1877.03.14

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 97

τῆς 14 Μαρτίου 1877.

(Δευτέρα.)

Ὥρα 2½ μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ μίαν προηγουμένην συνεδρίασιν, ἐδόθη πίστωσις ὑπὸ τῆς Βουλῆς διὰ τὴν ἀγορὰν ἑνὸς τάπητος ἐκ τοῦ ἐργαστηρίου τῶν ἀπόρων γυναικῶν, ἀλλ’ αὕτη κατὰ λάθος δὲν ἐσημειώθη εἰς τὰ πρακτικά. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ ἤδη νὰ συμπεριληφθῇ;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§3Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, πρὸ τῆς συζητήσεως μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν νὰ εἴπω τι;

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§5Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον συνδέεται κατὰ μέγα μέρος μὲ τὸν περὶ στρατολογίας νόμον· δι’ ἐμὲ εἶναι ἀδιάφορον ἐὰν ὁ πρῶτος νόμος ἢ καὶ νέος τεθῇ εἰς ἐνέργειαν, ἀλλὰ δὲν δύναταί τις ἀκριβῶς νὰ συζητήσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, χωρὶς νὰ ἠξεύρῃ ποῖος εἶναι ὁ νόμος ὁ ἐν ἰσχύϊ. Εἰς τοῦτο φρονῶ ὅτι εἶναι καὶ δίκαιον καὶ ὀρθὸν νὰ ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τοῦ συνόλου νὰ τὸ ἀποῤῥίψωμεν ἢ ὄχι, διότι βλέπω ὅτι ἔρχεται εἰς σύγκρουσιν μὲ τὸν νόμον καὶ τὸν νέον καὶ τὸν παλαιὸν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἡλικίαν· αὐτὸ φρονῶ ἐγὼ καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν πρέπῃ νὰ κάμω τὴν πρότασιν ἢ ὄχι.

§6ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἡλικίαν εἶναι πολλὰ ὀρθή. Ὅταν συζητηθῇ τὸ ἄρθρον καὶ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ περὶ τῆς ἡλικίας νὰ συζητήσῃ, θὰ δηλώσωμεν τὰς ἰδέας μας, διότι κατ’ οὐδὲν ἄλλο προσκρούει τὸ νομοσχέδιον αὐτό· ἡ ἡλικία αὐτοῦ προσκρούει καὶ πρὸς τὸν ὑπάρχοντα ἤδη νόμον, καθὼς καὶ πρὸς τὸν ψηφισθέντα ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ὅταν συζητηθῇ τὸ περὶ ἡλικίας, θέλομεν δώσει τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἐζήτησεν ὁ ἔντιμος προαγορεύσας.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχουσιν ἐγγεγραμμένοι οἱ κύριοι Κουμουνδοῦρος, Θ. Δηλιγιάννης, Ζαΐμης καὶ Λομβάρδος· κατὰ τὴν τάξιν τῆς ἐγγραφῆς, πρῶτος ἔχει τὸν λόγον ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, μετὰ περιεργείας καὶ εὐχαριστήσεως ἤκουσα προχθὲς τοὺς τελευταίους λόγους τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ. Μετὰ 15 μόλις ἡμερῶν διαμονὴν ἐν τῷ ὑπουργείῳ, ὁμολογεῖ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ὅτι εἶναι ἀδύνατον, κατὰ τὰς παρούσας μάλιστα περιστάσεις, νὰ ἀνταποκριθῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, ἐνόσῳ τὸ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτῆς ἔδαφος κλονίζεται, καὶ ἐζήτησε τὴν συνδρομὴν ὑμῶν. Δὲν ἠδυνήθην, κύριοι, καὶ αὐτὸ μοὶ ἐφάνη περίεργον, δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω πῶς συγχρόνως ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ὡμίλησε κατὰ τῆς προκατόχου αὐτοῦ Κυβερνήσεως καὶ ἐμέμφθη αὐτὴν ὡς μὴ δυνηθεῖσαν νὰ κατορθώσῃ τὴν ἐπιψήφισιν καὶ τὴν περαίωσιν τῶν σχεδίων της, ἐνῷ ἤδη αὐτὸς ὁμολογεῖ τὸ ἀδύνατον. Ὅτε, κύριοι, κατὰ πρῶτον ἐπαρουσιάσθημεν ἐνώπιόν σας, τὴν ἀνάγκην αὐτὴν αἰσθανόμενοι καὶ ἡμεῖς, ἐζητήσαμεν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, τὴν κοινὴν σύμπραξιν. Τὴν ἐπίκλησίν μας αὐτὴν ἐνθυμεῖσθε τίνι τρόπῳ ἐδέχθησαν· ὁ Βίσμαρκ δὲν πράττει τοῦτο, εἶπον, ἐνῷ δὲν ἐπρόκειτο οὔτε περὶ τοῦ Βίσμαρκ, οὔτε περὶ τοῦ Πρωσσικοῦ ἔθνους. Ἐννόησα καὶ ἐννοῶ ὅτι τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα δὲν εἶναι ἄρνησις κυβερνήσεως μεταξὺ ἀνδρῶν συμφωνούντων περὶ τὰς οὐσιώδεις ἀρχὰς καὶ ἰδέας· δύναται νὰ ὑπάρξῃ σύμπραξις, δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἁρμονία, διαφωνίας οὔσης μόνον ἐπὶ δευτερευόντων ζητημάτων, καὶ οὕτω δύναται νὰ καταρτισθῇ κοινοβουλευτικὴ πλειονοψηφία, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐρειδομένη ἡ Κυβέρνησις, νὰ δύναται νὰ κυβερνήσῃ. Τότε, κύριοι, μοὶ ἀπήντησαν, μὴ περιμένετε ἀπὸ ἡμᾶς εἰμὴ μέλαιναν ψῆφον. Ζητοῦσι προσέτι ἀπὸ ἡμᾶς ἐνθουσιώδη συνδρομήν· ἀλλ’ ὁ ἐνθουσιασμὸς καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη ἐμπνέονται, δὲν ζητοῦνται, δὲν δίδονται κατὰ συμφωνίαν· ὁ θέλων νὰ τύχῃ τούτων πρέπει νὰ δύναται νὰ τὰ ἐμπνεύσῃ. Χαίρω ὅμως, κύριοι, διότι ἰδέαι κυβερνητικαὶ ἔκαμον πρόοδόν τινα, χαίρω βλέπων ὅτι ἀρχίζομεν ὅλοι νὰ συναισθανώμεθα, ὅτι ἡ ἀπόλυτος ἀπομόνωσις βλάπτει τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα καὶ τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ὑποθέτω ὅτι δὲν μὲ ἤκουσε προχθὲς ὁμιλοῦντα, διότι ἀδύνατον μοι εἶναι νὰ ἐννοήσω πῶς κατεσκεύασεν ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του μίαν ὁμιλίαν ἐδικήν μου ὅλως φανταστικήν· ὁ ἴδιος ἔπλασε τὰ ἐπιχειρήματά μου, τὰ ὁποῖα δὲν εἶχε δυσκολίαν βεβαίως νὰ ἀνατρέψῃ. Σᾶς εἶπον ἐγώ ποτε περὶ ἐπικειμένου πολέμου καὶ περὶ τῆς ἀνάγκης νὰ μετάσχῃ αὐτοῦ ἡ Ἑλλάς; ὄχι· αἱ δυσχέρειαι, σᾶς εἶπον, ὡς ἐν τῇ Ἀνατολῇ ὑπάρχουσιν ἤδη γνωσταί, συντόμως, εἶμαι βέβαιος, θέλουσιν ἐξομαλυνθῆ καὶ λάβωσι πέρας, διότι ἡ κατάστασις αὕτη, ἐπιβλαβής, δὲν δύναται νὰ διαρκέσῃ. Ἡ Κυβέρνησις, εἶπον, εἶναι εἰς κατάστασιν καλλιτέραν νὰ γνωρίζῃ, ἐὰν θέλωσι τελειώσει ἐν εἰρήνῃ ἢ ἐν πολέμῳ· ἡμεῖς γνωρίζομεν μόνον ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη θέλει παύσει. Καὶ ἂν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα μᾶς προτείνετε, σκοποῦν εἰς τὴν κατάστασιν αὐτὴν ν’ ἀνταποκριθοῦν, ἐὰν ἀποβλέπωσιν εἰς τὰς παρούσας ἀνάγκας, ἐὰν ᾖναι τοιαῦτα, διὰ τῶν ὁποίων ἐλπίζετε νὰ ἐνεργήσωμεν εἰς προσεχεῖς ἐκτάκτους περιστάσεις, ὁποίας τὸ ζήτημα τὸ ὑπάρχον δύναται νὰ γεννήσῃ, ἀπατᾶσθε, εἶπον. Τὰ μέτρα, κύριοι, αὐτὰ δὲν δύνανται νὰ ᾖναι λυσιτελῆ, διότι ἡ λύσις τοῦ ζητήματος θέλει μᾶς προλάβει· ἑπομένως ἡ πρότασις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὡς πρότασις σκοποῦσα τὰς ἀνάγκας τῆς παρούσης ἐν τῇ Ἀνατολῇ καταστάσεως, εἶναι πρότασις ματαία καὶ ἀνωφελής. Διατί τότε, σᾶς εἶπον, κύριοι, ζητεῖτε νὰ μᾶς ὑποβάλητε εἰς θυσίας, ζημίας καὶ ἔξοδα; καὶ δὲν εἶναι δυνατόν, προσέθηκα, ἐντὸς ὀλίγου διαστήματος νὰ σχηματίσητε καὶ ἐφεδρείαν καὶ τακτικὸν στρατὸν κατάλληλον καὶ καλῶς γεγυμνασμένον; Μὴ ζητῆτε λοιπὸν θυσίας δι’ ἓν ἔργον ἀτελὲς, ἐλλειπὲς, εἰς μηδὲν δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ. Καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐν τούτοις σᾶς εἶπε προχθές· μᾶς βιάζετε ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν νὰ κατασκευάσωμεν στρατιώτας, δὲν δυνάμεθα· καὶ εἶχεν ἐπιχειρήματα ἰσχυρά. Τὴν ἰδέαν αὐτὴν ὅμως ἐγὼ πολεμῶ πρῶτος. Ἐγὼ προσέθηκα, ὁμιλήσας· τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον παρουσιάζετε, θέλει γεννήσει δυσκολίας μεγίστας, διότι οἱ πολῖται οἱ μέλλοντες νὰ κληθῶσι πρὸς γύμνασιν εἰς τὴν ἐφεδρείαν, δὲν θέλουν ἔλθει ἐγκαταλιμπάνοντες καὶ ἐν καιρῷ συγκομιδῆς τῶν προϊόντων αὐτῶν τὰς ἐργασίας των, ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς τροπαιοῦχος χθὲς ἀντέταξεν· ἐὰν τοιοῦτοι ᾖναι οἱ πολῖται Ἕλληνες, ἐὰν φοβῶνται τὸν ἥλιον τοῦ Αὐγούστου, πῶς σκέπτεσθε ἐπὶ τῶν τοιούτων πολέμους καὶ τὰ τοιαῦτα; Εἶναι, κύριοι, μᾶλλον ὕψωσις τοῦ λόγου, ποιητικὴ ἀδείᾳ, ἢ ἀπάντησις. Ἐπαναλαμβάνω πρὸς τὸν κύριον πρωθυπουργὸν, ἐν τῷ μέσῳ τῶν σπουδαίων καὶ μεγάλων ἀσχολιῶν οἱ πολῖται θέλουν δυσκολευθῆ νὰ ἀποσυρθῶσιν ἀπὸ τὰ ἔργα των, ἐὰν κατ’ αὐτὴν τὴν ἐποχὴν τὴν ὑποδεικνυομένην ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον καὶ τὰς περιστάσεις ζητήσωμεν νὰ τοὺς ἀποσπάσωμεν. Ἀντὶ τῆς ὁμιλίας μου αὐτῆς, ἔπλασεν ἰδίαν, καὶ κατ’ αὐτῆς ἀντέταξε σωρείαν καὶ πληθὺν ἐπιχειρημάτων, διὰ τὰ ὁποῖα καὶ ἐχειροκροτήθη, ἀλλ’ ἐπιχειρημάτων καθ’ ὑποθέσεως φανταστικῆς καὶ μὴ ὑπαρξάσης. Μᾶς κατηγόρησαν πολλάκις, καὶ πολλάκις ἐπανελήφθη ἡ κατηγορία· τοσοῦτον καιρὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν μείναντες σεῖς, μᾶς εἶπον, ποῖον σχέδιον ἢ ποῖον ὀργανισμὸν παρουσιάσατε, διὰ νὰ ἔχητε τὸ θάῤῥος νὰ μέμφησθε τὰ ἔργα ἡμῶν; καὶ ἀπορῶ, κύριοι, πῶς ἐν ᾧ ἐνώπιον ὑμῶν, εἰς χεῖρας τῶν ὁποίων ὑπάρχουσιν ὅλα τὰ ἔργα ἡμῶν, πῶς ἰσχυρίζονται ἀκόμη τὸ τοιοῦτον! Ἀρνοῦνται μίαν ἀλήθειαν, ἡ ὁποία κατὰ τοσοῦτον δὲν δύναται νὰ ὑποπέσῃ εἰς ἄρνησιν, καθ’ ὅσον σεῖς εἶσθε ζῶντες καὶ ἀκούοντες ταῦτα. Ἅμα ἐλθούσης τῆς Βουλῆς, ἡμεῖς, τὰς περιστάσεις καὶ τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν, ἡτοιμάσαμεν σύστημα πλῆρες, ἀποβλέπον πρὸς ὅλας τὰς περιστάσεις· ἐγὼ αὐτὸς ὑπέβαλον ἐνώπιόν σας τὸ σχέδιον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον ἦτο σχέδιον ὁμοφώνου ἀποφάσεως, καὶ χρεωστῶ νὰ εἴπω μάλιστα, πρὸς τιμὴν τῶν ἄλλοτε συναδέλφων μου, ἰσχυροτάτην ὑποστήριξιν ἔλαβε τὸ σχέδιον ἐκεῖνο ὑπὸ τῶν συνυπουργῶν τοῦ ἑτέρου κόμματος, καὶ ἰδίως τοῦ ἐντίμου τότε ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης· ἀληθῶς εἷς τῶν ἐνθερμοτέρων ὀπαδῶν τῆς εὐγενοῦς αὐτῆς ἰδέας ἦτο ὁ κ. Παππαζαφειρόπουλος.

§9ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κατ’ ἀρχὴν πάντοτε.

§10ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὰ νομοσχέδια δὲν ἐσυζητήθησαν μόνον κατ’ ἀρχὴν, ἀλλ’ ἐν ὅλαις ταῖς λεπτομερείαις παρουσιάσθησαν ἐν τῇ Βουλῇ. — Εἴχομεν, λοιπὸν, κύριοι, καταρτίζοντες τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα παρουσιάσαμεν ἐνώπιόν σας, τὴν ὁμόφωνον ἀπόφασιν τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἀντιπροσωπευούσης δύω κόμματα, ἀλλὰ πρὸς δὲ εἴχομεν καὶ τὴν ἐν μέρει συγκατάθεσιν τοῦ ἑτέρου κόμματος, τοῦ ἀντιπροσωπευομένου παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη. Ἰδοὺ, κύριοι, τί εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης περὶ τῶν νομοσχεδίων. «Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὡμίλησε σήμερον ἐν πνεύματι ὅλως διαφόρῳ τῆς ἀγορεύσεως τῆς προχθεσινῆς τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς φαίνεται διατεθειμένος νὰ παραδεχθῇ τινας τῶν ἰδεῶν ἡμῶν, καὶ οὕτω νὰ ῥυθμισθῇ ἡ ἡμερησία διάταξις, ὥστε νὰ δυνηθῶμεν καὶ ἡμεῖς νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, μὴ ἀποκλειόμενοι ὑπὸ τῶν περιορισμῶν, τοὺς ὁποίους αἱ προγενέστεραι ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως ἔθεσαν πρὸς ἡμᾶς· ἀλλὰ καλῶς δὲν ἐνόησα εἰς τί ἀπέληξεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. Τὸ τί ἡμεῖς ζητοῦμεν, νομίζω, εἶναι λίαν καθαρὸν, ἐξ ὅσων πολλοὶ ἐξ ἡμῶν εἶπον. Παρετηρήσαμεν προχθὲς, ὅτι τὰ κυβερνητικὰ νομοσχέδια παραδεχόμεθα κατὰ τοῦτο, ὅτι ἀναγνωρίζομεν τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας τὰ νομοσχέδια ταῦτα προτίθενται νὰ θεραπεύσωσιν· ἀλλὰ εἴπομεν συγχρόνως, ὅτι θεωροῦμεν τὰ νομοσχέδια ἀτελῆ· τὰ θεωροῦμεν δὲ ἀτελῆ ὡς πρὸς τὴν πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν, καὶ ὡς πρὸς τοὺς πόρους, δι’ ὧν αἱ ἀνάγκαι θέλουσι πληρωθῆ. Καὶ ὡς πρὸς τὸ πρῶτον, ὡς πρὸ τὴν πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν διὰ τῶν νομοσχεδίων τούτων, νομίζομεν ὅτι δυνάμεθα διὰ τῆς συζητήσεως νὰ τροποποιήσωμεν καὶ διαμορφώσωμεν τὰ νομοσχέδια ταῦτα· ὡς πρὸς τὰ φορολογικὰ ὅμως, εἶπον ἔκτοτε καὶ ἐπανέλαβον πολλάκις, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἡμέτερον δὲν ἐπιτρέπει κατακερματισμένην συζήτησιν καὶ ἀπόφασιν περὶ φόρων.» Καὶ ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω ταῦτα, διότι κατὰ δυστυχίαν χθὲς ἤκουσα τὸν κ. Τρικούπην ἐπικρίνοντα τὰ μέτρα μας ὡς ἀνεπαρκῆ καὶ ἀκατάλληλα. Ὁ κ. Τρικούπης ὡμίλησε τότε ἄλλως ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, καὶ λέγω ταῦτα, διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλομεν, ἦτο μέτρα ἐγκριθέντα παρ’ ὅλων τῶν κομμάτων, ἐκτὸς τοῦ κόμματος τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ.

§11ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι ὅταν ἐτέθη τὸ πρῶτον πολιτικὸν ζήτημα;

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι, εἰς τὸ δεύτερον ὑπουργεῖον—Καὶ ὁ κύριος Τρικούπης λοιπὸν ἀνεγνώρισεν ὡς ὀρθὰ κατ’ ἀρχὴν τὰ νομοσχέδια ἡμῶν· ἀνεκάλυπτεν ἀτελείας τινὰς, τὰς ὁποίας κατὰ τὴν συζήτησιν ἤλπιζε νὰ θεραπεύσωμεν, ὥστε τὰ νομοσχέδια νὰ ἀποκατασταθῶσι συντελεστικὰ πρὸς τὸν σκοπόν. Εἴχομεν λοιπὸν, κύριοι, ἐκ τῶν προτέρων τὴν συγκατάθεσιν τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τῶν μέτρων μας. Καὶ ποῖα ἦσαν τὰ μέτρα ταῦτα; ἀφορῶντα εἰς τὴν πρόβλεψιν καὶ τὴν προμήθειαν ἀψύχων μόνον; οὐχί· τὰ μέτρα ἀπέβλεπον νὰ ἑτοιμάσωμεν στρατὸν κατὰ θάλασσαν καὶ κατὰ ξηρὰν ὡς καὶ τὰ ἀναγκαιοῦντα πρὸς χρησιμοποίησιν αὐτοῦ. Διὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, σᾶς ὑπεβάλομεν τὸ περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον καὶ παρεδέχθητε. Ἐλυπήθην δὲ χθὲς διατὶ ὁ κ. Τρικούπης, εἰρωνικῶς τρόπον τινὰ, ὡμίλησε περὶ τοῦ νομοσχεδίου, καθόσον ἀφορᾷ τὸν ἐν τῇ ἐκθέσει ἀναφερόμενον ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν, ἀλλ’ ἀπήντησεν εἰς τοῦτο ἄλλοτε ὁ κ. Δεληγεώργης, εἰπὼν ὅτι μεταξὺ 1,500,000 ψυχῶν ἢ 750,000 ἀῤῥένων, κατὰ τὴν ἐν γένει στατιστικὴν, εἶναι 125,000 οἱ ἀπὸ 20 ἕως 30 ἐτῶν τὴν ἡλικίαν, καὶ κατὰ τὸν κύριον Δεληγεώργην, καὶ κατὰ τὴν στατιστικὴν ἑπομένως, ἀναβαίνουν εἰς 300,000, οἱ δυνάμενοι ὄχι νὰ ὑπηρετήσουν, ἀλλὰ νὰ φέρωσιν ὅπλα· καὶ περὶ τούτου ἐπρόκειτο τότε καὶ οὐχὶ περὶ τοῦ πόσοι ἤθελον κληθῆ εἰς τὸν στρατόν. Παρουσιάσαμεν λοιπὸν τὸν περὶ προσωρινοῦ διοργανισμοῦ νόμον, ᾐτήσαμεν τὴν ἐπιψήφισιν παρ’ ὑμῶν, ἥτις καὶ ἐγένετο, τοῦ δανείου τῶν 10,000,000, ἱκανοῦ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν ἀνάγκην τῶν ἑτοιμαζομένων δυνάμεων. Ἐσκέφθημεν κατόπιν νὰ εὕρωμεν λιμένα τινὰ, ὁ ὁποῖος ὀχυρούμενος νὰ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς καταφύγιον τοῦ πολεμικοῦ καὶ ἐμπορικοῦ ναυτικοῦ μας ἐν ἀνάγκῃ, καὶ τελευταῖον ἀπεφασίσαμεν ὅσον ἦτο δυνατὸν καὶ ἐκ τοῦ προχείρου νὰ ἐφοδιασθῶμεν μὲ τὰ καταστρεπτικὰ ἐκεῖνα μέσα τὰ κατὰ θάλασσαν, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ χορηγήσωσιν ἀσφάλειαν καὶ ὑπεράσπισίν τινα, μέσα, τῶν ὁποίων πανταχοῦ ποιοῦσι χρῆσιν. Ἰδοὺ, κύριοι, ὡς πρὸς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις τί ἐκάμαμεν καὶ ἐξωδεύσαμεν καὶ ἐσκοποῦμεν νὰ ἐξοδεύσωμεν ἐπὶ ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ μᾶς χρησιμεύσωσι καὶ ὅταν ἤθελον παρέλθει αἱ περιστάσεις αἱ ἔκτακτοι. Καὶ ἡ ὀχύρωσις τοῦ λιμένος καὶ ἡ προμήθεια καταστρεπτικῶν ὀργάνων καὶ ὅπλων εἶναι ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα καὶ εἰς τὸ μέλλον. Μετὰ τοῦτο ἐσκέφθημεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς τακτικῆς καὶ μονίμου παρασκευῆς, καὶ πρῶτον περὶ τῶν ἀνδρῶν. Πρὸς τοῦτο ὑπεβάλομεν τὸν περὶ στρατολογίας νόμον καὶ νομοσχέδιον ἀφορῶν εἰς τὴν σύστασιν ναυτικῆς σχολῆς· ἐν αὐτῇ ἤθελον ἐκπαιδεύεσθαι καὶ ἑτοιμάζεσθαι ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοὶ διὰ τὸ ναυτικόν, καθόσον τοιοῦτοι ἐλλείπουσι, διότι καὶ σήμερον ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ παρουσιάσῃ προσωπικὸν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν διὰ διπλάσιον ἀριθμὸν πλοίων τῶν νῦν ὑπαρχόντων. Ἡ πρώτη λοιπὸν φροντίς μας ἦτο περὶ ἐμψύχων, ὅσον μᾶς ἦτο δυνατὸν καὶ ὅπως ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν. Μετὰ ταῦτα παρουσιάζεται ἡ ἀνάγκη προμηθείας μέσων, δι’ ὧν μόνον δύνανται νὰ τεθῶσιν εἰς ἐνέργειαν ὅλα τὰ μέτρα τῶν προπαρασκευῶν. Συνεπῶς, κύριοι, παρουσιάσθη τὸ περὶ ταμείου ἐθνικῆς ἀμύνης νομοσχέδιον. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐσκοπεῖτο νὰ προμηθευθῶμεν χρήματα, τὰ ὁποῖα νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς προμήθειαν τῶν ἀναγκαίων καὶ παντὸς ἀπαιτουμένου διὰ τὸ μέλλον, καὶ πρὸς θεραπείαν ἀκόμη τῶν ἀναγκῶν τῶν ὑπαρχουσῶν καὶ τῶν ἑκάστοτε παρουσιαζομένων. Ἰδοὺ σύστημα, κύριοι, ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως πλῆρες ὑποβληθὲν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς· ἔμενε δὲ εἰς αὐτὴν νὰ κρίνῃ ἐὰν ἦτο ὀρθὸν καὶ ἐπαρκὲς καὶ ἂν ἔπρεπε νὰ τὸ δεχθῇ ἢ ὄχι. Καὶ ἐκ τῶν παρουσιασθέντων ἐνώπιόν σας μέτρα μας τινὰ μετὰ τροποποιήσεων μικρῶν ἔγειναν δεκτά· τοιουτοτρόπως ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς παρεδέχθη τὸ ὀρθὸν τῶν μέτρων. Ἐὰν ὁ κ. πρωθυπουργὸς εὑρίσκῃ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν γυμνὸν ἐντελῶς καὶ ἐστερημένον ὅλων τῶν ἀναγκαίων ἤδη, ὡς εἶπεν, ὅτε καὶ προμήθειά τις ἐγένετο, ὡς γνωρίζετε, ὁποία ἦτον ἡ κατάστασις αὐτοῦ ὅταν παρελάβομεν ἡμεῖς τὴν ἐξουσίαν; καὶ ὅμως μᾶς κατηγόρησαν διατὶ μὲ τοιαύτην γυμνότητα δὲν ἐτηρήσαμεν ἀξιοπρεπῆ θέσιν, δὲν ἐπεβλήθημεν εἰς τὴν Εὐρώπην! Ἐὰν τῳόντι ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ᾖναι, ὅπως τὸν παρουσιάζετε, ἐστερημένος παντός, διατὶ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα σκέπτεσθε νὰ ἐξοδεύσητε εἰς ἔργα ὅλως ἄχρηστα, διατὶ δὲν τὰ χρησιμοποιεῖτε εἰς αὐτὰς τὰς κατεπειγούσας ἀνάγκας, καὶ ἀφίνετε ἐγκαταλελειμμένον τὸν ὁποῖον ἔχομεν στρατόν, καὶ σπεύδετε πρὸς ἀνεύρεσιν νέων ἀνδρῶν, ἀλλ’ ἀόπλων καὶ γυμνῶν; Καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ ἔξοδον, τὸ ὁποῖον θὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν ἐφεδρείαν, ἀναβαίνει εἰς 4,000,000 μόνον, διότι ἐλησμόνησεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς τὸ ἔξοδον, τὸ ὁποῖον θέλει ἀπαιτηθῇ διὰ τὰ στρατόπεδα. Εἶναι γνωστόν, ὅτι διὰ τὰ ἄλλα συσταθέντα στρατόπεδα ἐξωδεύθησαν διὰ δύω μῆνας 90,000 δρ. πρὸς συγκέντρωσιν 3,000 στρατιωτῶν· τὰς 10,000 νεοσυλλέκτων δὲν θέλετε τοὺς ἐγκαταλείψει μόνους, βεβαίως θέλετε καλέσει καὶ 3,000 τουλάχιστον ἀρχαίους στρατιώτας, διότι ἄλλως δὲν εἶναι δυνατὸν οὔτε νὰ γυμνασθῶσιν, οὔτε νὰ καταρτισθῶσι στρατιῶται· ὥστε διὰ 13,000 στρατιώτας ἐπὶ ἓξ μῆνας θέλετε ἐξοδεύσει κατὰ τὴν ἀνωτέρω ἀναλογίαν, ἐὰν ᾖναι ἀκριβής, 1,500,000 περίπου δι’ ἕκαστον στρατόπεδον, διὰ τὰ δύω δὲ 3,000,000. Καὶ οὕτω τὸ δάνειον ἐξαλείφεται· καὶ ἐξαλείφεται εἰς τί; εἰς τὴν δῆθεν ἐκγύμνασιν 20,000 πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι εἰς τίποτε δὲν δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι, διότι στρατιῶται καλοὶ δὲν δύνανται ν’ ἀποτελεσθῶσι διὰ τοῦ συστήματός σας, καὶ διότι μετὰ τρία ἔτη δύνανται μόνον νὰ ᾖναι ἕτοιμοι, ἐνῷ εἰς 4 ἢ 5 ἔτη ἔχετε τὴν ἐκ τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου τακτικὴν ἐφεδρείαν ἴσου ἀριθμοῦ. Ἐξοδεύετε λοιπὸν τὸ χρῆμά σας τὸ ὀλίγον, χωρὶς νὰ κατορθώσητε τίποτε. Τὸ σύστημα αὐτὸ βεβαίως οὔτε τὸ ἐγκρίνομεν, οὔτε τὸ παραδεχόμεθα. Ἀλλά, κύριοι, καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ὑπολογισμούς του, νομίζω, ὁ κ. πρωθυπουργὸς λανθάνεται. Βεβαίως ἐγὼ δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ συζητήσω τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα· τοῦτο θέλει ἐξετάσει ἄλλος. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι πλανᾶται ὁ κ. πρωθυπουργός, προσπαθῶν νὰ ἐμποιήσῃ τὸν φόβον τοῦ ἐλλείμματος. Καθ’ ἡμᾶς, τὰ περὶ ἐλλείμματος μεγαλοποιοῦνται· ἡμεῖς πιστεύομεν ὅτι τὸ ἔλλειμμα δύναται νὰ καλυφθῇ ἄνευ νέων φόρων, ἔχομεν δὲ πεποίθησιν, ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ παρεδέχετο τὰ μέτρα ἡμῶν, τὸ ἔλλειμμα ἤθελεν ἐκλείψει. Ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τούτου, θέλετε ἰδεῖ πόθεν προῆλθε τὸ ἔλλειμμα αὐτὸ καὶ ὅτι εἶναι διαβατικόν, ἑπομένως μέγας δὲν ὑπάρχει φόβος, καθὼς ἠθέλησαν νὰ παραστήσωσιν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται σήμερον περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ μόνον· πρόκειται κυρίως ἂν ἡ ἐθνικὴ παρασκευὴ θέλῃ ἀποτελεῖ μέρος τῆς κοινῆς ὑπηρεσίας, ἂν καὶ ἀπὸ τὰς περιστάσεις καὶ τὰ μέσα καὶ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας ἐν γένει θέλουσιν ἐξαρτᾶσθαι αἱ παρασκευαί· ἰδοὺ τὸ ζήτημα. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς νομίζομεν ὅτι ἀκολουθεῖ τὸ σύνηθες σύστημα. Τὸ σύστημά του εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τοῦ παρελθόντος· ἐπιθυμοῦμεν ὅλοι τὰς παρασκευὰς καὶ εἴμεθα ὅλοι πρὸς αὐτὰς ἀφοσιωμένοι, ἀλλὰ τὰς ἐπιθυμοῦμεν καθόσον ὁ προϋπολογισμὸς τὸ ἐπιτρέπει· αὐτὸ εἶναι τὸ παρελθόν· δὲν ἦσαν ποτὲ τὸ ἀποκλειστικὸν μέλημά μας, δὲν ἦσαν ἡ ἀρχικὴ καὶ κυρία ἰδέα τοῦ προγράμματός μας αἱ προπαρασκευαί. Ἐξηκολούθουν λοιπὸν τὰ πράγματα, ὅπως γνωρίζετε, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι ματαίως ἐξωδεύσαμεν τόσα ἑκατομμύρια. Καθ’ ἡμᾶς, σκοπὸν εἶχεν ἡ σύστασις τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης, οὐχὶ μόνον τοὺς οἰκονομικοὺς λόγους, περὶ ὧν θέλουσι συζητήσει ἄλλοι, ἀλλὰ τὴν ἀνύψωσιν τῆς ἀνάγκης αὐτῆς εἰς ἀρχὴν κυβερνητικήν. Δι’ ἡμᾶς ἡ σύστασις ταμείου ἐθνικῆς ἀμύνης ἦτο πρόγραμμα πολιτικόν· θέλομεν ν’ ἀναβιβάσωμεν τὴν ὑπηρεσίαν τῶν παρασκευῶν εἰς ὑπηρεσίαν πρώτης τάξεως, πρώτης ἀνάγκης, καὶ κυριεύουσαν ἰδέαν· ἠθέλομεν διὰ τοῦ ταμείου τούτου νὰ ὑπάρχῃ ἐνδελεχὴς καὶ ἀποκλειστικὴ ἡ προσοχὴ καὶ ἡ ἐργασία τοῦ ἔθνους ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτοῦ· ἠθέλομεν, ὥστε τὸ ἔθνος, ἔχον ὑπ’ ὄψιν του τὸν σκοπόν, νὰ ἐγρηγορῇ, νὰ μὴ κοιμᾶται. Τὸ ἔθνος τὸ κοιμίζομεν ἑκάστοτε ὑπὸ μανδραγόραν, τῷ δίδομεν ναρκωτικόν, καὶ ἔπειτα ζητοῦμεν νὰ τὸ ἐνθουσιάσωμεν μηχανικῶς. Δὲν ἐνθουσιάζεται εἷς λαὸς ὅταν σποραδικῶς καὶ ἐν ἀνάγκαις ἀμφιβόλοις ζητοῦνται παρ’ αὐτοῦ θυσίαι. Ἠθέλομεν ἡμεῖς νὰ ἔχωμεν ἀδιακόπως ὑπ’ ὄψιν τοῦ λαοῦ τὸ ἀντικείμενον, περὶ οὗ πρόκειται. Ἠθέλομεν ἡ ἐργασία ἑκάστης Κυβερνήσεως νὰ ᾖναι ἐργασία πρωτεύουσα ἡ ἀφορῶσα εἰς αὐτὸ τὸ ἀντικείμενον, ὄχι μόνον καθόσον ὁ προϋπολογισμὸς καὶ τὰ κοινὰ μέσα τὸ ἐπιτρέπουν, καὶ θέλομεν τὸ ἔθνος νὰ χορηγήσῃ διαρκεῖς καὶ μονίμους φόρους, οἱ ὁποῖοι ἐν ἀνάγκῃ νὰ χρησιμεύωσιν ἀποκλειστικῶς πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπόν, καὶ οὕτω αἱ ἐθνικαὶ παρασκευαὶ νὰ γείνουν κύριον πρόγραμμα πάσης ἑλληνικῆς κυβερνήσεως καὶ μόνιμος πολιτική. Ἐννοῶ τὸ ἄλλο σύστημα τῆς ἐντελοῦς ἀρνήσεως· ἐννοῶ τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἀποκλειστικῶς πρέπει νὰ ἐνασχοληθῇ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς πρόοδον· ἐννοῶ τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ὅλα αὐτὰ θεωροῦνται μάταια καὶ περιττὰ καὶ καθ’ ὃ ἡ Ἑλλὰς ἀναπτυσσομένη ὑλικῶς δύναται διὰ τῶν βιβλίων νὰ ἐπιτύχῃ τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιζητεῖ. Ἀλλὰ θέλω οἱ ἔχοντες τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ τὸ κηρύξουν φανερά, διὰ νὰ συζητηθῶσι τὰ δύο αὐτὰ ζητήματα καὶ ν’ ἀποφανθῇ τὸ ἔθνος· ἀλλὰ νὰ κηρυττώμεθα ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῶν παρασκευῶν καὶ οὐδεμίαν νὰ δίδωμεν ἐγγύησιν πρὸς πραγματοποίησιν αὐτῶν, αὐτὸ ὄχι μόνον δὲν τὸ ἐννοῶ, ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι οὕτω βαίνοντες θέλομεν τελειώσει καὶ πάλιν εἰς κακόν. Δὲν ἀρκεῖ νὰ λέγωμεν ὅτι πρεσβεύομεν καὶ ἐννοοῦμεν τὴν ἀξίαν τῶν παρασκευῶν, ἀλλὰ πρέπει ν’ ἀσφαλίσωμεν τὴν πραγματοποίησιν αὐτῶν. Ἰδοὺ διὰ τὶ τὸ σύστημα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ δὲν μοὶ φαίνεται ὀρθόν, καθ’ ὅσον οὐδεμίαν ἀναλαμβάνει ὑποχρέωσιν, καθ’ ὅσον οὐδὲν προτείνει μέτρον πραγματοποιήσεως. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς κηρύττεται ὑπὲρ τῶν ἀρχῶν καὶ ἰδεῶν αὐτῶν, ἀλλὰ περὶ τῆς πραγματοποιήσεως οὐδεμίαν ἀναλαμβάνει ὑποχρέωσιν. Σᾶς εἶπε χθές: αὗται εἶναι αἱ ἀνάγκαι ἡμῶν, καὶ αὐτῶν τῶν χρημάτων πρέπει νὰ προνοήσωμεν τὴν προμήθειαν. Ἀλλὰ τί ὠφελεῖ τοῦτο λεγόμενον ἁπλῶς; Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ποῖον μέτρον πρὸς προμήθειαν ἢ πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ προτείνει; καὶ οὕτω ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἐνῷ ἔχει σύστημα ἐναντίον, ἐνῷ εἶναι πράγματι ὑπὲρ τοῦ συστήματος, περὶ τοῦ ὁποίου ἤδη σᾶς ὡμίλησα, φθάνει εἰς τὸν σκοπόν του οὐχὶ ἀποκρύπτων τὰς ἀντιθέτους ἀρχάς, ἀλλὰ μὴ πραγματοποιῶν αὐτάς. Ἐν ἀδυναμίᾳ θέλει εἶσθαι πάντοτε ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις νὰ πράξῃ τι, ἐὰν τὴν πραγματοποίησιν συνδέσῃ μὲ τὸν προϋπολογισμόν. Ἐὰν θέλητε ἐκ τῶν μικρῶν νὰ κρίνητε περὶ τῶν μεγάλων, ἐνθυμήθητε τὰ περὶ ὁδοποιΐας· δὲν ἔλαβεν ὑπόστασιν καὶ δὲν προοδεύει καὶ δὲν δίδει ἐλπίδας αἰσίου μέλλοντος ἡ ὁδοποιΐα, εἰμὴ ἀπὸ τῆς συστάσεως ἰδιαιτέρου ταμείου. Πρὸ τούτου αἱ κυβερνήσεις ἐξώδευον διὰ νὰ φαίνωνται ὅτι ἐξοδεύουν καὶ διὰ τὰ δημόσια ἔργα· ἐξώδευον ὅσον αἱ περιστάσεις καὶ αἱ ἄλλαι ἀνάγκαι ἐπέτρεπον, ἑπομένως δὲν ἐξωδεύετο σπουδαῖον ποτὲ ποσὸν, οὔτε ἔπραττον σπουδαῖόν τι. Κύριοι, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπαναλάβω ὅσα χθὲς σᾶς εἶπον, ἀφορῶντα εἰς τὸν ὑποβληθέντα νόμον. Νομίζω ὅτι οὐδεμία ἐδόθη ἀπάντησις, οὐδεὶς ἀνῄρεσε τὴν ἰσχὺν τῶν ἐνστάσεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον· νομίζω δὲ ἀδιστάκτως, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς καὶ ἀπραγματοποίητος εἶναι, καὶ πραγματοποιηθεὶς, ἐπιβλαβὴς καὶ ἐὰν τὸν ἐπιψηφίσητε, μὴ νομίζετε ὅτι ἓν βῆμα προεχωρήσατε εἰς τὰς παρασκευὰς, ἀφοῦ δὲν ἠσφαλίσατε τὰ μέσα τῆς πραγματοποιήσεώς των. Ἀναχωρεῖτε, καὶ οὐδένα πόρον ἀπεφασίσατε πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Ἀναχωρεῖτε, καὶ ἀγνοεῖτε ἐὰν τὸ δάνειον τῶν 10 ἑκατομμυρίων δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ. Ἀναχωρεῖτε, ἀφίνετε καὶ μόνον εἰς τὸ χαρτὶ γενικὰς ἰδέας σημειωμένας, καὶ τὴν κατ’ ἐπανάληψιν ἐκφρασθεῖσαν ἐπιθυμίαν περὶ τῶν παρασκευῶν τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ οὐδὲν μέτρον ὁριστικὸν, θετικὸν, βέβαιον. Καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις κατόπιν παρουσιασθῇ καὶ σᾶς εἴπῃ τί ἠθέλατε νὰ κατορθώσω, ὅταν ἀναχωροῦντες μὲ ἀφήσατε ἄνευ πόρων, τί ἠθέλατε νὰ πράξω ὅταν μέσον οὐδὲν θετικὸν καὶ ὡρισμένον μοὶ ἐχορηγήσατε, ὅταν οὐδὲν ἀπεφασίσατε; Καὶ μὴ λησμονῆτε ὅτι μετὰ 9 μῆνας, μεθ’ οὓς θὰ ἐπανέλθωμεν, πιθανὸν νὰ μὴ ἐπικρατοῦν αἱ αὐταὶ ἰδέαι, αἱ αὐταὶ ἐπιθυμίαι, πιθανὸν ἐπανελθόντες νὰ τηρῶμεν μόνον τὰς ἀναμνήσεις τῶν ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου λεχθέντων. Ἰδοὺ διατί, κύριοι, νομίζω ὅτι πρὶν ἢ ἀναχωρήσωμεν, πρέπει ν’ ἀφήσωμεν ὄπισθέν μας κάτι τι θετικὸν, βέβαιον, ἀσφαλὲς, τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον δὲν γνωρίζομεν πότε ὁριστικῶς θὰ ἐπανέλθωμεν. Βεβαίως οἱ κύριοι ὑπουργοὶ θέλουν δώσει καθαρωτέρας ἐξηγήσεις καὶ θετικωτέρας, θ’ ἀποφανθοῦν ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ὄχι ἡμεῖς, ἀλλ’ αἱ περιστάσεις καὶ αἱ ἀνάγκαι τοῦ τόπου προβάλλουσι. Πρέπει, κύριοι, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ ἐπαναλάβω καὶ πάλιν, πρέπει ν’ ἀναχωρήσωμεν μὲ μίαν ὡρισμένην καὶ θετικὴν ἰδέαν, πρέπει ν’ ἀποφασίσωμεν ποίαν ὁριστικῶς καὶ ἀμετακλήτως θὰ ἀκολουθήσωμεν τοῦ λοιποῦ πολιτικήν. Τὸ ἀμφίβολον, τὸ ἀμφιῤῥεπὲς ἔβλαψε τὴν Ἑλλάδα, καὶ μέχρι τοῦδε εἰς οὐδὲν ἐφθάσαμεν ἀποτέλεσμα. Εἴπομεν πολλὰ, ἐπειδὴ ὅμως εἰς οὐδὲν ὁριστικῶς ἐμείναμεν, ὅλα μένουσιν ἀτελῆ. Ἔθνος μικρὸν καὶ πτωχὸν, ὅπως ἡμεῖς, μὴ δυνάμενον ν’ ἀνταποκριθῇ συγχρόνως εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας καὶ νὰ ἐπαρκέσῃ, πρέπει νὰ κανονίσῃ τὴν ἐνέργειάν του, καὶ ἀναλόγως τῶν πόρων του, τῶν μέσων καὶ τῶν ἀναγκῶν του, νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ πλέον σπουδαῖα καὶ τὰ κατὰ προτίμησιν, καὶ ὡρισμένως ν’ ἀποφασίσῃ· οὕτω ὅ,τι ἀποκτήσει θέλει τὸ ἔχει τοὐλάχιστον τέλειον καὶ ἀσφαλές. Ζῶντες ἐν τῇ ἀβεβαιότητι, εἰς τὴν ὁποίαν μέχρι τοῦδε ζῶμεν, θὰ εὑρεθῶμεν μετὰ ἔτη τινὰ εἰς τὴν ἰδίαν πάλιν θέσιν καὶ θὰ μεμφώμεθα ἡμᾶς αὐτοὺς, ἀλλ’ εἰς μάτην. Ἰδοὺ διατὶ νομίζω ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ πρέπει ν’ ἀποφασίσῃ νὰ χαράξῃ θετικῶς καὶ ὁριστικῶς τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν τοῦ λοιποῦ τὸ ἔθνος θ’ ἀκολουθήσῃ.

§13Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ συζήτησις τοῦ περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον τὸ ἐνεστὼς ὑπουργεῖον προέβαλε, μᾶς περιήγαγεν εἰς ἄλλην τινὰ γενικὴν συζήτησιν, τῆς ὁποίας τὴν σπουδαιότητα καὶ τὴν λυσιτέλειαν ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἐγὼ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω. Ἡ συζήτησις τοῦ περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας νομοσχεδίου τείνει νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου τούτου πρέπει νὰ γένηται ἀποδεκτὴ ἢ μὴ, ἐὰν αἱ κατὰ μέρος διατάξεις αὐτοῦ ἦναι ἢ μὴ λυσιτελεῖς καὶ χρήσιμοι πρὸς θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, ἢ ἐὰν ἦναι δεκτικαὶ βελτιώσεως, καὶ ποίας. Ἡ ἄλλη ὅμως γενικὴ συζήτησις τείνει νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλὴν ποία τις εἶναι ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους, καὶ ἂν ἦναι δεκτικὴ βελτιώσεων, καὶ τίνων. Ὀφείλω ν’ ἀνακοινώσω τὴν γνώμην μου ἐπὶ ἑκατέρας τῶν ὑποθέσεων, αἵτινες ὑπῆρξαν τὸ ἀντικείμενον τῶν δύω τούτων συζητήσεων. Ἐὰν τὸ περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας νομοσχέδιον σκοπῇ νὰ κανονίσῃ τὴν ὑποχρέωσιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑπερέβησαν ἤδη τὴν ἡλικίαν τῶν 21 ἐτῶν, τὴν κατὰ τὸ ψηφισθὲν περὶ στρατολογίας νομοσχέδιον προσδιορισθεῖσαν ὡς στρατεύσιμον, εἴτε τὴν προσδιορισθησομένην ὑπὸ ἄλλου νομοσχεδίου προταθησομένου τυχὸν παρὰ τοῦ νέου ὑπουργείου, μοὶ φαίνεται ὅτι πληροῖ σκοπὸν ἀληθῆ τοῦ Κράτους καὶ θεραπεύει ἀνάγκην ὡμολογημένην αὐτοῦ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν περὶ στρατολογίας, ἐν τελευταίᾳ τινὶ διατάξει τοῦ ἄρθρου 89, ἀναγράφει τὴν ὑποχρέωσιν πρὸς ἄσκησιν τῶν νέων, οἵτινες ἄγουσι τὴν ἡλικίαν ταύτην· ἀλλ’ ἀφίνει τὸν κανονισμὸν καὶ τῆς διαρκείας τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης, καὶ τῶν ἄλλων λεπτομερειῶν, αἵτινες συναποτελοῦσι τὴν πραγματοποίησιν αὐτῆς, εἰς βασιλικὸν διάταγμα. Νομίζω ὅτι ἡ ὕλη δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, αἵτινες ἀφίνονται εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, νομίζω ὅτι εἶναι ὕλη, ἥτις ἔπρεπε νὰ προκαλέσῃ κανονιστικὸν νόμον ἢ διάταξιν, διὰ νὰ κανονίσῃ ὅλας τὰς σχέσεις, τὰς ὁποίας ἡ ὑποχρέωσις αὕτη τῶν νέων πρὸς τὴν πολιτείαν θέλει ἐπιφέρει. Ἐὰν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας ἐσκόπει νὰ παρασκευάσῃ φυτώριον, ἐκ τοῦ ὁποίου νὰ δύναται ὁ μόνιμος καὶ τακτικὸς στρατὸς ν’ ἀντλῇ ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης, διὰ νὰ αὐξάνῃ τὰς δυνάμεις αὐτοῦ, τότε ἡ Βουλὴ ἠσχολήθη ἤδη εἰς παρασκευὴν νόμου τοιούτου, τοῦ περὶ ἐκτάκτου στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ. Ἀνάγκη λοιπὸν, πρὶν ἢ ἐπιλάβησθε τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας, νὰ κρίνητε ἂν τὴν ἀνάγκην ταύτην δὲν ἐπλήρωσεν ἤδη τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη καὶ τὸ ὁποῖον κυρωθὲν ἤδη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους, ἢ ἐὰν τὴν ἐπλήρωσε μὲν, ἀλλ’ ἀτελῶς καὶ πλημμελῶς, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ μεταβληθῶσιν αἱ διατάξεις αὐτοῦ. Δὲν ὀκνῶ νὰ κάμω τὴν ἐξέτασιν ταύτην. Νομίζω ὅτι ὁ περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμος παρασκευάζει τὸ φυτώριον τοῦτο, ἐκ τοῦ ὁποίου ὁ τακτικὸς καὶ μόνιμος στρατὸς θέλει ἀντλεῖ τὰς δυνάμεις του ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης· τὸ παρασκευάζει ὅμως ἐπὶ βάσεως τοσοῦτον εὐρείας καὶ μεγάλης, ὥστε μοὶ γεννῶνται δισταγμοὶ, ἐὰν οἱ πολῖται δύνανται νὰ ὑποκύψωσιν εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ νόμου ἐκείνου ἀγογγύστως καὶ ἄνευ κόπου καὶ δυσχερειῶν, ὡς καὶ ἐὰν τὸ Κράτος δύναται νὰ συντηρήσῃ τὸ φυτώριον τοῦτο. Μοὶ φαίνεται δὲ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας σκοπεῖ νὰ παρασκευάσῃ τὸ φυτώριον τοῦτο ἐπὶ βάσεως μετριωτέρας· εἰς τὴν μετριότητα δὲ καὶ τὴν ἀναλογίαν τῆς βάσεως ταύτης στηρίζω τὴν ἐλπίδα, ὅτι τὰ βάρη τῶν πολιτῶν θέλουσιν εἶσθαι μετριότερα, καὶ τὰ μέσα τοῦ Κράτους δυνάμενα νὰ ἐπαρκέσωσι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Διὰ τοῦτο δὲν σκοπῶ νὰ ἀντιλέξω κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ αἱ κατὰ μέρος διατάξεις αὐτοῦ δὲν μοὶ φαίνονται συντελοῦσαι πρὸς τὸν σκοπόν· εὑρίσκω δὲ δύω μεγάλας ἀτελείας καὶ πλημμελείας ἐν ταῖς κατὰ μέρος διατάξεσιν αὐτοῦ. Ἐπειδὴ μετ’ ὀλίγον θέλετε κληθῆ νὰ ψηφοφορήσητε καὶ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ ἐπὶ τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὴν γνώμην μου, ἵνα συντελέσω νὰ σχηματίσητε γνώμην ὅσον οἷόν τε ἀσφαλῆ. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ καὶ αὐτὴ ἡ προκαταρκτικὴ ἄσκησις τῶν στρατιωτῶν ἐν στρατοπέδοις ἀσκήσεων. Τὰ στρατόπεδα ἀσκήσεων, τὰ ὁποῖα πανταχοῦ σχηματίζονται, ἔχουσιν ἄλλον σκοπὸν, τὸν σκοπὸν τῆς συμπληρώσεως τῆς προκαταρκτικῆς ἀσκήσεως, ὅστις κατορθοῦται διὰ τῆς ἐπαναλήψεως τῶν ἀσκήσεων καὶ διὰ τῆς προσπαθείας τοῦ νὰ μὴ ἀπομάθωσιν οἱ ἀσκηθέντες στρατιῶται τὴν ἄσκησιν, τὴν ὁποίαν ἀσκούμενοι εἶχον διδαχθῆ. Πῶς συντελεῖται ἡ στρατιωτικὴ αὕτη ἐκπαίδευσις ἀλλαχοῦ; Σᾶς φέρω ὡς παράδειγμα τὴν Γαλλίαν. Ἐκεῖ, πρὶν ἢ συγκληθῶσιν εἰς στρατόπεδα πρὸς ἄσκησιν, διανύουσιν ὁλόκληρον προκαταρκτικὴν ἐκπαίδευσιν, διότι ἀσκοῦνται πρῶτον τρεῖς μῆνας δὶς τῆς ἡμέρας γυμναζόμενοι ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ στρατιώτου, ἀσκοῦνται μετὰ τοῦτο ἓξ ἑβδομάδας ἐν τῷ σχολείῳ τῆς διμοιρίας ἢ τοῦ οὐλαμοῦ, ἀσχολοῦνται εἶτα τέσσαρας μῆνας ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ λόχου, καὶ κατόπιν οἱ στρατιῶται μεταβαίνουσιν εἰς ἄσκησιν ἐν στρατοπέδοις. Τρεῖς μῆνες ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ στρατιώτου, εἷς καὶ ἥμισυς ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ οὐλαμοῦ καὶ τέσσαρες μῆνες ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ λόχου, ἀποτελοῦσιν ὀκτὼ καὶ ἥμισυν μῆνας ἀσκήσεων διαρκῶν, διδουσῶν εἰς τὸν στρατιώτην ὅλην τὴν προκαταρκτικὴν παίδευσιν, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ, καλούμενος νὰ ἐπαναλάβῃ τὰ γυμνάσια ἐν τοῖς στρατοπέδοις. Διὰ τοῦτο ἐγὼ κρίνω ἀναγκαίαν πρὸ τῶν ἀσκήσεων ἐν στρατοπέδοις ἄλλην ἄσκησιν, καὶ εὑρίσκω ὑπερεχούσας κατὰ τοῦτο τὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν. Ἐὰν αἱ ἀσκήσεις καὶ ἡ διδασκαλία, ἡ ὁποία μεταδίδεται ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ στρατιώτου, μετεδίδετο εἰς τοὺς πολίτας τοὺς ἄγοντας τὴν ἡλικίαν ταύτην διὰ προγυμναστῶν ἐν τοῖς δήμοις, νομίζω, ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν ἦτο δυσκατόρθωτον. Ἐν πρώτοις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ δῆμος ἐν Ἑλλάδι, ὅσον μικρὸς καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ δύναται νὰ παράσχῃ νέους ὑπαγομένους εἰς τὰς ἀσκήσεις ταύτας πλέον τῶν 10. Ἀφ’ ἑτέρου δὲν ἔχετε ἀνάγκην εἰμὴ μόνον 400 προγυμναστῶν, τοὺς ὁποίους αἱ τάξεις τοῦ στρατοῦ δύνανται νὰ παράσχωσιν ἀσφαλῶς. Ἐὰν μετὰ τὴν ἄσκησιν ἐν τῷ δήμῳ μεταφέρωνται εἰς τὰ κέντρα τῶν ἐπαρχιῶν οἱ ἀσκηθέντες καὶ διανύσαντες τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ σχολείου τοῦ στρατιώτου, διὰ νὰ ἀσκηθῶσιν ἐκεῖ τὰς ἀσκήσεις τῆς διμοιρίας καὶ τοῦ οὐλαμοῦ, θέλετε καταστήσει τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ἧττον ἐπαχθῆ εἰς τοὺς πολίτας, ὡς κατεστήσατε ἐλάχιστον ἐπαχθῆ τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀσκηθῶσι τρεῖς μῆνας ἐν τῷ δήμῳ. Ἐὰν δὲ τοὺς τέσσαρας τελευταίους μῆνας, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ διανύσωσιν οἱ ἀσκούμενοι ἐν τῷ σχολείῳ τοῦ λόχου, διανύσωσι συγκεντρούμενοι ἐν τῇ πρωτευούσῃ τοῦ νομοῦ μετὰ τῶν ἄλλων στρατιωτῶν τῶν δήμων τῆς αὐτῆς περιφερείας, θέλετε εὐκόλως μεταδώσει εἰς αὐτοὺς καὶ τὴν ἐκπαίδευσιν ταύτην. Μετὰ τὴν ἐκπαίδευσιν ταύτην τῶν ὀκτὼ μηνῶν, οὕτω πως γενομένην κατὰ τόπους, δύνασθε νὰ συγκαλέσητε στρατόπεδον ἀσκήσεων καὶ νὰ τὸ διατηρήσητε τεσσαράκοντα ἡμέρας, καὶ κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ θέλετε συναγάγει βεβαίως καρποὺς ἐκπαιδεύσεως πολὺ καλλιτέρους καὶ ὡριμωτέρους ἀπὸ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους θέλετε συναγάγει ἐκ τοῦ τρόπου τὸν ὁποῖον τὸ νομοσχέδιον κατέστησεν. Ἴσως δύναται νὰ φανῇ εἴς τινα ὑμῶν, ὅτι ἑξάμηνος ἐν στρατοπέδῳ διαμονὴ εἶναι ἧττον ἐπαχθὴς ἀπὸ τὴν ὀκτάμηνον ἄσκησιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ὑπέδειξα, καὶ τὴν τεσσαρακονθήμερον ἐν τῷ στρατοπέδῳ. Ἐλπίζω ὅμως, ὅτι θέλετε πεισθῆ ὅτι τὸ σύστημα, ὅπως ἐγὼ τὸ ὑπέδειξα, θέλει εἶσθαι ὀλιγώτερον ἐπαχθὲς, διότι ὀλιγώτερον χρόνον θέλει ἀναγκάσει τοὺς στρατιώτας νὰ ἀποδημῶσι τῶν ἑστιῶν των καὶ τῶν μερῶν, εἰς τὰ ὁποῖα ἔχουσι τὰς ἀσχολίας καὶ τὰ συμφέροντά των. Ἀλλ’ εἶπον, ὅτι εὑρίσκω δύω ἀτελείας καὶ πλημμελείας ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, καὶ σᾶς παρέστησα μόνον τὴν μίαν τούτων· δὲν ὀκνῶ νὰ ἐπιλάβωμαι καὶ τῆς δευτέρας. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργείου πρόκειται νὰ σχηματισθῶσιν ἐκ τῶν ἀνδρῶν τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας δέκα τάγματα πεζικὰ, πρόκειται δὲ νὰ σχηματισθῶσι τὰ ἐπιτελεῖα καὶ τὰ στελέχη τῶν ταγμάτων τούτων ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν, οἵτινες ὑπηρετοῦσι νῦν εἰς τὰ ἐπιτελεῖα καὶ τὰ στελέχη τῶν δέκα καὶ τεσσάρων ταγμάτων, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν. Ἐὰν κάμῃ τις τὴν ἀρίθμησιν τῶν ἀξιωματικῶν, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην, θέλει ἰδεῖ ὅτι ὁ ὑπολογισμὸς, ἐφ’ οὗ ἐστηρίχθη τὸ νομοσχέδιον, δὲν εἶναι ἀκριβὴς, καὶ ὅτι δὲν ἐπιτυγχάνεται ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου. Καὶ ἀληθῶς διὰ τὰ δέκα τάγματα τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας, ἔχομεν ἀνάγκην τῶν ἑξῆς ἀξιωματικῶν· διὰ τὰ ἐπιτελεῖα αὐτῶν 10 ἀντισυνταγματαρχῶν, 10 ταγματαρχῶν ἢ λοχαγῶν ὑποδιοικητῶν, 10 ὑπολοχαγῶν ἢ ἀνθυπολοχαγῶν ὑπασπιστῶν ταγμάτων, 10 ὑπιάτρων, 20 ὑπολοχαγῶν καὶ ἀνθυπολοχαγῶν οἰκονομίας, 20 ἀνθυπασπιστῶν, τὸ ὅλον 80. Ἔχομεν δὲ ἀνάγκην διὰ τὰ στελέχη αὐτῶν, 40 λοχαγῶν, 40 ὑπολοχαγῶν καὶ 120 ἀνθυπολοχαγῶν, διότι ἕκαστον τῶν σχηματισθησομένων ταγμάτων ἐφεδρείας θέλει ἀποτελεῖσθαι ἐκ τεσσάρων λόχων· τὸ ὅλον 200. Ὥστε ἔχομεν ἀνάγκην 280 ἀξιωματικῶν, τοὺς ὁποίους πρέπει ν’ ἀπασχολήσητε ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν 10 ταγμάτων τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας. Ἀλλὰ διὰ τὰ ὑπάρχοντα δέκα τάγματα τοῦ πεζικοῦ καὶ διὰ τὰ 4 τάγματα τῶν ἀκροβολιστῶν ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἐπιτελείων καὶ τῶν στελέχεων τοῦ ἑξῆς ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν· ἤτοι 14 ἀντισυνταγματαρχῶν, 14 ταγματαρχῶν ἢ λοχαγῶν ὑποδιοικητῶν, 14 ὑπολοχαγῶν καὶ ἀνθυπολοχαγῶν, 14 ὑπιάτρων, 28 ὑπολοχαγῶν καὶ ἀνθυπολοχαγῶν οἰκονομίας, 28 ἀνθυπασπιστῶν, τὸ ὅλον 112 ἀξιωματικῶν. Προσέτι διὰ τὰ στελέχη τῶν 56 λόχων, ἐξ ὧν τὰ ὑπάρχοντα 14 τάγματα θέλουσιν ἀποτελεσθῆ διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀνδρῶν τοῦ λόχου καὶ ἑπομένως τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν λόχων ἑκάστου τάγματος εἰς τέσσαρα, χρῄζομεν 56 λοχαγῶν, 56 ὑπολοχαγῶν καὶ 168 ἀνθυπολοχαγῶν, τὸ ὅλον 280 ἀξιωματικῶν. Τὸ ὅλον δὲ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν ἀνέρχεται οὕτως εἰς 560. Ἀλλὰ προσβλέποντες εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, θέλετε εὑρεῖ ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ πεζικοῦ ἀνέρχεται εἰς 381, ὥστε πρέπει νὰ πλάσητε 179 νέους ἀξιωματικούς. Καὶ ἡ ἔλλειψις αὕτη εἶναι φυσική. Ἔχετε 10 τάγματα πεζικοῦ, ἕκαστον τῶν ὁποίων ἀποτελεῖται ἀπὸ 6 λόχους, θέλετε ἐλαττώσει τὸν ἀριθμὸν τῶν λόχων εἰς τέσσαρας, λοιπὸν ἔχετε περίσσευμα ἀξιωματικῶν δι’ εἴκοσι λόχους. Ἔχετε τέσσαρα τάγματα ἀκροβολιστῶν, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦνται ἀπὸ 5 λόχους, θέλετε περιορίσει τὸν ἀριθμὸν καὶ ἑκάστου τῶν λόχων τούτων εἰς τέσσαρας, ἑπομένως θέλετε παρασκευάσει περίσσευμα ἀξιωματικῶν διὰ τέσσαρας ἄλλους λόχους. Ἀλλὰ ὑμεῖς διὰ τῶν δέκα ταγμάτων τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας θέλετε σχηματίσει τεσσαράκοντα λόχους· ἐπειδὴ δὲ σᾶς ἐπερίσσευσαν κατὰ τὰ ἀνωτέρω ἀξιωματικοὶ διὰ 21 λόγους, σᾶς ἐλλείπουσι τοιοῦτοι διὰ τοὺς ἄλλους δέκα καὶ ἓξ λόγους. Ἡ ἀνεπάρκεια τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν εἶναι ἡ αὐτὴ καὶ εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑπαξιωματικῶν. Διὰ τὰ ὑπάρχοντα 14 τάγματα πεζικοῦ ἔχετε ἀνάγκην 1514, ἐπειδὴ δὲ ὁ ἀριθμὸς τῶν ὑπαρχόντων ὑπαξιωματικῶν τοῦ πεζικοῦ ἀνέρχεται κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν εἰς 1318, θέλουσι σᾶς λείψει ὡσαύτως 196 ὑπαξιωματικοί. Ὅθεν μοὶ φαίνεται ὅτι κατὰ τὴν ἐσωτερικὴν διασκευὴν του τὸ νομοσχέδιον δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ, διότι ἡ λειτουργία αὐτοῦ θέλει εἶσθαι ἀτελὴς ἢ πλημμελής· ἑπομένως ὅτι θέλει παραγάγει αὔξησιν δαπανῶν, τὰς ὁποίας ἡ παρασκευάσασα καὶ εἰσαγαγοῦσα Κυβέρνησις δὲν προέβλεψε. Τὰ δύω ταῦτα ἐλαττώματα τοῦ νομοσχεδίου μοὶ φαίνονται ἄξια τῆς προσοχῆς τῆς Βουλῆς, καὶ μοὶ ἐπιβάλλουσι τὸ καθῆκον νὰ παρακαλέσω αὐτὴν νὰ δείξῃ ἰδίαν μέριμναν περὶ τὴν μελέτην τῶν διατάξεων αὐτοῦ, ἵνα μὴ τυχὸν πλανηθῇ ψηφίζουσα τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει. Ἀλλὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡ συζήτησις μᾶς περιήγαγεν εἰς γενικὴν συζήτησιν περὶ τοῦ ποία τις εἶναι ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους, περὶ τοῦ ποία τις εἶναι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις αὐτοῦ· ἡ δὲ συζήτησις αὕτη κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν ἔληξε διὰ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἐκ τῆς ὁποίας ἐμάθετε ὅτι ἔχετε μὲν στρατιώτας καὶ ἀξιωματικούς, ἀλλὰ δὲν ἔχετε σύνταξιν στρατοῦ, οὐδὲ πλήρη ἐκπαίδευσιν στρατοῦ· ὅτι ἔχετε στρατόν, ἀλλὰ δὲν ἔχετε πυροβόλα καὶ διευθέτας, οὐδὲ μηχανήματα, οὐδὲ ἵππους καὶ ἡμιόνους, οὐδὲ φυσίγγια, οὐδέ τι τῶν ἀναγκαιούντων ἵνα ὑποβοηθήσῃ καὶ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν αὐτοῦ. Διὰ δὲ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν ἠκούσατε ἀπὸ τὸν κ. πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου πληροφορίας, τὰς ὁποίας πολλοὶ ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ἠγνόουν, τῶν ὁποίων ὅμως ἡ ἀνάμνησις, εἶμαι βέβαιος, σᾶς ἐνέπνευσε τὴν αὐτὴν θλίψιν, τὴν ὁποίαν ἐνέπνευσε καὶ εἰς ἐμέ. Οἱ λόγοι τοῦ κ. προέδρου τῆς κυβερνήσεως εἶναι λόγοι, τοὺς ὁποίους κἀνεὶς δὲν δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ, οὐδ’ ἡ ἀμφισβήτησις αὐτῶν δύναται νὰ ἔχῃ κῦρός τι, αὐθεντίαν τινα, διότι οἱ λόγοι οὗτοι εἶναι περιβεβλημένοι μὲ πᾶσαν αὐθεντίαν καὶ ἐπιβάλλουσι πλήρη πίστιν. Ἐν τῷ μέσῳ τῆς θλίψεως, τὴν ὁποίαν καὶ εἰς ἐμὲ ἐνέπνευσεν ἡ περιγραφὴ τῆς στρατιωτικῆς καὶ οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, ἠρύσθην τὴν ἑξῆς ἐλπίδα, τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω. Ὅταν τὴν διαρκῆ διατάραξιν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἐδύναντο νὰ διαγνώσωσιν οἱ ὑπουργοὶ τῶν οἰκονομικῶν, ἢ διαγινώσκοντες ἀπέκρυψαν αὐτὴν ἀφ’ ὑμῶν· ὅταν τὴν περιγραφεῖσαν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ δὲν ἠδύναντο νὰ διαγνώσωσιν οἱ ὑπουργοὶ τῶν στρατιωτικῶν, ἢ διαγινώσκοντες ἀπέκρυπτον αὐτὴν ἀπὸ τοῦ κοινοβουλίου, βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἐλαχίστη ἐλπίς, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐπιστηθῇ ἡ μέριμνα τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως ταύτης. Τώρα ὅμως, ὅτε οὐδεὶς πλέον δύναται νὰ διατελῇ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτῆς, τώρα ὅμως, ὅτε ἡ Κυβέρνησις ἐξομολογουμένη εἰς τὸ κοινοβούλιον παρίστησιν αὐτήν, νομίζω ὅτι ἐπέστη ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ τὸ κοινοβούλιον καὶ ἡ Κυβέρνησις πρέπει μετὰ θάῤῥους νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἀνεύρεσιν καὶ τὴν ψήφισιν τῶν μέτρων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θέλουν σταματήσει τὸ κακὸν εἰς τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται, καὶ θέλουν ἀνορθώσει κατάστασιν ἐκλελυμένην, ὁποία εἶναι ἡ περιγραφεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. Ἀλλὰ πρὸς τούτοις ἐγὼ αἰσθάνομαι καὶ ἄλλην τινὰ εὐχαρίστησιν, ὅτι πρώτην φορὰν συναντῶμαι μετὰ τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Δεκαπέντε ἔτη ναυτίλλομαι εἰς τὸ πέλαγος τῆς πολιτικῆς, ἀλλ’ οὐδαμοῦ ἠδυνήθην νὰ συμπλεύσω μετὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ· καὶ τελευταῖον ἔτι, ὅταν ἐτόλμησα νὰ σᾶς παραστήσω, ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ οἰκονομικὴ καὶ στρατιωτικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους, ὁ μὲν τότε πρωθυπουργὸς καὶ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἀναβὰς τὸ βῆμα ἀπηύθυνεν ἐμμέσους κατ’ ἐμοῦ ἐλέγχους, καὶ εἶπεν, ὅτι δὲν εἶνε ἐπιτετραμμένον εἰς πολιτευομένους νὰ παριστῶσι τὴν πατρίδα ἐκτετραχηλισμένην, διότι ὁ τόπος ἔκαμε προόδους, ὁ δὲ νῦν πρωθυπουργὸς, μέλος τῆς ἀντιπολιτεύσεως τότε τυγχάνων, συνεπλήρωσε τὸν λόγον ἐκεῖνον τοῦ πρωθυπουργοῦ, εἰπὼν, ὅτι τῳόντι αἱ πρόοδοι εἶναι μεγάλαι, διότι καὶ πόλεις ἐκτίσθησαν. Καὶ μήπως ἐγὼ ἠμφισβήτησα τὴν πρόοδον τοῦ τόπου, ἐγὼ, ὁ ὁποῖος δὲν ἠμέλησα ποτὲ νὰ ἐξετάσω ταύτην καὶ ὑπῆρξα θαυμαστὴς αὐτῆς, οὐδέποτε δ’ ἔλειψα νὰ ὁμολογήσω τὴν πρόοδον τοῦ τόπου; Διέκρινα ὅμως τὴν πρόοδον, τὴν ὁποίαν ὁ τόπος ἔκαμε, διὰ τῶν ἰδίων κατ’ ἄτομον προσπαθειῶν καὶ ἀγώνων, ἀπὸ τὴν ἐλεεινότητα τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐκυβέρνησαν τόσα ἔτη τὸν τόπον καὶ τὸν ἐγκατέλιπον εἰς τοιαύτην κατάστασιν, ὥστε λυπούμεθα σήμερον ἀκούοντες τοιαύτην ἀξιοθρήνητον περιγραφὴν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεώς της. Διέκρινα αὐτὴν ἀπὸ τὴν διοίκησιν, τὴν κατὰ τὰ ἔτη ταῦτα λειτουργήσασαν, ἥτις οὐδὲν εἶχε στοιχεῖον διοικήσεως πεφωτισμένης οὐδὲ διοικήσεως ἐκπληρούσης τὸ καθῆκον αὐτῆς, ἀλλὰ διοικήσεως ἐκλελυμένης, καὶ γιγνομένης πάντοτε ἕρμαιον τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τῶν κομμάτων. Εἶπον ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δὲν συνέπεσε νὰ συμπλεύσω μετὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, μᾶς διέκρινε πάντοτε διχογνωμία καὶ διαφορὰ φρονημάτων. Καὶ κατὰ μὲν τὴν διάρκειαν τοῦ μεγάλου Συνεδρίου, τὸ ὁποῖον τῳόντι προσέφερεν ὑπηρεσίας εἰς τὸν τόπον, ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶχε διαρκῆ καὶ ἄπαυστον φόβον, τὸν ὁποῖον δὲν ἠδύνατο ν’ ἀποκρύψῃ κατὰ τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας· ἐφαντάζετο ταύτην ὡς ἐπιβουλευομένην τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, ὡς πολεμίαν τῶν θεσμῶν καὶ ὡς ἐχθρὰν, ἑτοίμην νὰ ἐπιτεθῇ καὶ νὰ κατασπαράξῃ καὶ τοὺς θεσμοὺς καὶ τὸ Κράτος. Ἐνῷ ἐγὼ ἠγωνιζόμην νὰ συντηρήσω τὰ ὑπὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἐναπολειφθέντα λείψανα τοῦ οἰκοδομήματος, διότι ἐνόμιζον ὅτι ταῦτα ἦσαν χρήσιμα εἰς τὴν ἀνοικοδόμησιν τοῦ νέου. Οὐδὲ κατὰ τὸν μετέπειτα χρόνον συνηντήθην μετ’ αὐτοῦ, διότι ὁ μὲν κ. πρωθυπουργὸς ἐπεδόθη μετὰ ζήλου ἀξιεπαίνου εἰς τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν, καὶ δὲν παρέλειψε μηδεμίαν εὐκαιρίαν, ἥτις παρεῖχεν αὐτῷ τὴν εὐκολίαν πρὸς ἀνάληψιν τῆς ἀρχῆς. Δὲν γνωρίζω ἂν πρέπῃ νὰ ἐξάρω τὸν ἀκάματον τοῦτον πρὸς ἀνάληψιν τῆς ἀρχῆς ζῆλον· βεβαίως ὅμως ὀφείλω νὰ διαγνώσω ἐν αὐτῷ, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε μεγάλην ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν φιλοπατρίαν ἑαυτοῦ· ἐγὼ δὲ δὲν ἠδυνάμην νὰ πείσω ἐμαυτὸν ὅτι ἦτον ἐφικτὸν νὰ παράσχω χρησιμότητα εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπεζήτησα τὴν ἀρχὴν, μετέσχον δ’ αὐτῆς μόνον ὅταν ἀνυπέρβλητος ἀνάγκη μοὶ τὸ ἐπέβαλεν ὡς ἀναπόφευκτον καθῆκον. Ἡ μόνη λοιπὸν περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν συνέπεσε νὰ ἔχωμεν τὰς αὐτὰς ἰδέας, εἶναι αὕτη, καθ’ ἣν καὶ αὐτὸς καὶ ἐγὼ συνομολογοῦμεν ὅτι κακῶς ἔχουσι τὰ πράγματα. Ἀλλὰ διὰ τὴν κακὴν ταύτην κατάστασιν τῶν πραγμάτων βεβαίως εὐθύνεται πᾶσα ἡ μνημονευθεῖσα περίοδος τοῦ χρόνου, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐγένετο ὅ,τι ἔπρεπε νὰ γένηται, ἢ καθ’ ἣν ἴσως ἐγένοντο ὅσα δὲν ἔπρεπε νὰ γίνωσι. Ἀλλὰ τέλος πάντων, κύριοι, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ὅπως βελτιώσωμεν τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου· νομίζω δὲ, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς οὐδένα νὰ μὴ ἐμβλέψῃ εἰς τὴν μεγίστην εὐθύνην τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει, καὶ νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἥτις ἐπῆλθε κραυγάζουσα, διότι πᾶσα ἀναβολὴ δύναται νὰ φέρῃ εἰς τὸν τόπον ζημίας ἀνυπολογίστους. Πρὸς βελτίωσιν τῆς οἰκονομικῆς καὶ τῆς στρατιωτικῆς καταστάσεώς μας ἐπροτάθησαν διάφοροι γνῶμαι. Καὶ πρῶτον μᾶς ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ προκατόχου ὑπουργείου ἓν σύστημα πλῆρες, τοῦ ὁποίου τινὰ μέρη ἔτυχον ἤδη τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, ὅταν εἰσήγαγε τὸ σύστημα τοῦτο, ὑπεστήριξεν αὐτὸ, ἀλλ’ ἡ τότε ἀντιπολίτευσις ἐνόμισεν, ὅτι ἔχει καθῆκον νὰ τὸ ἐξετάσῃ ἐν συνόλῳ καὶ ζητήσῃ νὰ τὸ ἀποκρούσῃ, ἵνα μὴ ἐπιληφθῇ τῆς ἐξετάσεως τῶν λεπτομερειῶν αὐτοῦ. Ἡ κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἀντιπολίτευσις τοῦ ὑπουργείου ἀπετελεῖτο ἀπὸ τοὺς ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ πολιτικοὺς φίλους τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου καὶ νῦν προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ ἀπὸ τοὺς φίλους τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου αὐτοῦ κ. Χαριλάου Τρικούπη· ὑπὲρ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον εἶχε προτείνει τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἦσαν κατεταγμένοι οἱ πολιτικοὶ φίλοι αὐτοῦ, τότε πρωθυπουργοῦ, καὶ οἱ φίλοι τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Βουλῆς, τοῦ ὁποίου τὸ κόμμα συνέπραττεν ἐν τῇ κυβερνήσει διὰ δύω μελῶν. Ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ἀπεφάνθη ὑπὲρ τοῦ συνόλου τοῦ συστήματος τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἀλλ’ ἡ γνώμη δὲν ἐξηνέχθη δι’ ἰσχυρᾶς πλειοψηφίας, διότι μικρὰ διαφορὰ ὑπῆρχε μεταξὺ τῆς πλειοψηφίας καὶ τῆς μειονοψηφίας. Εἰς ἐμὲ δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ φέρω τότε ψῆφον, καὶ ἐγὼ καὶ ἐκεῖνοι τῶν συναδέλφων, ἐν ὀνόματι τῶν ὁποίων ἔχω τὴν ἄδειαν ν’ ἀγορεύω πρὸς ὑμᾶς, ἐνομίσαμεν ὅτι εἴχομεν καθῆκον ν’ ἀρνηθῶμεν ψῆφον· διότι ἐπιστεύομεν ὅτι καὶ ἡ ἐξέτασις τοῦ συνόλου καὶ ἡ ἐξέτασις τῶν λεπτομερειῶν τοῦ νομοσχεδίου ἦτο καθαρὰ ματαιοπονία. Νομίζω, κύριοι, ὅτι τὰ πράγματα μᾶς ἐδικαίωσαν ἐνώπιον ὑμῶν. Παρῆλθον ἔκτοτε πέντε μῆνες, ἐρωτῶ δὲ πάντας νὰ μοὶ εἴπητε τί ἐπράξαμεν, καὶ ἂν δὲν ἐματαιοπονήσαμεν συζητοῦντες τὸ σύνολον καὶ τὰς λεπτομερείας τοῦ συστήματος ἐκείνου. Δὲν ἐννοῶ, ὅτι αἰτία τούτου ἦτο τὰ πλεονεκτήματα ἢ αἱ ἀτέλειαι τοῦ ὑποβληθέντος συστήματος, οὐδὲ τὰ πλεονεκτήματα ἢ αἱ ἀτέλειαι τῆς γνώμης τῶν ἀντιθέτων· ἀλλ’ αἰτία τούτου ἦτον ὁ τρόπος καθ’ ὃν συγκροτοῦνται αἱ Κυβερνήσεις. Καὶ ἀληθῶς, εἰς δώδεκα ἔτη ἀνεβιβάσθησαν καὶ κατεβιβάσθησαν εἴκοσι καὶ πλέον Κυβερνήσεις κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, καὶ κατὰ πάσης διαδόχου Κυβερνήσεως εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκτοξεύωμεν τὰ αὐτὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα ἐξετοξεύσαμεν καὶ κατὰ τῆς προκατόχου, καὶ ἠναγκάσθημεν νὰ ῥίψωμεν τὴν διάδοχον διὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους δι’ οὓς ἐῤῥίψαμεν τὴν προκάτοχον. Ἑπτάκις δὲ οἱ ἐκλογεῖς ἐκλήθησαν νὰ ψηφοφορήσωσι, τὸ κοινοβούλιον δὲ εὑρέθη πάντοτε ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ διαλλήλου κύκλου. Σᾶς εἶπον ὅτι αἱ Κυβερνήσεις πρέπει νὰ ὑποστηρίζωνται καὶ νὰ ζῶσιν οὕτως, ὥστε νὰ ἦναι ἀπηλλαγμέναι τῆς ἐπιδράσεως τοῦ ἀνταγωνισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπάγεται ἐκ τοῦ πολιτεύματος καὶ ὑποστηρίζεται ὑπὸ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν. Ὁ ἀνταγωνισμὸς οὗτος εἶναι ὁ μεγαλείτερος πολέμιος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πρέπει διὰ τοῦτο τὸ Κοινοβούλιον νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως συμβιβάσῃ τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος μετὰ τοῦ συμφέροντος τῆς διοικήσεως. Φρονῶ δὲ ἀδιστάκτως, ὅτι ὁ συμβιβασμὸς οὗτος εἶναι καὶ εὔκολος καὶ δυνατός. Ἀληθῶς, κύριοι, ἐχάσαμεν πέντε μῆνας, καὶ ἤδη εὑρισκόμεθα εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα καὶ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον. Καὶ τότε ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ᾐσθάνετο τὸ ἔδαφος κλονιζόμενον καὶ σαλεῦον ὑπὸ τοὺς πόδας του, τυγχάνων κυβερνήτης, καὶ ἐπεκαλεῖτο διὰ τοῦτο τὴν ἀρωγὴν τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ νῦν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἠσθάνετο κλονιζόμενον ὡσαύτως καὶ σαλεῦον τὸ ἔδαφος ὑπὸ τοὺς πόδας του, καὶ ζητεῖ τὴν συνδρομήν σας καὶ τὴν ὑποστήριξίν σας.

§14ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν εἶπον ὅτι ζητῶ τὴν συνδρομὴν τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἶπον, ὅτι αὐτὰ τὰ ἀναφέρω πρὸς ἴδιον λογαριασμὸν τῆς Κυβερνήσεως.

§15Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι εἴπατε ὅτι ἔχετε ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς ἐνθουσιώδους ὑποστηρίξεως.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ ὅτι αὐτὰ τὰ λέγω, ἵνα ὁδηγήσω τὸ ὑμέτερον καθῆκον.

§17Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ διατί αἱ Κυβερνήσεις αἰσθάνονται κλονιζόμενον τὸ ἔδαφος ὑπὸ τοὺς πόδας των; διατί ἔχουσιν ἀνάγκην αὐτῆς τῆς ἐνθουσιώδους ὑποστηρίξεως τῆς Βουλῆς; Θέλω σᾶς τὸ ἐξηγήσει κατὰ τὸ τέλος τῆς ἀγορεύσεώς μου ἐπιτρέψατέ μοι ἤδη νὰ ἐπιλάβωμαι ἄλλης ἐρεύνης. Τίνα ἦσαν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἐπροτάθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου πρὸς βελτίωσιν τῆς στρατιωτικῆς καὶ οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους; Νομοσχέδιον περὶ ἐκτάκτου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον δὲν ὠκνήσατε νὰ ψηφίσητε, καὶ τοῦ ὁποίου ἔναρξις ἐκτελέσεως δὲν ἐγένετο, διότι δὲν εἰσεπράχθησαν τὰ χρήματα ἐκ τοῦ δανείου τῶν 10,000,000, τὰ ὁποῖα ἦσαν προωρισμένα πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, ἐν τῷ ὁποίῳ ἀνεγράφοντο δύο μεγάλαι ἀρχαὶ, ὑπὲρ τῶν ὁποίων κηρύσσομαι, ἡ τῆς προσωπικῆς ὑπηρεσίας καὶ ἡ τῆς καθολικῆς στρατολογίας. Νομοσχέδιον περὶ δανείου 10,000,000. Νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς φόρων πρὸς σύστασιν ταμείου ἐθνικῆς ἀμύνης. Νομοσχέδιον περὶ κανονισμοῦ τῶν ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν χρεῶν. Τέλος πάντων νομοσχέδιον περὶ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, καὶ περὶ ἐπιβολῆς φόρων ὑπὲρ τῆς ὁδοποιΐας. Τὰ μέτρα ταῦτα, ἐξεταζόμενα ὡς σύστημα, ἦσαν πλήρη, διότι ἀπετέλουν ἓν ὅλον, ἀποτελούμενον ἐκ διαφόρων μερῶν, ἕκαστον τῶν ὁποίων ἔτεινε πρὸς συμπλήρωσιν εἰδικῆς ἀνάγκης. Τὰ μέτρα ταῦτα, ἐξεταζόμενα ὡς πολιτεία τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἦσαν ἀξιέπαινα, διότι ἐνεδείκνυον μέγα θάῤῥος τοῦ πολιτικοῦ τούτου ἀνδρὸς, ὅστις προσήρχετο ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους καὶ προέβαλλε νὰ ὑποβάλωσι τὸν τόπον εἰς μεγάλας θυσίας. Ἀλλὰ τὰ μέτρα ταῦτα ἐξεταζόμενα ὡς μέτρα κυβερνήσεως, μοὶ ἐφάνησαν πλημμελῆ. Συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς παραστήσω τὰς πλημμελείας, τὰς ὁποίας εὑρίσκω ἐν αὐτοῖς. Ἐν πρώτοις εὗρον ὡς πλημμέλειαν τὴν σύγχυσιν τῶν ἀναγκῶν, διότι δὲν ὑπῆρχεν ἐν αὐτοῖς διακεκριμένη καὶ ἀπότομος διαίρεσις τῶν τακτικῶν ἀναγκῶν τοῦ κράτους ἀπὸ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, διακεκριμένος καὶ ἀπότομος χωρισμὸς τῶν μέσων, τῶν προοριζομένων ἵνα συντελέσωσι εἰς τὴν θεραπείαν τῶν τακτικῶν ἀναγκῶν ἀπὸ τὰ προοριζόμενα εἰς θεραπείαν τῶν ἐκτάκτων. Μὴ νομίζετε τὴν ἀξίωσιν ταύτην ὡς ἁπλῶς τυπικὴν, διότι ἐπηρεάζει οὐσιωδῶς τὴν οὐσίαν, ὡς θέλω σᾶς καταδείξει. Κατὰ τὰ 1867 τὸ Κράτος εὑρέθη εἰς παραπλησίας ἀνάγκας, καὶ τότε εἶχεν ἐκτάκτους καὶ τακτικὰς ἀνάγκας· αἱ τακτικαὶ ἀνάγκαι ἀπετελοῦντο ἐκ τῆς ἀποκαταστάσεως τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ, αἱ δὲ ἔκτακτοι ἀνάγκαι ἐπῆλθον ἐκ τῶν περιστάσεων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τὰς ὁποίας γνωρίζετε καὶ τὰς ὁποίας κρίνω περιττὸν ν’ ἀναφέρω. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου εἶχε καὶ τότε ἀξιέπαινον θάῤῥος, διότι προσῆλθεν ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους καὶ μετὰ παῤῥησίας παρέστησε τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, καὶ ἐζήτησε νὰ ἐπιβάλῃ φόρους. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐνέδωκεν, οἱ φόροι ἐπεψηφίσθησαν καὶ ἦσαν ἱκανοὶ ἵνα ἐπαρκέσωσι καὶ εἰς τὰς τακτικὰς καὶ εἰς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν εἶχον χωρισθῆ διακεκριμένως αἱ διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας προοριζόμεναι πρόσοδοι, τί συνέβη; Κατ’ ἔτος ἡ διοίκησις λεληθότως ἐξέτεινε τὰς ἀνάγκας αὐτῆς, καὶ τὰ ἔξοδα ταύτης τοσοῦτον προέβησαν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον αὐξανόμενα, ὥστε ἀπεῤῥόφησαν καὶ τὴν πρόσοδον ἥτις ἐζητήθη τότε πρὸς θεραπείαν τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν· διὰ τοῦτο δὲ, καί τοι πληρωθέντα τὰ ἐλλείμματα τοῦ 1867 διὰ τῶν ἐπιβληθέντων φόρων, ἐπανεφάνησαν αὖθις ἐν τῷ προϋπολογισμῷ καὶ ὑφίστανται μέχρι τοῦδε σταθερά. Ὅθεν σήμερον, ὅτε βουλεύεσθε νὰ βελτιώσητε τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, σᾶς δίδω γνώμην νὰ χωρίσητε τὰς τακτικὰς ἀνάγκας ἀπὸ τὰς ἐκτάκτους· διότι ἂν δὲν χωρίσητε αὐτὰς, θέλετε περιπέσει εἰς τὸ αὐτὸ λάθος, αἱ δ’ ἀνάγκαι τῆς διοικήσεως αὖθις θέλουσιν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον αὐξάνεσθαι καὶ σᾶς ἀποῤῥοφήσει τὰς διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας ἐπιβαλλομένας προσόδους, θέλετε δὲ καταστήσει τὸν τακτικὸν προϋπολογισμὸν ἐπὶ ἀναλογιῶν δαπανῶν, πολὺ εὐρυτέρων ἐκείνων, ἐφ’ ὧν νῦν ἐρείδεται. Τὴν τυπικὴν ταύτην παρατήρησιν ἔκρινα οὐσιωδῶς ἐπηρεάζουσαν τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, καὶ διὰ τοῦτο, καὶ ὅταν ἐσυζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου τῶν 10,000,000, προσεπάθησα νὰ σᾶς πείσω νὰ ζητήσητε προϋπολογισμὸν κεχωρισμένον τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν, εἰς τὰς ὁποίας τὸ δάνειον τοῦτο θέλει χρησιμεύσει, καὶ νὰ χωρίσητε τοῦτον ἀπὸ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας· ἀλλὰ δυστυχῶς τὸ ὑπουργεῖον τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀπέκρουσε τὴν αἴτησίν μου, ἡ δὲ ἀντιπολίτευσις δὲν ὑπεστήριξεν αὐτὴν, οὐδὲ συνήνεσε νὰ ἐπιδοκιμάσῃ τὴν πρότασίν μου ἐκείνην. Τὸ σύστημα τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης εἶχε καὶ ἑτέραν πλημμέλειαν· ἐνῷ ἐπρόκειτο νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δανεισθῇ 10,000,000, κατὰ τὸν νόμον περὶ δανείου τῶν 10,000,000, καὶ 50,000,000, τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ὁποίων ἤθελον ἐκπληρώσει τὰ χρήματα τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης, ἐνῷ διὰ τῶν 60,000,000 ὁ τόπος ἐπρόκειτο νὰ ὑποβληθῇ εἰς θυσίας, ἡ Κυβέρνησις ἀπέστεργε νὰ κάμῃ καὶ αὐτὴ τὴν ἐλαχίστην θυσίαν ἐν τῇ διοικήσει. Νομίζω δὲ πεποιθότως ὅτι ἡ διοίκησις, ὅπως ὑπάρχει διεσκευασμένη, παρέχει μεγάλας εὐχερείας εἰς τοὺς ἐκτελοῦντας τοὺς νόμους ὑπουργοὺς, εὐκολίας μὴ ἀναποφεύκτως ἀναγκαίας, καὶ ὅτι οὗτοι δύνανται νὰ ὑποβάλωσι τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν εἰς μικρούς τινας περιορισμοὺς, ὅπως ἐπιτύχωσιν οἰκονομιῶν ἐπὶ τῶν ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τοῦ τοιούτου νομίζω ὑπῆρχεν ἀπόλυτος ἀνάγκη, διὰ νὰ δοθῇ τὸ παράδειγμα καὶ εἰς τοὺς πολίτας, ὅτι καὶ αὐτοὶ πρέπει νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς θυσίας, παρέχοντες μεγαλειτέραν μερίδα τῶν ἰδίων αὑτῶν προσόδων εἰς τὸ Κράτος. Εὑρίσκω καὶ τρίτην πλημμέλειαν τοῦ ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου προταθέντος συστήματος. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐνεφορήθη ὑπὸ ὀρθοτάτης γνώμης, ἀποβλέψας πρὸς ἀνόρθωσιν τῆς ἐθνικῆς πίστεως ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν ἐξωτερικῶν δανείων· ὑπὲρ τῆς γνώμης ταύτης συντάσσομαι, καὶ νομίζω, ὅτι, ὅπως ἀποκτήσωμεν τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν θέλομεν ν’ ἀποκτήσωμεν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, πρέπει ν’ ἀνεγείρωμεν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ τὴν πίστιν ἡμῶν, καὶ νὰ παραστήσωμεν συμπληρωθεῖσαν τὴν ἠθικότητα ἡμῶν ὡς Κράτους, καὶ ἀκμαίαν τὴν συνείδησιν τῶν ὑποχρεώσεων τὰς ὁποίας ἔχομεν. Ἀλλὰ πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς γνώμης ταύτης ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, νομίζω, ὅτι ἔσφαλε κατὰ δύο τρόπους. Πρῶτον διότι ὁ τρόπος, τὸν ὁποῖον ἠσπάσατο πρὸς ἀναγνώρισιν καὶ κανονισμὸν τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, δὲν εἶναι ἐπιδοκιμαστέος, οὐδὲ ἄγει ποσῶς εἰς τὸν ἀξιέπαινον σκοπὸν, ὃν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης προέθετο. Ὁ μονομερὴς κανονισμὸς τῶν δανείων εἶναι τακτικὴ, ἥτις πανταχοῦ ἀπέτυχε, διεσύρθη δὲ ἰδίως ὅταν ἐφηρμόσθη ἀπὸ ἕνα τῶν προτελευταίων βεζυρῶν τοῦ προτελευταίου Σουλτάνου· καὶ εὐλόγως δύναται νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὰ ὄμματα τῶν τρίτων ὡς μέσον δημεύσεως, ἥτις βεβαίως δὲν λειτουργεῖ πρὸς ἀνίδρυσιν τῆς πίστεως τῶν ἐθνῶν· διὰ τοῦτο ἐπροτίμων τοῦ τρόπου τῆς ἐκτελέσεως τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος προέθετο, τὸν διὰ συμβάσεως κανονισμὸν τῶν δανείων. Ἡ δευτέρα πλημμέλεια τοῦ συστήματος ἦτο, ὅτι ἐν οὐ δέοντι ἀνεμίχθησαν μετὰ τῶν ἐξωτερικῶν χρεῶν τὰ ἐσωτερικὰ χρέη τοῦ Κράτους. Δὲν σκοπῶ νὰ ἀμφισβητήσω τὴν ἱερότητα τῶν ὑποχρεώσεων, αἵτινες συνωμολογήθησαν μεταξὺ τῆς μήπω ἀναγεννηθείσης Ἑλλάδος καὶ τῶν εἰς τοῦτο συνενεγκόντων μελῶν τοῦ ἔθνους, διὰ νὰ ἐξυπηρετηθῇ ὁ μέγας σκοπὸς τῆς ἀναγεννήσεως τοῦ ἔθνους· ἀλλ’ ἔχω τὸ ἀδίστακτον φρόνημα, ὅτι, ἂν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προσέφερον μεγάλας καὶ διακεκριμένας ἐκδουλεύσεις πρὸς τὸν μέγαν τοῦτον σκοπὸν, ἂν, λέγω, ἔζων ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι κατέβαλον πρὸς τοῦτο πολλὰ καὶ πλούσια κεφάλαια, αὐτοὶ πρῶτοι ἤθελον ἐξαναστῆ καὶ ζητήσει νὰ χωρισθῶσι τὰ δάνειά των ἀπὸ τῶν δανείων τῶν ἐξωτερικῶν. Δὲν ἤθελον κρίνει κατάλληλον τὸν χρόνον νὰ ζητήσωσι νὰ ἀποζημιωθῶσι νῦν, ὅτε εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τοὺς πολίτας βαρείας καὶ μεγάλας θυσίας, διὰ νὰ φανῶμεν ἐπαρκεῖς εἰς τὰ μεγάλα καθήκοντα τὰ ὁποῖα αἱ περιστάσεις μᾶς ἐπιβάλλουσι. Σᾶς εἶπον ὅτι κηρύσσομαι ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τῶν δύω ἀρχῶν, τὰς ὁποίας ἀνέγραψε τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσσήνης βουλευτὴς, ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τῆς καθολικῆς στρατείας καὶ τῆς προσωπικῆς ὑπηρεσίας· ἀλλὰ μοὶ ἔκαμε λυπηρὰν αἴσθησιν ἡ τροπολογία, ἡ ὁποία ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐγένετο ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ διὰ τῆς ὁποίας, ἐλαττωθέντος τοῦ χρόνου τῆς θητείας, παρενεβλήθη οὐσιωδέστατον πρόσκομμα περὶ τὴν λειτουργίαν τοῦ νόμου, καὶ πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἐπεδίωκε. Τοιοῦτον ἦτο τὸ σύστημα τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Διερχόμενος αὐτὸ σήμερον, ὀφείλω νὰ ἐπαναλάβω πάλιν τὸν πρὸς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἔπαινον, διὰ τὸ θάῤῥος τὸ πολιτικὸν, τὸ ὁποῖον εἶχε παραστήσει, ζητήσας εὐθαρσῶς τὴν ἐπιβολὴν τοσούτων ὑποχρεώσεων εἰς τὸν τόπον. Ἀπέναντι ὅμως τοῦ συστήματος τούτου μέχρι τοῦδε εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἐπροτάθη οὐδὲν ἄλλο σύστημα, ἀφέθημεν δ’ οὕτως ὑποχρεωμένοι νὰ προσηλωθῶμεν εἰς τὸ σύστημα τοῦτο. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος κάθηται πρὸς τὰ ἄνω τοῦ βουλευτηρίου, μετασχὼν πολλάκις τῶν συζητήσεων αἵτινες ἐγένοντο, σᾶς ἐξήγησε τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας εἶχε περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον δύνανται νὰ θεραπευθῶσιν αἱ ἀνάγκαι αὗται τοῦ Κράτους· ἀλλ’ αἱ γνῶμαι τὰς ὁποίας ὁ κ. Τρικούπης ἐξήγησεν, ἂν ἐξαιρέσητε τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας, τὸ ὁποῖον ἡ μετ’ αὐτοῦ συνεργασθεῖσα ἐπιτροπὴ παρεσκεύασε, καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ προσθέτων φόρων, τὸ ὁποῖον ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης κατειργάσθη, αἱ γνῶμαι τοῦ κ. Τρικούπη αἱ ἄλλαι δὲν διετυπώθησαν ἐν λεπτομερείᾳ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δὲν λέγω τοῦτο, διότι ἡ περίστασις αὕτη μοὶ ἐπιτρέπει νὰ ἀφήσω μομφήν τινα πρὸς τὸν κ. Τρικούπην. Ὁ κ. Τρικούπης εἶναι ἔγκριτον μέλος τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ δὲν ἔχει ἐκ τῆς θέσεως αὑτοῦ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ προβάλῃ νόμους διεσκευασμένους καὶ λεπτομερεῖς, διότι ὁ κ. Τρικούπης δὲν κατέχει τὴν ὑπηρεσίαν, εἶναι ἰδιώτης. Ἡ ὑπηρεσία καὶ οἱ κατέχοντες αὐτὴν εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες ὀφείλουσι πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ προβάλλωσι καὶ διασκευάζωσι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἤθελον κρίνει συντελοῦντα πρὸς θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως τοῦ κ. Δεληγεώργη μέχρι τοῦδε δὲν ἐπαρουσίασεν οὐδὲν ἄλλο σχέδιον, εἰμὴ μόνον τὸν νόμον περὶ ἐκτάκτου ἐφεδρείας καὶ περὶ τοῦ ὁποίου σᾶς ἀνεκοίνωσα τὰς παρατηρήσεις μου. Ἡ ἀγόρευσις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Δεληγεώργης ἔκαμε προχθὲς εἰς τὴν Βουλὴν, ἦτο τῷ ὄντι συγκινητική· παρέστησε μετ’ εἰλικρινείας τὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους, τὰς ἀνάγκας τὰς ποικίλας καὶ πολυειδεῖς, τὰς ὁποίας ἔχομεν, ἀλλ’ οὐδὲν προέβαλε θετικὸν καὶ ὡρισμένον μέτρον, τοῦ ὁποίου ἡ ἐπιψήφισις ἐκρίθη ὑπ’ αὐτοῦ συντελοῦσα πρὸς θεραπείαν τινῶν εἴτε ὅλων τῶν ἀναγκῶν τούτων. Δὲν ὑποθέτω ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὡρμήθη ὑπὸ σκέψεων, αἵτινες συνήθως ἀπαντῶνται εἰς τοὺς κοινοὺς τῶν ἀνθρώπων. Βεβαίως τὸ προτείνειν εἰς τοὺς λαοὺς νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς θυσίας εἶναι ἔργον δυσάρεστον· δὲν ὑποθέτω δὲ, ὅτι ἀπεθαῤῥύνθη ἐκ τῆς συναισθήσεως τοῦ δυσαρέστου τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἀναλάβῃ. Ἡ συνείδησις τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἰδίως τῶν ἰατρῶν, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ ἐπισκεφθῶσι βαρείας νόσους, ὅταν γινώσκωσιν ὅτι εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ συμβουλεύσωσι τοὺς νοσοῦντας ἵνα ὑποβληθῶσιν εἰς ὀδυνηρὸν ἀκρωτηριασμὸν, πολλάκις ἐδειλίασε πρὸ τοῦ δυσαρέστου τοῦ ἔργου των· πολλάκις οὗτοι ἐφάνησαν ἀποφεύγοντες νὰ ἀποφήνωνται τὴν γνώμην των ταύτην, διότι ἐπροτίμησαν νὰ ᾖναι εὐάρεστοι πρὸς αὐτοὺς, καὶ ἂν παραταθῇ ἡ νόσος. Ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὴν κατηγορίαν αὐτήν. Εἶναι ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος πολλάκις διέπραξε τὰ πράγματα τῆς πατρίδος του, καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν συνείδησιν ὅτι οἱ κυβερνῶντες ὀφείλουσι μετὰ θάῤῥους νὰ προτείνωσιν ὁποίας ἔχουσι γνώμας, νὰ ὑφίστανται δὲ ὅλην τὴν τύχην τῶν γνωμῶν των, ἂν αἱ γνῶμαί των αὗται δὲν γίνωνται ἀποδεκταὶ ἢ ἀμφισβητηθῶσιν. Εἰς ἄλλην τινὰ ἐποχὴν μοὶ ἐφάνη μικρὸς καὶ ταπεινὸς ὁ ἀνταγωνισμὸς, τὸν ὁποῖον μετῆλθον τὰ πολιτικὰ κόμματα, ἐκτοξεύσαντα αἰτίασιν κατὰ τῶν ὑπουργῶν τοῦ 1867, οἵτινες προέβαλον τὴν αὔξησιν τῶν φόρων. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη μοὶ ἐφάνη ταπεινὴ, καὶ τοιαύτην ἐβεβαίωσαν τὰ πράγματα· διότι ὅλοι οἱ καταμεμψάμενοι αὐτῶν τότε ἐπὶ τούτῳ, περιελθόντες εἰς τὰ πράγματα, οὐδέποτε ἐπεχείρησαν νὰ ἐλαττώσωσι τοὺς φόρους, διὰ τὴν αὔξησιν τῶν ὁποίων ᾐτιῶντο ἐκείνων. Ἐξ ἐναντίας ἐλπίζω, ὅτι ὁ Κ. Δεληγεώργης περιελθὼν εἰς τὰ πράγματα εὑρέθη τῷ ὄντι εἰς ἀμηχανίαν· ὅτι ἐνόμισεν, ὅτι ἔχει καθῆκον νὰ σκεφθῇ ἐπισταμένως καὶ νὰ μελετήσῃ καλῶς, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ προσβάλῃ τὰ πρὸς θεραπείαν μέσα, καὶ ὅτι παρασκευασθεὶς ἵνα προβάλῃ αὐτὰ, δὲν θέλει ἐμποδισθῇ ἐκ τῆς δυσαρέστου ἐντυπώσεως τὴν ὁποίαν ἤθελον προξενήσει. Καὶ ἐν πρώτοις διαφωνῶ καὶ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Τρικούπη, περὶ τοῦ ἀναποφεύκτου, ὅπερ ἠνάγκασεν αὐτὸν νὰ συναινέσῃ εἰς τὸ νὰ ζητηθῇ ἡ ἐπιβολὴ φόρων 1,500,000 ἢ 2,000,000 ὑπὲρ τῆς ὁδοποιΐας. Καὶ διαφωνῶ ὄχι διότι δὲν ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην τῆς βελτιώσεως ἢ μᾶλλον τῆς κατασκευῆς τῶν ὁδῶν τοῦ Κράτους· αἱ ὁδοὶ, ἂν τείνωσι νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς ἀτομικῆς δραστηριότητος τῆς κοινωνίας, εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖαι καὶ συνδέονται ἀχωρίστως μετὰ τῶν μέτρων περὶ βελτιώσεως τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος· νομίζω ὅμως, ὅτι δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ θεραπεία τῆς ἀνάγκης ταύτης διά τινος ἄλλου τρόπου ἐν χρόνῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον εἴμεθα ἠναγκασμένοι πολλῶν ἑκατομμυρίων φόρους νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὸν λαόν. Ἐν τοιαύτῃ δυσχερεῖ περιστάσει, νομίζω, ὅτι εἶναι συνετὸν νὰ ἐξετάσωμεν καὶ νὰ ἀνεύρωμεν ποῖαι εἶναι αἱ ἀπολύτως ἐπιβαλλόμεναι ἀνάγκαι, νὰ παρίδωμεν δὲ τὰς μικροτέρας, ὑφιστάμενοι τὰς ἐκ τῆς παραλείψεως ταύτης ἐπελευσομένας μικροτέρας θυσίας. Νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προτιμήσωμεν τὸ σύστημα τοῦτο, διὰ νὰ μὴν ἐπιβαρύνωμεν ὑπερβολικῶς τὸν τόπον, αὐξάνοντες τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὸν τόπον. Ὁ νόμος ὁ λειτουργῶν περὶ ὁδοποιΐας τοῦ Κράτους εἶναι νόμος, τοῦ ὁποίου τὴν πλημμέλειαν ἀνεκήρυξαν τὰ πράγματα. Ὁ νόμος οὗτος, τὴν μικρὰν πρόσοδον, τὴν ὁποίαν εἰσπράττουσι τὰ ταμεῖα τῆς ὁδοποιΐας ἐκ τῶν φόρων οἵτινες ἐπεβλήθησαν εἰδικῶς δι’ αὐτὴν, τὴν μικρὰν ταύτην πρόσοδον κατανέμει εἰς τρία διακεκριμένα ταμεῖα, εἰς τὸ τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας, εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ἐπαρχιακῆς ὁδοποιΐας, καὶ εἰς τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ὁδοποιΐας. Ἐὰν λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ πρόσοδος ἡ εἰσπραττομένη εἶναι πενιχρὰ, μόλις ἀνερχομένη εἰς δραχ. 1,500,000, θέλετε κατανοήσει, ὅτι ἡ πρόσοδος αὕτη, κατανεμομένη εἰς τρία διακεκριμένα ταμεῖα, δὲν ὑπηρετεῖ τὸν σκοπὸν τῶν ταμείων τούτων. Ἕκαστον τῶν ταμείων τούτων μόνον προσπαθεῖ νὰ ἀναιρέσῃ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον ἐπλάσθη· τοιουτοτρόπως δὲ οὐδὲν συντελεῖται ἐν τῷ Κράτει. Ἂν αἱ Κυβερνήσεις, αἱ κατὰ τὴν δεκαπενταετίαν διατελέσασαι, εἶχον τὴν συνείδησιν τοῦ πράγματος, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἔχω, ἤθελον ἔχει βεβαίως τὸ θάῤῥος νὰ ἔλθωσι νὰ σᾶς ζητήσωσι τὴν μεταβολὴν τοῦ νόμου περὶ ὁδοποιΐας. Βεβαίως ἡ μεταβολὴ αὕτη θέλει παραβλάψει μικρὰ συμφέροντα τοπικὰ, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐξεγερθῶσιν ἀνθιστάμενα καὶ ἀμφισβητοῦντα τὴν αὐθυπαρξίαν των· ἀλλὰ ταῦτα τὰ συμφέροντα νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ὑποκύψωσιν εἰς τὸ καθολικὸν συμφέρον, πρέπει δὲ νὰ ἐπιβληθῇ ἡ προήγησις τῆς ἐθνικῆς ἀνάγκης ὅλων τῶν ἀναγκῶν, τῶν κατὰ μέρος τοπικῶν. Ὁ νόμος ἐπλάσθη πλημμελῶς. Δὲν δύναμαι ἱστορικῶς κρίνων τὰ πράγματα, νὰ σᾶς βεβαιώσω, ἂν οἱ ψηφίσαντες τὸν νόμον ἐσκόπουν νὰ ψηφίσωσι νόμον τοιοῦτον, ἢ ἂν ἐν τῷ νῷ αὐτῶν ἔκρυπτον πλαγίους τινὰς πολιτικοὺς σκοποὺς, οἱ ὁποῖοι ἔτεινον πρὸς ἀνατροπὴν ἐκείνων, οἵνες ἐκυβέρνων κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον. Κατὰ τὴν γνώμην μου λοιπὸν ἤθελον προβάλει νὰ ἀνασταλῇ ἡ εἰς τρία ταμεῖα διαίρεσις τῆς προσόδου τῆς ἐκ τῶν φόρων τῆς ὁδοποιΐας, νὰ ἀνασταλῇ ἐπὶ δέκα ἔτη· ὅλη δὲ ἡ πρόσοδος νὰ διατεθῇ κατὰ τὴν δεκαετίαν αὐτὴν εἰς τὴν κατασκευὴν ἐθνικῶν ὁδῶν, καὶ μετὰ τὴν δεκαετίαν, ἂν τὰ μέσα τοῦ Κράτους βελτιωθῶσιν, ἂν ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου εἶναι καλλιτέρα, ἂν ὁ τόπος δύναται νὰ ὑποκύψῃ εἰς βάρη, αἱ ἀνάγκαι αἱ τοπικαὶ καὶ αἱ ἐπαρχιακαὶ δύνανται νὰ θεραπευθῶσι δι’ εἰδικῶν μέτρων. Ἂν δὲ γείνῃ παραδεκτὴ ἡ γνώμη μου αὕτη, θέλετε εὑρεθῆ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἐλαττώσητε τὸ ποσὸν τῶν ἀναγκαιούντων φόρων κατὰ 1,500,000, τοὺς ὁποίους πρόκειται νὰ ἐπιβάλητε εἰδικῶς διὰ τὴν ὁδοποιΐαν.

§18ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Δὲν ἐπρότεινε τὸν νόμον ἡ Κυβέρνησις......;

§19ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁδηγουμένη ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἡ ὁποία τὴν ἔῤῥιψε δι’ αὐτὸν τὸν λόγον.

§20ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ τῆς εἶπε καὶ τί νὰ κάμῃ.

§21ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δευτέραν γνώμην ἔχω, ὅτι πρέπει συγχρόνως ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία νὰ παρασκευάσῃ νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ζητήσῃ τὴν νομοθετικὴν κύρωσιν, ὅπως μεταβληθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους, πρὸς ἐλάττωσιν αὐτῶν· ἡ ἐλάττωσις τῶν ἐξόδων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ὑπὸ μόνης τῆς τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας, διότι πολλαχοῦ ἀπαιτεῖται ἡ μεταβολὴ τῶν νόμων, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται ὁ προϋπολογισμὸς, ἢ ἀπαιτεῖται ἡ νομοθετικὴ συναίνεσις πρὸς ἀναστολὴν τῆς ἰσχύος αὐτῶν. Ἂν δὲ τοῦτο ἐγίνετο, νομίζω, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι τὸ ἔλλειμα τὸ ἐτήσιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον ὁ κ. θυπουργὸς σᾶς προσδιώρισεν εἰς 2,000,000, ὅτι τὸ ἔλλειμα τοῦτο ἠδύνατο νὰ περιορισθῇ εἰς 1,000,000. Ἂν δὲ ἀπὸ ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ὁ κ. Κουμουνδοῦρος προέβαλεν ὡς πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀποκόψωμεν τὸ νομοσχέδιον περὶ φορολογίας ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ φόρου τοῦ χαρτοσήμου ἐπί τινων ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπόκεινται εἰς τὸν φόρον τοῦτον μέχρι τοῦδε, νομίζω, ὅτι, διασκευάζοντες τοὺς νόμους αὐτοὺς προσηκόντως, ὅπως καταστήσωμεν τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν ἐφικτὴν, νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θέλομεν ἀποκαταστήσει τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ, προσκτώμενοι διὰ τῶν μέτρων τούτων τὸ ἓν ἑκατομ. τὸ ὁποῖον μᾶς λείπει ἐκ τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους. Μετὰ τὴν ἀνάγκην ταύτην, ἔρχονται αἱ ἔκτακτοι ἀνάγκαι. Καὶ ἐν πρώτοις εἶναι, καθ’ ἃ εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς προχθές, 5,000,000 ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν τῶν δύω τελευταίων ἐτῶν· εἶναι 4,000,000 τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται, διὰ νὰ συμπληρωθῇ τὸ ποσὸν τὸ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 10,000,000, πρὸς παρασκευὴν τοῦ φυτωρίου, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναγκαῖον διὰ νὰ δύναται ὁ στρατὸς νὰ αὐξάνῃ τὴν δύναμίν του, ὅταν πρόκηται τοιαύτη ἀνάγκη· τὸ ποσὸν τοῦτο συμπληροῦται εἰς 9,000,000. Ἡ ὑπηρεσία δανείου 9,000,000 ἀπαιτεῖ 800 χιλ. περίπου δραχμῶν. Ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην σταθερᾶς προσόδου 800,000 πρὸς τοὺς δύω τούτους σκοπούς· ἔχομεν ἀνάγκην 1,500,000 διὰ νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ κανονισμοῦ τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, γίνονται 2,300,000. Ἔχομεν ἀνάγκην ταμείου εἰδικοῦ ἐθνικῆς ἀμύνης, τὸ ὁποῖον πρέπει βεβαίως νὰ προικίσωμεν διὰ προσόδου περίπου τριῶν ἑκατομμυρίων καὶ 200 χιλ. τοιουτοτρόπως αἱ ἀνάγκαι, τὰς ὁποίας θέλομεν θεραπεύσει, μᾶς ἐπιβάλλουσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ζητήσωμεν τὴν ἐπιβολὴν φόρων, ἐκτὸς τοῦ φόρου τοῦ ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ φόρου τοῦ χαρτοσήμου ἐπί τινων ἀντικειμένων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε δὲν ὑπάγονται εἰς αὐτὸν τὸν φόρον δραχ. 5,500,000. Τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης, εἴπομεν, ὅτι θέλει προικισθῆ διὰ 3, 200,000· ἂν ἓν μέρος τῆς ἐτησίας προσόδου αὐτοῦ τὸ προσδιορίσωμεν πρὸς ὑπηρεσίαν ἑνὸς δανείου 6,000,000, ὡς ὁ κ. πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπε, διὰ νὰ θεραπεύσωμεν δι’ αὐτοῦ τὰς ἀνάγκας τοῦ ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐκ τῶν 3,200,000 θέλει μᾶς ὑπολειφθῆ ποσὸν περίπου 2,600,000, τὸ ὁποῖον θέλει ἐπαρκεῖ εἰς τὴν συντήρησιν τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὴν πλήρωσιν τῶν ἀναγκῶν αὐτοῦ. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶχον καμμίαν ὑποχρέωσιν νὰ σᾶς εἴπω τὴν γνώμην μου, οὔτε εἶμαι εἰς θέσιν νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἡ γνώμη μου αὕτη στηρίζεται ἐπὶ ἀσφαλῶν καὶ ἀλανθάστων δεδομένων, τὰ ὁποῖα συνέλεξα ἐξ ἐπισήμων πηγῶν. Ἐγὼ δὲν κατέχω τὰς ἐπισήμους πηγὰς, οὐδὲ ἔχω πρωτίστως καθῆκον νὰ προτείνω εἰς τὸ Κοινοβούλιον τί πρέπει νὰ ψηφισθῇ πρὸς θεραπείαν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Κράτους· τὰ διδόμενα μοὶ τὰ παρέσχον αἱ συζητήσεις αἱ γενόμεναι καὶ αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔδωκαν αἱ Κυβερνήσεις εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν διδομένων σᾶς προέβαλον τὴν γνώμην μου, καὶ διὰ νὰ ἀποκρούσω τὴν αἰτίασιν ἥτις ἦτον ἐνδεχόμενον νὰ ἐκτοξευθῇ κατ’ ἐμοῦ, ὅτι, ἐνῷ ὡμίλησα μετά τινος ἐλέγχου δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπέφευγον νὰ εἴπωσι τὴν γνώμην των, διότι ἦτο δυσάρεστος, πράττω καὶ ἐγὼ τὸ αὐτὸ, καὶ δὲν ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ εἴπω τί φρονῶ ἐπὶ τῶν ἐνεστώτων. Ἂν εἶχον ἀφορμὴν νὰ εἰκάσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐξακολουθήσει τὴν αὐτὴν ἐπιφυλακτικὴν ὁδὸν, ἤθελεν ἐπιμελῶς ἀπόσχει μέχρι τέλους τῆς Συνόδου νὰ μᾶς εἴπῃ ποῖα σκοπεῖ νὰ προβάλῃ μέτρα πρὸς θεραπείαν τῶν πραγμάτων, ἤθελον ἀπὸ τοῦδε ἐλέγξει τὴν ἐπιφυλακτικὴν ταύτην πορείαν. Ἀλλὰ δὲν ἔχω καμμίαν ἀφορμὴν νὰ τὸ εἰκάσω. Ὑποθέτω δὲ ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει πληροφορήσει τὴν Βουλὴν περὶ τῶν σχεδίων της. Χρεωστῶ ὅμως νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ ἀξίωσις τὴν ὁποίαν ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ὀρθὴ καὶ ἀληθής, ἡ ἀξίωσις ὅτι ὄχι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἀλλὰ πᾶσα Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην πλήρους τῆς ὑποστηρίξεως τοῦ κοινοβουλίου, καὶ τῆς ἐνθουσιώδους μάλιστα ὑποστηρίξεως αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἂν τοιαύτην ἔχῃ ἀνάγκην πᾶσα Κυβέρνησις, ἂς μοῦ συγχωρήσῃ ὁ κ. Δεληγεώργης νὰ ἐρωτήσω αὐτὸν, ἂν ὡς προϊστάμενος τοῦ ὑπουργείου ἔχῃ ἀφορμὴν νὰ νομίζῃ, ὅτι ἔχει δικαίωμα νὰ ἀξιώσῃ τὴν ἐνθουσιώδη ταύτην ὑποστήριξιν τοῦ κοινοβουλίου· δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἐνθουσιώδους ὑποστηρίξεως, ὁμιλῶ περὶ τῆς ἁπλῆς ὑποστηρίξεως. Ἡ ὑποστήριξις τοῦ κοινοβουλίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ἔκφρασις ἐμπιστοσύνης· αὐτὴ ἡ ἐμπιστοσύνη μεταδίδοται εἰς τοὺς ἄλλους κατὰ δύω τρόπους· ὁ πρῶτος τρόπος τῆς εἰς ἄλλον μεταδόσεως ἐμπιστοσύνης εἶναι ἡ διαρκὴς κοινωνία τῶν φρονημάτων αὐτοῦ μετ’ ἐκείνων, ἡ πλήρης συζήτησις αὐτῶν, ἡ ἀναγνώρισις τῆς ὀρθότητος αὐτῶν· ἡ πεποίθησις, ἡ ὁποία ἐκ τῶν πραγμάτων ἐνεπνεύσθη εἰς αὐτοὺς διὰ τὰ φρονήματά του, εἶναι ἡ ὑποκειμενικὴ ἐμπιστοσύνη. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου τὴν ἐξ ὑποκειμένου τοιαύτην ἐμπιστοσύνην δύναται βεβαίως νὰ ἀξιώσῃ παρ’ ἐκείνων μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραξε μέχρι τοῦδε ἐν τῷ κοινοβουλίῳ· ἀλλὰ εἰς τὸ κοινοβούλιον, ὡς εἶναι κατατετμημένον, δὲν ἀποτελεῖ τὴν πλειονοψηφίαν ἡ μερὶς μεθ’ ἧς ἀποκλειστικῶς κατὰ τὸ παρελθὸν συνέπραξε καὶ συμπράττει ὁ κ. Δεληγεώργης. Αἱ δὲ πτέρυγες αἱ ἄλλαι τοῦ κοινοβουλίου, αἵτινες ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἀνθρώπους οἵτινες δὲν εὑρέθησαν εἰς τοιαύτην κοινωνίαν φρονημάτων καὶ συζητήσεων μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη, αὐταὶ αἱ πτέρυγες βεβαίως δὲν ἠμποροῦσι νὰ ἐμπνευσθῶσιν ὑπὸ τῆς ἐμπιστοσύνης ταύτης, διότι αἱ περιστάσεις δὲν εὐκόλυνον οὔτε τὸν κ. Δεληγεώργην νὰ ἐμπνεύσῃ εἰς αὐτὰς νὰ ἐμφορηθῶσιν ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνην ταύτην. Εἶναι δὲ καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη ἡ ἀντικειμενική. Ἐμπνέει τις ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς ἄλλους, λέγων μετὰ παῤῥησίας τί φρονεῖ καὶ τί σκέπτεται, καὶ πῶς σκοπεύει νὰ πολιτευθῇ εἰς δεδομένας περιστάσεις. Δυστυχῶς μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης οὐδὲ αὐτὴν τὴν πληροφορίαν ἔχομεν παρὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. Ἔχομεν μόνον τὴν πληροφορίαν περὶ τῆς ἀμηχανίας, εἰς τὴν ὁποίαν περιέφερον αὐτὸν αἱ πολυετεῖς ἀνάγκαι εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ Κράτος, ἀλλὰ δὲν ἔχομεν τὴν πληροφορίαν περὶ τῆς ὁδοῦ τὴν ὁποίαν σκοπεύει νὰ ἀκολουθήσῃ, διὰ νὰ ὑπερβῇ αὐτοὺς τοὺς σκοπέλους. Ἑπομένως τὸ ἐπ’ ἐμοί, ὡς μέλος τοῦ κοινοβουλίου, εὑρίσκομαι ἐν πλήρει ἀνικανότητι νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἐνεπνεύσθην τὴν ὑποκειμενικὴν ἐμπιστοσύνην, ὅτι ταύτην μοῦ ἐνέπνευσεν ὁ κ. Δεληγεώργης, οὔτε τὴν ἀντικειμενικὴν ἐμπιστοσύνην, διότι μέχρι τοῦδε δὲν ἐμάθομεν τὰ σχέδια καὶ τοὺς σκοποὺς αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπε μεγάλην ἀλήθειαν· σᾶς εἶπεν ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἡ συνήθης ἐμπιστοσύνη· ἡ συνήθης ἐμπιστοσύνη συνδέεται δι’ ἐνοχλήσεων παντοίων, συνδέεται μετὰ τοῦ καθήκοντος τῆς διηνεκοῦς καὶ ἀπαύστου ἐπιτηρήσεως. Αὐτὸ δὲ τὸ καθῆκον γίνεται ἐπὶ τέλους ὀχληρὸν διὰ τοὺς κυβερνῶντας, διότι εἰς πᾶσαν περίστασιν καλεῖτε αὐτοὺς εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ζητεῖτε παρ’ αὐτῶν πληροφορίας, καὶ αἱ ἐνοχλήσεις αὗται βεβαίως περισπῶσιν αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ ἔργου των καὶ καθιστῶσιν αὐτοὺς ἥττονας ἀπὸ ὅ,τι πρέπει νὰ ᾖναι ἐν τῷ μέσῳ τῶν σπουδαίων περιστάσεων· ὁ κ. Δεληγεώργης ὑπεστήριξεν ὅτι ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐνθουσιώδους ὑποστηρίξεως ἡμῶν. Καὶ τί ἄλλο σᾶς εἶπον, κύριοι; Αὐτὸ τοῦτο δὲν σᾶς εἶπον καὶ ἐπανέλαβον, ὅτι πρέπει νὰ φροντίσητε νὰ σχηματίσητε Κυβέρνησιν, ἥτις νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν ἐνθουσιασμὸν εἰς τὸν τόπον; Δὲν σᾶς εἶπον ὅτι δὲν θέλει εἶσθαι δυνατὸν νὰ ἐνθουσιάσητε τὸν τόπον εἰμὴ μόνον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον; Ἀλλὰ τότε ὑμεῖς δὲν συνηνέσατε, προσδοκῶντες ὅτι θέλετε ἐπιτύχει τοῦ προτιθεμένου σκοποῦ βαδίζοντες ἐπὶ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ, ἣν ἐβαδίσατε. Δὲν ἐπείσθητε ὅτι ἀπέτυχετε, ζητοῦντες θυσίας παρὰ τῶν πολιτῶν, ἐν ᾧ ὑμεῖς πρῶτοι δὲν δίδετε τὸ παράδειγμα τῶν θυσιῶν; Καὶ ἠθέλατε δώσει παράδειγμα τῶν θυσιῶν, ἐὰν πρῶτοι σεῖς ἐφαίνεσθε τιθέντες ὑπεράνω τῶν πολιτικῶν συμφερόντων καὶ τῶν πολιτικῶν ἀναγκῶν σας, τὸν κοινὸν πόθον. Ἀλλὰ δεδόσθω, κύριοι, καὶ κάμνω ἁπλῆν ὑπόθεσιν· ὑποθέσατε ὅτι ὅλοι συμφωνοῦμεν, καὶ ἐν μιᾷ στιγμῇ ὅλοι ὄρθιοι ἐνθουσιωδῶς χειροκροτοῦμεν μίαν οἵαν δήποτε Κυβέρνησιν, θέλετε τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, θέλετε τὴν προκάτοχον οἱανδήποτε, καὶ λησμονοῦμεν καθ’ ὃν τρόπον ἐδιοίκησεν ἑκάστη τούτων· νομίζετε, ὅτι αὐτὸ ἀρκεῖ νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν ἐνθουσιασμὸν εἰς τὸν τόπον; νομίζετε ὅτι ὁ ἐνθουσιασμὸς ἡμῶν, ἡ ὁμόθυμος γνώμη ἡμῶν, εἶναι ὁμόθυμος γνώμη καὶ ἐνθουσιασμὸς τοῦ τόπου; Ἐσμὲν ἀληθῶς κατὰ πλάσμα διερμηνεῖς τῶν φρονημάτων τοῦ ἔθνους, ὡς ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ ἔθνος ἔχει πλήρη τὴν ἐξουσίαν νὰ κρίνῃ, καὶ ὅταν πείθηται ὅτι ἡ γνώμη ἡμῶν δὲν συμφωνῇ μὲ τὸ φρόνημά του, κρίνει διαφορετικὰ ἢ ὡς ἡμεῖς κρίνομεν, οὐδὲ θέλει ἐμπνευσθῆ ὑπὸ ἐνθουσιασμοῦ, παραδιδόμενον εἰς τὰς θυσίας, διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι ἡμεῖς ὄρθιοι ἐπεδοκιμάζομεν τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ προβῆτε ἀκόμη, κύριοι· ὑποθέσατε, ὅτι ἐψηφίσατε τὰ νομοθετήματα, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι, καὶ ὅτι ἐξετελέσατε αὐτὰ ἀπροσκόπτως, βοηθηθέντες ὑπὸ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ τοῦ ἔθνους, καὶ ὅτι ὁ τόπος προσέφερε τὴν μερίδα τῆς περιουσίας του ἣν ἐζητήσατε καὶ ἔδωκε καὶ χρήματα, καὶ ἐσυμπληρώσατε τὸν στρατόν σας, καὶ ἀποκατεστήσατε τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ· νομίζετε ὅτι, ἐὰν παρέλθωσι 15 ἔτη, δὲν θέλετε εὑρεθῆ εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον, ἐὰν δὲν κατορθώσητε νὰ ἀποκαταστήσητε διοίκησιν σώφρονα καὶ πεφωτισμένην. Ἡ σώφρων διοίκησις μόνη θέλει σᾶς ἐξασφαλίσει τὴν εἴσπραξιν τῶν ἐσόδων, καὶ θέλει σᾶς ἀπαλλάξει ἀπὸ ἔξοδα μάταια, καὶ θέλει ἀποκαταστήσει τὴν ἰσχὺν τῶν νόμων, καὶ θέλει ἀπαλλάξει τοὺς νόμους ἀπὸ τὰς πληγὰς τὰς ὁποίας ὑφίστανται ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τῶν κομμάτων, ὡς καὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον ἀπὸ τὰς φλεβοτομίας τὰς ὁποίας ἑκάστοτε λαμβάνει, ἕνεκα τῆς κομματικῆς πάλης. Κύριοι, τὸ πολίτευμα τοῦ τόπου εἶναι ὡραῖον· ἐγὼ πρῶτος θαυμάζω αὐτό, εἶμαι ἔνθερμος συνήγορος αὐτοῦ, οὐδὲ εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν ὅτι τὰ δεκτικὰ μεταβολῆς μέρη αὐτοῦ πρέπει νὰ μεταβληθῶσι κατ’ ἄλλον τρόπον παρὰ κατὰ τὸν νόμιμον. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἡ λειτουργία, ἡ ὁποία συντελεῖται περὶ τῶν ὀφθαλμῶν μας, ἐπιβαλλομένη ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος· νομίζω, ὅτι ἀθετεῖται ὁ σκοπὸς τοῦ πολιτεύματος, κατὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν λειτουργεῖ, καὶ αὐτὴν τὴν ἀνόρθωσιν τὴν πραγματικὴν αὐτοῦ ζητῶ, δὲν τὴν εὑρίσκω δὲ παρὰ μόνον, ὅταν ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν κομμάτων ἀνασταλῇ καὶ ἐξαγνισθῇ, ἀνυψούμενος ἐκ τῶν συμφερόντων εἰς τὰς γνώμας καὶ ἀπὸ τῶν προσώπων εἰς τὰ πράγματα. Καὶ δὲν σᾶς κάμνει ἐντύπωσιν, κύριοι, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ δύω ἐτῶν συνετελέσθη ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν; Κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἐκρίθη καὶ ἐπιστεύθη ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ὅτι ὑπάρχει πρόθεσίς τις σκοποῦσα νὰ παραβλάψῃ τὸ πολίτευμα, εἴτε τὴν ἰσχὺν τῶν νόμων· ἡ κοινωνία ἐξηγέρθη, καὶ ἐν τῇ πολιτικῇ τρεῖς ἄνθρωποι προϊστάμενοι πολιτικῶν κομμάτων, ἀποθέμενοι τὴν ἰδίαν φιλοτιμίαν, ἔδωκαν πρὸς ἀλλήλους τὴν χεῖρα καὶ ἀπεφάσισαν νά συμπράξωσι πρὸς τὸ κοινὸν καλόν· καὶ ἐπιστεύθη ἡ σύμπραξις αὐτῶν. Ἀπεσοβήθη ὁ κίνδυνος, καὶ ἀπεσοβήθη ὑπὸ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος προΐσταται τῆς πολιτείας, συντελεσασῶν ἴσως πρὸς φωτισμὸν αὐτοῦ καὶ τῶν ἐνεργειῶν τῶν συμπραξάντων κομμάτων· καὶ ἐὰν ἡ ὑπόθεσις αὕτη ᾖναι ἀληθὴς, ἡ σύμπραξις τῶν τριῶν ἀνδρῶν συνετέλεσε κατὰ τοῦτο, καὶ προσήνεγκαν ὑπηρεσίαν. Ἀλλ’ ἡ μετὰ ταῦτα σύμπραξις παρῆλθε, καταδειχθεῖσα ματαία καὶ ἀνωφελὴς, ὡς μηδὲν παραγαγοῦσα καλόν. Δὲν ἐμερίμνησαν οὐδὲ περὶ προπαρασκευῶν, οὐδὲ περὶ τῆς ἀνορθώσεως τῶν οἰκονομικῶν, οὐδὲ περὶ τῆς διοικήσεως. Ἐμερίμνησαν ὅμως περὶ τῶν ἐκλογῶν. Καὶ ὅμως ἐκράτουν τὴν Ἑλλάδα ὅλην εἰς τὰς χεῖράς των, καὶ καθὼς σᾶς εἶπε καὶ ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς, παρίστων τὸ ἔθνος. Ἀλλ’ ἦτο δυνατὸν τὸ ἔθνος νὰ μὴ παραβλέψῃ εἰς τὰς καταφανεῖς ταύτας ἀνάγκας αὑτοῦ; Ἦτο δυνατὸν νὰ ἄφησαν εἰς ἐλεεινὴν κατάστασιν τὸν στρατὸν, τὴν διοίκησιν καὶ τὴν οἰκονομίαν; Καὶ ποῖα μέτρα συνεφωνήθησαν ἢ προεβλήθησαν παρ’ αὐτῶν, ἵνα χρησιμεύσωσι πρὸς θεραπείαν; Δὲν εὑρίσκετε ὅτι αἱ ἁγνότεραι προθέσεις καταστρέφονται ὑπὸ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ; Καὶ ποίαν ἀξίωσιν δύνασθε νὰ ἔχητε ἁγνοτέρας προθέσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐπιδεικνύουσι τῶν τριῶν τούτων κομμάτων οἱ ἡγήτορες; Ἀφαιρέσατε λοιπὸν τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην, διὰ νὰ ἐπιτύχητε ἐκείνου τὸ ὁποῖον ἐπιθυμεῖτε. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου.

§22Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ὀφείλω, κύριοι, ἐν πρώτοις νὰ εὐχαριστήσω τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσσήνης κ. Κουμουνδοῦρον, διότι κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν, ἕνεκα τῆς ἀνυπομονησίας αὑτοῦ κατὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς 26 Φεβρουαρίου, προὐκάλεσε συζήτησιν ἀναγκαιοτάτην, δυναμένην νὰ διαφωτίσῃ καὶ τὸν Ἡγεμόνα τοῦ τόπου καὶ τὸν τόπον αὐτὸν περὶ τῶν ὑψίστων συμφερόντων τῆς πολιτείας. Ὁμολογῶ μετὰ λύπης μου, ὅτι συζήτησις τοιαύτη δὲν ἔλαβε χώραν μέχρι σήμερον. Ἀληθῶς πολλὰ ἐλέχθησαν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Συνόδου ταύτης, καὶ ἴσως ὑπὲρ τὸ δέον πολλά· ὀλίγον δ’ ἔλειψε νὰ πάθῃ ἡ Ἑλλὰς ὅ,τι ἔπαθεν ἄλλοτε ἄλλη ἐπικράτεια, μὴ ὑπάρχουσα σήμερον ἐν τῷ γεωγραφικῷ χάρτῃ. Λέγεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ, ὅτι, ὅτε ἐπεχειρεῖτο πρᾶξις ἀδικωτάτη, τὴν ὁποίαν ἐστιγμάτισεν ἤδη ἡ ἱστορία, ὅτι, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἐνεργηθῇ ὁ καταμελισμὸς τῆς ἀτυχοῦς καὶ πολυδακρύτου Πολωνίας, ἐνῷ ἐκ διαφόρων μερῶν εἰσήρχοντο τὰ στρατεύματα τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἐπρόκειτο νὰ τὴν ἀποῤῥοφήσωσιν, ἡ Δίαιτα τῆς Πολωνίας, τὸ κοινοβούλιον αὐτῆς, ἐξηκολούθει συζητοῦν διὰ μακρῶν· προσθέσατε δὲ, ὅτι ἐλάλουν ἐν τῇ διαίτῃ τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν. Εὐτυχῶς ἡ Ἑλλὰς δὲν διατελεῖ σήμερον εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν διετέλει ἡ Πολωνία. Ἐν τούτοις εἴμεθα οὐχὶ γείτονες, εἴμεθα ἐνδιαφερόμενοι περὶ χώρας, ἥτις πιθανῶς μετ’ ὀλίγον θέλει γείνει τὸ θέατρον γιγαντιαίας πάλης. Τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα βεβαίως, ἐὰν δὲν ἐγγίζῃ εἰς τὸ πέρας αὑτοῦ, εἰσῆλθεν ὅμως εἰς τὴν τελευταίαν αὑτοῦ φάσιν, καὶ ἡμεῖς εἴχομεν καθῆκον ἐν ἠρεμίᾳ, ἐν περισκέψει καὶ ἄνευ ἀντεγκλήσεων νὰ ἐξετάσωμεν τὴν ἡμετέραν θέσιν, νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἡμέτερα πράγματα καὶ νὰ ἀνεύρωμεν τὴν ἀλήθειαν, ἥτις μόνη δύναται νὰ μᾶς σώσῃ. Ἰδοὺ διὰ ποῖον λόγον εὐχαριστῶ τὸν μεγάθυμον φίλον μου κύριον Κουμουνδοῦρον, διότι καὶ τοι ἀδίκως, κατ’ ἐμὲ, κατενεχθεὶς κατὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς 26 Φεβρουαρίου, προεκάλεσε τὴν συζήτησιν ταύτην, ἣν θεωρῶ ἀναγκαιοτάτην, διότι νομίζω ὅτι ἡ συζήτησις αὕτη ἐν τῇ Βουλῇ θέλει φθάσει εἰς θετικόν τι ἀποτέλεσμα, ὅπερ ἀπῄτησεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσσήνης σήμερον. Τοιαύτη, κύριοι, εἶνε ἡ φορὰ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων· πολλάκις ἐκ κακοῦ τινος προέρχεται καλόν τι· καὶ ἐκ τῆς ἀδίκου ἐπιθέσεως κατὰ τοῦ ὑπουργείου προῆλθεν ἓν ἀγαθὸν, ἡ συζήτησις τοῦ Σαββάτου καὶ ἡ συζήτησις ἡ σημερινή. Ποῖον, κύριοι, εἶναι τὸ ἀπασχολοῦν τὴν Βουλὴν ζήτημα καὶ καθ’ ὅλην τὴν Σύνοδον καὶ κατὰ τὰς τελευταίας αὐτῆς συνεδριάσεις; Αἱ παρασκευαὶ καὶ ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τοῦ τόπου. Ὡς πρὸς τὰς παρασκευὰς ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδεὶς εἶναι ὁ ἀντιλέγων. Αἱ παρασκευαὶ λοιπὸν εἶναι τὸ γενικὸν σημεῖον ὁμοφωνίας καὶ ὁμονοίας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ὑφίσταται ὅμως διαφωνία τις ά) ὡς πρὸς τὰ μέσα, δι’ ὧν αἱ παρασκευαὶ αὗται θέλουσι συντελεσθῆ· βʹ) ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν τῶν παρασκευῶν τούτων, καὶ γʹ) ὡς πρὸς τὸν χρόνον, καθ’ ὃν αὗται πρέπει νὰ συντελεσθῶσι. Τὸ ζήτημα εἶναι δυσκολώτατον· καὶ ἐὰν εἰς πᾶν Κράτος ζήτημα τοιοῦτον ἤθελε διεγείρει δυσχερείας πολλάς, πολὺ μεγαλειτέρας δυσχερείας τὸ ζήτημα τοῦτο διεγείρει παρ’ ἡμῖν, οἵτινες εἴμεθα καὶ μικροὶ καὶ πτωχοί. Ἀλλὰ πρὸς λύσιν τοῦ ζητήματος θέλει μᾶς διευκολύνει πολὺ ἡ τελευταία ὁμιλία τοῦ προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, ἀπεκάλυψεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τὸ πανόραμα τῆς καταστάσεως ἡμῶν, καὶ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται πρὸς μερικὴν θεραπείαν τῆς καταστάσεως ταύτης. Στηριχθεὶς ἐπὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν πραγμάτων, ὁ ἔντιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου ἀφῆκε διὰ τοῦ λόγου αὑτοῦ ἐντυπώσεις, ὧν ἔλαχε σπανίως· τοῦτο δὲ ὀφείλεται, διότι ἠθέλησε νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῶν πραγμάτων καὶ τῆς ἀληθείας. Διδακτικώτατον, κύριοι, μάθημα δι’ ὅλους τοὺς πολιτευομένους, οἱ ὁποῖοι πρέπει πάντοτε ὡς βάσιν τῆς πολιτικῆς αὑτῶν πορείας νὰ ἔχουν μόνην τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτήν. Πρὶν εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν τριῶν ζητημάτων περὶ τῶν παρασκευῶν, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ δώσω ἐξήγησίν τινα εἰς λόγους, τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κύριος Κουμουνδοῦρος εἶπε σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Λυποῦμαι, διότι ἀναγκάζομαι νὰ ὁμιλήσω περὶ ἐμοῦ· ὅσοι μ’ ἐγνωρίσατε καὶ ἐκ τῶν ἄλλων Κοινοβουλίων, γνωρίζετε καλῶς, ὅτι σπανίως ὁμιλῶ περὶ τοῦ ἐγώ, διότι φρονῶ, ὅτι τοιαύτη ὁμιλία προκαλεῖ τὸν κάματον ἡμῶν καὶ οὐχὶ τὴν προσοχήν. Ἀλλὰ σήμερον εἶμαι ἠναγκασμένος ἐν συντόμῳ νὰ εἴπω δύω λέξεις, διότι καὶ χωρὶς νὰ προκληθῶ, ὤφειλον νὰ δώσω τὰς ἐξηγήσεις ταύτας. Ἡ πολιτεία τοῦ ὑπουργείου τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, εἰς τὸ ὁποῖον φίλοι μου συμμετέσχον, διαιρεῖται εἰς δύω διακεκριμένας περιόδους· ἡ πρώτη ἄρχεται ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ αὐτοῦ καὶ λήγει περὶ τὸ τέλος Σεπτεμβρίου, ἡ δευτέρα δὲ ἄρχεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς 8βρίου. Τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, ἣν ἠσπάσθη τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου, κατεπολέμησε δὲ ὁ ἤδη ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τὴν ἐθεώρησα ὡς πολιτικὴν καὶ φιλοπάτριδα καὶ συνετὴν, καὶ ἀναδέχομαι ὅλην τὴν εὐθύνην τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἥτις ἐν ἐκτάσει ἐσυζητήθη. Ἀλλ’ εἰς τὸ δεύτερον στάδιον τοῦ βίου τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὑπάρχουν γεγονότα, τῶν ὁποίων ἡ εὐθύνη οὐδόλως μ’ ἐπιβαρύνει· τὸ στάδιον τοῦτο εἶναι ἡ παρουσίασις τῶν νομοσχεδίων εἰς τὴν Βουλήν. Ὅτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος κατέθηκε τὰ νομοσχέδια ταῦτα, συμφορὰ οἰκογενειακὴ μ’ ἐκράτει μακρὰν τῆς πρωτευούσης· ἐπανῆλθον δ’ ἐνταῦθα κατ’ αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν τὰ νομοσχέδια εἶχον κατατεθῆ. Ἀσπάζομαι τὴν ἀρχὴν τῶν νομοσχεδίων τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἤτοι τὴν ἀρχὴν τῶν προπαρασκευῶν, ἀλλ’ οὐδεμίαν εὐθύνην ἀναδέχομαι ὡς πρὸς τὰς λεπτομερείας. Τὴν αὐτὴν δ’ ἑσπέραν, καθ’ ἣν ἔλαβον γνῶσιν τῶν νομοσχεδίων, ἔσπευσα νὰ ὑποβάλω τὰς παρατηρήσεις μου πρὸς τὸν ἔντιμον ὑπουργὸν τότε τῆς Δικαιοσύνης καὶ διαρκῶς μένοντα ἐν τῇ πολιτικῇ πρὸς με φιλίᾳ κύριον Παπαζαφειρόπουλον, ἔσπευσα νὰ δηλώσω πρὸς αὐτὸν, ὅτι ὡς πρὸς τὰς λεπτομερείας διαφωνῶ. Ὅτε δ’ ἤρξατο ἡ συζήτησις περὶ τοῦ λεγομένου πολιτικοῦ ζητήματος, παρεκάλεσα ἕνα τῶν ἐντιμοτάτων φίλων μου, τὸν κύριον Μαυροκορδᾶτον, νὰ δηλώσῃ ὅτι κατ’ ἀρχὴν μὲν ἀσπαζόμεθα τὰς παρασκευάς, ἀλλ’ ἐπιφυλάσσομεν εἰς ἑαυτοὺς τὸ δικαίωμα τῆς τροπολογίας ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων· τοῦτο, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ἔπραξεν ὁ κύριος Μαυροκορδᾶτος. Δὲν πρόκειται, κύριοι, νὰ ἐξετάσωμεν σήμερον τὰ νομοσχέδια ταῦτα· τινὰ ἐξ αὐτῶν ἀτελῶς κατὰ δυστυχίαν ἐψηφίσθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἄλλα δὲν ἔτυχον συζητήσεως, καὶ περὶ ὅλων αὐτῶν σήμερον θεωρῶ πάντα λόγον περιττόν, διότι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν εἶναι ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ περιττὸν εἶναι νὰ κατακρίνωνται νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα δὲν πρόκειται νὰ τεθοῦν ἐπὶ τῆς τραπέζης τῆς Βουλῆς. Ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ὑποβάλω ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου τὰς μικρὰς ταύτας παρατηρήσεις, καὶ πιστεύω ὅτι θέλετε μὲ συγχωρήσει διὰ τὴν ἐκδρομὴν ταύτην ἐκτὸς τοῦ προκειμένου. Εἶπον ὅτι διαφωνία τις ἐμφιλοχωρεῖ ὡς πρὸς τὰ μέσα τῶν παρασκευῶν τῶν ἐκτάκτων. Καὶ ἄρχομαι ἀπὸ τοῦ πρώτου, τουτέστιν ἀπὸ τῶν μέσων. Εἰλικρινῶς, κύριοι, φρονῶ ὅτι δι’ οἰκονομιῶν, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἐπενεχθῶσιν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, εἶναι ἀδύνατον νὰ συντελέσωμεν τὰς προπαρασκευάς. Πιθανὸν νὰ ᾖναι δυνατὸν νὰ γίνωσιν οἰκονομίαι τινές, ἀλλὰ πρέπει αἱ οἰκονομίαι αὗται νὰ ἔχωσιν ὡς ὅρον τὴν μὴ βλάβην τῶν δημοσίων συμφερόντων καὶ τὴν καλὴν διοίκησιν τῆς χώρας. Προσθέσατε, ὅτι, ὅταν θέλητε νὰ ἐνεργήσητε οἰκονομίας ἐν Ἑλλάδι, πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ παράπονα τῶν διοικουμένων. Εἴτε δικαίως, εἴτε ἀδίκως, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω διὰ τίνας λόγους· ἐν Ἑλλάδι εἶναι σχεδὸν γενικὴ ἀπαίτησις καὶ ἐθνικὴ παράδοσις ἡ πολυτέλεια τῆς ὑπηρεσίας. Καὶ δὲν λέγω τοῦτο ἐγώ· πρὸ 50 ἐτῶν ὁ περικλεέστατος Κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος, γράφων, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, πρὸς τὸν λόρδον Παλμεστρῶνα, ἔλεγεν: ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἐν Ἑλλάδι ν’ ἀποφύγῃ τὴν πολυτελῆ ὑπηρεσίαν· ἑκάστη πόλις, ἑκάστη κώμη μοὶ ζητοῦσιν ἀστυνόμον, ἔκτακτον ἐπίτροπον, ὑγειονόμον, καὶ καθεξῆς.» Καὶ δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ καταφύγητε εἰς τὴν γνώμην τοῦ περικλεεστάτου ἐκείνου ἀνδρός· δὲν ἔχετε εἰμὴ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν αὐτὰ τὰ γεγονότα ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, ἵνα πεισθῆτε ὅτι ἡ ἐπίδρασις τῶν διοικουμένων ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομιῶν εἶναι μεγίστη καὶ πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν. Πρὸ ὀλίγου χρόνου, κύριοι, πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἀπεφήνατο ὑπὲρ ἑνὸς μέτρου κατ’ ἐμὴν γνώμην δικαιοτάτου, ὑπὲρ τῆς καταργήσεως πρωτοδικείων τινῶν· ἅμα ἡ εἴδησις αὕτη μετεβιβάσθη εἰς τὰς ἐπαρχίας, καθημερινῶς τηλεγραφήματα καὶ διαμαρτυρήσεις ἐπλήρωσαν τὴν αἴθουσαν ταύτην, καὶ ἡ πλειονοψηφία, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ἧς ἀπετέλουν μέρος, ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη ἠναγκάσθη νὰ ὑποχωρήσῃ. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατόν, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, νὰ ἐπέλθωσιν οἰκονομίαι τοιαῦται εἰς τὸν προϋπολογισμόν, ὥστε αὗται αἱ οἰκονομίαι νὰ συντελέσωσιν ὑπὲρ τῶν προπαρασκευῶν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν εἶμαι διατεθειμένος ν’ ἀποκρούσω οἰκονομίας, τὰς ὁποίας τὸ παρὸν ὑπουργεῖον ἤθελεν εἶσθαι εὐτυχὲς νὰ φέρῃ ἄνευ βλάβης τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου καὶ τῆς διοικήσεως τῆς χώρας. Παραδεκτοῦ γενομένου, ὅτι δι’ οἰκονομιῶν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς προπαρασκευάς, παρίσταται ἀνάγκη νέων φόρων. Τὸ ζήτημα δὲ τοῦτο μέχρι τοῦδε δὲν ἐσυζητήθη ἐν τῇ Βουλῇ· καὶ ὅμως τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι τὸ σπουδαιότερον πάντων. Ἡ ἐπιβολὴ νέων φόρων εἰς πᾶν Κράτος εἶναι δυσκολώτατον ἔργον· ἀλλ’ ἐν Ἑλλάδι, ἔνθα ἡ βιομηχανία δὲν ὑπάρχει, ἡ γεωργία διατελεῖ εἰς ἣν κατάστασιν διετέλει ἐπὶ Τριπτολέμου, ἡ δὲ κτηνοτροφία δὲν εἶναι καλλιτέρα τῶν χρόνων τοῦ μακαρίτου Αἴαντος τοῦ Μαστιγοφόρου, τὸ ζήτημα τῶν φόρων εἶναι σπουδαῖον, καὶ ἴσως σπουδαιότερον ἀφ’ ὅσον νομίζεται. Καὶ ὅμως εἴμεθα ἠναγκασμένοι, ἂν θέλωμεν προπαρασκευάς, νὰ καταφύγωμεν εἰς νέους φόρους, καὶ κατὰ τὴν ἐπιβολὴν τῶν νέων φόρων εἶναι δύσκολον ν’ ἀκολουθήσωμεν τὴν ἄκραν δικαιοσύνην καὶ νὰ φωτισθῶμεν ὑπὸ τῆς λαμπάδος τῆς ἐπιστήμης. Ὅταν πρόκηται νὰ ἐπιβληθῶσιν ἔκτακτοι φόροι, βεβαίως θέλομεν ἀπομακρυνθῆ ἀπὸ τῶν δύω τούτων ἀρχῶν τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἐπιστήμης, ἀλλὰ πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ μακρυνθῶμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερον.—Νομίζω δὲ ὅτι τὸ σπουδαιότερον ζήτημα περὶ προπαρασκευῶν εἶναι τὸ ζήτημα τοῦτο περὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλῶ. — Τὴν σπουδαιότητα δὲ τοῦ ζητήματος τούτου ἀποδεικνύουσιν αὐταὶ αἱ συζητήσεις καὶ ἀποφάσεις τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ὅταν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὑπέβαλε τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου 9,000,000 φράγ. ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ ἐσημειοῦτο εἷς φόρος, ἀποστολὴν ἔχων νὰ καλύψῃ τοὺς τόκους τοῦ δανείου ἐκείνου. Ὁ φόρος ἐκεῖνος, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐψήφισα ἐν συνειδήσει, διότι ἦτο φόρος μικρὸς, ἦτο φόρος ἀνεπαίσθητος διὰ τοὺς φορολογουμένους, ἀπεκρούσθη ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ δι’ ἐπιστημονικοὺς λόγους, καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ὀφείλω νὰ σεβασθῶ. Ἀλλὰ τί ἠκολούθησε ἕνεκα τῆς ἀποκρούσεως τοῦ φόρου τούτου; Τὸ δάνειον τῶν 9,000,000 ἔμεινεν ἄνευ ἐγγυήσεως, καὶ ἠναγκάσθημεν νὰ περιλάβωμεν ἐν τῷ τακτικῷ προϋπολογισμῷ τὸν τόκον αὐτοῦ, χωρὶς ὅμως νὰ προβλέψωμεν περὶ ἄλλων φόρων, δυναμένων νὰ ἀντισταθμίσωσι τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον τὸ δάνειον τοῦτο παρήγαγεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Τί ἀποδεικνύει τοῦτο; Ἀποδεικνύει ὅτι, ὅταν πρόκηται νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ παρασκευῶν καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ αὐτῶν, πρὸ παντὸς ἄλλου πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τοὺς πόρους, διὰ τῶν ὁποίων αἱ παρασκευαὶ αὗται θὰ κατορθωθῶσιν· ἀλλὰ μετὰ λύπης παρετήρησα, ὅτι ὁμιλοῦμεν περὶ παρασκευῶν, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν τοιαύτας, ἀλλὰ περὶ τῶν μέσων οὐδεμία φροντίς, οὐδεὶς λόγος· ἀναβάλλομεν, καὶ πάλιν ἀναβάλλομεν, μέχρις ὅτου ἐφθάσαμεν εἰς τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Συνόδου. Αἱ παρασκευαὶ, κύριοι, δὲν γίνονται ἄνευ θυσιῶν, καὶ πρέπει, ὑποστηρίζοντες αὐτὰς, νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι θὰ ὑποβληθῶμεν εἰς θυσίας, καὶ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον ἡ χώρα ἡμῶν εἶναι ἐπιδεκτικὴ τοιούτων θυσιῶν. Δὲν ἀρκεῖ, κύριοι, νὰ εἴπητε ἔχομεν ἀνάγκην 20,000,000 φόρων· πρέπει νὰ σκεφθῆτε, ἂν ἡ χώρα ἦνε ἐπιδεκτικὴ ἐπιβολῆς τοσούτου ποσοῦ, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ εἰσπραχθῶσι, καὶ ἐν ἐπιγνώσει νὰ ἀποφασίσητε τοιοῦτον ποσὸν φόρων, ὁποῖον εἶναι δυνατὸν καὶ ἡ χώρα νὰ προσφέρῃ, καὶ νὰ εἰσπραχθῇ. Ἀλλ’ ἀναγνωρίζων τὴν ἀνάγκην τῶν νέων φόρων, ἄνευ τῶν ὁποίων οὐδὲ λόγος περὶ προπαρασκευῶν πρέπει νὰ γίνηται, πρέπει νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐν γένει ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἡ Γεωργία ἐν Ἑλλάδι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ βαρυνθῇ μὲ περισσοτέρους φόρους ὅσους ἤδη πληρόνει· ἕνα καὶ μόνον φόρον πρόσθετον δύνανται νὰ ἀνεχθῶσιν οἱ γεωργοὶ ἡμῶν, φόρον, ὅστις ἤθελε συντελέσει μόνον ὑπὲρ κατασκευῆς ὁδῶν, διότι τὴν ἀνάγκην ταύτην ἤρχισαν πρὸ μικροῦ νὰ συναισθάνωνται βαθύτατα ἅπαντες οἱ κάτοικοι· ἀλλ’ ὡς πρὸς τοὺς λοιποὺς φόρους πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὀφείλομεν διὰ τῆς ἐπιβολῆς τοιούτων νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὴν εὔπορον τάξιν τῆς κοινωνίας, καὶ δεύτερον νὰ φορολογήσωμεν τὴν περιουσίαν ἐκείνην, ἥτις μέχρι τοῦδε δὲν φορολογεῖται. Παρατηρήσατε, κύριοι, πόσον δύσκολον καὶ δυσχερὲς εἶναι τὸ ζήτημα τῆς φορολογίας ταύτης, τὸ ὁποῖον ἐξελάβομεν ὄχι ὡς πρώτιστον ζήτημα, ἀλλ’ ὡς ζήτημα δευτερεῦον ἢ τριτεῦον. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὸ παρελθὸν ὑπουργεῖον κ. Σωτηρόπουλος ἐπαρουσίασε διάφορα νομοσχέδια φορολογικὰ νέα. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ζητημάτων βεβαίως ἀποτελεῖ αὐθεντίαν τινὰ, διότι καὶ πεῖραν καὶ ἐπιστήμην κέκτηται, καὶ μολαταῦτα ὁ κ. Σωτηρόπουλος δύω μῆνας, ἀφοῦ κατέθηκε τὰ νομοσχέδια ταῦτα, ἠναγκάσθη νὰ τροπολογήσῃ τὰ πρὸ δύω μηνῶν ὑπ’ αὐτοῦ παρουσιασθέντα. Καὶ ὅταν τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἦλθον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ παρεπέμφθησαν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν οἰκονομικῶν, ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη τί ἔπραξε; Θέλουσα νὰ ἐλαφρώσῃ τὰς λοιπὰς τάξεις τῆς κοινωνίας, ἐνόμισεν ὅτι δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τοὺς νέους αὐτοὺς φόρους ἐπὶ τῶν Τραπεζῶν καὶ ἐπὶ τῶν Ἑταιριῶν, καὶ, πρὶν ἴσως τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις αὕτη, τὸ Κοινοβούλιον ἐπλημμύρησεν ὑπὸ διαμαρτυρήσεων δικαιοτάτων· ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπή σας βεβαίως θὰ ἐγίνωσκεν, ὅτι ἡ προτεινομένη φορολογία δὲν ἦτο δικαία, ἀλλ’ ὅμως θέλουσα νὰ μὴ ἐπιβαρύνῃ ἄλλας τάξεις, ἐνόμισεν, ὅτι δύναται νὰ προμηθευθῇ τὸ ποσὸν τῶν φόρων διὰ μιᾶς ἀδίκου φορολογίας. Δυσκολώτατον τὸ ζήτημα τῶν φόρων, καὶ πρὸ παντὸς ἄλλου ἡ προσοχὴ τῆς Βουλῆς ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ περιστραφῇ. Δεύτερον κύριον ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐμφιλοχωρεῖ διχογνωμία τις, εἶναι ἡ ἔκτασις τῶν παρασκευῶν. Αἱ παρασκευαὶ ἀποβλέπουσιν εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὴν συγκρότησιν στόλου. Ἐπὶ τοῦ παρόντος βεβαίως δὲν δύναται νὰ γείνῃ λόγος περὶ συγκροτήσεως ἀμέσων ναυτικῶν δυνάμεων· διότι αἱ ναυτικαὶ δυνάμεις ἀπαιτοῦσι πρῶτον χρηματικὰ μέσα κολοσσιαῖα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνασθε νὰ διαθέσητε, ἀπαιτοῦσι δεύτερον προσωπικὸν, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχετε. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν ἐννοῶ, ὅτι πᾶσα μέριμνα εἰς τὸ μέλλον πρέπει νὰ λείψῃ περὶ συγκροτήσεως στόλου, ἐννοῶ, ὅτι σήμερον δὲν δυνάμεθα νὰ συγκροτήσωμεν ναυτικὴν δύναμιν καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἔχομεν τοιαύτην, διότι θὰ προμηθευθῶμεν 4 ἢ 14 ναύκλαστρα. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰς δυνάμεις τῆς ξηρᾶς, ὡς πρὸς τὸν στρατὸν, νομίζω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἂν καὶ ἔχῃ ἀτελείας τινὰς, ἂν καὶ ἐγὼ ἔχω ἄλλας ἰδέας περὶ ταχυτέρου ὀργανισμοῦ καὶ σχηματισμοῦ τοῦ στρατοῦ, περὶ τῶν ὁποίων εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀπασχολῶ, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο τὸ κατατεθὲν ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου εἶναι πρακτικώτερον τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον προσήγαγεν ἐνώπιον ἡμῶν ὁ ἀξιότιμος κ. Κουμουνδοῦρος. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, οὗτινος πρόκειται ἡ δευτέρα ἀνάγνωσις, ἐλπίζω, ὅτι θέλομεν κατορθώσει νὰ ἔχωμεν στρατὸν ἀξιόμαχον δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ ἐν περιπτώσει ἀνάγκης· δὲν ὁμιλῶ περὶ πολέμου, διότι φρονῶ ὅτι τὰ μικρὰ ἔθνη δὲν πρέπει εὐκόλως νὰ παρασύρωνται εἰς τοιαύτας ἰδέας, ὡς ἔλεγε κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου. Πρὸ παντὸς ἄλλου, ὅταν πρόκηται περὶ πολέμου, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ φρόνησις, τὰ δὲ μικρὰ ἔθνη δὲν πρέπει εὐκόλως νὰ παρασύρωνται ὑπὸ ἐνθουσιασμοῦ. Πρὸ ὀλίγου χρόνου ἔχετε παράδειγμα μικρᾶς καὶ φίλης δυνάμεως, ἡ ὁποία, παρασυρθεῖσα ὑπὸ τοιούτου ἐνθουσιασμοῦ, κατέστρεψεν ἑαυτὴν πρὶν ἔλθῃ ἡ ὥρα τῆς καταστροφῆς της. Ὁμιλῶ περὶ τῆς Δανίας. Κατὰ τὸ 1864 ἡ ἐπιμονὴ τῆς Δανίας εἰς τὸ νὰ μὴ κάμῃ παραχωρήσεις τινὰς, ἔφερε προώρως τὴν ἀπώλειαν τῶν δύω Γερμανικῶν δουκάτων, τὰ ὁποῖα κατεῖχεν. Ἤμην εἰς Κοπεγχάγην, εἷς δὲ ὑπουργὸς, ὅστις ἦτο καὶ ἐπίσκοπος καὶ ὅστις ὤθησε τὸν τόπον αὐτὸν εἰς πόλεμον ῥιψοκίνδυνον, μοὶ ἔλεγεν, ὅτι εἶναι ἀπεφασισμένοι νὰ θυσιάσωσι τὸν τελευταῖον στρατιώτην των, αἱ σύζυγοι αὐτῶν καὶ θυγατέρες νὰ ἐκποιήσωσι τὰ πολύτιμα κοσμήματά των, διὰ νὰ ὑποστηρίξωσι τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Πρωσσίας καὶ Αὐστρίας· ὅταν δὲ τῷ ἔλεγον, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς καὶ αἱ θυσίαι εἰς γιγαντομαχίαν δὲν δύνανται νὰ ὠφελήσωσιν, ὁ ὑπουργὸς ἐκεῖνος καὶ ἐπίσκοπος μοὶ ἔλεγεν «ἀδιάφορον». Ἀλλὰ ἀφοῦ κατέστρεψε τὴν πατρίδα του καὶ ἐθυσίασε στρατὸν ἄριστον 40,000, ἠναγκάσθη νὰ καταφύγῃ μεταξὺ τῶν ἀγρίων εἰς τὴν νέαν Ζηλανδίαν, καὶ ὅτε ἠπειλεῖτο ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ καὶ τῶν θυγατέρων του, τότε ἠναγκάσθη νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Δανίαν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Φιλήμων ἐγνώρισε τὸν θερμὸν ἐκεῖνον ἐπίσκοπον ὑπουργόν. Ὅταν ὁμιλῶ λοιπὸν περὶ σχηματισμοῦ τοῦ στρατοῦ, δὲν ἐννοῶ πόλεμον, ὡς δὲν ἐννοεῖ τοῦτο οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, οὔτε τὸ παρελθὸν ὑπουργεῖον, οὔτε τὸ ὑπάρχον· ἐπιθυμῶν ὅμως εἰς τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι πιθανὸν νὰ ἀναφανῶσιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἡ Ἑλλὰς νὰ μὴ ἦναι γεγυμνωμένη, ἐπιθυμῶ νὰ ἔχῃ ὅ,τι δύναται νὰ ἔχῃ, καὶ δύναται νὰ ἔχῃ 30,000 στρατοῦ. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ ἔχῃ στρατόν, διότι ἐὰν ἀληθῶς εἴμεθα προωρισμένοι νὰ ἴδωμεν τὴν νέαν φάσιν τοῦ ἀνατολικοῦ ζητήματος, οὐδόλως παράδοξον ἡ Ἑλλὰς νὰ τύχῃ συμμαχιῶν τινῶν, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχῃ τοιαύτης, ὅταν δὲν δύναται νὰ συνεισφέρῃ τι εἰς τὴν συμμαχίαν ταύτην. Ἐν πεποιθήσει δὲ φρονῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργείου θέλει ὁδηγήσει οὐχὶ μετὰ μεγάλων δυσχερειῶν εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐπεθύμουν ὡς ἐπιστέγασμα τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἓν ἕτερον νομοσχέδιον, καὶ θέλω ἐκφράσει καθαρῶς τὴν πεποίθησίν μου, διότι πρὸ παντὸς ἄλλου ἐπιθυμῶ τὴν μόρφωσιν καὶ τὴν ὕπαρξιν στρατοῦ. Ἐπεθύμουν, κύριοι, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο νὰ συνοδευθῇ ὑπὸ ἑτέρου ἐπιτρέποντος εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ ἐν Ἑλλάδι στρατηγόν τινα ξένον ὀργανωτὴν τοῦ στρατοῦ.

§23ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§24ΖΑΪΜΗΣ. Ἔχω, κύριοι, ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνωτέρους ἀξιωματικοὺς ἱκανούς, ὅτι ἔχει νέους ἀξιωματικοὺς εὐπαιδεύτους καὶ ἀξίους· ἔχω ἀδειάσειστον πεποίθησιν, ὅτι ἡ εὐφυΐα τῶν ὑπαξιωματικῶν τῆς Ἑλλάδος εἶναι μεγάλη, καὶ πρὸ δύω ἐτῶν παρασταθεὶς μετά τινος ἐπισήμου ξένου εἰς τὰ γυμνάσια ἐδῶ τῆς πρωτευούσης, εἶδον τὸν ξένον αὐτὸν θαυμάζοντα τὴν εὐστοχίαν, τὴν εὐφυΐαν, τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν ἡμετέρων ὑπαξιωματικῶν. Ὑπάρχουν λοιπὸν στοιχεῖα ἄριστα πρὸς σχηματισμὸν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ δυστυχῶς οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ ἡμῶν δὲν ἐδιοίκησαν μέχρι τοῦδε οὔτε μίαν brigade, οὔτε μίαν division. Ἐπιθυμῶ λοιπόν, καὶ τὸ νομίζω συντελεστικώτατον διὰ τὸν καλὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, τὴν μετάκλησιν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ πεπαιδευμένου στρατηγοῦ, δυναμένου νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν μόρφωσιν τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ. Ἀλλὰ, κύριοι, ὁ σχηματισμὸς ἤδη καὶ ἡ συγκρότησις στόλου δὲν εἶναι εὔκολος, διότι δὲν εὑρισκόμεθα οὔτε εἰς τὸ ἄλφα τῆς προετοιμασίας, καὶ ὀφείλω νὰ ἐπαινέσω δημοσίᾳ τὸν κ. Μπούμπουλην, διότι ἐφρόντισε νὰ κάμωμεν τοὐλάχιστον ἀρχὴν ἐπὶ τὸ ἄλφα, διὰ τῆς παρουσιάσεως νομοσχεδίων περὶ σχηματισμοῦ σχολῆς τῶν mousses, τῶν παίδων καὶ τῶν ναυτικῶν σχολῶν, καὶ ὁ ἀξιότιμος διάδοχός του, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θέλει μεριμνήσει σπουδαίως περὶ τούτου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι εὔκολον ἐντὸς ἑνὸς ἔτους, ἢ καὶ δύο ἐτῶν, νὰ ἔχητε ἐσχηματισμένον ναυτικόν, καὶ ἐὰν ὑπέσχετό τις, ὅτι ἤθελε σχηματίσει ναυτικὸν ἐντὸς 10 μηνῶν ἢ ἑνὸς ἔτους, σημαντικῶς μὲν ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ὑπηρετήσω, ἀλλὰ ἠδυνάμην νὰ ἀναλάβω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑπηρετήσω ὡς ὑπομάγειρος εἰς ἓν ἀπὸ τὰ ναύκλαστρα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἔλθουν (ἱλαρότης).

§25ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Αὐτὰ δὲν ἔχουν μαγείρους.

§26ΖΑΪΜΗΣ. Πιστεύω, ὅτι τὰ ναύκλαστρα θὰ ἔχουν ὑπομαγείρους, διότι κατά τι ἔγγραφον, ὅπερ ἀνέγνω ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κ. Ζωχιὸς, τὰ ναύκλαστρα ταῦτα δύνανται νὰ χρησιμεύσωσι καὶ ὡς πορθμεῖα, ἑπομένως δύνανται νὰ ἔχωσι καὶ μαγείρους. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν ἐντὸς 10 μηνῶν νὰ ἔχωμεν στόλον καὶ ναυτικὴν δύναμιν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο, ὡς προεῖπον, δὲν ἐννοῶ, ὅτι πρέπει νὰ μὴ φροντίσωμεν περὶ στόλου· τοὐναντίον φρονῶ, ὅτι ὀργανίζοντες τὸν στρατὸν, ὡς εἶπον, κατὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργείου, πρέπει νὰ λάβωμεν φροντίδα περὶ τοῦ σχηματισμοῦ δυνάμεως ναυτικῆς. Κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ἴσως ἡ ἀκοὴ ἠπάτησε καὶ ἐμὲ καί τινας ἄλλους ἐκ τῶν συναδέλφων, καὶ ἄπορον μοὶ ἐφάνη νὰ ἀκούσω τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσσήνης, κ. Κουμουνδοῦρον λέγοντα, ὅτι τὰ πράγματα ἐπείγουν, ὅτι ἐντὸς δύω μηνῶν πρέπει νὰ εἴμεθα ἕτοιμοι. Ἠπόρησα, διότι ἀνὴρ τόσον διακεκριμένος καὶ ἔξοχον κατέχων θέσιν ἐν τῇ πολιτείᾳ, μόλις ἐξελθὼν τῆς ἐξουσίας, δὲν ἠδύνατο νὰ θέσῃ τέρμα τόσον σύντομον πρὸς παρασκευὴν τοῦ τόπου. Εὐτυχῶς σήμερον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, δοὺς ἐξηγήσεις τινὰς, τὸ ἀνῄρεσε σχεδόν.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὰ δὲν τὸ εἶπα ποτέ.

§28ΖΑΪΜΗΣ. Ὥστε περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω. Δὲν δύναται, κύριοι, νὰ γείνῃ λόγος, οὔτε δύνασθε νὰ ὁρίσητε εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἴτε αὐτὴν, εἴτε ἄλλην, ἐντὸς δύω μηνῶν νὰ σχηματίσῃ στρατόν. Αὐτὸ, κύριοι, εἶναι ἀπαίτησις ἀκατανόητος. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης κ. Κουμουνδοῦρος, ὁμιλῶν σήμερον, σᾶς εἶπεν, ὅτι «πρὶν ἀναχωρήσωμεν πρέπει νὰ φθάσωμεν εἰς θετικόν τι ἀποτέλεσμα· θὰ ἐπανέλθωμεν μόνον μετὰ 9 μῆνας ἐδῶ, φοβοῦμαι δὲ, ὅτι μετὰ 9 μῆνας δὲν θὰ ἔχωμεν εἰμὴ τὰς ἀναμνήσεις τῶν συζητήσεών μας». Μοὶ φαίνεται, ὅτι ὁ ἀξιότιμος φίλος μου δὲν ἔχει δίκαιον· ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον, νομίζω, ὅτι ἔφθασεν εἰς θετικὸν καὶ ὡρισμένον γεγονός· ἐξετύλιξεν ἐνώπιον ὑμῶν τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ καὶ τὰ χρηματικὰ μέσα, τὰ ἀπαιτούμενα ἵνα ὀργανισθῇ ὁ στρατὸς οὗτος, ὃν πάντες ἐπιζητοῦμεν. Τὸ ὑπουργεῖον δὲ ὤφειλεν οὐ μόνον τοῦτο νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ τὸ ἐκθέσῃ ἐνώπιον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν λοιπὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου. Ὑπελόγισεν, ἐννοεῖται καθ’ ὑπόθεσιν πάντοτε, τὰ ἐλλείμματα τῶν προϋπολογισμῶν τῶν δύο ἐτῶν 1876 καὶ 1877 οὐχὶ ἀδίκως εἰς 5,000,000 πρὸς τοῖς 20,000,000, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν προπαρασκευὴν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν ἀγορὰν τοῦ ὑλικοῦ. Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἀπαιτοῦνται ἐπίσης 2,000,000 διὰ τὸ τακτικὸν ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ 1,000,000 διὰ τὴν ὁδοποιΐαν, ἐν ὅλῳ σᾶς εἶπεν, ὅτι ἀπαιτοῦνται 6,000,000 κατ’ ἔτος, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ εὑρεθῶσι διὰ νέων φόρων· πιστεύω, ὅτι τὸ τακτικὸν ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ ὑπελογίσθη λίαν ὑπερβολικόν. Ἀλλ’ ἀναμφισβητήτως, ἂν νομίζετε ὅτι τὰ 6 ἑκατομμύρια εἶναι πολλὰ, θέλετε ἔχει ἀνάγκην 5½ ἑκατομμυρίων νέων φόρων· ἰδοὺ τὸ θετικὸν ἀποτέλεσμα εἰς τὸ ὁποῖον ἐφθάσαμεν. Ἀλλ’ εἶπον κατὰ τοῦ ὑπουργείου, ὅτι δὲν ἔφερεν ἐνώπιον ἡμῶν τὰ μέτρα του· εἶπον, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται αὐτὴ νὰ λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν ὡς πρὸς τοὺς φόρους. Τὸ ὑπουργεῖον, ἐκθέτον ταῦτα πάντα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δὲν ἐνόησεν, ὅτι ἀνατίθησιν εἰς ἡμᾶς τὴν εὕρεσιν τῶν φόρων. Ἂν ἐνόησα καλῶς τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ἐκ τῆς συζητήσεως ἠθέλησε νὰ ἐξαγάγῃ τὸ συμπέρασμα, ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ὡς πρὸς τὴν φορολογίαν ταύτην. Φρονεῖ ἡ Βουλὴ, ὅτι ἡ χώρα δύναται νὰ ὑποφέρῃ τοὺς φόρους τούτους; Καὶ ἂν ἐκ τῶν συζητήσεων ἐξαγάγῃ τὸ συμπέρασμα τοῦτο, βεβαίως ἐπεφυλάχθη εἰς ἑαυτὸ τὸ ὑπουργεῖον κατὰ τὴν προσεχῆ Σύνοδον, ἥτις θέλει μᾶς ἑνώσει ἐνταῦθα ταχέως, νὰ ὑποβάλῃ τὰ μέτρα ταῦτα, διότι θέλει εἶσθαι ἄδικον, ἀφοῦ ἐπὶ πέντε μῆνας ἡ Βουλὴ δὲν ἠθέλησε νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος τῶν φόρων, καὶ ἕνεκα τούτου κατέδειξεν ὁποίας ἀπαντᾷ μεγάλας δυσκολίας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἤθελεν εἶσθαι ἄδικον νὰ ἀπαιτήσωμεν παρὰ ὑπουργείου, μόλις 10 ἡμέρας κατέχοντος τὴν ἐξουσίαν, κατὰ τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῆς Συνόδου νὰ ὑποβάλῃ ἐνώπιον ἡμῶν τὰ μέτρα του. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Κουμουνδοῦρος δὲν εἶχε δίκαιον, ζητήσας θετικόν τι ἀποτέλεσμα· διότι τοῦτο κατεδείχθη ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον. Ἀλλ’ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος κατέδειξεν ἄλλην τινὰ δυσπιστίαν· δὲν πιστεύει, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει συνέλθει· ἀλλὰ, κύριοι, ῥητὴ διαβεβαίωσις τοῦ Προέδρου τοῦ ὑπουργείου ἐδόθη περὶ προσεχοῦς συγκαλέσεως τῆς Βουλῆς. Ὅταν ἐπίσημοι διαβεβαιώσεις τοιαῦται δίδωνται ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν δύνανται νὰ διαψευσθῶσι, καὶ εἶχεν ἄδικον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος νὰ δείξῃ τοιαύτην δυσπιστίαν. Τὸ ὑπουργεῖον λοιπὸν, ἐκθέσαν καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, καὶ τὰ χρηματικὰ μέσα ὧν ἔχει ἀνάγκην, ἐζήτησεν οὐχὶ νὰ λάβητε σεῖς τὴν πρωτοβουλίαν, ἀλλ’ ἐκ τῶν συζητήσεων νὰ φωτισθῇ περὶ τούτου. Τουτέστιν ἂν ἡ Βουλὴ φρονῇ, ὅτι ἡ χώρα δύναται νὰ ὑποστῇ τοιαύτην θυσίαν, ὁποίαν ἡ μερικὴ θεραπεία ἀναγκῶν ἀπαιτεῖ. Διαφωνία τις φαίνεται ἐγερθεῖσα μεταξὺ τοῦ ἀξιοτίμου Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ ἐπίσης ἀξιοτίμου συμπολίτου αὐτοῦ, τοῦ κ. Τρικούπη, ὡς πρὸς τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης. Νομίζω, ὅτι αὕτη ὑπάρχει μᾶλλον περὶ τοὺς τύπους καὶ οὐχὶ περὶ τὴν οὐσίαν. Ὑπὲρ τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης ἐκηρύχθην πρὸ καιροῦ. Ἐκηρύχθην ἀφ’ ἧς πολυμαθὴς καὶ σοφὸς καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου, πολλὰς παρασχὼν ὑπηρεσίας διὰ τῶν φώτων του εἰς τὸν τόπον ἡμῶν, ὁ κ. Ι. Σοῦτσος, ἔγραψε πρῶτος περὶ τοῦ ταμείου τούτου. Τὸ ταμεῖον τοῦτο ἐθεώρησα ἀναγκαιότατον διὰ τὸν λόγον τὸν ὁποῖον πολλοὶ εἶπον, ὅπως μὴ δαπανῶνται μέσα ὡρισμένα δι’ ἄλλον σκοπὸν ὑπὲρ τῆς διοικήσεως. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς δὲν ἀπέκρουσε τὸ ταμεῖον τοῦτο· τὸ ταμεῖον δύναται νὰ συστηθῇ, καὶ ἀντὶ τὰ 20 ἢ 10 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα θέλουν χρησιμεύσει διὰ τὸ ὑλικὸν τοῦ στρατοῦ καὶ ληφθῶσιν ἐκ τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ, δύνανται νὰ ληφθῶσι ἐκ τοῦ ταμείου τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης, ἂν συστηθῇ τοιοῦτον. Ἡ διαφωνία λοιπὸν δὲν εἶναι οὐσιώδης μεταξὺ τῶν δύω εὐγλώττων καὶ ἐμβριθῶν συμπολιτῶν, εἶναι μόνον περὶ τὰς λέξεις διαφωνία. Μετὰ τὴν ὁμιλίαν μου ταύτην, ἡ ὁποία δὲν πιστεύω νὰ σᾶς ἐκούρασε, καταλήγω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ὀφείλομεν νὰ παράσχωμεν εἰς τὸ νέον ὑπουργεῖον τὸν ὑλικὸν χρόνον, διὰ νὰ διατυπώσῃ τὰ μέτρα αὑτοῦ, καὶ νὰ ἀναμείνωμεν τὴν προσεχῆ Σύνοδον νὰ ἐκτιμήσωμεν αὐτὰ καὶ νὰ ἐπενέγκωμεν τὰς τροπολογίας ὅσας ἠθέλομεν νομίσει ἀναγκαίας. Ἐγένετο, κύριοι, λόγος καὶ περὶ κυβερνητικοῦ ζητήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνέμιξαν καὶ τὸ ἐμὸν ὄνομα κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν, καὶ ὀφείλω ὡς πρὸς τοῦτο νὰ ἐπιφέρω παρατηρήσεις ὀλίγας. Ὁ ἐνθουσιασμὸς, σᾶς εἶπον, τὸν ὁποῖον ἐπροκάλεσεν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, δὲν δίδεται, ἀλλ’ ἐμπνέεται· ἵνα ἐμπνευσθῇ δὲ, ἀπαιτεῖται νὰ συμπράξωσιν οἱ πάντες καὶ οἰκουμενικόν τι ὑπουργεῖον ν’ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν τῆς πατρίδος. Περὶ τοῦ οἰκουμενικοῦ τούτου ὑπουργείου ἐγένετο καὶ ἄλλοτε λόγος καὶ περιττὸν ἐγὼ σήμερον νὰ ἔλθω νὰ σᾶς εἴπω τι, διότι λίαν εὐγλώττως ἄλλοτε ὁ κ. Τρικούπης καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης παρέστησαν τὸ ἀπραγματοποίητον τοιαύτης ἰδέας. Ἐκτιμῶ τὰς πεποιθήσεις τοῦ προσφιλοῦς συγγενοῦς μου κ. Δηλιγιάννη, διότι αἱ πεποιθήσεις του εἶναι σεβασταί, δὲν ἐπιθυμεῖ δὲ διὰ τοιούτου προγράμματος οὔτε νὰ διακωμῳδήσῃ, οὔτε νὰ παρῳδήσῃ τὴν ἰδέαν ταύτην ἡ πεποίθησίς του εἶναι ἑδραία καὶ ἀδιάσειστος, ἀλλ’ ἂς μὲ συγχωρήσῃ νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι, ὅπως ἡ φιλοσοφία ἔχει τὰ desiderata αὐτῆς, ἔχει καὶ ἡ πολιτικὴ τοιαῦτα. Ἂν, κύριοι, περιστάσεις ἄλλοτε ἀπειλοῦσαι τὸν τόπον ὑπεχρέωσαν κόμματά τινα νὰ συμπράξωσιν, ἡ σύμπραξις τῶν κομμάτων ἐκείνων βεβαίως ὠφέλησε τὸν τόπον, βεβαίως ἔσωσε τὴν πατρίδα ἀπὸ περισπασμῶν, καὶ ἂν τὰ κόμματα δὲν ἔμειναν ἡνωμένα ὅτε παρῆλθεν ὁ κίνδυνος, δὲν εἶναι διὰ τοῦτο ἄξια κατακρίσεως καὶ μομφῆς· ἔπραξαν τὸ ἔργον των, καὶ ὅτε πᾶς ὁ κίνδυνος ἀπεμακρύνθη, ἕκαστον ἔλαβε τὴν θέσιν του. Καὶ ἂν θέλητε νὰ κατακρίνητε τὰ κόμματα τῆς Ἑλλάδος, πρέπει νὰ κατακρίνητε καὶ κόμματα ἄλλων ἐθνῶν πλέον πεπολιτισμένων καὶ πλέον προωδευμένων εἰς τὸν πολιτικὸν βίον. Πρέπει νὰ ἀποδοκιμάσητε τὴν ἱστορίαν ἐθνῶν πολὺ μεγαλειτέρων. Καὶ ἐκεῖ ὑπῆρξαν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας πολιτικοὶ ἄνδρες, διχονοοῦντες πρὸς ἀλλήλους, ἠναγκάσθησαν νὰ ὁμονοήσωσι, διὰ νὰ δυνηθῶσι νὰ προσφέρωσιν ὑπηρεσίας εἰς τὴν πατρίδα των, ἀλλ’ ἅμα ὁ κίνδυνος παρῆλθεν, οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι διεχωρίσθησαν καὶ ἕκαστος ἔλαβε τὴν θέσιν του· ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν κατεκρίθησαν ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν. Ἡ ἕνωσις κομμάτων τινῶν, ὅταν πρόκηται κίνδυνος τῆς πατρίδος, δύναται νὰ γείνῃ πρὸς ἀποσόβησιν αὐτοῦ, ἀλλὰ δὲν εἶναι γάμος αἰώνιος καὶ διαρκής· ἐπιθυμητὸν ἦτο νὰ εἶχεν ἄλλως, ἀλλὰ τοιαύτη εἶναι ἡ ἀτέλεια τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ταύτην δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναπληρώσωμεν διὰ προτάσεων ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου γινομένων.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτήριος Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§30ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἴμεθα τόσον κεκμηκότες, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλήσωμεν αὐτὴν τὴν ὥραν.

§31ΛΕΒΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Κύριοι βουλευταὶ, ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου περὶ διαθέσεως τῆς σμύριδος Νάξου ἀπέτυχε, πρῶτον διότι ὁ Ματὶ, ὁ ὁποῖος εἶχε προσφέρει τιμὴν, ἠναγκάσθη ν’ ἀποσύρῃ αὐτήν του τὴν προσφορὰν, καὶ τοῦτο ἐγένετο γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τοῦ προκατόχου, ἡ δὲ δημοπρασία ἡ μονοετὴς, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὴν 27 Φεβρουαρίου, ἐπίσης ἀπέτυχε, διότι οὐδεὶς παρουσιάσθη. Ὁ πόρος τῆς σμύριδος, ὡς γνωρίζετε, εἶναι σημαντικὴ πρόσοδος τοῦ Κράτους, καὶ φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ μέτρον τι, ὥστε αὕτη ἡ πρόσοδος νὰ μὴ χαθῇ δι’ ἐφέτος. Ἐπὶ τούτῳ συνέταξα νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν, παρακαλῶ δὲ νὰ συζητηθῇ σήμερον εἰς ά. ἀνάγνωσιν. Ἐπιφυλάττομαι δὲ κατὰ τὴν βʹ. συζήτησιν νὰ φέρω σημείωσιν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ καταδείξω πόσον ἐπωλεῖτο ἡ σμύρις κατὰ τὰ 15 προηγούμενα ἔτη, ὥστε νὰ ὁδηγηθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῆς τιμῆς.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιτρέπει ἡ Βουλὴ τὴν ά. ἀνάγνωσιν;

§33ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Τὸ νομοσχέδιον ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον εἰς ά. ἀνάγνωσιν.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλήμων ἔχει τὸν λόγον.

§35ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν θὰ δυνηθῶ νὰ ὁμιλήσω ταχέως· ἂς ὁμιλήσῃ ἄλλος.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἄλλος ἐγγεγραμμένος.

§37ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐγὼ δὲν παραιτοῦμαι τοῦ λόγου· προτείνω τὴν ἀναβολήν.

§38Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ εἶχον τὸν λόγον, διότι προεκλήθην νὰ δώσω ἐξηγήσεις, ἀναφέρομαι ὅμως εἰς τὴν συνείδησιν τῆς Βουλῆς ἂν ἦναι εἰς κατάστασιν πλέον νὰ παραμείνῃ ἐνταῦθα.

§39ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Μάλιστα, μάλιστα.

§40Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ πράξω ὅσα κατηγόρουν ἂν μὲ ἀναγκάσητε νὰ ὁμιλήσω, εἶναι μία παραβίασις τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου νὰ μὲ ὑποχρεώσητε νὰ ὁμιλήσω ἐνῷ εἶμαι ἱδρωμένος.

§41Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Ἄλλοι λέγουν ὅτι παραιτοῦνται τοῦ λόγου, ἄλλοι ὅτι εἶναι κουρασμένοι καὶ ἱδρωμένοι. Τὸ νομοσχέδιον δὲν πρόκειται νὰ ψηφισθῇ εἰς γʹ. συζήτησιν· ἂς ψηφισθῇ σήμερον εἰς βʹ. συζήτησιν.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ νὰ μὴ ἐπιμένουν εἰς τὴν συζήτησιν, διότι ὅλοι λέγουν ὅτι εἶναι κεκμηκότες. Ἠκούσαμεν λαμπροὺς λόγους· πρόκειται περὶ σοβαρῶν ἀντικειμένων, πρόκειται νὰ λάβῃ τὸν λόγον ὁ κ. Σωτηρόπουλος, τοῦ ὁποίου τὴν γνώμην θεωρεῖ ὁ κ. Πρόεδρος ὡς ἀξιωματικήν.

§43ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ἡ ἐπιμονὴ ὅπως ἐξακολουθήσῃ ἡ δευτέρα ἀνάγνωσις καὶ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου οὔτε παράλογος εἶναι, οὔτε ἐξ αὐθαιρεσίας τινὸς ζητεῖται παρὰ τῶν ἀξιοτίμων φίλων μας· ἐντὸς αὐτῆς τῆς ἑβδομάδος λήγει ἡ Βουλευτικὴ Σύνοδος, καὶ ἐνῷ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκτάκτου συγκροτήσεως στρατοῦ εἰσήχθη τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην, σήμερον μόλις τὴν ἑβδόμην ἡμέραν ἐξακολουθεῖ ἀκόμη ἡ δευτέρα αὐτοῦ ἀνάγνωσις. Σᾶς ἐρωτῶ ἂν δύνασθε νὰ ἐγγυηθῆτε εἰς τὸν ἑαυτόν σας (καὶ ἕκαστος ὀφείλει νὰ τὸ πράξῃ, διότι ἔχετε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ δώσητε τέλος εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν), ἂν δύνασθε νὰ ἐγγυηθῆτε εἰς τὸν ἑαυτόν σας, ὅτι ἄνευ ἐκτάκτου τινὸς κόπου, τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν κατὰ τὰς τελευταίας αὐτὰς ἡμέρας νὰ καταβάλωμεν, ἂν ἠμποροῦμεν νὰ τελειώσωμεν συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον τοιαύτας διαστάσεις. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐννοεῖ μὲ κανένα τρόπον, οὔτε ἔμμεσον οὔτε πόῤῥωθεν, νὰ στενοχωρήσῃ τὴν Βουλήν, διότι δὲν ἔχει κανὲν συμφέρον, εἰμὴ τὸ συμφέρον τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Βουλή. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπιθυμεῖ ἄλλο τίποτε εἰμὴ ἐντὸς τῆς Συνόδου καὶ πρὶν ἀραιωθῶσιν αἱ τάξεις τῆς Βουλῆς, ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφασίσῃ τόσον περὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ὁριστικῶς, εἴτε τὸ δεχθῇ εἴτε δὲν τὸ δεχθῇ, καθὼς καὶ ἐπὶ παντὸς ἄλλου ζητήματος, τὸ ὁποῖον αὐταὶ αἱ συζητήσεις αἱ τόσον εὐρεῖαι καὶ ἀπὸ τῆς προχθὲς ἀρξάμεναι, ἴσως παρουσιάσουν ἢ παρουσίασαν ἤδη. Ἐρωτήσας τὴν Βουλὴν ἂν ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν ἐγγυᾶται διὰ τὸν ἑαυτόν του ὅτι αὐτὸ θέλει κατορθωθῆ, σᾶς ἐνθυμίζω, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἔχει 40 ἄρθρα, καὶ ὅτι ἂν ὁ αὐτὸς ζῆλος, ὁ ὁποῖος κατεβλήθη πρὸς διευκρίνησιν τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, καταβληθῇ καὶ εἰς τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειῶν καὶ τῶν τροπολογιῶν καὶ τῶν ὑποτροπολογιῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι ἀπροσδόκητον νὰ παρουσιασθοῦν, Σᾶς ἐρωτῶ ἂν αὐτὴν τὴν ἐγγύησιν δύνασθε νὰ δώσητε εἰς τὸν ἑαυτόν σας. Δὲν ἐννοοῦν λοιπὸν οἱ παρακαλοῦντες νὰ παραταθῇ ἡ συζήτησις νὰ συντρέξουν εἰς τὸ νὰ ἀφαρπαγῇ ὁ νόμος, ἐννοοῦν μόνον νὰ ὑπομνήσουν εἰς τοὺς συναδέλφους, ὅτι αἱ περιστάσεις, ἕνεκα τῶν ἡμερῶν καθ’ ἃς συζητοῦμεν, εἶναι στενόχωροι. Τοῦτο ὑπ’ ὄψιν ἔχουσα ἡ Βουλή, παρακαλεῖται ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς ἀναβολῆς.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν νὰ ἐγερθῶσι (τὸ ἀποτέλεσμα ἀμφίβολον). (Ἐνταῦθα κατὰ πρότασιν βουλευτῶν πλειόνων τῶν 15, τελεῖται ὀνομαστικὴ ψηφοφορία, καθ’ ἣν ἐψηφοφόρησαν 146 ἐν ὅλῳ· 60 μὲν ὑπὲρ τῆς ἀναβολῆς, 86 δὲ κατ’ αὐτῆς.) Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν μεταβολὴν τῆς ἡμερησίας διατάξεως, ναὶ ἢ ὄχι;

§45ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἑκόντα ἄκοντα μὲ φέρουν ἐπὶ τὸ βῆμα τὰ ναύκλαστρα τοῦ κ. προέδρου τῆς Βουλῆς (ἱλαρότης). Καὶ διὰ τῆς δημοσιογραφίας, κύριοι, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σᾶς εἶπον πάντοτε, ὅτι ἐπρέσβευσα καὶ πρεσβεύω ὅτι αἱ ναυτικαὶ δυνάμεις τοῦ τόπου καὶ αἱ στρατιωτικαὶ δὲν αὐτοσχεδιάται, ἰδίως δὲ αἱ ναυτικαὶ (διάλογοι καὶ θόρυβος). Κύριε πρόεδρε, κάμνω ἔνστασιν, δὲν εἶναι ἀπαρτία.

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρατηρῶ, ὅτι ἡ ἀναβολὴ ἐπιβάλλεται. Ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσῃ σπουδαίως ἡ συζήτησις καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λήξῃ, διότι βεβαίως καὶ οἱ ὑπουργοὶ θὰ ἀπαντήσουν, νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀναβάλωμεν.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 7 μ. μ.)