τὸ ἄρθρον δεύτερον.

§46ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ πρότασις ἡ ἰδική μου εἶναι πολυμερής. Πολλοὶ ἐνδέχεται νὰ μὴ θέλουν τὰ τρία Διδασκαλεῖα, ν’ ἀποδέχωνται ὅμως τὴν σύνταξιν τοῦ ἄρθρου ὅπως εἶναι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μου. Νὰ ἐρωτηθῇ λοιπὸν ἰδιαιτέρως ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἂν θέλῃ τρία ἢ ἓν μόνον Διδασκαλεῖον, καὶ τότε ἡ τροπολογία ἢ μένει ὅπως εἶναι, ἐὰν ψηφισθοῦν τρία Διδασκαλεῖα, ἢ τροποποιεῖται μὲ τὸ ἓν Διδασκαλεῖον καὶ ὑποβάλλεται εἰς τὴν ψηφοφορίαν τὸ ἄλλο μέρος αὐτῆς.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ Σεῖς ὑπεβάλετε τροπολογίαν ἀντικαθιστῶσαν τὸ ἄρθρον· τώρα λέγετε ἄλλο· θέλετε νὰ μαντεύσω ἐγὼ τί ζητεῖτε; Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐρωτήσω ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀποφασίζῃ τρία ἢ ἕν. Ἀλλὰ πρὸ τούτου θὰ ἐρωτήσω ἂν δέχεται τὴν τροπολογίαν....

§48ΤΙΝΕΣ. Ὁ κ. Μίλησης θέλει νὰ προηγηθῇ ἡ διαίρεσις.

§49ΜΙΛΗΣΗΣ. Μάλιστα.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ὡς ἑξῆς· οἱ παραδεχόμενοι τὰ τρία Διδασκαλεῖα θέλουσιν ἐγερθῆ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι, ὄχι· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Μίληση, πλὴν τῶν τριῶν Διδασκαλείων, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη Ἠκούσατε καὶ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δημητριάδου ἀντὶ «ἐν Ἀθήναις» «ἐν Κορίνθῳ». Οἱ παραδεχόμενοι νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη Ἐπιψηφίζεται τὸ ἄρθρον 2 τοῦ νομοσχεδίου. Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 3.

§51ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν ἀνάγνωσιν ἔχομεν εἰπεῖ νὰ προστεθῇ καὶ ἡ σπουδὴ τῆς ὑγιεινῆς.

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸ ἄρθρον τοῦτο, κύριοι, κατ’ οὐσίαν εἶναι ἀπαράλλακτον πρὸς τὸ ἄρθρον 110 τοῦ ἰδικοῦ μου νομοσχεδίου· ὑπάρχουσιν ὅμως παραλλαγαί τινες, ἐπὶ τῶν ὁποίων κρίνω ἀναγκαῖον νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Εἰς τὰ θρησκευτικὰ ὁ κ. ὑπουργὸς διαγράφει τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἐκλεκτῶν ἱερῶν ἀσμάτων καὶ προσθέτει τὴν κατὰ Χριστὸν ἠθικήν. Ἀλλ’ ὅμως οὔτε ἡ πρόσθεσις εἶναι εὐτυχὴς, οὔτε ἡ ἀφαίρεσις. Ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ, κύριοι, ἐὰν ἐννοῶ καλῶς τὴν λέξιν, οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰμὴ τὰ θρησκευτικὰ παραγγέλματα, ἢ τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει εἰς τὸν χριστιανὸν ἡ τοῦ Χριστοῦ θρησκεία. Ἀλλὰ τί ἄλλο διδάσκει ἡ ἱερὰ Κατήχησις; Ναὶ μὲν διδάσκει αὕτη καὶ τὰ δόγματα τῆς πίστεως, ἀλλὰ διδάσκει καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ χριστιανοῦ· ἄρα ἐν τῇ ἱερᾷ Κατηχήσει ἐνυπάρχει ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθική. Διατί ἡ προσθήκη; Ὀλιγώτερον ἐννοῶ, διατί διεγράφη ἡ ἑρμηνεία τῶν ἱερῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀσμάτων. Ὁ κ. ὑπουργὸς φρονεῖ τάχα, ὅτι ἐκ μόνης τῆς ἑρμηνείας τῆς Ἱερᾶς Γραφῆς δύναται ὁ μαθητὴς ν’ ἀντλήσῃ διδασκαλίαν ὠφέλιμον, οὐχὶ δὲ καὶ ἐκ τῶν ἱερῶν ἀσμάτων, τὰ ὁποῖα παρ’ Ἑλλήνων ἰδίως ποιηθέντα, ὑποτυποῦσιν ὡς ἐν εἰκόνι τὸν Ἑλληνικὸν νοῦν ἐν τῇ θρησκείᾳ τοῦ Χριστοῦ; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ἡ μὲν κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ περιττεύει, ἡ δὲ ἑρμηνεία τῶν ἱερῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀσμάτων εἶναι ἀναγκαία καὶ πρέπει νὰ προστεθῇ. Εἰς τὸ κεφάλαιον τῶν Ἑλληνικῶν μαθημάτων βλέπω, ὅτι τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον διαγράφει τὰ ὀνόματα τῶν συγγραφέων. Κατὰ τὸ νομοσχέδιόν μου τὰ Ἑλληνικὰ ἔχουσιν οὕτω· «Ἑλληνικὰ, ἑρμηνεία Ἑλλήνων συγγραφέων, Ξενοφῶντος, Ἡροδότου, Πλουτάρχου, Δημοσθένους, Πλάτωνος, Ὁμήρου καὶ ἐκκλησιαστικῶν πατέρων». Κατονομάζονται ὡς βλέπετε οἱ Ἕλληνες συγγραφεῖς, οἵτινες θὰ διδάσκωνται, τοῦτο δὲ διὰ νὰ ὑποτυπωθῇ ἐν γένει ὁ χαρακτὴρ τῆς ἐν τῷ Διδασκαλείῳ σπουδῆς τῶν ἑλληνικῶν. Διατί διεγράφησαν τὰ ὀνόματα; Ἐὰν ἀφήσητε τὸ πρᾶγμα ἀόριστον, διατί νὰ μὴ διδαχθῇ καὶ ὁ Λουκιανός; Ἐπίσης δὲν ἐννοῶ διατί διεγράφη ἡ φράσις «κυρίως δὲ τῆς Ἀττικῆς διαλέκτου» Ἡ Ἀττικὴ διάλεκτος, κύριοι, εἶναι ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐμορφώθη ἡ νῦν λαλουμένη γλῶσσα· ταύτην λοιπὸν κυριώτερον πρέπει νὰ σπουδάζωσιν οἱ ἐν τῷ Διδασκαλείῳ μαθηταί. Ἀλλ’ ἡ σπουδαιοτέρα παράλειψις εἶναι ἡ ἑξῆς· ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μου ὁρίζεται ὡς μάθημα καὶ ἡ γραμματικὴ τῆς λαλουμένης γλώσσης, διότι ἀφοῦ ἡ γλῶσσα αὕτη καθίσταται ἀντικείμενον ἰδίας σπουδῆς, ἀφοῦ μόνη ἡ σπουδὴ τῆς ἀρχαίας γλώσσης δὲν ἐκρίθη ἀρκοῦσα εἰς ἐκμάθησιν τῆς ἐν χρήσει γλώσσης, ἡ σπουδὴ τῆς γραμματικῆς κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ συνοδεύῃ τὴν μελέτην τῶν συγγραφέων. Τὸ περίεργον εἶναι τὴν αὐτὴν γνώμην ἀποδέχεται καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς ὡς πρὸς τὴν σπουδὴν τῆς γλώσσης καὶ ὅμως διαγράφει τὴν σπουδὴν τῆς γραμματικῆς αὐτῆς. Ἐπεθύμουν νὰ μάθω τὸν λόγον τοῦ περιέργου τούτου φαινομένου. Εἰς τὸ κεφάλαιον τῶν παιδαγωγικῶν μαθημάτων γίνεται ἄλλη παραδοξοτέρα καινοτομία. Κατὰ τὸ ἐμὸν νομοσχέδιον τὰ παιδαγωγικὰ ἔχουσιν ὡς ἑξῆς· «Θεωρία τῆς παιδαγωγικῆς καὶ διδακτικῆς· ἱστορία τῆς παιδαγωγικῆς· ψυχολογία καὶ λογική· μεθοδική· διδασκαλικαὶ ἀσκήσεις ἐν τῷ προτύπῳ». Κατὰ δὲ τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον τὸ μάθημα τῆς μεθοδικῆς συγχέεται μὲ τὰς διδασκαλικὰς ἀσκήσεις......

§53Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι τυπογραφικὸν λάθος.

§54ΜΙΛΗΣΗΣ. Τότε τὸ παρατρέχω εὐχαρίστως. — Ἐπὶ τῶν λοιπῶν μαθημάτων, κύριοι, παρατηρῶ ἐν γένει, ὅτι τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον διαγράφει πάντα προσδιορισμὸν, καὶ περιορίζεται εἰς ἁπλῆν τῶν μαθημάτων ὀνομασίαν. Οὕτως ἐκ τῆς ἱστορίας διαγράφει τὴν προσθήκην, ὅτι πρέπει νὰ διδάσκεται κατ’ ἐξοχὴν ἡ Ἑλληνικὴ μέχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς χρόνων, ἡ δὲ γενικὴ κατ’ ἐπιτομήν· ἐκ τῆς ἀριθμητικῆς, ὅτι πρέπει νὰ διδάσκεται πλήρης καὶ μετὰ προβλημάτων ἐφηρμοσμένων εἰς τὸν πρακτικὸν βίον· ἐκ τῆς γεωμετρίας, ὅτι πρέπει νὰ διδάσκεται ἰδίως ἡ ἐπιπεδομετρία μετὰ πρακτικῶν ὡσαύτως προβλημάτων, καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς. Δὲν βλέπω, κύριοι, τὸν λόγον, δι’ ὃν προετιμήθη ἡ ψιλὴ αὕτη ὀνομασία τῶν μαθημάτων, ἐνῷ διὰ τῶν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μου σημειώσεων ἐνδείκνυται ὁ σκοπὸς, ὃν ἕκαστον μάθημα διώκει, καὶ ὁ τρόπος ἑπομένως, καθ’ ὃν πρέπει νὰ διδάσκεται ἐν τῷ Διδασκαλείῳ· τοῦτο δὲ ὠφελεῖ, πιστεύω, καὶ δὲν βλάπτει παντάπασιν. Σπουδαιοτέραν καθιστᾷ τὴν μεταξὺ τῶν δύω νομοσχεδίων διαφορὰν ἡ ἑξῆς καινοτομία· ὁ κ. ὑπουργὸς διέγραψε τὴν φυσικὴν ἱστορίαν καὶ τὰ συγκροτοῦντα ταύτην μαθήματα, καὶ τὰ ἀντικατέστησε διὰ τῶν πρακτικῶν γνώσεων τῆς γεωργίας καὶ δενδροκομίας, αἵτινες ἀνάγονται προδήλως εἰς τὴν γεωλογίαν. Ηὐχόμην νὰ ἦτο καὶ ἡ καινοτομία αὕτη τυπογραφικὸν λάθος. Ὅπως δήποτε περιμένω νὰ ἀκούσω τὸν κ. ὑπουργὸν, καὶ κατόπιν θὰ ἐπανέλθω, ἂν ᾖναι ἀνάγκη.

§55Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Λαμβάνων ἀφορμὴν ἀπὸ τῆς ἐξηγήσεως τὴν ὁποίαν ἐνόμισεν ὅτι ὤφειλε νὰ κάμῃ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἑρμιονίδος, ἀναγκάζομαι νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν εἰς τὴν Βουλήν. Ἐπὶ τῶν ἔργων τῆς καθαρᾶς διοικήσεως, ἐφ’ ὅσον ἐπ’ αὐτῶν πρόκειται νὰ συμπράξῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, νομίζω πεποιθότως ὅτι ἀπαλλάσσεται τὸ Κοινοβούλιον ἀπὸ τὴν ἀνάγκην νὰ εἰσάγῃ ἐν ταῖς ἀποφάσεσι πολιτικὰς σκέψεις καὶ πολιτικὰ διανοήματα. Διὰ τοῦτο οὐδὲ κατὰ νοῦν μοὶ ἐπῆλθεν ὅτι ὑποστηρίζων εἴτε τὸ παρὸν νομοσχέδιον, εἴτε τὰ ἄλλα τῆς αὐτῆς φύσεως πρέπει νὰ ὁδηγηθῶ ἀπὸ ἄλλην πρόθεσιν ἢ ἐπιθυμίαν εἰμὴ ἁπλῶς ἀπὸ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ συντελέσω καὶ ἐγὼ διὰ τῶν ἀσθενῶν μου δυνάμεων ὅπως καταστήσω τὰ νομοσχέδια ταῦτα ὅσον τὸ δυνατὸν λυσιτελέστερα εἰς τὸν τόπον. Ἐπιτραπεὶς τὴν διοίκησιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ κλάδου ὑπέλαβον ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ προσβλέψω εἰς τὴν κατάστασιν τῆς πρώτης ἐκπαιδεύσεως καὶ νὰ εἰσαγάγω τὰ εἰσαχθέντα νομοσχέδια, διότι ἄλλως ἤθελον εὐλόγως ὑποληφθῆ ὀλιγωρῶν τοῦ καθήκοντος. Ἐλέχθησαν πολλὰ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἐπειδὴ προΐσταμαι τῆς διοικήσεως τοῦ κλάδου τούτου, ἔχω καθῆκον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἡ διάβασίς μου διὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως μέχρι τοῦδε εἶναι βραχυχρόνιος, καὶ διὰ τοῦτο δὲν μοι ἐδόθη ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος ὅπως ἐγκύψω μετὰ μεγάλης ἐπιστασίας εἰς τὴν κατάστασιν ὅλων τῶν βαθμῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ διὰ τοῦτο συγχωρήσατέ μοι νὰ μὴ κάμω τὴν ἐλαχίστην μνείαν περὶ τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, οὔτε νὰ δυνηθῶ νὰ εἴπω ἐὰν τὰ λεχθέντα ἔχωσι καλῶς ἢ κακῶς. Τὴν προσοχήν μου κατὰ πρῶτον προσείλκυσεν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις. Δὲν ἦτο βέβαια εἰς εὐάρεστον κατάστασιν, καὶ διὰ τοῦτο ὤφειλον κατὰ πρῶτον εἰς αὐτὴν νὰ στρέψω τὴν προσοχήν μου καὶ ἕνεκα τούτου ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς τὴν πρότασιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ Διδασκαλείου. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς τῆς Ἑρμιονίδος, ὅστις ἔμεινεν μακρότερον χρόνον ἐμοῦ ἐν τῷ ὑπουργείῳ, ἐσχημάτισεν, πιστεύω, τὴν αὐτὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ σύστασις τοῦ Διδασκαλείου εἶναι ἡ πρώτη ἀνάγκη, καὶ διὰ τοῦτο καὶ σήμερον συνηγόρησεν ὑπὲρ τῆς ἀνάγκης τῆς ταχείας συστάσεως. Ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις δὲν εὑρίσκεται εἰς εὐάρεστον περίστασιν πάντες τὸ ὁμολογοῦσιν· ἀλλὰ καὶ ἡ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως κατάστασις δὲν εἶναι εὐάρεστος. Ἡ μέση ἐκπαίδευσις, ὅπως εἶναι σήμερον, δὲν λειτουργεῖ πρὸς οὐδένα σκοπὸν, οὔτε ὅπως καταρτίσῃ ἀνθρώπους ἐπιτηδείους πρὸς τὰ διάφορα βιωτικὰ ἐπαγγέλματα, οὔτε πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ παρασκευάσῃ ἀνθρώπους ἱκανοὺς ἵνα ἐπιδοθῶσιν εἰς ἐπιστημονικὰς σπουδάς· διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ στρέψω τὴν προσοχήν μου εἰς τὴν μελέτην αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, καὶ ἴσως δυνηθῶ ἐντὸς ὀλίγου νὰ λάβω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἰσαγάγω καὶ περὶ ταύτης νομοσχέδιον. Αἱ παρατηρήσεις αὗται μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἐκτὸς τοῦ προκειμένου, διότι δὲν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν περὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, παρὰ μόνον νὰ ἐνασχοληθῶμεν ἤδη εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ Διδασκαλείου. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἑρμιονίδος μοὶ φαίνεται τῷ ὄντι ἄξιος θαυμασμοῦ, διότι καταβάλλει κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀτρύτους κόπους, ὅπως συντελέσῃ ἵνα κατασταθῇ τὸ νομοσχέδιον ὅσον τὸ δυνατὸν τελειότερον καὶ λυσιτελέστερον. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἑρμιονίδος ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως εἶχε συστήσει ἐπιτροπὴν ἐκ λογίων ἀνδρῶν, οἵτινες εἰργάσθησαν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου· εἶναι ἀληθὲς ὅτι τοῦτο τὸ εἶχον μάθει ὡς βουλευτὴς, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἀμφέβαλον, ὅτι ἀφ’ οὗ ὁ κ. Μίλησης ὡς ὑπουργὸς δὲν προέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιόν τι περὶ ἐκπαιδεύσεως εἶχεν ἐν τῷ ὑπουργείῳ συλλέξει πάσας τὰς ἀναγκαίας νομοθετικὰς μελέτας, πόρισμα τῶν ἐργασιῶν τῆς εἰρημένης ἐπιτροπῆς· ἑπομένως ἔσπευσα νὰ ζητήσω τὰς μελέτας ταύτας διὰ νὰ συνεχίσω τὰς ἐργασίας ταύτας τοῦ κ. Μίληση. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εὗρον ἐν τῷ ὑπουργείῳ του. Ὅθεν μαθὼν ἐκ τινων μελῶν συνέκειτο, ἐζήτησα παρά τινος τῶν μελῶν ἐπὶ δανείῳ ἀντίτυπον τοῦ ὑπὸ τῆς εἰρημένης ἐπιτροπῆς συνταχθέντος τότε νομοσχεδίου περὶ ἐκπαιδεύσεως. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, καθὼς σᾶς προεῖπον, κατήρτισαν ἄνδρες λογάδες, οἵτινες ἐσταχυολόγησαν τὰ ἐν αὐτῷ ἐμπεριεχόμενα. Ὥστε εἶχον ὑπ’ ὄψιν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅταν συνέταξα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σᾶς προέβαλον, καὶ τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν· μεμελετημένως δ’ ἔκαμα τὰς παραλείψεις καὶ τὰς διαφορὰς, τὰς ὁποίας ὁ κ. Μίλησης σᾶς κατέδειξεν. Ὁ κύριος Μίλησης ἐὰν μάθῃ τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι μὲ ἠνάγκασαν διὰ νὰ κάμω τὰς εἰρημένας παραλλαγὰς, εἶμαι βέβαιος ὅτι θέλει ἀναγνωρίσει, ὅτι προέβην εἰς τοῦτο ἐκ λόγων, οἱ ὁποῖαι εἶναι ἄξιοι προσοχῆς. Ὑπάρχει ἐν πρώτοις μία διαφορὰ· ἐπὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν μαθημάτων, τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ κ. Μίληση κατὰ τὸ 1870, περιεῖχε μεταξὺ τῶν μαθημάτων καὶ τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἐκλεκτοτέρων ἱερῶν ἀσμάτων· τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον συνέταξα ἀφῄρεσε τοῦτο καὶ ἀντὶ τούτου περιέλαβε τὴν διδασκαλίαν τῶν στοιχείων τῆς κατὰ Χριστὸν ἠθικῆς. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ εἶναι προϊὸν τῆς καθόλου μελέτης τῶν ἱερῶν μαθημάτων· τὸ πόρισμα ὅμως τοῦτο δὲν δύναται νὰ τὸ ἀνεύρῃ εἰμὴ ὅστις εἰσάγεται εἰς τὴν εἰδικὴν ταύτην μελέτην. Ἐνόμισα, ὅτι ἀντὶ ν’ ἀφήσω τοὺς σπουδάζοντας ἐν τῷ Διδασκαλείῳ μαθητὰς νὰ σταχυολογῶσι τὰς ἐννοίας, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὰ κύρια στοιχεῖα τῆς ὑπηρεσίας, τὸ πόρισμα τῶν εἰδικῶν μελετῶν τῆς χριστιανικῆς θρησκείας, ἐνόμισα, ὅτι ἦτο λυσιτελέστερον καὶ φυσικώτερον νὰ δώσω εἰς τὸν μαθητὴν τοῦ Διδασκαλείου τὰς ἐννοίας ταύτας συνειλεγμένας καὶ συνηρμολογημένας ὡς μάθημα, νὰ παραλείψω δὲ τὴν ἑρμηνείαν τῶν ἐκλεκτοτέρων ἱερῶν ἀσμάτων. Τὰ στοιχεῖα τῆς κατὰ Χριστὸν ἠθικῆς εἶναι ἡ φιλοσοφικὴ μελέτη τῆς χριστιανικῆς θρησκείας. Τὸ μάθημα τοῦτο τῆς φιλοσοφίας ἐθεώρησα προτιμότερον τῆς ἑρμηνείας τῶν ἐκλεκτῶν ἱερῶν ἀσμάτων. Ἂν ἡ Βουλὴ τὸ θέλῃ, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν. Ἡ βʹ. παράλειψις εἶναι εἰς τὴν παράγραφον, ἥτις περιέχει τὰ μαθήματα τὰ Ἑλληνικά. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τῷ συνταχθέντι ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς κατὰ τὸ 1876, ἀληθῶς ἀναφέρονται ὀνομαστὶ οἱ συγγραφεῖς οἱ Ἕλληνες, ὧν ἑρμηνεία καὶ ἀνάλυσις θέλει γίνεσθαι ἐν τῷ Διδασκαλείῳ· τὴν αὐτὴν δὲ τακτικὴν ἀκολουθεῖ τὸ νομοσχέδιον καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν μαθημάτων, π. χ. ἐπὶ τῆς ἱστορίας σημειοῖ μέχρι τίνος σημείου ἡ ἱστορία θέλει διδαχθῆ, καὶ τίνα μέρη αὐτῆς, ἐπὶ τῆς φυσικῆς ἱστορίας λέγει ὅτι θὰ διδαχθῇ ἡ ὀρυκτολογία, ἡ βοτανικὴ ἢ ἡ ζωολογία· ἐνόμισα ὅμως ὅτι ὅλα ταῦτα δὲν εἶναι ἀντικείμενον νομοθετικῆς μελέτης, ἀλλὰ τοῦ προγράμματος τοῦ Διδασκαλείου. Κατὰ τὸν ἰσχύοντα κανονισμὸν τῶν ἑλληνικῶν σχολείων καὶ γυμνασίων, ὑπάρχει διάταγμα κανονίζον τὸ πρόγραμμα, ὅπερ προσδιορίζει τοὺς συγγραφεῖς ὡς καὶ τὰ διδακτέα εἰδικὰ μέρη τῶν μαθημάτων. Ἐὰν, κύριοι, ἤθελον ἀπασχολήσῃ ὑμᾶς περὶ τὴν κατανομὴν τῶν μαθημάτων, ἤθελον στρέψει τὴν προσοχὴν ὑμῶν περὶ μελέτας οὐχὶ ἀξίας τῶν ἔργων εἰς τὰ ὁποῖα εἶσθε κεκλημένοι.

§56ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετὰ (θόρυβος).

§57ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριοι, οὐδ’ ἐγὼ, οὐδὲ τὰ ἔντιμα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, μετὰ τῆς ὁποίας ἐργασθεὶς παρασκεύασα τὸ νομοσχέδιόν μου, συνελάβομέν ποτε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἀνεκαλύψαμεν τὴν Ἀμερικήν· ὁ κύκλος τῶν ἡμετέρων ἀξιώσεων καὶ ἐν τούτῳ καὶ ἐν παντὶ ἄλλῳ δὲν εἶναι τοσοῦτον εὐρύς. Δὲν ἀξιώσαμεν ἡμεῖς, ὅτι πρωτότυπον ἔργον ἐξῆλθε τῶν ἡμετέρων χειρῶν, καὶ περιττὸν ἦτο ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδίας νὰ φέρῃ εἰς τὸ μέσον ἄνευ λόγου τινὸς τοιοῦτον ὑπαινιγμόν. Τοὐναντίον ὁμολογοῦμεν, ὅτι συνεβουλεύθημεν τὰς σχετικὰς νομοθεσίας τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν, δὲν ἀντεγράψαμεν ὅμως τυφλῶς ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν νομοθεσίαν, ἀλλ’ ἠντλήσαμεν ἐκεῖθεν ὅ,τι ἐθεωρήσαμεν σύμφωνον πρὸς τὰ ἤθη καὶ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, καὶ κατηρτίσαμεν ἔργον, τοῦ ὁποίου τὴν ἀξίαν αὐτὸς ὁ ὑπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεγνώρισεν, εἰπὼν ὅτι τὸ ἔλαβεν ὡς βάσιν τῶν ἐργασιῶν του, καὶ ὅτι καινοτομίας τινὰς ἐπήνεγκεν οὐχὶ εἰς τὰς θεμελιώδεις ἀρχὰς τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλ’ εἰς τὰ καθέκαστα. Ἄν δ’ ἐγὼ, ἐκπροσωπῶν ἐνταῦθα τὰ ἔντιμα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, πειρῶμαι ν’ ἀποδείξω, ὅτι αἱ καινοτομίαι αὗται δὲν εἶναι εὐτυχεῖς, τοῦτο πράττω οὐχὶ ἐκ κενῆς φιλοτιμίας, ὡς ὑπέλαβεν ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐνδομύχου πεποιθήσεως, ὅτι τὸ ἔργον ἡμῶν, ἔργον ὡρίμου πολλῶν σκέψεως καὶ μακρᾶς πείρας, εἶναι προτιμότερον τοῦ ἔργου τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ, καὶ ἔπρεπε νὰ υἱοθετηθῇ καὶ οὐχὶ νὰ τροποποιηθῇ διὰ μονομεροῦς ἐν τῷ γραφείῳ ἐργασίας. Δὲν ἐπιμένω ἐκ προσωπικοῦ τινος λόγου, ὄχι· ἐπιμένω, διότι ἐπιθυμῶ διακαῶς νὰ γείνῃ τι καλὸν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἥτις κάκιστα ἔχει παρ’ ἡμῖν. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἐκ τῶν αὐτῶν διαθέσεων ὁρμᾶται καὶ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, λυποῦμαι δέ, διότι ἀντὶ ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς γενομένας παρατηρήσεις ζητεῖ ν’ ἀρνηθῇ ἐν ἐμοὶ τὴν ἁγνότητα τῆς προαιρέσεως, ἀποδίδων τὰ προτεινόμενα εἰς κακόζηλον προσωπικὴν φιλοτιμίαν, ἐνῷ ἐγὼ ἔσπευσα νὰ κηρύξω τὸν κύριον ὑπουργὸν τῆς Παιδείας ἀνώτερον τοιούτων ἀδυναμιῶν καὶ ἐδικαιούμην ἴσης ἐκτιμήσεως. Συζητουμένου τόσον σοβαροῦ καὶ μεγάλου ζητήματος, νομίζω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ λησμονήσωμεν ἕκαστος τὸ προσωπικὸν συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἐπισκοτίζει τὴν τῶν πραγμάτων κρίσιν. Δὲν ἀμφιβάλλω, κύριοι, ὅτι ἐν γνώσει καὶ μετὰ προηγουμένην σκέψιν προέβη ὁ κ. ὑπουργὸς εἰς τὰς παραλλαγὰς, τὰς ὁποίας ἠκούσατε, ἀλλ’ ὁμολογῶ ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, ὅτι δὲν μὲ ἔπεισεν ἡ περὶ αὐτῶν ἐξήγησις, ἣν ἔδωκεν. Εἶπον ἐν τῇ πρώτῃ ὁμιλίᾳ μου, ὅτι τὴν κατὰ Χριστὸν ἠθικὴν διδάσκει ἡ ἱερὰ Κατήχησις. Τί δὲ ὁ κύριος ὑπουργὸς ἀπήντησεν εἰς τοῦτο; Ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ, εἶπεν, εἶναι τὸ πόρισμα τῶν δογμάτων τῶν θρησκευτικῶν. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο λοιπὸν πρέπει νὰ διδάσκεται ὡς ἴδιον μάθημα; Τὸ ἐναντίον μάλιστα ἐξάγεται λογικῶς ἐντεῦθεν, δηλαδὴ, ὅτι τὸ πρακτικὸν καὶ ἠθικὸν τοῦτο πόρισμα τῶν χριστιανικῶν δογμάτων, ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ, πρέπει νὰ διδάσκεται ἐν ἀδιασπάστῳ ἑνώσει μετὰ τῶν δογμάτων· αὐτὸ δὲ τοῦτο πράττει ἡ ἱερὰ Κατήχησις, ἥτις, ἀφοῦ, διδάσκει τὰς ἀρχὰς τῶν χριστιανικῶν δογμάτων, διδάσκει κατόπιν τὰ σχετικὰ καθήκοντα τοῦ χριστιανοῦ, ὡς πόρισμα τῶν δογμάτων. Λοιπὸν, κύριοι, προφανῶς παρέλκει τὸ μάθημα τοῦτο, ἡ κατὰ Χριστὸν ἠθικὴ, περιεχόμενον εἰς τὸ μάθημα τῆς ἱερᾶς Κατηχήσεως. Ἐθαύμασα δὲ τῇ ἀληθείᾳ, ὅτε ἤκουσα τὸν λόγον, δι’ ὃν διεγράφη ἡ ἑρμηνεία τῶν ἐκλεκτῶν ἱερῶν ἀσμάτων. Ὁ κύριος ὑπουργὸς φοβεῖται μήπως ἡ μελέτη τῶν ἀσμάτων τούτων γεννήσῃ τὸν θρησκευτικὸν φανατισμὸν καὶ προνοεῖ νὰ προφυλάξῃ τὴν κοινωνίαν ἀπὸ τοιοῦτον κίνδυνον. Περίεργον! Ἐν ἐποχῇ ψυχρᾶς ἀδιαφορίας πρὸς τὰς θρησκευτικὰς πεποιθήσεις, ἐν ἐποχῇ ὑλισμοῦ παχυλοῦ, ἀποψυχραίνοντος πᾶσαν τοῦ ἀνθρώπου τάσιν πρὸς τὸ ἰδανικὸν, ἡμεῖς φοβούμεθα τὴν ὑπερβολὴν τῶν θρησκευτικῶν πεποιθήσεων, καὶ περικόπτομεν ἐπιμελῶς πᾶν μέσον, δι’ οὗ δύναταί τις νὰ ἀνανήψῃ ὀλίγον ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς ὕλης, αἰωρούμενος εἰς τὸ ὕψος τῆς θρησκείας διὰ τῆς μελέτης τῶν ὡραίων ἐκείνων θρησκευτικῶν ἀσμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνθουσίαζον καὶ ἔτερπον τοὺς πατέρας ἡμῶν! Ὁ νομοθέτης, κύριοι, δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ μήτε τὴν ἐποχὴν, μήτε τὴν κοινωνίαν, διὰ τὴν ὁποίαν νομοθετεῖ. Φεύγοντες τὴν θρησκοληψίαν σήμερον ἐν Ἑλλάδι, ἓν μόνον ἀποδεικνύομεν, ὅτι δὲν ἔχομεν συνείδησιν οὔτε τῆς ἐποχῆς ἐν ᾗ ζῶμεν, οὔτε τοῦ τόπου, διὰ τὸν ὁποῖον νομοθετοῦμεν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου. Ἡ δὲ γραμματικὴ τῆς λαλουμένης γλώσσης διατί παρελείφθη; Ὁ κ. ὑπουργὸς οὐδὲν εἶπε περὶ τούτου. Διατί, ἐπαναλαμβάνω, ἐθεωρήθη περιττὴ ἡ σπουδὴ τῆς γραμματικῆς ταύτης;.....

§58ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἴσως καὶ βλάπτει.

§59ΜΙΛΗΣΗΣ. Βλάπτει ἡ σπουδὴ τῆς γραμματικῆς;.....

§60ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει γραμματικὴ τῆς νεωτέρας γλώσσης. Ἄλλως, κύριοι, εἶναι καὶ ἰδέα ἀντεθνικὴ (θόρυβος)...

§61ΜΙΛΗΣΗΣ. Τῇ ἀληθείᾳ δὲν ἐννοῶ τὰς διακοπάς. Πᾶσα γλῶσσα ἔχει τὴν γραμματικήν της, δηλ. τοὺς κανόνας, καθ’ οὓς ὁμιλεῖται καὶ γράφεται ὀρθῶς. Πῶς δύναται ν’ ἀποτελῇ ἐξαίρεσιν ἡ γλῶσσα, τὴν ὁποίαν ὁμιλοῦμεν; Ἀφοῦ δὲ, κύριοι, θεωρεῖτε ἀναγκαῖον νὰ σπουδάζεται ἡ νεωτέρα ἑλληνικὴ ἀνεξαρτήτως τῆς ἀρχαίας, ἀφοῦ διατάττετε ν’ ἀναγινώσκωνται καὶ ἑρμηνεύωνται ἐν τῷ Διδασκαλείῳ συγγράμματα γεγραμμένα εἰς τὴν γλῶσσαν ταύτην, ἀφοῦ ἐν γένει ἀπαιτεῖτε νὰ σπουδάζωσιν οἱ μαθηταὶ τοῦ Διδασκαλείου ἰδιαιτέρως τὴν γλῶσσαν, δι’ ἧς θεραπεύομεν σήμερον τὰς κοινωνικὰς ἡμῶν ἀνάγκας, διατί δὲν θέλετε νὰ σπουδάζωσι καὶ τοὺς κανόνας, καθ’ οὓς ὁμιλεῖται καὶ γράφεται ἡ γλῶσσα αὕτη ὀρθῶς, δηλ. τὴν γραμματικήν της;....

§62ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Αὐτὰ τὰ ζητήματα θὰ τὰ λύσῃ ἡ Ἀκαδημία· ἀφήσετέ τα (θόρυβος).

§63Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὑπάρχει γραμματικὴ τῆς νεωτέρας Ἑλληνικῆς;

§64ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὑπάρχουν, νομίζω, δύω ἢ τρεῖς, ἡ τοῦ μακαρίτου Σταθοπούλου, ἡ τοῦ Ξανθοπούλου καί τινος ἄλλου.

§65Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι ἐγκεκριμέναι; (θόρυβος).

§66ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν πιστεύω, διότι ἕως τώρα δὲν ἐδιδάσκετο ἰδιαιτέρως ἡ λαλουμένη γλῶσσα. Ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν παράλειψιν τῶν ἐφ’ ἑκάστου μαθήματος σημειώσεων, τὰς ὁποίας φέρει τὸ νομοσχέδιόν μου, ἡ δοθεῖσα ἀπάντησις δὲν μοὶ φαίνεται ἀποχρῶσα. Ὁ κ. ὑπουργὸς νομίζει, ὅτι τοῦτο εἶναι ἔργον τῶν ἐτησίων προγραμμάτων. Ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ τῷ εἴπω, ὅτι ἐν τοῖς προγράμμασι σημειοῦνται μόνον τὰ κατ’ εἶδος διδακτέα μαθήματα, δηλ. ποῖον μέρος ἔκ τινος συγγραφέως πρέπει νὰ διδαχθῇ κατὰ τὸ ἐπώνυμον σχολικὸν ἔτος· ὁ τρόπος δὲ, καθ’ ὃν πρέπει νὰ διδάσκεται ἕκαστον μάθημα, πρέπει νὰ ἐνδεικνύεται ἐν τῷ νόμῳ, ἐνίοτε δὲ νὰ ὁρίζωνται καὶ αὐτοὶ οἱ διδακτέοι συγγραφεῖς. Τοῦτο δύναται νὰ ἴδῃ ὁ κ. ὑπουργὸς εἰς αὐτὸν τὸν παρ’ ἡμῖν ἰσχύοντα κανονισμὸν τῶν γυμνασίων καὶ σχολείων καὶ εἰς πάντας τοὺς σχετικοὺς νόμους τῶν ἄλλων ἐθνῶν. Οὐδεὶς ἄρα εὔλογος λόγος ὑπαγορεύει τὴν νομοθετικὴν ταύτην ἔνδειξιν, ἥτις προκειμένου περὶ εἰδικοῦ ἐκπαιδευτηρίου, οἷον τὸ Διδασκαλεῖον, εἶναι ἔτι μᾶλλον τελεσφόρος καὶ ἀναγκαία. Ἐπὶ τέλους, κύριοι, ἡ διαγραφὴ τῶν μαθημάτων τῆς φυσικῆς ἱστορίας καὶ ἡ ἀντικατάστασις αὐτῶν διὰ τῶν πρακτικῶν γνώσεων τῆς γεωργίας καὶ δενδροκομίας δὲν ἐνόησα πῶς ἐδικαιολογήθη· δὲν ἤκουσα μάλιστα, διὰ νὰ ᾖμαι ἀκριβὴς, ἂν ἐδόθη κἂν δικαιολογία τις. Ἐν τούτοις τὸ πρᾶγμα εἶναι τόσον παράδοξον, ὥστε, καὶ ἂν τὸ ψηφίσητε, ὅπως βεβαίως θὰ τὸ ψηφίσητε, θὰ μείνῃ πάντοτε ἀκατάληπτον εἰς πάντα μὴ ἐννοοῦντα τὴν πολιτικὴν, πῶς κατωρθώθη νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ γεωλογία καὶ ν’ ἀναγραφῶσιν ἀντ’ αὐτῆς αἱ πρακτικαὶ περὶ γεωργίας καὶ δενδροκομίας γνώσεις, ὡς ἰδιαίτερον μάθημα ἐν τῷ Διδασκαλείῳ. Τώρα, κύριοι, ἐν γνώσει τῶν παραλλαγῶν εἶσθε εἰς θέσιν νὰ παραδεχθῆτε ἢ τὸ ἄρθρον τοῦ ὑπουργικοῦ νομοσχεδίου, ἢ τὸ ἄρθρον 110 τοῦ ἰδικοῦ μου, ὅπερ ὑποβάλλω ὡς τροπολογίαν.

§67ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν νὰ τεθῇ ἡ Ἑλληνικὴ πρὸ πασῶν.

§68ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κ. Μίλησης μοὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν ὅπως κάμω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Ὁ κ. ὑπουργὸς εἰς τὴν παράγραφον 3 ἔχει ὡς πρὸς τὴν διδασκαλίαν τῶν Ἑλληνικῶν μαθημάτων, ὅτι πρέπει νὰ μανθάνωσι τὴν ἀρχαίαν ἑλληνικὴν γραμματικὴν, ἐνῷ ὡς πρὸς τὴν ἀνάγνωσιν συνιστᾷ βιβλία τῆς καθωμιλημένης γλώσσης. Νομίζω λοιπὸν ὅτι, ἐπειδὴ τὸ Διδασκαλεῖον συνιστᾶται, ὅπως σχηματίσῃ δημοδιδασκάλους, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ εἰσαχθῇ ἡ γραμματικὴ τῆς νεωτέρας γλώσσης τοῦ κ. Σταθοπούλου ὡς ἐλαφροτέρα, ἀφοῦ μάλιστα, ὡς λέγετε, ὡς ἀναγνώσματα θὰ ἔχωσι βιβλία τῆς νεωτέρας ἑλληνικῆς καὶ οὐχὶ τῆς ἀρχαίας.

§69ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ὁ κ. Μίλησης εἶναι σύμφωνος κατὰ τὰς βάσεις μετὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ. Δὲν εἶναι δὲ δίκαιον νὰ γίνεται ἤδη τόση συζήτησις ὡς περὶ πολιτικοῦ ζητήματος (θόρυβος). Εἰς τὰς τροπολογίας τοῦ κ. Μίληση μίαν φέρω παρατήρησιν ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν, νὰ τεθῇ ἡ λέξις πρὸ πασῶν ἑλληνικήν.

§70Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργὸς Παιδείας). Τοῦτο ἀφῆκα ὡς πρὸς τὴν ἐν τῷ Διδασκαλείῳ διδασκαλίαν ἀπροσδιόριστον. Θέλουσι τὸ προσδιορίσει ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ συντάξουν τὸ πρόγραμμα, οἱ ὁποῖοι βεβαίως δὲν θέλουν παραλείψει τὴν ἑλληνικὴν ἱστορίαν. Ὡς πρὸς τὴν γραμματικὴν δὲ τῆς νεωτέρας γλώσσης παρατηρῶ, ὅτι δὲν συμπεριέλαβον ταύτην, διότι δὲν εἶναι εἰσέτι μορφωμένη, εἴτε ν’ ἀποτελέσῃ μάθημα εἰδικόν· ἔθεσα δὲ τὴν ἀρχαίαν, διότι εἰς αὐτὴν ὑπάρχουσιν ὅλα τὰ στοιχεῖα τῆς νεωτέρας.

§71ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐγὼ ἐξ ὅσων ἤκουσα ἀπὸ τὸν ἔντιμον φίλον κ. Μίλησην, νομίζω ὅτι ἡ διδασκαλία τῆς γραμματικῆς τῆς καθωμιλημένης γλώσσης εἶναι ἀπαραίτητος καὶ φρονῶ, ὅτι τοῦτο εἶχον ὑπ’ ὄψιν καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. ὑπουργὸς ὅταν συνέττατε ἓν ἐκ τῶν πολλῶν νομοσχεδίων του περὶ δημοτικῆς ἢ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, διότι μεταξὺ τῶν μαθημάτων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο θὰ διδάσκωνται εἰς τὰ πλήρη λεγόμενα σχολεῖα, ἀπαιτεῖ καὶ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ τεχνολογικοῦ καὶ συντακτικοῦ τῆς καθωμιλημένης γλώσσης μετ’ ἐφαρμογῆς. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διδαχθῇ τοῦτο ἄνευ γραμματικῆς; Φρονῶ λοιπόν, ἀφοῦ οἱ δημοδιδάσκαλοι εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ διδάξουν αὐτὸ εἰς τοὺς μαθητάς, πρέπει νὰ ἔχουν ἓν κείμενον· ἑπομένως πρέπει μεταξὺ τῶν μαθημάτων νὰ ὑπάρχῃ ἀπαραιτήτως καὶ ἡ γραμματικὴ τῆς καθωμιλημένης γλώσσης.

§72ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριοι, θὰ παρουσιάσωμεν ἓν πολὺ περίεργον φαινόμενον εἰς τὸν κόσμον· θὰ ἔχωμεν μίαν γλῶσσαν μὲ δύω γραμματικάς Γραμματικὴ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσης· τώρα ἡ ἄλλη γραμματικὴ τίνος γλώσσης εἶναι;

§73ΤΙΝΕΣ. Τῆς καθωμιλημένης.

§74ΦΙΛΗΜΩΝ. Τίνος καθωμιλημένης; Τῆς καθωμιλημένης ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, ἐν ταῖς ἐφημερίσι, ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ ἢ ἐν τοῖς καφφενείοις; Καθωμιλημένη γλῶσσα δὲν ὑπάρχει παρὰ ἡ γλῶσσα τὴν ὁποίαν ὁμιλοῦμεν, ὄχι ἡ γλῶσσα τὴν ὁποίαν γράφομεν· ἡ γλῶσσα αὐτὴ εἶναι ἀκόμη ἀκανόνιστος· ὅλοι γράφομεν καθ’ ἡμέραν, καὶ αἰσθανόμεθα τὰς δυσκολίας καὶ τὰς ἐλλείψεις. Μία εἶναι ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα, ἡ γλῶσσα ἡ ἀρχαία, ἡ Ἀττικὴ, πρὸς τὸν τύπον ἐκείνης ζητοῦμεν νὰ πλησιάσωμεν.

§75Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἴδετε μετὰ τὴν παρατήρησιν τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλίας, ὅτι εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ὑποχρεοῦται ὁ διδάσκαλος νὰ διδάξῃ τὴν γραμματικὴν τῆς νέας ἑλληνικῆς γλώσσης· ἐὰν λοιπὸν αὐτὴ ἡ γραμματικὴ δὲν διδαχθῇ εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, πῶς θὰ τὴν διδάξητε εἰς τοὺς μαθητάς;

§76ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§77ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπρότεινα νὰ προστεθῇ τὸ μάθημα τῆς ὑγιεινῆς.

§78Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν, τὸ δέχομαι.

§79ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Δὲν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ.

§80ΤΙΝΕΣ. Εἴμεθα, ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§81ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι μερικοὶ, κύριε πρόεδρε, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ σκοποῦ ἀναχωροῦν. Νὰ ἀναγνωσθῇ λοιπὸν ὁ κατάλογος διὰ νὰ ἴδωμεν ποῖοι εἶναι αὐτοί. Ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρόντες 75, ἀπαρτία δὲν ὑπάρχει. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6 παρὰ τέταρτον.