1877.11.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 21

Τῆς 25 Νοεμβρίου 1877.

(Παρασκευὴ)

Ὥρα 2 μ. μ.

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ ἐστάλη ἀναφορὰ τῆς χήρας τοῦ ἀντιστρατήγου Γραμματικοπούλου, αἰτούσης σύνταξιν δικαίαν· ὁμοίαν ἀναφορὰν ὑπέβαλε καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ἥτις παρεπέμφθη εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν, ἡ ὁποία ἔφερε τὴν ἀκόλουθον γνώμην (ἀναγινώσκει).

§2ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Ἤθελον παρακαλέσει καὶ ἐγὼ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς καὶ νὰ συστήσῃ θερμότατα τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ δυστυχὴς αὐτὴ χήρα, καθὰ γνωρίζω θετικῶς, δὲν ἔχει ἀληθῶς τὸν ἐπιούσιον ἄρτον· εἶχεν υἱὸν στρατιωτικὸν ὑπολοχαγὸν, ὁ ὁποῖος ἀπεβίωσε πρὸ 10 ἐτῶν, καὶ ἔμεινεν ἄπορος ἐντελῶς. Ὁ Γραμματικόπουλος κατήγετο ἐκ Σπάρτης εὑρέθη δὲ κατὰ τὰ 1821 ἐν Βεσσαραβίᾳ, ἐκεῖ ἔλαβε μέρος εἰς τὴν ἐκστρατείαν τοῦ Ἀλεξάνδρου Ὑψηλάντη καὶ διεκρίθη ἐν Δραγατσανίῳ, ἔπειτα ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐπολέμησεν εἰς διαφόρους μάχας καὶ ἐφονεύθη ἐν τῷ Φαληρικῷ πεδίῳ κατὰ τὸ 1827 καὶ ἔλαβε τὸν βαθμὸν ἀντιστρατήγου.

§3ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Καὶ ἡμεῖς εἴμεθα μάρτυρες τῆς καταστάσεως τῆς χήρας αὐτῆς καὶ παρακαλοῦμεν ἡ Βουλὴ νὰ λάβῃ πρόνοιαν.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναινεῖ ἡ Βουλὴ νὰ σταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ ἁρμόδιον ὑπουργεῖον ὅπως λάβῃ πρόνοιαν;

§5ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐζήτησε τὸν λόγον.

§7Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ (ὑπουργ. τῆς Δικαιοσύνης). Ἐπειδὴ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνεχώρησε κατατίθημι ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ τὸ ἀκόλουθον νομοσχέδιον· ἀποβλέπει εἰς τὸν συνοικισμὸν τῶν ἐν Ἠλείᾳ Ἑλλήνων Ἀλβανῶν. Ἡ κατάστασις αὐτῶν περιγράφεται ἐλεεινὴ ἐν ἐκθέσει τινὶ τοῦ ἐπάρχου Ἠλείας τῆς ὁποίας ἐπιτρέψατε ν’ ἀναγνώσω ἓν μέρος· (ἀναγινώσκει). Κατὰ συνέπειαν τούτων ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν συνέταξε τὸ ἑξῆς νομοσχέδιον (ἀναγινώσκει). Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐγκρίνῃ, παρακαλῶ νὰ γείνῃ ἡ ά. ἀνάγνωσις.

§8ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Ἐνταῦθα γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχήν, κατ’ ἄρθρον καὶ κατὰ σύνολον εἰς ά. ἀνάγνωσιν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιὸς ἔχει τὸν λόγον.

§10ΖΩΧΙΟΣ. Δυστυχῶς δὲν εἶναι παρὼν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ὑπάρχουν περιστάσεις καθ’ ἃς ὁ ἄνθρωπος δὲν γινώσκει τί πρέπει νὰ πράξῃ, ἀλλὰ γινώσκει τί πρέπει νὰ μὴ πράξῃ, καὶ ἂν ἀκολουθήσῃ αὐτὴν τὴν ὁδὸν νὰ μὴ πράξῃ ὅ,τι δὲν πρέπει νὰ πράξῃ, κατὰ τὸ ἥμισυ ἐσώθη. Δὲν δύναμαι ἢ δὲν ἐννοῶ νὰ ὑποδείξω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ποίας πρέπει νὰ ἐκτελέσῃ παρασκευάς· νομίζω ὅμως ὅτι προκειμένου λόγου περὶ γάμων, καὶ πανηγύρεων καὶ κοσμημάτων, ἡ ἑβραϊκὴ ἀγορὰ, ἡ παρὰ τὴν πύλην τῆς ἀγορᾶς, δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος. Ἄν δὲ γαμβρός τις ἀγοράσῃ τοιαῦτα ἐνδύματα, ἡ νύμφη τὸν πτύει κατὰ πρόσωπον, καὶ ὁ γάμος διαλύεται. Ἤκουσα ὅτι πρόκειται ν’ ἀγοράσῃ ἡ Κυβέρνησις πλοῖα ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις κατεδίκασε, καὶ δὲν ἠμπόρεσε νὰ τὰ πωλήσῃ ἐπὶ δημοπρασίᾳ, ὡς ἄχρηστα· θὰ ἤμεθα λοιπὸν ἄξιοι πάσης κατακρίσεως, ἐὰν ἀγοράσωμεν τοιαῦτα πλοῖα. Δὲν δύναμαι νὰ δώσω ἄκραν πίστιν εἰς ὅ,τι ἤκουσα, ἀλλὰ τὸ ἤκουσα ὡς πιθανώτατον. Ὄχι μόνον δὲ δὲν εἶναι φρόνιμος τοιαύτη ἀγορὰ, ἀλλ’ εἶναι προοίμιον βεβαίας καταστροφῆς, διότι ἐὰν ἀγοράσωμεν πλοῖα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν τὴν ἐλαχίστην ταχύτητα, τὰ ὁποῖα ἂν ἦσαν ξύλινα θὰ ἦσαν ἀκόμη καλλίτερα, τίς ἀμφιβάλλει περὶ τῆς καταστροφῆς; Δὲν εἶναι δὲ τὸ πρᾶγμα παράξενον διότι ἤκουσα καὶ ἕν ἄλλο, ἀλλ’ αὐτὸ ἔρχεται ἐκ τῆς ἀριστερᾶς χειρός. Ἠξεύρετε ὅτι οἱ πρίγκηπες νυμφεύονται καὶ ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ εὐωνύμων. Ἠγοράσθησαν ἐξ εὐωνύμων φυσεκίων ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις εἶχε πωλήσει εἰς ἕνα Ἀμερικανόν. Ἦσαν δὲ αὐτὰ ἐῤῥιμένα καὶ καταδικασμένα· Ἕλλην δὲ ἀξιωματικὸς, ἐρωτηθεὶς ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀγορασθοῦν, εἶπεν, ὅτι εἶναι ἀνάξια ἀγορᾶς. Ἐν τοσούτῳ καὶ παρὰ τὴν γνώμην τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως καὶ παρὰ τὴν γνώμην τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ ἠγοράσθησαν διὰ τῆς ἀριστερᾶς χειρός. Ὁ φρούραρχος δὲ τοῦ Λιὼν ὅταν εἶδεν ὅτι ἠγοράσθησαν φυσέκια ἐδόξαζε τὸν Θεόν, διότι τοῦ ἀφῄρεσαν ἀπὸ τῆς ἐπιστασίας αὐτοῦ αὐτὴν τὴν κοπριάν. Τώρα εἶναι ἀληθῆ αὐτά; Τὰ ἤκουσα ἐξ ἠχοῦς, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι ἀντανάκλασις πηγῆς βεβαίας. Αὐτὰ δὲν λέγονται κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, καὶ ἐὰν πρόκειται περὶ τοιούτων παρασκευῶν, νομίζω ὅτι εἶναι καλλίτερον νὰ μὴ παρασκευασθῶμεν. Δυστυχῶς ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν δὲν εἶναι ἐδῶ. Ἐὰν σήμερον ζητήσητε νὰ κατασκευάσητε πλοῖα νέα ὅπως εἶναι τὰ Ἰταλικὰ τὰ καταδεδικασμένα, θὰ σᾶς καταλογίσουν διὰ τὸ φρενοκομεῖον. Προκειμένου δὲ περὶ τοιούτων πολέμου ἐφοδίων, εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς ἐὰν διενοούμεθα νὰ πολεμήσωμεν μὲ βέλη. Ἔχω δὲ καὶ τὸν κατάλογον τῶν καταδεδικασμένων αὐτῶν πλοίων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν λέγει, τί ἐπεμβαίνετε σεῖς εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Δὲν ἐπεμβαίνομεν, ἀλλὰ νομίζομεν ὅτι καθῆκον ἔχομεν νὰ ἀναμνήσωμεν ταῦτα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διὰ νὰ μὴ ἐμπέσῃ εἰς αὐτὴν τὴν παγίδα, διότι παρασκευάζει τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων.

§11ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (ὑπουρ. Οἰκονομικῶν). Δὲν εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ ᾖναι παρὼν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἢ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν διὰ νὰ δοθῶσιν αἱ πληροφορίαι τὰς ὁποίας ζητεῖ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας· οὔτε ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀπευθύνῃ αὐτὴν τὴν ἐπερώτησιν πρὸς τὸν διευθύνοντα αὐτὸν τὸν κλάδον ὑπουργόν. Συνήθως ἀποφασίζει ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις καὶ πράττει ὅτε πρόκειται περὶ ἐκτάκτων μέτρων. Μίαν τῶν ἡμερῶν ἐγένετο ἐπερώτησις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἰς τί συνίστανται αἱ ναυτικαὶ αὐτῆς παρασκευαὶ, καὶ ἡ Κυβέρνησις παρεκάλεσε τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην χάριν τοῦ δημοσίου συμφέροντος. Ἤδη εὑρέθη ἕτερος τρόπος ὅπως ἐκείνη ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ματαιωθῇ. Ἐῤῥίφθη εἰς τὸ μέσον ὅτι ἡ Κυβέρνησις διαπραγματεύεται ν’ ἀγοράσῃ τὰ πλοῖα τῆς Ἰταλίας. Κατηγοροῦνται τὰ πλοῖα ταῦτα καὶ κατακρίνονται ὡς ἀνάξια πολέμου καὶ κατὰ συνέπειαν προσκαλεῖται ἡ Κυβέρνησις ἑκοῦσα ἄκουσα νὰ δώσῃ λόγον περὶ ἐκείνων τῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα ἐθεώρησεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐκδηλώσῃ. Ἄς εἶναι βέβαιος ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ὅτι ἡ Κυβέρνησις πονεῖ τὰ δημόσια χρήματα ὅπως τὰ πονεῖ καὶ αὐτός. Δεύτερον ὅτι αἰσθάνεται τὴν σημασίαν τοῦ πολεμεῖν διὰ μέσων, ἐφοδίων καὶ ὅπλων ἀναξίων πολέμου. Αὕτη δὲ ἔχει καὶ ἕνα λόγον μεγαλείτερον, τὸ ὅτι ὡς διευθύνουσα τὰ πράγματα κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις, καὶ ποιοῦσα αὐτὰς τὰς ἀγορὰς καὶ προμηθείας ἔχει καὶ τὴν εὐθύνην τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει ὁ ἀξιότιμος κ. Ζωχιός. Δὲν ἐπεμβαίνω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πλοίων τῆς Ἰταλίας, πρῶτον μὲν διότι δὲν πρόκειται νὰ γείνῃ λόγος ἐνταῦθα ἂν ἡ Κυβέρνησις διαπραγματεύεται ν’ ἀγοράσῃ αὐτὰ ἢ ἄλλα πλοῖα· καὶ δεύτερον καὶ πρὸ πάντων διότι διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν ὅτι ἐὰν ἡ Κυβέρνησις βασιζομένη εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν ὁποίαν εἰς αὐτὴν ἐδώσατε κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις νομίσῃ ὅτι πρέπει νὰ κάμῃ τοιαύτας προμηθείας ἀγοράζουσα εἴτε μέσα στρατιωτικά, εἴτε μέσα ναυτικὰ ἕτοιμα, ὅτι θέλει καταβάλει ὅλην τὴν προσοχὴν καὶ ὅλην τὴν ἐπιμέλειαν ὅπως μὴ καὶ μετὰ τὴν προμήθειαν εὑρεθῇ ἄοπλος. Συγχωρήσασέ μοι δὲ, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θέλετε τὸ πράξει, νὰ μὴ ἐπέμβω εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος περὶ Ἰταλικῶν πλοίων καὶ περὶ τῆς ἀναφερομένης ἀγοραπωλησίας, διότι, ἐπαναλέγω, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι περὶ τούτου δὲν πρέπει ἤδη νὰ γείνῃ λόγος. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὰ φυσίγγια· ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας εἶπεν ὅτι φυσίγγια ἀποῤῥιφθέντα ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως ἠγόρασεν ἡ Ἑλληνικὴ διὰ τῆς ἀριστερᾶς, καὶ ἐξωμοίωσε τὴν ἀγοραπωλησίαν μὲ τὸν γάμον. Ἐνίοτε τῷ ὄντι εἶναι ἐπιτετραμμένον καὶ εἰς τοὺς ῥήτορας ὅπως καὶ εἰς τοὺς ποιητὰς τοιαῦται ἐλευθεριότητες τοῦ λόγου καὶ αὐθαίρετοι, οὕτως εἰπεῖν, παρομοιώσεις. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει δεξιὰν καὶ ἀριστερὰν, ἔχει μόνον δεξιὰν, τὸ μὲν διότι εἶναι ἔντιμος, τὸ δὲ διότι δὲν εἶναι εἰς αὐτὴν ἐπιτετραμμένον νὰ ἔχῃ δύω εἰδῶν χεῖρας. Νομίζω δὲ ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον πᾶν ὅ,τι ἀκούει τις ἐν τῇ κοινωνίᾳ ἐν τῇ ὁποίᾳ ζῇ καὶ εἰς τὰ μέρη ὅπου ἀναστρέφεται, νὰ τὰ καθιστᾷ ἀντικείμενον δημοσίων συζητήσεων τοῦ ἀνωτάτου ἀντιπροσωπικοῦ σώματος. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἤκουσεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μας, τὸ ἤκουσαν ὑποθέτω πολλοὶ ἐξ ὑμῶν, τὸ ἤκουσα δὲ καὶ ἐγὼ, ὅτι ἕνας δάσκαλος ἠγόρασε φυσίγγια. Περὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἀγοραστοῦ φυσιγγίων ἀποῤῥιφθέντων ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς, δὲν ἐγένετο ποτὲ λόγος. Καὶ πρῶτον, κύριοι, τὸ σύστημα τῶν ὅπλων τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἐπιτρέπει τοιαύτας ἀγορὰς, διότι τὸ ὅπλον εἶναι νεώτατον καὶ δὲν παρῆλθε τόσος χρόνος ὥστε ἀπὸ τῆς ἐφευρέσεως αὐτοῦ νὰ παλαιώσωσι τὰ φυσίγγια τὰ προσδιωρισμένα διὰ τὸ ὅπλον Gras. Ἐκτὸς τούτου ἡ Βουλὴ γινώσκει ὅτι τὰ φυσίγγια αὐτοῦ τοῦ ὅπλου παρηγγέλθησαν εἰς ἓν τῶν διαπρεπεστάτων ἐργοστασίων, καὶ ὅτι ἐγένοντο μὲ ὅλην τὴν ἐντέλειαν τὴν ὁποίαν ἡ τέχνη ἐπιτρέπει. Ὅπως δὲ τὰ ὅπλα οὕτω καὶ τὰ φυσίγγια οὐ μόνον δὲν εἶναι κατ’ οὐδὲν κατώτερα τῶν τοῦ ἔθνους τὸ ὁποῖον ἔχει τὸ σύστημα αὐτὸ, δηλαδὴ τῶν Γαλλικῶν, ἀλλὰ κατά τινας γνώμας εἶναι ἴσως καὶ ἀνώτερα. Ἐὰν δὲ θέλῃ νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τῶν φυσιγγίων τοῦ Σασεπὼ, πρῶτον κάμω τὴν παρατήρησιν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Ζωχιὸν ὅτι τὰ φυσίγγια περὶ ὧν ἤκουσε νὰ γίνεται λόγος, δὲν εἶναι αὐτοῦ τοῦ συστήματος, ἀλλ’ εἶναι συστήματος ὅπλων ἐμπροσθογεμῶν καὶ συστήματος πεπαλαιωμένου. Ὡς πρὸς δὲ τὰ φυσίγγια, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις θὰ προμηθεύσῃ εἰς τὸν στρατὸν διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ ὅπλου Σασεπὼ, νὰ ᾖναι βέβαιος ὅτι κατεβλήθη πάντοτε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ καταβάλλετε μεγίστη προσοχὴ ὥστε νὰ ᾖναι ἐκλεκτὰ καὶ ὄχι ἀπεῤῥιμμένα.

§12ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§13ΖΩΧΙΟΣ. Ἂς λύσωμεν ἓν παρεμπῖπτον ζήτημα, τὸ ὁποῖον κατὰ πᾶσαν στιγμὴν φέρουν οἱ ὑπουργοὶ ἐν τῷ μέσῳ. «Σιωπὴ, λέγουσι, τοιαῦτα πράγματα ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ δὲν »μνημονεύονται.» Ἐπολιορκεῖτο ἡ Σεβαστούπολις, ὁ Ἀγγλικὸς στρατὸς ἐκινδύνευε, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχε φροντίσει οὔτε νὰ τὸν ἐνδύσῃ οὔτε νὰ τὸν ὁπλίσῃ οὔτε νὰ τὸν θρέψῃ, καὶ ἐχρειάσθη τὸ ἔλεος τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ τὸν σώσῃ. Τὸ κοινοβούλιον τὸ Ἀγγλικὸν δὲν ἔκρυψε τὸ συμβαῖνον, οὔτε ὁ τύπος ἐσιώπησεν, ἡ δὲ δημοσιότης καὶ συζήτησις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἔσωσαν τὸν στρατόν. Οἱ Γάλλοι μάλιστα ὠργίσθησαν καὶ εἶπον: αὐτὸ δὲν λέγεται πόλεμος, διότι διὰ τῆς ἀποκαλύψεως ὑπεδεικνύοντο εἰς τοὺς Ῥώσσους τὰ τρωτὰ μέρη τοῦ συμμαχικοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ οἱ Ἄγγλοι εἶπον, τὸ πολίτευμά μας πρὸ πάντων, διότι ἐὰν σωθῇ τὸ πολίτευμα, ὁ τόπος σώζεται· ἐὰν δὲ τὸ πολίτευμα πέσῃ, ὁ τόπος δὲν δύναται ν’ ἀποφύγῃ τὴν ἀπώλειαν. Λοιπὸν, ἀξιότιμε ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, δὲν ἐνεωτέρισα· ἐὰν ἦτο μάλιστα ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐδῶ, θὰ μοὶ ἔλεγεν, εὖγε! διότι χθὲς μοὶ εἶπεν, ὅτι εἰς τὴν Ἀγγλίαν οὕτως πολιτεύονται.

§14ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡμεῖς εἴμεθα Γάλλοι.

§15ΖΩΧΙΟΣ. Ἀλλὰ καὶ οἱ τέσσαρες ἔχετε κομάτι ἐκ τῆς Σφραγῖδος (ἱλαρότης). Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ παρεμπίπτοντος. Κἄπως δὲ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἢ μᾶλλον ἡ Κυβέρνησις, διότι ὡς εἶπεν, ὅλοι εἶναι συνένοχοι, ἔδειξε μίαν κλίσιν τινὰ πρὸς τὴν ἀγοράν. Ἠρώτησαν μίαν φορὰν ἕνα, λέγοντες: ἀγαπᾷς τὴν Μαργίτζα; Δὲν τὴν ἀγαπῶ ἀπεκρίθη, ἀλλά ........ τὸ ἀλλὰ αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἐτελείωσε τὸ πρᾶγμα (ἱλαρότης). Σᾶς ὑπέδειξεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὅτι κἄπως ὑπάρχει μία κλίσις νὰ πάρωμεν αὐτὰ τὰ σαποκάϊλα. Καὶ δὲν εἶναι μὲν βέβαιον, ἀλλά ........ Καὶ ἡ κλίσις αὕτη εἰς ὅλους τοὺς ἄλλους ὑπουργοὺς συγχωρεῖται, ἐκτὸς ὑμῶν, ἀξιότιμε ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, διότι ὅταν εἶσθε πρωθυπουργὸς, ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας ἐγένετο συζήτησις εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν μεταξὺ ἡμῶν, ὑμῶν καὶ τεσσάρων ἀξιωματικῶν τοῦ ναυτικοῦ περὶ τοῦ πάχους τοῦ θώρακος καὶ τῆς ταχύτητος πλοίου ναυπηγηθησομένου. Διὰ τοῦτο οἱ ἄλλοι ὑπουργοὶ ἴσως εἶναι ἀθῶοι, ἐὰν ἀγορασθῶσι τὰ πλοῖα, σεῖς ὅμως εἶσθε ἔνοχος, διότι τότε ὡς πρωθυπουργὸς διευθύνων τὰ πάντα καὶ φέρων τὴν πρώτην εὐθύνην, ἐφροντίσατε περὶ πάντων μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀκριβείας. Μένει δὲ τώρα τὸ ζήτημα, νὰ τὰ πάρωμεν; νὰ μὴ τὰ πάρωμεν; Ἀλλ’ ὅταν ὁλόκληρον ἔθνος, μέγα μάλιστα, καθὼς εἶναι τὸ Ἰταλικὸν σήμερον, ἀπέῤῥιψε τὸν στόλον, τὸν ὁποῖον προτιθέμεθα ν’ ἀγοράσωμεν, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ καταδικάσω τοὺς ὑπουργοὺς ἐκ τῶν προτέρων, ἐὰν ἀποφασίσουν ν’ ἀγοράσουν πλοῖα τοιαῦτα. Δὲν λέγω ὅτι ἀπεφάσισαν, ἢ ὅτι ἔχουν ἄφευκτον πρόθεσιν νὰ τὸ κάμουν. Οὐδεὶς ἀρνεῖται ὅτι οἱ ὑπουργοὶ ἀγαποῦν τὴν Ἑλλάδα ὅσον καὶ ἡμεῖς, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν πρέπει νὰ πιστεύσῃ ὅτι ἐγὼ δὲν ἔχω κανὲν συμφέρον εἰς ταύτην τὴν ὑπόθεσιν.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι δά· εἶσαι πολὺ Ἄγγλος.

§17ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω τὶ πρέπει νὰ πράξετε, δύναμαι ὅμως νὰ σᾶς εἴπω τὶ δὲν πρέπει νὰ πράξετε, διότι ὅλη ἡ Εὐρώπη θὰ γελάσῃ μαζῆ μας, πρώτη ἡ Ἰταλία.

§18Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἦλθεν ὁ κ. Τρικούπης.

§19ΖΩΧΙΟΣ. Καλῶς ὥρισε. Ὅλη ἡ Εὐρώπη θὰ γελάσῃ, καὶ ὅταν ἀκούσῃ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς παρασκευάζεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, θὰ μειδιάσουν μικροὶ καὶ μεγάλοι. Πρέπει δὲ νὰ ἐντραπῶμεν καὶ τοὺς Ἰταλοὺς, ἂν τὰ ἀγοράσωμεν. Καὶ ταῦτα περὶ τῶν πλοίων. Λυποῦμαι δὲ δι’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤκουσα ἐξ ἀντανακλάσεως. Ἡ ὄψις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ τρόπος τοῦ λέγειν, μοῦ δίδουν ὑποψίας· διότι πρέπει νὰ ἠξεύρετε, ὅτι ἐνδύει τὰ λόγια του, πρέπει δὲ νὰ τὰ ἐκδύσητε διὰ νὰ ἰδῆτε τὶ περιέχεται ἐντός. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὰ φυσέκια· ἐπάνω κάτω εἶπεν, ὅτι τὰ φυσέκια ἦλθον, εἶπε δὲ προσέτι, ὅτι δὲν τὰ ἠγόρασεν ἡ Κυβέρνησις ἀλλὰ τὰ ἠγόρασαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπεμβαίνουν. Αὐτοὶ δὲ ὄχι μόνον δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπεμβαίνουν, ἀλλ’ ἔπρεπε ἡ Κυβέρνησις νὰ εἰπῇ πρὸς αὐτούς· πορεύεσθε ἀπ’ ἐμοῦ. Σᾶς λέγω δὲ ὅτι, ὅταν πρόκειται νὰ ὁπλισθῇ τὸ Ἔθνος, πρέπει νὰ ὁπλίσῃ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις· ἐνδέχεται δὲ νὰ ὑπάρχουν ἄνθρωποι εἰς τὴν Ἑλλάδα σοφώτεροι ὡς πρὸς τὰ γράμματα ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἠξεύρουν καλλίτερα ἀπ’ αὐτὴν τὴν κατασκευὴν τῶν στίχων, ἢ τὸ πότε θὰ ἔλθῃ ἡ συντέλεια τῶν αἰώνων, ἀλλ’ οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ Κυβερνήσῃ τὸν τόπον ἐκτὸς τῶν καθημένων ἐπὶ τῶν ἑδωλίων αὐτῶν. Ὅταν αὐτεπαγγέλτως τις, λέγῃ, ἐγὼ εἰμὶ ὁ Σωτὴρ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἀγοράζῃ διὰ τῆς ἀριστερᾶς χειρὸς, ὁπλίζῃ διὰ τῆς ἀριστερᾶς χειρὸς, κινῇ εἰς ἐπανάστασιν διὰ τῆς ἀριστερᾶς χειρὸς, παραβιάζεται τὸ πολίτευμα, ναὶ ἢ ὄχι; Ποίου δὲ εἴδους πολέμου ἐφόδια ἠγόρασαν: Ἀξιωματικὸς τοῦ στρατοῦ, πάσης τιμῆς ἄξιος, γινώσκων τὸ καλὸν καὶ τὸ πονηρὸν, τὰ ἀπεδοκίμασε, δευτέρα δὲ διαταγὴ, ἐξελθοῦσα ἐξ Ἀθηνῶν, διέταξε νὰ ἀγορασθῶσι. Βλέπετε, δὲ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐγνώριζε τὸ πρᾶγμα. Συναθροίζομεν φρύγανα ὁλόγυρά μας, τί δὲ χρειάζεται εἰς αὐτὰ τὰ φρύγανα διὰ νὰ ἀνάψουν; εἷς σπινθήρ. Καὶ δὲν τὰ συναθροίζει ἡ Κυβέρνησις, ἀλλ’ ὁ τυχών. Ἠξεύρετε δὲ τὶ θὰ συμβῇ αὔριον; Θὰ ἔλθῃ ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ θὰ εἰπῇ· «Κύριοι, δὲν μᾶς ἐβιάσατε νὰ καθήσωμεν ἐδῶ; Μᾶς ἐπίεσαν τοῦ λαοῦ αἱ Ἐκκλησίαι». Συνήθως δὲ οἱ καλόγηροι ἀποδίδουν ὅλας τὰς ἁμαρτίας των εἰς τοὺς διαβόλους, ἐν ᾧ αὐτοὶ πταίουν. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι οἱ λόγοι μου ἔχουν κἄποιαν ὑπόστασιν, καὶ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ παρακληθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ νυστάζῃ ἐν τῷ μεταξύ. Ἀξιότιμε ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐνύσταζε καὶ ὁ Ὅμηρος. Ἂν δὲ ἐνύσταζε καὶ ὁ Ὅμηρος, δὲν εἶναι διόλου παράδοξον νὰ νυστάζῃ καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν· ἐπειδὴ δὲ πρόκειται περὶ νέας ἐρωμένης σᾶς παρακαλῶ, ἀνοίξατε τοὺς ὀφθαλμούς σας. Μὴ ἐμπιστευθῆτε δὲ εἰς μόνας τὰς κλίσεις σας, ἀλλὰ ἐρωτήσατε καὶ τοὺς φίλους σας, καθὼς ἠρώτησεν ὁ Χριστὸς λέγων· «Τίνα μὲ λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι;» ἤτοι ἠρώτησε καὶ αὐτὸς τὴν κοινὴν γνώμην. Ἐρωτήσετε δὲ καὶ σεῖς τί λέγουν καὶ οἱ ἀπ’ ἔξω. Παρακαλῶ δὲ πάλιν τὴν Κυβέρνησιν νὰ πιστεύσῃ, ὅτι οὐδόλως τὰς περὶ τοῦ προκειμένου παρατηρήσεις μου σκοπὸς πλάγιος ὑπηγόρευσεν, οὔτε ἐγγύθεν, οὔτε πόῤῥωθεν.

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Λαμβάνω, κύριοι, τὸν λόγον, διότι παρετήρησα, ὅτι ἕνεκα τῶν ἐκτάκτων καὶ τῶν σοβαρῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι μᾶς περιστοιχίζουσιν, ἐλησμονήθη πολὺ ταχέως ἡ ἐντύπωσις, τὴν ὁποίαν ἐπροξένησεν εἰς τὴν κοινωνίαν ἡ ἐπανάληψις καὶ κατάχρησις ἑνὸς ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον δυστυχῶς μετὰ μεγίστης τόλμης ἐπανελήφθη ἐν αὐτῇ τῇ πρωτευούσῃ. Εἶναι πρόσφατος, λέγω, ἡ ἐντύπωσις τῆς καταχρήσεως τῆς μονομαχίας, κατὰ τῆς ὁποίας ὁλόκληρος ἡ κοινωνία ἐξανέστη, τῆς ὁποίας τὴν θεραπείαν οἱ πάντες ἐζήτησαν καὶ ἥτις ὅμως ἐλησμονήθη ἅμα ἤρχισεν ἡ συζήτησις περὶ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων. Καὶ μολονότι, κύριοι, εὑρισκόμεθα ἐν τῷ μέσῳ τῶν μεγάλων αὐτῶν περιστάσεων, νομίζω ὅμως, ὅτι τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα οὐδέποτε πρέπει νὰ λησμονῶνται, καὶ ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ δώσωμεν προσοχὴν καὶ νὰ λάβωμεν τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θεωροῦμεν κατάλληλα πρὸς ἐπανόρθωσιν καὶ θεραπείαν τῶν τοιούτων κοινωνικῶν νοσημάτων. Ἑπομένως λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὑποβάλω σχέδιον νόμου περὶ μονομαχίας, τὸ ὁποῖον παρακαλῶ νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπὴν διὰ νὰ τὸ ἐξετάσῃ.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ σταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπήν;

§22ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαυρομιχάλης.

§24Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἐπερωτήσεώς μου πρὸς τὸν ἔντιμον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸν παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ δι’ αὐτῆς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καταθέσῃ εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς τὴν διαμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῶν στρατιωτικῶν ἀρχῶν ἐν Θήβαις, καθόσον ἀφορᾶ τὴν κατασκευὴν τοῦ στρατοπέδου, καθόσον ἀφορᾶ τὴν νομὴν τῶν ἵππων καὶ τὴν τροφὴν τῶν στρατιωτῶν· εἶναι δὲ ἀναγκαῖαι αἱ διαμειφθεῖσαι ἀλληλογραφίαι, διότι, προκειμένου νὰ ἀπαντήσῃ ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν διαφόρων ζητημάτων διὰ τὰ ὁποῖα τὸν ἐπηρώτησα, σκοπὸν ἔχω κατὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν νὰ ὁμιλήσω καὶ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ ἐν Θήβαις στρατοπέδου· θέλω δὲ ἀποδείξει, ὅτι ἀσύγγνωστος ἔλλειψις προνοίας ὑπέβαλε τὸ Δημόσιον εἰς μεγάλας ζημίας καὶ εἰς ἄσκοπον κακουχίαν τοὺς ἄνδρας· παρακαλῶ δὲ ἐντὸς τῆς αὔριον νὰ κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα διὰ νὰ ἔχωμεν τὸν καιρὸν ν’ ἀπαντήσωμεν.

§25ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἔχω οὐδεμίαν παρατήρησιν ὡς πρὸς τὰ λοιπά· παρατηρῶ ὅμως, ὅτι ἀπαίτησις τόσον ἀόριστος τοῦ νὰ κατατεθῶσιν ὅλα τὰ ἔγγραφα περί τινος στρατοπέδου μοῦ φαίνεται, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ πραγματοποιηθῇ· ὅταν κάμνετε παρατηρήσεις ὡρισμένας, ὅταν ἀπευθύνετε αἰτίασίν τινα, ἡ Βουλὴ βεβαίως θὰ ζητήσῃ καὶ τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ φωτίσουν τὴν Βουλήν· ἀλλ’ ἡ αἴτησις αὕτη, μοῦ φαίνεται, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐκτελεσθῇ, οὔτε πρέπει νὰ καθιερωθῇ αὐτὴ ἡ συνήθεια.

§26Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐζήτησε νὰ παρουσιάσω τὴν ἐπερώτησίν μου μᾶλλον συγκεκριμένην, δικαιολογῶ αὐτὴν διὰ τῆς ἑξῆς ἐπεξηγήσεως· ἐπληροφορήθην, ὅτι, ὅταν αἱ στρατιωτικαὶ ἀρχαὶ τοῦ ἐν Θήβαις στρατοπέδου ἐξέθεντο εἰς δημοπρασίαν τὴν κατασκευὴν τῶν καλυβῶν καὶ τὴν ἐπιστέγασιν αὐτῶν, προσεφέρθησαν δραχ. 33 κατὰ χιλιάδα διὰ τὰς κεράμους· ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἀπήντησεν, ἀλλὰ ἄφησε νὰ παρέλθουν πλέον τῶν 20 ἡμερῶν, καὶ μετὰ 20 ἡμέρας διέταξε τὴν κύρωσιν τῆς δημοπρασίας· οἱ ἐργολάβοι τότε ἐζήτησαν 45 δραχ. κατὰ χιλιάδα, καὶ μετὰ τὴν προσφορὰν αὐτὴν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ 20 ἡμέρας ἐκώφευσε· τὸ ὑπουργεῖον δὲ τῶν Στρατιωτικῶν ἠναγκάσθη νὰ ἀγοράσῃ τὰς κεράμους ἀντὶ 86 δραχ. τὴν χιλιάδα. Διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ νὰ μάθω, ἂν καὶ τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἔχει νὰ ζητήσῃ λόγον ἀπὸ τὰς ὑφισταμένας στρατιωτικὰς ἀρχὰς, διότι δι’ αὐτὰς εἶναι πάντοτε ὑπεύθυνος ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν θέλω ὅμως καὶ νὰ ἐπιῤῥιφθῇ ἡ ἐλαχίστη μομφὴ εἰς τὰς στρατιωτικὰς ἀρχὰς, αἱ ὁποῖαι πράγματι καὶ μετὰ σπουδῆς καὶ μετὰ πόνου ἐνήργησαν τὸ καθῆκόν των, καὶ μία ἀσύγγνωστος ἔλλειψις προνοίας ὑπέβαλε τὸ Δημόσιον εἰς μεγάλας ζημίας· θέλω νὰ κατακυρώσω τὴν εὐθύνην προσωπικῶς καὶ ἀπευθείας, οὐχὶ πρὸς τὰς ὑφισταμένας στρατιωτικὰς ἀρχὰς, οὐχὶ πρὸς τοὺς σωματάρχας καὶ τοὺς ἀξιωματικοὺς, οἱ ὁποῖοι ἐνήργησαν, διότι αὐτοὶ πράγματι ὑπέδειξαν τὸ συμφέρον τοῦ Δημοσίου, τὴν ἀνάγκην τῆς ταχυτάτης κατασκευῆς τῶν καλυβῶν, ἀλλὰ μία ἀσύγγνωστος ἔλλειψις ὑπέβαλε τὸ Δημόσιον εἰς μεγάλας ζημίας καὶ τοὺς ἄνδρας εἰς μεγάλας κακουχίας, διὰ τὰς ὁποίας θέλω ἀποδείξει, ὅτι κατηρῶντο τὸ στρατιωτικὸν ἐπάγγελμα, ὡς ἐπάγγελμα χείριστον, ἀπέναντι τοῦ ὁποίου δύνανται νὰ ὑποστοῦν ἄπειρα βάσανα, ἀλλὰ προτιμότερον ὅλα αὐτὰ τὰ βάσανα παρὰ αὐτὴ ἡ κατάστασις. Διὰ τοῦτο δὲν ἤθελα νὰ φέρω συγκεκριμένην τὴν πρότασιν· ἐπειδὴ ὅμως ἠθέλησεν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, τὰ εἶπον, καὶ μόνον καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιστέγασιν τῶν καλυβῶν, αἱ πλεῖσται τῶν ὁποίων κατέῤῥευσαν ἕνεκεν ἐλλείψεως προνοίας, διότι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶχε καμμίαν ἰδέαν, διότι παραλαβὼν τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τῆς 20 Μαρτίου ἐφήρμοσε τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἔλαβε τὴν 15 Ἰουνίου, μόνον κατὰ τὸν Σεπτέμβριον· διὰ τοῦτο παρακαλῶ πρὸς ἄρσιν πάσης δικαιολογίας ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καθόσον ἀφορᾷ τὰς ὑφισταμένας στρατιωτικὰς ἀρχὰς, νὰ κατατεθῇ ἡ ἀλληλογραφία διὰ τῆς ὁποίας θέλει ἀποδειχθῆ, ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ ἀρχαὶ ἐγκαίρως ὑπέδειξαν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τί ἔπρεπε νὰ πράξῃ καὶ ὁ ὑπουργὸς ἐκώφευσεν εἰς τὰς αἰτήσεις των καὶ ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως αὐτῆς καὶ οἱ ἄνδρες ὑπέστησαν κακουχίας καὶ τὸ Δημόσιον ζημίας.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ν’ ἀποσταλῇ ἀπόσπασμα τῶν πρακτικῶν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν αὔριον μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν τῶν πρακτικῶν. Τώρα ἔχομεν τὴν δευτέραν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ συντάξεως πρὸς τὴν χήραν Κανάρη.

§28ΜΙΛΗΣΗΣ. Μίαν παρατήρησιν ἀπευθύνω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ἂν ὁ σκοπὸς αὐτῆς ἦναι νὰ χορηγήσῃ ἁπλῶς ἄρτον εἰς τὴν χήραν Κανάρη, ἡ περίθαλψις εἶναι περιττή· ἡ χήρα Κανάρη ὡς ἐκ τῆς θέσεώς της λαμβάνει σύνταξιν 510 δραχμῶν, ἡ ὁποία τὴν ἐξαρκεῖ· ἂν ὅμως ἡ Κυβέρνησις θέλῃ νὰ δώσῃ ἄλλον ἀνώτερον σκοπὸν εἰς τὴν περίθαλψιν, τουτέστι σκοπὸν ἐθνικῆς εὐγνωμοσύνης, νομίζω ὅτι οὔτε τὸ ποσὸν τῆς χορηγίας εἶναι ἀνάλογον, οὔτε ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον δίδεται ὁ πρέπων. Δὲν εἶναι ἀνάλογον τὸ ποσὸν, διότι, ὡς παρατηρεῖτε, εἰς τὴν νόμιμον σύνταξιν δὲν προστίθενται εἰμὴ μόνον 90 δραχμαὶ, ποσὸν εὐτελές, οὐδόλως ἀντάξιον, οὔτε τοῦ ἔθνους τοῦ χορηγοῦντος, οὔτε τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον ἡ χορηγία. Δὲν μοῦ φαίνεται δὲ οὐδὲ πρέπων ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον γίνεται ἡ χορηγία, διότι τὸ ἔθνος ἔπρεπε νὰ δώσῃ ὅλην τὴν σύνταξιν εἰς τὴν χήραν Κανάρη, ἐφ’ ὅσον ζῇ, καὶ εἰς ταύτην καὶ μόνην νὰ ἀφήσῃ τὸν τρόπον τῆς διαθέσεως αὐτῆς πρὸς τὰ λοιπὰ μέλη τῆς οἰκογενείας· τοῦτο γίνεται πανταχοῦ, τοῦτο ἐγένετο καὶ ἐν Ἑλλάδι· καθ’ ὃν ὅμως τρόπον ἀπονέμεται ἡ χορηγία, μοὶ φαίνεται, κύριε πρόεδρε, ὅτι εἰσάγεται ἐν τῇ οἰκογενείᾳ τοῦ ἀοιδίμου ναυάρχου δυστυχῶς διαίρεσις καὶ ψυχρότης, ἡ ὁποία καταβιβάζει πολὺ τὸν εὐγενῆ αὐτῆς σκοπόν. Τὴν παρατήρησιν ταύτην ὑποβάλλω εἰς τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἂν τὴν εὕρῃ εὔλογον, δύναται κατὰ τὴν γʹ. συζήτησιν νὰ τροποποιήσῃ τὸ νομοσχέδιον.

§29ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (ὑπουρ. τῶν Οἰκονομικῶν). Χθὲς ἓν τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου μὲ ἠρώτησεν ἀρχομένης τῆς ψηφοφορίας, ἂν ἡ σύνταξις ἡ χορηγουμένη εἰς αὐτὴν δι’ αὐτοῦ τοῦ νόμου εἰς τὴν χήραν τοῦ ναυάρχου Κανάρη θέλει δίδεσθαι ὁμοῦ μετὰ τῆς συντάξεως, τὴν ὁποίαν ἡ χήρα ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λαμβάνῃ ὡς σύζυγος ἀντιναυάρχου καὶ πρώην γερουσιαστοῦ· ἀπήντησα, ὅτι μίαν σύνταξιν θὰ λαμβάνῃ καὶ ὄχι δύο, τὴν σύνταξιν τὴν ὁποίαν πρόκειται ὁ εἰσαχθεὶς νόμος νὰ τῇ χορηγήσῃ· αὐτὴ ὅμως ἡ περίστασις ἔκαμε τὴν Κυβέρνησιν νὰ συλλογισθῇ, ὅτι πρέπει τοῦτο νὰ λεχθῇ ῥητῶς ἐν τῷ νόμῳ· παρετηρήθη δὲ ἕνεκα τούτου, ὅτι αἱ πρὸς τὰς δύω χήρας τῶν προαποβιωσάντων υἱῶν τοῦ Κανάρη, Ἀριστείδου καὶ Λυκούργου, ἀπονεμόμεναι συντάξεις δὲν καταργοῦνται διὰ τοῦ νόμου τούτου, ἕνεκα τῶν 100 δραχμῶν τῶν διδομένων δι’ αὐτοῦ· διὰ τοῦτο συνετάξαμεν τὴν ἑξῆς τροπολογίαν (ἀναγινώσκει). Ἐνταῦθα τελεῖται μυστικὴ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορία καθ’ ἣν ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 114, 105 ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου καὶ 9 κατ’ αὐτοῦ.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἰς τὴν χήραν Κανάρη ἐγένετο δεκτὸν εἰς βʹ. ἀνάγνωσιν διὰ ψήφων 105.

§31Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, εἰς τὸ φύλλον τῆς Ἑλληνικῆς ἐφημερίδος ἡ Κλειώ, τὸ ὁποῖον ἐκόμισε τὸ σημερινὸν ἀτμόπλοιον, εὑρίσκεται καταχωρημένον τὸ ἀκόλουθον, καὶ κρίνω περιττὸν νὰ προσθέσω ἐγώ τι περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι γράφει ἡ εἰρημένη ἐφημερίς. «Εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρήγγειλεν ἐσχάτως (ἀναγινώσκει). Ὁ γράφων ταῦτα, κ. πρόεδρε, θεωρεῖ τὴν Κυβέρνησιν καὶ δικαίως, ὡς πρέπει νὰ τὴν θεωρῇ ἀνωτέραν πάσης μομφῆς. Ἀλλὰ εἶναι τῳόντι, κ. πρόεδρε, λίαν τολμηρὸν νὰ εὑρίσκωνται ἐδῶ ἄνθρωποι, οἵτινες νὰ τηλεγραφοῦν, ὅτι δύνανται νὰ διευθύνουν τὴν θέλησιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ οἵτινες νὰ ἐκθέτουν τὴν ὑπόληψιν αὐτῆς εἰς τὸ ἐξωτερικὸν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Δὲν θέλω νὰ πιστεύσω, ὅτι τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι ἀληθές, διότι πολὺ δύσκολον εἶναι νὰ πιστεύσω, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἄνθρωπος παρ’ ἡμῖν τόσον τολμηρὸς, ὅσον ὁ κατηγορούμενος, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ διατάξῃ νὰ γείνουν ἀνακρίσεις, ὅπως ἀνακαλυφθῇ, ἐὰν τυχὸν ὑπάρχῃ τοιοῦτον πρόσωπον, καὶ ἂν μὴ παραδοθῇ εἰς χεῖρας τῆς δικαιοσύνης πρὸς τιμωρίαν, τοὐλάχιστον ἂς παραδοθῇ εἰς τὰς ἀρὰς τοῦ Ἑλληνισμοῦ διὰ τὸ τόλμημά του εἰς τοιαύτας περιστάσεις.

§32ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§33ΡΟΥΦΟΣ. Κύριοι, πρὸ ἀπείρου χρόνου εἶχε συστηθῆ ἐπιτροπή, ἥτις εἰργάσθη διὰ τὸν ἀστικὸν κώδικα· καὶ διὰ τὴν ἐπιτροπὴν αὐτὴν ἐδαπανήθησαν ἄπειρα χρήματα. Ἡ ἐπιτροπὴ αὐτὴ ἐξεπεραίωσε τὸ ἔργον. Καὶ κατὰ τὸ 1874 ὁ ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑπέβαλε τὸν κώδικα εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Νομίζω, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ τοιούτου ἔργου, καὶ παρεκάλεσα τὸν ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ εἰσαγάγῃ ἐκ νέου τὸν κώδικα, ὅπως κανονισθῶσι τὰ συμφέροντα ἁπάσης τῆς κοινωνίας. Ἐπειδὴ δὲ ἡ Βουλὴ παρατηρῶ, ὅτι καταγίνεται εἰς νόμους ὀργανικοὺς, δύναται νὰ ἐπιληφθῇ καὶ τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ἔργου.

§34ΤΙΝΕΣ. Καὶ τὸν νόμον περὶ πτωχεύσεως πρέπει νὰ εἰσαγάγῃ.

§35Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ. Καθόσον ἀφορᾷ τὸν νόμον περὶ πτωχεύσεως ἀσχολοῦμαι εἰς αὐτὸν καὶ κατ’ αὐτὰς ἐλπίζω νὰ τὸν παρουσιάσω εἰς τὴν Βουλήν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι πάντες καὶ ἰδίως αἱ ἐμπορικαὶ πόλεις ἐπιζητοῦσι τὴν ταχεῖαν εἰσαγωγὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐνώπιον τῆς Βουλῆς· ὡς πρὸς δὲ τὸν ἀστικὸν κώδικα ἡ γνώμη μου εἶναι πρὸ πολλοῦ γνωστὴ, διότι καὶ ἄλλοτε συνηγόρησα ὑπὲρ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτοῦ τοῦ νόμου, καὶ τοῦτο ἐπιζητεῖται πανταχόθεν καὶ ὑπὸ τῶν δικηγόρων καὶ ὑπὸ τῶν δικαστῶν ἐξαιρέσει ὀλίγων τινῶν νομομαθῶν πρεσβευόντων ἄλλας ἰδέας περὶ τοῦ πολιτικοῦ δικαίου. Ἡ ἐπιψήφισις αὐτοῦ ἐπιζητεῖται, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ὑποσχεθῶ τι θετικὸν εἰς τὴν Βουλὴν, διότι πρὸ παντὸς ἄλλου πρέπει ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις νὰ ᾖναι σύμφωνος ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Θέλω ἑπομένως ὑποβάλει ἐνώπιον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἀκολούθως θέλω παρακαλέσει τὴν Βουλὴν........

§36Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πιστεύω, ὅτι θὰ συναινέσῃ ὁλόκληρον τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν ἤδη τὴν δευτέραν συζήτησιν τοῦ περὶ χορηγίας πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 333,000 (ἀνεγνώσθη καὶ ἐγένετο παραδεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον). Ἔχομεν ἤδη τὴν τρίτην συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ συστάσεως τοῦ Διδασκαλείου. Ὁ κ. Μίλησης ἔχει τὸν λόγον.

§38ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐνθυμεῖται βεβαίως ἡ Βουλὴ, ὅτι ἐν τῇ προκαταρκτικῇ συζητήσει περὶ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἔμειναν ἐκκρεμῆ κατὰ τὴν λῆξιν τῆς τελευταίας ἐκτάκτου συνόδου, ἐξεδήλωσε γνώμην, ὅτι ἐκ τῶν νομοσχεδίων τούτων πρέπει νὰ κρατηθῶσι καὶ συζητηθῶσιν, ἀφ’ οὗ σημείου διεκόπησαν, ἐκεῖνα μόνον, τὰ ὁποῖα εἶχον προεξελεγχθῆ ὑπὸ τῶν ἐπιτροπῶν, τὰ δὲ λοιπὰ νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὰς ἐπιτροπὰς, ὅπως ὑποστῶσι τὸν ἔλεγχον αὐτῶν. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη δὲν ἔλαβε τὸν τύπον ἀποφάσεως, διότι δὲν σημειοῦται δυστυχῶς ἐν τοῖς πρακτικοῖς τοιαύτη ἀπόφασις, ἀλλὰ βέβαιον ἐξ ἄλλου εἶναι, ὅτι ἦτον ὁμόφωνος τῆς Βουλῆς θέλησις, ὅτι τὴν ὑπεστήριξε καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ ὅτι διὰ τὴν ἔλλειψιν ἀντιῤῥήσεως καὶ μόνον δὲν ἐπῆλθε ψηφοφορία. Τὸ νομοσχέδιον δὲ, τὸ ὁποῖον ἔρχεται νῦν εἰς συζήτησιν, δὲν διῆλθε τὸν ἔλεγχον τῆς ἁρμοδίας ἐπιτροπῆς. Ἑπομένως, σύμφωνα μὲ τὴν ὁμόφωνον γνώμην τῆς Βουλῆς, πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὅπως ὑποστῇ τὸν προκαταρτικὸν ἔλεγχον καὶ ἔλθῃ κατόπιν εἰς τὸ Σῶμα πρὸς συζήτησιν. Νομίζω δὲ, κύριοι, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος πείθων νὰ παραλείψωμεν τὸν ἔλεγχον τοῦτον τῆς ἐπιτροπῆς. Γινώσκετε πάντες, ὅτι οἱ καθεστῶτες θεσμοὶ δὲν παρέχουσι δυστυχῶς ἱκανὰς ἐγγυήσεις πρὸς ἀποχρῶντα ἔλεγχον τῶν νομοθετημάτων. Ἐλλείπει παρ’ ἡμῖν ἀρχὴ προπαρασκευάζουσα τὰ νομοσχέδια, διότι ἡ συντακτικὴ Συνέλευσις καθιέρωσε τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας, ἀλλὰ λόγοι πολιτικοὶ, οὓς δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας νὰ χαρακτηρίσω, κατέστρεψαν δυστυχῶς τὴν πολύτιμον ταύτην ἐγγύησιν. Δὲν ὑπάρχει δὲ καὶ δεύτερος νομοθετικὸς ἔλεγχος, διότι δὲν ἔχομεν Γερουσίαν. Ἐλλείπει προσέτι ἡ τόσον ἀναγκαία προεξέτασις τῶν νομοθετημάτων ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ, ἡ ὁποία ἀλλαχοῦ παρέχει πολύτιμον συμβολὴν εἰς τὰ νομοθετικὰ Σώματα, διότι ἂν ποτὲ ἐπιλαμβάνωνται παρ’ ἡμῖν τὰ ὄργανα τῆς δημοσιότητος τῶν εἰσαγομένων εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχεδίων, κρίνουσι καὶ ἐπικρίνουσι ταῦτα μᾶλλον ὑπὸ ἔποψιν κομματικὴν ἢ προσωπικὴν παρὰ κατὰ τὴν οὐσιαστικὴν των ἀξίαν. Αἱ ὀλίγαι ἐξαιρέσεις δὲν καταστρέφουσι τὸν κανόνα. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἡ φρόνησις ὑπαγορεύει, κύριοι, νὰ ποιώμεθα πληρεστάτην χρῆσιν τῶν νενομισμένων ἐγγυήσεων, καὶ ἄνευ ἀνάγκης, ἀλλ’ ἀνάγκης καταδήλου, ἀναποφεύκτου, νὰ μὴ παραβαίνωμεν ποτὲ μήτε τὸν προκαταρτικὸν ἔλεγχον τὸν ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς, μήτε τὴν εὐρεῖαν συζήτησιν τὴν ἐν τῷ Σώματι· ἄλλως, θὰ ἐξακολουθῶμεν παριστάνοντες εἰς τὸν κόσμον φαινόμενον λυπηρὸν ἅμα καὶ πρωτοφανὲς, νὰ δημιουργῶμεν δηλονότι καὶ θέτωμεν ἐξ ὑπογυίου νομοθετήματα, ὄχι διαρκῆ, ὄχι βραχύβια, ἀλλ’ οὐδ’ ἡμερόβια· νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ἀναγκαζόμεθα νὰ ὑποβάλωμεν εἰς ὀδυνηρὰν ἐγχείρισιν, καὶ πρὶν ἔτι ἴδωσι τὸ φῶς τῆς ἡμέρας. Περιττὸν δὲ νὰ εἴπω ὁπόσον τοῦτο καταβιβάζει τὸ ἀξίωμα τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος, καὶ ὁπόσον χαλαρώνει τὸ σέβας, τὸ ὁποῖον οἱ πολῖται πρέπει νὰ φέρωσι πρὸς τοὺς κειμένους νόμους τῆς πολιτείας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ γενικοῦ τούτου λόγου ὑπάρχει καὶ ἄλλος εἰδικὸς, ὅστις ὑπαγορεύει νὰ παραπέμψωμεν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπήν. Εἶναι φανερὸν, κύριοι, ὅτι στενὴ, ἀδιαχώριστος συνάφεια ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ τοῦ ἑτέρου περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τὸ ὁποῖον διατελεῖ ἐκκρεμὲς εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπήν. Καὶ τῳόντι τὸ Διδασκαλεῖον θὰ ὀργανωθῇ ἀναλόγως πρὸς τὸ σύστημα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον θὰ παραδεχθῆτε. Ἀνάγκη ἄρα νὰ ψηφίσητε πρότερον ὁποίαν ἐκπαίδευσιν θὰ παραδεχθῆτε, νὰ καθορίσητε τὴν φύσιν καὶ τὸ ἀντικείμενον αὐτῆς, τὰ ὄργανα καὶ τὴν λειτουργίαν, καὶ τότε, ἀλλὰ μόνον τότε, ἔχετε νὰ σκεφθῆτε, πῶς θὰ μορφώσετε τοὺς διδασκάλους, οἱ ὁποῖοι θὰ παρέχωσι τὴν τοιαύτην ἐκπαίδευσιν. Τόσον εἶναι βέβαιον τοῦτο, ὥστε αὐτὸς ὁ ὑπουργὸς, σπεύσας νὰ εἰσαγάγῃ, οὐκ οἶδα διὰ τίνα λόγον, μεμονωμένον τὸ νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Διδασκαλείου, ἠναγκάσθη νὰ παρενείρῃ εἰς αὐτὸ διατάξεις ἀλλοτρίας, ἀναγομένας εἰς τὸν ὀργανισμὸν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Οὕτως ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ ἀπαντᾶτε ἀμέσως διάταξιν, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὴν θέσιν της ἐνταῦθα, διότι ὁρίζει ποῖα μαθήματα ἀποτελοῦσι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἐνῷ συζητοῦμεν περὶ συστάσεως Διδασκαλείου. Ἡ ἀνωμαλία εἶναι φανερὰ, καθίσταται δὲ μεγαλειτέρα διὰ τῆς μετὰ ταῦτα εἰσαγωγῆς τοῦ περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον δὲν ὁρίζει αὐτὸ, ὡς ἦτο φυσικὸν, τὰ μαθήματα, τὰ διδασκόμενα ἐν τοῖς κοινοῖς ἢ δημοτικοῖς σχολείοις, ἀλλὰ παραπέμπει εἰς τὸ περὶ συστάσεως Διδασκαλείου νομοσχέδιον. Τοιουτοτρόπως διατάξεις ἄσχετοι παρεισάγονται εἰς ξένα νομοθετήματα, καὶ ἐπέρχεται ἀνωμαλία καὶ σύγχυσις ἄνευ λόγου καὶ ἀνάγκης τινός. Καὶ μολοντοῦτο δὲν θεραπεύεται ἡ ἀνάγκη, διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ γνωρίζητε ὁποῖα μαθήματα θὰ παραδίδωνται εἰς τὰ δημοτικὰ ἢ κοινὰ σχολεῖα, ἀνάγκη προσέτι νὰ μάθητε ὁποῖοί τινες ἔσονται οἱ διδάσκαλοι, οἵτινες θὰ διδάσκουν ἐν αὐτοῖς, ὁποῖα τὰ προσόντα, ὁ βαθμὸς, ἡ ἱκανότης αὐτῶν, ὁποία ἐν γένει ἡ λειτουργία τῶν δημοτικῶν σχολείων, διὰ νὰ ἦσθε εἰς θέσιν νὰ ὀργανώσητε ἀναλόγως τὸ Διδασκαλεῖον, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀπεκδέχεσθε τὴν μόρφωσιν τῶν διδασκάλων. Ὥστε ἐν γένει ὁ ὀργανισμὸς τοῦ Διδασκαλείου ἤρτηται ἐκ τοῦ τοιούτου ἢ τοιούτου ὀργανισμοῦ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· ἂν θέλετε λοιπὸν λογικῶς νὰ βαδίσητε ἐπὶ πράγματος τοσοῦτον σπουδαίου, ὀφείλετε νὰ προτάξητε τὸν νόμον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ μετ’ αὐτὸν νὰ προχωρήσητε εἰς τὸ περὶ Διδασκαλείου νομοσχέδιον, ἢ τοὐλάχιστον νὰ συζητήσητε ἀμφότερα συγχρόνως. Ἐπὶ τέλους, κύριοι, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς ὑπομνήσω καὶ τυπικόν τινα λόγον, τοῦ ὁποίου τὴν ἀξίαν σεῖς εἶσθε ἁρμόδιοι νὰ ἐκτιμήσητε. Ὅτε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὸ νομοσχέδιόν μου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ Βουλὴ, τὸ ἐνθυμεῖσθε, ἀπεφάσισε νὰ παραπεμφθῇ τοῦτο εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπὴν, ἵνα προεξελεγχθῇ ἐκεῖ καὶ συζητηθῇ κατόπιν ἐνώπιόν της ἐκ παραλλήλου μετὰ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας.

§39ΛΑΔΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ νὰ συζητηθῇ κατόπιν.

§40ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν τὸ ἐνθυμεῖσθε καλῶς. Συμβουλευθῆτε τὰ πρακτικά· εἶναι ἐδῶ. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ μου δὲ ὑπάρχει ἰδιαίτερον τμῆμα περὶ συστάσεως Διδασκαλείου, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἡ σύστασις Διδασκαλείου ἀποτελεῖ ἀναγκαῖον, ἀπαραίτητον μέρος τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καθόλου. Ἂν λοιπὸν προβῆτε σήμερον εἰς τὴν μονομερῆ συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔχετε ὑπ’ ὄψιν, φανερὸν ὅτι θ’ ἀνακαλέσητε ἐμμέσως τὴν ἀπόφασίν σας ἐκείνην, διὰ νὰ μὴ εἴπω, ὅτι θὰ τὴν καταπατήσητε· διότι ἐνῷ εἶναι ἐκκρεμὲς ἔτι εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὸ νομοσχέδιόν μου ἐκεῖνο, σκέπτεσθε τώρα νὰ τὸ παραιτήσητε ἐλεύθερον, ἀφοῦ ἅπαξ τὸ υἱοθετήσατε. Ὑπάρχει λόγος τις σπουδαῖος νὰ πράξητε τοῦτο; Τότε καὶ ἐγὼ παραιτῶ τὸ ἔργον μου καὶ σεῖς ἀνακαλέσατε τὴν ἀπόφασίν σας. Ἀλλὰ τίς ὁ λόγος οὗτος; Δὲν πιστεύω νὰ ᾖναι ἁπλῆ προσωπικὴ φιλοτιμία. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ὄρεξιν δὲν ἔχω νὰ ἄρω τοιοῦτον ἀγῶνα πρὸς οὐδένα, εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι καὶ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἶναι ἀνώτερος τοιαύτης ἀδυναμίας. Διὰ ποῖον λοιπὸν λόγον νὰ σπεύσητε; Καὶ τώρα ἐὰν ψηφισθῇ τὸ Διδασκαλεῖον, δὲν δύναται νὰ συσταθῇ εἰμὴ κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ ἐπιόντος σχολικοῦ ἔτους, ἤτοι τὴν πρώτην 7βρίου. Ἐρωτῶ καὶ πάλιν, διὰ ποῖον λόγον θὰ σπεύσητε, ἀναιροῦντες ἢ τροποποιοῦντες ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν χθὲς ἔτι ἐλάβετε;

§41ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν χρήζει προκαταρκτικῶν ἐργασιῶν ἡ σύστασις, ὁ τόπος, ἡ οἰκία, καὶ πολλὰ ἄλλα;

§42ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐντὸς 10 ἡμερῶν ὅλα γίνονται. Διατί, ἐπαναλέγω, νὰ σπεύσωμεν, αὐτοσχεδιάζοντες ἀτελὲς ἔργον τόσῳ σπουδαῖον; Συμπεραίνων λοιπὸν προτείνω ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου, νὰ παραπεμφθῇ δὲ τοῦτο εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπήν, ἵνα ὑποβάλῃ ἔκθεσιν περὶ πάντων τῶν ἐνώπιόν της σχετικῶν νομοσχεδίων, ὥστε νὰ δυνηθῇ ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ μετ’ οὐ πολὺ περὶ τοῦ ὅλου συστήματος τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§43Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργ. Παιδείας). Θέλω ἀκολουθήσει τὴν αὐτὴν τακτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ὁ ἔντιμος ἐξ Ἑρμιονίδος βουλευτής· ὡς ἐκεῖνος σᾶς προέβαλε κατὰ σειρὰν τοὺς λόγους, διὰ τῶν ὁποίων ἐπειράθη νὰ σᾶς πείσῃ ν’ ἀποφασίσητε τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ συστάσεως Διδασκαλείου, οὕτω καὶ ἐγὼ θέλω ἀναιρέσει αὐτοὺς κατὰ σειράν. Ὁ πρῶτος λόγος εἶναι ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ Διδασκαλείου δὲν διῆλθε τὴν ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς προεξέλεγξιν. Ἀληθῶς, κύριοι, κατὰ τὴν ἔκτακτον σύνοδον ἔλαβαν τὴν τιμὴν νὰ προτείνω τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἡ δὲ Βουλὴ τότε συνεζήτησεν αὐτὸ δίς, καὶ σήμερον προέβη εἰς τὴν γʹ. ἀνάγνωσιν. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἤθελον θελήσει ποτὲ νὰ καταργηθῇ ἡ ἐν τοῖς τμήμασι, εἴτε ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς ἡ προεξέτασις τῶν νομοσχεδίων· νομίζω καὶ ἐγὼ ὅπως νομίζει ὅλος ὁ κόσμος, ὅτι ἡ ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς προεξέτασις τῶν νομοσχεδίων χειραγωγεῖ πολὺ τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν δημοσίαν ἐξέτασιν τῶν νομοσχεδίων καὶ καθοδηγεῖ εἰς τὴν συμπλήρωσιν καὶ βελτίωσιν τῶν νόμων. Σᾶς ὁμολογῶ ὅμως μετά τινος λύπης, καὶ τοῦτο δὲν συνιστᾷ πολὺ τὴν ἐν Ἑλλάδι λειτουργοῦσαν νομοθετικὴν ἐνέργειαν, ὅτι ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι, δῆλον ὅτι ἀπὸ τοῦ 1844 μέχρι τοῦδε, ἡ προεξέλεγξις τῶν νόμων εἴτε ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς εἴτε ἐν τοῖς τμήμασι πάντοτε, ἤ, διὰ νὰ ᾖμαι ἀκριβέστερος, συνήθως ἀπέτυχε, συνήθως οὐδέποτε ἐπήνεγκεν ἀποτέλεσμα. Κατὰ τὴν συνταγματικὴν περίοδον τῆς πρώτης δυναστείας ἐκράτει ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὁ τρόπος τῆς διὰ τῶν τμημάτων προεξελέγξεως τῶν νομοσχεδίων, ὁ τρόπος τὸν ὁποῖον ἐν Γαλλίᾳ ἐπὶ Λουδοβίκου Φιλίππου εἶχον, καὶ ἐὰν ἀναφυλλήσητε ὅλα τὰ πρακτικὰ τῶν Βουλῶν τῆς πρώτης δυναστείας δὲν θέλετε εὑρεῖ μίαν ἔκθεσιν ἑνὸς τμήματος, ἡ ὁποία νὰ χειραγωγήσῃ τὴν δημοσίαν συζήτησιν. Ἀλλὰ διατὶ νὰ ἀνατρέξω εἰς τόσας ἐποχάς; διατὶ νὰ μὴ ἐπικαλεσθῶ τὴν μνήμην ὑμῶν καὶ νὰ σᾶς ἐρωτήσω ἂν ἐφωτίσθητε ποτὲ ἀπὸ τὴν προεξέλεγξιν τῶν ἐπιτροπῶν; Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον μοὶ φαίνεται περίεργον εἶναι ὅτι προβάλλεται καὶ ζητεῖται ἡ προεξέλεγξις τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ἐνῷ ἡ Βουλὴ αὐτὴ καὶ ἡ προλαβοῦσα σύνοδος διῆλθον τὰ πλεῖστα τῶν νομοσχεδίων ἄνευ προεξελέγξεως. Μοὶ φαίνεται δὲ περίεργον νὰ ζητῆται ἡ προεξέλεγξις καὶ δι’ ἕτερον λόγον, διότι ἄν τις συνέβη νὰ διῆλθεν ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως ὡς ὑπουργὸς, καὶ ἂν ἀντελήφθη τῆς καταστάσεως εἰς ἣν εὑρίσκεται ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πέντε ἡμέρας δὲν θὰ ἔμενεν ὑπουργὸς μὲ ἥσυχον τὴν συνείδησιν ἂν δὲν ἔφερε νόμον περὶ συστάσεως Διδασκαλείου. Δὲν θέλω νὰ ἐπιβαρύνω τὸν κ. Μίλησην, διότι ὁ κ. Μίλησης ὡς ὑπουργὸς προεκάλεσε τὴν σύστασιν πολυμελοῦς ἐπιτροπῆς, ἥτις εἰργάσθη, καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως παρεκάλεσα τὴν Βουλὴν νὰ ἐκτιμήσῃ ἐπιεικῶς τὰς διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1875 προβληθείσης παρ’ αὐτοῦ προτάσεις, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν ἰδιαιτέραν μέριμναν τὴν ὁποίαν ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἔδειξεν ὁ κ. ὑπουργός· ἀλλὰ μοὶ ἐφάνη περίεργον νὰ ζητῇ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως τοῦ τοσοῦτον κατεπείγοντος νομοσχεδίου περὶ συστάσεως Διδασκαλείου. Καὶ διὰ τί εἶναι κατεπεῖγον; Ἐν Ἑλλάδι, κύριοι, ἔχετε 1075 δημοδιδασκάλους. Δὲν θέλω νὰ σᾶς εἴπω ἂν ἀρκῶσιν ἵνα λειτουργήσουν ὅλα τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα· σᾶς πληροφορῶ μόνον ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1876 ὑπῆρχον κατ’ ἀνάγκην 52 δημοτικὰ σχολεῖα ἀργοῦντα δι’ ἔλλειψιν δημοδιδασκάλων. Ἀλλ’ οἱ 1075 δημοδιδάσκαλοι ὁποῖοί τινές εἰσι; ἐκ τούτων 727 εἰσὶ δημοδιδάσκαλοι γʹ. τάξεως. Καὶ θέλετε νὰ σᾶς εἴπω τί εἶναι δημοδιδάσκαλοι γʹ. τάξεως; ἄνθρωποι γνωρίζοντες μόνον νὰ γράφωσι, νὰ ἀναγινώσκωσι καὶ ν’ ἀριθμῶσι.

§44ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Καὶ οὔτε αὐτὸ γνωρίζουσι καλῶς.

§45Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἰδοὺ διατὶ παρέστησα ὅτι τὸ νομοσχέδιον μοὶ ἐφάνη κατὰ πρῶτον λόγον ἀναγκαῖον, διότι ἡ πρώτη ἀνάγκη, ἣν ἔχομεν, εἶναι ἡ ἀνάγκη νὰ παρασκευάσωμεν δημοδιδασκάλους, καὶ ἔπρεπε νὰ φροντίσωμεν νὰ καταρτίσωμεν τοιούτους. Ἐπιθυμῶ ν’ ἀναιρέσω καὶ ἕτερον λόγον, ὃν προέβαλεν ὁ κ. Μίλησης, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελε ν’ ἀποδείξῃ ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Διδασκαλείου εἶναι ἀδιαῤῥήκτως συνδεδεμένον μετὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἐπειράθη νὰ σᾶς πείσῃ νὰ μὴ ἐπιληφθῆτε οὐδενὸς ἔργου, ἂν δὲν μελετήσετε ἓν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Μίλησης εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλήν. Τὴν γνώμην ταύτην τοῦ κυρίου Μίληση συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς τὴν παραστήσω ὡς καινοφανῆ. Ὁ κ. Μίλησης, ὡς ὑπουργὸς, εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προβάλῃ νομοσχέδια, καὶ ὡς βουλευτὴς ἔχει ἐπίσης τὸ αὐτὸ δικαίωμα. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ὑπουργίας του, κατὰ ἣν ὁποίαν ὁμολογῶ ὅτι ἠσχολήθη μετὰ μεγάλης ἐπιμονῆς εἰς τὴν συζήτησιν καὶ τὴν βάσανον τῶν μέτρων, ἅτινα ἔκρινεν συναφῆ μετὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν εἰσήγαγε νομοσχέδιον. Ἐγὼ χρώμενος τῷ δικαιώματι ὅπερ μοὶ παρέχει τὸ Σύνταγμα, ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως, ὑπέβαλον νομοσχέδιον. Μετὰ πέντε ἡμέρας ὁ κ. Μίλησης ὁ μὴ προβαλὼν ὡς ὑπουργὸς νομοσχέδιόν τι, προέτεινεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον δὲν προέτεινεν ὡς ὑπουργὸς, καὶ ζητεῖ νὰ μὴ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργοῦ, πρὶν ἢ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ ἰδικόν του. Ἐρωτῶ τὴν ἐπιτροπὴν τῆς ἐκπαιδεύσεως ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Μίληση;

§46ΜΙΛΗΣΗΣ. Τυποῦται ὁλονὲν, αὔριον εἶναι ἕτοιμον.

§47Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρέπει λοιπὸν ν’ ἀνασταλῇ ἡ βάσανος τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον προέβαλον; Τοῦτο μοὶ φαίνεται πρωτοφανὲς ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ νομοθετεῖν. Ἡ Βουλή, ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκπαιδεύσεως, δύναται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Μίληση, καὶ ὁ κ. Μίλησης δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς γνώμας του καὶ ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ. Ἀλλὰ ν’ ἀνασταλῇ πᾶσα λειτουργία νομοθετικὴ ἕως ὅτου τυπωθῇ καὶ δημοσιευθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Μίληση μοὶ φαίνεταί τι ἄτοπον.

§48ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν εἰς τὰ περὶ Διδασκαλείου· τὸ Διδασκαλεῖον ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἀναγκαῖον ἵνα μορφώσωμεν τῳόντι δημοδιδασκάλους, καθόσον δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν δὲν ἔχομεν. Ἀλλὰ δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι ἡμεῖς νομοθετοῦντες ἐνταῦθα καὶ ψηφίζοντες τὰ διάφορα νομοσχέδια πρέπει νὰ δίδωμεν τὸ παράδειγμα τῆς παραβιάσεως τῶν νόμων, διότι τῳόντι ὡς εἶπε καὶ ὁ κ. Μίλησης, νόμοι τοιοῦτοι ἐξερχόμενοι ἀπὸ τὴν Βουλὴν δὲν δύνανται νὰ ἔχουν τὴν ἰσχύν, ὅταν παραβιάζωμεν τὸν νόμον τὸν διευθύνοντα τὴν ἐργασίαν ἡμῶν, καὶ ὁ ὁποῖος κανονίζει τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἔχει τὸ νομοθετικὸν Σῶμα ὅπως ψηφίσῃ νομοθέτημα. Ἑπομένως δὲν ἔχει δίκαιον ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐπιμένων ὅτι τὸ νομοσχέδιόν του δὲν πρέπει νὰ ὑποστῇ τὴν βάσανον εἰς τὴν ὁποίαν ὑποβάλλονται ὅλα τὰ νομοσχέδια, πολὺ μᾶλλον δὲ τὰ σύνθετα καὶ τὰ περίπλοκα, τὰ περιλαμβάνοντα πολλὰ ἄρθρα καὶ θέτοντα τὰς βάσεις μιᾶς κοινωνικῆς μεταβολῆς. Ὑποθέτω ὅτι ἦλθεν ἓν νομοσχέδιον ἐξ ἑνὸς ἢ δύω ἄρθρων καὶ εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ὥστε ἡ Βουλὴ δὲν ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ τὸ πέμψῃ εἰς ἐπιτροπήν· δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι καὶ ἄλλα νομοθετήματα δὲν πρέπει νὰ πεμφθῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Δὲν ἐννοοῦμεν ὅταν ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης φέρῃ τὸν πολιτικὸν κώδικα νὰ μὴ ὑποβάλωμεν αὐτὸν εἰς τὴν βάσανον καὶ τὸν ἔλεγχον, τὸν ὁποῖον ἀπαιτεῖ καὶ διαγράφει ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς. Λέγω λοιπὸν ὅτι ἡ παροῦσα πρὸ πάντων Κυβέρνησις, ἥτις εἶναι λίαν ἐπαρκὴς ὡς ἐκ τῶν συγκροτούντων αὐτὴν προσώπων, ἔχουσα ἐνώπιόν της μίαν σύνοδον τακτικήν, ἥτις μέλλει νὰ ἐργασθῇ μέχρι τῆς 10 Ἀπριλίου...... (θόρυβος) Ἄν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ κρατήσῃ τὴν Βουλὴν μέχρι τῆς 10 Ἀπριλίου, δὲν εἶναι τότε ἐπαρκής. Εἰς τὴν ἔκτακτον σύνοδον τῳόντι ἐσπεύσαμεν, καὶ παρατηρῶ ὅτι ἡ σπουδὴ ἐκείνη ἡ ἐκ τῶν περιστάσεων ἔκαμε νὰ καθιερωθῇ ἔθιμον, ὅπερ νομίζουν τινὲς τῶν κυρίων ὑπουργῶν ὅτι ὀφείλομεν ν’ ἀκολουθήσωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον. Εἰς μίαν περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν πέρυσιν ἔμπροσθεν τῆς ῥινὸς ἡμῶν ἔλαμπεν ἡ πυρῖτις καὶ ἠσθανόμεθα τῆς ὀσμῆς... (γέλως). Λυποῦμαι διότι γελᾶτε, ἀλλὰ καὶ τοῦτο δεικνύει ὁποία εἶναι ἡ κατάστασίς μας καὶ ἀποδεικνύει ὅτι δὲν σπουδαιολογοῦμεν ὁμιλοῦντες περὶ τῶν δικαιωμάτων μας. Δὲν νομίζουν οἱ κύριοι, ὅτι εἶναι ἀνάγκη καὶ ἡμεῖς νὰ φωτισθῶμεν ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων των ἐκ τῶν εἰδικῶν ἀνθρώπων, οὓς ἔχομεν εἰς τὰς ἐπιτροπάς; Ἀλλ’ ἀφοῦ αἱ περιστάσεις εἶναι ἔκτακτοι ἐν τῇ Ἀνατολῇ νομίζουν οἱ κ. ὑπουργοὶ ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ὀργανώσωμεν τέλος πάντων μόνον τὰ ἐσωτερικὰ πράγματα, καὶ ὅτι αὐτὴν τὴν ἀποστολὴν ἔχει τὸ παρὸν ὑπουργεῖον; Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἐπὶ νομοσχεδίων τοιούτων πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ κρατήσῃ εἰς ἑαυτὴν πλῆρες τὸ δικαίωμα τῆς προεξελέγξεως τὸ ὁποῖον διεγράφει ὁ Κανονισμός. Ἀποκρούω ὡσαύτως τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως τὴν γνώμην ὅτι, ἐπειδὴ ἀκόμη δὲν ἐτυπώθη τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ κ. Μίλησης, ἕπεται ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ συζητήσωμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ, καὶ ἂν, κύριοι, τὰ νομοσχέδια τῶν βουλευτῶν δὲν εὑρίσκωνται εἰς ἴσην μοῖραν ἐνώπιον τοῦ νομοθετικοῦ σώματος μετὰ τῶν ὑπουργῶν, τότε τί χρειάζεται αὐτὴ ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος; Καλὸν εἶναι νὰ ψαλιδίσωμεν αὐτήν. Ὅταν λοιπὸν ὑπεβλήθη νομοσχέδιον ὑπό τε τοῦ ὑπουργοῦ καὶ ἑνὸς τῶν βουλευτῶν, ἀμφότερα πρέπει νὰ σταλῶσιν εἰς τὴν ἐπιτροπήν, νὰ βασανισθῶσι συγχρόνως καὶ συγχρόνως νὰ ἔλθωσιν ἐδῶ· αὐτὸ ἀπαιτεῖ ἡ λογική, αὐτὸ δικτάσσει ὁ Κανονισμὸς καὶ τὸ Σύνταγμα· πᾶσα ἄλλη πρᾶξις εἶναι ἐντελῶς ἄδικος, καὶ ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἁπλοῦς ὑπηρέτης τῆς θελήσεως τῶν ὑπουργῶν.

§49ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, θὰ κάμω μόνον μικρὰν ὑπόμνησιν εἰς τὴν Βουλήν· διάφορα νομοσχέδια ἐπροτάθησαν ὑπ’ ἐμοῦ αὐτοῦ. Εἶχον φέρει νόμον περὶ ληστείας, ἀλλὰ ἐλήφθη ὡς τροπολογία τοῦ περὶ ληστείας νόμου τοῦ ὑπουργείου. Ἦλθε νόμος περὶ εὐθύνης ὑπουργῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶχε καὶ ὁ κ. Τρικούπης τοιοῦτον νόμον, ὅστις ἐθεωρήθη εἰς τροπολογία, Ἦλθε νόμος περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν, εἶχον φέρει καὶ ἐγὼ ἐκτεταμένον τοιοῦτον, ἀλλὰ δὲν ἐπέμενον νὰ συζητηθῇ, ἐθεωρήθη καὶ οὗτος ὡς τροπολογία τοῦ ὑπουργικοῦ νόμου. Σήμερον ἔχομεν εἰς γʹ. ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. ὑπουργοῦ· ἡ Βουλὴ δὶς ἀπεφάνθη νὰ προβῇ, θεωρήσασα τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ λίαν κατεπεῖγον, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς ἀποδείξω τὴν σπουδαιότητα τοῦ νομοσχεδίου καὶ τὸ κατεπεῖγον. Ἤδη ἡ ἀναβολὴ δὲν ἔχει χώραν· ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς εἶναι πρότασις ἀξία ἀποῤῥίψεως, καὶ ἂν ἀναβάλετε ἔχετε μεγάλην εὐθύνην. Δυνάμεθα νὰ μεταχειρισθῶμεν ὡς τροπολογίαν τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Μιλήση.

§50ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ μὴ μείνῃ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία, ὅτι δεχόμενοι τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω, δὲν θὰ πράξητε ἀνωμαλίαν τινὰ, ὅπως ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ὑποστηριζόμενος καὶ παρὰ τοῦ ἐκ Ναυπακτίας ἀξιοτίμου βουλευτοῦ. Τὸ ἄρθρον 47 τοῦ Κανονισμοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω, λέγει τὰ ἑξῆς· (ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον). Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὡς βλέπετε, δημιουργεῖται ἐκλεκτικὸν δικαίωμα εἰς τὴν Βουλήν, ἢ νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν συζήτησιν τῶν ἐκκρεμῶν νομοσχεδίων ἀπὸ τοῦ σημείου, εἰς ὃ διεκόπησαν διὰ τῆς ληξάσης συνόδου, ἢ νὰ ἐπαναλάβῃ ἐξ ἀρχῆς τὴν συζήτησιν αὐτῶν. Ἰσχυρίσθην δὲ καὶ ἰσχυρίζομαι, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ἤδη ἐπὶ τούτου, ὅτι ἔλυσε τὸ ζήτημα. Εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸ ἐπαναλάβω; Κατὰ τὴν προκαταρκτικὴν συζήτησιν, τὴν γενομένην πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως τῶν νομοσχεδίων, ἡ Βουλὴ ῥητῶς καὶ σαφῶς καὶ κατηγορητικῶς εἶπεν, εἰσηγουμένου τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὡς ἀντιπροσώπου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ ἐπιληφθῇ ἐκείνων τῶν ἐκκρεμῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν ὁπωσδήποτε τὴν βάσανον τῆς προεξελέγξεως ἐν τῇ ἁρμοδίᾳ ἐπιτροπῇ.

§51ΜΑΝΕΤΑΣ. Πῶς εὑρίσκετο τότε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἀναγεγραμμένον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει;

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Διότι ἐπὶ τῇ ἐμῇ παρατηρήσει, ὅτι πρέπει νὰ διαγραφῇ, ὁ ἁρμόδιος ὑπουργὸς ἀπήντησεν, ἂς μείνῃ καὶ ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρὰ τῆς συζητήσεως αὐτοῦ, ἡ Βουλὴ τότε ἂς ἀποφανθῇ. Τούτου τεθέντος, ἠρώτησα καὶ ἐρωτῶ, διατί θέλετε νὰ μεταβάλετε τὴν ἀπόφασίν σας; Δείξατε τὴν ἀνάγκην· τοιαύτην ὅμως δὲν ἔχετε νὰ δείξετε. Μὴ λησμονεῖτε δέ, ὅτι τὴν ἀρχικὴν ἐκείνην ἀπόφασίν σας ἐπηκολούθησε δευτέρα, καθ’ ἣν τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἰσαγάγω, καὶ εἰς τὸ ὁποῖον περιέχεται καὶ κεφάλαιον ἰδιαίτερον περὶ συστάσεως Διδασκαλείου, πρέπει νὰ σταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἵνα προεξελεγχθῇ καὶ συζητηθῇ μετὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ποῖον λόγον λοιπὸν φέρετε τώρα πρὸς ἀνάκλησιν διπλῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς; Ἂν ἀποδείξητε ὅτι, μὴ συνιστῶντες ταύτην τὴν στιγμὴν τὸ Διδασκαλεῖον, δὲν ἔχετε καιρὸν νὰ τὸ συστήσητε μετὰ μίαν ἑβδομάδα, ἐνδίδω ἀμέσως, διότι αἰσθάνομαι, εἴπερ τις καὶ ἄλλος, τὴν ἀνάγκην τῆς συστάσεως Διδασκαλείου· ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸ ἐπαναλάβω; εἴτε τώρα εἴτε μετὰ ἕνα μῆνα ψηφίσητε τὸ νομοσχέδιον, τὸ Διδασκαλεῖον θὰ συσταθῇ τὴν πρώτην Σεπτεμβρίου 1879.

§53ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Διατί;

§54ΜΙΛΗΣΗΣ. Διατί; Ἐν τῷ μέσῳ τοῦ σχολικοῦ ἔτους δὲν συνιστᾶται Διδασκαλεῖον, κ. Ῥεβελάκη.

§55ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι εἰδικὸν κατάστημα, καὶ δύναται κατὰ πάντα χρόνον νὰ συστηθῇ.

§56ΜΙΛΗΣΗΣ. Αὐτὸ εἶναι πολὺ μεταφυσικὸν καὶ δὲν τὸ ἐννοῶ. Δὲν εὑρίσκω δὲ ἰσχυρὸν τὸν λόγον, εἰς τὸν ὁποῖον ὠχυρώθη ὁ κ. ὑπουργός, ὅτι αἱ ἐπιτροπαί, ὡς καὶ τὰ τμήματα, ἐξηλέγχθησαν ἄχρηστοι. Ἡ πεῖρα ἀποδεικνύει τὸ ἐναντίον. Πολλάκις αἱ ἐπιτροπαὶ διὰ τῶν παρατηρήσεών των ἔδωκαν ἀφορμὴν εἰς τροπολογίας λίαν οὐσιώδεις καὶ ὠφελίμους τῶν νομοσχεδίων, ἔστιν ὅτε δὲ καὶ εἰς ἐντελῆ αὐτῶν ματαίωσιν. Ἀλλ’ ἐὰν ᾖναι ἀληθὴς ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος, τὸ μόνον ἐξ αὐτοῦ λογικὸν συμπέρασμα, τὸ συμβιβαζόμενον καὶ μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος καὶ μὲ τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας, θὰ ἦτο νὰ προταθῇ ἡ κατάργησις τῶν ἐπιτροπῶν. Εἶναι ἀπρεπές, εἶναι ἀκατανόητον νὰ διατηρῶμεν θεσμοὺς ἀχρήστους, διὰ νὰ λαμβάνωμεν τὴν εὐχαρίστησιν νὰ τοὺς παραβιάζωμεν ἄνευ ἀνάγκης καὶ ἐξ ἁπλῆς φιλοτιμίας. Ἢ θεωρεῖτε τὴν προεξέλεγξιν τῶν ἐπιτροπῶν ἀπαραίτητον ἢ τὴν θεωρεῖτε περιττήν. Ἐὰν τὴν θεωρῆτε περιττήν, τότε καταργήσατε τὰς ἐπιτροπάς· ἐὰν δὲ ἀναγκαίαν, μὴ καταδικάζετε εἰς ἀπραξίαν θεσμὸν χρήσιμον. Ἐννοῶ νὰ μὴ παραπέμπωνται εἰς τὰς ἐπιτροπὰς ἔργα κατεπείγοντα, τῶν ὁποίων τὴν ψήφισιν δημοσία ἀνάγκη ἐπιβάλλει νὰ ἐπισπεύσωμεν· ἀλλὰ νὰ σπεύσωμεν ὅτε πρόκειται περὶ συστάσεως Διδασκαλείου μετὰ μῆνας γενησομένης, τοῦτο, κύριοι, δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος, μὲ τὸ συμφέρον αὐτοῦ τοῦ θεσμοῦ. Τί θὰ κερδήσῃ τῳόντι ὁ θεσμὸς ἐκ τῆς τοιαύτης σπουδῆς; Μὴ λησμονήσητε ὅτι ἔχομεν σύστημα ἐκπαιδεύσεως λειτουργοῦν 43 ἤδη ἔτη.

§57ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ἀχρειέστατον.

§58ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὄχι δά, κ. Ῥεβελάκη. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὸ εἰσήγαγον, ἦταν ἄνθρωποι σοφώτεροι καὶ σοῦ καὶ ἐμοῦ.

§59ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Ὅπως ὑπάρχει σήμερον ἐννοῶ.

§60ΜΙΛΗΣΗΣ. Βεβαίως ἡ πρόοδος ἄφησε τὰ ἔργον ὀπίσω, καὶ χρῄζει βελτιώσεως, δὲν εἶναι ὅμως ἀχρειέστατον...

§61Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Μὲ δίδετε τὴν ἄδειαν νὰ σᾶς εἴπω δύω λέξεις;

§62ΜΙΛΗΣΗΣ. Μάλιστα· διατί ὄχι;

§63Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, ἐὰν θέλητε, νὰ μὴ ἀναμιγνύετε τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ κρείττονος συστήματος τῆς ἐκπαιδεύσεως μὲ τὴν παροῦσαν συζήτησιν. Ὅταν μετ’ οὐ πολὺ ἡ Βουλὴ ἐπιληφθῇ τῆς συζητήσεως περὶ δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, τότε δύναται νὰ φέρῃ ἕκαστος τὴν γνώμην του.

§64ΜΙΛΗΣΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. ὑπουργόν, ἀλλὰ παρατηρῶ ὅτι ἐγὼ δὲν ἐπελήφθην τῆς ἐξετάσεως τοῦ ἐπικρατοῦντος περὶ ἐκπαιδεύσεως συστήματος, οὐδ’ εἰσῆλθον εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου του· παρέστησα ἁπλῶς εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον λειτουργεῖ ἐπὶ 43 ἔτη ἐν τῷ τόπῳ, δὲν πρέπει νὰ σπεύσῃ νὰ τὸ ἀντικαταστήσῃ ἄνευ ὡρίμου σκέψεως καὶ εὐρείας συζητήσεως καὶ ὑπὸ τὴν πίεσιν σπουδῆς, ἐξ ἧς πολλὰ θὰ προέλθωσιν ἄτοπα, π. χ. ἰδοὺ ἓν ἄτοπον, τὸ ὁποῖον καὶ προανέφερα ἀναγκάζεσθε ἐκ τῆς σπουδῆς νὰ περιλάβητε εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο διατάξεις ἀλλοτρίας, διότι ἡ διάταξις τοῦ 1 ἄρθρου, ἡ ὁρίζουσα ποῖα μαθήματα παραδίδονται εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, δὲν εἶναι διάταξις ἁρμόζουσα εἰς νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Διδασκαλείου. Τὸ ἄτοπον τοῦτο εἶναι ἐλάχιστον σχετικῶς πρὸς ἄλλα οὐσιώδη, εἶναι ὅμως ἀπὸ τοῦδε καταφανές, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἀνέφερα.

§65ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Εἶναι σκοπὸς ἀπαραίτητος τοῦ Διδασκαλείου.

§66ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὁ σκοπὸς τοῦ Διδασκαλείου.... (θόρυβος).

§67ΤΙΝΕΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§68ΜΙΛΗΣΗΣ. Παρατηρῶ εἰς τὸν ἔντιμον ἐκ Ναυπακτίας συνάδελφον, ὅτι τοῦ Διδασκαλείου σκοπὸς εἶναι νὰ μορφώνῃ διδασκάλους καὶ ὄχι νὰ ὁρίζῃ τίνα μαθήματα συνιστῶσι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Καὶ διατί τόσα ἄτοπα; Δι’ οὐδένα ἄλλον λόγον εἰμὴ μόνον, διότι τὸ ἐπιθυμεῖ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας. Βεβαίως, κύριοι, ἀξιέπαινος εἶναι ὁ ζῆλος τοῦ κ. ὑπουργοῦ, διότι μᾶς ἐγγυᾶται ταχεῖαν βελτίωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων ἐν τῇ δημοσίᾳ ἐκπαιδεύσει, ἀλλὰ φοβοῦμαι μήπως, ἕνεκα τῆς μὴ λελογισμένης σπουδῆς ἡμῶν, ἀντὶ νὰ φέρωμεν τὴν προσήκουσαν θεραπείαν, ἐπαυξήσωμεν μᾶλλον τὴν σύγχυσιν, ἐπὶ προφανεῖ ζημίᾳ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Δὲν θὰ ἔχωμεν δὲ καὶ τὴν παρήγορον δικαιολογίαν, ὅτι ἀνάγκη τις ἐθνικὴ ἐπείγουσα μᾶς ἐπέβαλε τὴν σπουδὴν ταύτην, καὶ μᾶς ἐβίασε νὰ θέσωμεν τὴν χεῖρα ἐπὶ θεμελιώδους καὶ ἀρχαίου θεσμοῦ τῆς πολιτείας ἀξίου μείζονος παρ’ ἡμῶν εὐλαβείας. Εἰς ὑμᾶς ἀπόκειται μετὰ τὰ λεχθέντα ν’ ἀναδεχθῆτε, ἂν θέλετε, τὴν εὐθύνην τῆς ἐκ τῆς σπουδῆς ζημίας. Ἐγὼ ἐξεπλήρωσα τὸ καθῆκόν μου ἴσως καὶ μέχρι φορτικότητος.

§69ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μίλησης ἐπρότεινε τὴν ἀναβολὴν τῆς γʹ. συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου καὶ τὴν παραπομπὴν αὐτοῦ εἰς τὴν ἐπιτροπήν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μίληση.......

§71Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλιγώτεροι τῶν 15). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μίληση νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Προβαίνομεν εἰς τὴν γʹ. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου.

§73ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπειδὴ θὰ συζητηθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ δικαστικῶν ὑπαλλήλων, ἔχω δύω τροπολογίας, τῶν ὁποίων παρακαλῶ νὰ διατάξητε τὴν τύπωσιν.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Διαμάντης ὑπέβαλεν ἑτέραν τροπολογίαν, καὶ ὁ κ. Κασβίκης ἐπίσης. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§75Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν παρεδέχθη. Δὲν θὰ ἐπιτρέψω πλέον καμμίαν παραβίασιν τοῦ Κανονισμοῦ· πρέπει νὰ ᾖναι πλήρης ἡ ἀπόφασις, διότι δὲν ἐδέχθησαν νὰ σημειώσουν τὰ ὀνόματα· ποῖοι θέλουν νὰ διασώσουν τὸν Κανονισμὸν (θόρυβος).

§76ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Κύριε πρόεδρε, αὐτὸ τὸ εἶδος τῶν συμβούλων, οἱ ὁποῖοι ἐγεννήθησαν ἐντὸς τῆς Βουλῆς, εἶναι ἀρκετὰ ὀχληρόν. Νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ προσβάλλεται ἀπὸ δύω ἢ τρεῖς ὁλόκληρον τὸ Σῶμα, ὅτι τώρα παραβιάζεται ὁ Κανονισμός, τώρα τὸ Σύνταγμα. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς, ὁ κ. Μίλησης καὶ τινες ἄλλοι ἐξῆλθον οἱ ἱπποτικοὶ πρόμαχοι τῶν Κανονισμῶν καὶ τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν θέλουν δυνάμεθα νὰ ἔλθωμεν καὶ εἰς περισσοτέραν ἐξήγησιν τῶν ἐλατηρίων ὅλου αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνος.

§77Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ὅταν τις ἔχει ἐναντίαν γνώμην, τινὲς τῶν ἄλλων οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι αὕτη καὶ ὅσον καὶ ἂν ἦναι ἐναντία, ὀφείλουν διὰ τῆς συζητήσεως νὰ πείσουν ὅτι ἔχουν δίκαιον, ὀφείλουν νὰ δείξουν τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται καὶ νὰ συζητῇ χωρὶς νὰ παραπέμπῃ τὰ νομοσχέδια εἰς τὰς ἐπιτροπάς. Ὑπεστήριξα τοῦτο καὶ πέρυσι καὶ πρόπερσι καὶ πάντοτε. Ὅτι δὲν ἠκούσθην κατὰ τὰς πλείστας περιστάσεις τοῦτο εἶναι ἀδιάφορον. Νομίζω ὅμως ὅτι ὁ Κανονισμός, ὁ ὁποῖος εἶναι ἡ δικονομία τῆς Βουλῆς καὶ προστατεύει τὰ δικαιώματα καὶ τῆς ἐλαχίστης μειοψηφίας, πρέπει πάντοτε νὰ τηρῆται.

§78ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Κύριε πρόεδρε,........

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὰ εἶναι περιττοὶ οἱ διάλογοι, δὲν εἶναι προσωπικὸν τὸ ζήτημα. Ἀναγινώσκεται τὸ πρῶτον ἄρθρον.

§80ΑΡΓ. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοῶ τὴν ἔκφρασιν «τῶν πρακτικῶν ὁρισμῶν τῶν γεωμετρικῶν σχημάτων.»

§81Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Στοιχειώδεις γνώσεις τῆς γεωμετρίας συντελοῦσαι νὰ διδάξωσι τοὺς ἀνθρώπους τὰς πρακτικὰς γνώσεις τὰς ὁποίας πρέπει νὰ ἔχωσι διὰ νὰ δύνανται νὰ ἐξυπηρετῶσι τὰς ἀνάγκας των.

§82ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε πρόεδρε, κατὰ τὸ περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ὑπουργικὸν νομοσχέδιον καθορίζονται δύω εἴδη δημοτικῶν σχολείων, τὰ κοινὰ λεγόμενα καὶ τὰ πλήρη σχολεῖα. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας λαμβάνει ἐνταῦθα μόνον τὰ μαθήματα, τὰ κατὰ τὸ νομοσχέδιόν του παραδιδόμενα εἰς τὰ κοινὰ σχολεῖα, παραλείπων τὰ παραδιδόμενα εἰς τὰ πλήρη. Ἐννοεῖ λοιπόν, ὅτι τὰ ἐν τοῖς τελευταίοις τούτοις σχολείοις παραδιδόμενα μαθήματα δὲν ἀποτελοῦσι μέρος τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως; Εἰς τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω, ὁρίζονται εἰδικῶς ἐν τῷ ἄρθρῳ 7 τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα παραδίδονται εἰς τὰ κοινὰ ταῦτα σχολεῖα, ἀλλ’ ὁρίζονται προσέτι ἐν τῷ ἄρθρῳ 26 τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα παραδίδονται εἰς τὰ πλήρη λεγόμενα σχολεῖα. Ἐπειδὴ δὲ εἶναι πρόδηλον ὅτι ἐν τῷ Διδασκαλείῳ πρέπει νὰ γείνῃ πλήρης ἡ τῆς στοιχειώδους παιδείας διδασκαλία, ἕπεται ὅτι ἡ ἀπαρίθμησις ἐνταῦθα ἔπρεπε νὰ περιλαμβάνῃ ἀμφοτέρων τῶν σχολείων τὰ μαθήματα· δυστυχῶς ὅμως ἀναφέρει μόνον τὰ μαθήματα τῶν λεγομένων κοινῶν σχολείων ἤτοι τῶν ἀτελεστέρων, καὶ αὐτὰ δὲ δὲν εἶναι ἀκριβῶς ὡρισμένα. Ὅθεν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ἀντὶ τῆς ἀπαριθμήσεως τῆς ἐν τῷ 1 ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ κ. ὑπουργοῦ νὰ παραδεχθῇ τὴν ἀπαρίθμησιν τὴν ἐν τῷ ἄρθρῳ 7 τοῦ ἰδικοῦ μου νομοσχεδίου, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἀκριβεστέρα καὶ πληρεστέρα. Ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς. Ἄρθρον 7. Τὰ δημοτικὰ σχολεῖα σύγκεινται ἐκ 4 ἐνιαυσίων τάξεων, ἐν αἷς διδάσκονται τὰ ἑξῆς μαθήματα. Σύντομος ἱερὰ ἱστορία καὶ κατήχησις. Ἀνάγνωσις καὶ γραφὴ τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης μετὰ πρακτικῆς διδασκαλίας τῶν στοιχειωδεστάτων κανόνων τῆς γραμματικῆς. Ἀριθμητικὴ μετ’ ἐξηγήσεως τῶν ἐν χρήσει μέτρων, σταθμῶν καὶ νομισμάτων. Πρακτικὴ παράστασις γεωμετρικῶν σχημάτων. Στοιχειώδης γεωγραφία, ἰδίως δὲ ἡ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν λοιπῶν Ἑλληνικῶν χωρῶν. Στοιχειώδης ἱστορία, ἰδίως δὲ ἡ Ἑλληνική. Στοιχειώδης ζωολογία, βοτανική, ὀρυκτολογία καὶ φυσικὴ μετὰ πρακτικῶν ὁδηγιῶν εἰς τὴν γεωργίαν καὶ δενδροκομίαν. Γραμμικὴ ἰχνογραφία. Φωνητικὴ μουσικὴ ἢ ᾠδική, καὶ ἁπλῆ καὶ ἄνευ γυμναστικῶν ὀργάνων σωμασκία μετὰ περιπάτων διδακτικῶν κατὰ τὰς περὶ τούτου ὁδηγίας καὶ τοὺς κανονισμοὺς τοῦ ὑπουργείου τῆς Παιδείας. Εἰς τὰ μαθήματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸν πρῶτον βαθμὸν τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως, πρέπει νὰ προστεθοῦν καὶ τὰ μαθήματα, τ’ ἀποτελοῦντα τὸν δεύτερον καὶ πληρέστερον βαθμόν, ἤτοι τὰ διδασκόμενα εἰς τὰ σχολεῖα, τὰ ἀστικὰ κατὰ τὸ ἐμὸν νομοσχέδιον ἢ πλήρη κατὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καθόσον, ἐννοεῖται, δὲν συμπεριλαμβάνονται εἰς ἐκεῖνα. Οὕτω δὲ μόνον θὰ ἔχητε πλήρη τὸν πίνακα τῶν γνώσεων, αἵτινες συναποτελοῦσι τὴν λεγομένην δημοτικὴν παίδευσιν· ἐνῷ ἂν δεχθῆτε μόνον τὴν ἀπαρίθμησιν τοῦ νομοσχεδίου, θὰ ἔχητε ἀτελῆ τὸν πίνακα τοῦτον.

§83Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργ. τῆς Παιδείας). Ἔχω ἀνάγκην πρὸ παντὸς νὰ διαφωτίσω τὴν Βουλὴν περὶ ἑνὸς πράγματος· εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, εὑρέθησαν πρὸ ταύτης ἄλλαι ἐπικράτειαι, ἰδίως δὲ ἡ Γαλλία κατὰ τὰ.... Ἐν τῇ Γαλλίᾳ ὡσαύτως ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ἦτον ἐπαρκής, δὲν ἦτο προσιτὴ εἰς ὅλας τὰς περιφερείας τοῦ Γαλλικοῦ κράτους, καὶ εἰς ἡμᾶς ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις δὲν εἶναι προσιτὴ εἰς ὅλας τὰς περιφερείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἐν 3972 χωρίοις, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι 355 δήμους, ἔχομεν μόνον 1020 σχολεῖα, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει ὅτι κατὰ πᾶσαν τριάδα χωρίων ἔχομεν ἓν μόνον σχολεῖον· οἱ κάτοικοι τῶν δύω ἄλλων χωρίων δὲν ἔχουν σχολεῖον. Εἰς τὴν Γαλλίαν ὡσαύτως ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἦτο πλημμελής, διότι καὶ ἐκεῖ δὲν εἶχον τὰ δύω πράγματα τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην πᾶσα ἐπικράτεια διὰ νὰ ἔχῃ πλήρη καὶ ἐπαρκῆ ἐκπαίδευσιν, ὄργανα δηλαδὴ διδάσκαλοι καὶ χρήματα. Λοιπὸν εἰς τὴν Γαλλίαν ἐνόμισαν ὅτι ἔπρεπε ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ θεραπεύσωσι τὴν πλημμελῆ ἐκείνην κατάστασιν· ποῖα ἦσαν τὰ ἐνόντα; νὰ διατηρήσουν μὲν ὅλα τὰ δημοτικὰ σχολεῖα ὅσα ἦσαν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καί τοι μὴ ἐπαρκῆ, ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου νὰ προσθέσωσι πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα. Ὅταν δὲ ἀκούετε νομοσχέδιον Δηλιγιάννη ἢ νομοσχέδιον Μίληση ἢ παντὸς ἄλλου μὴ νομίσητε ὅτι ἡ σοφία ἦλθεν ἐξ ἡμῶν· μεταγράφομεν τὰ ἀλλαχοῦ γενόμενα, ταῦτα σπουδάζομεν καὶ ἐξετάζομεν ἐὰν καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἐφαρμόσιμα εἰς ἡμᾶς (εὖγε!). Δὲν ἠθέλησα ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Μίλησην, ὁ ὁποῖος ἐπανειλημμένως ὡμίλησε περὶ τῶν διδασκάλων... Ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ μεριμνήσουν περὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων, σκέπτονται γενικώτερον καὶ δὲν ἐννοῶ ποία ἡ φιλοτιμία παντὸς ὁ ὁποῖος ἔρχεται νὰ προσφέρῃ ἕνα μικρὸν χάλικα εἰς τὸ μέγα οἰκοδόμημα (εὖγε). Λοιπὸν καὶ ἐγὼ καταφυγὼν εἰς τὴν Γαλλίαν μάλιστα εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν προΐστατο τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἀνὴρ σοφώτατο, καὶ διακεκριμένος, ὁ Γκιζῶτος, προσεπάθησα ν’ ἀνεύρω ἐφ’ ὅσον εἶναι ἐφαρμοστέαι εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰς διατάξεις ἐκείνας. Τώρα ἐρωτῶμαι τί ἐννοῶ ὅτι αὗται αἱ γνώσεις ἀποτελοῦν τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν; Ἰδοὺ τὶ ἐννοῶ. Ἐννοῶ ὅτι τὰ σχολεῖα τὰ δημοτικά, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν νῦν ἐν Ἑλλάδι, τὰ ὁποῖα εἶναι ὅμοια μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον ἐν Γαλλίᾳ, δὲν ἀποτελοῦν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν· αὐτὰ εἶναι, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν, γραμματοδιδασκαλεῖα, δὲν διδάσκεται τίποτε ἐν αὐτοῖς παρὰ μόνον ἀνάγνωσις, γραφὴ, αἱ στοιχειώδεις γνώσεις τῆς ἀριθμητικῆς, αἱ τέσσαρες, πράξεις καὶ τίποτε ἄλλο. Λοιπὸν κατὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησα, πρέπει νὰ διατηρήσωμεν τὰ ὑπάρχοντα δημοτικὰ σχολεῖα ὅπου εἶναι καὶ ὅπως εἶναι, ἀλλ’ εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν δήμων νὰ συστήσωμεν πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα τῷ ὄντι θὰ παρέχουν πλήρη, ὑγιᾶ τὴν πνευματικὴν τροφὴν τὴν ὁποίαν θὰ δίδωμεν εἰς τὰ παιδία.

§84ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν ἐπιτρέπετε καὶ εἰς ἐμὲ νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν προκειμένην συζήτησιν, ἤθελον κάμει τὴν παρατήρησιν ὅτι ἐπειδὴ τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν ἐπιγράφεται «νομοσχέδιον περὶ Διδασκαλείου» καὶ σκοπὸν ἔχει νὰ καταστήσῃ ἐκπαιδευτικὸν κατάστημα εἰς τὸ ὁποῖον νὰ μορφόνωνται οἱ διδάσκαλοι, ἤθελον κάμει, λέγω, τὴν παρατήρησιν ὅτι θὰ ἦτο καλὸν νὰ λείψουν τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα κανονίζουν τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὰ ἄρθρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουν εἰς τὴν οὐσίαν καὶ τὸν κανονισμὸν τοῦ Διδασκαλείου· λέγω δὲ τοῦτο, διότι τὰ περὶ δημοτικῆς καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως κανονίζονται δι’ ἄλλων νομοσχεδίων, καὶ ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, τότε νομίζω ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ σκεφθῶμεν καὶ διαλάβωμεν ἐν αὐτοῖς περὶ τοῦ ποῖαι γνώσεις θέλουν ἀποτελεῖ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν· διότι φοβοῦμαι ὅταν φθάσωμεν εἰς τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔῤῥιψεν ἐντὸς τῆς Βουλῆς χωρὶς νὰ τὰ συνοδεύσῃ μὲ καμμίαν ἔκθεσιν, φοβοῦμαι, λέγω, μήπως ἐννοήσωμεν τότε ὅτι δὲν ἔχομεν τὰ μέσα νὰ καταρτίσωμεν δημοτικὰ σχολεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα νὰ διδάσκωνται ὅλαι αὐταὶ αἱ γνώσεις τὰς ὁποίας τὸ ἄρθρον τοῦτο διαλαμβάνει· διὰ τοῦτο ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασιν τοῦ νὰ ἀπαλειφθῇ ὁλόκληρον τὸ πρῶτον ἄρθρον.

§85ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Νομίζω ἄτοπον νὰ ἀπαλειφθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο, διότι τοὐλάχιστον πρέπει νὰ τεθῶσιν αἱ βάσεις καὶ τὰ κυριώτερα μαθήματα, τὰ ὁποῖα ὑποχρεωτικῶς χρησιμεύουσιν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Τὸ νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργοῦ νομίζω, ὅτι εἶναι λεπτομερὲς περισσότερον τοῦ δέοντος· μ’ ὅλα ταῦτα ἂς μείνῃ τοιοῦτον παρὰ νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον.

§86ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι δὲν κατώρθωσα νὰ ἐννοήσω τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας. Ἐνθυμεῖσθε τὴν παρατήρησίν μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου. Ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τοῦ κ. ὑπουργοῦ εἰς ἀνακρίβειάν τινα, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ἡ ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ ἀπαρίθμησις τῶν συνιστώντων τὴν δημοτικὴν παίδευσιν μαθημάτων ἢ γνώσεων, ὡς ἐκφράζεται τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον. Παρετήρησα δηλ. ὅτι τὰ ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ ἀπαριθμούμενα μαθήματα συνιστῶσι, κατ’ αὐτὸ τὸ περὶ στοιχειώδους παιδεύσεως νομοσχέδιον τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ, οὐχὶ τὴν τελείαν δημοτικὴν παίδευσιν, τὴν διδασκομένην εἰς τὰ πλήρη σχολεῖα, ἀλλὰ τὴν ἀτελῆ, τὴν διδασκομένην εἰς τὰ κοινά· ἠρώτησα δέ, διατί προκειμένου ν’ ἀναγράψωμεν ἐνταῦθα τὰς γνώσεις, ἐξ ὧν ἀποτελεῖται ἡ δημοτικὴ παίδευσις, λαμβάνεται ὁ δεύτερος καὶ ἀτελὴς βαθμός, ἤτοι τὰ κοινὰ σχολεῖα, καὶ οὐχὶ ὁ πρῶτος καὶ ἐντελής, ἤτοι τὰ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα. Ἀντὶ δὲ νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τοῦτο ὁ κ. ὑπουργός, τί μᾶς εἶπεν; Ὅτι τὰ ὑπάρχοντα δημοτικὰ σχολεῖα εἶναι εἰς κακὴν κατάστασιν, ὅτι ἄλλοτε ἐν Γαλλίᾳ εἰς τὴν αὐτὴν διετέλει κατάστασιν ἡ δημοτικὴ παίδευσις, ἀλλ’ ὁ τότε ὑπουργὸς τῆς Γαλλίας κ. Γκιζῶτος, ἀνὴρ σοφός, διετήρησε τὰ σχολεῖα ταῦτα καὶ συνέστησε πληρέστερα, ὅτι τὴν αὐτὴν τακτικὴν ἠκολούθησε καὶ ὁ ἡμέτερος ὑπουργὸς ἐπὶ τὰ ἴχνη τοῦ σοφοῦ ἐκείνου ἀνδρὸς βαδίζων, καὶ ἐπὶ τέλους ὅτι τόσον τὸ νομοσχέδιόν του, ὅσον καὶ τὸ ἰδικόν μου ἢ παντὸς ἄλλου, δὲν εἶναι εἰμὴ ἁπλῆ μεταγραφὴ τῶν ἀλλαχοῦ νενομοθετημένων. Ταῦτα πάντα, κύριοι, δυνατὸν καθ’ ἑαυτὰ νὰ ᾖναι ἐξαίρετα πράγματα, ὅταν μάλιστα ποικίλωνται μὲ στατιστικὰς πληροφορίας περὶ τῶν καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος χωρίων, δήμων καὶ δημοτικῶν σχολείων, ἀλλὰ δὲν εἶναι βέβαια ἀπάντησις εἰς τὴν ἰδικήν μου παρατήρησιν, καὶ ἐὰν δι’ αὐτὸν τὸν λόγον τὰ ἐπεδοκίμασάν τινες τῶν συναδέλφων, ὁμολογῶ ὅτι ἡ ἐπιδοκιμασία ἦτον εὐφυεστάτη. Ὅταν συζητήσωμεν τὰ περὶ τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως ἐκκρεμῆ νομοσχέδια, τότε θέλομεν ἐξετάσει καὶ τὰ ζητήματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα εὐηρεστήθη νὰ φέρῃ εἰς τὸ μέσον ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ θέλομεν ἴδει ὁποίαν σχέσιν ἔχουσι τὰ νομοσχέδια ταῦτα καὶ πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὰ σχετικὰ νομοθετήματα τῶν ἄλλων ἐθνῶν· τότε δὲ θὰ ἐξετάσωμεν, ἂν θέλῃ, καὶ τὸ ζήτημα, τίς ὁ ἀξιῶν ἑαυτὸν σοφόν, ὁ ἐπικαλούμενος τὰ φῶτα καὶ τὴν συνδρομὴν ἁπάντων τῶν εἰδικῶν ἀνδρῶν, ἢ ὁ περιφρονῶν τὴν συνδρομὴν ταύτην καὶ ἀντιγράφων ἐν τῷ γραφείῳ του τὰ ἔργα τῶν ἄλλων δι’ ἀνεπιτηδείων μάλιστα προσθαφαιρέσεων καὶ μεταθέσεων καὶ περικοπῶν. Τώρα περιορίζομαι καὶ αὖθις νὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ, διατί ἐν τῷ ἄρθρῳ πρώτῳ δὲν ἀνέγραψε τὰ μαθήματα, τὰ διδασκόμενα εἰς τὰ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα.

§87ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διότι εἰς τὰ κοινὰ σχολεῖα διδάσκονται αἱ αὐταὶ γνώσεις στενότερον, ἐνῷ εἰς τὰ πλήρη διδάσκονται εὐρύτερον.

§88ΜΙΛΗΣΗΣ. Πολὺ καλά· αὐτὴ τοὐλάχιστον εἶναι μία ἀπάντησις. Διὰ νὰ ἐννοήσῃ ὅμως ὁ κ. ὑπουργὸς, ἂν ἡ ἀπάντησίς του εἶναι ὀρθὴ, τῷ ὑπενθυμίζω, ὅτι εἰς τὸ περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως νομοσχέδιόν του ἀναγράφονται μαθήματα διὰ τὰ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα δὲν διδάσκονται εἰς τὰ κοινά. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἂν δὲν ἦτο, καὶ ἂν τὰ αὐτὰ μαθήματα ἐδιδάσκοντο εἰς ἀμφότερα τὰ δημοτικὰ σχολεῖα ὑπὸ διάφορον τύπον, δὲν ἐννοῶ διατί νὰ τὰ ἀναγράψωμεν ἐνταῦθα ὑπὸ τὸν ἀτελέστερον καὶ οὐχὶ τὸν πληρέστερον αὐτῶν τύπον. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην ὑποθέτω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς θέλει παραδεχθῆ τὴν τροπολογίαν μου, προτείνοντος ν’ ἀντικαταθῶσι τὰ ἐν τῷ ἄρθρῳ πρώτῳ ἀπαριθμούμενα μαθήματα διὰ τῶν εἰς τὰ ἀστικὰ ἢ πλήρη σχολεῖα διδασκομένων, τὰ ὁποῖα ἀπαριθμοῦνται εἰς τὸ ἄρθρον 20 τοῦ ἰδικοῦ μου νομοσχεδίου.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μίλησης ἐπρότεινε τὴν τροπολογίαν τοῦ πρώτου ἄρθρου ὡς ἠκούσατε.

§90ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπειδὴ, κ. πρόεδρε, οὐδεμίαν ἔχω ἐλπίδα, ὅτι ἡ τροπολογία μου θὰ γείνῃ δεκτὴ, προστίθεμαι εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Σωτηροπούλου πρὸς ἀποφυγὴν τοὐλάχιστον ἀτελοῦς ἀπαριθμήσεως.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος προτείνει καὶ ὁ κ. Μίλησης ὑποστηρίζει τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου πρώτου. Οἱ παραδεχόμενοι τοῦτο νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πολλοί). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 2.

§92ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς θὰ συνομολογήσῃ, ὅτι ἓν Διδασκαλεῖον οὔτε κατ’ ἐλάχιστον θὰ πληρώσῃ τὴν ὑπάρχουσαν ἀνάγκην πρὸς μόρφωσιν δημοδιδασκάλων· ἀνάγκην τὴν ὁποίαν αὐτὸς οὗτος πρὸ μικροῦ παρέστησε κατεπείγουσαν. Εἰς ἄλλα κράτη, κύριοι, δὲν ἐννοεῖται ἡ ὕπαρξις δημοτικῶν σχολείων ἄνευ τοῦ ἀναγκαίου ἀριθμοῦ Διδασκαλείων· διὰ τοῦτο ἐν παντὶ νομῷ ὑπάρχει συστημένον ἓν τοὐλάχιστον Διδασκαλεῖον, τὸ ὁποῖον ἐργάζεται ἀδιαλείπτως καὶ μορφόνει τοὺς ἀναγκαίους δημοδιδασκάλους· μάλιστα δὲ εἴς τινα κράτη, εὐτυχῆ διὰ τὴν κατάστασιν τῆς δημοτικῆς των παιδεύσεως, ὑπάρχουσι 2, 3 καὶ 4 Διδασκαλεῖα εἰς ἕνα καὶ μόνον νομόν. Ἔχων, κύριοι, ὑπ’ ὄψιν ἔνθεν μὲν τὴν ἀπαραίτητον ταύτην ἀνάγκην τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως, ἔνθεν δὲ τὰς οἰκονομικὰς δυσχερείας τοῦ κράτους, ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ βαδίσω τὴν μέσην ὁδὸν, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον μένει ἐκκρεμὲς ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, συσταίνονται τρία Διδασκαλεῖα, ἓν ἐν Ἀθήναις, ἓν ἐν Ναυπλίῳ καὶ ἓν Κερκύρᾳ· καὶ τὸ μὲν ἐν Ἀθήναις συνιστᾶται ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, τὰ δὲ λοιπὰ συνιστῶνται ἐντὸς 4 ἐτῶν βαθμηδὸν καὶ κατὰ τοὺς πόρους, τοὺς ὁποίους δύναται νὰ διαθέσῃ τὸ κράτος. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἂν θέλῃ τῷ ὄντι νὰ θεραπεύσῃ πῶς τὴν ἀνάγκην ταύτην τῆς δημοτικῆς παιδεύσεως, νὰ μὴ περιορισθῇ μόνον εἰς τὴν σύστασιν ἑνὸς Διδασκαλείου ἐν Ἀθήναις· εἶναι ἀδύνατον ἓν μόνον Διδασκαλεῖον, καὶ ἂν λειτουργῇ κανονικώτατα ἐπὶ 15 ἔτη, νὰ σᾶς δώσῃ δημοδιδασκάλους ἀξίους τοῦ ὀνόματος τούτου. Ἀνάγκη ἀπόλυτος κατεπείγουσα, νὰ παραδεχθῆτε καὶ δύω ἄλλα Διδασκαλεῖα. Διὰ τοῦτο προτείνω ὡς τροπολογίαν τὸ ἄρθρον 108 τοῦ ἐμοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔχει ὡς ἑξῆς. «Πρὸς παρασκευὴν τῶν διδασκάλων τῶν δημοτικῶν σχολείων συνιστῶνται βαθμηδὸν τρία Διδασκαλεῖα, ἓν ἐν Ἀθήναις, ἓν ἐν Ναυπλίῳ καὶ ἓν ἐν Κερκύρᾳ, μετὰ τριῶν προσηρτημένων αὐτοῖς προτύπων σχολείων, χρησιμευόντων εἰς πρακτικὴν ἄσκησιν τῶν ἐν τῷ Διδασκαλείῳ μαθητευόντων»· καὶ ὡς ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου τούτου νὰ προστεθῇ τὸ ἄρθρ. 127 τοῦ αὐτοῦ νομοσχεδίου, ἔχον οὕτω «τὸ ἐν Ἀθήναις Διδασκαλεῖον συνιστᾶται ἅμα τῇ δημοσιεύσει τοῦ παρόντος νόμου, τὰ δὲ ἐν Ναυπλίῳ καὶ Κερκύρᾳ ἐντὸς 4 ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως ταύτης». Ἂν δεχθῆτε, κύριοι, τὴν τροπολογίαν μου, πρῶτον θὰ ἀποφύγετε φράσεις περιττὰς, ἅμα καὶ ἀνακριβεῖς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἀκούσατε τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον: «Πρὸς παρασκευὴν καὶ πρὸς ἀναγνώρισιν»· ἡ λέξις ἀναγνώρισις δὲν ἠξεύρω διὰ ποῖον λόγον προσετέθη, ἐνῷ τοῦτο δὲν εἶναι ἔργον τοῦ Διδασκαλείου........ «διδασκάλων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐκμεμαθηκότων δὲ τὴν παιδαγωγικὴν καὶ τὴν διδακτικήν». Ἂν διὰ τῆς φράσεως ταύτης ὁρίζεται πρόσθετον προσὸν διὰ τοὺς δημοδιδασκάλους, τὸ προσὸν εἶναι τόσον ἀόριστον, ὥστε βλάβην ἀντὶ ὠφελείας θὰ φέρῃ. Ἔπειτα θὰ ἀποφύγετε καὶ τὸ ἄρθρον 4 «τὸ Διδασκαλεῖον διαιρεῖται εἰς ἐκπαιδευτήριον καὶ εἰς πρότυπον», τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ὀρθὸν, διότι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ διακρίνεται τὸ Διδασκαλεῖον εἰς ἐκπαιδευτήριον καὶ εἰς πρότυπον· τὸ Διδασκαλεῖον ὡς τοιοῦτον εἶναι ἓν μόνον παιδευτήριον, ἁπλοῦν καὶ οὐχὶ διπλοῦν· τὸ πρότυπον δὲ οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰμὴ ἓν ἀπὸ τὰ πολλὰ δημοτικὰ σχολεῖα, τὸ ὁποῖον προσαρτᾶται εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, καὶ εἰς τὸ ὁποῖον προσέρχονται οἱ μαθηταὶ, οἱ ἐν τῷ Διδασκαλείῳ διδασκόμενοι, καὶ λαμβάνουσι πεῖραν τῆς μεθόδου καὶ τοῦ τρόπου τοῦ διδάσκειν. Οὐδὲν πλέον.

§93ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἡ ἀλήθεια, κύριοι, εἶναι ὅτι ἓν Διδασκαλεῖον δὲν ἀρκεῖ διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους· ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν δυναμένων νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς τὸ στάδιον τοῦ δημοδιδασκάλου δύναται ν’ ἀναβῇ εἰς 200, θέλετε ἔχει μετὰ τρία ἔτη 200 δημοδιδασκάλους, κατ’ ἔτος ἀπολυομένους, ἑπομένως πρέπει νὰ παρέλθῃ σειρὰ ἐτῶν, διὰ νὰ δυνηθῆτε νὰ ἔχετε τόσους δημοδιδασκάλους ὅσους ἡ ἀνάγκη θέλει ἀπαιτήσει· ἑπομένως εὐχαρίστως ἤθελον σᾶς προτείνει πρῶτος τὴν σύστασιν 3 καὶ 4 Διδασκαλείων· δυστυχῶς ὅμως παρεκωλύθην ἐκ δύω αἰτιῶν· ἡ πρώτη αἰτία εἶναι ὅτι αἱ περιστάσεις αἱ οἰκονομικαὶ τοῦ Κράτους δὲν ἐπέτρεπον, τό γε νῦν ἔχον, δαπάνην ἀνωτέραν τῶν 35,000 δραχ. κατ’ ἔτος, τὰς ὁποίας θέλει ἐπιφέρει ἡ σύστασις τοῦ Διδασκαλείου· ἡ δευτέρα ὅτι δὲν ὑπάρχουσι τὰ ἀναγκαῖα ὄργανα, τὰ ὁποῖα ἤθελον διορισθῆ ἐν τῷ Διδασκαλαλείῳ διὰ νὰ διδάσκωσι τοὺς μαθητάς. Ὁ προαγορεύσας ἐξεῦρε μίαν μέθοδον, νὰ διατάξῃ δηλ. ἀπὸ τοῦδε τὴν σύστασιν 3 Διδασκαλείων καὶ ν’ ἀφήσῃ διάρκειαν χρόνου 4 ἐτῶν πρὸς πραγματοποίησιν αὐτῶν. Ἐρωτῶ τί ἐμποδίζει ἂν τὸ συστηθησόμενον Διδασκαλεῖον ἀκμάζῃ καὶ προκόπτῃ, τί ἐμποδίζει τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τὸν ἐρχόμενον χρόνον νὰ προτείνῃ τὴν σύστασιν καὶ ἄλλου Διδασκαλείου;

§94ΤΙΝΕΣ. Βέβαια, βέβαια.

§95ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ δευτέρα παρατήρησις τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος προαγορεύσας ἔκαμε ἀφορᾷ τὸ ἄρθρον 2 λέγει «πρὸς παρασκευὴν καὶ ἀναγνώρισιν» τί σημαίνει πρὸς ἀναγνώρισιν; Οὐδεὶς δύναται νὰ διδάξῃ ὡς δημοδιδάσκαλος οὔτε διοριζόμενος ὑπὸ τῆς ἐπικρατείας οὔτε προσλαμβανόμενος ὑπὸ ἰδιοσυντηρήτου σχολείου, ἂν δὲν ἔχῃ δίπλωμα δημοδιδασκάλου· τὸ δίπλωμα τοῦτο λαμβάνει, ἀφοῦ ἀναγνωρισθῇ ὑπὸ τῆς πολιτείας· ἡ δὲ ἀνάγνωσις γίνεται δι’ ἐξεταστικῆς τῶν δημοδιδασκάλων ἐπιτροπῆς. Ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως δὲν δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω, ἂν παριστῶσιν ἀναντίῤῥητον ἀλήθειαν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐπιτροπῆς αὐτῆς, διὰ τοῦτο ζητῶ νὰ μεταφέρω τὴν ἀνάγνωσιν ταύτην εἰς τὸν σύλλογον τῶν καθηγητῶν καὶ διδασκάλων τοῦ Διδασκαλείου. Ἡ τρίτη παρατήρησις εἶναι περὶ πρωτύπου σχολείου· ὁ κ. Μίλησης δὲν θέλει νὰ διαιρῆται τὸ Διδασκαλεῖον εἰς ἐκπαιδευτήριον καὶ πρότυπον, ἀλλὰ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς πρότυπον ἄλλο τι διδακτικὸν σχολεῖον· ἴσα ἴσα τοῦτο ἐπιθυμῶ, ἡ ἄσκησις τῶν δημοδιδασκάλων νὰ γίνεται ἐν αὐτῷ τῷ Διδασκαλείῳ ὑπὸ τῶν διδασκάλων, οἱ ὁποῖοι θὰ τεθῶσι πρὸς τοῦτο νὰ ἀσκῶσι τοὺς διδασκομένους.

§96Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ, κύριοι, θέλω ἓν Διδασκαλεῖον ἀλλ’ ὄχι τὰς Ἀθήνας· εἰς τὰς Ἀθήνας ἔχομεν πανεπιστήμιον, γυμνάσια, Ῥιζάρειον Σχολὴν καὶ πάντα· φρονεῖτε ὅτι ἂν συστηθῇ τὸ Διδασκαλεῖον ἐν Ἀθήναις θὰ καρποφορήσῃ ὅπως πρέπει; ὄχι λέγω ἐγώ· τὸ Διδασκαλεῖον ἂν θέλετε νὰ καρποφορήσῃ, δὲν πρέπει νὰ συστηθῇ ἐν Ἀθήναις. Κύριοι, ἂν θέλετε νὰ προσέλθουν περισσότεροι μαθηταὶ, ὄχι εἰς τὰς Ἀθήνας τὸ Διδασκαλεῖον· διότι ἕνας μαθητὴς διὰ νὰ ἔλθῃ εἰς τὰς Ἀθήνας πρέπει νὰ ἔχῃ 90 καὶ 100 δραχμὰς τὸν μῆνα διὰ νὰ ζήσῃ, ἐνῷ ἂν συστηθῇ τὸ Διδασκαλεῖον εἰς ἓν ἄλλο μέρος ἠμπορεῖ νὰ προσέρχωνται ἐκεῖ καὶ νὰ ζῶσι μὲ 50 δραχ. μόνον. Ἂν ἔλθῃ εἰς τὰς Ἀθήνας εἷς ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ γίνῃ διδάσκαλος, δὲν εἶναι δυνατὸν, κύριοι, παρὰ νὰ διαφθαρῇ, διότι ἐδῶ τὰ μέσα τῆς παραλυσίας εἶναι εὐκολώτερα· οὐ μόνον τὰ Διδασκαλεῖα ἀλλὰ καὶ τὰ γυμνάσια εἰς ἐκεῖνα τὰ κράτη τὰ πεφωτισμένα δὲν τὰ ἔχουν εἰς τὰς πρωτευούσας, τὰ ἔχουν εἰς μεμακρυσμένους τόπους καὶ εἶναι μαθητοπόλεις οὕτως εἰπεῖν· ἐπιμένω λοιπὸν, ἂν τὸ Διδασκαλεῖον τὸ κάμετε εἰς τὰς Ἀθήνας, δὲν θὰ καρποφορήσῃ. Ὁ κ. Λαδόπουλος εἶπεν ὅτι δὲν θὰ εὑρεθοῦν καθηγηταί· διατὶ ὄχι; ἐκεῖ θὰ ζῶσι καὶ εὐθηνότερα καὶ ἀνετώτερα.

§97ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νὰ συστηθῇ εἰς Χαλκίδα.

§98ΣΟΥΤΣΟΣ. Εἰς τὴν Σύρον.

§99Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἢ εἰς τὴν Κόρινθον ὅπου εἶναι τὸ κεντρικώτερον μέρος, ἢ εἰς τὴν Αἴγινα ὅπου εἶναι καὶ τὸ ὀρφανοτροφεῖον.

§100ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι μαζῆ σου, ἀλλὰ δὲν θὰ εὑρεθοῦν διδάσκαλοι.

§101ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρῃς διδασκάλους.

§102Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Προτείνω λοιπὸν εἰς τὴν Κόρινθον.

§103ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν συμφωνῶ, κύριοι, μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου κ. Δημητριάδου. Ἀναγνωρίζω, ὅτι ὑπάρχουσιν οἱ φρονοῦντες καὶ ὑποστηρίζοντες, ὅτι ἅπαντα τὰ σχολεῖα, καὶ αὐτὰ τὰ πανεπιστήμια, πρέπει νὰ ᾖναι μακρὰν τῆς πρωτευούσης καὶ ἐν γένει μακρὰν τῶν κοινωνικῶν κέντρων, ἔνθα καὶ ἡ προσοχὴ τῶν σπουδαστῶν περισπᾶται εἰς πράγματα ἀλλότρια τῶν σπουδῶν, καὶ ἡ ἠθικότης των διατελεῖ εἰς διηνεκῆ κίνδυνον. Ἀλλὰ τὴν γνώμην ταύτην καὶ ὁ ὀρθὸς λόγος καταπολεμεῖ καὶ ἡ καθημερινὴ πεῖρα. Εἰς τὰ κοινωνικὰ κέντρα, κύριοι, ὑπάρχουσι φυσικῷ τῷ λόγῳ προχειρότερα τὰ μέσα τῆς διδασκαλίας, ὁ δὲ λόγος οὗτος παρ’ ἡμῖν μάλιστα εἶναι ἀκαταμάχητος, διότι ἐν Ἑλλάδι τὰ ἀπόκεντρα μέρη στεροῦνται παντελῶς τῶν πρὸς διδασκαλίαν μέσων. Ἂν τὰ κέντρα παρουσιάζουσι πλείονας ἀφορμὰς πρὸς διαφθορὰν, παρουσιάζουσιν ὅμως συνάμα καὶ πλείονα μέσα πρὸς ἀντίδρασιν κατὰ τοῦ κακοῦ· ἡ πάλη δὲ αὕτη ἀποβαίνει συνήθως ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ σπουδάζοντος νέου, ἐνωρὶς μορφώνουσα καὶ κρατύνουσα τὸν ἠθικόν του χαρακτῆρα. Διὰ τοῦτο τὰ εὐρωπαϊκὰ Κράτη ἔχουσιν ἐν γένει τὰ ἐκπαιδευτήριά των εἰς τοιαῦτα κοινωνικὰ κέντρα, ἡ δὲ φρόνησις ὑπαγορεύει νὰ μιμηθῶμεν καὶ ἡμεῖς τὸ παράδειγμά των. Ταῦτα ὡς πρὸς τὴν παρεμπεσοῦσαν πρότασιν περὶ τῆς ἕδρας τοῦ Διδασκαλείου. Ἐπιτρέψατέ μοι τώρα νὰ εἴπω δύω λέξεις εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας. Βλέπω, κύριοι, ἀληθῶς ὅτι ματαιοπονῶ, προκαλῶν καὶ παρατείνων συζήτησιν, τῆς ὁποίας ἡ ἔκβασις εἶναι ἤδη ἐκ προοιμίου γνωστὴ. Αἰσθάνομαι, ὅτι γίνομαι ἴσως ὀχληρὸς, ἀναγκάζων ὑμᾶς νὰ ἐνδιατρίβετε περὶ διδασκαλικὰ ζητήματα ἐν μέσῳ πολιτικῶν περιστάσεων τόσον κρισίμων· ἀλλὰ παρακαλῶ νὰ μὴ λησμονήσητε, ὅτι διὰ τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία σᾶς ἀπασχολεῖ, πᾶς ἄλλος εἶναι ὑπεύθυνος ἢ ἐγώ, ὅστις καὶ ἠγωνίσθην καὶ παρεκάλεσα ν’ ἀναβληθῇ εἰς ἁρμοδιώτερον καιρὸν, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθην.

§104ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα, μάλιστα. Ὁμιλήσατε.

§105ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν ἠδυνήθην, κύριοι, νὰ ἐννοήσω ἀκριβῶς τὸν λόγον, δι’ ὃν ὁ κ. ὑπουργὸς προσέθηκεν ἐνταῦθα τὴν λέξιν «ἀναγνώρισιν». Μοὶ ἐφάνη ὅτι εἶπε, ὅτι θέλει ν’ ἀναθέσῃ εἰς τὸν σύλλογον τῶν καθηγητῶν τοῦ Διδασκαλείου καὶ τὴν ἀναγνώρισιν τῶν δημοδιδασκάλων· ὑποθέτω ὅμως, ὅτι παρενόησα, διότι ἀδύνατον νὰ μὴ γινώσκῃ ὁ κ. ὁ ὑπουργός, ὅτι τὸ Διδασκαλεῖον παρασκευάζει δημοδιδασκάλους, ἀλλ’ ἡ πολιτεία τοὺς ἀναγνωρίζει καὶ τοὺς μεταχειρίζεται εἰς τὴν δημοσίαν διδασκαλίαν. Ἀλλὰ τί ἐννοεῖ ἡ φράσις «ἐκμεμαθηκότων δὲ τὴν παιδαγωγικὴν καὶ τὴν διδακτικήν;» Ὁ κ. ὑπουργὸς παρέλειψε νὰ δώσῃ ἐπὶ τούτου διασάφησίν τινα, καὶ ἀναγκάζομαι νὰ καταφύγω εἰς ὑποθέσεις πρὸς ἐξήγησιν τοῦ πράγματος. Ἡ φράσις αὕτη δίδει ἀφορμὴν νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι ὁρίζεται πρόσθετον προσὸν διὰ τοὺς δημοδιδασκάλους. Ἂν οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ προσὸν τοῦτο εἶναι τόσον ἀόριστον, ὥστε ἀντὶ νὰ περιστείλῃ τὴν αὐθαίρετον ἐνέργειαν τοῦ ὑπουργοῦ, δίδει μάλιστα ἀφορμὴν εἰς τὴν ὑπουργικὴν αὐθαιρεσίαν. Εὐκολώτατα δύναται κακῆς προαιρέσεως ὑπουργὸς νὰ προφασισθῇ, ὅτι δημοδιδάσκαλός τις δὲν ἔχει τὸ προσὸν ἐκμεμαθηκότος τὴν παιδαγωγικὴν καὶ διδακτικήν.

§106Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πῶς δύναται νὰ εἴπῃ τοῦτο ὁ ὑπουργὸς, ἀφοῦ ὁ δημοδιδάσκαλος οὗτος ἔδωκεν ἐξετάσεις ἐνώπιον τῶν διδασκάλων;

§107ΜΙΛΗΣΗΣ. Λοιπὸν ἡ ἐκμάθησις τῆς παιδαγωγικῆς καὶ διδακτικῆς δὲν εἶναι πρόσθετον προσόν, ἀλλ’ ἀνάγεται εἰς τὸν κύκλον τῶν μαθημάτων τοῦ Διδασκαλείου καὶ ἐλέγχεται διὰ τῶν ἀπολυτηρίων ἐξετάσεων; Πολὺ καλά· ἀλλὰ τότε διατί ἀπεσπάσατε ἀπὸ τοῦ συνόλου τῶν μαθημάτων τὴν παιδαγωγικὴν καὶ διδακτικὴν, καὶ μνημονεύετε εἰδικῶς τὰ δύο ταῦτα μαθήματα εἰς τὸν ὁρισμὸν τοῦ Διδασκαλείου; Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ μοῦ λύσῃ τὴν ἀπορίαν ταύτην. Ὅ,τι ἀφορᾷ τὸ πρότυπον, ὁ κ. ὑπουργὸς μὲ παρενόησεν. Ἐγὼ δὲν ἐννόησα, κύριοι, νὰ ὑποχρεώσω τοὺς ἐν τῷ Διδασκαλείῳ διδασκομένους νὰ μεταβαίνωσιν εἰς δημοτικὸν σχολεῖον μακρὰν κείμενον διὰ τὴν πρακτικὴν αὐτῶν μόρφωσιν. Τὸ πρότυπον θέλω καὶ ἐγὼ νὰ ᾖναι προσκολλημένον εἰς τὸ Διδασκαλεῖον ὡς παράρτημα αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ῥητῶς ἀναφέρει τὸ νομοσχέδιόν μου, ὅτι προσαρτᾶται εἰς ἕκαστον Διδασκαλεῖον ἓν πρότυπον. Δὲν ἐννοῶ ὅμως ὅτι τὸ πρότυπον τοῦτο ἀποτελεῖ συστατικὸν μέρος τοῦ Διδασκαλείου, οὐδὲ διαιρῶ τοῦτο εἰς ἐκπαιδευτήριον καὶ εἰς πρότυπον, ὅπως πράττει τὸ ὑπουργικὸν νομοσχέδιον, διότι τὸ πρότυπον οὐδὲν ἄλλο εἶναι εἰμὴ δημοτικὸν σχολεῖον ὅμοιον πρὸς τὰ λοιπά. Οὐδὲν πλέον. Ἰδοὺ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς ἰδικῆς μου γνώμης καὶ τῆς τοῦ κ. ὑπουργοῦ. Ἀλλὰ ταῦτα, κύριοι, ὡς γραμματικαὶ ἢ ἐπιστημονικαὶ ἀνακρίβειαι, δὲν ἔχουσιν ἴσως μέγα ἐνδιαφέρον. Ποῦ ὅμως στηριζόμενος ὁ κ. ὑπουργὸς ἀποκρούει τὴν πρότασίν μου περὶ ἀμέσου ἐπιψηφίσεως τριῶν Διδασκαλείων; Ἡ ἀνάγκη τούτων εἶναι κατάδηλος, ἐπείγουσα καὶ παρ’ αὐτοῦ τούτου ἀνομολογουμένη. Διατί ἀποκρούει τὴν θεραπείαν; Βεβαίως ἡ νομοθετικὴ ἀρχὴ δύναται καὶ βραδύτερον νὰ ψηφίσῃ τὰ δύω ἄλλα Διδασκαλεῖα· ἀλλὰ τί τὸ κωλύον νὰ τὰ ψηφίσῃ ἀπὸ σήμερον, διὰ νὰ ἔχῃ τὰς χεῖράς του ἐλευθέρας ὁ ὑπουργός, νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν σύστασιν αὐτῶν, ἅμα ὡς ἐπιτρέψωσιν οἱ πόροι τοῦ Κράτους, χωρὶς νὰ ᾖναι ὑποχρεωμένος νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, ἥτις δυνατὸν νὰ μὴ ᾖναι τότε καὶ παροῦσα; Τυπικὴν ἀνωμαλίαν οὐδεμίαν παρουσιάζει τοῦτο, διότι πολλάκις οἱ νόμοι κανονίζουσιν οὐχὶ τὸ ἐγγύς, ἀλλὰ τὸ ἀπώτερον μέλλον, καὶ διὰ νὰ παραλείψω ἄλλα παραδείγματα, σᾶς ὑπενθυμίζω τὸν περὶ προξενείων νόμον, τὸν ὁποῖον χθὲς ἔτι ἐψηφίσατε, καὶ ὅστις θὰ ἐφαρμοσθῇ μετὰ δύω περίπου ἔτη. Εὐκολίαν προσέτι παρέχει τὸ μέτρον τοῦτο, ὡς εἶπον, καὶ οὐδεμίαν δυσκολίαν. Ἐπὶ τέλους ἡ Βουλὴ, τοῦτο πράττουσα, θὰ δείξῃ ὅτι συναισθάνεται βεβαίως τὴν μεγάλην, τὴν κατεπείγουσαν ταύτην ἀνάγκην τῆς δημοσίας διδασκαλίας, καὶ σπεύδει προθύμως εἰς θεραπείαν αὐτῆς. Διατί λοιπὸν νὰ μὴ ψηφισθῶσιν ἀπὸ τοῦδε τὰ τρία Διδασκαλεῖα; Ἄλλον λόγον δὲν βλέπω παρὰ μόνον, ὅτι δὲν τὸ θέλει ὁ κ. ὑπουργὸς ........

§108ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, κύριε πρόεδρε.

§109ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω τίποτε ἄλλο νὰ προσθέσω. Δὲν ὁμιλεῖ καὶ ὁ κύριος ὑπουργὸς, ἐὰν θέλῃ, διὰ νὰ τελειώσωμεν ἀπόψε, καὶ νὰ μὴν ἀναγκασθῶμεν αὔριον νὰ ἐπαναλάβωμεν τὰ ἴδια;

§110ΤΙΝΕΣ. Ὄχι· αὔριον, αὔριον.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ ἐξακολούθησις δι’ αὔριον. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις, ὥρᾳ 6, 10|60.