1877.03.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 101

τῆς 18 Μαρτίου 1877.

(Παρασκευή).

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, τῆς Βουλῆς εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται νὰ συζητηθῇ ἡ πρότασις περὶ ὁδοποιίας, ἣν ἐγὼ ὑπέβαλα, παρακαλῶ ἕνα τῶν ἀντιπροέδρων νὰ μὲ ἀντικαταστήσῃ. Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου ὁ ἀντιπρόεδρος Κ. Καραλίβανος.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς κατέθεσε τὸν πίνακα περὶ τῶν κατασκευαζομένων ὁδῶν, τὸν ὁποῖον ἐζήτησεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος.

§3ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ἐν τῷ πίνακι τούτῳ σημειοῦνται, κύριοι, αἱ χρεώσεις, τὰς ὁποίας δι’ ἔργα ἐθνικῆς ὁδοποιίας ἀνέλαβε τὸ Κράτος, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα ἐλάμβανε χρήματα ἀπὸ τὰ δύω ἄλλα ταμεῖα τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ δημοτικῆς ὁδοποιίας. (Ἀναγινώσκει τὸν πίνακα). Προσέτι, ὡς γνωρίζετε, ἡ κατασκευὴ καὶ συντήρησις τῶν ἐθνικῶν καὶ ἐπαρχιακῶν ὁδῶν καὶ αὐτὴ γίνεται ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιίας, ἑπομένως θὰ χρειασθῇ καὶ αὐτὴ ἡ δαπάνη, διότι ἀφοῦ τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιίας εἶναι ἐξηντλημένον, δὲν δύναται νὰ παρέχῃ τὰ μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης. Τὰ τῆς συντηρήσεως κατ’ ἔτος ἀνέρχονται εἰς 800,000 δραχμῶν.

§4ΒΕΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ποῖον εἶναι τὸ σύνολον τῶν πόρων;

§5ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι ἐξίσου γίνεται ἡ διανομὴ μεταξὺ τῶν τριῶν ταμείων εἰς τὴν ἀπόδοσιν τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιίας, πόροι σημειοῦνται εἰς τὸν προϋπολογισμὸν 1,500,000, διαιρέσατε διὰ τοῦ 3, ἵνα ἰδῆτε πόσα λαμβάνει ἕκαστον.

§6ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὰ ταμεῖα τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ δημοτικῆς ὁδοποιΐας δὲν λαμβάνουν ἐξ ἴσου.

§7ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶναι ἐλαχίστη ἡ διαφορά.

§8ΧΟΪΔΑΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§9ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Πῶς, θὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου;

§10ΧΟΪΔΑΣ. Εἶσθε ἀντιπρόσωπος ἐλευθέρας πολιτείας, καὶ δὲν δύνασθε νὰ μοῦ ἀπαγορεύσητε τὸν λόγον.

§11ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν λέγω αὐτὸ, ἀλλ’ ἀφοῦ ἤρχισεν ἓν ζήτημα, πρέπει νὰ τελειώσῃ.

§12ΧΟΪΔΑΣ. Χωριζόμεθα, φίλτατοι συνάδελφοι, σήμερον διὰ νὰ συνέλθωμεν μετὰ μικρὸν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ, πρὸς ἐκπλήρωσιν σπουδαίων καὶ ἱερῶν καθηκόντων. Ὑπεσχέθη ὁ πρωθυπουργὸς καὶ ἡ Κυβέρνησίς του, ὅτι θὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν λίαν προσεχῶς, ὁ δὲ κ. Δεληγεώργης καὶ ὡς πολίτης καὶ ὡς πολιτευόμενος, καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος, ἀείποτε ἐτήρησε τὰς ὑποσχέσεις αὐτοῦ. Ἀλλὰ πρὸ τοῦ χωρισμοῦ μας καθῆκον ἐπιβάλλεταί μοι ν’ ἀποκαλύψω ὑμῖν τὰς ἰδέας μου καὶ τοὺς στοχασμούς μου. Πικροὺς ἀπαγγελῶ λόγους, ἐπιτιμῶντας τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ, τοὺς ἄχρι τοῦδε κυβερνήσαντας αὐτόν.

§13ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πρόκειται περὶ ὁδοποιΐας.

§14ΧΟΪΔΑΣ. Ἄν ἡ Ἑλλὰς ζήσῃ, ὀφείλει δὲ νὰ ζήσῃ ζωὴν ἀνδρικὴν καὶ ἐλευθέραν, θὰ ἐπιτελέσῃ καὶ τὰ ἔργα τῆς ὁδοποιΐας καὶ ἄλλα σπουδαιότερα ἔτι ἔργα· ἄλλως, ὀφείλει ἀνδρικῶς ν’ ἀποθάνῃ. Πικροὺς θ’ ἀκούσητε λόγους, ἀλλὰ μὴ δυσανασχετήσητε κατ’ ἐμοῦ, διότι ἂν δυσανασχετήσητε, ἢ χαλεπῶς διατεθῆτε, πολλὴν ἕξητε τὴν ὁμοιότητα τοῖς ἀσθενέσιν ἐκείνοις, οἵτινες οὐδόλως δυσανασχετοῦσι κατὰ τῆς νόσου τῆς προσβαλλούσης καὶ τηκούσης αὐτοὺς, ἀλλὰ κατὰ τοῦ ἰατροῦ, τοῦ τοῖς πικροτάτοις καὶ δραστικωτάτοις χρωμένου φαρμάκοις πρὸς ἀπαλλαγὴν ἐκ τῆς νόσου. Τῶν μὲν περὶ τὸ σῶμα νοσημάτων πολλαὶ θεραπεῖαι καὶ παντοδαπαὶ τοῖς ἰατροῖς εὕρηνται, ταῖς δὲ ψυχαῖς ταῖς νοσούσαις καὶ γεμούσαις πονηρῶν ἐπιθυμιῶν οὐδέν ἐστὶν ἄλλο φάρμακον πλὴν λόγος ὁ τολμῶν τοῖς ἁμαρτανομένοις ἐπιπλήττειν, καταγέλαστον δὲ τὰς μὲν καύσεις καὶ τὰς τομὰς τῶν ἰατρῶν ὑπομένειν ἵνα πλειόνων ἀλγηδόνων ἀπαλλαγῶμεν, τοὺς δὲ λόγους ἀποδοκιμάζειν πρὶν εἰδέναι σαφῶς, εἰ τοιαύτην ἔχουσι τὴν δύναμιν ὥστε ὠφελῆσαι τοὺς ἀκούοντας. Οὐδεὶς λόγος κωλύσει μου πρὸς ἔκφρασιν τῶν ἰδεῶν μου ἐπὶ τοῦ παρελθόντος, τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Πατρίδος μας. Ἄρξομαι πρῶτον ἀπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δεύτερον ἀπὸ τῶν ἀντιπροσώπων αὑτοῦ, καὶ τρίτον ἀπὸ τῶν κυβερνησάντων αὐτόν. Τίς ὁ Ἑλληνικὸς λαός; Ἤμην ποτὲ νέος καὶ ἀνεγίνωσκον ποιητήν τινα Ἰταλὸν, καίτοι δὲ μὴ ποιητὴς ἀγαπῶ τοὺς ποιητὰς πάντων τῶν Ἐθνῶν, καὶ ὠργίσθην καὶ κατεξανέστην κατὰ τοῦ ποιητοῦ ἐκείνου διότι ἐνόμισα ὅτι ὕβριζε τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐλυπήθην διότι δὲν ἔζη ὁ ποιητὴς ἐκεῖνος, ὅπως ἐγὼ ὁ ἀσθενὴς νεανίας προκαλέσω τὸν ἰσχυρὸν ἐκεῖνον ἄνδρα πρὸς ἀνταλλαγὴν ἑνὸς σπαθισμοῦ, ἢ ἑνὸς πυροβολισμοῦ μέχρι θανάτου, διὰ νὰ τιμωρήσω τὴν ὕβριν ἢ τοὐλάχιστον διὰ νὰ δείξω ὅτι δὲν ἀνέχομαι ταύτην. Ἀκούσατε σεῖς, οἱ τὴν γλῶσσαν τοῦ ποιητοῦ γινώσκοντες, ἀλλὰ μὴ παρασυρθῆτε ἐκ τῆς ὀργῆς κατ’ αὐτοῦ, διότι θ’ ἀναγνωρίσητε, ὅτι δικαίως ἔγραψεν οὕτω καὶ ὅτι σήμερον ἐὰν ἔζη δριμύτερον καὶ τραχύτερον ἐδικαιοῦτο νὰ γράψῃ. Ὁ ποιητὴς ἐκεῖνος εἶναι ὁ ὑψιπέτης Torquato Tasso, δέν τῷ ἀθανάτῳ αὐτοῦ ποιήματι «La Gerusalemme liberata» γράφων. «Tatin regge la schiera, e sol fu questi Che, greco, accompagnò l’ armi latine. Oh vergogna! oh misfatto! or non avesti Tu, Grecia, quelle gouere a te vicine ? E pur quasi a spettacolo sedesti, Lenta aspettando de grand’ atti il fine, Or se tu sei vil serva, è il tuo servaggio. «(Non ti lagnar) giustizia, e non oltraggio.» Καὶ εἶχε δίκαιον νὰ γράψῃ ὅσα ἔγραψε κατὰ τῆς τότε Ἑλλάδος, ἥτις διακοσίους μόνους ἀπέστειλε πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν σταυροφόρων, ἀγωνιζομένων πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἱερουσαλὴμ καὶ τοῦ χριστιανισμοῦ.

§15ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ σταυροφόροι ἦλθον πρὸς κατάργησιν τοῦ Βυζαντινοῦ κράτους.

§16ΧΟΪΔΑΣ. Οὐχί, ἀλλὰ πρὸς ἀπελευθέρωσιν τοῦ τάφου τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἂν εὑρέθησαν Πάπαι ἀναλαβόντες σταυροφορίας πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς καταλύσεως, οὗτοί εἰσιν εὐάριθμοι καὶ προσοχῆς ἀνάξιοι. Κύριε Διαμαντόπουλε, ἐγίνωσκον ὅτι ἄριστος ἰατρὸς εἶ καὶ ἀντιπρόσωπος ἐλεύθερος ἐπαρχίας ἐλευθέρας, ἀλλ’ ἐντελῶς ἠγνόουν ὅτι λίαν δόκιμος ἱστορικὸς τυγχάνεις ὤν. Δὲν φρονεῖς, φίλτατε ἰατρέ, ὅτι σπουδαιοτέραν προσφέρεις τῇ πατρίδι ὑπηρεσίαν, ἐὰν προσέλθῃς ἐνώπιον τῆς φιλοσοφικῆς σχολῆς, ὑποστῇς τὰς δεούσας ἐξετάσεις ἱστορικοῦ, ἀριστεύσῃς καὶ προκαλέσῃς τὸν διορισμόν σου ὡς καθηγητοῦ τῆς ἱστορίας; Ἐὰν τοῦτο πράξῃς ὑπόσχομαί σοι τακτικὴν προσέλευσιν καὶ εὐγνώμονα ἀκρόασιν τῶν σοφῶν καὶ κριτικῶν ἱστορικῶν παραδόσεών σου, δυναμένων καὶ νὰ μὲ φωτίσωσι καὶ νὰ μὲ ἐξαγάγωσι τῆς φοβερᾶς ἱστορικῆς πλάνης, εἰς ἣν σήμερον περιέπεσα (θόρυβος).

§17ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὴ δὲν εἶναι κατάστασις· ὅσοι δὲν ἐπιθυμοῦν ν’ ἀκούσουν, ἂς ἀποχωρήσουν, ἢ ἂς ἔλθουν κατόπιν ν’ ἀντικρούσουν· εἶναι περιττὸν ἤδη νὰ διακόπτουν τὸν ἀγορεύοντα.

§18ΧΟΪΔΑΣ. Ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἄξιος τῆς δουλείας, εἰς ἣν διατελεῖ, διότι ἐπελάθετο τῆς ἱστορίας του, τῶν παραδόσεών του, τῶν ἰδεῶν του, τῶν ἠθῶν του, τῶν ἐθῶν του, τῶν νικῶν του, τῶν συμφορῶν του καὶ τῆς ἱερᾶς ἐντολῆς τῆς ἀναγεννήσεως τῆς δούλης πατρίδος του καὶ τῶν δούλων ἀδελφῶν του. Δὲν εἶναι πατρίς του αἱ Ἀθῆναι, ἡ Σπάρτη, ἡ Κέρκυρα, ἡ Κεφαλληνία, καὶ ἀδελφοί του οἱ κάτοικοι τῆς λεγομένης ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Πατρίς του ἡ Ἑλλὰς πᾶσα, καὶ ἀδελφοί του ὡς Ἕλληνος μὲν οἱ ἁπανταχοῦ Ἕλληνες, ὡς λαοῦ δὲ οἱ λαοὶ πάντες. Τί δὲ εἰργάσατο ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὑπὲρ τῆς δούλης πατρίδος του, ὑπὲρ τῶν δούλων ἀδελφῶν του; Οὐδέν, ἀπολύτως οὐδέν. Χθὲς ἔτι λαοὶ ἀδελφοὶ ἠγωνίζοντο πρὸς τὸν δεσπότην αὑτῶν ἀγῶνα αἱματηρὸν καὶ ἄνισον πρὸς ἀναγέννησιν αὑτῶν καὶ πρὸς ἀνάκτησιν τῆς σφαγιαζομένης ἐλευθερίας καὶ τῶν ἀνιέρως καταπατουμένων δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου, ὁ δὲ ἑλληνικὸς λαὸς ἐκπεπληγμένος, ἀγαπῶν τὴν ἐν τῷ παρόντι σωτηρίαν, ἡσυχίαν ἦγεν. Ὁμιλῶ γενικῶς καὶ οὐδεὶς διατιθέσθω χαλεπῶς πρός με. Ἀνήκω εἰς τὸν λαὸν, ἀνήκω εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ οὐδέποτε θ’ ἀνήκω εἰς τοὺς κυβερνήσοντας αὐτὸν, διότι καὶ γνώσεων, καὶ πείρας, καὶ αἰσθημάτων ἀρχολιπάρου καὶ ἀρχῶν συνταγματικοῦ κυβερνήτου ἐντελῶς ἀμοιρῶ. Εἰμὶ ἁγνὸς καὶ ἄδολος δημοκρατικός, ἀκραδάντως πιστεύων ὅτι διὰ τῆς δημοκρατίας καὶ ἐν μόνῃ τῇ δημοκρατίᾳ ἀναπτυχθήσεται καὶ εὐημερήσει ἡ πατρίς μας· ὡς τοιοῦτος δὲ ὀφείλω νὰ προτρέψω πάντας ὑμᾶς πρὸς ταχίστην συμπλήρωσιν τοῦ μεγίστου ἔργου, τοῦ παρὰ τῶν πατέρων ἡμῶν ἀρξαμένου, διὰ τῆς καταδίκης τοῦ παρελθόντος καὶ τῆς καταδείξεως τῶν καταλλήλων μέσων ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος. Καὶ εἶναι ἄξιος δουλείας ὁ ἑλληνικὸς λαὸς, διότι μέρος μὲν αὐτοῦ ἐτράπη εἰς ἔργα ὑλικῆς εὐημερίας μόνον, ἕτερον δὲ μέρος πρὸς ἀνάδειξιν ἀντιπροσώπων κερδοσκόπων ἐπὶ ὑποσχέσει ἀμοιβῆς, ἕτερον δὲ μέρος πρὸς τὸ θεσοθηρεῖν, ἐλάχιστον δὲ μέρος πρὸς διανοητικὴν ἀνάπτυξιν καὶ ψυχικὴν μόρφωσιν. Ἕνεκα δὲ τῆς τοιαύτης αὐτοῦ τροπῆς ἀνέρχεται εἰς τὰ ὕπατα τῆς πολιτείας ἀξιώματα σήμερον μὲν ὁ κύριος Δεληγεώργης, αὔριον δὲ ὁ κύριος Ζαΐμης, μεθαύριον δὲ ὁ κύριος Τρικούπης, μετὰ μικρὸν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος καὶ ἄλλοτε ἄλλος.... (διακοπαί). Μὴ μὲ διακόπτετε, διότι οὐδόλως αἱ διακοπαί σας θὰ μὲ ἀποτρέψωσι τοῦ ἔργου μου. Τὰ κόμματα θὰ δεκαπλασιασθῶσι καὶ θὰ ἑκατονταπλασιασθῶσιν ἐνόσῳ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς οὕτω προσφέρεται, ἐγὼ δὲ καὶ σεῖς, οἱ μὴ ὄντες ἱκανοὶ νὰ διοικήσωμεν τὰ ἴδια ὑμῶν πράγματα, ἔχομεν τὴν μωρὰν ἀξίωσιν ὅτι ἐσμὲν δοκιμώτατοι νὰ διοικήσωμεν τὰ τῆς πολιτείας. Πότε ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ἠγέρθη σύσσωμος νὰ ἐπιβάλλῃ ἡμῖν τε τοῖς ἀντιπροσώποις αὐτοῦ καὶ τοῖς κυβερνῶσιν αὐτὸν, ἐπὶ ἀπειλῇ θανάτου δι’ ἀνασκολοπισμοῦ, ἢ τοὐλάχιστον δι’ ἀγχόνης, τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἱερῶν καθηκόντων μας ὡς πρὸς τε τὴν λεγομένην ἐλευθέραν καὶ τὴν δούλην Ἑλλάδα; Οὐδέποτε. Μεριμνᾷ μόνον περὶ τῶν αὑτῷ συμφερόντων! Τοιοῦτος ὁ ἑλληνικὸς λαὸς κατὰ τὸ παρελθόν. Τίνες δὲ ἡμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ τοιούτου λαοῦ; καὶ τί πράττομεν τοσοῦτον μακρὸν χρόνον; Βουλευόμεθα περὶ τῶν κοινῇ συμφερόντων; Μεριμνῶμεν περὶ τῆς θρησκευτικῆς ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων μας; Φροντίζομεν περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν κειμένων νόμων; (θόρυβος). Μὴ ταράττεσθε καὶ μὴ δυσανασχετῆτε κατ’ ἐμοῦ μόνον, ἀλλὰ δυσανασχετήσατε καθ’ ὑμῶν ἁπάντων καὶ κατὰ τῶν κυβερνησάντων καὶ κυβερνώντων ἡμᾶς, οἵτινες τοσαῦτα διεπραξάμεθα καὶ διαπράττομεν κατὰ τῆς ταλαίνης πατρίδος μας δεινά. Οἱ μὲν ἐξ ἡμῶν, καί τοι ἐντελῶς ἀνίκανοι νὰ διοικήσωμεν τὰ ἴδια, ἐπιδιώκομεν τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ ὑπουργοῦ δι’ ὅλων τῶν εὐτελῶν μέσων· καὶ ἂν ὁ ταλαίπωρος ἐκεῖνος ἀρχηγὸς, ὑφ’ ὃν ἐτάχθημεν, τολμήσῃ ν’ ἀρνηθῇ ἡμῖν τοῦτο, διότι πιστεύει ὅτι ἐσμὲν ἐντελῶς ἀνίκανοι νὰ διοικήσωμεν τὰ κοινὰ, ἀποχωριζόμεθα αὐτοῦ, ἀποκαλοῦμεν αὐτὸν ἐγωϊστὴν, ἐκπέμπομεν κατὰ τῆς κεφαλῆς του τοὺς κεραυνοὺς τοῦ Διὸς καὶ ταττόμεθα ὑπὸ νέον ἀρχηγὸν ἐπὶ τῇ προσδοκίᾳ πάντοτε τοῦ προσφιλοῦς ἡμῖν χαρτοφυλακίου (ἱλαρότης)· ἄλλοι δὲ, ὀλιγώτερον τῶν πρώτων ἀρχολίπαροι, ἐκλιπαροῦμεν παρὰ τοῖς κυβερνῶσι θέσεις, ὑποτροφίας, βοηθήματα καὶ τὰ τούτοις συμπαρομαρτοῦντα ὑπὲρ τῶν γονέων μας, ὑπὲρ τῶν τέκνων μας, ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μας, ὑπὲρ τῶν συγγενῶν μας, ὑπὲρ τῶν οἰκείων μας καὶ τέλος ὑπὲρ τῶν ἐκλογέων μας· ἄλλοι δὲ, ἀνερχόμενοι καὶ κατερχόμενοι τὰς βαθμίδας τῶν ὑπουργικῶν κλιμάκων, ἐπαιτοῦμεν παρὰ τοῖς ὑπουργοῖς τὴν παῦσιν τῶν ἀντιπραξαμένων κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἡμῶν· ἀποτυγχάνοντες δὲ ἐκπέμπομεν κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ ὑπουργοῦ οὐχὶ πλέον τοὺς κεραυνοὺς τοῦ Διὸς, ἀλλὰ τῆς μελαίνης ἡμῶν ψήφου· ἄλλοι τέλος, ἐπὶ τὴν ἔνδοξον ἡμῶν καταγωγήν, ἢ ἐπὶ τὸν πλοῦτον ἡμῶν, ἢ ἐπὶ τὸν ἄκρατον ἐγωϊσμὸν ἡμῶν, ἢ ἐπὶ τὴν ῥᾳδιουργίαν ἡμῶν ἐρειδόμενοι καὶ νομίζοντες ἡμᾶς αὐτοὺς ἱκανοὺς νὰ κυβερνήσωμεν τὴν πατρίδα, νὰ συντρίψωμεν τὰ δεσμὰ τῆς ἀτίμου δουλείας, δι’ ὧν δεσμεύεται αὕτη, ἀτενίζομεν τὸ χαρτοφυλάκιον τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ μυρίοις πρὸς ἀπόκτησιν αὐτοῦ χρώμεθα μέσοις, κατὰ τὸ πλεῖστον ἀνηθίκοις καὶ φαύλοις. Μὴ ταράττεσθε σεῖς οἱ ὄντες ἢ ὑπάρξαντες ὑπουργοὶ, ἐὰν οἱ λόγοι μού εἰσι πικροί· θέσατε τὴν χεῖρα ἐπὶ τὴν καρδίαν, καὶ μὴ ἐπιλανθάνεσθε τοῦ ἀσθενοῦς καὶ τῆς νόσου, τοῦ ἰατροῦ καὶ τῶν φαρμάκων. Οἱ λόγοι μου εἰσὶ λόγοι ἀδελφικοὶ, λόγοι ἐλευθέρου πολίτου, λόγοι ἐλευθέρου ἀντιπροσώπου, κηδομένου τῆς πόλεως καὶ προαιρουμένου τῶν λόγων μὴ τοὺς ἡδίστους, ἀλλὰ τοὺς ὠφελιμωτάτους. Τοιοῦτοι ἐν συντόμῳ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ κατὰ τὸ παρελθόν. Τίνες δὲ οἱ κυβερνήσαντες καὶ κυβερνῶντες τὸν λαόν; Ἐγωϊσταὶ, ἀρχολίπαροι, ἀσεβεῖς πρὸς τοὺς κειμένους νόμους, εὐφυέστατοι πρὸς τὴν θεραπείαν τῶν προσώπων, χάριν τῶν αὐτοῖς συμφερόντων, καὶ ἀφυέστατοι περὶ τὴν ἐπιμέλειαν τῶν πραγμάτων, μικροὶ περὶ μικρὰ ἀόκνως καὶ ἐνδελεχῶς ἀσχολοῦντες τὴν διάνοιαν καὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν, καταστήσαντες τὴν Πατρίδα μας ἐξ ἐλευθέρας δούλην, ἐκ μεγάλης μικρὰν, ἐξ εὐδαίμονος κακοδαίμονα, ἐξ εὐέλπιδος ἀπέλπιδα. Τοιοῦτοι οἱ κυβερνήσαντες τὸν ἑλλην. λαὸν κατὰ τὸ παρελθόν. Ἀνήκων εἰς τὸν λαὸν καὶ μετέχων τῶν ἰδιοτήτων αὐτοῦ, ἀνήκων εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ καὶ μετέχων τῶν ἰδιοτήτων αὐτῶν, ἀλλὰ μὴ ἀνήκων εἰς τοὺς κυβερνήσαντας τὸν λαὸν καὶ μὴ μετέχων τῶν ἰδιοτήτων αὐτῶν, πρῶτος βάλλω τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος κατὰ τοῦ λαοῦ, κατὰ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ, κατὰ τῶν κυβερνησάντων ἄχρι τοῦδε τὸν λαὸν, κατὰ τῆς ἐμῆς δημοκρατικῆς κεφαλῆς, καὶ τῆς ἑτέρας κεφαλῆς, τῆς δημοκρατικῆς, τοῦ φίλου μου κυρίου Φιλήμονος (ἱλαρότης) καὶ κατὰ τοῦ τρίτου ἐκείνου δημοκρατικοῦ, τοῦ φίλου καὶ συμπολίτου μου κυρίου Λομβάρδου. Εὔχομαι δὲ ἀπὸ καρδίας διὰ τοῦ ἀναθέματος τούτου, ποινῆς δικαίας ἐπιβαλλομένης κατὰ τῶν παρὰ πάντων ἡμῶν ἐν τῷ παρελθόντι ἁμαρτηθέντων, νὰ θεραπευθῶσιν αἱ νοσοῦσαι καὶ πονηρῶν ἐπιθυμιῶν γέμουσαι ψυχαὶ ἡμῶν.

§19ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ ΤΙΣ. Ἐβαρύνθην ν’ ἀκούω.

§20ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὴν ἀνάγκην ἂς κάμωμεν φιλοτιμίαν.

§21ΧΟΪΔΑΣ. Ἐὰν, κύριε Πετσάλη, τὴν ἀνάγκην κάμητε φιλοτιμίαν, δύναμαι νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν, ὅτι παρὰ τὴν αἴθουσαν ταύτην ὑπάρχουσι δωμάτια καὶ δύνασθε ν’ ἀπέλθητε ἐν αὐτοῖς διὰ νὰ μὴ ἀκούητε· ἐὰν δὲ ἀπηυδήσατε ἐξ ἀηδίας, ὑπάρχουσιν ἐν Ἀθήναις καφενεῖα, ὁδοὶ, περίπατοι, καὶ οἱ μὴ ἔχοντες διάθεσιν ν’ ἀκούωσι τῶν λόγων οὐχὶ μεγάλης διανοίας, ἀλλὰ μεγάλης δημοκρατικῆς καρδίας ἀπελθέτωσαν. Τοιοῦτον τὸ παρελθὸν τῆς πατρίδος μας καὶ τοιαῦται αἱ ἐπ’ αὐτοῦ κρίσεις μου. Ποῖον δὲ τὸ παρὸν τῆς πατρίδος μας; Καὶ τί ἡμεῖς ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ πράττομεν κατὰ τὸ παρὸν τοῦτο; Τὸ μὲν παρὸν μικρὸν, ταπεινὸν, εὐτελὲς, ἀνάξιον λαοῦ ἐλευθέρου, ἀντιπροσώπων ἐλευθέρων, Κυβερνήσεων ἐλευθέρων· ἡμεῖς δὲ ἀντιπρόσωποί τε καὶ Κυβερνήσεις συνελθόντες πρὸ δύω ὅλων ἐτῶν ἐνταῦθα πρὸς ἐπιτέλεσιν ἄλλων τε πολλῶν καὶ σπουδαίων καθηκόντων καὶ τοῦ καθήκοντος τῆς καταδιώξεως καὶ τῆς εἰς δίκην παραπομπῆς ὑπουργείου, ἀσελγήσαντος κατὰ τῶν Νόμων τῆς πολιτείας, ἐπιλανθανόμεθα τῆς ἐπιτελέσεως τῶν καθηκόντων τούτων, περιοριζόμεθα εἰς τὴν καταδίωξιν καὶ τὴν παραπομπὴν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, μετὰ δὲ τοῦτο τρεπόμεθα οἱ μὲν πρὸς τὸ τοῦ πρωθυπουργοῦ προσφιλέστατον χαρτοφυλάκιον, οἱ δὲ πρὸς τὸ τοῦ ὑπουργοῦ, οἱ δὲ πρὸς τὸ θεσιθηρεῖν, ἄλλοι δὲ ἄλλοθι. Τί δὲ οἱ τρεῖς ἡμεῖς δημοκρατικοὶ καταπράττομεν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ; Ὁ πρῶτος ἡμῶν, ὁ γνωστὸς δημαγωγὸς τῆς εὐφαντάστου, εὐγενοῦς καὶ φιλοπάτριδος Ζακύνθου Κωνσταντῖνος ὁ Λομβάρδος, ὁ δεινὸς ῥιζοσπαστικὸς ῥήτωρ τῶν Ἑπτανησιακῶν Βουλῶν, ὁ ἄχρις ἀποθεώσεως τῆς μεγάλης ἰδέας καὶ τῆς ἀπελευθερώσεως τῶν δούλων ἀδελφῶν μας λάτρις, ὁ θερμὸς τῶν παρασκευῶν καὶ τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν παρατάξεων θιασώτης, περιορίζεται νὰ συντάττῃ καὶ δημοσιεύῃ ἐν ταῖς ἐφημερίσι τῆς Ζακύνθου καὶ τῶν Ἀθηνῶν ἄρθρα φλογερὰ ὑπὲρ τῆς ταχείας πραγματώσεως τῶν ἰδεῶν τούτων· ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ σιγὴν ἰσχύος ἀφώνου σιγᾷ· ἐν δὲ τῇ σιγῇ ταύτῃ σκεπτόμενος, τὸ προσφιλὲς αὐτῷ χαρτοφυλάκιον ἀτενίζει. Μὴ ἀσχάλλετε, κύριοι· ὅ,τι φρονῶ θ’ ἀποκαλύψω ἡμῖν· ὁ ἀντιφρονῶν παρελθέτω ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ ἀντιλεξάτω, ἀλλὰ μὴ κατακρινάτω με οὕτω φρονοῦντα. Ὁ δεύτερος ἡμῶν, Φιλήμων ὁ δημοκρατικὸς, (ἱλαρότης) ἐκδίδει τὴν ἐφημερίδα ὁ «Αἰὼν» καὶ καταχωρίζει ἐν αὐτῇ τὴν γνωστὴν ἐκείνην κεραυνοβόλον προκήρυξιν, δι’ ἧς προκαλεῖ τὸν ὑπὸ μανδραγόραν καθεύδοντα Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς ἐξέγερσιν· ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ τάττεται ὑπὸ ἕνα ἀρχηγὸν συνταγματικοῦ κόμματος, αὐτὸς ἄκρως δημοκρατικὸς, ὑποστηρίζει ἐκθύμως τὸ κόμμα τοῦτο ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἀνέχεται τὰς παρὰ τοῦ κόμματος τούτου τελουμένας παρανομίας, καὶ οὐδαμῶς διανοεῖται νὰ παρέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ πατάξῃ τοὺς κυβερνῶντας καὶ νὰ προκαλέσῃ αὐτοὺς εἰς παρασκευὰς καὶ παρατάξεις στρατῶν καὶ στόλων, πρὸς ὑποστήριξιν γενναίαν καὶ ἀνδρικὴν τοῦ ψυχοῤῥαγοῦντος καὶ πανταχόθεν διωκομένου Ἑλληνισμοῦ. Ὁ τρίτος ἡμῶν τῶν δημοκρατικῶν, ἐγὼ, περιορίζομαι εἰς τὴν ἔκδοσιν ἑνὸς ἐρυθροῦ δημοκρατικοῦ προγράμματος, ἐπαγγέλλομαι δι’ αὐτοῦ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος, ὑπόσχομαι τὸν σεβασμὸν πρὸς τοὺς κειμένους Νόμους, ὁρκίζομαι τὴν ὑποστήριξιν τῶν δημοκρατικῶν ἀρχῶν μου, ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ εἰσερχόμενος, ἐπιλανθάνομαι τῶν ἐπαγγελιῶν μου, ἀθετῶ τὰς ὑποσχέσεις μου, παραβαίνω τοὺς ὅρκους μου, τάττομαι ὑπὸ συνταγματικὸν ἀρχηγὸν κόμματος συνταγματικοῦ, ἀκολουθῶ αὐτὸν, ὡς πελαργὸς τὸν προϊστάμενον, ἐπιδιώκω τὴν ἀνατροπὴν ἀντιφρονοῦντος κόμματος κυβερνῶντος καὶ τὴν ἀνάῤῥησιν τοῦ κόμματός μου, καὶ δὲν τολμῶ νὰ μαστιγώσω, διὰ τῆς μάστιγος τῆς ἀληθείας καὶ τῆς ψήφου δημοκρατικοῦ ἀντιπροσώπου, τοὺς κατὰ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς ἐλευθερίας ἀσελγαίνοντας. Ἐπιτραπήτω μοι, κύριοι, ἡ ἀνάγνωσις τοῦ μέρους ἐκείνου τοῦ προγράμματός μου, τοῦ παρ’ ἐμοῦ ἀθετηθέντος καὶ παραβιασθέντος. Ἀπετεινόμην πρὸς λαὸν δημοκρατικὸν, πρὸ μικροῦ ἐξελθόντα δουλείας ἄλλου λαοῦ, εὐγενοῦς μὲν καὶ μεγάλου, ἀλλὰ ἐγωϊστικοῦ, καὶ ἑνωθέντα μετὰ λαοῦ ἀδελφοῦ, καὶ ἐνόμιζον, ὅτι ἐγὼ, ἄδολος καὶ ἁγνὸς δημοκρατικὸς, ἐδυνάμην νὰ ἐκπροσωπήσω καὶ τὸν λαὸν ἐκεῖνον καὶ τὰς δημοκρατικὰς ἀρχάς του. Πόσον ἐπλανήθην κἀγὼ καὶ οἱ ὁμόφρονες ἐμοὶ, καταδείξαντες διὰ τῶν ἐν τῇ Βουλῇ ἔργων ἡμῶν, ὅτι ἄμοιροι δημοκρατικῶν παλμῶν ἐσμέν! Εἴθε τὰ ὀστᾶ τοῦ δημοκρατικοῦ καὶ μεγάλου τῆς Ἑλλάδος πολίτου Κοραῆ, ἅτινα μετὰ μικρὸν θὰ καλύψῃ ἡ γῆ τῆς ἄλλοτε μὲν ἐνδόξου καὶ μεγάλης, νῦν δὲ ἀδόξου καὶ μικρᾶς πόλεως τῆς Παλλάδος, νὰ ἐνσταλλάξῃ ταῖς καρδίαις ἡμῶν νέους εὐγενεῖς παλμοὺς, δημιουργοὺς τῆς λύσεως τῶν δεσμῶν ἀτίμου δουλείας, δεσμευόντων ἡμᾶς τε καὶ τοὺς ἀτυχεῖς ἀδελφούς μας! Ἀκούσατε τί ἔλεγον πρὸς τὸν λαὸν ἐκεῖνον τῆς Κεφαλληνίας. «Λαὲ τῆς μεγαθύμου νήσου!» «Ἠγωνίσθης ἐν Τρωάδι, καὶ μετὰ δεκαετῆ ἀγῶνα καὶ μυρίας στερήσεις ἐτιμώρησας τὴν ὕβριν». «Ἠγωνίσθης ἐν Πλαταιαῖς καὶ τὴν ὑπερηφανίαν ὅλης τῆς «Ἀσίας ἐκόλασας καὶ τρόπαια τῶν βαρβάρων ἔστησας». «Ἠγωνίσθης ἐν Δραγατσανίῳ, ἐν Λάλᾳ, ἐν Μεσολογγίῳ, ἐν Πέτα, ἐν Καματερῷ, ἐν Φαλήρῳ καὶ ἀλλαχοῦ τῆς ἱερᾶς ἑλληνικῆς γῆς, τὸν μέγιστον τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον ἀγώνων, καὶ περιφανεστάτην ἤρασο νίκην, τὴν ὅλην ἀνθρωπότητα καταπλήξασαν». «Ἠγωνίσθης κατὰ τῆς ἰσχύος, τῆς πληθύος καὶ τοῦ πλούτου τῆς μεγάλης Ἀγγλίας, ἀγῶνα πολύδακρυ πεντήκοντα ὅλων ἐτῶν, καὶ νικητὴς ἐξῆλθες». «Εἶδες τοὺς μάρτυρας τῆς ἐλευθερίας σου περιαγομένους ἀπὸ δεσμωτηρίου εἰς δεσμωτήριον, ἀπὸ σκοπέλου εἰς σκόπελον, πεινῶντας, διψῶντας, γυμνητεύοντας μετὰ πολυμελῶν ἀσθενεστάτων οἰκογενειῶν καὶ δὲν ἀπέκαμες». «ᾘσθάνθης ἐπὶ τοῦ πατριωτικοῦ τραχήλου σου τὴν ἀγχόνην τοῦ δημίου σου, καὶ νέας διὰ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς τόλμης σου ἤντλησας δυνάμεις ἐκ τῆς ἀγχόνης» «Ἤκουσας τοὺς ἀγρίους καγχασμοὺς τῶν τυράννων σου, καὶ εἰς τοὺς καγχασμοὺς τούτους ἀπήντησας διὰ τῆς ἀνδρίας τοῦ ἐλευθέρου πολίτου, τοῦ εἰς μηδὲν λογιζομένου τὸν θάνατον ἀπέναντι τῆς πρωτοτύπου θυγατρὸς τοῦ πλάστου ἐλευθερίας». «Μίαν εἶχες εὐγενῆ ἰδέαν καὶ ἕνα εὐγενῆ παλμόν, τὴν ἰδέαν τῆς ἀναγεννήσεως τῆς πατρίδος σου καὶ τὸν παλμὸν τοῦ ἁγνοῦ καὶ ἐλευθέρου πολίτου». «Ἡ εὐγενὴς ἰδέα σου, ὁ εὐγενὴς παλμός σου, κινητὴν ἀνέδειξάν σε». «Τὸ χρυσοῦν ὄνειρόν σου ἐπραγματοποιήθη εἰς τὸν ἐξωτερικὸν κόσμον». «Ἡ ἀναγέννησίς σου ἐτελέσθη.» «Ἐνίκησας, διότι ὤφειλες νὰ νικήσῃς». «Ἠγωνίζεσο γενναίως ὑπὲρ τῆς ἀρετῆς, καὶ ἀρετῇ πᾶν πλῆθος καὶ πᾶς πλοῦτος ὑπείκει». «Ἀγωνίζου καὶ ἤδη τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα καὶ περιφανεστάτην θὰ ἄρῃς νίκην». «Ἔχεις ἀδελφοὺς δούλους· ἐργάσθητι ἐκθύμως ὑπὲρ τῆς λύσεως τῶν δεσμῶν τῆς τε διανοητικῆς καὶ τῆς σωματικῆς αὐτῶν δουλείας». «Ἔχεις ἄρχοντας ἐπιόρκους, μωρούς, ἀμαθεῖς· τιμώρησον τὴν ἐπιορκίαν, τὴν μωρίαν, τὴν ἀμαθίαν τούτων, διὰ τῆς καταλύσεώς των καὶ τῆς ἀναῤῥήσεως ἀρχόντων εὐόρκων, εὖ φρονούντων, σοφῶν». «Ἔχεις νόμους ἀσυστόλως καὶ ἀναιδῶς καταπατουμένους· «τιμώρησον τοὺς καταπατοῦντας αὐτοὺς καὶ κατάστησον τοὺς νόμους σεβαστοὺς ἀπέναντι πάντων καὶ πάντας ἴσους ἀπέναντι τῶν νόμων». «Ἔκλεξον ἀντιπροσώπους σου ἄνδρας ἐλευθέρους, ἄνδρας ἰσοπολίτας, ἄνδρας ἀδελφούς». «Μὴ προτιμήσῃς τοὺς μεθύοντας τῶν νηφόντων, καὶ τοὺς νοῦν οὐκ ἔχοντας τῶν εὖ φρονούντων, καὶ τοὺς τὰ τῆς πόλεως διανεμομένους τῶν ἐκ τῆς ἰδίας οὐσίας σοὶ λειτουργούντων». «Ἀπόκρουσον τοὺς ἀθλίους ὑλιστάς, τοὺς πονηρούς, τοὺς τυραννικούς, τοὺς τὴν Πατρίδα, τὴν ἀρετήν, τὴν ἐλευθερίαν, ἀπέναντι τοῦ φαύλου, τοῦ εὐτελοῦς συμφέροντος, εἰς μηδὲν λογιζομένους». «Τιμώρησον ἀπηνῶς τοὺς αὐθάδεις ἐκείνους ὑβριστάς σου, οἵτινες τὴν δεινοτέραν τῶν ὕβρεων σὲ ὑβρίζουσι, μωρῶς πιστεύοντες, ὅτι δύνανται ἀτιμωρητί, διὰ τοῦ αἰσχίστου τῶν χρημάτων μέσου, νὰ σὲ δεκάσουν, νὰ σὲ διαφθείρουν». «Μνήσθητι τοῦ ἀρχαίου νόμου τῆς μεγάλης καὶ ἐλευθέρας πολιτείας τῶν πατέρων τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἰσότητος καὶ τῆς ἀδελφότητος Ἀθηναίων, τοῦ τιμωροῦντος διὰ τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου τοὺς δεκάζοντας καὶ διαφθείροντας τοὺς ἐλευθέρους πολίτας». «Μὴ ἐπιλανθάνου πόσον ἀπηνῶς ἐτιμωρήθη ὁ Πλαταιομάχος τῆς Σπάρτης στρατηγὸς Παυσανίας, ὁ βραδύτερον διὰ τῶν χρημάτων τοῦ Πέρσου δεκασθεὶς καὶ διαφθαρεὶς». «Ἐνθυμοῦ ὁποῖον τὸ οἰκτρότατον τέλος τοῦ ἕνεκα τριάκοντα εὐτελεστάτων ἀργυρίων προδόντος τὸν διδάσκαλον αὑτοῦ Ἰούδα» «Προτίμησον τὴν χρηστήν σου πενίαν τοῦ φαύλου πλούτου καὶ τὸν ἔντιμον θάνατον τῆς ἀτίμου ζωῆς τοῦ δούλου, τοῦ μαστιγουμένου, τοῦ μὴ τολμῶντος νὰ κλαύσῃ, ἀλλ’ ἀσπαζομένου τὴν ἀσπλάχνως καὶ σκληρῶς μαστιγοῦσαν αὐτὸν τυραννικὴν χεῖρα, ὡς τὸ ἄδολον καὶ ἄκακον ἀρνίον, τὸ λεῖχον τὴν μάχαιραν τοῦ δημίου του». «Λαὲ τῆς μεγαθύμου νήσου». «Τὸν μέγαν, τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα συναγωνίζομαι μετὰ σοῦ». «Ὁ μετὰ σοῦ ἁγνῶς, ἀδόλως, εἰλικρινῶς συναγωνιζόμενος νικήσει· ὁ ἄνευ σοῦ, ἡττηθήσεται· ὁ κατὰ σοῦ, συντριβήσεται». «Ἔρεισμά μου ἡ ἀλήθεια· δόγμα μου ἡ ἐλευθερία, ἡ ἰσότης, ἡ ἀδελφότης· σκοπός μου ἡ ταχεῖα μετατροπὴ τῆς πατρίδος μας ἐκ δούλης εἰς ἐλευθέραν, ἐκ μικρᾶς εἰς μεγάλην, ἐκ κακοδαίμονος εἰς εὐδαίμονα». «Ἔχεις πεποίθησιν εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἀρχῶν μου, εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τῶν λόγων μου; Ἔκλεξόν με». «Δισπιστεῖς; Ἀπόκρουσόν με». «Ἐὰν μ’ ἐκλέξῃς, Λαὲ τῆς μεγαθύμου νήσου, διὰ νὰ σὲ ἐκπροσωπήσω ἐν τῷ προσεχεῖ ἐθνικῷ Συνεδρίῳ, ἐν ᾧ πρέπει νὰ ἠχήσῃ ταχέως ἡ πατριωτική, ἡ βροντώδης φωνή σου, ἡ μὴ ἀκουσθεῖσα ἀπὸ πολλοῦ ἤδη χρόνου, ἐπιδιώξω ἐκθύμως»: «1ον Τὴν δίκην καὶ τὴν καταδίκην τοῦ ἐπιόρκου ὑπουργείου Βούλγαρη». «2ον Τὴν τιμωρίαν τῶν ἀσεβῶν στηλιτῶν». «3ον Τὴν ἀκύρωσιν τῶν ἀναιδῶς ψηφισθέντων καὶ παραδόξως κυρωθέντων νόμων». «4ον Τὴν διοργάνωσιν τῆς ἐθνικῆς δυνάμεως, καὶ «5ον Τὸν θρίαμβον τῆς παρατόλμως περιυβρισθείσης ἐθνικῆς κυριαρχίας, διὰ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς τόλμης ἐλευθέρου ἀντιπροσώπου». «Ἐὰν μὲ ἀποκρούσῃς, νέας ἐκ τῆς ἀποκρούσεως ταύτης ἀντλήσω δυνάμεις, τὸ δὲ βῆμά μου ἀπὸ τῆς Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους θὰ μεταφέρω ἐπὶ τὰς πλατείας τῆς Ὁμονοίας καὶ τοῦ Συντάγματος τῶν Ἀθηνῶν, καὶ ἀκροατήριόν μου ἔξω τὸν δῆμον τῶν Ἀθηναίων, κρατήσοντα μετὰ μικρὸν, διὰ τῶν ἀρχῶν τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἰσότητος καὶ τῆς ἀδελφότητος, τῶν ἐπιόρκων, τῶν μωρῶν, τῶν ἀμαθῶν του ἀρχόντων». Κρίνατε σεῖς ἤδη, ἐὰν δὲν ἠθέτησα τὰς πανδήμους ὑποσχέσεις μου, ἐὰν δὲν παρέβην τοὺς πανηγυρικοὺς ὅρκους μου. Ὑπεσχόμην τῷ λαῷ νὰ ἐργασθῶ ὑπὲρ τῆς ταχείας λύσεως τῶν δεσμῶν τῶν δούλων ἀδελφῶν μας, καὶ τὴν ἱερὰν ταύτην ὑπόσχεσιν ἠθέτουν, διετίαν ὅλην πολιτικοὺς κερδοσκόπους, περὶ τῆς ἀρχῆς ἐρίζοντας, ἀνεχόμενος. Προὐκάλουν τὸν λαὸν νὰ καταστήσῃ τοὺς νόμους σεβαστοὺς ἀπέναντι πάντων καὶ πάντας ἴσους ἀπέναντι τῶν νόμων, καὶ κατὰ τῶν νόμων πρῶτος ἐγὼ, ὑμῶν πάντων ἑπομένων, ἠσέβουν. Προέτρεπον τὸν λαὸν νὰ προτιμήσῃ τοὺς νήφοντας τῶν μεθυόντων, καὶ τοὺς εὖ φρονοῦντας τῶν νοῦν οὐκ ἐχόντων καὶ τοὺς ἐκ τῆς ἰδίας οὐσίας αὐτῷ λειτουργοῦντας τῶν τὰ τῆς πόλεως διανεμομένων, καὶ τῆς προτροπῆς μου ταύτης ἐπιλανθανόμενος εἰς τὰ ὕπατα τῆς πολιτείας ἀξιώματα ἀνεβίβαζον μεθ’ ὑμῶν τοὺς μεθύοντας, τοὺς νοῦν οὐκ ἔχοντας, τοὺς τὰ τῆς πόλεως, διανεμομένους, οἷς οὐδεὶς ἂν οὐδὲν τῶν ἰδίων ἐπιτρέψειεν. Ἐδίδασκον τῷ λαῷ νὰ προτιμήσῃ τὴν χρηστήν του πενίαν τοῦ φαύλου πλούτου καὶ τὸν ἔντιμον θάνατον τῆς ἀτίμου ζωῆς τοῦ δούλου, καὶ τοῦ διδάγματος τούτου ἐπιλήσμων γενόμενος προετίμων τὸν φαῦλον πλοῦτον τῆς χρηστῆς πενίας καὶ τὴν ἄτιμον ζωὴν τοῦ δούλου τοῦ ἐντίμου θανάτου, μὴ ῥαπίζων κατὰ πρόσωπον τοὺς τὰ δημόσια κλέπτοντας καὶ τοὺς τὴν πατρίδα τυραννοῦντας. Νάννοι υἱοὶ γιγάντων πατέρων, ἀκούσατε. Ἡμέραν τινὰ τοῦ μηνὸς Μαΐου τοῦ ἔτους 1875 ἐξερχόμενος τῆς οἰκίας μου εἰς τὴν ἀγορὰν ἐτρεπόμην· ὁ ἥλιος ἦτο περὶ τὴν ἀνατολήν του· εἶχον τὴν συναίσθησιν τῆς σμικρότητός μου, ἀλλ’ ἡ σκιά μου, μέγιστον τὸ ἀνάστημα δεικνύουσά με, εἰς ἐγωϊστὴν μετέτρεπε· τὴν ἑσπέραν τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἐκ τῆς ἀγορᾶς εἰς τὴν οἰκίαν μου ἐπανηρχόμην· ὁ ἥλιος ἦτο περὶ τὴν δύσιν του καὶ τὸ αὐτὸ ἔπαθον πάθημα. Ἔξαλλος ἐκ χαρᾶς εἰσέρχομαι ἐν τῇ οἰκίᾳ μου καὶ ἐν τῇ καταστάσει ταύτῃ διατελῶν ἐμακάριζον τὴν πατρίδα, διότι ἐν ἐμοὶ αὕτη τέλος εὑρίσκει τὸν γίγαντά της. Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ εἰς τὴν πολιτικὴν κονίστραν ἀναστρέφομαι, καὶ ἀντιπρόσωπος τοῦ λαοῦ ἀναδεικνύομαι, καὶ τὴν πατρίδα ἐκ δούλης εἰς ἐλευθέραν, ἐκ μικρᾶς εἰς μεγάλην, ἐκ κακοδαίμονος εἰς εὐδαίμονα νὰ μετατρέψω προσφέρομαι. Ὁ ἐγωϊσμός μου μετὰ μικρὸν ἀπηνῶς ἐτιμωρήθη, καὶ ἡ χαρά μου εἰς μεγίστην λύπην μετετράπη. Ἐκεῖ, ἐν τῷ παλαιῷ βουλευτηρίῳ, ἔδιδον δίκην τῶν πράξεών των ὑπουργοὶ, ἀσυστόλως καὶ ἀναιδῶς τοὺς νόμους τῆς πολιτείας παραβιάσαντες· μετέβαινον διὰ νὰ πεισθῶ, ὅτι οὐδεὶς ἀτιμωρητὶ παραβαίνει τούτους· ὁ ἥλιος ἦτο εἰς τὴν μεσημβρίαν. Φίλος μού τις ἐκάλεσέ με, ἐστράφην πρὸς αὐτὸν, ἀλλ’ ἀμέσως κατελήφθην ἐξ ἀπελπισίας· εἶχον παρατηρήσει τὴν σμικρότητα τῆς σκιᾶς μου καὶ ἀνέκραξα «ἀτυχῆ νάννε»! Σεῖς οἱ φοβούμενοι τὸν καύσονα, οἱ περιπατοῦντες περὶ τὴν ἀνατολὴν καὶ τὴν δύσιν τοῦ ἡλίου, οἱ συλλαβόντες ἐκ τοῦ μεγαλείου τῆς σκιᾶς σας τὴν ἰδέαν τοῦ γίγαντος, τολμήσατε νὰ ἐξέλθητε τῶν οἰκιῶν σας περὶ τὴν μεσημβρίαν, παρατηρήσατε τὴν σκιάν σας καὶ θὰ κατανοήσητε τὴν σμικρότητα τῆς διανοίας σας, τὴν σμικρότητα τῆς καρδίας σας, τὴν σμικρότητα τοῦ ἀναστήματός σας! Τοιοῦτοι νάννοι, ὡς ὑμεῖς, τιθέμενοι ὁ εἷς ἐπὶ τοῦ ἄλλου κατὰ ἑκατοντάδας μυριάδων δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ ἀναβιβασθῆτε μέχρι τοῦ γίγαντος καὶ μάλιστα γίγαντος ἀδόλου καὶ ἁγνοῦ πατριωτισμοῦ. Τίς ἐξ ἡμῶν τῶν νάννων υἱῶν τῶν γιγάντων πατέρων μας Ζαΐμη, Μπότσαρη, Μιαούλη, Ἀνδρούτσου, Καραΐσκου, Κολοκοτρώνη θὰ λάβῃ τὸ θράσος ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι δὲν ψεύδει τὴν γέννησίν του; Εὐγενὴς φιλοδοξία, ἡ φιλοδοξία τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων οἵτινες ἐπιδιώκουσι τὴν κυβέρνησιν καὶ τὴν διοίκησιν τῆς αὑτῶν πατρίδος πρὸς τὴν ἐλευθερίαν πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν, πρὸς τὸ μεγαλεῖον αὐτῆς. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν τοιοῦτοι εὐγενεῖς φιλόδοξοι, τοιούτους εὐγενεῖς σκοποὺς ἐπιδιώκοντες; Ἀπαντήσατε σεῖς, ἐπὶ τὰ πράγματα ἐρειδόμενοι. Τρεῖς αἱ κατηγορίαι τῶν φιλοδόξων. Ἡ πρώτη περιλαμβάνει τοὺς φιλοδόξους ἐκείνους, οἵτινες ἐπιδιώκουσι τὴν ἐπὶ πάντας ἀπεριόριστον ἐπίδρασιν αὑτῶν, πρὸς πλήρωσιν τῶν ἐγωϊστικῶν τάσεών των καὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῖς. Ἡ φιλοδοξία αὕτη ἡ πλέον βάναυσος, ἡ πλέον ἄνανδρος τυγχάνει οὖσα· εἶναι ἡ φιλοδοξία τῶν ἀνθρώπων, περὶ ὧν σοφὸς Ἰταλὸς λέγει ὅτι εἰσὶ «uomini di calcolo e di cuore arido». Ἡ δευτέρα περιλαμβάνει τοὺς φιλοδόξους ἐκείνους, οἵτινες ἐπιδιώκουσι διὰ πάντων τῶν μέσων τὴν ἐπὶ πάσης τῆς ἀνθρωπότητος κυριαρχίαν τῆς αὑτῶν πατρίδος. Ἡ φιλοδοξία αὕτη εὐγενεστέρα τῆς πρώτης, ἀλλ’ οὐχὶ ἧττον ἄδικος αὐτῆς, διότι προσβάλλει τὴν κυριαρχίαν τῶν λαῶν καὶ παραγνωρίζει τὸν προορισμὸν τοῦ ἐλευθέρου ἀνθρώπου. Ἡ τρίτη περιλαμβάνει τοὺς φιλοδόξους ἐκείνους, οἵτινες ἔχοντες ὡς δόγμα «πάντες οἱ λαοὶ ὑπὲρ πάντων τῶν λαῶν, ἕκαστος λαὸς ὑπὲρ πάντων τῶν λαῶν καὶ πάντες οἱ λαοὶ ὑπὲρ ἑκάστου λαοῦ» διὰ τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς δικαιοσύνης ἐπιδιώκουσι τὴν ἐλευθερίαν, τὴν εὐδαιμονίαν, τὸ μεγαλεῖον τῆς αὑτῶν πατρίδος. Ἡ φιλοδοξία αὕτη, ἡ ἐπιδιώκουσα τὴν πραγμάτωσιν τοῦ ὡραίου καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, ἱερὰ, ἁγία, εὐγενής ἐστί. Εὐτυχεῖς καὶ εὐδαίμονες οἱ λαοὶ οἱ τοιούτων ὑψιπετῶν ἀετῶν, ἀναβαινόντων τὰ εἰς ἄλλους δυσανάβατα ὕψη, εὐμοιροῦντες! Τρισδύσμοιρος δὲ καὶ τρισκακοδαίμων ἡ τάλαινα Ἑλλάς, ἡ εὐμοιροῦσα φιλοδόξων ἐγωϊστῶν, κερδοσκόπων, ἀναξίων υἱῶν τῶν εὐγενῶν καὶ μεγάλων αὑτῶν πατέρων! Μὴ ἀγανακτήσητε, Κύριοι, κατὰ τῶν λόγων μου· φάρμακον οὗτοι δραστικὸν, θεραπεῦσον τὰς νοσούσας καὶ πονηρῶν ἐπιθυμιῶν γεμούσας ψυχὰς ὑμῶν. Ὅπως σὺ ἰατρὲ, Κύριε Λομβάρδε, ἡμέραν τινὰ θὰ προσκληθῇς ἴσως νὰ θεραπεύσῃς οὐχὶ τὸ νοσῶδες σῶμά μου, ἀλλὰ τὴν αἱμοσταγῆ ἐξ ὀδύνης δημοκρατικὴν καρδίαν μου, οὕτω ἤδη κἀγὼ πειρῶμαι τὴν θεραπείαν τῆς νοσούσης ψυχῆς σου (γέλως). Δυστυχὴς ὁ νεανίας ἐκεῖνος, ὅστις νέος, ὡραῖος, ἔντιμος, πλούσιος, εὐφυὴς, ὑγιὴς, ἀλλ’ ἄπειρος τῶν σκοπέλων τοῦ κόσμου, ἀτενίζει ὡραίαν τὴν μορφὴν ἑταίραν, αἰσθάνεται ἐν τῇ καρδίᾳ του παλμὸν ἐρωτικὸν, πιστεύει αὐτὴν ἰσάγγελον καὶ παραδίδεται ψυχῇ τε καὶ σώματι εἰς τὰς ἀγκάλας αὐτῆς! Γέρων, εἰδεχθὴς, ἄτιμος, πένης, ἀφυὴς, φθισικὸς μετὰ μικρὸν ἀποπέμπεται καὶ ἐν τῷ τάφῳ σύσσωμος κατέρχεται, ἄγνωστος πρὸς ἑαυτὸν, ξένος πρὸς τοὺς ἄλλους, μὴ δυνάμενος ἄνευ ἐρυθήματος κατὰ τὰς τελευταίας τοῦ βίου του στιγμὰς νὰ μνησθῇ τοῦ παρελθόντος του! Ἀτυχὴς ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος, ὅστις ἐνάρετος, δίκαιος, φιλόπολις, ἀτενίζει τὴν ἐξουσίαν, τὴν φύσιν ὁμοίαν τῇ ἑταίρᾳ ἔχουσαν, καὶ καταλαμβάνει ταύτην! Φαῦλος, ἄδικος, προδότης μετὰ μικρὸν καταλιμπάνεται ὑπ’ αὐτῆς, οὐδένα ἀνερυθριάστως τολμῶν ν’ ἀτενίσῃ. Ἡμεῖς πάντες ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ οὐχὶ περὶ τῶν συμφερόντων τῇ Πατρίδι καὶ περὶ παρασκευῶν καὶ παρατάξεων, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐξουσίας μανιωδῶς ἐρίζομεν. Αἱ Ἀθῆναι καὶ ἡ Σπάρτη, περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς θαλάττης ἐρίζουσαι, κατεστράφησαν, καὶ σὺν αὐταῖς ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνισμὸς, δουλεύων ἀτίμως προχθὲς μὲν τοῖς Ῥωμαίοις, χθὲς δὲ ἄλλοις τυράννοις, σήμερον δὲ αἱμοχαρέσι τυράννοις, τοῖς Τούρκοις, καὶ αὔριον ἄλλοις, φοβερωτέροις τοῖς πρώτοις, χρωμένοις τῷ χριστιανισμῷ καὶ τῇ ἐλευθερίᾳ, ὅπως ἡ φαύλη ἑταίρα τῇ ἀρετῇ. Ὁ γέρων Ἰσοκράτης, ὁ ἁγνὸς τῆς μεγάλης δημοκρατικῆς πολιτείας τῶν Ἀθηναίων πολίτης, ὁ μετὰ τὴν ἐν Χαιρωνείᾳ ἧτταν, ἕνεκεν τῆς πρὸς τὴν Πατρίδα λατρείας του καὶ τοῦ πρὸς τὴν ἐλευθερίαν ἔρωτός του, ἀποκαρτερήσας, περὶ τῆς ἔριδος ταύτης κρίνων, οὕτως ἀποφαίνεται· «διὰ μὲν γὰρ τὴν κατὰ γῆν ἡγεμονίαν καὶ τὴν εὐταξίαν καὶ τὴν καρτερίαν τὴν ἐν αὐτῇ μελετωμένην ῥᾳδίως τῆς κατὰ θάλατταν δυνάμεως ἐπεκράτησαν, διὰ δὲ τὴν ἀκολασίαν τὴν ὑπὸ ταύτης τῆς ἀρχῆς αὐτοῖς ἐγγενομένην ταχέως κἀκείνης τῆς ἡγεμονίας ἀπεστερήθησαν· οὐ γὰρ ἔτι τοὺς νόμους ἐφύλαττον, οὓς παρὰ τῶν προγόνων παρέλαβον, οὐδ’ ἐν τοῖς ἤθεσιν ἔμενον οἷς πρότερον εἶχον, ἀλλ’ ὑπολαβόντες ἐξεῖναι ποιεῖν αὐτοῖς, ὅ,τι ἂν βουληθῶσιν, εἰς πολλὴν ταραχὴν κατέστησαν· οὐ γὰρ ᾔδεσαν τὴν ἐξουσίαν, ἧς πάντες εὔχονται τυχεῖν, ὡς δύσχρηστός ἐστιν, οὐδ’ ὡς παραφρονεῖν ποιεῖ τοὺς ἀγαπῶντας αὐτὴν, οὐδ’ ὅτι τὴν φύσιν ὁμοίαν ἔχει ταῖς ἑταίραις ταῖς ἐρᾶν μὲν αὑτῶν ποιούσαις, τοὺς δὲ χρωμένους ἀπολυούσαις». «Καί τοι φανερῶς ἐπιδέδεικται ταύτην ἔχουσα τὴν δύναμιν. τοὺς γὰρ ἐν πλείσταις ἐξουσίαις γεγενημένους ἴδοι τις ἂν ταῖς μεγίσταις συμφοραῖς περιπεπτωκότας, ἀρξαμένους ἀφ’ ἡμῶν καὶ Λακεδαιμονίων· αὗται γὰρ αἱ πόλεις καὶ πολιτευόμεναι πρότερον σωφρονέστατα καὶ δόξαν ἔχουσαι καλλίστην, ἐπειδὴ ταύτης ἔτυχον καὶ τὴν ἀρχὴν ἔλαβον οὐδὲν ἀλλήλων διήνεγκον, ἀλλ’ ὥς περ προσήκει τοὺς ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἐπιθυμιῶν καὶ τῆς αὐτῆς νόσου διεφθαρμένους, καὶ ταῖς πράξεσι ταῖς αὐταῖς ἐπεχείρησαν καὶ τοῖς ἁμαρτήμασι παραπλησίοις ἐχρήσαντο καὶ τὸ τελευταῖον ὁμοίαις ταῖς συμφοραῖς περιέπεσον· ἡμεῖς τε γὰρ μισηθέντες ὑπὸ τῶν συμμάχων καὶ περὶ ἀνδραποδισμοῦ κινδυνεύσαντες ὑπὸ Λακεδαιμονίων ἐσώθημεν, ἐκεῖνοί τε πάντων αὐτοὺς ἀπολέσαι βουληθέντων ἐφ’ ἡμᾶς καταφυγόντες δι’ ὑμῶν τῆς σωτηρίας ἔτυχον· καὶ τοι πῶς χρὴ τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐπαινεῖν τὴν τὰς τελευτὰς οὕτω πονηρὰς ἔχουσαν; ἢ πῶς οὐ μισεῖν καὶ φεύγειν τὴν πολλὰ καὶ δεινὰ ποιεῖν ἀμφοτέρας τὰς πόλεις ἐπάρασαν καὶ παθεῖν ἀναγκάσασαν;» Ἀλλὰ τίς ἐξ ἡμῶν ἐμελέτησε τὰς κρίσεις καὶ τὰς ἰδέας τοῦ δημοκρατικοῦ τούτου φιλοσόφου; Ἢ τίς ἐξ ἡμῶν καὶ μελετήσας ταύτας σώφρων καὶ φιλόπολις κατέστη; Ἢ τίς ἐξ ἡμῶν δὲν ἔχει τὸν ἄνανδρον ἐγωϊσμὸν νὰ ἐπιδρᾷ ἐπὶ πάντας ἡμᾶς νὰ διοικῇ τὰ τῆς πολιτείας χάριν τῶν αὐτῷ συμφερόντων, αὐτὸς ἐντελῶς ἀνίκανος νὰ διοικῇ τὰ ἴδια; Προτείνατε τῷ τελευταίῳ τῶν βουλευτῶν, ἐμοὶ, «ἀναδέχεσαι νὰ κυβερνήσῃς τὴν πατρίδα κατὰ τὰς ἐκτάκτους καὶ σπουδαίας ταύτας περιστάσεις τῆς Ἀνατολῆς; ἀναδέχεσαι νὰ σοὶ ἐμπιστευθῶμεν δύω, τρία δισεκατομμύρια πρὸς διοργάνωσιν στρατῶν καὶ στόλων καὶ πρὸς παρασκευὴν καὶ παράταξιν αὐτῶν;» Ἐγωϊστὴς, μικρὸς καὶ ἄνανδρος, θ’ ἀπαντήσω ὑμῖν καταφατικῶς. Προτείνατε ἄλλῳ τινὶ συναδέλφῳ, ἐμοῦ σοφωτέρῳ, «ἡ Ἑλλὰς ἀνάγκην μεγίστην ἔχει ἑνὸς Μάρκου Αὐρηλίου, ἑνὸς Σεβήρου, ἑνὸς Γορδιανοῦ· ἐν σοὶ ἀναγνωρίζομεν τὴν ἀρετὴν, τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν φιλοπατρίαν ἐκείνων· δέχεσαι τὸ στέμμα τῆς Ἑλλάδος; κρατεῖς τὸ σκῆπτρον αὐτῆς;» Ἐγωϊστὴς ὡς ἐγὼ, μικρὸς ὡς ἐγὼ, ἄνανδρος ὡς ἐγὼ, καταφατικῶς ἀπαντήσει ὑμῖν. Θέσατε τὴν χεῖρα ἐπὶ τὴν καρδίαν, καὶ ἂν αὕτη ἔχῃ ἔτι παλμούς τινας εὐγενεῖς θὰ σᾶς ἀπαντήσῃ, ὅτι μεγάλας τῇ στιγμῇ ταύτῃ ἀποκαλύπτω ἀληθείας, ἃς οὐδεὶς ὁ τολμήσων ἀποκροῦσαι. Εἶναι τομαὶ καὶ καύσεις τοῦ ἰατροῦ τοῦ πειρωμένου καὶ ν’ ἀπαλλάξῃ ἡμᾶς τῶν ἀλγηδόνων, καὶ νὰ θεραπεύσῃ τὸ ὄζον τραῦμα ἡμῶν, ὅπερ καὶ τοὺς προσφιλεστέρους ἡμῖν ἀπομακρύνει ἐξ ἀηδίας καὶ ναυτίας. Ἐάν τις, Κύριοι, μήπω συνδιεφθαρμένος ἡμῖν, ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ εἰσέλθῃ καὶ παρατηρήσῃ μετὰ προσοχῆς τὰ πρὸ τοσούτου χρόνου τελεσθέντα καὶ ἔτι τελούμενα, θὰ ὑπολάβῃ ἡμᾶς ἢ παράφρονας καὶ μαινομένους, ἀξίους παραπομπῆς ἐν τῷ φρενοκομείῳ τῆς Νεαπόλεως ἢ τῆς Κερκύρας, ἢ μεγίστους ἐγκληματίας, ἀξίους τῆς μεγίστης τιμωρίας. Ἐν τούτοις ἡμεῖς τολμῶμεν νὰ ἐνασμενιζώμεθα ἐπὶ τοῖς ἔργοις τῶν πατέρων ἡμῶν καὶ φιλοτιμούμεθα νὰ καλῶμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπογόνους τοῦ Φωκίωνος καὶ τοῦ Περικλέους, τοῦ Ζαΐμη καὶ τοῦ Κουντουριώτη; τοῦ Μιαούλη καὶ τοῦ Καραΐσκου καὶ τῶν λοιπῶν ἀθανάτων! Ἡμεῖς υἱοὶ τῶν ἀθανάτων ἐκείνων!! Παράδοξον θέαμα παριστῶμεν ἡμεῖς ἰδίᾳ οἱ τρεῖς δημοκρατικοὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἀπό τινος χρόνου. Εἷς ἀκρότατος δημοκρατικὸς, ὁ κύριος Φιλήμων, μ’ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς διανοίας του καὶ μ’ ὅλον τῆς ψυχῆς του τὸν σθένος, συμβουλεύει τὴν ἕνωσιν τῶν κομμάτων καὶ πειρᾶται νὰ πείσῃ ταῦτα εἰς συμμαχίαν. Ὁ ἐχθρὸς, ἰσχυρίζεται, εἶναι ἐπὶ θύραις· ὁ κίνδυνος μέγας, φοβερός· οὐ μόνον ἡ λεγομένη ἐλευθέρα, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ δούλη Ἑλλὰς, τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων διατρέχει καὶ εἰς χεῖρας ἄλλου δεσπότου, φρικωδεστέρου τοῦ πρώτου, περιέρχεται. Ἐπιλανθάνεται πρὸς τίνας τὴν ἕνωσιν συμβουλεύει καὶ τίνας εἰς συμμαχίαν προτρέπει; Τὴν ἕνωσιν συμβουλεύει πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἡνώθησαν χάριν τῆς καταλήψεως τῆς ἀρχῆς καὶ οἵτινες ἕνεκεν αὐτῆς διῃρέθησαν. Εἰς συμμαχίαν προτρέπει ἐκείνους, οἵτινες χάριν τῶν ἑαυτοῖς συμφερόντων συνεμάχησαν καὶ ἕνεκεν τῶν αὐτῶν συμφερόντων διέσπασαν τὴν συμμαχίαν των. Μὴ ἐπικαλεῖται ὁ φίλος μου καὶ ἐμὸς δημοκρατικὸς ἑταῖρος κ. Φιλήμων τὴν συμμαχίαν τοῦ δικαίου Ἀριστείδου καὶ τοῦ μεγάλου στρατηγοῦ καὶ ναυάρχου Θεμιστοκλέους. Ἐκεῖνοι ἦσαν πολῖται μεγάλης δημοκρατικῆς πολιτείας, καὶ ὁ μὲν ἀνεγνώριζεν ἐν τῷ Ἀριστείδῃ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν φιλοπατρίαν, ὁ δὲ ἐν τῷ Θεμιστοκλεῖ τὴν μεγαλοφυΐαν καὶ τὴν ἔκτακτον στρατιωτικὴν ἱκανότητα. Τίνες οἱ σήμερον Ἀριστεῖδαι καὶ Θεμιστοκλεῖς; Μνήσθητι, φίλτατε φίλε, τοῦ παρελθόντος τῆς πατρίδος μας, μνήσθητι τῶν συμμαχιῶν καὶ τῶν ἐκ τούτων ἀσχημιῶν καὶ μὴ ἐπίμενον εἰς τὰς περὶ ἑνώσεως συμβουλὰς καὶ τὰς περὶ συμμαχίας προτροπάς. Πάντες γινώσκομεν τὴν ἱστορίαν τῆς γενέσεως τῶν ἐν τῇ Βουλῇ κομμάτων, οὐδεὶς δὲ ἀγνοεῖ τὰς ἐκ τῆς κοινῆς ἑνώσεως καὶ συμπράξεως τῶν κομμάτων τούτων ὀλεθρίας συνεπείας. Οὐδεὶς τῶν ἀρχηγῶν τῶν σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ διακρινομένων ἀπ’ ἀλλήλων κομμάτων ἦτο πρό τινων ἐτῶν ἀρχηγός. Ἕκαστος τούτων ὑπῆρξεν ὀπαδὸς ἄλλου ἀρχηγοῦ, ἀλλὰ πάντες ἐκ περιτροπῆς ἀπηρνήσαντο τοὺς ἀρχηγούς των, εἴτε διότι εἶχον τὸν ἐγωϊσμὸν αὐτοὶ ὡς ἀρχηγοὶ νὰ κυβερνήσωσι τὴν Ἑλλάδα, εἴτε διότι διεφώνησαν πρὸς τοὺς ἀρχηγούς των. Ὁ φίλος μου κύριος Κουμουνδοῦρος δὲν εἶχεν ἀρχηγὸν τὸν μέγαν πατριώτην, τὸν ἀτρόμητον πυρπόλον Κανάρην; Ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἀνέτρεψεν αὐτὸν καὶ ἐγένετο αὐτὸς ἀρχηγὸς, διότι ἀνεγνώριζε μὲν ἐν τῷ Κανάρῃ τὸν μέγαν πατριώτην, τὸν ἀτρόμητον υἱὸν τοῦ θανάτου καὶ τοῦ πυρὸς, ἀλλ’ ἐθεώρει, καὶ δικαίως, αὐτὸν ἀνίκανον μὲν πρὸς διοίκησιν τῶν τῆς πολιτείας, ἱκανὸν δὲ πρὸς διοίκησιν στόλων. Ὁ φίλος μου καὶ ἄχρι τοῦδε πολιτικὸς ἀρχηγός μου κύριος Δεληγεώργης δὲν εἶχεν ἀρχηγὸν τὸν κ. Βούλγαρην; Ὁ κ. Δεληγεώργης κατέλιπε τὸν κ. Βούλγαρην, διότι ἐν αὐτῷ ἐμίσησε τὸν ἐχθρὸν τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν καὶ τὸν παραβάτην τῶν νόμων. Ὁ φίλος μου κ. Τρικούπης δὲν εἶχεν ἀρχηγὸν τὸν κ. Κουμουνδοῦρον; Ὁ κ. Τρικούπης δὲν συνεκυβέρνησε μετὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου τὴν Ἑλλάδα καὶ δὲν ἐνέβαλε μετὰ τῶν κ.κ. Λομβάρδου καὶ Πετιμεζᾶ εἰς τὴν διάνοιαν τοῦ κ. Κουμουνδούρου τὴν ἰδέαν τῆς πολιτικῆς τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου καὶ τῆς ἐξεγέρσεως τῆς Ἀνατολῆς πάσης; Ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἀπηρνήσατο τὸν κ. Κουμουνδοῦρον; Δὲν ἐσχημάτισεν ἴδιον κόμμα, τὸ τῶν φιλελλήνων ἢ τῶν ὑπερκαθημένων καλούμενον; Ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Βουλῆς κ. Ζαΐμης δὲν εἶχεν ἀρχηγὸν ἄλλοτε μὲν τὸν κ. Βούλγαρην, ἄλλοτε δὲ τὸν κ. Δεληγεώργην, καὶ ἄλλοτε ἀμφοτέρους. Ὁ κ. Ζαΐμης ἀπηρνήσατο πάντας, διότι ἐπίστευεν ὅτι μόνος αὐτὸς ἀπέναντι πάντων ἠδύνατο νὰ κυβερνᾷ καλῶς τὴν Ἑλλάδα, ἐπιλαθόμενος ὅτι καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν νάννος υἱὸς γίγαντος πατρὸς τυγχάνει ὢν (γέλως). Καὶ τέλος ὁ φίλος μου κ. Δηλιγιάννης δὲν εἶχεν ἀρχηγὸν τὸν κ. Ζαΐμην; Ὁ κ. Δηλιγιάνης, διαφωνήσας πρὸς τὸν ἀρχηγόν του, κατέλιπεν αὐτὸν καὶ ἴδιον ἐσχημάτισε κόμμα. Τί δὲ πάντες οὗτοι διεπράξαντο κατ’ ἐμὲ, κατεπράξαντο κατὰ τὸν φίλον μου κύριον Μίλησην, ἄχρι τοῦδε; Ἔλυσαν τὰ δεσμὰ τῶν δούλων ἀδελφῶν των; Κατέστησαν σεβαστοὺς τοὺς τῆς πολιτείας Νόμους; Ἐπεδίωξαν τὴν τιμωρίαν τῶν παραβατῶν τῶν Νόμων τούτων; Ἂς ἀπαντήσῃ ὁ φίλος μου κύριος Φιλήμων, ὁ τὴν ἕνωσιν πάντων τούτων συμβουλεύων, ὁ πρὸς τὴν συμμαχίαν αὐτοὺς προτρέπων. Πάντες προβάλλουσιν ἀπό τινος χρόνου παρασκευὰς καὶ παρατάξεις στρατῶν καὶ στόλων, ἀλλ’ ἅπαντες καταλήγουσιν εἷς εἰς παρασκευὴν καὶ παράταξιν. Μεγίστη ὅμως διαφορὰ μεταξὺ παρατάξεων καὶ παρατάξεως, παρασκευῶν καὶ παρασκευῆς. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν εἴχετε τὴν εὐτυχίαν ν’ ἀναγνώσητέ ποτε τὸν κατὰ Κτησιφῶντος λόγον τοῦ μεγάλου ῥήτορος τῆς Ἀθηναϊκῆς πολιτείας Αἰσχίνου ἀναμφιλέκτως γινώσκετε τὴν διαφοράν. Παρασκευὴν καὶ παράταξιν προβάλλομεν πάντες πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀναῤῥήσεως καὶ τῆς καταῤῥήσεως τῶν ὑπουργείων καὶ πρὸς κατάληψιν τῆς προσφιλεστάτης ἡμῖν ἐξουσίας.

§22ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ὁ κύριος Σωτηρόπουλος πταίει. (Γέλως).

§23ΧΟΪΔΑΣ. Ὁ κύριος Σωτηρόπουλος δὲν εἶναι ἀρχηγὸς κόμματος. Ἴσως καὶ οὗτος ἡμέραν τινὰ, ἐὰν ἀπεκδυθῇ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον καὶ ἐνδυθῇ νέον, γενήσεται ἀρχηγὸς, διότι καὶ νοὸς, καὶ ἱκανότητος καὶ πείρας μακρᾶς εὐμοιρεῖ.

§24ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω τοιαύτην ἀξίωσιν. Ἀφήσατέ με (γέλως).

§25ΧΟΪΔΑΣ. Πρό τινος χρόνου συνεμάχησαν τρεῖς ἀρχηγοὶ ἀντιθέτων ἰδεῶν, ἀντιθέτων φρονημάτων, πρὸς σωτηρίαν τῆς τότε κινδυνευούσης πατρίδος, τῶν σφαγιαζομένων ἐλευθεριῶν της καὶ τῶν ἀναιδῶς καὶ ἀσυστόλως παραβιαζομένων ὑπὸ ἐπιόρκων, μωρῶν, ἀμαθῶν ἀρχόντων νόμων της. Ἐνίκησαν, τοῦ λαοῦ ἡγουμένου· ἀλλὰ μετὰ τὴν νίκην καὶ τὴν ὑπὸ τοῦ ἑνὸς τούτων κατάληψιν τῆς ἐξουσίας ἡ συμμαχία διεσπάσθη, ἡ ἕνωσις διελύθη εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθη. Ὁ φίλος μου κύριος Φιλήμων εὐελπιστῶ, ὅτι μετὰ τὴν ὑπόμνησιν τῆς πικρᾶς, ἀλλ’ ἀληθοῦς ταύτης ἱστορίας, δὲν θὰ ἐμμείνῃ εἰς τὴν συμβουλὴν τῆς ἑνώσεως καὶ τὴν προτροπὴν πρὸς συμμαχίαν. Ἕτερος ἄκρος δημοκρατικὸς, ὁ φίλος καὶ συμπολίτης μου κύριος Λομβάρδος, παρερχόμενος ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἀποκρούει μετ’ ἀγανακτήσεως, καὶ δικαίως, τὰς προβαλλομένας ἑνώσεις καὶ συμμαχίας, ἀλλ’ ἐν τῇ ἀγανακτήσει του ταύτῃ, ἐπιλανθανόμενος τῆς ἱστορίας τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, πειρᾶται νὰ καταδείξῃ τοὺς πλείστους ἡμῶν τῶν ἀντιπροσώπων ὡς προϊὸν οὐχὶ ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ τῆς ἐπ’ αὐτὸν σπουδαίας ἐπιδράσεως τῆς τριπλῆς συμμαχίας. Τίς θὰ τολμήσῃ ν’ ἀρνηθῇ τὸν σεβασμὸν πρὸς τοὺς νόμους τῆς πατρίδος τῆς μερίδος ἐκείνης τῶν φιλλελήνων, τῶν πέμπτων, τῶν ὑπερκαθημένων; Ἐγὼ πρῶτος ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω καὶ τὸν σεβασμὸν πρὸς ἑαυτοὺς καὶ τὸν σεβασμὸν πρὸς τοὺς νόμους, καὶ τὸν σεβασμὸν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψήφου τοῦ πολίτου. Ἀλλὰ, διότι τοιοῦτον σεβασμὸν ἐπεδείξατο ὡς Κυβέρνησις τῆς πατρίδος μας, νομίζει, ὅτι δικαιοῦται νὰ ἐλέγχῃ ἡμᾶς ὡς προϊὸν τῆς τριπλῆς συμμαχίας καὶ οὐχὶ τῆς ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ; Ὁ φίλος μου κύριος Λομβάρδος τοιαῦτα φρονῶν ἁμαρτάνει! Πάντες οἱ ἀντιπρόσωποι, οἱ συνελθόντες ἐν τῷ βουλευτηρίῳ τούτῳ, ἐσμὲν τῆς ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ ἀντιπρόσωποι. Ποῦ εἶναι ὁ κύριος Ζαΐμης;

§26ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἔφυγε.

§27ΧΟΪΔΑΣ. Ποῦ εἶναι ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος;

§28ΤΙΝΕΣ. Ἔφυγε.

§29ΧΟΪΔΑΣ. Ποῦ εἶναι ὁ κ. Δεληγεώργης;

§30ΤΙΝΕΣ. Ἔφυγε...

§31ΧΟΪΔΑΣ. Ἂς μοὶ εἴπωσι πάντες οὗτοι, τίνα τούτων ἐξευτελίσθην ἐγὼ νὰ παρακαλέσω νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς μου ἐν τῇ πατρίδι μου Κεφαλληνίᾳ; Ἢ τίς τούτων ἀκραδάντως, ὡς ἐγώ, πιστεύει, ὅτι διὰ τῆς δημοκρατίας καὶ ἐν μόνῃ τῇ δημοκρατίᾳ θὰ μορφωθῇ ἡ ψυχὴ τοῦ πολίτου Ἕλληνος, θὰ ἀναπτυχθῇ ἡ διάνοιά του, καὶ ἡ πατρίς μας μεγάλη, εὐδαίμων, ἐλευθέρα θὰ καταστῇ; Οὐδεὶς τούτων ἠράσθη τῆς μεγάλης δημοκρατικῆς πολιτείας τῶν Ἀθηναίων, τῆς παραγωγοῦ τῆς ἀναβιβάσεως τοῦ πλάσματος, τοῦ ἀνθρώπου, ἄχρι τοῦ πλάστου αὐτοῦ, τοῦ θεοῦ, καὶ τῆς δημιουργοῦ τῶν ἀθανάτων ἐκείνων πολιτικῶν, στρατηγῶν, σοφῶν, ἐναρέτων, δικαίων πολιτῶν. Πάντες εἰσὶ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος θιασῶται. Καὶ τοιοῦτοι ὄντες ἠδύναντο ἐμὲ, ἁγνὸν καὶ ἄδολον δημοκρατικὸν, νὰ ὑποστηρίξωσι; Δύναταί τις εἰπεῖν ὅτι ἠδύναντο, διότι ἐκ τῶν προτέρων ἐγίνωσκον, ὅτι καὶ τὸν φίλον μου κ. Λομβάρδον καὶ ἐμὲ δι’ ὡραίων λόγων καὶ μεγάλων πατριωτικῶν ὑποσχέσεων ἤλπιζον νὰ καταστήσωσιν ὀπαδοὺς καὶ δούλους τῶν κομμάτων, ὧν οὗτοι ἡγοῦνται. Καὶ μὴ δὲν κατέστημεν καὶ ἐκεῖνος καὶ ἐγὼ, ἄκροι δημοκρατικοὶ, ὀπαδοὶ συνταγματικῶν κομμάτων καὶ συνταγματικῶν ἀρχηγῶν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ; Ὁ Πανάρετος, ὁ Ἀντύπας, ὁ Φλωριᾶς, ὁ Καβαλλιεράτος, ὁ Ξυδιᾶς, ὁ Ἰακωβάτος καὶ πλεῖστοι ἄλλοι ἦσαν ὀπαδοὶ τῆς τριπλῆς συμμαχίας; Οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ζακύνθου, τῆς Κερκύρας, τῆς Λευκάδος, οὐκ εἰσὶν ἀντιπρόσωποι τῆς ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ; Ἀπαντήσατε τῷ κυρίῳ Λομβάρδῳ σεῖς οἱ Ἀργεῖοι, οἱ Ναυπλιεῖς, πάντες οἱ ἐκπροσωποῦντες τὴν ἐλευθέραν λεγομένην Ἑλλάδα, ἐὰν ὀφείλητε διὰ τὴν ἐκλογήν σας χάριτας τῇ τριπλῇ συμμαχίᾳ.

§32ΤΙΝΕΣ. Κανεὶς δὲν πρεσβεύει τοῦτο.

§33ΧΟΪΔΑΣ. Ἀπαντῶ τῷ κυρίῳ Λομβάρδῳ, κατηγοροῦντι ἡμῶν ὡς ἀντιπροσώπων οὐχὶ ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ, καὶ ἐρωτῶ αὐτὸν τίσι μέσοις ἡ τριπλῆ συμμαχία ἐχρήσατο πρὸς ἀνάδειξιν ἡμῶν ὡς ἀντιπροσώπων; Φαύλοις ἢ ἠθικοῖς; Ἀναμφιλέκτως ἠθικοῖς. Ἀλλὰ τότε τί πταίομεν ἡμεῖς, ἐὰν ὁ λαὸς, ἀποδεξάμενος τὰς ἰδέας καὶ τὰς συστάσεις τῆς συμμαχίας ταύτης ὡς ὀρθὰς καὶ λογικὰς ἐξελέξατο ἡμᾶς ἀντιπροσώπους; Ἄκουσόν μου, φίλτατε ὁμόφρων κύριε Λομβάρδε, ὅπως ἤκουον μετὰ πολλῆς τῆς προσοχῆς σοῦ λέγοντος, καὶ ζωογόνει με διὰ τοῦ δημοκρατικοῦ βλέμματός σου. Ἀξία ὑπολήψεως καὶ τιμῆς ἡ κυβέρνησις τοῦ κυρίου Τρικούπη, ἡ ἐκλογὰς ἐλευθέρας, ἀδόλους, ἐνεργήσασα· ἀλλὰ τίς ν’ ἀρνηθῇ δύναται τῷ κυρίῳ Κουμουνδούρῳ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἐκλογῶν; Οὐκ εἰμὶ, οὐδ’ ἔσομαι πολιτικὸς φίλος τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου καὶ δὲν πιστεύω νὰ παρεξηγηθῶσιν οἱ ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν ἐρειδόμενοι λόγοι μου. Τίς δὲν θὰ ὁμολογήσῃ ὅτι ὁ κύριος Ζαΐμης ἐνήργησεν ἐκλογὰς ἐλευθέρας; Ἐὰν ὑπάρχῃ ὁ ἀντιλέγων παρελθέτω ἐπὶ τὸ βῆμα. Ἀλλὰ τέλος τίς ὁ ἀντιλέξων, ὅτι ὁ κύριος Δεληγεώργης ἐσεβάσθη τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψήφου;

§34ΡΑΛΛΗΣ. Τίς θ’ ἀρνηθῇ ὅτι ὁ Βούλγαρης ἐνήργησεν ἐλευθέρας ἐκλογάς; διὰ νὰ τελειώσωμεν!

§35ΧΟΪΔΑΣ. Διατί ταράττεσθε, κύριε Ῥάλλη. Ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἐγὼ ἄχρι τοῦ ψεύδους ἐξευτελίζομαι, καταδείξατε διὰ γεγονότων τοῦτο.

§36ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν δυσανασχετοῦν διὰ τοῦτο, ἀλλὰ μηδὲν ἄγαν.

§37ΧΟΪΔΑΣ. Ὅπως ὁ κύριος Ῥάλλης ἀσμένως ἀποδέχεται τὸν δίκαιον ἔπαινον δι’ ἑαυτὸν καὶ τὴν μερίδα του, οὕτω πρέπει νὰ μὴ ἀποκρούῃ καὶ τοὺς ὑπὲρ τῶν ἄλλων δικαίους ἐπαίνους. Εἰμὶ φίλος τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, ἀλλ’ αὔριον δύναμαι νὰ καταλίπω αὐτὸν, ταττόμενος εἰς τὴν ἐν τῇ Βουλῇ δημοκρατικὴν μερίδα καὶ ἐπιτιμῶν τὰς ἀξίας ἐπιτιμήσεως καὶ ἐπαινῶν τὰς ἀξίας ἐπαίνων πράξεις ἑκάστου. Ὁ τρίτος τῶν δημοκρατικῶν, ἐγὼ, ἀποκρούω τὴν συμβουλὴν πρὸς ἕνωσιν καὶ τὴν προτροπὴν πρὸς συμμαχίαν τοῦ κυρίου Φιλήμονος καὶ οὐδαμῶς ἀποδέχομαι τὴν ἐπὶ βάσεων σαθρῶν στηριζομένην κατηγορίαν τοῦ κυρίου Λομβάρδου κατηγοροῦντος ἡμῶν ὡς ἀντιπροσώπων τῆς τριπλῆς συμμαχίας καὶ οὐχὶ τῆς ἐλευθέρας βουλήσεως τοῦ λαοῦ. Ἐκ τῆς τοιαύτης διαφωνίας τῶν τριῶν δημοκρατικῶν δύνασθε σεῖς οἱ συνταγματικοὶ ἀντιπρόσωποι νὰ κρίνητε περὶ τῆς τῶν ἀμοιβαίων ὑμῶν ἰδεῶν καὶ αἰσθημάτων ἁρμονίας καὶ τῆς ἐκ τῆς ἁρμονίας ταύτης εὐδαιμονίας τῆς Πατρίδος μας. Τοιοῦτο τὸ παρὸν τῆς ταλαίνης Ἑλλάδος καὶ τοιαύτη ἡ κατ’ αὐτοῦ κατηγορία μου, τραχεῖα ὡς ἡ ἀλήθεια καὶ ἀπότομος ὡς ἡ δικαιοσύνη. Ποῖον δὲ τὸ μέλλον τῆς Πατρίδος μας; Καὶ τί ἡμεῖς πάντες ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν; Κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ παρὸν καὶ λαὸς καὶ ἀντιπρόσωποι καὶ Κυβερνήσεις οὐδὲν εἰργάσθημεν ὑπὲρ τῶν τῇ πατρίδι συμφερόντων. Πᾶν τὸ ὑπὸ πάντων ἡμῶν ἐργασθὲν ἐγωϊσμοῦ καὶ ἀτομικοῦ συμφέροντος μεστόν. Καθῆκον καὶ καθῆκον ἱερὸν ἐπιβάλλεται ἡμῖν ἐν τῷ μέλλοντι νὰ μετατρέψωμεν τὴν παρασκευὴν εἰς παρασκευὰς καὶ τὴν παράταξιν εἰς παρατάξεις στρατοῦ καὶ στόλου πρὸς διεκδίκησιν τῶν ἀπαραγράπτων δικαίων ἡμῶν. Συνερχόμενοι μετὰ μικρὸν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ τούτῳ καὶ σωφρονοῦντες, ἂς σπεύσωμεν νὰ παρασκευάσωμεν τὸ Ἔθνος στρατιωτικῶς, διὰ νὰ δυνηθῇ συντεταγμένον ν’ ἀγωνισθῇ τὸν καλὸν ὑπὲρ τῆς Πατρίδος ἀγῶνα ἀπὸ τοῦ Βασιλέως ἄχρι τοῦ τελευταίου πολίτου. Ἐὰν δὲν ρεύσῃ τὸ αἷμα ἡμῶν ἐν τοῖς πεδίοις τῶν μαχῶν, δὲν θ’ ἀναβλαστήσῃ ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν δὲν κοπῇ τὸ νῆμα τῆς ζωῆς ἡμῶν, δὲν θὰ κοπῶσιν αἱ ἁλύσεις τῶν δούλων ἀδελφῶν μας. Ἐὰν ταῦτα ἁγνῶς, ἀδόλως, εἰλικρινῶς πράξωμεν, τὸ μέλλον ἔσται ἄξιον τῶν ἐλπίδων παντὸς φιλαπόλιδος, ἐπιδιώκοντος μίαν, ἐλευθέραν, μεγάλην Ἑλλάδα. Ἐὰν ὅμως καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τὴν αὐτὴν βαδίσωμεν ὁδὸν, ἣν καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ κατὰ τὸ παρὸν, ἡ μὲν Πατρὶς μας ἀπολεσθήσεται, ὁ δὲ κινδυνεύων καὶ πανταχόθεν διωκόμενος Ἑλληνισμὸς θανεῖται. Κατερχόμενος τοῦ βήματος παρακαλῶ θερμῶς ὑμᾶς μὲν νὰ μνησθῆτε τῶν εὐγενῶν καὶ μεγάλων ὑμῶν πατέρων καὶ τῶν μεγίστων αὐτῶν ἔργων, τὸν δὲ Κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ συγκαλέσῃ ταχέως τὴν Βουλήν.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Εἶναι ἡ τρίτη συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου περὶ ἀποπερατώσεως τῶν ἀρξαμένων ἐθνικῶν ὁδῶν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει καὶ τροπολογία, ἡ ἑξῆς· (Ἀναγινώσκεται).

§40ΖΑΪΜΗΣ. Ἡ ἔννοια τῆς προτάσεώς μου εἶναι νὰ μὴ διακοποῦν τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν εἰς ἐργολάβους καὶ διὰ τὰ ὁποῖα τὸ Δημόσιον ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεις, ὡς εἴδατε καὶ ἐκ τῆς ἐκθέσεως τῆς ἀναγνωσθείσης ὑπὸ τοῦ Κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν. Πρὸς καλλιτέραν ὅμως κατάληψιν τῆς προτάσεώς μου φέρω τὴν ἑξῆς τροπολογίαν· αʹ Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δαπανήσῃ ἐπὶ ἀποδόσει ἐκ τῶν πόρων τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ δημοτικῆς ὁδοποιΐας πρὸς πληρωμὴν τῶν εἰς ἐργολαβίαν ἐκδοθέντων ἔργων ἐθνικῆς ὁδοποιΐας.»

§41ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶχον παραγγείλει εἰς τὸ γραφεῖον νὰ ἑτοιμασθῇ καὶ αὐτὴ ἡ κατάστασις, καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν, μοὶ παρεδόθη. Κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1876 ἡ ἐθνικὴ ὁδοποιΐα εἶχεν ὑπερβῆ τὰ κεφάλαια αὐτῆς κατὰ 1,906,539, ἦτο δὲ ἡ ἑξῆς ἡ κατάστασις τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ δημοτικῆς καὶ τῶν ἔργων τῆς Ἑπταννήσου. Ἡ Ἐπαρχιακὴ ὁδοποιΐα εἶχε κεφάλαια 1,758,109, ἡ δὲ δημοτικὴ 2,758,913. Τὸ δὲ ποσὸν τὸ κρατούμενον διὰ τὰ ἔργα τῆς Ἑπτανήσου 111,068. Ἀποκρίνομαι δὲ μετὰ πλείονος σαφηνείας εἰς τὴν ἐρώτησιν πόσα εἶναι τὰ εἰσπραττόμενα κατ’ ἔτος παρ’ ἑκάστου τῶν ταμείων αὐτῶν. Ἡ ἐθνικὴ ὁδοποιΐα εἰσπράττει 725,000, ἀλλ’ ἀφαιροῦνται 370,000 διὰ τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν ὥστε μένουσι 355,500. Ἡ ἐπαρχιακὴ εἰσπράττει 312,500, ἡ δὲ δημοτικὴ 312,500, ὥστε βλέπετε ὅτι σχεδὸν εἶναι ἴσα τὰ κεφάλαια τῶν τριῶν ταμείων ἐκτὸς 25 ἢ 40,000, τὰ ὁποῖα εἶχε περισσότερα ἡ ἐθνικὴ ὁδοποιΐα. Ὥστε εἶχε δίκαιον ὁ κ. Τρικούπης, ἀλλὰ καὶ ἐγώ.

§42ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀπὸ τὰς εἰσπράξεις τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας δὲν ὑπάρχει οὐδὲ λεπτὸν;

§43ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠξεύρετε ὅτι τὰ εἰσπραττόμενα κατατίθενται εἰς τὴν Τράπεζαν καὶ ὑπάρχει μία δοσοληψία μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ταμείων αὐτῶν τῆς ὁδοποιΐας· ἄλλαι Κυβερνήσεις καταβάλλουν ὁλόκληρον τὸ ποσὸν, ἄλλαι καταβάλλουν κἄτι τι πλειότερον παρ’ ὅτι ὀφείλουν καὶ ἄλλαι ὀλιγώτερον κατὰ τὰς περιστάσεις καὶ τὰς ἀνάγκας. Δὲν εἰμπορῶ νὰ βεβαιώσω ἂν εἰς τὴν Τράπεζαν ὑπάρχει τὸ ποσὸν ὅλον.

§44ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μέχρις ἐσχάτων ἐπληρώθησαν ἀπὸ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἐκάματε σεῖς.

§45ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἂν αὐτὸ εἶναι, τότε εἶναι πολὺ εὐάρεστον. Ἀπαντῶ τὴν ἑξῆς σημείωσιν εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀπολογισμοῦ τῆς ὁδοποιΐας τῆς 21 Ὀκτωβρίου 1876. (Ἀναγινώσκει). Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις ἡ κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1874· ὥστε συμπεραίνω ὅτι ἀφοῦ εἰς τὸ τέλος τοῦ 1874 θεωροῦνται ὅτι εἰσεπράχθησαν ὅλα ὅσα ἀνῆκον διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1873 εἰς τὴν ὁδοποιΐαν εἶναι ἡ ὑπέρβασις κατὰ 1,350,000 δραχμὰς, ἀλλὰ σημειώσατε ὅτι εἶναι καὶ ἡ συντήρησις τῶν ὁδῶν, ἥτις ἀναβαίνει εἰς 800,000.

§46ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Συντήρησιν τῶν ἐπαρχιακῶν ὁδῶν δὲν θὰ ἔχητε.

§47ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὴν συντήρησιν πρέπει νὰ τὴν προσθέσητε εἰς τὸ ποσὸν τοῦ 1,500,000· δηλ. ἓν ἔτος θέλει 800,000 δραχμὰς ἡ ἐθνικὴ ὁδοποιΐα, χρεωστεῖ 1,500,000, δὲν θὰ τὰς προσθέσητε εἰς τὸ 1,500,000, διότι αὗται εἶναι ἡ σημερινὴ χρῆσις. Διὰ τὸ ἔτος θέλομεν 800,000, ἄλλαι εἶναι αἱ εἰσπράξεις.

§48ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ἡ συντήρησις τῶν ἐπαρχιακῶν ὁδῶν γίνεται ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας, αὐτὸ εἶναι ἐξηντλημένον, λοιπὸν θὰ δανεισθῆτε; Τώρα ἡ συντήρησις τί θὰ γείνῃ;

§49ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Θὰ ἔχῃ καὶ τὰ ἔξοδα τοῦ τρέχοντος ἔτους καὶ τὰς εἰσπράξεις τῶν διοδίων. Σᾶς λέγω ὅτι τὸ ταμεῖον εἶναι χρεωκοπημένον.

§50ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τὰ κεφάλαια τὰ ὑπάρχοντα τῆς δημοτικῆς καὶ ἐπαρχιακῆς ὁδοποιΐας θὰ ἐπαρκέσουν;

§51ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Βεβαίως, διότι εἶναι 4½ ἑκατομμύρια.

§52ΣΟΥΤΣΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ δώσω μερικὰς πληροφορίας ἐπὶ τῶν κεφαλαίων τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς εἰσπράξεις τοῦ 1876 τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας διὰ τοὺς ἓξ πρώτους μῆνας, αὗται ἀνέρχονται εἰς 493,000, δηλ. 259 ἔγγειος φόρος κτλ. Τοῦτο ἐξήγαγον ἐξ ἐπισήμων πληροφοριῶν. Ἐὰν δ’ ἐξ ὁμολογίας ὑποτεθῇ ὅτι αἱ εἰσπράξεις τοῦ δευτέρου ἑξαμήνου τοῦ 1876 ἀνέρχονται εἰς τὸ αὐτὸ ποσὸν, καθόσον οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει ἵνα μὴ ἡ δευτέρα ἑξαμηνία δώσῃ τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, ἕπεται ὅτι αἱ εἰσπράξεις αὐτοῦ τοῦ ἔτους ἀνῆλθον εἰς 986,000, δηλ. ἓν περίπου ἑκατομμύριον· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτων ἡ ὁδοποιΐα ἔχει καὶ ἄλλην πρόσοδον, τὴν ὁποίαν οὐδέποτε εἰσέτι ἔλαβε, καὶ αὐτὴ συνίσταται εἰς τὸ κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1871 πεμπτημόριον ἐκ τῆς ἐκποιήσεως γαιῶν καὶ φυτειῶν· Κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος τὸ δημόσιον εἰσέπραξεν ἐκ τούτων 1,100,000, ὥστε τὸ τῇ ὁδοποιΐᾳ ἀνῆκον πεμπτημόριον ἦτο 220,000 δραχμὰς, αἵτινες ὅμως δὲν ἐπεδόθησαν. Κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος θέλετε ἴδει ὅτι τὸ ἔσοδον αὐτὸ ἀνέρχεται ἐν τῷ προϋπολογισμῷ εἰς 1,800,000, ὥστε ἀνήκουσιν εἰς τὴν ἐθνικὴν ὁδοποιΐαν 360,000, προσθέτοντες ὅθεν τὰς 360,000, ἃς δικαιοῦται νὰ ἔχῃ, αἱ πρόσοδοι αὐτῆς θὰ ἀνέλθωσιν εἰς 1,360,000, καὶ αὗται εἶναι αἱ πιθαναὶ πρόσοδοι διὰ τὸ ἔτος 1877. Τώρα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν συντήρησιν, ἔχω νὰ ἐκφράσω λίαν ἐκφραστικὰ παράπονα κατὰ τῶν διευθυνόντων αὐτήν. Ἐὰν λάβητε τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1873 θέλετε ἰδεῖ ὅτι διὰ τὴν συντήρησιν τῶν ἐθνικῶν καὶ ἐπαρχιακῶν ὁδῶν κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἐδαπανήθησαν 350,000 δραχμαί. Ἔλαβον σημείωσιν τῶν πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπὸν δαπανῶν τοῦ 1876 καὶ τί νομίζετε, κύριοι, ὅτι ἐδαπανήθησαν; 1,000,000 δραχμαί. Κατὰ τὸ πρῶτον ἐννεάμηνον ἡ δαπάνη ἀνέρχεται εἰς 751,000, ὥστε δι’ ὅλον τὸ ἔτος ἔσεται 1,000,000. Κύριοι, ἐδαπανήσαμεν κατὰ τὸ 1873 μόνον 350,000, κατὰ δὲ τὸ 1876 1,000,000· ἡ διαφορὰ ὁποία εἶναι τὸ ἐννοεῖτε, ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ἴσως ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς τριετίας κατεσκευάσθησαν δρόμοι ὧν ἡ συντήρησις ἀπῄτησε αὔξησιν δαπάνης ἐκ τῶν δαπανῶν, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν διὰ τὴν κατασκευὴν νέων ὁδῶν· προκύπτει ὅτι οὐδέποτε ἔγειναν πλέον τῶν 100 χιλιομέτρων δρόμοι, ὥστε ἐὰν προσθέσωμεν καὶ τὴν ἀναλογίαν τούτων, μ’ ὅλον ὅτι νέαι ὁδοὶ δὲν χρῄζουσιν ἐπισκευῆς, καὶ πάλιν ἐσόμεθα πολὺ κάτω τῶν 500,000 δραχμῶν. Ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἡ ὑπηρεσία τῆς ὁδοποιΐας νὰ γίνεται ὅπως γίνεται τὴν σήμερον, θὰ ἔχωμεν δαπάνας μόνον δῆθεν συντηρήσεως καὶ οὐδὲν περίσσευμα πρὸς κατασκευὴν νέων ὁδῶν. Ὑπάρχει διάταξίς τις καθ’ ἣν κατ’ ἐκτάκτους μόνον περιστάσεις προσλαμβάνονται ἔκτακτοι ὁδοτηρηταὶ, ἀλλὰ τὴν σήμερον τὸ ἔκτακτον ἔγεινε τακτικὸν, καὶ ἀντὶ ἐκτάκτων ὁδοτηρητῶν μισθοδοτοῦμεν τακτικοὺς κηφῆνας, μόνον τὸ ὄνομα ὁδοτηρητοῦ φέροντας. Ἀνὰ δύω χιλιάδας μέτρα ἀπαιτεῖται εἷς ὁδοσυντηρητὴς, ὥστε διὰ τὰς ὑπαρχούσας ἐθνικὰς καὶ ἐπαρχιακὰς ὁδοὺς δὲν δύναται νὰ ἀνέλθῃ πλέον τῶν 480 ἕως 500 χιλιάδων δραχμῶν κατὰ μέγιστον ὅρον· ἐπειδὴ δὲ ἐδαπανήθη ἓν ἑκατομμύριον, τὸ ἥμισυ κακῶς ἐδαπανήθη. Ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω ὅτι τὸ σύνολον τῶν εἰσπράξεων ἀνέρχεται εἰς 1,360,000· ὥστε ἐὰν ἀφαιρέσωμεν τὴν ἀκριβῶς ἀπαιτουμένην δαπάνην πρὸς συντήρησιν, θέλομεν ἔχει ὡς ἔγγιστα τὸ ποσὸν 900,000 δραχμὰς, αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς χρησιμεύσουν διὰ τὴν περαιτέρω ἐξακολούθησιν ἔργων, καὶ τὴν ἀποζημίωσιν τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας. Αὕτη εἶναι ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας, ὑπὲρ τῆς καλῆς διαχειρίσεως τοῦ ὁποίου ἐπικαλοῦμαι τὴν μέριμναν τῆς τε Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως.

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι, νομίζω, μὴ ἀκριβεῖς αἱ πληροφορίαι τῶν προλαλησάντων, ἐῤῥίφθησαν ἐν γένει χωρὶς νὰ ἐξετασθῶσιν δεόντως· διότι ἐξωδεύθησαν πλέον τῶν 200,000 δραχμῶν διὰ κατασκευὴν ὁδῶν· διότι ἐὰν δὲν ἐγένοντο αἱ ὁδοί, θὰ ἦσαν κατεστραμμένοι· τώρα ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα τῶν ὁδοσυντηρητῶν· ἤθελα μόνον νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλὴν ὅτι αἱ πληροφορίαι τῶν προλαλησάντων δὲν ἦσαν ἀκριβεῖς.

§54ΣΟΥΤΣΟΣ. Πρὸς ὑποστήριξιν τῶν λόγων μου θὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὅταν θὰ ἐπανέλθωμεν, νὰ προσαγάγῃ σημείωσιν λεπτομεροῦς δαπάνης, δηλονότι τί ἐξωδεύθησαν εἰς ὑλικὸν καὶ τί εἰς προσωπικόν. Θέλετε ἰδεῖ τὴν δυσαναλογίαν τοῦ ὑλικοῦ πρὸς τὸ κατεργαζόμενον αὐτὸ προσωπικόν· πιστεύω δὲ ὅτι πάντες τότε θέλουσι πεισθῆ ὅτι ὅσα σᾶς εἶπα εἶναι ἀληθῆ, ἀληθέστατα.

§55ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ὅτι ἡ δαπάνη ἥτις ἐγένετο διὰ τὴν συντήρησιν, ἐγένετο δι’ ἐργολαβίας καὶ ὅτι ἡ κατάστασις τῶν ὁδῶν ἦτο τοιαύτη ὥστε ἤθελον καταστραφῆ ἂν δὲν ἐλαμβάνετο τὸ μέτρον τῆς διὰ τῆς ἐργολαβίας παραχωρήσεως.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν (ἀναγινώσκεται ἐκ νέου τὸ μοναδικὸν ἄρθρον).

§57ΡΩΜΑΙΟΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§58ΤΙΝΕΣ. Ἀντὶ «πρὸς κατασκευὴν» νὰ προστεθῇ «πρὸς πληρωμήν.»

§59ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μοὶ εἴπῃ πόσον θὰ διαρκέσῃ ὁ νόμος. Ὅ,τι ἔγινε μέχρι τοῦδε ἔγινε, διότι δὲν ὑπῆρχεν ὁ νόμος περὶ εὐθύνης· ἀλλὰ τώρα τὸ δημόσιον κινδυνεύει νὰ ζημιωθῇ, ὥστε πρέπει νὰ δοθῇ πᾶσα εὐκολία πρὸς ἐξακολούθησιν τῶν ἔργων· ἀλλὰ πρέπει νὰ τεθῇ «διὰ τὸ παρὸν ἔτος·» ἅμα δὲν θέσητε αὐτό, τότε ἡ ἐξήγησις δὲν εἶναι εἰλικρινής.

§60Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε εἰς τί σᾶς χρησιμεύει αὐτό.

§61ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἓν ἐκ τῶν πρωτίστων ἔργων, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, θὰ ᾖναι τὸ περὶ ὁδοποιΐας, καὶ διότι ὑπάρχει αὐτὴ ἡ κατάστασις, ἀλλὰ καὶ διότι εἰς τὰ 1873 ἡ ἰδία Κυβέρνησις ἐνόμισεν, ὅτι αἱ διατάξεις τῆς ὁδοποιΐας δὲν εἶναι ἀρκεταὶ καὶ κατὰ συνέπειαν ἦτον καθῆκον νὰ φέρῃ νόμον ἀφορῶντα εἰς τὴν κατασκευὴν, ὅπερ ἐκ τῶν πρωτίστων ἔργων θέλει εἶσθαι εἰς τὴν προσεχῆ σύνοδον αὐτῆς.

§62Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λέγουν τινὲς, ὅτι δὲν ὠφελοῦνται ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ, διότι εἶναι κάτοικοι νήσων· ἀλλὰ παρατηρῶ εἰς αὐτοὺς, ὅτι ἡμεῖς οἱ ὀρεινοὶ οὔτε ἐθνικὴν οὔτε ἐπαρχιακὴν ὁδὸν ἔχομεν, οὔτε συγκοινωνίαν δι’ ἀτμοπλοίων, καὶ ἐν τούτοις τὸ ταμεῖον πληρώνει 300,000 δραχμάς· ἀλλὰ τοῦτο εἶναι κακὸν; ὄχι· ὥστε σπουδαῖα δὲν εἶναι αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγουν· εἰς τὸν νέον νόμον πρέπει νὰ φροντίσωμεν περὶ αὐτῶν.

§63ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Πρῶτον πληρώνομεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν ἐθνικὴν ὁδοποιΐαν, δεύτερον δὲν πταίωμεν ἡμεῖς, ἐὰν αἱ κυβερνήσεις περὶ τούτου δὲν φροντίζουν. Ἐκτὸς τούτου ἂς μᾶς ἀφήσουν τοὺς φόρους τῆς ἐθνικῆς καὶ ἐπαρχιακῆς ὁδοποιΐας καὶ ἡμεῖς εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ κρατήσωμεν τὴν συγκοινωνίαν.

§64ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἠδυνάμην πραγματικῶς νὰ ἔλθω εἰς βοήθειαν τοῦ προλαλήσαντος, ἀλλ’ ἀτυχῶς τοῦτο δὲν δύναται νὰ γίνῃ σήμερον, διότι ἡ συγκοινωνία τῶν νήσων δυστυχῶς εἶναι ἀραιωμένη, ὥστε ὁ προλαλήσας, ἐὰν λάβῃ τὸν κόπον νὰ ἴδῃ τοὺς λογαριασμοὺς καὶ ἰδίως τῆς πατρίδος του, θέλει ἰδεῖ, ὅτι πολλάκις ὄχι 5 ἢ 3 ἀλλ’ οὔτε εἷς ἐπιβάτης ὑπάρχει. Ὥστε δὲν πρέπει νὰ ἰσχυρίζωνται τοῦτο. Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι τὸ δημόσιον συντρέχει εἰς τὴν συγκοινωνίαν τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας διὰ τὰς νήσους, ἀλλ’ οὐχὶ ὀλιγώτερον καὶ διὰ τὴν ξηράν.

§65ΣΟΥΤΣΟΣ. Θὰ κάμω μίαν παρατήρησιν, ἥτις θὰ βοηθήσῃ τὸν κ. Ῥεβελάκην. Δυνάμεθα νὰ σημειώσωμεν, ὅτι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔλαβον ἀπὸ τὸ δημόσιον, θὰ χρησιμεύσουν πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ὁδῶν τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας κτλ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι θὰ ἐκλείψουν ὅλαι αὐταὶ αἱ καταχρήσεις, ἂν ἀποφασίσῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ τέλος ἑκάστου ἔτους νὰ ὑποβάλλῃ τακτικὸν προϋπολογισμὸν τῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας θὰ κάμῃ κατὰ τὸ ἐπιὸν ἔτος, καὶ καθόσον ἀφορᾷ τὴν κατασκευὴν ὡς καὶ τὴν συντήρησιν, διότι καὶ τὰ δύω ὑπάγονται εἰς προϋπολογισμὸν μέχρι τοῦ τελευταίου ὀβολοῦ· ὅταν λοιπὸν τοῦτο γίνῃ, νομίζω πῶς προλαμβάνομεν πᾶν ἐνδεχόμενον.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε τὴν τροπολογίαν, ἥτις ὡς ἀπωτέρα θὰ προηγηθῇ· λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον τὸ μοναδικὸν νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πολλοί). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἐπίσης ἐγένετο δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον).

§67Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δι’ ἐπιστολῆς τὴν ὁποίαν ἔλαβον σήμερον πληροφοροῦμαι, ὅτι πρὸ τριῶν μηνῶν δημαρχεύει εἰς τὸν δῆμον Κολοκυνθίου τῆς ἐπαρχίας Γυθείου εἷς δημαρχικὸς πάρεδρος, ὁ ὁποῖος ὑπὸ ἄλλο ὄνομα εἶχε καταδικασθῆ ἐπὶ κακουργήματι.

§68ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔπαυσε.

§69Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχω γράμμα σήμερον· ἂν ᾖναι ἀληθὲς ὅτι ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς στερεῖται τῶν πολιτικῶν του δικαιωμάτων, δὲν πρέπει νὰ κατέχῃ τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν κατέχει.

§70ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἶναι, κύριοι, ἡ τελευταία ἡμέρα τῆς παρούσης συνόδου. Πιστεύω, ὅτι τώρα δὲν θὰ γείνῃ συνεδρίασις. Διὰ τοῦτο ἔρχομαι νὰ ἐκθέσω ὀλίγας λέξεις καὶ νὰ ζητήσω τὴν ἀπόφασίν σας ἐπὶ τῆς προτάσεως τὴν ὁποίαν θὰ ὑποβάλω. Καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς συνόδου ταύτης συνεχῶς εἰργάσθημεν, καὶ μολονότι πολλάκις ἐπανελήφθη, ὅτι δὲν ἐκάμαμεν τίποτε ἄξιον τοῦ χρόνου, μ’ ὅλα ταῦτα δὲν πρέπει νὰ ἀρνηθῶμεν, ὅτι αἱ συζητήσεις ἦσαν σπουδαῖαι, ὅτι ὅλαι αἱ ἰδέαι, αἱ ὁποῖαι διημείφθησαν, ἦσαν ἰδέαι, τὰς ὁποίας ὑπηγόρευσεν ἀκραιφνὲς αἴσθημα καὶ πατριωτισμός, ἂν καὶ ἀντίθετοι ἴσως πρὸς ἀλλήλας. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ φύγωμεν δυσαρεστημένοι καὶ μὲ τὴν πρόληψιν, ὅτι εἰργάσθημεν ἓξ μῆνας, χωρὶς νὰ φθάσωμεν εἰς κἀνὲν ἀποτέλεσμα. Μόνον αἱ ἰδέαι καὶ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα συνεζητήθησαν, ἦσαν ἓν κεφάλαιον, νομίζω, τὸ ὁποῖον προητοιμάσαμεν διὰ τὰς παρούσας σπουδαίας περιστάσεις. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐὰν αἱ συνεδριάσεις ἦσαν σπουδαῖαι, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι συνετέλεσεν εἰς τὴν τακτικὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν ἡ προσωπικὴ καὶ ἀτομικὴ ὑπηρεσία τοῦ σεβαστοῦ προέδρου ἡμῶν. Νομίζω, ὅτι ὑπάρχει ἰδιαιτέρα περίστασις νὰ ἐκφράσωμεν ἰδιαιτέρας χάριτας εἰς τὸν πρόεδρον, διότι πρέπει νὰ ἐνθυμηθῶμεν, ὅτι κατὰ στιγμὰς θλιβερὰς τῆς περιόδου ταύτης ἐγκατέλιπε καὶ οἰκογενειακὰς θλίψεις καὶ αἰσθήματα πολὺ ἱερώτερα χάριν τοῦ συμφέροντος τοῦ δημοσίου καὶ τοῦ καθήκοντος. Ἑπομένως προτείνω καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράσῃ τὰς χάριτας καὶ εὐχαριστίας αὐτῆς πρὸς τὸν πρόεδρον.

§71ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§72ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριοι, τὰ ὀστᾶ τοῦ ἐνδόξου πατριώτου, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα συνδέεται μετὰ τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν ἱστορίας, μετεκομίσθησαν πρὸ δύω ἡμερῶν ἀπὸ τῆς φιλελληνικῆς γῆς τῶν Παρισίων, ὅπου ἐφυλάτταντο, εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας τὰ λείψανα τὰ ἱερὰ τοῦ ἐνδόξου αὐτοῦ μυσταγωγοῦ καὶ εἰσηγητοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Παλλιγγενεσίας παραδίδονται εἰς τὴν ἐλευθέραν γῆν τῆς Ἑλλάδος, ἐκπληρουμένου τοιουτοτρόπως τοῦ πόθου, τὸν ὁποῖον ὁ ἔνδοξος αὐτὸς ἀνὴρ ἐξέφρασεν ἐκπνέων. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἦτο παροῦσα κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κηδείας τῶν ἁγνῶν αὐτῶν λειψάνων, ἤθελε σύσσωμος ἀποφασίσει νὰ τὰ συνοδεύσῃ. Ἀλλ’ αἱ ἐργασίαι ἡμῶν λήγουσιν, ἴσως δὲ αὔριον δὲν θὰ ἔχωμεν συνεδρίασιν. Ἐπειδὴ δὲ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων νὰ ἐλλείψῃ ἀπὸ ἐπισήμου ἀντιπροσωπείας κατὰ τὴν ἐθνικὴν αὐτὴν ἡμέραν, προτείνω ὅπως ἀποφασισθῇ σήμερον, ἵνα οἱ κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κηδείας παρόντες ἐν Ἀθήναις βουλευταὶ συνοδεύσωσι τὴν κηδείαν, καὶ θεωρηθῶσιν ὡς ἀντιπροσωπεύοντες τὴν Βουλὴν ὁλόκληρον.

§73ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§74ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Παρακαλῶ, κύριοι, αὔριον νὰ συνεδριάσωμεν, διὰ νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ διάταγμα τῆς λήξεως, ἐκτὸς ἐὰν θέλετε, νὰ τὸ δημοσιεύσωμεν.

§75ΠΟΛΛΟΙ. Εἶναι περιττόν· ἂς δημοσιευθῇ. Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως.

§76ΛΑΠΑΣ. Καὶ εἰς τὸ προεδρεῖον ἐλησμονήσαμεν νὰ ἐκφράσωμεν τὰς εὐχαριστίας μας.

§77ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν.

§79ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπικυροῦνται. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6½ μ. μ.