1877.03.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 86

τῆς 1 Μαρτίου 1877.

(Τρίτη).

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἵνα μὴ παρεμβάλω δυσκολίας ἀποφεύγω ταύτῃ τῇ στιγμῇ νὰ ἐπιφέρω παρατηρήσεις κατὰ τῆς ἡμερησίας διατάξεως, εἰς τὴν ὁποίαν παρετήρησα τεταγμένον τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατολογίας ὡς τέταρτον ἀντικείμενον, ἐνῷ κατὰ τὸν νόμον ἔπρεπεν ἀμέσως νὰ ψηφοφορηθῇ. Ἀλλὰ περὶ τούτου μετὰ τὴν συζήτησιν ἐπιφυλάσσομαι νὰ κάμω λόγον, διότι δὲν νομίζω ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἐν ᾗ θέσει κατέταξεν αὐτὸ ὁ κ. πρόεδρος. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ψηφισθὲν καὶ συναρμολογηθὲν καὶ τυπωθὲν πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ ἀμέσως ἐν ὅλῳ. Ἀλλὰ ταύτην τὴν στιγμὴν ἀποφεύγω τὸ ζήτημα, θέλων νὰ μὴ παρεμβάλω δυσκολίας. Κύριοι, δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον, ἐὰν ἡ ὁμιλία τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ δὲν μὲ προεκάλει· ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν ὀλίγα, ἀλλ’ ἐντὸς τῶν ὀλίγων αὐτῶν ἐμπεριείχετο μία εἰρωνεία καὶ μία μομφὴ ἐναντίον ἡμῶν, δὲν ἐπιθυμῶ δὲ νὰ τὴν ἀφήσω ἀνεξέλεγκτον τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον ἐστηρίζετο καὶ στηρίζεται ἐπὶ πληροφοριῶν, ἵνα μὴ εἴπω ἄλλο τι βαρύτερον, ἀνακριβῶν, ἐπὶ πληροφοριῶν ἀτελῶν καὶ ἐσφαλμένων, ὡς θέλετε ἐντὸς ὀλίγου πεισθῆ. Αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἔχων ὁμιλῶ σήμερον. Ἐρωτῶ πρῶτον, ἦτο δυνατὸν τὴν στιγμὴν ταύτη, ἢ πρίν τελειώσῃ ὁ μὴν, νὰ ἔχῃ πληροφορίας τὸ ταμεῖον καὶ νὰ δύναται νὰ δώσῃ τὸ ὑπουργεῖον τοιαύτας περὶ τῶν εἰσπραχθέντων ἐντὸς τοῦ μηνὸς καὶ παραδοθέντων εἰς τὰ ταμεῖα χρημάτων, ἀφοῦ εἰς τὸ τέλος τοῦ μηνὸς μόνον καὶ οἱ εἰσπράκτορες καὶ οἱ εἰδικοὶ ταμίαι παραδίδουν εἰς τὰ ταμεῖα χρήματα καὶ παρουσιάζουν τοὺς λογαριασμούς των, καὶ τότε μόνον εἶναι γνωστὸν πόσον χρηματικὸν εἰσεπράχθη καὶ πόσον ὑπάρχει; Πᾶσα πληροφορία πρὸ τούτου δὲν εἶναι ἀκριβὴς, ἀλλ’ ἐσφαλμένη. Δὲν εἶναι δυνατὸν πρὶν παρέλθῃ ὁ μὴν καὶ πρὶν οἱ διάφοροι ταμίαι ἀποστείλωσι κατὰ τὸ πρῶτον δεκαήμερον τοῦ νέου μηνὸς τοὺς λογαριασμοὺς καὶ τὰς σημειώσεις εἰς τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἦναι γνωσταὶ αἱ εἰσπράξεις τοῦ λήξαντος μηνός· διότι οὔτε οἱ λογαριασμοὶ ἔχουν παραδοθῆ, οὔτε αἱ εἰσπράξεις ἐντὸς τοῦ μηνὸς Φεβρουαρίου. Ἑπομένως αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας σᾶς ἔφερε χθὲς ὁ κ. πρωθυπουργὸς, δὲν εἶναι ἀκριβεῖς ὡς πρὸς τὸ χρηματικὸν, τὸ ἐπαναλαμβάνω, τὸ ὑπάρχον κατὰ τὸν μῆνα Φεβρουάριον εἰς τὰ ταμεῖα. Ἀλλὰ διατί ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔκαμε λόγον μόνον διὰ τὸ ταμεῖον τῶν Ἀθηνῶν; Τὸ ταμεῖον τῶν Ἀθηνῶν εἶναι ἡ μεγάλη λεκάνη, ἐντὸς τῆς ὁποίας συῤῥέουν οἱ μικροὶ ῥύακες, τὰ ἐπαρχιακὰ ταμεῖα. Τὸ ταμεῖον τῶν Ἀθηνῶν ἀδύνατον βεβαίως εἶναι νὰ ἐπαρκέσῃ μόνον εἰς τὰ ἔξοδα τῶν Ἀθηνῶν καὶ προμηθεύεται ἀπὸ τὰ ἐπαρχιακὰ ταμεῖα, τὰ δὲ χρήματα τὰ παρ’ αὐτῶν ἀποστελλόμενα θεραπεύουσι τὰς ἀνάγκας τοῦ κεντρικοῦ ταμείου. Αἱ πληροφορίαι ἑπομένως, ἵνα ὦσιν ἀκριβεῖς καὶ πλήρεις, πρέπει νὰ ἀφορῶσιν εἰς ὅλα τὰ ταμεῖα τοῦ κράτους, καὶ ὄχι μόνον εἰς τὸ ταμεῖον τῶν Ἀθηνῶν, τὸ ὁποῖον, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι τὸ δοχεῖον τῶν χρημάτων, τῶν ἀποστελλομένων ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν. Ὅθεν διὰ νὰ γνωρίσωμεν ὁποία εἶναι ἡ οἰκονομικὴ καὶ ἡ χρηματικὴ κατάστασις τοῦ ταμείου, πρέπει νὰ γνωρίζωμεν τὴν κατάστασιν ὅλων τῶν ταμείων καὶ ὄχι μόνον τοῦ τῶν Ἀθηνῶν. Λοιπὸν ἡ πληροφορία τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ δὲν ἦτο ἀκριβὴς καὶ κατὰ τοῦτο. Ἀλλά, κύριοι, ἔστω, ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου εἶναι ὁποία τὴν παρέστησεν ὁ κ. πρωθυπουργός. Ἡ ἔλλειψις χρημάτων κατὰ τὸν μῆνα τοῦτον προέρχεται ὡς ἐκ τῆς καλῆς ἢ κακῆς διαχειρίσεως τοῦ προκατόχου ὑπουργείου; εἶναι συνέπεια ἐλλείψεως τῆς διοικήσεως; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα. Διὰ νὰ κρίνητε περὶ τούτου, πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος, ἐγὼ δὲ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὴν ἱστορίαν τοῦ ἔτους ἐκείνου, ὅπερ εἶναι τὸ καλλίτερον καὶ διοικητικῶς καὶ οἰκονομικῶς κατὰ τὸν κ. πρωθυπουργὸν, τὴν ἱστορίαν τοῦ 1873. Ποία ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου κατὰ τὸ 1873, τὸν Φεβρουάριον, ὅτε τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη πεσόντος, ἦλθε διάδοχον τὸ τοῦ κ. Βούλγαρη; Ἀκούσατε, κύριοι, ἀκούσατε τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· οὗτος παρουσιασθεὶς εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ζητήσῃ πίστωσιν, ἐξέθεσε τὴν κατάστασιν τοῦ ταμείου ὡς ἀκολούθως. «Κατ’ αὐτὰς λοιπὸν εἰς τὸ κεντρικὸν ταμεῖον ὑπάρχουσι χρήματα τοῖς μετρητοῖς δραχ. 160 χιλ. προσέτι ὑπάρχουσι πρὸς ἀποστολὴν εἰς τὸ ταμεῖον Ὀλυμπίας ἕτεραι 59 χιλ. τὸ ὅλον 219 χιλ. Ἀλλ’ ὀφείλομεν, κύριοι, κατὰ δυστυχίαν ποσὰ ὑπέρογκα, καὶ πρῶτον πρὸς ἀποπληρωμὴν τῶν ἐξόδων τοῦ Ἰανουαρίου, καὶ λέγω ἀποπληρωμήν, διότι ἐγένοντο προκαταβολαί τινες καθ’ ἃ μ’ ἐπληροφόρησαν, ἀπαιτοῦνται 400 χιλ. πρὸς πληρωμὴν τῶν ἐξόδων τοῦ Φεβρουαρίου ἀπαιτοῦνται 600 χιλ., πρὸς ἀποπληρωμὴν τοῦ τόκου τοῦ δανείου τῶν 6 ἑκατομ. δραχ. 400 χιλ, διότι ἐπληρώθησαν ἀπέναντι 80 χιλ., πρὸς ἀποπληρωμὴν τῶν δαπανῶν μέχρι τέλους Δεκεμβρίου τῶν διαφόρων κλάδων τῆς ὑπηρεσίας πλὴν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν δρ. 40 χιλ., πρὸς ἀποπληρωμὴν τῶν δαπανῶν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν μέχρι τέλους τοῦ αὐτοῦ μηνὸς δραχ. 300 χιλ., πρὸς ἀποπληρωμὴν τῆς εἰς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν ὀφειλομένης ἀποζημιώσεως ἐκ δραχ. 280 χιλ. τὴν ὁποίαν πέρυσιν ἐπεψήφισεν ἡ Βουλὴ, δραχ. 200 χιλ., διότι ἐπληρώθησαν δρ. 80 χιλ. Περιπλέον δ’ ὀφείλεται ἡ πληρωμὴ τῆς ἀποζημιώσεως καὶ τῶν ἐξόδων τοῦ γραφείου τῆς Βουλῆς ὑπολογιζομένων εἰς δραχ. 400 χιλ. ποσὸν τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἦναι ἐπαρκές· τὸ ὅλον τῶν ὀφειλομένων μέχρι τέλους Φεβρουαρίου 2,700,000». Ἀλλὰ καὶ σήμερον ὑπάρχουν εἰς τὰ ταμεῖα τῶν ἐπαρχιῶν 153 χιλ. καὶ καθ’ ὁδὸν 36 χιλ. κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας τὴν τελευταίαν ἡμέραν τῆς ἀποχωρήσεως ἡμῶν ἀπὸ τοῦ ὑπουργείου ἐλάβομεν· ὥστε τὸ ποσὸν τῶν χρημάτων σχεδὸν εἶναι τὸ αὐτό. Ὑπῆρχον λοιπὸν εἰς τὰ ταμεῖα τότε 210,000, ὠφείλοντο δὲ 2,700,000· ὑπάρχουν ἤδη εἰς τὰ ταμεῖα 190,000 περίπου δραχμῶν, ἀλλὰ πράγματι θέλουσιν ἴσως ὑπάρχει καὶ 500,000 δρ. καὶ 1,000,000 εἰς τὸ τέλος τοῦ μηνὸς, καθὼς τέλος τοῦ μηνὸς ἦτο ὅτε παρέλαβε τὸ ὑπουργεῖον ἀπὸ τὸν κ. Δεληγεώργην ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος. Αἱ πληροφορίαι λοιπὸν αἱ δοθεῖσαί εἰσιν ἀτελεῖς, ἀφορῶσιν εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ μηνὸς, καὶ ἐνῷ τὰ χρήματα δὲν παρεδόθησαν ἀκόμη εἰς τὰ ταμεῖα· καὶ μ’ ὅλα ταῦτα παραδέχομαι τὰς πληροφορίας τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, καὶ λέγω, ἔστω· πραγματικῶς σήμερον μὲν χρηματικὸν ὑπάρχει 200,000 περίπου, καὶ ὀφείλονται 2,000,000, εἰς δὲ τὸ 1873 ὑπῆρχον 210,000 καὶ ὠφείλοντο 2,700,000. Ἀλλὰ τῷ 1873 δὲν εἶχεν ἐλαττωθῆ ὁ φόρος κατὰ 1%. Τὴν ἐλάττωσιν ἔφερε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ συνεπῶς ἠλαττώθησαν αἱ εἰσπράξεις τοῦ δημοσίου κατὰ 1,000,000. Τῷ 1873 δὲν εἶχε καταργηθῆ ὁ νόμος περὶ ἐλαττώσεως τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων, ὅστις προσέθηκεν εἰς τὰ ἔξοδα τοῦ δημοσίου 700,000· κατὰ τὸ 1873 εἰσεπράχθησαν ἀπὸ τὴν σμύριδα 600,000· τὴν τύχην δὲ τῆς σμύριδος τὴν γνωρίζετε καὶ εἶναι τοιαύτη, διότι κατὰ δυστυχίαν ἐστηρίχθητε καὶ πάλιν εἰς πληροφορίας πλαγίας καὶ ψευδεῖς. Κατὰ τὸ 1873 εἰσεπράξατε ἀπὸ τὸ Λαύριον 700,000 δραχμῶν. Τὸ Λαύριον ὅμως ἀπωλέσθη. Κατὰ τῷ 1876 ὅμως τὸ δημόσιον κατέβαλεν 1,600,000 δραχ. πρὸς ἀγορὰν ὅπλων, τὰς ὁποίας σεῖς δὲν ἐξωδεύσατε. Τῷ 1876 στερεῖται τὰς εἰσπράξεις τοῦ τελωνείου Ζακύνθου περὶ τὰς 600 χιλ. δραχ., διότι κρατοῦνται, ἵνα καλυφθῇ ὁ τόκος καὶ τὸ χρεωλύσιον τοῦ δανείου τῶν 10,000,000. Εἰς τὸ 1876 προσετέθη ἀκόμη καὶ ἡ αὔξησις τῶν πρὸς τοὺς συνταξιούχους πληρονομένων, καὶ μολονότι τὸ 1876 ἐστερήθη τόσων εἰσπράξεων καὶ ἐπεβαρύνθη μὲ τόσα ἔξοδα, ἀναβαίνοντα ὅλα εἰς πέντε περιπλέον ἑκατομμύρια, μ’ ὅλα ταῦτα τὸ ἀποτέλεσμα δὲν εἶναι χειρότερον τοῦ ἀποτελέσματος, τὸ ὁποῖον ὁ κύριος πρωθυπουργὸς παρουσίασε τὸ 1873. Καὶ λέγων ταῦτα, κύριοι, δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ μεμφθῶ οὐδένα, δὲν θέλω νὰ δώσω ἐπιχειρήματα οὔτε πρὸς μομφὴν οὔτε πρὸς συκοφαντίαν, ὅπως ἴσως ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, χωρὶς αὐτὸς νὰ τὸ θέλῃ, δύναται νὰ ἔδωκε. Τὰ λέγω διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις τῶν οἰκονομικῶν τῆς Ἑλλάδος· ὑπάρχουν μῆνες ἄγονοι, κατὰ τοὺς ὁποίους τὰ ἔσοδα δὲν ἐπαρκοῦν νὰ καλύψωσι τὰ ἔξοδα, καὶ εἶναι ἠναγκασμένα ὅλα τὰ ὑπουργεῖα νὰ καταφεύγουν εἰς προσωρινὰ δάνεια. Ἵνα γνωρίσητε ὅμως πλήρη τὴν κατάστασιν τοῦ 1873, προσθέτω ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἀποχωροῦν ἀφῆκε τοιαῦτα ἐν γένει τὰ οἰκονομικὰ, ὥστε, ἐνῷ αὐτὸ τὸ ἴδιον ὑπουργεῖον ἐπραγματοποίησε δάνειον 1,600,000, τὸ κατόπιν αὐτοῦ ἵνα ζήσῃ μέχρι τῆς 4 Ἰουλίου ἠναγκάσθη νὰ δανεισθῇ 5,000,000. Τοιαύτη ἦτο ἡ οἰκονομικὴ διαχείρισις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἑπομένως τὸ ὅλον τῶν δανείων ἀνέβη μέχρι τοῦ Ἰουνίου εἰς 8,000,000. Δὲν εἶχον λοιπὸν οἱ κύριοι δίκαιον νὰ ἐκθέσουν τὰ πράγματα, ὅπως τὰ ἐξέθεσαν, διότι ἐκθέτοντες αὐτὰ ἐσφαλμένως καὶ μονομερῶς, μὴ συνδέοντες δὲ αὐτὰ μὲ τὴν ἐν γένει κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς Ἑλλάδος καὶ μὲ τὴν ἱστορίαν αὐτῶν ἐνσπείρουν ἐσφαλμένας ἰδέας καὶ δίδουν χώραν εἰς ἀδίκους κακολογίας. Κύριοι, ὅταν ἡμεῖς σᾶς ὑπεβάλομεν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔχετε ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸ σύστημά μας, σᾶς ὑπεβάλομεν αὐτὸ πλῆρες, εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν ἔκτοτε τὴν κατάστασιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰς ἀνάγκας τὰς νέας, τὰς σπουδαίας, τὰς οὐσιώδεις τῶν προπαρασκευῶν, καὶ κατὰ συνέπειαν συνετάξαμεν ἓν σύστημα ἀνταποκρινόμενον καὶ εἰς τὰς δύω αὐτὰς ἀνάγκας διακεκριμένως. Κατὰ δυστυχίαν, κύριοι, μοὶ συνέβη ὁσάκις ἐσχάτως ἦλθον εἰς τὰ πράγματα νὰ εὑρίσκωμαι ἀπέναντι τῶν οἰκονομικῶν τούτων δυσκολιῶν. Κατὰ τὸ 1867 εὑρέθημεν εἰς τὴν ἰδίαν δυσκολίαν μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, συνυπουργοῦ τότε· τὸ ἔλλειμα ὑπῆρχε μέγιστον· ἀνελάβομεν καὶ τότε τὴν μεγάλην εὐθύνην νὰ ἐπιβάλωμεν φόρους, καὶ ἐπεβάλαμεν φόρους καὶ ἐκαλύψαμεν τὸ μέγα ἐκεῖνο ἔλλειμμα. Ὅλοι μεθ’ ἡμᾶς ὠφελήθησαν ἀπὸ τὴν πρᾶξίν μας ἐκείνην, τὰ οἰκονομικὰ ὠρθοπόδησαν, καὶ μολαταῦτα ἡμεῖς ὑπέστημεν ὅλας τὰς κακὰς συνεπείας· κατεδιώχθημεν, ὑβρίσθημεν καὶ ἐσυκοφαντήθημεν διὰ τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, χάριν τῆς ὁποίας ὅμως τὰ οἰκονομικά μας σήμερον δὲν εὑρίσκονται κατεστρεμμένα. Τὸ 1871 εὑρέθημεν εἰς τὴν ἰδίαν θέσιν· ἐνομίσαμεν τότε ὅτι δὲν ἦτο ἀνάγκη ἐπιβολῆς νέων φόρων· ἐλάβομεν μέτρα ἄλλα καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ὅτι ἡ οἰκονομικὴ διαχείρισις καὶ ἡ χρῆσις τοῦ ἔτους ἐκείνου δὲν ἄφησεν ἔλλειμμα. Ζητεῖται ἂν καὶ σήμερον, ἄνευ φόρων, δὲν εἰμποροῦμεν νὰ καλύψωμεν τὸ ἔλλειμμα. Τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1873 ἀνέβη εἰς 1,200,000, ἐνῷ δὲν ὑπῆρχον αἱ ἐλαττώσεις εἰς τὰ ἔξοδα, περὶ ὧν ἐποιησάμην λόγον· ἐὰν τὸ 1876 δὲν ἐξωδεύαμεν τὸ 1,600,000 δι’ ἀγορὰν ὅπλων καὶ τὰ χρήματα αὐτὰ ἔμενον εἰς τὸ ταμεῖον, ἐὰν τὸ αὐτὸ ἔτος ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ εἰσπράξωμεν τὸ ἀντίτιμον τῆς σμύριδος κλπ. ὡς ἐῤῥέθη, ἠδυνάμεθα νὰ μὴν ἔχωμεν ἔλλειμμα. Πρὸς δὲ ἐσκέφθημεν, ἐνῷ τὸ ἔλλειμμα ἀναβαίνει, ἂς παραδεχθῶμεν, εἰς 3,000,000, καθυστεροῦνται δὲ κατ’ ἔτος 3 ἑκατομμύρια, ἐὰν τὰ καθυστεροῦντα αὐτὰ ἐλαττωθῶσι κατὰ τὸ ἥμισυ, καὶ αἱ εἰσπράξεις ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν φυτειῶν καὶ γαιῶν ἀναβιβασθοῦν ἀντὶ 1 καὶ ½ ἑκατομμυρίου εἰς τὸ ἀληθὲς ποσὸν, εἰς 3 ἑκατομμύρια, τὸ ὁποῖον θέλει γίνει, ἐὰν αἱ ἐκτιμήσεις ἐγκαίρως καὶ ταχέως ἤθελον πραγματοποιηθῆ, δὲν ἠθέλομεν τότε ἔχει ἔλλειμμα· τοιουτοτρόπως τακτοποιοῦντες τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἀποφεύγοντες τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ὡς ἔκτακτα δὲν ἐπαναλαμβάνονται, ἠθέλομεν φέρει τὴν ἰσοῤῥοπίαν εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Τὰς σκέψεις μας αὐτὰς ἔμενεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξετάσῃ, καὶ ἐὰν εὕρισκεν αὐτὰς ὀρθὰς νὰ τὰς παραδεχθῇ· τὰ μέτρα μας ὑπεβάλομεν ἐνώπιόν σας· λοιπὸν ἡμεῖς ἐσκέφθημεν περὶ τοῦ ἐλλείμματος καὶ ἐπροτείναμεν ῥιζικὰ μέτρα τότε. Δὲν ἔχουν δὲ δίκαιον λέγοντες ὅτι τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν μας δὲν ἐφροντίσαμεν νὰ ἀνορθώσωμεν, καὶ ἑπομένως ὅτι οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους προετείναμεν, δὲν θὰ ἐπαρκέσουν νὰ καλύψουν οὔτε τὰ ἐλλείμματα, καὶ ὄχι ν’ ἀνταποκριθοῦν εἰς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας. Θὰ ἔχωσι δίκαιον μόνον ἐὰν ἀφήσωμεν τὰ πράγματα ὅπως ἔχουν, θὰ ἔχωσι δίκαιον, ἐὰν οὐδὲν λάβωμεν μέτρον, ἐὰν δὲν διορθώσωμεν τὴν ὑπηρεσίαν καὶ δὲν παραδεχθῆτε τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σᾶς ὑπεβάλομεν, ἢ ἄλλα καταλληλότερα τυχόν. Ἐὰν ἀφήσητε βεβαίως τὰ πράγματα ὅπως ἔχουσιν ἤδη, δυσκόλως θέλει καλυφθῆ τὸ ἔλλειμμα, μολονότι ἐὰν ἐξετάσῃ τις τὴν ἱστορίαν τῆς παρελθούσας οἰκονομικῆς καταστάσεως, καὶ τοῦτο δύναται ν’ ἀμφισβητηθῇ, ἀρκεῖ νὰ διοικηθῇ καλῶς ὁ τόπος οἰκονομικῶς. Μᾶς ἠδίκησαν λοιπὸν, κύριοι, παρουσιάσαντες μονομερῶς καὶ μὴ ἀκριβῶς τὰ πράγματα καὶ δώσαντες εἰς τὸν κόσμον νὰ ὑποπτεύῃ ὅτι ἡμεῖς ἐγκαταλιπόντες τὴν ἐξουσίαν διεχειρίσθημεν χειρότερα ὅλων τὰ οἰκονομικὰ καὶ ὅτι ἀφίνομεν ἓν μέγα ἔλλειμμα, καὶ τὸ ἄφησε ἡ κακὴ διαχείρισις ἡμῶν οἵτινες δὲν εἴμεθα ἔνοχοι, οὔτε διότι ἠλαττώθησαν οἱ φόροι, οὔτε διότι ἀπωλέσθη τὸ Λαύριον, οὔτε διότι ἀπωλέσθη ἡ σμύρις, οὔτε διότι ηὐξήθησαν οἱ μισθοὶ τῶν ὑπαλλήλων, οὔτε διότι ἐγένοντο ἔκτακτα ἔξοδα. Κύριοι, ὑπεβάλομεν πρότασιν περὶ ἐντόκων γραμματίων· τὰ προσωρινὰ δάνεια εἶναι ἀναπόφευκτα ὄχι μόνον διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ διὰ πᾶν κράτος· συνήθως τὰ ἔξοδα δὲν ἀνταποκρίνονται πρὸς τὰ μηνιαῖα ἔσοδα, καὶ διὰ τοῦτο πάντοτε καὶ παντοῦ ὑπάρχουσι τὰ κινητὰ λεγόμενα χρέη. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἐπροτιμῶμεν μᾶλλον τὰ προσωρινὰ δάνεια τῶν ἐντόκων γραμματίων, διότι τὰ προσωρινὰ δάνεια συνεπιφέρουν καὶ τὰς ἐνοχλήσεις τῆς ὑποχρεώσεως τῆς πληρωμῆς, ἐνῷ τὰ γραμμάτια μεταβιβάζονται εἰς τὰ πάγια χρέη, ὄχι μὲν νόμῳ, πράγματι ὅμως. Δι’ αὐτὸ, κύριοι, ἀνεβάλομεν ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὴν ἄδειαν ὥστε νὰ αὐξήσωμεν τὰ γραμμάτια, μέχρις οὗ ἀπηλπίσθημεν ἐκ μέρους τῆς Τραπέζης τοῦ νὰ μᾶς δανείσῃ. Παρεκαλέσαμεν τὴν Τράπεζαν νὰ μᾶς δανείσῃ προσωρινῶς, ἀλλ’ ἡ Τράπεζα ἠρνήθη, μάλιστα τὴν στιγμὴν τῆς παραιτήσεώς μας δὲν ἤθελε ποσῶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν αἴτησίν μας. Εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν εὑρεθέντες καὶ ἀπελπισθέντες ὑπεβάλομεν τὸν νόμον. Ἐάν, κύριοι, οἱ διάδοχοι ὑπῆρξαν ἡμῶν εὐτυχέστεροι, τοὺς συγχαίρω, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἴσως δὲν εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ βιασθῶσι· τοὺς συγχαίρω, διότι ᾠκονόμησαν προσωρινήν τινα δυσκολίαν, ὅπως συνεχάρην καὶ τὸν κ. Νικολόπουλον, τοῦ ὁποίου ἡ Τράπεζα παρεδέχθη τὰς περὶ μεταβολῆς τῶν χρεῶν προτάσεις, ἐνῷ εἰς ἡμᾶς τὸ εἶχεν ἀρνηθῆ. Ὠφέλησε τοιουτοτρόπως βεβαίως ἡ Τράπεζα διευκολύνασα τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου, καὶ ἐγὼ συγχαίρω ἐκ καρδίας καὶ τοὺς διαδόχους καὶ τὴν Τράπεζαν, ἀποβλέπων μόνον εἰς τὸ γιγνόμενον καλόν. Μετὰ τοῦτο δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀφοῦ ἤδη δὲν βιάζεται, διότι τὰς κατεπειγούσας ἀνάγκας τὰς ἐξοικονομεῖς, ἀφοῦ τὰ γραμμάτια περὶ τῶν ὁποίων πρόκειται, δὲν σκοποῦν νὰ καλύψουν τὸ ἔλλειμμα, δὲν εἶναι πόρος, ἔσοδον τακτικὸν καὶ διαρκές, ἀλλὰ μέσον λαμβανόμενον πρὸς θεραπείαν προσωρινῆς ἀνάγκης, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ συστήματος ἐξακολουθοῦμεν νὰ ζῶμεν μέν, θεραπεύομεν δὲ τὰς προσωρινὰς ἀνάγκας καὶ οὐχὶ τὰ οἰκονομικά μας, ὅτι ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν αὐτὸ τὸ σύστημα, τὸ ἑπόμενον ἔτος εἰς τὴν ἰδίαν καὶ χείρονα θέλομεν εὑρεθῆ θέσιν, εἰς τὰς ἰδίας ἀνάγκας καὶ μὲ περισσότερα βάρη· δὲν εἴχομεν, ἐπαναλαμβάνω, τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν κυβέρνησιν μὴ σπεύδεις; δεῖξόν μας πρῶτον πῶς θὰ καλύψῃς τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι αὐτὸ εἶναι τὸ οὐσιῶδες, δέχεσαι τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον ἡμῶν ἢ ὄχι; Ἔχεις ἕτοιμον τὸ ἰδικόν σου, μὲ τὸ ὁποῖον νομίζεις ὅτι θὰ καλύψῃς τὸ ἔλλειμα; παρουσίασέ το, διότι ὅ,τι μᾶς ζητεῖς μεμονωμένον, αὐτὸ εἶναι προσωρινὴ θεραπεία χειροτερεύουσα τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν, εἶναι μέσον, ἵνα ζήσῃς ὡς Κυβέρνησις ἡμερούσιον βίον, δὲν εἶναι ῥιζικὴ θεραπεία τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεώς μας. Ἠδυνάμην, κύριοι, αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐγὼ βεβαίως δὲν τὸ πράττω· ἠδυνάμην ἀκόμη νὰ ὑποβάλω καὶ ἄλλην παρατήρησιν σπουδαιοτάτην. Μέχρι τοῦδε ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἢ ἡ παμψηφία τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν παμψηφίαν τοῦ ἔθνους, ἀκολουθεῖ καὶ ἐδέχετο τὸ σύστημα τῆς προπαρασκευῆς τοῦ τόπου. Αἱ προπαρασκευαὶ τοῦ τόπου ἐκτὸς τῶν σπουδαίων λόγων καὶ μεγάλων, οἱ ὁποῖοι πολλάκις ἀνεπτύχθησαν, ἐκτὸς τῶν κυρίων αἰτιῶν, ἐκτὸς τῶν οὐσιωδῶν ἀναγκῶν, αἱ ὁποῖαι πολλάκις ἐξηγήθησαν, εἶναι ἀναγκαῖαι προσέτι, καὶ διότι μικρὸν ἔθνος, μόνον ἐν ἑαυτῷ περιοριζόμενον καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας του τὰς ἐσωτερικάς, καταντᾷ ἔθνος ἄνευ γενναίων ἰδεῶν, ἄνευ ὑψηλῶν αἰσθημάτων. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, ἡ ἰδέα καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς προπαρασκευῆς νὰ καθιερωθῇ, νὰ γίνῃ πρᾶγμα καὶ νὰ ὑπάρξῃ εἰς τὸ ἔθνος, οὐχὶ ὡς ἀρχὴ θεωρητικῶς μόνον· δι’ αὐτῆς θέλομεν ἀναμιμνήσκεσθαι τὰ οὐσιώδη καθήκοντα ἡμῶν καὶ ἐνθυμεῖσθαι τὴν ἀποστολὴν μας, νὰ μὴ ζῶμεν δὲ ἠθικῶς καὶ διανοητικῶς μόνον ἐντὸς τῶν στενῶν ὁρίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἡ ἀδικία μᾶς περιώρισε, διότι οὕτω θέλομεν σμικρυνθῆ καὶ θέλουσι μεγαλυνθῆ μόνον αἱ μικραὶ ἀνάγκαι καὶ τὰ ἐλαττώματα. Ἂν τὸ ἔθνος συνδεθῇ δι’ ὑψηλοτέρων αἰσθημάτων μὲ τὴν μεγάλην τοῦ κόσμου οἰκογένειαν, τότε θὰ προσπαθήσῃ νὰ συμορφωθῇ πρὸς αὐτήν, θὰ προσέχῃ εἰς τὰς ἐμπνεύσεις, καὶ καθὸ προωδευμένην θὰ τὴν ἀκολουθῇ καὶ θὰ προάγηται βελτιούμενον. Ἰδοὺ διὰ ποῖον ὕψιστον λόγον νομίζω ἀναγκαῖον ἀκόμη νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθημεν· ἕνεκα τούτου πρὶν τελειώσωμεν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν τὸ ὑπουργεῖον, δέχεσαι τὴν πολιτικὴν ταύτην, τὴν πολιτικὴν τῶν προπαρασκευῶν, καὶ τὴν δέχεσαι σπουδαίως, καὶ τὴν δέχεσαι πράγματι; Τὸ ἔθνος καὶ ὁ κόσμος γνωρίζει μέχρι τοῦδε, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ ἔθνους, δέχεται αὐτὴν ἢ οὐχί; Καὶ βεβαίως, κύριοι, δὲν εἶναι ὀρθὸν ἡ Βουλὴ νὰ ἀπέλθῃ χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν πληροφορίαν ταύτην, διὰ τοῦτο ἀναγκαζόμεθα νὰ κάμωμεν τὴν παρατήρησιν αὐτήν. Αἱ ἡμέραι, κύριοι, ἡμῶν εἰσιν ὀλίγαι, διότι ὁ βίος μας τελειοῦται κατὰ νόμον ταχέως καὶ θέλει τελειώσει, χωρὶς νὰ δυνηθῶμεν τίποτε νὰ πράξωμεν, καὶ θέλει τελειώσει μὲ λόγους, οὐχὶ μὲ πράξεις σπουδαίας. Λέγω, κύριοι, μετὰ θάῤῥους ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἔπρεπε νὰ τελειώσῃ χωρὶς νὰ τελειώσῃ καὶ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὑπ’ ὄψιν της, καὶ ἂν ἐντὸς τῆς προθεσμίας ταύτης δὲν ἤθελε δυνηθῆ ἡ Βουλὴ νὰ τὸ πράξῃ, τότε σκοπὸν εἴχομεν ἡμεῖς νὰ παρακαλέσωμεν τὸν Βασιλέα, νὰ συνεχίσῃ τὴν ζωὴν αὐτῆς καὶ μετὰ τὸ Πάσχα. Κύριοι, νομίζομεν ἡμεῖς ὅτι ἀναπόφευκτος ἀνάγκη ἦτο νὰ ἦναι ἡ Βουλὴ ἐνταῦθα, ἵνα λύσῃ αὐτὰ τὰ δύω μεγάλα ζητήματα, τὸ ζήτημα τὸ οἰκονομικὸν καὶ τὸ ζήτημα τῶν ἐθνικῶν προπαρασκευῶν. Ἴσως, κύριοι, αὐτὰ δὲν εἶναι ἐντὸς τῶν σχεδίων τοῦ ὑπουργείου, καὶ ἐγὼ δὲν ἔχω σκοπὸν ἤδη νὰ τὸ ἐξαναγκάσω. Εἶχον ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ ἀπευθύνω τὴν ἐρώτησιν πρὶν συζητήσωμεν τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον μᾶς ὑπέβαλε καὶ τὸν ὁποῖον θέλω ψηφοφορήσει.

§3ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης ἐνόμισεν, ὅτι ἦλθεν ἀμέσως ἡ κατάλληλος ὥρα νὰ προπαρασκευάσῃ τὸν πολιτικὸν σκοπὸν, ὃν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν ὅτε ἡ Βουλὴ ἀφῄρει παρ’ αὐτοῦ τὴν ἐμπιστοσύνην της. Ἀλλ’ ἔπρεπε ν’ ἀποταθῇ πρὸς τοῦτο πρὸς ἄλλους ἀντιπροσώπους καὶ οὐχὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατὰ δύω συνόδους ματαίως τὸν ἤκουον λέγοντα τοὺς σκοπούς του, διότι εἶδον τὰ ἔργα διὰ τῶν ὁποίων ἐπροθυμοποιήθη νὰ τοὺς ἐκτελέσῃ. Αὐτοὶ οἱ ἀντιπρόσωποι δὲν ἔχουν ἀνάγκην νὰ μάθωσι παρ’ αὐτοῦ ὁποία εἶναι ἡ ἀρίστη πολιτικὴ, καὶ ὁποῖα εἶναι τὰ καθήκοντα τῆς Κυβερνήσεως ὅπως φθάσῃ εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἠκούσατε πρὸ μικροῦ ἀπὸ τὸν προαγορεύσαντα. Παρῆλθεν ἓν ἔτος καθ’ ὃ κυβερνῶν τὸ Κράτος, δὲν ἐνθυμήθη καμμίαν ἐκ τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας κατὰ τὴν παροῦσαν σύνοδον ἐπαρουσίασε· παρῆλθον δὲ καὶ πέντε ἄλλοι μῆνες εἰς μάτην, διότι πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν τίποτε δὲν ἔπραξεν, οὐ μόνον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν· κατεδίκασε δὲ τὴν Ἑλλάδα νὰ μένῃ ἐν ἀπραξίᾳ καὶ ὕπνῳ καὶ νὰ ἀναμένῃ ἐκ τῶν ἐχόντων ἴδια συμφέροντα ἐν τῇ Ἀνατολῇ νὰ δημιουργήσωσι τῇ Ἑλλάδι παρὸν καὶ μέλλον. Καὶ οὐ μόνον τοῦτο ἐφρόντισεν, ἀλλὰ καὶ τοσαύτην ἀψηφησίαν ἔδειξεν, ὥστε οὐδόλως ἐπρόβλεψεν ὅτι ὁ μέλλων χρόνος ἐδύνατο νὰ διαψεύσῃ τὴν εὔελπιν πολιτικὴν του ταύτην, καὶ διὰ τοῦτο οὐδεμίαν ἐποιήσατο πρόβλεψιν· ὁ δὲ χρόνος τάχιστα ἀπέδειξε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην εὐτελῆ καὶ ἀνάρμοστον εἰς τὴν Ἑλλάδα· (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου καὶ φωναὶ εὖγε! εὖγε!)

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐκκενωθῶσιν ἀμέσως τὰ ἀκροατήρια (θόρυβος.)

§5Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ κενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια καὶ νὰ ἐμποδισθῶσιν ἀπὸ τοῦ νὰ κάμωσιν ἐπιδείξεις, διότι φρονῶ, ὅτι εἰς τὰς τάξεις τῆς Βουλῆς δὲν ὑπάρχει ἄνθρωπος τόσον ποταπὸς, ὅστις νὰ ἐπηρεασθῇ ἀπὸ αὐτὰ τὰ πράγματα.

§6ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εἶμαι σύμφωνος μὲ ὅσα εἶπεν ὁ προαγορεύσας· ἐὰν πράγματι ἡ Βουλὴ ἀντιπροσωπεύῃ τὸ μεγαλεῖον τοῦ ἔθνους, ἔχει πολὺ περισσότερον δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσῃ τὸν σεβασμὸν τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς ἀπὸ ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους ἐπιτρέπει νὰ κάθηνται εἰς τὰ ἀκροατήρια· πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν νὰ πειθώμεθα εἰς τὴν τάξιν, νὰ ὑπακούωμεν εἰς τὸ κράτος τῶν νόμων, ὁ δὲ σεβασμὸς πρὸς τοὺς νόμους πρέπει νὰ ἀναχωρῇ ἀπὸ αὐτὸν τὸν περίβολον· ἄλλως, ξεσχίσατε τοὺς νόμους καὶ τὸ Σύνταγμα, ὅταν αὐτὸς ὁ τόπος βεβηλοῦται διὰ τῆς καταπιέσεως καὶ τῆς παραβιάσεως τῶν νόμων.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰς ἑτέραν συνεδρίασιν ἔδωκε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν πρόεδρον νὰ ἐκκενώνῃ τὰ ἀκροατήρια, ὅταν γίνεται θόρυβος· τοῦτο διέταξα ἤδη.

§8ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐδήλωσε τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν δηλώνει ἤδη ὁ ἀξιότιμος πρώην πρωθυπουργός. Δὲν μᾶς εἶπεν ὅτι διὰ νὰ καθέξῃ ἡ Ἑλλὰς τὴν προσήκουσαν θέσιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ὤφειλε νὰ σκεφθῇ περὶ τῶν ἰδίων δυνάμεων καὶ εἰς αὐτὰς νὰ ἀναθέσῃ τὰς ἐλπίδας της. Δὲν ἐζήτησε παρ’ ἡμῶν θυσίας, δὲν μᾶς ἀπησχόλησε μὲ νόμον πρὸς ὀργανισμὸν καὶ αὔξησιν τῶν δυνάμεων τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν ἔφερεν ἐνώπιόν μας οὐδεμίαν ὀργάνωσιν στρατιωτικῆς παρασκευῆς, τὸ δὲ χείριστον πάντων ἀπώλεσε πολύτιμον χρόνον καὶ ἠλάττωσε τὰ μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἤδη κηρύττει. Ἐπανέλαβε σήμερον πολλάκις, ὅτι ἔχει ἐνώπιόν μας νόμον περὶ στρατολογίας, ὅστις ἐψηφίσθη καὶ εἶναι κατεπείγων (θόρυβος ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις.)

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἐπὶ ἓν τέταρτον ἡ συνεδρίασις, ὅπως ἐκκενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια. (Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις).

§10ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πολλάκις σήμερον ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης ἐπανέλαβε καυχώμενος, ὅτι παρεσκεύασε νόμον περὶ στρατολογίας, συντελοῦντα πρὸς τὸν μέγαν σκοπὸν, καὶ ἐθαύμασε μάλιστα διατί ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐτόλμησε νὰ μὴ κατατάξῃ πρῶτον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει τὸ περιφανὲς αὐτὸ ἔργον. Καὶ οἱ ἀκούοντες καὶ μὴ σπουδάσαντες τὸν νόμον αὐτὸν ἠδύναντο νὰ ἐκλάβουν, μανθάνοντες ἀπὸ τόσον σοβαρὸν πρόσωπον, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς ἔχει σχέσιν μὲ τὰς παρασκευὰς, νὰ ἐκλάβωσι, λέγω, ὅτι τῳόντι ὑπῆρχε σχέσις μεταξὺ τῶν παρασκευῶν καὶ τοῦ νόμου ἐκείνου, οὗ ἡ ἐκτέλεσις πρόκειται ν’ ἀρχίσῃ τὴν 1ην Ἰαννουαρίου 1878, καὶ τοῦ ὁποίου οἱ στρατολογικοὶ κατάλογοι, ἂν σταθῇ δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσιν ἀκριβῶς πᾶσαι αἱ προθεσμίαι, θέλουσι τελειώσει τὴν δεκάτην πέμπτην Μαΐου 1878. Νόμος ὁ ὁποῖος καὶ ἂν δυνηθῇ νὰ στρατολογήσῃ, ὡς εἶναι κατεσκευασμένος, τὸ ἓν τρίτον τοῦ στρατοῦ τὸν ὁποῖον ὑποθέτει, θέλει τὸ κατορθώσει μετὰ ἓν καὶ ἥμισυ ἔτος καὶ θέλει δυνηθῆ νὰ φέρῃ καρποὺς, ἀλλὰ καρποὺς κατὰ τὴν γνώμην μου ἐλεεινοὺς, ἀφοῦ διέλθωσι τὴν στρατιωτικὴν θητείαν οἱ κληροῦχοι καὶ ἀρχίσουν νὰ μεταβαίνουν εἰς τὴν ἐφεδρείαν, δηλαδὴ κατὰ τὸ 1880· νόμος, ὁ ὁποῖος οὕτω πως κατεσκευάσθη ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν παντάπασι νὰ ἐκτελεσθῇ οὐδὲ νὰ φέρῃ ἀποτέλεσμα κρεῖττον τοῦ παρὰ πάντων καταδικασθέντος παλαιοῦ, ὃν ἔχομεν ἀπὸ τὸν καιρὸν τῆς Ἀντιβασιλείας.

§11ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§12ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀλλ’ οὐ μόνον καθὼς σᾶς εἶπον πρὶν, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα καθ’ ὃ ἐδιοίκησε τὴν Ἑλλάδα ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐν μέσῳ τοῦ κλύδωνος τῆς Ἀνατολῆς, ὅτε ἠδύνατο νὰ μεταχειρισθῇ ἐπ’ ὠφελείᾳ τῆς πατρίδος τὴν ἠθικὴν αὐτῆς δύναμιν καὶ συνάμα ν’ αὐξήσῃ τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τῆς ἐπικρατείας, οὐ μόνον, λέγω, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα αὐτὸ ἔμεινεν ἀκίνητος καὶ οὐδὲν ἔπραξε πλὴν μόνης τῆς ἐπαιτίας, ἣν ἐπιμελῶς περιέφερε δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ, ἀλλ’ οὔτε κἂν παρεσκεύασε τίποτε. Ὑποθέτω, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον ἤθελεν ἔχει τὴν καλὴν διάθεσιν νὰ χορηγήσῃ εἰς αὐτὸν 100,000,000· ἐρωτῶ, τί ἤθελε τὰ κάμει; εἰς τί ἤθελε τὰ μεταχειρισθῆ σύμφωνα πρὸς τὸν σκοπόν; ὁποῖα τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα παρουσίασεν ἀποδεικνύοντα τὸν ὀργανισμὸν τῆς ἰδέας του; Δὲν θὰ εἶχέ τι νὰ κάμῃ τὰ χρήματα αὐτὰ, διότι οὐδὲν σχέδιον μᾶς ὑπέβαλεν, ἐνῷ οὐδὲν ἠδύνατο ἄνευ τῆς ἀδείας μας. Παρουσίασε νόμον, τὸν ὁποῖον ἀπεφάσισεν ἐπὶ τέλους ἡ Βουλὴ νὰ τῷ παραχωρήσῃ, νόμον εἰς τὸν ὁποῖον οὐδὲν ἄλλο ἐλέγετο εἰμὴ, ὅτι πάντες οἱ Ἕλληνες χειροτονοῦνται στρατιῶται, καὶ ἐνόμισεν ὅτι μὲ τοῦτον κατώρθωσε παρασκευάς! Πάντες οἱ Ἕλληνες χειροτονοῦνται στρατιῶται ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν ὑπαξιωματικῶν καὶ ἀξιωματικῶν, τῶν μαθητῶν τῶν ἑλληνικῶν σχολείων καὶ τῶν γυμνασίων, τῶν ἀποστράτων καὶ τῶν συνταξιούχων, τῶν μὴ εἰδότων τὴν τέχνην τοῦ πολέμου, ἢ μὴ δυναμένων νὰ σταθῶσιν ὄρθιοι εἰς τοὺς πόδας των. Ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἐλεεινὸν νόμον ὁποίαν ὤθησιν ἔδωκε; τί δυνάμει αὐτοῦ κατώρθωσε; τί ἔπραξε μέχρι τοῦδε; ὠργάνωσε καμμίαν δύναμιν, δὲν λέγω τῶν 200,000, δὲν λέγω τῶν 100, ἢ τῶν 30, ἢ τῶν 10, ἀλλ’ οὔτε ἑνὸς κἄν στρατιώτου! Ἐπὶ ἓν ἔτος καὶ πολλοὺς μῆνας ὑπῆρξεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐνῷ ἡ Ἀνατολὴ ἐμάχετο περὶ τῶν δικαιωμάτων της, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ οἱ συνάδελφοί του δὲν παρεσκεύασαν ἕνα στρατιώτην διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Ἑλλάδος, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ οὐδὲ σχέδιον ἐπαρουσίασεν εἰς τὴν Βουλὴν, τὸ ὁποῖον νὰ δυνηθῇ νὰ ἐκτελεσθῇ. Μετὰ μεγίστης δὲ τόλμης καὶ θάῤῥους, διὰ τὸ ὁποῖον τὸν συγχαίρω, διότι εἶναι ἀξιοθαύμαστος ἐπὶ τούτῳ, ἐπιτίθεται κατὰ τῶν ἄλλων, οἵτινες πάντοτε ἤλεγξαν αὐτὸν δι’ αὐτὰς τὰς ἐλλείψεις, δι’ ἃς ὁμιλῶ τὴν στιγμὴν αὐτήν. Εἶναι τῳόντι θάῤῥος ἀξιοζήλευτον, τὸ θάῤῥος τοῦ ἀνδρὸς, ὅστις ἐνῷ ὁ κίνδυνος εἶναι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν, ἐνῷ τὰ συμφέροντα πάσχουσι δεινῶς ἐπὶ τόσον μακρὸν χρόνον, ἐνῷ οὐδεμίαν πρόνοιαν ἔλαβεν, αἰτιᾶται τῶν διαδόχων του ὅτι δὲν θέλουν ἐκτελέσει τίποτε, ἐνῷ αὐτὸς ἤθελε φέρει τὴν δόξαν, τὴν τιμὴν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους εἰς ὕψιστον βαθμὸν ἐπιτυχίας. Διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι εἶναι ἀσυγχώρητος, ὅτι θελήσας νὰ ὁμιλήσῃ τοιαύτην γλῶσσαν ἐξέλεξε τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο, ἵνα τὸ πράξῃ. Τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον συνεργάζεται μετ’ αὐτοῦ, κατὰ τὸ παρελθὸν δ’ ἔτος συνειργάσθη ὡς ἄν ἦτο αὐτὸς ὁ ἴδιος καὶ ὡς ἄν πάντες ἦσαν συνυπεύθυνοι μετ’ αὐτοῦ, λίαν βραδέως καὶ μετὰ μακροτάτας συζητήσεις, εἶδεν ἐπὶ τέλους ὅτι ἡ μεγάλη ἰδέα τῶν παρασκευῶν ἐναυάγησεν ἐλεεινῶς· ἐχορήγησε δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ προκατόχου μου μακροχρόνιον συνδρομὴν, ἑωσοῦ ἀνωτέρα βία, τὸ κοινὸν συμφέρον ἐξηνάγκασε τὴν πτῶσίν του, ἀφοῦ καὶ τοῦ Κοινοβουλίου οὐκ ὀλίγα ἤκουσε διὰ τὴν ἀποτυχίαν τῶν κοινῶν. Καὶ δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον αἰσθάνεται μεγίστην τύψιν διότι δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ἔργον, ὅπερ ἀπέκειτο αὐτῷ εἰς τοιαύτας περιστάσεις. Ἄν δὲ ὑπάρχῃ τις παρηγορία, ἡ παρηγορία αὕτη λυπηρὰ μὲν ἀλλ’ ἀληθής εἶναι ὅτι αἴτιος ὑπῆρξεν ἄλλος, ὁ πρὸ μικροῦ καταβὰς τοῦ βήματος, ὅστις οὐ μόνον ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἔμεινεν εἰς τὰ πράγματα, ἀλλὰ καὶ ἀκαταπαύστως ποθεῖ τὴν ἐξουσίαν καὶ δὲν δύναται νὰ ὑποφέρῃ πῶς τὴν θέσιν, ἣν αὐτὸς κατεῖχε, δύνανται ἄλλοι νὰ τὴν κατέχωσι. Καὶ ταῦτα ἐνῷ ἡ θέσις ἀνδρὸς προεδρεύοντος μιᾶς μειοψηφίας ἐν Βουλῇ, ἥτις δὲν δύναται νὰ συγκροτήσῃ πλειονοψηφίαν, ἦτο ἀρίστη· ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας φαίνεται ὅτι δὲν κατεσκευάσθη διὰ τοιαύτας περιστάσεις. Ἠδύνατο νὰ κλονίσῃ τὸ Κοινοβούλιον, παρουσιάζων ἐναντίον τῶν θορύβων αὐτοῦ τὸ κλέος τῶν πράξεών του καὶ λέγων εἰς αὐτὸ, ἀφοῦ οὕτως διῴκησα, ἀφοῦ τόσην πρόνοιαν ἔλαβον, ἀφοῦ τόσα ἔργα κατώρθωσα, ἀφοῦ δὲν δύνασαι νὰ μὲ ἀντικαταστήσῃς, τί ἀνησυχεῖς καὶ τυρβάζεις; Ἀλλὰ τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον δύναται ἡ Βουλὴ νὰ ῥίπτῃ ἀκαταπαύστως χωρὶς νὰ δύναται αὐτὸς νὰ ἔχῃ τοιαύτην ἀπολογίαν. Καὶ αὐτὴ ἡ προμήθεια, ἣν ἔκαμε περὶ ὅπλων, εἶναι κακὴ, διότι ἐνῷ ἔθνος μικρῶν δυνάμεων ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὸν ἄριστον τῶν ὁπλισμῶν, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔδωσεν αὐτῷ τὸν κάκιστον καὶ ὑπὸ πάντων ἀποῤῥιφθέντα. Τί ἄλλο ἔργον παρουσίασε; Δώσατέ μοι σήμερον 100,000,000, τί θέλετε νὰ κάμω μὲ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἔχω ἀπὸ τοὺς προκατόχους μου; εἴπατέ μοι. Ποῖον νόμον ἐφαρμόζων δύναμαι νὰ φθάσω εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπερ ὁ κύριος πρώην πρωθυπουργὸς εἶπε ὅτι εἶναι τὸ σκοπούμενον τοῦ Ἔθνους; Καυχᾶται ὅτι ἔχει ὅλους τοὺς Ἕλληνας ὁπλίτας δυνάμει τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον ἔφερε καὶ ἐψηφίσατε· ἀλλ’ αὐτὸ εἴτε τὸ εἴπει εἴτε δὲν τὸ εἴπει ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ὑπάρχει ἀφ’ ἑαυτοῦ. Δὲν λέγεται ὅμως στρατὸς ὁ ἀδιοργάνιστος, ὁ ἀγύμναστος καὶ ἑπομένως ὁ ἄχρηστος· εἶναι χρήσιμος μόνον εἰς τὰς περιστάσεις τῆς ἀμύνης, εἰς ἃς ἐν ἄλλαις ἐποχαῖς εὑρέθησαν τὰ ἔθνη. Πρέπει νὰ μᾶς ἐκλαμβάνῃ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης ὡς πάντῃ ἀπόνους πρὸς τὸ συμφέρον τὸ δημόσιον, ὡς ἀψηφοῦντας τὴν πατρίδα, ἐὰν ἐνόμισεν ὅτι τοὺς φόρους, οὓς ἔφερε, ἦτο δυνατὸν μετ’ εὐσυνειδησίας νὰ ψηφίσωμεν διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοιούτων ἔργων. Οὐδεὶς βουλευτὴς πιστεύω θὰ εἶχε τὴν τόλμην νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων του καὶ νὰ εἴπῃ, σὲ ἐπεβάρυνα μὲ νέους φόρους διὰ νὰ ἐκτελέσω τὰς νέας παρασκευάς· ποίας; ποίας; Περιμένω νὰ ἀκούσω ὅταν μὲ διαδεχθῇ, διότι ἐζήτησε τὸν λόγον, περιμένω νὰ ἀκούσω τοὺς λόγους, νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα· 85 νόμοι εἶναι εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἂς δείξῃ ἕνα ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ δύναται ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀναθέσῃ τὸν τιμήν της. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν ὑπερασπίζω ἐμαυτόν, ἀλλὰ πάντα ὑπουργὸν, ὅστις ἤθελεν εὑρεθῇ εἰς κοινοβουλευτικὸν κίνδυνον εἰς ὃν ἴσως θέλω εὑρεθῆ, διότι ἀπὸ χθὲς εἶδον τὴν ἀγριότητα τῆς μερίδος τὴν ὁποίαν κινεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, εἶδον ἀπὸ χθὲς θόρυβον, ὅστις ἐνδεικνύει ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐμπιστοσύνη πρὸς ἡμᾶς. Τὸ ἔργον λοιπὸν αὐτὸ τὸ ἐθνικὸν, ἡ εὐγενὴς αὐτὴ ἰδέα, ἡ ὁποία ἐμπαίζεται τόσον καιρὸν, αὕτη κεῖται πρὸς τὸ ποιῆσαι ἐνώπιόν μας, δὲν ἐποιήθη, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν παρεσκευάσθη, οὔτε τὰ στοιχεῖα, οὔτε τὸ στέλεχος ὑπάρχει, ἀλλὰ κοσμογονία ἐνώπιόν σας πρόκειται σήμερον, τὴν δευτέραν πρὸ τῆς λήξεως τῆς συνόδου ἑβδομάδα. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις, καὶ μὲ αὐτὴν τὴν εὐθύνην θὰ φύγωμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας μας, θὰ μείνουν δὲ μόνον λόγοι μεγάλοι καὶ φοβεροὶ, ἔχοντες ὅ,τι εὐγενὲς καὶ λαμπρὸν καὶ ὑψηλὸν, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀνάρμοστοι νὰ διευθύνουν ἢ δικαιολογήσωσι Κοινοβούλια σοβαρά. Καὶ ἔχει τινὰ ἀφορμὴν ὁ πρώην πρωθυπουργὸς ἐκ τοῦ παρελθόντος; ἔλαβεν ἀφορμήν τινα ἐκ τῆς χθεσινῆς ὁμιλίας μου νὰ εἴπῃ ὅσα εἶπε σήμερον; ἰσχυρίσθην ποτὲ ἐγὼ μεταξὺ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, ἀγορεύσας ἀπειράκις, ἰσχυρίσθην ὅτι καταφρονῶ αὐτὴν τὴν μεγάλην ἰδέαν καὶ εὐγενῆ; ὅτι δὲν ἐννοῶ νὰ παρασκευασθῇ τὸ Κράτος καὶ ὅτι εἶμαι ὀπαδὸς τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπαιτίας, ὥστε νὰ δικαιολογηθῇ λέγων, ἀφοῦ ἦλθεν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος εἰς τὰ πράγματα, ἐννοῶ ὅτι αὐτὴν τὴν πολιτικὴν θὰ ἐφαρμόσῃ, καὶ διὰ τοῦτο ὁ κρατὴρ ὁ καίων ἐντὸς τοῦ στήθους μου δὲν μὲ ἀφίνει νὰ ἡσυχάσω, καὶ μετὰ 24 ὥρας ἐπιτίθεμαι κατὰ τῆς μελλούσης πολιτικῆς! Δὲν κατέκρινα ἐγὼ τὴν πολιτικὴν τοῦ παρελθόντος δωδεκαμήνου, καὶ δὲν εἶπον ὅτι ὄχι μόνον πολιτικὴ ἀπραξίας δὲν ἔπρεπε νὰ ᾖναι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος οὐδὲ νὰ προκηρυχθῇ, ἀλλ’ ὅτι ἔπρεπε ἡ προπαρασκευὴ νὰ ᾖναι δραστηρία καὶ ἀκατάπαυστος νύκτα καὶ ἡμέραν, διότι τὰ μεγάλα ἔθνη, τὰ ὁποῖα εἶναι κραταιὰ, δύνανται νὰ ἀμελήσουν τὴν προπαρασκευὴν τῶν δυνάμεών των, τὰ δὲ κράτη τὰ ἀσθενῆ ποτὲ δὲν ἔχουν αὐτὴν τὴν ἄδειαν, ἀλλ’ εὑρεθέντα εἰς τὴν ἔκτακτον αὐτὴν περίστασιν ὀφείλουν ἀκαταπαύστως νὰ παρασκευάζωνται, καὶ δὲν ἐπρόσθεσα ὅτι εἰς τὴν προπαρασκευὴν δίδω τὴν πλέον ἐκτεταμένην σημασίαν τῆς λέξεως; οὐ μόνον τοῦτο ἀλλ’ εἶπα ῥητῶς εἰς τί πρέπει νὰ συνίσταται ἡ προπαρασκευή, μέχρι ἀριθμοῦ στρατιωτῶν, μέχρι τοῦ τρόπου τῆς ἐκγυμνάσεως καὶ διατηρήσεως αὐτῶν καὶ τοῦ τρόπου τοῦ ἀπαρτισμοῦ τῆς ἐθνικῆς αὐτῆς δυνάμεως, ἧς ἔχομεν ἀνάγκην κατὰ τὴν παροῦσαν περίστασιν; Ὅταν χθὲς ὡμίλησα τί εἶπον; ἡ Ἑλλὰς ποθεῖ δύω πράγματα, βελτιώσεις ἐσωτερικάς, καὶ τὴν παρασκευὴν ἐκείνην, ἥτις ἤθελε καταστήσει περιζήτητον τὴν Ἑλλάδα, ὡς κράτος Ἀνατολικόν, καὶ τότε παρενέβαλα, εἰπὼν ὅτι τὸ ἔργον μας εἶναι δύσκολον, καθὼς θὰ ἦτο καὶ παντὸς ἄλλου εἰς τὴν θέσιν ἡμῶν εὑρισκομένου· ἀρκεῖ δὲ πρὸς τοῦτο σᾶς εἶπον, διότι δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ συζητήσω τώρα τὸ ζήτημα, ἀρκεῖ νὰ ἐνθυμηθῆτε ὅτι ἔχομεν ἔλλειμμα σταθερὸν τοῦ προϋπολογισμοῦ τρία ἑκατομμύρια, καὶ ὅτι αὐτοὶ οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους θέλομεν νὰ ἐπιβάλωμεν, βλέπετε δὲν ἀρκοῦν εἰς τὴν κάλυψιν τοῦ ἐλλείμματος. Εἶπόν τι τὸ ὁποῖον ἀντέβαινεν εἰς τὴν συνείδησίν σας; εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ τόπου; δὲν εἶναι ἀρχαὶ τὰς ὁποίας δύναταί τις ἀτιμωρητεὶ νὰ κηρύξῃ; δὲν σκέπτεται ὁ τόπος κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον; δὲν ὀφείλει πᾶσα σοβαρὰ Κυβέρνησις κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον νὰ συλλογίζεται; Ἂν δὲ ταῦτα εἶναι ἀληθῆ, στοχασθῆτε πῶς πρέπει νὰ ἐκλαμβάνῃ τοὺς Βουλευτὰς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος διὰ νὰ θέλῃ νὰ νικήσῃ ἐναντίον αὐτῶν τῶν λόγων ἀπέχθειαν καὶ ἀντιζηλίαν. Ἂν, κύριοι, τὸ ἔργον καὶ ὁ σκοπὸς τῶν Κοινοβουλευτικῶν Κυβερνήσεων δὲν εἶναι ἄλλος, εἰμὴ πῶς νὰ συναθροίζωσι ψήφους καὶ πῶς νὰ μένωσι δι’ οἱουδήποτε μέσου εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὁ προλαλήσας εἶναι ἄριστος· ἂν δ’ αἱ Κυβερνήσεις δὲν ὀφείλουν νὰ λέγουν λόγους λαμπρούς, ἀλλὰ καὶ πικρούς, οὐ μόνον νὰ προκαταλαμβάνουν διὰ τῶν ὑποσχέσεων, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀποθαῤῥύνουν διὰ τῶν ὑπαγορεύσεων τῆς φρονήσεως, οὐ μόνον νὰ ὑπόσχωνται μεγάλα, ἀλλὰ καὶ νὰ τὰ ἐκτελοῦν, καὶ νὰ φέρουν τὰς περὶ τούτων ἀποδείξεις, νομίζω ὅτι ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καθὼς εἰς τὴν πολύμηνον ὑπουργίαν του δὲν ἐπέτυχεν οὔτε εἰς τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους πρὸ μικροῦ ἐξεφώνησε. Οὐδὲν συμφέρον εἶχον, κύριοι, νὰ παραστήσω χθὲς τὰ ἐλαττώματα τῆς διοικήσεως τῶν ἀξιοτίμων προκατόχων· διὰ τοῦτο περιωρίσθην νὰ εἴπω ἀποκλειστικῶς καὶ βραχύτατα τὴν ἀνάγκην, ἡ ὁποία πιέζει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν ὅπως ψηφίσῃ τὸ ὑπὸ τὰς ὄψεις αὐτῆς νομοσχέδιον περὶ ἐντόκων γραμματίων. Εἶπον ὅτι ἡ ταμιακὴ κατάστασις εἶναι λίαν στενόχωρος. Ὡμίλησα περὶ ἀσχημιῶν τῆς διοικήσεως; σᾶς ἔφερα τίποτε πληροφορίας ἀπὸ τὰ διάφορα ὑπουργεῖα περὶ παραβάσεων νόμων, περὶ ὑπερβάσεων πιστώσεων, περὶ καταχρήσεων περὶ τὴν διοίκησιν, περὶ ἀσυμέτρου οἰκονομικῆς διαχειρίσεως, ἢ ἀσυνέτου ἐφαρμογῆς τῶν νόμων ἢ καταφρονήσεως αὐτῶν; δὲν εἶπον τίποτε τοιοῦτον· εἶπον πόσα χρήματα εὑρέθησαν εἰς τὰ ταμεῖα, εἶπον πόσας πληρωμὰς ὀφείλει τὸ ταμεῖον καὶ παρέστησα ὅτι ἐνῷ τὸ κεντρικὸν ὀφείλει νὰ καταβάλῃ μέχρι τέλους Φεβρουαρίου δύω ἑκατομμύρια, δὲν ἔχει παρὰ μόνον 3,000. Πρῶτον ἐκ τούτου παράπονον, διατί δὲν εἶπον εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι καὶ τὰ ἄλλα ταμεῖα· τὸ ἐπιθυμεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος; τὸ λέγω λοιπόν. Τὰ λοιπὰ ταμεῖα ἔχουν 110,000. Ἀλλὰ, λέγει, ἡμεῖς εὑρίσκομεν μίαν δικαιολόγησιν, ὅτι καὶ σὺ, ὅτε παρῄτησες τὴν ἐξουσίαν τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1874, εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν ἀφῆκες τὸ ταμεῖον. Καὶ εἰ μὲν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας περιωρίζετο εἰς τοὺς ἀληθεῖς ἀριθμούς, οὐδὲν εἶχον νὰ παρατηρήσω· ἀλλ’ ὁ θαυμασμός μου εἶναι μέγας, διότι ἐνῷ πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν του εἶχε τοὺς ἀριθμούς, μόλα ταῦτα τοὺς ἠλλοίωσε· τί σᾶς ἀνέγνωσε; τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου, ὁ ὁποῖος διεδέχθη τὸν κ. Χρηστίδην, ὡς ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν· ἀλλὰ δὲν ἔφερε τὸ πρακτικόν, σημείωσιν μόνον, καὶ τί σᾶς εἶπε; 210,000 δραχμῶν ὑπῆρχον τότε εἰς τὸ ταμεῖον, 153,000 ὑπάρχουν τὴν σήμερον, ἡ διαφορὰ εἶναι μικρά· ἀλλ’ ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος εἶπεν ὅτι εἰς τὰ ταμεῖα ὑπῆρχον 555,000 δραχμῶν.

§13ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διαβάσατέ το.

§14ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. (ἀναγινώσκει).

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ὑπόλοιπον διετέθη.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. (ἀναγινώσκει).

§17ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τί θὰ εἰπῇ τὸ ὑπόλοιπον διετέθη διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν ἐπαρχιῶν; εἶναι πληροφορία τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ γενικὸν λογιστήριον, ἢ εἶναι κρίσις τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου, τὴν ὁποίαν ὀφείλετε νὰ κάμετε καὶ σεῖς σήμερον; ὅταν εἶναι ἔλλειψις χρημάτων, δύναταί τις μακρόθεν πάντοτε νὰ λέγῃ, ὅτι εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας πρέπει νὰ διετέθησαν· ἀλλ’ ἐδῶ δὲν ἐπρόκειτο, κύριοι, νὰ κάμωμεν σύγκρισιν, οὐδὲ κρίσιν· ἐδῶ παραβάλλομεν ἀριθμοὺς πρὸς ἀριθμούς· ὅ,τι ἴσχυε τότε ἰσχύει καὶ σήμερον· πόσα χρήματα ἦσαν τότε εἰς τὸ ταμεῖον, πόσα σήμερον· τότε ὑπῆρχον 550,000, σήμερον ὑπάρχουν 110,000. Ἀλλά, κύριοι, τὸ μεγαλείτερον σφάλμα τοῦ προλαλήσαντος εἶναι ἄλλο· ἐδῶ ὑπερέβη κατὰ 440,000 δραχ. τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰ καθυστερούμενα εἶπε κἄτι τι, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀκατανόητον· ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος, ὁμιλῶν τότε περὶ τῶν καθυστερουμένων, ὡς ἀνερχομένων εἰς 2,700,000, ὡμίλει περὶ καθυστερουμένων εἰς ὅλον τὸ κράτος, ἐγὼ δὲ ὡμίλησα περὶ τῶν καθυστερουμένων εἰς τὴν πρωτεύουσαν. Ἀλλά, κύριοι, ἡμεῖς ἔχομεν ἄπειρα μέσα νὰ συγκρίνωμεν τὰς δύω διαχειρίσεις· ἐπειδὴ μάλιστα ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης παρεξέτεινε τὸν λόγον εἰς τὰ περὶ οἰκονομικῆς καταστάσεως καὶ οὐχὶ ταμιακῆς, ἔχω τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ ὁμιλήσω ἀμέσως, ἂν καὶ ἐκ τοῦ προχείρου, μολονότι τὰ οἰκονομικὰ δὲν κρίνονται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, οὐδὲ πιστεύω ὅτι θὰ παρέλθῃ ὁ χρόνος τῆς συνόδου χωρὶς νὰ κριθῶσιν ἐν λεπτομερείᾳ. Πρὶν ὅμως περὶ τούτου ὁμιλήσω συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν· τῷ ὄντι κατὰ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1874 εὑρίσκετο εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν τὸ ταμεῖον ὅπως σᾶς προανέφεραν, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ λησμονήσῃ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὅτι ἐνηργήθησαν τὴν 4ην Ἰανουαρίου 1874 δημοτικαὶ ἐκλογαὶ γενικαὶ εἰς τὸ κράτος, ὅτι κατὰ τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης 15 ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐκλογῶν ἔπαυσαν αἱ εἰσπράξεις, ἄρα τὸν Δεκέμβριον τὸν λίαν προσοδοφόρον αἱ εἰσπράξεις καθυστέρησαν, καὶ δὲν ἠδυνήθη ἡ Κυβέρνησις νὰ τὰς ἐπαναλάβῃ, διότι ἐνθυμηθῆτε τὸν κλύδωνα τὸν πολιτικὸν εἰς τὸν ὁποῖον διετέλει καὶ παρῃτήθη μετὰ ἕνα μῆνα. Ἐγώ, κύριοι, εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διαχειρίσθην δύω προϋπολογισμούς, τοῦ 1872 καὶ 1873· ἀκούσατε· τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1872 τὸν εἰσήγαγεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος, ὅστις ἀνέφερε τὰς προβλέψεις αὐτοῦ περὶ τοῦ ἔτους ἐκείνου, καὶ ἀνεβίβασε τὸ ἔλλειμμα εἰς 3,000,100· μετ’ ὀλίγον ἐψηφίσθη ὁ προϋπολογισμὸς καὶ τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ψηφισθέντος ἀνέβαινεν εἰς 2,990,000· ὁπότε δὲ ἐπῆλθε τὸ τέλος τῆς διαχειρίσεως ὅτι ἀφῆκεν ἔλλειμμα 602,000 δραχμῶν· παρελάβομεν λοιπὸν ἀπὸ τὰς χεῖρας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας προϋπολογισμὸν μὲ ἔλλειμμα 2,990,000, καὶ παρεδώσαμεν ἀπολογισμὸν ἔχοντα ἔλλειμμα 602 μόνον χιλιάδας. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1873 ὁποῖα ἀποτελέσματα ἔφερε; κατὰ τὸν ἀπολογισμόν, τὸν ὁποῖον μᾶς ἔφερεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ἀφῆκεν ἔλλειμμα 1,313, 000· ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα αὐτό, κύριοι, εἶναι ἀνεξάρτητον τῆς θελήσεώς μας· ἔλλειμμα δὲν ὑπάρχει παντάπασι, διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡμεῖς τὸν προϋπολογισμὸν τὸν συνετάξαμεν ἐπὶ τῇ βάσει συμβάσεων, κατὰ τὰς ὁποίας τὸ χρέος τὸ δημόσιον ἠλαττοῦτο κατὰ 1,215,966. Ἀκούσατε, κύριοι, τὸν ἀξιότιμον κ. Παπαμιχαλόπουλον ἐκφραζόμενον περὶ τούτου· ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος μᾶς διεδέχθη καὶ προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: «Ἐν τῷ ὑποβληθέντι προϋπολογισμῷ αἱ πιστώσεις διὰ τὰ δάνεια. ά.) Ἐπὶ παραχωρήσει τῶν τελωνιακῶν εἰσπράξεων Κεφαλληνίας. βʹ.) Τοῦ δανείου τῶν 9,000,000 φράγκων ὑπελογίσθησαν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς παραδοχῆς τῶν κατὰ τὸ π. ε. εἰσαχθεισῶν καὶ δὶς ἀναγνωσθεισῶν συμβάσεων μεταξὺ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ τῶν Τραπεζῶν Ἐθνικῆς καὶ Πιστωτικῆς. Ἐπειδὴ ὅμως αἱ συμβάσεις αὗται δὲν ἐψηφίσθησαν ἔτι, δὲν κρίνεται κατάλληλος ὁ περιορισμὸς τῶν πιστώσεων, αἵτινες ἐν τῇ περιπτώσει μὴ παραδοχῆς τῶν συμβάσεων ἤθελον παρουσιάσει ἀνωμαλίαν τινὰ, ὑποχρέου τότε οὔσης τῆς Κυβερνήσεως νὰ προκαλέσῃ νέας πιστώσεις πρὸς συμπλήρωσιν. Διὰ τοῦτο αἱ πιστώσεις ὑπολογίζονται ἤδη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων ὑποχρεώσεων, καθ’ ἃς διὰ τὸ 1874 ἀπαιτοῦν-

ται········································ δραχ. 5,684,747.

Ἀντὶ τῶν σημειουμένων ἐν τῷ ὑποβληθέν-

τι προϋπολογισμῷ··························· δραχ. 4,468,781.

··········································· 10,153,528.

Ἡμεῖς, κύριοι, ἐντὸς τοῦ 1873 συνήψαμεν συμβάσεις, δὲν εἰσήξαμεν νομοσχέδια, συνήψαμεν συμβάσεις, ἤτοι συμβόλαια καὶ οὐχὶ μετ’ ἰδιωτῶν, οἵτινες ἠδύναντο νὰ ἀναιρέσωσι τὸν λόγον των ἀλλὰ μετὰ Τραπεζῶν, διὰ τῶν ὁποίων συμβολαίων τὸ δημόσιον χρέος κατεβιβάζετο κατὰ 1,215,966, καὶ αὗται αἱ συμβάσεις, κύριοι, ὡς συμφέρουσαι, φυσικῷ τῷ λόγῳ, ἤθελον γίνει ἀποδεκταὶ, καὶ ἐγένοντο εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὸ 1873 καὶ τὸ δημόσιον χρέος δυνάμει αὐτῶν ἠλαττώθη κατὰ 1,215,966, ἀλλὰ δὲν φαίνεται ἐν τῇ ἡμετέρᾳ διαχειρίσει τοῦ 1873, ἂν καὶ εἶναι ἔργον ἡμέτερον· ἂν ἀφαιρέσετε τὰς 1,215,966, μένει ἔλλειμμα κατὰ τὰ 1873 μόνον 97,000 δραχμῶν. Μεταβαίνω εἰς τοὺς δύω προϋπολογισμοὺς, τοὺς ὁποίους διεχειρίσθη ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, τοῦ 1875 καὶ 1876· ἔλλειμμα ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1875 δρ. 2,743,382· δὲν δύναται δὲ οὔτε αὐτὸς ν’ ἀρνηθῇ, καὶ ἂν ἀρνηθῇ εἶναι καὶ πρόχειρος ἡ ἀπόδειξις, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1876 φθάνει εἰς 3,000,000. Οἱ δύω λοιπὸν προϋπολογισμοὶ ἀφίνουν ἔλλειμμα 5,000,000, ἐνῷ οἱ δύω προϋπολογισμοὶ τοῦ 1872 καὶ 1873 ἀφῆκαν ἔλλειμμα 700,000. Ἰσχυρίζεται δὲ ὅτι κατεβιβάσθη ὁ ἔγγειος φόρος ἐπὶ τῶν δημητριακῶν καρπῶν κατὰ 1%, ἀλλὰ λησμονεῖ τὰ πλεονεκτήματα τῶν προϋπολογισμῶν, τοὺς ὁποίους διεχειρίσθη. Παραβάλλω μόνον τὰς προκαταβολὰς τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ τὰς δηλώσεις· κατὰ τὸ 1872 δραχ. 681,000, κατὰ τὸ 1873 δρ. 423,000 ἤτοι ἐν ὅλῳ 1,104,000· κατὰ δὲ τὸ 1875 δρ. 828,000, κατὰ τὸ 1876 2,055,000. Τὰ δύω ἔτη, τὰ ὁποῖα διεχειρίσθητε, 1875 καὶ 1876, ἔφερον ἐκ προκαταβολῶν καὶ δόσεων 2,983,000 εἰσεπράξατε λοιπὸν 1,879,000 ἐκ μόνου αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου τοῦ προϋπολογισμοῦ πλειότερον κατὰ τὸ 1875 καὶ 1876 ἀπὸ ὅ,τι ἡμεῖς εἰσεπράξαμεν κατὰ τὰ 1872 καὶ 1873.

§18ΚΑΡΤΣΟΝΑΣ. Ποῖον εἶναι τὸ ποσὸν τὸ εἰσπραχθὲν παρὰ τοῦ ἐγγείου τῆς ἐπικαρπίας φόρου;

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ 1875 παρουσιάζει ἐπὶ τέλους διαφορὰν εἰς τοὺς δημητριακοὺς καρποὺς 1,000,000 ἕνεκα τοῦ 1%· τὸ 1876 200,000, ὥστε τὰ δύω ἔτη 1,200,000· ἀλλὰ εἰσεπράξατε καὶ ἐκ τοῦ χαρτοσήμου, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν αὔξησιν καὶ ἐπίτασιν, 773,000 περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι εἰσέπραξαν οἱ προϋπολογισμοὶ τοῦ 1872 καὶ 1873· εἰσεπράξατε δὲ καὶ ἐκ τῶν τελωνείων τῶν ὁποίων ηὔξησαν αἱ διατιμήσεις τὰ ἑξῆς ποσά· τῷ μὲν 1872 καὶ 1873 εἰσεπράχθησαν 20,672,000 τῷ δὲ 1875 καὶ 1876 24,409,000 ἤτοι 3,737,000 πλειότερον· ἐνῷ τοιουτοτρόπως ἐκ τῶν τριῶν αὐτῶν κονδυλίων εἰσπράξατε πλέον ἢ κατὰ τὸ 1872 καὶ 1873 δρ. 6,389,000 καὶ ἀφαιρουμένων 1,200,000 ἀπὸ τοὺς ἐγγείους φόρους, δρ. 5,189,000, μόλα ταῦτα ἀφίνετε καὶ ἔλλειμμα 5,700,000, καὶ ἂν ἀφαιρέσετε τὴν τοῦ ἐγγείου φόρου ἐλάττωσιν. Ἰδού, κύριοι, ὅτι ἐπροκαλέσατε συζήτησιν ἐπὶ τούτου· ποία θὰ ᾖναι ἡ ἀπολογία σας; Δὲν εἰσπράξαμεν ὅμως ἀπὸ τὴν σμύριδα, ἰσχυρίζεσθε. Καὶ διατί δὲν εἰσπράξατε ἀπὸ τὴν σμύριδα; Μὴ ἐξέπεσε τῆς σμύριδος ἡ ἀξία; μὴ ἠλαττώθη ἡ κατανάλωσις τῆς σμύριδος καὶ ἔμεινεν ἀζήτητος; μὴ ἀνεκαλύφθη καὶ ἄλλη σμύρις καὶ ἐγεννήθη συναγωνισμός; Δὲν ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῆτε αὐτὸ τὸ ἄρθρον, διότι μετ’ ἀγανακτήσεως ἡ Βουλὴ σᾶς ἐπέταξε νὰ ἐπανορθώσετε, ἀλλὰ ἀργὰ, τὸ σφάλμα ὅπερ ἐπράξατε καὶ τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἐπανωρθώσατε ὅταν ἔπρεπε νὰ τὸ πράξετε· καὶ ἂν ἦτο ὁ νόμος περὶ εὐθύνης, τὸν ὁποῖον ἐφορτώσατε ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἡμῶν, ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἐπιῤῥίψει τὴν εὐθύνην τῆς πράξεως αὐτῆς εἰς ὑμᾶς, διότι κατὰ γράμμα τὸν παρέβητε καὶ ἠδύνασθε νὰ καταδιωχθῆτε ποινικῶς, διότι διὰ παραλείψεως ἐβλάψατε τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἥτις εἶναι πρᾶξις λίαν ἀσυγχώρητος κατὰ τοὺς λόγους σας. Σᾶς προσέφερον τρεῖς δραχμὰς τὸ καντάριον πλειότερον καὶ ἐστρέψατε τὰ νῶτα, ἰσχυρισθέντες ὅτι ἦτο ἀναξιοπρεπὴς ἡ πρᾶξις, ἡ δὲ Βουλὴ σᾶς ἔδειξε τί ἐστὶ ἀξιοπρέπεια καὶ ἐσεῖς τὸ ἐδέχθητε καὶ ἐπράξατε τὸ καθ’ ὑμᾶς μὴ ἀξιοπρεπές. Ἐὰν ἀπετύχαμεν διὰ τὴν σμύριδα δὲν ἀπετύχαμεν δι’ οὐδεμίαν ἐκ τῶν αἰτιῶν τὰς ὁποίας σᾶς προανέφερα, οὔτε ἡ ἀξία αὐτῆς ἐξέπεσεν, οὔτε ἠλαττώθη ἡ κατανάλωσις, οὔτε ἄλλη αἰτία ἐκ τῶν ἐπηρεαζουσῶν τὰς τιμὰς καὶ τὴν ἀγορὰν συνέβη. Ὀφείλετε τῷ ὄντι νὰ μᾶς δώσητε λόγον δι’ αὐτὴν τὴν ἀδικίαν τὴν ὁποίαν ἐπροξενήσατε εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους· μᾶς ἐστερήσατε ἐπὶ ἓν ἔτος τοῦ εἰσοδήματος αὐτοῦ καὶ μᾶς στερεῖτε καὶ τὸ δεύτερον ποσὸν ἐκ 400,000 δραχμῶν, διότι ὅταν οἱ ἀγορασταὶ εὑρίσκουν Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν γνωρίζουσι καλῶς τοὺς ὅρους τῆς κυβερνητικῆς προνοίας, παίζουν μὲ αὐτάς· ἡ δὲ συμπαιγνία αὕτη ἀποτέλεσμα ἔχει τὴν ζημίαν τοῦ δημοσίου. Καὶ πῶς ἄλλως, κύριοι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ χάσῃ τὸ Κράτος πρόσοδον, ἣν ἔχει ἀπὸ τοσούτων χρόνων, πρόσοδον βασιζομένην εἰς βάσεις ἀκραδάντους; Ἡ σμύρις τῆς Ἀνατολῆς, μικροτάτης ἀξίας διὰ τὸ εὐτελὲς τῆς ποιότητός της, ἐπιζητεῖται, σμύρις ὑπερτέρας ἀξίας ὀρυκτολογικῆς, τῆς ὁποίας τὸ μονοπώλειον ἔχει ἡ Ἑλλὰς, τῆς ὁποίας ἡ κατανάλωσις κατ’ ἔτος αὐξάνει διότι ἡ πρόοδος τῆς Εὐρωπαϊκῆς βιομηχανίας ταύτης ἐξακολουθεῖ, δὲν θέλει εἶναι ἐπιζήτητος; καὶ ἐν τούτοις δύω ἔτη μένομεν ἄνευ διαθέσεως τῆς σμύριδος. Ἀλλὰ, λέγει, δὲν εἶναι καὶ παράδοξον ἂν εὑρέθημεν εἰς αὐτὴν τὴν ταμιακὴν στενοχωρίαν· διατί; διότι ἐπρομηθεύσαμεν ἑνὸς ἑκατομμυρίου ἑξακοσίων χιλιάδων πολεμικὰ ἐφόδια. Καὶ ἐλησμονήσατε, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ταμιακῶν εἰσπράξεων καὶ ταμιακῆς στενοχωρίας, πόσα ἐδανείσθητε καὶ δὲν τὰ ἀπεδώκατε; Κατὰ τὴν τριακοστὴν πρώτην Δεκεμβρίου 1875 (ἦλθε δὲ τὸ παρὸν ὑπουργεῖον τὸν Ὀκτώβριον, νομίζω, τοῦ 1875), λοιπὸν κατὰ τὴν 31ην Δεκεμβρίου 1875 εὑρίσκοντο τὰ προσωρινὰ δάνεια εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν, ἤτοι ὀφειλόμενα 802,689, εὑρίσκονται δὲ κατὰ τὴν 31ην Δεκεμβρίου 1876 ἐντὸς ἑνὸς ἔτους ἀνερχόμενα εἰς 2,655,000, ἤτοι ἐδανείσθητε καὶ δὲν ἀπεδώκατε 1,600,000. Λοιπὸν πῶς θὰ δικαιολογηθῇ ἡ στενοχωρία αὕτη ἡ ταμιακή; Ἀλλὰ καὶ σεῖς, λέγει, ἐδανείσθητε πρὸ χρόνων καὶ ἐδανείσθητε πολλά. Τὸν εὐχαριστῶ διότι μοὶ τὸ ὑπενθύμισε διὰ νὰ δείξω διαφοράν, ἥτις ὑπάρχει. Εὕρομεν τῇ 30 Ἰουνίου 1872 δάνειον ὀφειλόμενον προσωρινὸν 2,467,000, ἐδανείσθημεν τὴν 28 Ἰουλίου 1872 ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 288,000, ἀπὸ τὸν Μάρτιον μέχρι τέλους Ἀπριλίου 1873 δρ. 1,567,000, τὸν Αὔγουστον τοῦ 1873 παρὰ τῆς Βιομηχανικῆς Τραπέζης 500,000. Ἀπεδώκαμεν ἀπὸ τὰ εἰσοδήματά μας ἀπὸ 1 Ἰουλίου 1873 μέχρι τῆς 31ης Δεκεμβρίου τοῦ 1873 καὶ 4 Φεβρουαρίου 1874 εἰς τὸν Βοῦρον 713,000, εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 318,000, εἰς τὴν Πιστωτικὴν Τράπεζαν 355,000, εἰς τὴν Βιομηχανικὴν Τράπεζαν 122,000, τὸ ὅλον 1,732,000, ἤτοι τὸ δάνειον τὸ προσωρινὸν τὸ ὁποῖον ἀφήσαμεν συνίστατο εἰς δραχμὰς 533,000. Σεῖς δὲ εἰς προσωρινὰ δάνεια ἀφήσατε 1,762,000. Ἀλλά, κύριοι, ὅταν θέλῃ τις νὰ ἐξετάσῃ τὴν ὑπόθεσιν τῶν προσωρινῶν δανείων πρέπει νὰ γνωρίζῃ τὸ πρᾶγμα ἵνα μὴ σφάλλῃ· διότι εἶναι εἰς κατάστασιν μία Κυβέρνησις νὰ μὴ κάμῃ διόλου προσωρινὸν δάνειον καὶ ἐν τούτοις νὰ βυθισθῇ εἰς τὰ χρέη. Ὑπάρχουν διάφοροι λογαριασμοὶ τοὺς ὁποίους δύναται νὰ ἐπιβαρύνῃ· ὑπάρχει πρῶτον ὁ λογαριασμὸς τῆς ὁδοποιΐας. Ὅπως ἠξεύρετε ἡ Κυβέρνησις εἰσπράττει τοὺς φόρους καὶ χρεωστεῖ ν’ ἀποδώσῃ τὰ νενομισμένα τῷ ταμείῳ τῆς ὁδοποιΐας. Ἐὰν καθυστερηθῶσι δὲν εἶναι ἓν προσωρινὸν δάνειον; κρατεῖ τὰ χρήματα καὶ τὰ μεταχειρίζεται διὰ τὰς ἀνάγκας της, αὐτὰ ἔχουν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ταμιακὴν ὑπηρεσίαν· καθυστερήθησαν δὲ εἰς τὴν ὁδοποιΐαν 96,395, ἐνῷ ἡμεῖς οὐ μόνον δὲν καθυστερήσαμεν λεπτὸν, ἀλλὰ ἐδώκαμεν καὶ πλείονα ὧν ὠφείλομεν ἀπὸ εἰσπράξεις δραχμὰς 154,000 μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1873. Ὑπάρχει λοιπὸν εἰς τὴν τακτικὴν ἐξέτασιν τῶν πραγμάτων μία διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν εἰς αὐτὴν τὴν ληψοδοσίαν μόνον 380,000 δραχμῶν. Ὑπάρχει ἄλλη δοσοληψία μεταξὺ τοῦ κράτους καὶ τῶν δήμων· καθυστεροῦνται ἐκ τῶν εἰσπράξεων τοῦ 1876 δραχ. 50,000 εἰς τοὺς δήμους, ἐνῷ ἡμεῖς ἀπεδώσαμεν κατὰ τὸ 1873 οὐ μόνον ὅσα εἰσεπράξαμεν, ἀλλὰ καὶ 220,000 περιπλέον, ὥστε ἔχομεν καὶ ἄλλην διαφορὰν καὶ δι’ αὐτὴν τὴν ληψοδοσίαν 270,000 δραχμῶν.

§20ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τί μέρος ὑπάρχει αὐτό;

§21ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶναι αἱ δημοτικαὶ προκαταβολαί.

§22ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ δημόσιον πάντοτε τὰ πληρώνει.

§23ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Βεβαίως τὰ χρέη εἶναι πολλά· τί εἰσεπράξατε ὅμως καὶ τί τοὺς ἐδώσατε· λοιπὸν εἰσεπράξατε πλείονα ὧν τοὺς ἐδώσατε. Ἡμεῖς δὲ ἐδώσαμεν ὅσα εἰσεπράξαμεν καὶ 270,000 μὴ εἰσπραχθείσας. Κύριοι, μίαν τελευταίαν παρατήρησιν σᾶς κάμνω, ἡ ὁποία νομίζω εἶναι ἡ πρακτικωτέρα πασῶν. Ἠξεύρετε, ὅτι τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας εἶναι ὁ εὐγλωττότερος ἀπολογητὴς τῶν Κυβερνήσεων. Εἰς τὰ 1871 κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας ἦσαν 23,250,000, εἰς τὰ 1872, τὰ κατεβίβασα εἰς 21,700,000, εἰς τὰ 1873 ἐπίσης τὰ κατεβίβασα εἰς 21,278,000. Ποῦ ἔφθασαν εἰς τὰ 1875; εἰς 22,275,000 κατὰ τὸν ἀπολογισμόν, καὶ εἰς τὰ 1876 κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τὸν ὑποθετικὸν εἰς 24,279,000. Λοιπὸν παρατηρῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα, ὅτι δὲν εἶναι στάδιον ἐπιδείξεως ἡ οἰκονομικὴ σύγκρισις. Καὶ ἔλαβον ὡς ὅρους συγκρίσεως τοὺς ὅρους τοὺς ἰδίους, τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος κύριος Κουμουνδοῦρος μετεχειρίσθη. Εἶναι δὲ περιττὸν, κύριοι, ν’ ἀπασχολῶ τὴν Βουλὴν κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν, ὁπότε αἱ μονομαχίαι αὗται διακόπτουν, οὕτως εἰπεῖν, τὰ κύρια ἔργα τῆς Βουλῆς· κατέστησα δὲ ἀντικείμενον τῆς προσοχῆς ὑμῶν αὐτὰ ἕνεκα τῆς ὁμιλίας τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Εἶναι περιττὸν λέγω νὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῶν αἰτίων, ἕνεκα τῶν ὁποίων κατὰ μὲν τὴν διαχείρισιν ἡμῶν ἐπαρουσιάσθησαν ἅπερ σᾶς προανέφερον ἀποτελέσματα, κατὰ δὲ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐναντίων, ἃ ἠκούσατε· ἐὰν δὲ προκληθῶ, θέλω καὶ περὶ τούτου λαλήσει. Διὰ νὰ φθάσω δὲ εἰς τὸ θέμα τὸ τελευταῖον παρακαλῶ νὰ μὲ βοηθήσετε, διότι δὲν ἐνθυμοῦμαι ἐὰν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης παρετήρησεν ὅτι κακῶς ἐπράξαμεν νὰ ὑποστηρίξωμεν τὸν νόμον περὶ ἐντόκων γραμματίων.

§24ΤΙΝΕΣ. Διότι ἐξέλειπεν ὁ λόγος.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τίποτε ἀπὸ αὐτά.

§26ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὡς πρὸς τοῦτο παρατηρῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ψηφίζουσα ἡ Βουλὴ σήμερον τὸν νόμον περὶ ἐντόκων γραμματίων πράττει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπε χθὲς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος, ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ ἐπιτετραμμένον· διότι, ἐὰν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ὁ κ. Δηλιγιάννης εἶπεν, ὅτι τὸ δανείζεσθαι δι’ ἐντόκων γραμματίων ἐπιτρέπεται ἢ πρέπει νὰ ἐπιτρέπεται ἢ δύναται νὰ ἐπιτρέπεται μόνον ὅταν πρόκειται οὐχὶ νὰ καλυφθῶσιν ἐλλείμματα, ἀλλὰ νὰ ὑποβοηθηθῇ ἡ τρέχουσα ταμιακὴ ὑπηρεσία. Εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν εἴμεθα σήμερον καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν ζητοῦμεν τὰ χρήματα. Κατόπιν ἡ Βουλὴ θέλει σκεφθῆ ἐὰν ᾖναι ἠναγκασμένη ν’ ἀναγνωρίσῃ ὅτι ἀπὸ τὸ ποσὸν τὸ πρὸς ταμιακὴν χρῆσιν καὶ πρὸς ταμιακὸν σκοπὸν τῶν ἐντόκων γραμματίων πρέπει ἓν μέρος νὰ χρησιμεύσῃ δι’ ἄλλην χρῆσιν τοῦ τρέχοντος ἔτους, ἢ νὰ εἴπῃ ν’ ἀποδοθῶσι τὰ χρήματα ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τοῦ κράτους τῆς τρεχούσης χρήσεως, τὸ δὲ ἔλλειμμα νὰ καλυφθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον· τὴν σήμερον ὅμως παρουσιάζεται ἐνώπιον ὑμῶν δι’ αὐτὴν τὴν αἰτίαν, ἵνα χρησιμεύσῃ διὰ τοὺς ἓξ μῆνας περὶ ὧν πρόκειται. Δὲν ἰσχυρίζομαι δὲ ὅτι τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1876 εἶναι μηδὲν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας ἰσχυρίζομαι ὅτι εἶναι σπουδαιότατον καὶ σπουδαιότερον ἐκείνου τὸ ὁποῖον διϊσχυρίσθη ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι εἶναι περιπλέον τῶν 2,000,000.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, μὲ λύπην μου ἀναγκάζομαι νὰ ἐπαναλάβω ὀλίγα τινὰ, διότι ἄνευ σκοποῦ καὶ ἄνευ λόγου ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐγκαταλιπὼν τὸ περὶ οὗ πρόκειται ζήτημα ἀνέδραμεν εἰς προγεγονότα, ἔχων πλῆρες ἄδικον. Συνεζητήθη πολλάκις τὸ ζήτημα τῆς πολιτικῆς μας, καὶ ὅτε σᾶς εἴπομεν, κύριοι, τί ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἀφοῦ σεῖς ἐγκατελείψατε τὴν Ἑλλάδα μεμονωμένην, καταπεφρονημένην παρὰ τῆς Εὐρώπης, κεχωρισμένην ἀπὸ τῶν πέριξ λαῶν καὶ ἐχθρὰν, γυμνὴν καὶ ἐστερημένην παντὸς, πῶς νὰ παρουσιασθῶμεν νὰ ἐπιβάλωμεν γνώμην καὶ πολιτικὴν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι οὐδὲν ἔχομεν νὰ προσθέσωμεν εἰς τὴν πλάστιγγα, Σεῖς δὲν ἐτολμήσατε, ἅτε συνεζητοῦντο ταῦτα, νὰ θέσητε ζήτημα καθαρὸν κατὰ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, οὔτε νὰ δείξητε τὴν ἰδίαν ὑμῶν πολιτικήν. Ἡ Βουλὴ δὲ μετὰ συζήτησιν πολυήμερον ἀπεφάνθη ὑπὲρ ἡμῶν, διότι εἴχετε ἄδικον. Ἐπανέρχεσθε εἰς τὰ ζητήματα· ἀλλὰ τότε κατὰ τὴν συζήτησιν σᾶς ἀπεδείξαμεν ὅτι καλῶς ἐπράξαμεν μὴ ἀναμιχθέντες· τὸ ζήτημα ἦτο ξένον· τότε ἐὰν ἐλαμβάνομεν μέρος ἠθέλομεν ὑπηρετήσει ξένα συμφέροντα. Σήμερον δὲ ὀφείλετε νὰ ὁμολογήσητε μάλιστα ὅτι καλῶς ἐπράξαμεν καὶ καλῶς ἐπολιτεύθημεν. Τὰ ἀποτελέσματα δι’ ἐκείνους, οἵτινες ἀνέλαβον ἀγῶνα μὴ στηριζόμενοι εἰς τὰς ἰδίας αὑτῶν δυνάμεις, εἰσὶν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν. Καὶ σεῖς τότε οὕτω ἐφρονεῖτε· σᾶς ἐφέραμεν ἐγγράφους ἀποδείξεις τῶν φρονημάτων σας. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι διὰ πᾶν ἔργον πρέπει πρὸ πάντων νὰ στηριζώμεθα εἰς τὰς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεις. Ἡ πολιτική σας ἦτο νὰ μὴ κηρύξωμεν τὴν οὐδετερότητά μας, ἀλλὰ νὰ μείνωμεν εἰς ἔνοπλον οὐδετερότητα· πλὴν ἡμεῖς δὲν εἴχομεν οὔτε ὅπλα, οὔτε δύναμιν στρατιωτικήν. Ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιβάλωμεν δι’ ἐγγράφων καὶ λέξεων πολιτικὴν εἰς τὴν Εὐρώπην, ἡ ὁποία ἐγνώριζε καὶ τὴν θέσιν καὶ τὴν κατάστασιν καὶ τὰ μέσα καὶ τὰς δυνάμεις ἡμῶν; Ναί, κύριοι, σᾶς εἴπομεν καὶ τότε οἱ λόγοι καὶ τὰ ἔγγραφα δὲν δύνανται νὰ κανονίσωσι τὴν πολιτικὴν, καὶ ἔστω ὡς παράδειγμα τὸ ὑπόμνημα ὑμῶν καὶ τ’ ἀποτελέσματα εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης. Ἡ πολιτικὴ καὶ τὰ ζητήματα δὲν γίνονται διὰ λέξεων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων καὶ ἰσχύος, καὶ δὲν δύνασθε νὰ κατηγορήσητε ἡμῶν, διότι δὲν ἐκάμαμεν χρῆσιν ἰσχύος, διότι ὑμεῖς ὅτε ἐγκατελείψατε τὴν ἐξουσίαν ἀφήσατε τὴν Ἑλλάδα γυμνὴν πάσης ἰσχύος καὶ ὑπολήψεως. Αὕτη ἡ ἐπάνοδος εἰς ζήτημα δικασθὲν καὶ περὶ τοῦ ὁποίου ἀπεφάνθη ἡ Βουλὴ, ἦτο ματαία· τί εἴπατε; καὶ τότε καὶ τώρα ἐπανελάβετε λόγους πτερόεντας. Θὰ ἦναι γελοῖον ἐνώπιον τοῦ κόσμου νὰ συζητῶμεν, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς, ὅπως τὴν παρελάβομεν ἠδύνατο νὰ μεταβάλῃ τὰ πράγματα καὶ τὰς σκέψεις τῆς Εὐρώπης! διότι δὲν ἠθέλομεν εἴπει, ὅτι μένομεν οὐδέτεροι. Ἠπόρησα, κύριοι, προσέτι διατὶ τοσοῦτον σκληρῶς κατεφέρθη κατὰ τοῦ νόμου τοῦ τελευταῖον ψηφισθέντος. Κατὰ τὴν συζήτησιν οὐδεμίαν ἔκαμεν ἔνστασιν. Ὤφειλεν, ἐὰν τῷ ὄντι ἔκρινε τὸν νόμον, ὅπως περὶ αὐτοῦ ὡμίλησεν, ὅτε ἡ Βουλὴ ἐνησχολεῖτο ἡμέρας τοσαύτας, νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του καὶ ἐμποδίσῃ τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν ἂν ἐδύνατο. Τὸ ζήτημα δημοσίως συνεζητεῖτο καὶ ὤφειλε νὰ φροντίσῃ νὰ πείσῃ τὴν Βουλὴν ν’ ἀποῤῥίψῃ τὰς προτάσεις, ἢ νὰ ἐπενέγκῃ διόρθωσιν. Σήμερον ἀφοῦ καὶ ἡ μερίς του μετέσχε τῆς συζητήσεως ὑβρίζει τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἡ πλειοψηφία παρεδέχθη. Καὶ ποῖον εἶναι τὸ ἄτοπον τοῦ νόμου αὐτοῦ; καὶ διατί ὁ νόμος αὐτὸς δὲν εἶναι παραδεκτὸς καὶ ὠφέλιμος; Διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ καθιεροῦνται ἀρχαὶ πολύτιμοι, αἱ ὁποῖαι ἀμφιβάλλω ἂν παρουσιασθῇ ἄλλοτε περίστασις, ἐὰν ὁ νόμος αὐτὸς δὲν ἐπιψηφισθῇ, νὰ καθιερωθῶσιν. Ἡ πάνδημος στρατολογία, τὸ πολιτιμότατον θεσμοθέτημα τῶν νεωτέρων χρόνων, καθιεροῦται δι’ αὐτοῦ, καὶ καταργεῖται ἡ ἀντικατάστασις, ἡ ὁποία πανταχοῦ ἔβλαψε τὸν στρατόν. Πρὸς δὲ τὸ σύστημα τῶν μονίμων καταλόγων ἀπαλλάσσει τὴν κοινωνίαν τῶν ἀτόπων καὶ ἀδίκων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε τὴν πιέζουσιν. Ἰδοὺ, καὶ ἂν δὲν ἔχῃ ἄλλο τι καλὸν αὐτὸς ὁ νόμος, τὰ πλεονεκτήματα ταῦτα καὶ μόνα συνηγοροῦσιν ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἀλλὰ τὶ ἐδώσατε λέγει ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὁμιλοῦντες περὶ παρασκευῶν, τί μᾶς ἐδώσατε, τί ἡτοιμάσατε; Τί ἠτοιμάσαμε; εἶναι ἐνώπιόν σας· τί ἐδώκαμεν; ὑμεῖς πρόκειται νὰ δώσητε. Ἡμεῖς οὐδὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἂν δὲν μᾶς τὸ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλή. Σᾶς προετείναμεν πλῆρες σύστημα, πῶς ν’ ἀποκτήσωμεν, πῶς νὰ καταρτίσωμεν στρατόν. Τὰς προτάσεις μας ὑπεβάλομεν ἐνώπιόν σας. Σᾶς ἐπροτείναμεν ἡμεῖς κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ συγκροτηθῇ μόνιμος καὶ τακτικὸς στρατὸς, καὶ κατὰ τίνα τρόπον δύναται εἰς τὰς κατεπειγούσας περιστάσεις νὰ παρουσιασθῇ ἕτοιμος ὁ τόπος. Τί ἄλλο ἡμεῖς ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν; Αὐτὰ ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν τὰ ἐγκρίνει; Αὐτὸς ἐπρότεινε σύστημα σπουδαῖον; Ὅ,τι αὐτὸς ἐπρότεινε δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, οὔτε ἔκρινεν αὐτὸ ἄξιον νὰ ἐνασχοληθῇ. Ἔλαβον τὸν λόγον ἐξ ἀρχῆς, διότι ὁ πρωθυπουργὸς εἰσάγων τὰ νομοσχέδια ἐξέθεσε κακῶς τὰ περὶ τῶν οἰκονομικῶν. Ὅθεν ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ τὰ ἀνασκευάσω, διότι τὸ κοινὸν ἤθελεν ἐκλάβει ἄλλως τὰ πρᾶγμα· εἰς ὅ,τι εἶπον ἐπιμένω. Ἔχομεν ἕνα ξένον ἐκτὸς ἡμῶν βεβαιοῦντα ταῦτα. Ἠθέλετε ἔχει ἀμφιβολίαν τινὰ, ἐὰν ἐγὼ, ἐνδιαφερόμενος, ἔλεγον ὅ,τι εἶπον. Ἔφερεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀριθμούς τινας· κατὰ πόσον εἶναι ἀκριβεῖς; οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν εἶναι εἰς θέσιν νὰ τὸ γνωρίζῃ· εἰς ποίαν ἐποχὴν ἀναφέρονται; εἰσὶν ἀληθεῖς; οὐδεὶς τὸ γνωρίζει. Ἡμεῖς, ἀντὶ τούτων, παρουσιάζομεν ἄνδρα οὐδέτερον, ξένον ὑπουργὸν, τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅστις παρέλαβε τὴν ὑπηρεσίαν ἀπὸ τὸν κ. Δεληγεώργην. Οὗτος ἐκθέτων τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, λέγει πόσα εἰς τὸ ταμεῖον ὑπῆρχον χρήματα καὶ πόσα ὠφείλοντο. Πρόκειται, κύριοι, περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, ὁποίαν τὴν ἔλαβε παρ’ ἡμῶν ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ὁποίαν πρωθυπουργὸς ὢν τὴν παρέδωκεν εἰς τὴν διάδοχον Κυβέρνησιν. Ἡμεῖς ἔχομεν τὴν μαρτυρίαν ὑπουργοῦ ξένου, ἀδιαφόρου· ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς προτείνει ἰδίους ἰσχυρισμούς· ἀλλὰ ποία ἡ βεβαιότης ὅτι δὲν διαστρέφει τὰ πράγματα; Περίεργον! Διὰ νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν θέσιν ἡμῶν μετεχειρίσθη ἐπιχειρήματα καὶ ὑπολογισμοὺς ὅλως δι’ ὅλου ἀνακριβεῖς. Ἀφήσατε, λέγει, 5,000,000 ἔλλειμμα, σεῖς, οἵτινες εἰσεπράξατε ἓν ἑκατομμύριον καὶ δὲν εἰξεύρω πόσας χιλιάδας δραχ. ἀπὸ προκαταβολάς. Ἐλησμόνησεν ὅτι αἱ προκαταβολαὶ δὲν καλύπτουν τὴν πραγματικὴν ἐλάττωσιν τοῦ δικαιώματος τῆς ἐπικαρπίας. Ὁ προκαταβάλων διὰ τὰς γαίας ἢ φυτείας παύει νὰ πληρώνῃ ἐπικαρπίαν. Ὁ ὑπολογισμός, τὸν ὁποῖον παρουσίασεν, εἶναι ψευδὴς, οὔτε ἀναιρεῖ τὸν ἰσχυρισμόν μας. Τὸ ποσοστὸν τῆς προκαταβολῆς ἀφαιρεῖ ἀπὸ τὸ ταμεῖον τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικαρπίας, καὶ ὁ πολίτης πληρόνει τὴν προκαταβολὴν διὰ γαίας τῶν ὁποίων ἦτο ἀνώτερον τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικαρπίας. Ὅλοι τὸ γνωρίζετε. Ἡμεῖς, κύριοι, ἠσφαλίσαμεν εἰς τὸ δημόσιον καλλίστην πρόσοδον ἀπὸ τὴν σμύριδα, ἀλλὰ σεῖς μὲ τὰς πληροφορίας τὰς μὴ ἀκριβεῖς, τὰς πλαγίας, παρεσύρατε τὴν Βουλὴν, πείσαντες αὐτὴν ὅτι ἤθελε ὠφεληθῆ περισσότερον τὸ δημόσιον, καὶ οὕτω συνέβη καὶ τώρα ὅπως καὶ εἰς ἄλλην περίπτωσιν, τὴν τοῦ Λαυρίου. Σᾶς εἶπον καὶ τότε κατὰ τὴν συζήτησιν ὅτι ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς τὸ ἴδιον ἤθελε συμβῆ, αἱ ψευδεῖς πληροφορίαι εἰς τὸ αὐτὸ ἤθελον μᾶς ὁδηγήσει ἀποτέλεσμα. Καὶ ἰδοὺ τέλος πάντων τὸ ἐκ τῆς σμύριδος ἔσοδον κινδυνεύει. Πρὸς δὲ δὲν πωλοῦμεν σμύριδα ἤδη· διατί; διότι θέλοντες νὰ ἐπιδείξητε περισσοτέρας εἰσπράξεις ἠναγκάσατε τοὺς ἀγοραστὰς νὰ λάβωσι περισσοτέραν σμύριδα· ἡ ἀγορὰ οὕτω ἐπλημμύρισε, διότι ἡ προμήθεια ὑπῆρξε μεγάλη καὶ ἡ ζήτησις ἠλαττώθη. Ὅταν κάμνητε τοὺς ὑπολογισμούς, περὶ ὧν μᾶς ὡμιλήσατε, διατὶ λησμονεῖτε τὸ μέγα εἰσόδημα, τὸ ὁποῖον ἐλαμβάνομεν ἀπὸ τὸ Λαύριον; Δὲν ὁμιλῶ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἀφαιρετέων ποσῶν, διότι ὡμίλησα εἰς τὴν πρώτην ὁμιλίαν μου.

§28ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφαιρέσατε καὶ αὐτό.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, ἐγὼ εἰς μεγαλειτέραν ἀνάπτυξιν δὲν θὰ εἰσέλθω, καθόσον πιστεύω ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος θέλει μὲ ἀναπληρώσει.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν, κύριοι, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§31Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οὐδὲ χθὲς οὐδὲ σήμερον, κύριοι, προτίθεμαι νὰ δώσω εἰς ὑμᾶς τὴν γνώμην νὰ μὴ ψηφίσητε τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖ τὴν ἄδειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἵνα αὐξήσῃ τὸ ποσὸν τῶν προσωρινῶν δανείων δι’ ἐντόκων γραμματίων ἀπὸ ἓξ εἰς 9 ἑκατομμύρια· ὑπέλαβον ὅμως πρέπον νὰ ἐφελκύσω χθὲς ὠφελούμενος τῆς εὐκαιρίας ἐκείνης, τὴν προσοχὴν τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ ὑποθέσεως, ἡ ὁποία ἐφάπτεται ζωτικοτάτων συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἔθνους· ὑπέλαβον ὅτι δὲν ἔπρεπε ν’ ἀφήσω νὰ παρέλθῃ εὐκαιρία, τῆς ὁποίας ἠδυνάμην νὰ κάμω χρῆσιν, διὰ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχὴν τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, τῆς ὁποίας ἡ περαιτέρω παράτασις, νομίζω, ὅτι ἀπειλεῖ μεγάλας ζημίας καὶ σπουδαίους κινδύνους. Ἐὰν δὲν μὲ ἐδίδασκε τὸ παράδειγμα καμμιᾶς ἄλλης χώρας, περὶ τῶν κινδύνων καὶ τῶν ζημιῶν τὰς ὁποίας ἀπειλεῖ ἡ ὑπάρχουσα καὶ παρ’ ἡμῖν οἰκονομικὴ κατάστασις, ἔχω ὅμως νωπὴν ἔτι τὴν μνήμην τῆς ἐντυπώσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμε εἰς ὅλον τὸν κόσμον ἡ οἰκονομικὴ ἀμηχανία εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθη πρὸ ἔτους ἡ γείτων χώρα, καὶ δύναμαι νὰ καταμετρήσω τὰς συνεπείας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἐπέλθωσιν εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν χώραν, ἕνεκα τῆς οἰκονομικῆς ἀμηχανίας εἰς τὴν ὁποίαν ἀπρονοήτως περιέπεσεν. Ἐλυπήθην, διότι σήμερον ἤκουσα τὸν ἔντιμον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διδόντα ἄλλην ἔννοιαν εἰς τὰς παραστάσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμον· ὠνόμασε τὰς παραστάσεις ἐκείνας θόρυβον, ὁ ὁποῖος ἐξεδήλου προαίρεσιν ἐχθρότητος εἰς τὴν Κυβέρνησίν του, πόθον ἐπιθέσεως κατ’ αὐτῆς.

§32ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠννόουν τὴν μερίδα, τὴν ὁποίαν διοικεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος.

§33Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀρκοῦμαι εἰς τὴν ἐξήγησιν ταύτην. Ἡ σημερινὴ συζήτησις, τὴν ὁποίαν μετὰ μεγάλης ἐπιτυχίας ὠνόμασεν ὁ ἔντιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μονομαχίαν, μοὶ δίδει τὴν αὐτὴν εὐκαιρίαν, μοὶ παρέχει τὴν αὐτὴν ἀφορμὴν, καὶ ἐπειδὴ μάλιστα δύω διακεκριμένα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, τὸ μὲν πρὸ μικροῦ καταβὰν τῆς ἀρχῆς, τὸ δὲ πρὸ μικροῦ ἀναβὰν ἐπ’ αὐτῆς, συνεζήτησαν πρὸς ἄλληλα καὶ παρέστησαν ἑκάτερον τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἐπὶ τῆς ἐγνωμοσύνης τοῦ τόπου διὰ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκυβέρνησαν, ἢ κατὰ τὸν ὁποῖον ἐδιοίκησαν· ἐπειδὴ τὰ δύω ταῦτα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου ἐμνήσθησαν καὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου καὶ ἐνδιέτριψαν εἰς αὐτὴν, νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ μὴ παραιτήσω οὔτε τὴν σημερινὴν εὐκαιρίαν. Ἐὰν ἡ μονομαχία αὕτη δὲν ἀνοίγετο εἰς ἀντικείμενα δημοσίου συμφέροντος, καὶ μεγάλου μάλιστα συμφέροντος, ἤθελον περιορισθῆ ἀπὸ τῆς ἕδρας μου νὰ ἐπισκοπῶ αὐτὴν, ὡς ὁρῶσι τὰς τοιαύτας μονομαχίας ἀπὸ τῶν θεωρείων οἱ μηδαμῶς ἐνδιαφερόμενοι· ἀλλὰ καὶ ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου ἔχω τὸ καθῆκον καὶ ὡς πολίτης τὸ ἐνδιαφέρον ἢ τὸ καθῆκον νὰ συντελέσω ἐφ’ ὅσον ἐξήρτηται ἀπ’ ἐμοῦ ἵνα διαφωτίσω τοὺς συμπολίτας μου περὶ τῶν διατρεχόντων. Ἡ μονομαχία περιεστράφη εἰς δύω ὑποθέσεις, ὅλως διακεκριμένας ἀπ’ ἀλλήλων, τὴν οἰκονομικὴν ὕλην καὶ τὴν ὕλην τῶν προπαρασκευῶν. Συγχωρήσατέ μοι νὰ ἐπιλάβωμαι ἑκατέρας τούτων, καὶ νὰ φέρω τὰς σκέψεις μου ἀφ’ ἑκατέρας αὐτῶν. Δὲν εὗρον μηδεμίαν ἔννοιαν εἰς τὰς συγκρίσεις, αἱ ὁποῖαι πρὸ μικροῦ ἐγένοντο ἐνώπιον ὑμῶν, τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν διῳκήθησαν τὰ οἰκονομικὰ κατὰ τὸ παρελθόν. Ἐὰν ὁ τρόπος αὐτὸς ἐκρίθη, ὅτι παρεῖχεν ὅπλα εἰς τὸν ἕτερον τῶν μονομαχούντων ἵνα καταβάλῃ τὸν ἀντίπαλον, νομίζω ὅμως, ὅτι ὁ τρόπος αὐτὸς δὲν περιεῖχε καμμίαν ἔννοιαν χρήσιμον εἰς τὸ νὰ διαφωτίσῃ τὰ πράγματα· καὶ ἀληθῶς ποίαν ἔννοιαν θέλετε νὰ συναγάγητε, ὅταν ἀκούητε, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους κατὰ τὸ 1872 εἶχε πρόσοδον 700,000 δραχμῶν ἢ ἑξακοσίων ἀπὸ τὰς προκαταβολὰς καὶ τὰς δόσεις ἐκ τῆς διαθέσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ ὅτι τὸ 1876 εἶχε δύω ἢ τρία ἐκ ταύτης ἑκατομμύρια; — Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1873 περιεῖχεν ἔσοδα 20 φέρ’ εἰπεῖν ἢ 30 ἑκατομμύρια, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1876 παρεῖχεν 20 ἢ 30 ἑκατομμύρια, καὶ ἂν τὰ 30 αὐτὰ ἑκατομμύρια ἀπετελέσθησαν κατὰ τὸ πλεῖστον κατὰ τὸ 1876, ἀπὸ τὰς δόσεις τῶν γαιῶν ἢ φυτειῶν, ἀπετελέσθησαν ὡσαύτως τὰ κατὰ τὸ 1873 προϋπολογισθέντα ὡς ἔσοδα τριάκοντα ἑκατομμύρια ἀπὸ τὸ τίμημα τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἐθνικῶν φθαρτῶν κτημάτων, τὸ ὁποῖον τότε ἦτον ἀνώτερον τοῦ κατὰ τὸ 1876 προϋπολογισθέντος. Αἱ συγκρίσεις αὗται δὲν ἔχουν κανένα λόγον, καὶ ὑποθέτω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ φέρωνται ἐνώπιον ὑμῶν ὑπὸ ἀνθρώπων τοσοῦτον διακεκριμένων καὶ ἐμβριθῶν· διότι δὲν διαφωτίζουσιν, ἀλλὰ συγχύζουσι τὰ πράγματα, δὲν ὁδηγοῦσιν ὑμᾶς εἰς τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ σᾶς ἀποπλανῶσι μακρὰν αὐτῆς. Τὸ κακὸν εἶναι καταφανές, ὑπῆρχε καὶ κατὰ τὰ 1873 καὶ κατὰ τὰ 1876 ἔλλειμμα ἴσον, ὅμοιον, ἀλλὰ προβαῖνον, ὡς προβαίνουσι πάντα τὰ κακά, προϊόντος τοῦ χρόνου. Τὸ κακὸν τοῦτο εἶναι καταφανὲς εἰς πάντας τοὺς ὁρῶντας, ἀλλ’ ὑπόκειται καὶ εἰς τὴν ἁφὴν ἐκείνων, οἵτινες δὲν ἔχουσιν ὀξυδερκῆ τὴν ὅρασιν. Τὸ κακὸν εἶναι, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἔχει ἰσοζύγιον, ὅτι τὰ ἔσοδα αὐτοῦ εἶναι ὑποδεέστερα τῶν ἐξόδων. Καὶ ἐρωτῶ τὰς Κυβερνήσεις ὅλας, μὴ ἐξαιρουμένης μηδ’ ἐκείνης, τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ ἀπετέλεσα μέρος. Εἶναι νομίζω, καιρὸς νὰ ἐξομολογηθῶμεν ὅλοι τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν· διότι νομίζω ὅτι ὅλοι πταίομεν, καὶ ἂν δὲν ἀναγνωρίσωμεν ὅτι ὅλοι πταίομεν, δὲν θέλομεν δυνηθῆ νὰ θεραπεύσωμεν τὸ κακόν. Ἐρωτῶ ὅλας τὰς Κυβερνήσεις, αἵτινες συνεστάθησαν μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τοῦ μεγάλου συνεδρίου, αἵτινες ἐκλήθησαν νὰ ἐφαρμόσουν τὸ πολίτευμα, νὰ κυβερνήσωσι τὸν τόπον, ἐρωτῶ αὐτάς, ποίαν πρόνοιαν ἔλαβον, διὰ νὰ ἀποκαταστήσωσι τὸ ἰσοζύγιον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ; Ἐὰν ἀναδράμω εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς ὅλων τῶν ἐτῶν, δὲν θέλω εὑρεῖ παρὰ ἕνα μάρτυρα, ὅτι ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος δὲν ὑπῆρξε Κυβέρνησις μὴ ἀνακηρύξασα νέαν τινὰ ἀνάγκην, καὶ μὴ ἀναγράψασα δι’ αὐτὴν νέαν τινὰ δαπάνην. Μόνην ταύτην ἀνεῦρον τὴν πρόνοιαν πρὸς ἀποκατάστασιν τοῦ ἰσοζυγίου ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους ἀνεβιβάσθη μέχρι τοῦ σημείου, εἰς τὸ ὁποῖον τώρα τυγχάνει.

§34ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβές.

§35Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἤμην μέλος ἄλλου τινὸς Σώματος, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχε μὲν καταφανῆ πολιτικὴν ἀποστολὴν, τὸ ὁποῖον ἦτον ὅμως κεκλημένον νὰ ὑποβοηθῇ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ φωτίζῃ τὴν νομοτελεστικὴν, τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας. Τὸ σῶμα ἐκεῖνο ἐγένετο ἀντικείμενον δριμείας καὶ ἀποτόμου καὶ ἀσπλάγχνου ἐπιθέσεως, ἐπὶ βλάβῃ τῶν συμφερόντων τῆς ἐπικρατείας. Κατωρθώθη τότε ὑπὸ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τῶν πολιτικῶν κομμάτων νὰ πιστευθῇ ὑπὸ τοῦ εὐπλανήτου δημοσίου φρονήματος, ὅτι ἡ ἐπιδρομὴ κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἤθελεν ἐξυπηρετήσει τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἐν ᾧ κυρίως ἔτεινεν ἵνα χρησιμεύσῃ ὡς ἐπιτήδειον μέσον πρὸς ἐξυπηρέτησιν κομματικῶν σκοπῶν. Καὶ τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας κατέπεσεν ὑπὸ τὴν σχηματισθεῖσαν μὴ ὀρθὴν κατ’ ἐμὲ, ἀλλὰ ἐπισημοποιηθεῖσαν τοιαύτην πεποίθησιν· κατέπεσεν ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Τὸ Συμβούλιον ὅμως τῆς ἐπικρατείας ἦτο προωρισμένον νὰ προσφέρῃ χρησίμους ὑπηρεσίας εἰς τὸ κράτος. Κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐκλήθη νὰ ἐξετάσῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ κράτους τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῆς ἐπικρατείας ἀνεκαλύφθη ἀνεπίδεκτος ἀντιῤῥήσεως ἡ κακὴ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ τόπου. Καὶ ἦτο φυσικὴ ἡ κατάστασις αὕτη μετὰ τὴν ἀνωμαλίαν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐπιφέρει ἐν τῇ διοικήσει, ἡ ἔναρξις τῆς διαστάσεως καὶ τῆς πάλης μεταξὺ ἔθνους καὶ ἡγεμόνος, καὶ μετὰ τὴν ἀνωμαλίαν, τὴν ὁποίαν κατ’ ἐξακολούθησιν εἶχεν ἐπιφέρει ἐν τῇ διοικήσει τὸ τέρμα τῆς πάλης ταύτης, καὶ αἱ ἀσχολίαι εἰς ἃς περιῆλθε τὸ ἔθνος, μεριμνῶν νὰ ἀποκατασταθῇ αὖθις ἐν βασιλείᾳ, καὶ νὰ ἀποκαταστήσῃ πολίτευμα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ λειτουργήσῃ τὸ κράτος. Καὶ αἱ δύω αὗται ἐποχαὶ ἑπόμενον ἦτον ὅτι ἤθελον παρασκευάσει νέας ἀνάγκας, τὰς ὁποίας τὸ κράτος ἔμελλε νὰ θεραπεύσῃ, ὅτι ἤθελον παρασκευάσει νέας ἀφορμὰς, αἵτινες ἔμελλον νὰ ἐλαττώσωσι τὰς προσόδους αὐτοῦ. Κατὰ τὸ 1865 τὸ ἔλλειμμα ἦτο καταφανὲς, ἦτο ἀνοικονόμητον πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἄνευ νέων φόρων. Ἀλλὰ Κυβερνήσεις περιοδικαὶ καὶ διαβατικαὶ δὲν ἐλάμβανον οὐδὲ τὸν καιρὸν νὰ μεριμνήσωσι περὶ τοῦ ἐλλείμματος, ἴσως δὲν ἐλάμβανον τὸν καιρὸν οὐδὲ νὰ μάθωσι τὸ ἔλλειμμα· ἑπομένως οἱ χρόνοι παρήρχοντο καὶ τὰ ἐλλείμματα ἐσυσσωρεύοντο κατ’ ἔτος, ἔμενον δὲ κατ’ ἔτος μεγαλείτερα τὰ κενὰ τοῦ ἐτησίου προϋπολογισμοῦ. Χρεωστῶ νὰ ὁμολογήσω σήμερον ἀλήθειαν· καὶ δὲν τὴν ὁμολογῶ σήμερον πρώτην φορὰν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου· τὴν ὡμολόγησα κατὰ μίαν ἄλλην περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμην εἰς πλήρη ἀντίθεσιν πρὸς τὸν βουλευτὴν ἐκ Μεσσήνης. Κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην, ἐγὼ μὲν ἤμην ὑπουργὸς τοῦ ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον προήδρευεν ὁ νῦν πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὁ δὲ βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἦτο ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Εἷς τῶν συναδέλφων μου, ἄνθρωπος διακεκριμένος, πρὸς τὴν μνήμην τοῦ ὁποίου διατελῶ εὐλαβῶς, ἠθέλησε νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ νὰ αἰτιαθῇ αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι αὐτὸς ηὔξησε τοὺς φόρους. Ἀμέσως διεδέχθην αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βήματος, καὶ ὡμολόγησα, ὅτι ἡ αὔξησις τῶν φόρων, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος προέβαλε κατὰ τὸ 1867, ἐσκόπει νὰ πληρώσῃ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὸ κενὸν, τὸ ὁποῖον οἱ προϋπολογισμοὶ ἄφινον, καὶ ἑπομένως ἦτο ἀναγκαία καὶ λυσιτελής. Ἡ αὔξησις τῶν φόρων κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἦτο ἀνάγκη ἀνυπέρβλητος. Τώρα ὅτε δὲν ὑπάρχουσι πλέον φλογερὰ τὰ πάθη, τὰ ὁποῖα ἐξῆπτε κατὰ τὰ 1867 ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς τῶν κομμάτων· τώρα ὅτε δυνάμεθα νὰ δικάζωμεν ὡς ἱστορία, ὅλοι ἐλπίζω συνομολογοῦμεν ὅτι ἡ αὔξησις τῶν φόρων ἦτο κατὰ τὰ 1867 ἀναγκαία. Ἂν κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1868 διεβάλλοντο ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων των οἱ ὑπουργοὶ τοῦ 1867 ὡς προβαλόντες τὴν αὔξησιν τῶν φόρων· ἂν τὰ πρὸς ἐκείνους ἀνταγωνιζόμενα κόμματα ἐδυσφήμησαν ἢ περιύβρισαν αὐτοὺς, οὐδὲν τούτων, εἰ καὶ πάντα ἦλθον ἔκτοτε μέχρι τοῦδε εἰς τὴν ἀρχὴν ἀλληλοδιαδόχως, ἐτόλμησε νὰ ἐλαττώσῃ τοὺς φόρους. Ἡ πολιτεία των ἀπέδειξε τὸ ἀδίκημα, τὸ ὁποῖον κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἔπραττον. Ἀλλ’ ἐπληρώθησαν μετὰ τὰ 1867 τὰ κενὰ ταῦτα; Δυστυχῶς ὄχι· διότι ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1867 δὲν ἐπρονόησεν, ἵνα μὴ ἀναμίξῃ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας μετὰ τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν. Κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἐπαρουσιάσθησαν ἀνάγκαι ἔκτακτοι, ἀνάγκαι, τὰς ὁποίας ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναγνωρίσῃ καὶ νὰ θεραπεύσῃ, αἱ δὲ ἀνάγκαι αὗται προήγαγον ἐκτάκτους δαπάνας χρηματικὰς, αἱ δὲ χρηματικαὶ αὗται δαπάναι ηὔξησαν τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ τὰ κενὰ, τὰ μόλις πληρωθέντα διὰ τοῦ προϊόντος τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, ἀνεφάνησαν πάλιν ὑπάρχοντα καὶ ἐκτεινόμενα. Ἐάν μοι ἦτο συγκεχωρημένον σήμερον, νὰ μνημονεύσω λεπτομερειῶν τῆς ἐποχῆς τοῦ 1867, ἤθελον φέρει κρίσιν, τὴν ὁποίαν παρακαλῶ νὰ μὴ θεωρήσητε ὡς αἰτίασιν· κρίνων ὅμως ἐπὶ τῶν διοικούντων τότε τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος, ἤθελον ἐπικρίνει αὐτοὺς, διότι, ἐν ᾧ ἔλαβον τὸ θάῤῥος, τὸ τῳόντι πατριωτικὸν, νὰ προνοήσωσι περὶ πληρώσεως τῶν ἐτησίων ἐλλειμμάτων τοῦ προϋπολογισμοῦ, δὲν ἐπρονόησαν, δὲν ἠσχολήθησαν, νὰ χωρίσωσιν ἀποτόμως καὶ διακεκριμένως τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας τοῦ χρόνου ἐκείνου ἀπὸ τὰς τακτικάς. Ὤφειλον νὰ μεριμνήσωσι περὶ τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν, ἀλλὰ νὰ μὴ ἀναμίξωσι τὰ ἐτήσια ἔσοδα, τὰ προσδιωρισμένα διὰ τὴν τακτικὴν λειτουργίαν τοῦ κράτους, μὲ τὰ ἔκτακτα ἔσοδα, τὰ ὁποῖα ἐζήτουν νὰ προσπορίσωσι διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας τοῦ χρόνου ἐκείνου. Τοσοῦτον δὲ νομίζω, ὅτι ἡ κρίσις μου αὕτη εἶναι ὀρθὴ, ὥστε καὶ ἐφέτος ἀκόμη μίαν ἡμέραν, ὅταν ἐσυζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου 10 ἑκατομμυρίων, ἔσπευσα νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν, νὰ ἀκούσῃ τὴν γνώμην μου, νὰ χωρίσῃ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας ἀπὸ τὰς ἐκτάκτους, νὰ προνοήσῃ κεχωρισμένως περὶ τῶν ἐκτάκτων καὶ τῶν τακτικῶν ἀναγκῶν τοῦ κράτους, καὶ νὰ ψηφίσῃ προϋπολογισμὸν κεχωρισμένον διὰ τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους, περιλαμβανούσας καὶ τὰς πρὸς βελτίωσιν ὁμαλὴν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, καὶ ἕτερον προϋπολογισμὸν διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας. Ἀλλὰ δυστυχῶς καὶ οἱ τότε διοικοῦντες τὰ οἰκονομικὰ τοῦ κράτους δὲν ἐπείσθησαν νὰ ἐπακολουθήσωσι τὴν γνώμην ταύτην, καὶ οἱ τότε ἀντιπολιτευόμενοι ἐνόμισαν μάταιον νὰ σταματήσωσιν ἐπὶ τῆς γνώμης ταύτης. Τὴν παρέτρεξαν καὶ ἠκολούθησαν τὴν αὐτὴν μέθοδον, τὴν ὁποίαν καὶ κατὰ τὰ 1867 οἱ τότε κυβερνῶντες ἠκολούθησαν. Τὰ ἐλλείμματα λοιπὸν, ἂν καὶ πληρωθέντα κατὰ τὰ 1867 διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν φόρων, ἐπανελήφθησαν καὶ προέβησαν μέχρι τοῦ παρόντος. Καὶ μέχρι μέν τινος τὰ ἐλλείμματα ταῦτα δὲν ἦσαν ἐπισήμως γνωστὰ· αἱ πληροφορίαι δὲ, τὰς ὁποίας οἱ διοικοῦντες κατὰ καιρὸν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ κράτους ἔδιδον εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ τὸν κόσμον, ἦσαν, ὅτι ὑπῆρχεν ἰσοζύγιον εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ μάλιστα ὅτι κἄποτε κατωρθοῦτο νὰ μένῃ καὶ περίσσευμα. Αἱ πληροφορίαι ὅμως αὗται δὲν ἦσαν ἀκριβεῖς, εἴτε διότι συνέβαινον σφάλματα ἕνεκα ὑπολογισμῶν μὴ ἀκριβῶν, εἴτε διότι αἱ καιρικαὶ περιστάσεις, αἵτινες συνδέονται τοσοῦτον στενῶς μὲ τὸ σύστημα τὸ φορολογικὸν, τὸ ἐπικρατοῦν παρ’ ἡμῖν, ἐπήρχοντο διαψεύδουσαι τοὺς ὑπολογισμοὺς αὐτούς. Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι τὰ ἐλλείμματα ἦσαν διαρκῆ· καὶ ἐὰν συνέβη ποτὲ νὰ διαφωνήσω κατὰ τοῦτο πρὸς ἱκανώτατον καὶ χρησιμώτατον περὶ τὰ οἰκονομικὰ, περὶ τοῦ ὁποίου ἔχω ἀρκοῦσαν ἐπὶ τούτοις ὑπόληψιν, καὶ τὸν ὁποῖον κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον δυστυχῶς ἠναγκαζόμην νὰ διαδεχθῶ εἰς τὴν διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ κράτους· καὶ ἐὰν συνέπεσεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσσήνης, ὁ ὁποῖος ἦτο πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς διεδέχθημεν κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1871, νὰ ἀσπασθῇ τὴν γνώμην τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ ἐκ Τριφυλλίας, καὶ νὰ ζητήσῃ νὰ μὲ διαψεύσῃ, λυποῦμαι, διότι ἀπὸ τοῦ χρόνου ἐκείνου μέχρι τοῦδε δὲν μοὶ ἐδόθη καμμία ἀφορμὴ νὰ μεταβάλω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν τότε ἐδήλωσα. Τὰ ἐτήσια ταῦτα καὶ διαρκῆ ἐλλείμματα δὲν ἐφείλκυσαν τὴν προσοχὴν τῶν κυβερνήσεων, καὶ δὲν ἠδυνήθησαν αὗται ἢ δὲν προσεπάθησαν νὰ προτείνωσιν εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἤθελον καλυφθῆ. Ἐξ ἐναντίας σκέψεις διαρκῶς προσωριναὶ, σκέψεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀπέβλεπον ποτὲ ἐπὶ τὸ μέλλον, αἱ ὁποῖαι περιωρίζοντο ἐπὶ μῆνας, τὰς στιγμὰς καὶ τὰς ὥρας τοῦ ἔτους καθ’ ἃς αἱ κυβερνήσεις αὗται ἔζων, διότι κατὰ δυστυχίαν τοιοῦτος ὑπῆρξεν ὁ βίος ἑκάστης κυβερνήσεως καὶ αἱ μελέται αὐτῶν τοιαῦται· σκέψεις λέγω τοιαῦται τῶν κυβερνήσεων ἠνάγκασαν αὐτὰς νὰ μελετῶσι, καὶ νὰ θεραπεύωσι μόνον τὰς ἀνάγκας τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν ἔμενον εἰς τὰ πράγματα. Ὅταν κατὰ τὸ 1863 ἐπετράπη ἡ ἔκδοσις τῶν ἐντόκων γραμματίων καθὼς σᾶς εἶπον χθὲς, ἐπετράπη πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν, τοῦ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ ἰσοῤῥοπία μεταξὺ τῶν ἐξόδων ἑκάστου μηνὸς καὶ τῶν ἐσόδων, τὰ ὁποῖα ἕκαστος τῶν μηνῶν τοῦ ἔτους παρέχει. Ἀλλὰ τὰ ἐλλείμματα τὰ ἐτήσια ἐπήρχοντο λίαν ἐπίμονα καὶ ἀπαιτητικά. Διὰ τοῦτο μετ’ ὀλίγον ἐξέλιπεν ἡ εὐκολία τῶν ἐντόκων γραμματίων, διότι ταῦτα διετέθησαν πρὸς πλήρωσιν τῶν ἐλλειμμάτων, καὶ ἡ διάδοχος Κυβέρνησις ἐζήτησε νέα πάλιν ἔντοκα γραμμάτια 3 ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ καὶ τὸ ποσὸν τῶν ἐντόκων γραμματίων, καί τοι αὐξηθέντων εἰς 6 ἑκατομμύρια, ἐξηντλήθη αὖθις, διότι τὴν αὐτὴν μέθοδον ἠκολούθησαν καὶ αἱ διάδοχοι κυβερνήσεις, καὶ αὐτὸς ὁ προκάτοχος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ τὸ νῦν ὑπουργεῖον. Ἐπῆλθον τὰ ἐλλείμματα τοῦ 1875 καὶ τοῦ 1876, ἀπήτουν χρήματα, καὶ τὰ ἔσοδα τοῦ κράτους δὲν ἐπήρκουν βεβαίως, διότι ὑπῆρχον ἐλλείμματα. Πρόχειρος πάλιν θεραπεία, ἡ πρότασις τοῦ νομοσχεδίου περὶ αὐξήσεως τῶν ἐντόκων γραμματίων εἰς ἐννέα ἑκατομμύρια, τὴν θεραπείαν δὲ ταύτην ἐπῆλθε προτεῖνον καὶ τὸ νέον ὑπουργεῖον. Καὶ ἔχει μὲν δίκαιον, διότι δὲν ἔχει εἰς τὴν διάθεσίν του πλέον τὰ κεφάλαια τῶν ἐντόκων γραμματίων τῶν 6,000,000, σᾶς ζητεῖ δὲ νέα 3,000,000 διὰ νὰ πληρώσῃ τὴν ἀνάγκην, διὰ νὰ διατηρήσῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν τῶν ἐσόδων, τὰ ὁποῖα ἕκαστος τῶν μηνῶν παράγει. Ἡ μέθοδος εἶναι ἡ αὐτὴ ἐμπειρική, ἐπιβαρύνουσα περισσότερον τὸν κ. Σωτηρόπουλον, παρὰ τὸν κ. Δεληγεώργην. Εἶπον περισσότερον ἐπιβαρύνουσα τὸν κ. Σωτηρόπουλον, διότι ἠξίουν ἀπὸ τὸν κ. Σωτηρόπουλον νὰ προλάβῃ τὴν ἀνάγκην, διὰ τὴν ὁποίαν ἐζήτησε τὸ προσωρινὸν δάνειον τῶν ἐντόκων γραμματίων, προτείνων εἰς τὴν Βουλὴν ἐγκαίρως τὰ πρὸς ἰσοῤῥοπίαν τῶν ἐσόδων πρὸς τὰ ἔξοδα ἀναγκαῖα μέτρα· ἀλλὰ εἰ καὶ ὀλιγώτερον, ἐπιβαρύνει ὅμως καὶ τὸν κ. Δεληγεώργην, διότι νομίζω, ὅτι καὶ τὸ ὑπάρχον ὑπουργεῖον δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένον τῆς τοιαύτης αἰτιάσεως. Καὶ ἔχει μὲν τὸ δικαίωμα πρὸς δικαιολόγησίν του νὰ σᾶς εἴπῃ, ἀφοῦ ἀναγνωρίζετε τὸ ἄνισον τῆς προσόδου ἑκάστου τῶν μηνῶν, ἀφοῦ δὲ τὴν θεραπείαν τῆς ἀνάγκης ταύτης ἐνεκρίνατε νὰ θεραπεύητε δι’ ἐντόκων γραμματίων ποσοῦ 6,000,000, αὐτὰ τὰ ἔντοκα γραμμάτια δὲν τὰ ἔχω εἰς τὴν διάθεσίν μου, διότι οἱ προκάτοχοι διέθηκαν αὐτὰ ἄλλως· ὅθεν δότε μοι ἔντοκα γραμμάτια, διὰ νὰ λειτουργήσωσι πρὸς συντήρησιν τῆς ἰσοῤῥοπίας ταύτης. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι συγχρόνως ὤφειλε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δεληγεώργη νὰ δώσῃ τὴν παραμυθίαν εἰς τὴν Βουλὴν, τὴν ὁποίαν αὕτη εἶχε δικαίωμα νὰ ἀξιώσῃ, προτεῖνον εἰς αὐτὴν τὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελε βελτιώσει τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ κράτους. Συνομολογῶ, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα πρὸ 24 ὡρῶν, καὶ τὸ βραχύτατον τοῦτο διάστημα δὲν ἐξήρκει εἰς ἕνα ἄνθρωπον ἀλλότριον τῶν δημοσίων ὑποθέσεων, διὰ νὰ σᾶς προπαρασκευάσῃ καὶ ὑποβάλῃ μέτρα τοιαῦτα. Ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε μεγαλειτέραν ὑποχρέωσιν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν φέρουσιν οἱ ἀλλότριοι τῶν δημοσίων ὑποθέσεων· εἶχε δὲ μεγαλειτέραν ὑποχρέωσιν, διότι ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ᾖναι πρωθυπουργός· πρὶν γένηται πρωθυπουργός, εἶναι ἀρχηγὸς μεγάλης πολιτικῆς μερίδος ἐν τῇ Βουλῇ, μετὰ τῆς ὁποίας διεκδικεῖ καθ’ ἑκάστην τὴν ἐξουσίαν, βεβαιῶν τὸ κράτος καὶ τὴν πολιτείαν, ὅτι αὐτὸς θέλει ἀναλάβει τὴν κυβέρνησιν τοῦ κράτους, ἐὰν ἀξιωθῇ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ θέλει διοικήσει καλλίτερον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐκάθηντο εἰς τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια. Καὶ ὤφειλον, κύριοι, νὰ κάμω τὴν παρατήρησιν ταύτην ἐπὶ τῶν ἐντόκων γραμματίων, διότι, ἐὰν ἡμεῖς ἐνεδίδομεν εἰς τὴν ἀνάγκην τὴν ἠτιολογημένην τοῦ ὑπουργείου, νὰ ἐψηφίζομεν τὸν νόμον, νὰ ἀφίνομεν νὰ παρέλθῃ ἡ ἐποχὴ, χωρὶς νὰ ἐξετάσωμεν τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα, ὦ βεβαιωθῆτε, ὅτι τὸν ἐρχόμενον Φεβρουάριον 1878 ἦτο πολλὰ πιθανὸν ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν πάλιν νὰ ἐμφανισθῇ καὶ νὰ ζητήσῃ παρ’ ὑμῶν νέα ἔντοκα γραμμάτια 3,000,000. Πρέπει νὰ ᾖμαι δίκαιος. Μοὶ τὸ ἐπιβάλλει ἡ πολιτικὴ θέσις, τὴν ὁποίαν ἔχω ἐν τῷ βουλευτηρίῳ. Θεωρῶ μετ’ ἀπαθείας καὶ ἀδιαφορίας τὸν ἀνταγωνισμὸν τῶν ἀνταγωνιζομένων ἐν τῇ παλαίστρᾳ ταύτῃ κομμάτων· δὲν πάλλει ἡ καρδία μου δι’ οὐδέτερον αὐτῶν· ἐγὼ μόνον προσπαθῶ νὰ κατορθόνω νὰ συντελῶ εἰς τὸ νὰ ψηφίζωνται, ἐφ’ ὅσον εἶναι δυνατόν, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα νομίζω χρησιμώτερα. Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν μὲ συνδέει οὐδεὶς δεσμός, κἀνὲν συμφέρον, οὔτε μετὰ τῆς μιᾶς, οὔτε μετὰ τῆς ἄλλης πλευρᾶς, πρέπει νὰ ᾖμαι δίκαιος πρὸς τὸν κ. Σωτηρόπουλον. Καὶ ἔχω συμφέρον νὰ ᾖμαι δίκαιος, διότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ἐὰν δὲν ὁμολογήσω τὴν δικαιοσύνην ταύτην, μόλις καταβῶ τὸ βῆμα, ὁ κ. Σωτηρόπουλος θέλει μοὶ ἀπευθύνει τὴν ἐρώτησιν ταύτην, καὶ μοὶ εἴπει: Πῶς νομίζετε, ὅτι δὲν προέβλεψα διὰ τὸ ἔλλειμμα; Καὶ δὲν σᾶς ἔφερον οἰκονομικὰ νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων ἐσκόπουν τὴν πλήρωσιν τοῦ ἐλλείμματος; Ἐνδέχεται νὰ σφάλλω, ἐνδέχεται ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον κρίνω, νὰ μὴ τυγχάνῃ τῆς ἐπιδοκιμασίας οὐδενὸς ἐξ ὑμῶν· ἀλλ’ ὅμως χρεωστῶ νὰ σᾶς ἀνακοινώσω αὐτόν. Χρεωστῶ νὰ σᾶς κάμω γνωστὴν τὴν κρίσιν μου καὶ σφαλερὰν ἔτι. Θέλω εἶσθαι σύμφωνος περισσότερον μὲ τὴν συνείδησίν μου. Εὗρον ἐν ταῖς σχέσεσι τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας μετὰ τοῦ κοινοβουλίου κατὰ τὸ παρελθὸν τοσαύτην ἀνωμαλίαν, ὥστε πολλάκις ἠπόρησα ἂν εἶμαι εἰς κατάστασιν, νὰ δίδω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν ἑκάστοτε ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Βουλῆς μοὶ ἐζήτει καθ’ ὅλας τὰς ψηφοφορίας. Πλῆθος νομοσχεδίων, σωρηδὸν ῥιφθέντων ἐν τῷ μέσῳ, περὶ πάσης ὑποθέσεως καὶ περὶ πάσης ὕλης. Βεβαίως δὲν ἠδύνατο μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, Σώματος πολυμελοῦς ἐξ 190 βουλευτῶν συγκειμένου, νὰ ζητήσῃ τὴν τάξιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας ἔχει ἀνάγκην, διὰ νὰ μελετήσῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ ἐκλέξῃ πρὸς ποῖα θέλει τραπῆ πρῶτον, πρὸς ποῖα δὲ καθ’ ἑπόμενον λόγον. Μοὶ συνέβη μάλιστα νὰ παρατηρήσω, ὅτι ὅλα τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα σκοπὸν εἶχον ν’ αὐξήσωσι τὰ δημόσια ἔξοδα, ἦσαν τοσοῦτον πρὸς ἄλληλα στενῶς συνδεδεμένα, ὥστε ἐγὼ, τὸ μέλος τῆς Βουλῆς, δὲν ἠδυνάμην νὰ διακρίνω, ποῖα εἶναι προωρισμένα διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, ποῖα δὲ διὰ τὰς συνήθεις ἀνάγκας τοῦ Κράτους· μοὶ συνέβη μάλιστα νὰ παρατηρήσω, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐπρόκειτο ὁ προσδιορισμὸς τῆς ἡμερησίας διατάξεως, τὰ οἰκονομικὰ ταῦτα νομοσχέδια δὲν ἐφαίνοντο τυγχάνοντα τῆς ἰσχυρᾶς ἐκείνης καὶ ἀμετατρέπτου προστασίας, τῆς ὁποίας πρέπει νὰ τυγχάνωσι νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα συντελοῦσι, διὰ νὰ τακτοποιήσωσι τὴν τακτικὴν λειτουργίαν τοῦ Κράτους. Καὶ περὶ τοῦ τελευταίου τούτου, τὸ ὁποῖον συνέπεια αἰτιῶν ἄλλων, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ὁμιλήσω, ὅταν ἔλθω εἰς τὸ δεύτερον μέρος τοῦ λόγου μου, τὸ ἀναγόμενον εἰς τὰς παρασκευάς. Θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει νὰ σᾶς παρακαλέσω, νὰ λάβητε σημείωσιν τοῦ μέρους τούτου, διὰ νὰ δυνηθῆτε νὰ συνδέσητε αὐτὰ, τὰ ὁποῖα σᾶς λέγω τώρα, μὲ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θέλω σᾶς εἴπει πραγματευόμενος περὶ τοῦ δευτέρου μέρους. Μοὶ φαίνεται δὲ παράδοξον, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀποσιωπήσω τὸ φρόνημά μου, ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ἐκλήθη ἡ Βουλὴ νὰ ἐξετάσῃ τὸν οὐσιωδέστατον ὅλων τῶν νόμων τοῦ Κράτους, ὂν συντελοῦντα καὶ ὑποβοηθοῦντα τὴν λειτουργίαν τοῦ Κράτους, μοὶ φαίνεται, λέγω, παράδοξον διότι δὲν ἠδυνήθην νὰ διίδω διακεκριμένας τὰς γνώμας τῆς Βουλῆς. Γνωρίζω ὅτι καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς ὅλα τὰ κοινοβούλια, μία δηλαδὴ δεξιὰ πτέρυξ, σύμφωνος μὲ τὴν Κυβέρνησιν ἡ ὁποία κυβερνᾷ, ἐντελῶς συμμεριζομένη τὰς γνώμας αὐτῆς, καὶ ὑποστηρίζουσα ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ πρόκειται νὰ λάβῃ, ζητοῦσα τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν· γνωρίζω, ὅτι ἀπέναντι τῆς δεξιᾶς ταύτης πτέρυγος ὑπάρχει πάντοτε ἡ ἀριστερά, ἡ ὁποία, ἄγρυπνος φύλαξ τῶν δημοσίων συμφερόντων, πανταχοῦ ἀκολουθοῦσα τὴν Κυβέρνησιν, προτείνει ὅλα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα νομίζει χρήσιμα πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἢ τῶν ἀναγκῶν τῆς διοικήσεως. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους συνεζητήθη κατὰ περίεργον τρόπον. Μοὶ ἔκαμε δὲ τοῦτο τόσῳ μεγαλειτέραν ἐντύπωσιν ἐφ’ ὅσον διέγνων χαλαρὰν καὶ ἀσθενῆ τὴν ὑποστήριξιν ἐν τῇ δεξιᾷ πτέρυγι, ἐγκατάλειψιν δὲ πλήρη ἐν τῇ ἀριστερᾷ, ἐξαιρουμένων προσώπων τινῶν, πρὸς τὰ ὁποῖα ὀφείλω καὶ ἐπὶ τούτῳ τιμὴν καὶ ὑπόληψιν. Ἡ πτέρυξ αὕτη, ὡς σῶμα πολιτικὸν, δὲν ὤφειλε νὰ ζητήσῃ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ὁ ἀρχηγὸς αὐτῆς ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλήν; Καὶ τί εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας ἀρχηγὸς εἶναι ὁ σήμερον πρωθυπουργὸς κατὰ τὸν παρελθόντα Νοέμβριον, ὅτε ἦλθε νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πρόγραμμά του; Εἶπεν ὅτι ἐσκόπει νὰ διαπράξῃ ὅλας τὰς παρασκευὰς τοῦ Κράτους ἄνευ φόρων καὶ δανείων, διὰ μόνων τῶν οἰκονομιῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Καὶ ποῖαι εἶναι αἱ οἰκονομίαι, τὰς ὁποίας ὑμεῖς, κύριοι συνάδελφοι, ὡς πολιτικοὶ φίλοι τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἐζητήσατε νὰ ἐπιτύχητε κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἡ δὲ πλειοψηφία δὲν παρεδέχθη; Διότι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνήκομεν οὔτε εἰς τὴν πλειονοψηφίαν οὔτε εἰς τὴν μειονοψηφίαν, ἠθέλομεν εἶσθαι φυσικοὶ σύμμαχοι ὑμῶν, καὶ ἠθέλομεν σᾶς ὑποβοηθήσει εἰς πραγμάτωσιν τῶν οἰκονομιῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀπολύτως ἀναγκαῖαι ἵνα ἐξυπηρετήσωσι τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς ἐκρίθη καὶ παρ’ ὑμῶν ἐπουσιώδης ἐργασία. Ἐψηφίσθη ὅλος, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις αὕτη τύχῃ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου καὶ δυνηθῇ νὰ ζήσῃ, δὲν θέλει εἶσθαι δυνατὸν νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς ἑαυτὴν ἵνα προβῇ εἰς τὴν πλήρη ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, ἂν δὲν προβῇ κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς ὅλας ἐκείνας τὰς χειρουργικὰς ἐγχειρήσεις, τὰς ὁποίας δύναται ὡς ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ πράξῃ.

§36ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὸ δὲν τὸ θεωρεῖτε ὡς καθῆκον πάσης Κυβερνήσεως, ὅτι ὀφείλει νὰ περιστείλῃ τὰς δαπάνας;

§37ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Βεβαίως. Ἐὰν ἐγὼ ἤμην εἰς τὴν θέσιν σας, διὰ μιᾶς ἐκθέσεώς μου εἰς τὸν Βασιλέα ἤθελον ζητήσει νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ μὴ προβῶ εἰς τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας δὲν ἐνόμιζον ἀνυπερβλήτως ἀναγκαίας, δὲν μοὶ ἐπέβαλλε δὲ ἡ ὑποχρεωτικὴ δι’ ἐμὲ ἐκτέλεσις τῶν νόμων. Συνέπεσε νὰ μὴ ἔχω παντάπασιν σύμφωνον γνώμην πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἐντίμου προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτε ὡς ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως ἀνεκοίνωσε τὸ φρόνημά του κατὰ τὴν 29 Νοεμβρίου· συνέπεσε δὲ νὰ μὴ ἔχω παντάπασιν σύμφωνον γνώμην καὶ πρὸς τὴν γνώμην τοῦ πρώην προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Δὲν συνεφώνουν μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, διότι ἐνόμιζον, ὅτι ἠδύναντο νὰ ἐπιτευχθῶσιν οἰκονομίαι τινὲς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῶν ἐξόδων, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ ἐπιζητηθῇ ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἐλλείμματος. Δὲν ἤμην σύμφωνος μὲ τὸν κ. Δεληγεώργην, διότι οὐδέποτε ἠδυνάμην νὰ πιστεύσω, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ αὐτὸ τὸ μέγα κατόρθωμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ διανοηθῇ καὶ νὰ σᾶς ὑποσχεθῇ, ὅτι δηλ. ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασκευασθῇ ἄνευ φόρων καὶ δανείων διὰ μόνων τῶν οἰκονομιῶν τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἀφοῦ δὲ εὑρέθην ἐν τῷ μέσῳ τῶν δύο αὐτῶν ἀντιθέτων γνωμῶν, προσεπάθουν νὰ συντελέσω εἰς τὴν λογικὴν ἐλάττωσιν τῶν ἐξόδων, καὶ ἐνόμιζον ὅτι θέλω ἔχει σύμμαχον τὴν πτέρυγα τὴν ἀριστεράν. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην νὰ εὕρω παρὰ τὴν πρόθυμον συνδρομὴν ὀλίγων τινῶν προσώπων, πρὸς τὰ ὁποῖα καὶ ἐπὶ τούτῳ ὀφείλω καὶ τιμὴν καὶ χάριν.

§38ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μοὶ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τί περιεῖχεν ὡς πρὸς τοῦτο τὸ πρόγραμμά μου τῆς 29 Νοεμβρίου (ἀναγινώσκει).

§39Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς λοιπὸν ἐψηφίσθη, καὶ ἔχετε ἐξ αὐτοῦ ἐπίσημον πληροφορίαν, ὅτι τὸ 1877 σᾶς καταλείπει νέον ἔλλειμμα· καὶ ἡ ἐπίσημος πληροφορία σᾶς τὸ ἐνδεικνύει ὅτι θέλει ἀνέλθει εἰς 2 περίπου ἑκατομμύρια. Ἐγὼ εὔχομαι νὰ ᾖναι τόσον, καὶ ἵνα μὴ μὲ κρίνητε ὡς ἄνθρωπον ὑπερβολικὸν, καὶ προσπαθοῦντα ἐκ παντὸς τρόπου νὰ σᾶς ἐμπνεύσῃ τὰς πεποιθήσεις του, δὲν σᾶς ἀναγγέλλω ἀπὸ τοῦδε ὅτι τὸ ἔλλειμμα ἂν ᾖναι τόσον μόνον πρέπει νὰ ἦσθε εὐχαριστημένοι· διότι ἔχω λόγους νὰ ὑπολογίζω, ὅτι θέλει εἶσθαι ἄνω τῶν 2 ἑκατομμυρίων. Καὶ δὲν εἶμαι μὲν εἰς θέσιν νὰ εἴπω κατὰ πόσας δεκάδας χιλιάδων ἢ ἑκατοντάδας θέλει εἶσθαι ὑποδεέστερον τῶν 3,000,000, θέλει ὅμως ὑπερβῆ τὰ 2½ ἑκατομμύρια, ἐὰν λειτουργήσῃ ὁ προϋπολογισμὸς ὡς ἐψηφίσθη. Ἀλλὰ δὲν ἔχω σκοπὸν ν’ ἀνταγωνισθῶ οὐδὲ πρὸς τὴν μίαν, οὐδὲ πρὸς τὴν ἑτέραν μερίδα. Ἔχω καὶ ὀφείλω νὰ ἔχω μεγάλην ὑπόληψιν πρὸς τοὺς προϊσταμένους αὐτῶν καὶ τὰ μέλη. Οὐδὲ ἡ θέσις μου ἡ πολιτικὴ μοὶ ἐπιβάλλει τοῦτο ὡς καθῆκον δυσάρεστον· διότι ἡ πολιτική μου θέσις εἶναι μᾶλλον ἀνθρώπου ἐποπτεύοντος καὶ προσπαθοῦντος νὰ συντελῇ εἰς ὅ,τι νομίζει καλόν· δὲν εἶναι θέσις ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος ἐκλήθη νὰ παλαίσῃ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, ἵνα καταβάλλῃ τὸν ἀντίπαλόν του. Διὰ τοῦτο λαμβάνων τὴν ἐλευθερίαν νὰ ᾖμαι δυσάρεστος πρὸς ἑκάτερον τούτων, σύνοιδα ὅτι τὸ πράττω μόνον ἵνα ᾖμαι ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον σύμφωνος μὲ τὴν συνείδησίν μου· καὶ ἵνα ᾖμαι σύμφωνος μὲ τὴν συνείδησίν μου, ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὅτι καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις μοὶ ἐφάνη κατά τι ὑποδεεστέρα τῆς ἀποστολῆς, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἐξεπλήρωσε τὴν ἀποστολὴν, τὴν ὁποίαν ἡ θέσις της ἡ ἰδιάζουσα τῇ διέγραφεν. Ὁ προϋπολογισμὸς ὅμως ἐψηφίσθη, καὶ βαίνομεν εἰς τὰ μέσα τοῦ ἔτους, καὶ δυστυχῶς εἴμεθα εἰς τὸ τέλος τῆς Βουλευτικῆς συνόδου, οἱ δὲ παρελθόντες μῆνες τῆς συνόδου αὐτῆς δὲν μᾶς ἐχρησίμευσαν παντάπασιν ἵνα δυνηθῶμεν νὰ ἐπιθέσωμεν μικρὸν φάρμακον εἰς αὐτὴν τὴν μεγάλην πληγὴν, εἰς αὐτὴν τὴν φαγέδαιναν, ἡ ὁποία μᾶς ἀπειλεῖ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν κυβερνώντων δὲν ἐπιβαρύνει μόνους αὐτούς. Νομίζω, ὅτι, ἂν τῶν κυβερνώντων ἡ εὐθύνη ἔχῃ χαρακτῆρα οὕτως εἰπεῖν δικαιογνωστικὸν, εὐθύνης νομικῆς, ἐκείνων ὅμως οἱ ὁποῖοι μετὰ τῶν κυβερνώντων συμπράττουσιν ἡ εὐθύνη οὐχ ἧττον ὑφίσταται, εἰ καὶ φέρει μόνον χαρακτῆρα πολιτικὸν, εὐθύνης ἠθικῆς· καὶ ἂν ὁ ἱστορικὸς ἤθελε μνησθῇ μετά τινος δυσμενείας τῶν κυβερνήσεων τῶν παρελθουσῶν, διότι δὲν ἐξεπλήρωσαν ὅ,τι ὤφειλον νὰ ἐκπληρώσωσιν ἵνα ἀποκαταστήσωσι τὴν ἰσοῤῥοπίαν τὴν οἰκονομικὴν τοῦ κράτος, ἐστὲ βέβαιοι ὅτι δὲν θέλει λησμονήσει οὐδὲ τῶν βουλευτικῶν συνόδων, οὐδὲ τῶν πλειονοψηφιῶν, αἱ ὁποῖαι συνελειτούργησαν μετὰ τῶν κυβερνήσεων ἐκείνων. Λαμβάνω δὲ τὸ θάῤῥος νὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ δείξητε, ὅτι ἀναλογίζεσθε τὴν εὐθύνην ταύτην, καὶ νὰ μὴ παραλείψητε οὐδὲν ἐξ ὅσων ἐξήρτηται ἐξ ὑμῶν, ἵνα ἀποκαταστήσητε τὴν οἰκονομικὴν ἰσοῤῥοπίαν ἐν τῷ Κράτει· καὶ ἂν τὸ κατορθώσητε, ἐστὲ βέβαιοι ὅτι θέλετε προσφέρει πολύτιμον ὑπηρεσίαν πρὸς τὸν τόπον. Πρέπει νὰ φεισθῶ τοῦ χρόνου σας καὶ διὰ τοῦτο εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ θέσω τέρμα εἰς τὸ πρῶτον μέρος τῆς ἀγορεύσεως. Μεταβαίνω εἰς τὸ δεύτερον, τὸ περὶ παρασκευῶν. Ἡ ὑπόθεσις τῶν παρασκευῶν εἶναι ὑπόθεσις, ἡ ὁποία θίγει τὴν καρδίαν ὅλων τῶν πολιτῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν ἐλπίδα καὶ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουσιν εἰς τὴν φυλήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκομεν καὶ ἡμεῖς· καὶ διὰ τοῦτο ἴδετε, κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν δωδεκαήμερον συζήτησιν, τὴν πολιτικὴν λεγομένην, ἣν ἐκάμομεν κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνόδου, ὅλος ὁ κόσμος, καὶ αὐτὸς ὁ κόσμος τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καὶ αὐτὸς ὁ ἐκτὸς, μετ’ ἄκρας προσοχῆς προσέβλεπεν εἰς τὰ διαβουλεύματα καὶ τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν· ἡμεῖς δὲ παμψηφεὶ, μηδενὸς ἐξαιρουμένου, καὶ ἡ ἀριστερὰ καὶ ἡ δεξιὰ πτέρυξ, καὶ οἱ ἄνω ἐκεῖ καθήμενοι, καί τινες παρακαθήμενοι, πάντες ὡς εἷς ἄνθρωπος, εἴχομεν μίαν γνώμην, καὶ ἐδώκαμεν ψῆφον ὑπὲρ τῶν παρασκευῶν. Μοὶ ἔλεγέ τις δὲ τὴν ἐπιοῦσαν. Ἦτο μάντις κακῶν, διότι τὸ μέχρι τοῦδε παρελθὸν διάστημα ἐπεβεβαίωσε τὴν πρόῤῥησίν του· εὔχομαι ὅμως ὁ μετέπειτα χρόνος νὰ τὸν διαψεύσῃ καθαρῶς. Μοὶ ἔλεγεν, ὅτι ὅταν βλέπητε τοιαύτην ὁμοφωνίαν νὰ δυσπιστῆτε· διότι ἐν ταύτῃ ὑπάρχει τι, τὸ ὁποῖον θέλει παρουσιασθῇ ὡς πρόσκομμα εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς. Καὶ πράγματι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον προεῖπε, ἀπεκαλύφθη κατ’ ἀνάγκην, καὶ ἡ Βουλὴ εὑρέθη διῃρημένη εἰς τρεῖς διακεκριμένας καὶ ἀποτόμους γνώμας. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ χρόνου ἐκείνου ἐπαρουσίασε σχέδιον πλήρους συστήματος, διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ὁποίου ἐνόμιζεν, ὅτι θέλει πληρώσει τὴν ἐθνικὴν ταύτην ἀνάγκην. Μοὶ φαίνονται ὑπερβολικὰ τὰ συμπεράσματα καὶ αἱ ἐλπίδες, τὰς ὁποίας ἐπὶ τοῦ σχεδίου ἐκείνου ἐστήριζε. Διακοσίας χιλιάδας μαχητῶν ὑπελόγισεν, ὅτι θέλει δυνηθῆ νὰ συγκεντρώσῃ ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν σκοπῶν. Μοὶ φαίνονται ὑπερβολικαί· ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει τίποτε. Ἂν ὁ συντάττων σχέδιον στηρίζῃ ἐπ’ αὐτοῦ μεγαλειτέρας ἐλπίδας τῶν ἀληθῶν, εἶναι φυσικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ἐγωϊστικῆς ἰδιότητος τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος θέλει νὰ περιπτύσσηται τὰς ἰδίας αὑτοῦ ἰδέας, καὶ νὰ προσδοκᾷ ἐξ αὐτῶν ἀποτελέσματα μείζονα τῶν ἀληθῶν. Ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ συστήματος τούτου, ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ ὡς ἀντιπολίτευσις δὲν γνωρίζω τί εἶπε· ὡς κυβέρνησις ὅμως ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ κατὰ τὴν 28 Νοεμβρίου σᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν ἀσπάζεται τὸ σύστημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον ἔφερε. Σᾶς εἶπεν, ὅτι πρὸ παντὸς ἄλλου πρέπει νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ἰσοῤῥοπία τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ κράτους, πρέπει νὰ γείνῃ γνωστὸν ἂν ᾖναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν περίσσευμά τι, τὸ ὁποῖον νὰ δυνηθῶμεν νὰ διαθέσωμεν εἰς τὰς ἐκτάκτους παρασκευὰς, καὶ μετὰ ταῦτο ἐν ὑπερβολικῇ ἀνάγκῃ ἤθελε σκεφθῆ καὶ προτείνει ἂν ᾖναι ἀνάγκη ἐκτάκτων φόρων, ἤθελε δ’ προβάλει τότε τοιούτους πρὸς τὸν ποθούμενον σκοπόν. Ἐνταῦθα ἔχομεν δύω γνώμας ἀντιθέτους. Ἀλλὰ δὲν ἦσαν μόνον αὗται· ἐπαρουσιάσθη καὶ τρίτη γνώμη, ἡ τῶν καθημένων ἐκεῖ συναδέλφων, οἵτινες εἶπον ὅτι αὐτοὶ κρίνουσιν ὅλως διαφορετικὰ τὰ πράγματα. Δὲν ἐννοοῦσι νὰ ψηφίσωσιν οὐδὲ λεπτὸν ἐκ τῶν ἐκτάκτων φόρων, τοὺς ὁποίους τὸ ὑπουργεῖον ζητεῖ διὰ τοῦ σχεδίου, ἂν δὲν βασανίσωμεν πρότερον τὸ φορολογικὸν σύστημα τῆς Ἑλλάδος καὶ ἂν δὲν εὕρωμεν ὅλας τὰς ἀναγκαίας μεταβολὰς καὶ τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας κρίνομεν ἀναποφεύκτους ἵνα ἀποκατασταθῇ ἡ ἰσότης τῶν φόρων. Ἐγὼ δὲ, ὁ ὁποῖος εἶχον μέγα παράπονον κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Κουμουνδούρου, διότι ἀφῆκεν ὅλον τὸ παρελθὸν νὰ περάσῃ ἀπράκτως, διότι ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν κατὰ τὸν μῆνα Ἀπρίλιον, ἵνα συζητήσῃ ἓν νομοσχέδιον στρατολογικὸν, οὐχὶ διὰ νὰ κηρύξῃ τὸν πόλεμον, οὐχὶ ἵνα ἐνθαῤῥύνῃ ἐλπίδας, ἀλλὰ νὰ καταστήσῃ τὴν Ἑλλάδα τοιαύτην, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῶν ἄλλων εἰς ἑαυτήν· ἐγὼ, ὁ ὁποῖος εἶχον τὸ παράπονον τοῦτο, εὑρέθην εἰς πλήρη ἀμηχανίαν τί νὰ κάμω. Νὰ ψηφοφορήσω τὸ νομοσχέδιον τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἢ νὰ ἀρχίσω τὴν ἱστορίαν τοῦ φορολογικοῦ συστήματος, καὶ νὰ ἴδω ἂν ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν δύναται νὰ ἀντικαταστήσῃ τὸν ἔγγειον ἢ τοὺς ἑτέρους φόρους καὶ τὰ τοιαῦτα. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι εὑρέθην εἰς μεγάλην ἀμηχανίαν. Ἴσως ὑπάρχουσί τινες οἱ ὁποῖοι εὑρίσκουσιν ἀσύγγνωστον τὴν εἰλικρίνειάν μου καὶ μὲ κατακρίνουσι· νομίζω, ὅτι τὴν χρεωστῶ, διότι ἡ ὑπόθεσις περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται εἶναι κοινὴ, καὶ ἀφορᾷ τὸ ἐνεστὼς καὶ τὸ μέλλον τῆς Ἑλληνικῆς χώρας. Ἀλλὰ μήπως ἦτο μόνον αὐτὸ τὸ κακόν; Εἰσήλθομεν εἰς ἕτερον, ἔχον κύκλον ἀδιέξοδον, καὶ λυπηρόν· διότι αἰωνίως ἡ Ἑλλὰς ἀναγκάζεται νὰ συζητῇ θεωρίας καὶ δόγματα περὶ συνταγματικοῦ δικαίου καὶ περὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ αἰωνίως αἱ συζητήσεις αὗται προωρίσθησαν νὰ ἐπιπροσθῶσιν εἰς τὸ ἐλάχιστον βῆμα, τὸ ὁποῖον ὡς Κράτος ἢ ὡς ἔθνος πρέπει νὰ κάμῃ. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἔπεσε, καὶ ἐκλήθη ὁ κ. Δεληγεώργης ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Ἀπέναντι τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὑπῆρξε πλειοψηφία, ἐν τῇ ὁποίᾳ διέπρεπεν ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ τῇ ἀληθείᾳ δὲν δύναταί τις νὰ διαμφισβητήσῃ τὴν ἰδέαν, ἥτις ἐπῆλθεν εἰς τὸ Στέμμα νὰ καλέσῃ τὸν κ. Δεληγεώργην ἵνα σχηματίσῃ Κυβέρνησιν· ὁ δὲ κ. Δεληγεώργης εἶχε πλήρη τὴν ἐλευθερίαν νὰ κρίνῃ ἂν συνδέηται δι’ ἀλληλεγγύης μετὰ τῆς ἀπολύτου πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, ἡ ὁποία ἦτο ἀναποφεύκτως ἀναγκαία ἵνα ἐργασθῇ. Ἔκρινεν οὕτω καὶ ἐπείσθη; Δὲν εἶναι δυνατόν· διότι οἱ ἔντιμοι βουλευταὶ, μεθ’ ὧν συνεψηφοφόρησε, τῷ εἶπον ὅτι δὲν ἤθελον νὰ μετάσχωσι τῆς εὐθύνης αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης ἐνόμισε καθῆκόν του νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, καὶ ἐσχημάτισεν, ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο δὲν ἐπλήρου τοὺς ὅρους τῆς Κοινοβουλευτικῆς ζωῆς. Καὶ ποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα; Ἔπεσε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δεληγεώργη· ἀλλὰ μόλις ἀνετράπη τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δελιγεώργη, ἐκλήθη ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μεταξὺ τῶν ἀνατρεψάντων τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη διέπρεπε, καὶ τὸ Στέμμα εὐλόγως προσέφυγεν εἰς αὐτόν. Καὶ οὗτος δὲ ἐνόμισεν, ὅτι εἶχε καθῆκον νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις αὐτοῦ ἦτο συνδεδεμένη μετὰ τῆς πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ βιώσῃ; ὄχι. Ἐκυβέρνησε δύω ἥμισυ μῆνας, ἀλλ’ ἐκυβέρνησε χωρὶς νὰ δυνηθῇ νὰ πράξῃ τι, διότι αἱ διάφοροι μερίδες ἐνόμισαν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ λάβωσι τὴν εὐθύνην τῆς ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἠνέχθησαν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως ἐκείνη δὲν ἦτο Κυβέρνησις, καὶ ἀπωλέσαμεν μόνον χρόνον. Ἐπῆλθε τέλος ἡ ἀνατροπὴ τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἕκαστος τῶν πολιτευομένων ἔχει ἓν δικαίωμα καὶ ἓν καθῆκον· τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει, ἀποτελεῖ τὴν ἔνδειξιν ἐκ τῆς ὁποίας τὸ Στέμμα ὁδηγούμενον καλεῖ αὐτὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου· τὸ καθῆκον αὐτοῦ εἶναι νὰ μὴ ἀναλαμβάνῃ νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἂν δὲν ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι συνδέεται δι’ ἀλληλεγγύης πρὸς τὴν πλειοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Δύναταί τις νὰ παρεξηγήσῃ τὴν γνώμην μου· ἂς εἴπῃ ὅμως ὅ,τι θέλῃ. Αἱ ὑπόνοιαι καὶ αἱ σκέψεις αὐτοῦ δὲν θέλουσι μὲ ἀποτρέψει νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου. Τὸ σύστημα τοῦτο, κύριοι, ἐγκαθιδρύει κατ’ ἄλλον τρόπον τὴν μειοψηφίαν ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ γεννᾷ πόλεμον ἀδιάκοπον μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων καὶ τῆς πλειοψηφίας, καὶ καταδικάζει τὴν ἐξουσίαν εἰς πλήρη ἀναίρεσιν, ἀναίρεσιν δηλαδὴ τῆς χρησιμότητος αὐτῆς, καὶ καταδικάζει ὡσαύτως τὴν πολιτείαν εἰς ἀργίαν. Καὶ δὲν διήλθομεν εἰς ἀργίαν τοσούτους μῆνας; Ὁ κύριος βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἐπετέθη πρὸ μικροῦ μὲ φωνὴν ἐμπνευσμένην ὑπὸ εὐγενῶν αἰσθημάτων κατὰ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Μεσσήνης, καὶ μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ ἐπίθεσίς του ἦτο ἰσχυροτέρα ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δύναται συνήθως νὰ μετέρχηται κατὰ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου· διότι ἁρμόζει περισσότερον ὁ τρόπος οὗτος εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐπιτιθέμενον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἢ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτιθέμενον κατὰ τῶν προκατόχων του. Τὴν ἐπίθεσίν του ἐκείνην ἐνέπνεον ἴσως εὐγενῆ αἰσθήματα. Τί ἐκάματε τὰς παρασκευάς; τίποτε. Ἐψηφίσατε νόμον περὶ ἐκτάκτου στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, ἀλλ’ ἵνα λειτουργήσῃ ἀπῃτοῦντο χρήματα· χρήματα δὲν ἔχομεν. Ἐψηφίσατε νόμον περὶ δανείου 10,000,000, ἀλλ’ ἐψηφίσθη ἀτελῶς, ὁ νόμος δὲ δὲν παρήγαγε χρήματα. Ἐπροτείνατε νόμον περὶ προσθέτων φόρων, αὐτὸς ἐστάλη εἰς ἐπιτροπήν, καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἔφερε τὴν ἔκθεσίν της, παρῆλθε καιρός, καὶ ἀπὸ τοῦ μηνὸς Νοεμβρίου δὲν ἐτέθη μέχρι τοῦδε εἰς συζήτησιν, ὀλίγαι δὲ μένουσιν ἡμέραι εἰς τὴν Βουλὴν μέχρι τέλους τῆς συνόδου. Ἂν δέ τις ἐρωτήσῃ τί ἔπραξεν ἡ Βουλὴ ἄχρι τοῦδε, ἤθελον εἰπεῖ, ὅτι ἐψήφισε μόνον τὸν περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν νόμον, διότι ὅλα τὰ ἄλλα ἦσαν ἀνάξια τῆς ἀποστολῆς της. Ἡ ἀπραξία δέ, ἥτις καταγγέλλεται σήμερον, νομίζω, ὅτι ἔχει κυρίαν ἀφορμὴν τὴν ἔλλειψιν πλειονοψηφίας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ὑποστηριζούσης τὴν Κυβέρνησιν, διότι, ἂν τοιαύτη ὑπῆρχε, ἡ Κυβέρνησις ἤθελε φέρει τὰ μέτρα της, ἡ δὲ Βουλὴ ἤθελε τὰ ψηφίσει. Ἡ ἀντιπολίτευσις δὲ ἤθελε συντελέσει εἰς τὰς διαφόρους βελτιώσεις, τὰς ὁποίας ἤθελε κρίνει ὠφελίμους. Σήμερον ὅμως δὲν ἔχομεν τίποτε, περιπλανώμεθα ὡς περιπλανᾶταί τις εἰς τὴν Ὠκεανίαν ἄνευ ναυκλήρου. Ἐπαρουσιάσθη τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας καὶ ἐκεῖ εὑρέθημεν εἰς κύκλον ἀδιέξοδον· πολλάκις δὲν ἐνοούμεθα, τὸ δὲ πόρισμα ἦτο ὅτι ἀπειλεῖται τὸ σύνολον νὰ καταψηφισθῇ καὶ ματαιωθῇ. Ἀλλὰ πρέπει ἡ κατάχρησις αὕτη νὰ ἐξακολουθήσῃ; Νομίζω ὄχι. Βεβαίως εἶμαι ἄτολμος. Καὶ ἔχω δίκαιον νὰ ᾖμαι ἄτολμος· διότι μίαν ἑσπέραν εἶδον νὰ ἀδελφοποιηθῶσιν ὅλα τὰ κόμματα ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, καὶ νὰ γείνωσιν εἷς ἄνθρωπος, καὶ νὰ ἀποκρούσωσι τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα. Καὶ ἔχω δίκαιον νὰ ᾖμαι ἄτολμος, διότι ἀναγνωρίζω, ὅτι τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα συνέπραξαν εἰς τὴν ἀπόκρουσιν τῆς προτάσεώς μου, δὲν ὤκνησαν νὰ ἑρμηνεύσωσι τὴν ἐπιοῦσαν διὰ τῶν ἡμιεπισήμων ὀργάνων των ἐν τῷ τύπῳ τὴν ψῆφον ἐκείνην τῆς Βουλῆς, καὶ νὰ καταδείξωσιν ὅτι ἡ ἀπόκρουσις τῆς προτάσεώς μου εἶναι ἀποδοκιμασία τῆς Βουλῆς, μομφὴ, ἣν αὕτη ἐξετόξευσε κατ’ ἐμοῦ τοῦ προτείναντος. Δὲν ἔχω λοιπὸν τὸ θάῤῥος οὐδὲ τὴν τόλμην νὰ ἐπαναλάβω πρὸς ὑμᾶς προτάσεις, οὐδὲ σκοπεύω, κύριοι, νὰ σᾶς ἐνδείξω τί φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ πράξητε. Χρεωστῶ ὅμως νὰ σᾶς εἴπω καὶ ὡς συνάδελφός σας καὶ ὡς πολίτης, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ ἐξακολουθήσωμεν βαίνοντες τὴν αὐτὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ἔβημεν δώδεκα ἤδη ἔτη· ὅτι πρέπει νὰ ἐξεύρωμεν σημεῖον, τὸ ὁποῖον νὰ συμβιβάζῃ τὸ κρατοῦν πολίτευμα μὲ τὴν διοίκησιν, διότι, ἐν ὅσῳ δὲν ἐξεύρωμεν τὸν συμβιβασμὸν τοῦ κρατοῦντος πολιτεύματος μετὰ τῆς διοικήσεως, θέλομεν περιπλανᾶσθαι ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ ἔθνους καὶ ἐπὶ ἐλαττώσει τῆς ὑπολήψεως καὶ τῆς τιμῆς τοῦ κράτους. Ἂν ᾖναι δυνατὸν νὰ ἐξεύρωμεν τὸν συμβιβασμὸν αὐτὸν, θέλομεν ἔχει τὴν ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ τόπου, διοίκησιν πλήρη καὶ ἀκμαίαν, καὶ θέλομεν ἐνισχύσει τὴν ἀτομικὴν ἐνέργεαν εἰς τὸ μέγα στάδιον τῆς κοινωνικῆς δραστηριότητος. Θέλομεν ἔχει λειτουργοὺς τοῦ κράτους, ἐργαζομένους νυχθημερὸν, πολίτας ἔχοντας πλήρη τὴν συνείδησιν τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν πατρίδα των· ἂν κύριοι, δὲν ἔχητε κανὲν τούτων σήμερον, λυποῦμαι, διότι προβλέπω, ὅτι τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν ἐν τῷ ὑπουργείῳ ἐκείνῳ, τὸ ὁποῖον ἔδωκε τὴν παραίτησίν του, δηλ. ἡ ἔλλειψις σταθερᾶς πλειονοψηφίας μετὰ τῆς ὁποίας νὰ συνδέηται δι’ ἀλληλεγγύης, ὅτι τὸ κακὸν αὐτὸ ὑπάρχει καὶ ἐν τῇ παρούσῃ κυβερνήσει. Δέκα ἐννέα ἡμέρας μετροῦμεν ἀκόμη μέχρι τοῦ τέλους τῆς συνόδου, καὶ θέλετε δυνηθῆ νὰ διαπράξητέ τι ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ ἐκ τῶν πολλῶν, τὰ ὁποῖα ὀφείλετε; Ἀναφέρομαι εἰς τὴν συνείδησίν σας. Ἐπροτάθησαν ἄλλοτε ὑπὸ διαφόρων ποικίλαι γνῶμαι. Αἱ γνῶμαι περιεστράφησαν εἰς τὸν τρόπον τῆς συστάσεως τῶν κυβερνήσεων εἰς τὸ μέλλον, διὰ τοῦ ὁποίου ἤθελε κατορθωθῆ ἡ ἀποκατάστασις κυβερνήσεως τοιαύτης· γνώμην τοιαύτην εἶχε τὸ τότε ὑπουργεῖον μετὰ τῶν τότε συμμάχων του· γνώμην ἄλλην εἶχεν ἡ ἀντιπολίτευσις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, γνώμην ἄλλην εἶχον οἱ παρακαθήμενοι ἄνω ἔντιμοι συνάδελφοι· ἀλλ’ εἴδατε, ὅτι οὐδεμία τῶν γνωμῶν τούτων δὲν ἐπραγματώθη, καὶ δέκα ἐννέα σήμερον ἡμέρας πρὸ τοῦ τέλους τῆς συνόδου εὑρισκόμεθα εἰς τὴν αὐτὴν ἀμηχανίαν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἐπαναλάβω πρὸς ὑμᾶς τὴν θερμὴν σύστασιν, ὅτι πρὸ παντὸς ἄλλου περὶ αὐτοῦ πρέπει νὰ μεριμνήσητε, ἵνα ἀποκαταστήσητε τὴν πλήρη ἁρμονίαν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Κοινοβουλίου.

§40ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ὁ ἐπίλογος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος ὑποχρεοῖ τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐξηγηθῇ εὐθὺς ἀμέσως· διότι τὸ ὑπουργεῖον ἀντιπροσωπεύει τὸ Στέμμα, καὶ συγχρόνως συγκροτεῖται ὑπὸ ἀνδρῶν ἀνηκόντων εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ σταθερῶς πολιτευομένων. Οὔτε δὲ ὡς σύμβουλοι τοῦ Στέμματος ἠμποροῦμεν νὰ παραλείψωμεν τὸ καθῆκον τοῦ νὰ καταστήσωμεν γνωστὴν εἰς τὸν Ἡγεμόνα τὴν ἀνωμαλίαν τὴν κοινοβουλευτικὴν καὶ συνταγματικὴν, ἥτις κατηγγέλθη πρὸ μικροῦ ὑφ’ ἑνὸς τῶν ἐγκριτωτάτων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, οὔτε ἡμεῖς ὡς ἄνδρες πολιτικοὶ καὶ συνταγματικοὶ καὶ κοινοβουλευτικοὶ δυνάμεθα νὰ παραλείψωμεν τὸ καθῆκον, τοῦ νὰ καταστήσωμεν τὴν θέσιν ἡμῶν νόμιμον, σύμφωνα μὲ τοὺς κανόνας τοὺς κοινοβουλευτικοὺς, καὶ ἀνεπίδεκτον πάσης μομφῆς ὁποίαν δύναταί τις νὰ ἐξάξῃ ἐκ τῶν λόγων τοῦ κυρίου Δηλιγιάννη, εἰ καὶ αὐτὸς οὐδὲ μομφὴν ἐναντίον τοῦ ὑπουργείου ἐπὶ ἀντισυνταγματισμῷ ἔῤῥιψεν, οὐδὲ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἔθεσε· διότι κατ’ οὐδὲν διαφέρουσι οἱ δημοσίᾳ λεγόμενοι λόγοι περὶ ζητημάτων τόσῳ μεγάλων καὶ θεμελιωδῶν, εἴτε λέγονται μὲ τρόπον ἄμεσον, καταφανῆ καὶ ῥητὸν, εἴτε πλαγίως καὶ ἐμμέσως, ἀλλ’ ἀμέσως φέροντες πρὸς τὸν ἴδιον συλλογισμὸν καὶ τὸ ἴδιον συμπέρασμα. Ὀφείλω ἐν πρώτοις ν’ ἀναφέρω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἱστορίαν αὐτῶν τῶν μεταβολῶν, αἱ ὁποῖαι ἐνέπνευσαν τοὺς τελευταίους λόγους εἰς τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα. Τῷ ὄντι μετὰ μακρὰς καὶ παρατεταμένας συζητήσεις τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου, τὸ σχηματισθὲν κατὰ τὴν 15ην Ὀκτωβρίου 1875, ἐξέπεσε τῆς ἐξουσίας κατὰ τὸν Νοέμβριον μῆνα 1876, καὶ ἐξέπεσεν ἕνεκα τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς· ἐγὼ δὲ τὴν ἐπιοῦσαν ἢ τὴν παρεπιοῦσαν ἐκλήθην παρὰ τοῦ Βασιλέως. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι δὲν ἐδέχθην τὴν ἐντολὴν, ἣν ὁ Βασιλεὺς ἤθελησε νὰ μὲ ἐπιφορτίσῃ· ἐνθυμεῖσθε ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τὸ πεσὸν ἐπανῆλθε καὶ πάλιν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ὅτι ἐξηκολούθησε τὰς συζητήσεις, καὶ ὅτι ἡ Βουλὴ ἐξήνεγκεν ἐκ νέου ψῆφον ἀναγκάσασαν αὐτὸ νὰ παραιτηθῇ ἐκ δευτέρου Προσεκλήθην τότε καὶ πάλιν καὶ μοὶ ἀνετέθη ἡ ἐντολὴ νὰ σχηματίσω Κυβέρνησιν. Ἐσυμβουλεύθην περὶ τούτου τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς Βουλῆς δι’ οὗ τρόπου ἐνόμισα καταλληλότερον, ἂν πρέπει νὰ δεχθῶ τὴν ἐντολὴν ταύτην· τὴν ἐδέχθην, προσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν, ἔτυχον τῆς ὑποστηρίξεως τῶν μελῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ἡττήθην· ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ὅτι ἤθελε παραβῆ τοὺς κανόνας τοὺς κοινοβουλευτικοὺς ὑποστηρίζουσά με. Οἱ ψηφίσαντες ὡς ἐψήφισαν εἶχον τὸ αἴσθημα, ὑποθέτω, ὅπερ ἔδειξεν ὅτι εἶχεν ἀγορεύων ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος. Ἤθελαν νὰ ἐξέρχηται ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου Κυβέρνησις πλειονοψηφίας, πλειονοψηφίας ἀκραδάντου, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐκτελέσωσι τὸν σκοπόν των τοῦτον, ὡς ἠδυνήθησαν νὰ δώσωσι ψῆφον πρὸς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἧς εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω. Τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον μὲ διεδέχθη, δὲν ἦτο νομίζω ὑπουργεῖον πλειονοψηφίας. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα τὸ δεύτερον ἀσθενέστερος τὴν κοινοβουλευτικὴν δύναμιν ἀφ’ ὅ,τι ἐξῆλθε τὸ πρῶτον· πιστεύω ὅτι εἰς τοῦτο δὲν πλανῶμαι, καὶ ὅτι σεῖς πάντες, οἱ ὁποῖοι γνωρίζετε τὰ πράγματα, ἐνθυμεῖσθε τὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας κοινοβουλευτικῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀνέλαβεν ἐκ δευτέρου τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους. Ἠδύνατό τις ἴσως νὰ παρατηρήσῃ ὅτι δὲν ὑπῆρχεν τότε ἀφορμὴ διαδοχῆς. Ἀφορμὴ διαδοχῆς ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ, ὅταν ἡ πλειονοψηφία, ἥτις ἀνέτρεψεν τὸ ὑπουργεῖον, προσέφερεν ὑπουργεῖον νέον ὑποστηριζόμενον ὑπ’ αὐτῆς· ἐὰν δὲ ἐπρόκειτο τὸ ὑπουργεῖον τῆς μειονοψηφίας νὰ τὸ διαδεχθῇ ὑπουργεῖον μειονοψηφίας, ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀφορμὴ διαδοχῆς· ἀλλ’ οὔτε τὸ εἶπέ τις, οὔτε τώρα τὸ ἀναμιμνήσκω εἴτε διὰ νὰ κάμω παράπονον εἴτε διὰ νὰ φέρω καμμίαν παρατήρησιν εἰς τὰ λεγόμενα· τὸ ἀνέφερα μόνον, διότι ἐπιθυμῶ νὰ ἐνθυμίσω τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Γόρτυνος ὅτι τὴν παρατήρησιν, ἣν ἔκαμε σήμερον, διὰ τὸν ἴδιον λόγον ἠδύνατο νὰ κάμῃ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην κατὰ τὸν Νοέμβριον τοῦ 1876. Μετὰ τὴν ἀποχώρησίν μου ἐκ τῶν πραγμάτων, κύριοι, ἡμέραι ἀπέρασαν καὶ ἡ πλευρὰ εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω ἀπεφάσισε νὰ διευκολύνῃ ὅσον εἰς αὐτὴν ἀπέκειτο τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ ἐσύστησεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος. Τὸ πολιτικὸν αὐτὸ κόμμα συνεδρίασε καὶ ἐσκέφθη τὰ ἑξῆς· κατὰ τὰς ἰδέας μας, εἶπον, ὁ τόπος φθείρεται, ἡ δὲ πολιτικὴ ἡ ὁποία διευθύνει τὸ κράτος ἀπέτυχε προφανῶς· ἡ ζημία δι’ ἀμφοτέρους τοὺς λόγους εἶναι μεγίστη, ἑπομένως καὶ τὸ καθῆκόν μας εἶναι ὑπέρτατον· πρέπει νὰ συντελέσωμεν ὅσον δυνάμεθα, ὅπως σχηματισθῇ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ μεταβάλῃ ἀμφότερα. Μετὰ τὸν συλλογισμὸν τοῦτον ἐπῆλθε συλλογισμὸς ἄλλος· τὸ ἔργον διὰ τοῦτο δὲν κατορθοῦται ἐν τῇ Βουλῇ πρὸ τοσούτου χρόνου, εἴπαμεν, διότι ἔχει δυσκολίας· ἄρα δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ ἀποφασίσωμεν τὸ πρᾶγμα καὶ νὰ λάβωμεν τὴν πρωτοβουλίαν τῆς ἐκτελέσεώς του, ἀπαιτεῖται πρὸς τοῦτο εἰλικρινῶς ν’ ἀποφασίσωμεν, ὅτι εἴμεθα πρόθυμοι νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν ἄρσιν τῶν δυσκολιῶν· ἀλλὰ κατὰ τί ἔκειτο εἰς τὴν ἐξουσίαν μας τὰς δυσκολίας ταύτας νὰ τὰς ἀπομακρύνωμεν; ἔκειτο εἰς τὴν ἐξουσίαν μας νὰ ἀπομακρύνωμεν τὴν φιλοπρωτίαν, ἔκειτο εἰς τὴν ἐξουσίαν μας ν’ ἀπομακρύνωμεν τὸ ἴδιον πολιτικὸν συμφέρον, ἔκειτο εἰς τὴν ἐξουσίαν μας νὰ λησμονήσωμεν πᾶσαν ἰδέαν ἐξ ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι εἰς ἄλλην περίστασιν θεωροῦνται καὶ εἶναι εὐγενέσταται ἰδέαι, κινοῦσαι τὰ πολιτικὰ κόμματα εἰς τὸν βίον αὐτῶν. Διὸ εἴπαμεν ὅτι ἂν κατὰ τὸ φρόνημά μας τὸ ὑπάρχον σήμερον κακὸν ᾖναι ὑπερβολικόν, καὶ τοῦτο τὸ κακὸν διὰ νὰ διορθωθῇ ἀπαιτῇ ἐκ μέρους ἡμῶν οἱαςδήποτε θυσίας, ἡμεῖς πρέπει νὰ τὰς παρέξωμεν, καὶ τὸ ἀπεφασίσαμεν· ἐπροτείναμεν ὅπου ἔδει, ὅτι προσφέρομεν τὰς ψήφους μας, καὶ πλὴν τῶν ψήφων μας προσφέρομεν συγχρόνως πᾶσαν ὑποχώρησιν, ἥτις ἤθελε θεωρηθῇ ἀναγκαία διὰ νὰ κατορθωθῇ ὁ σκοπός. Ὁμιλῶν δέ, κύριοι, ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου προσπαθῶ νὰ διατηρήσω μεγίστην ἀκρίβειαν περὶ τὴν διήγησιν τῶν γεγονότων, παραλείπων πρόσωπα, παραλείπων λεπτομερείας, διότι καὶ τὰ μὲν καὶ τὰ δὲ εἶναι περιττὰ ὡς γνωστὰ εἰς τοὺς ἀκούοντας. Καὶ διαβεβαιῶ, ὅτι αὐτὸ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ σᾶς ἐξιστόρησα καὶ τὸ ὁποῖον ἀνέλαβεν ἡ μερὶς εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω, θὰ τὸ ἐξακολουθήσῃ μὲ τὸν ἴδιον τρόπον, εἴτε αὐταπάρνησιν θέλετε νὰ τὸ ὀνομάσετε, εἴτε ἄλλο ὄνομα θέλετε νὰ τῷ δώσετε, καθ’ ὃν τὸ ἔπραξε μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα «ἀποδέχομαι τὴν ἐξουσίαν». Ἀπεδέχθην, κύριοι, τὴν ἐξουσίαν ὄχι ὑπερπηδήσας ἑτέραν τινὰ λύσιν, ἀλλὰ διότι οὐδεμία ἄλλη λύσις ἐπαρουσιάσθη. Ἤμην ἕτοιμος καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα, καὶ δὲν τὸ ἀπέκρυψα ἀπὸ ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους ἀπετάθην, ἤμην ἕτοιμος καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα νὰ ὑποχωρήσω ἐγὼ, διότι εἶχον τὴν ἐντολὴν καὶ τὴν ἄδειαν ταύτην παρὰ τῶν φίλων μου πάντων. Εἶμαι δὲ ἕτοιμος καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν κατέχω τὴν ἐξουσίαν νὰ πράξω τὸ αὐτό. Εἰς τὴν ἐξουσίαν δὲ ἦλθον ὄχι χωρὶς τὸ τεκμήριον τῆς πλειονοψηφίας. Τὸ τεκμήριον τοῦτο δύναται ἴσως ν’ ἀναιρεθῇ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμήν· ἀλλὰ τὸ τεκμήριον ὑπάρχει. Ὑπάρχει οὐχὶ ἐκ τῆς ψηφοφορίας, ἡ ὁποία ἐπέφερε τὴν μεταβολὴν τὴν ὑπουργικὴν, ἀλλ’ ἐκ τῶν συνεννοήσεων, αἱ ὁποῖαι μετὰ τὴν πρόσκλησίν μου ἐπῆλθον. Δὲν ἐσχηματίσθη βεβαίως πλειονοψηφία καταργοῦσα τὴν αὐθυπαρξίαν τῶν κομμάτων, καταργοῦσα τὰς ἰδέας τὰς ὁποίας πρεσβεύουν καὶ τὰς ἀρχάς των, ἢ καταργοῦσα τὸ μέλλον αὐτῶν εἴτε διὰ πολὺ, εἴτε δι’ ὀλίγον. Ἀλλὰ τὸ τεκμήριον αὐτὸ, κύριοι, κατωρθώθη διὰ συνεννοήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἀφίνει οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία θέλει ὑπάρξει ἐνόσῳ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἤθελεν ὑποπέσει εἰς σφάλματα τοιαῦτα, ὥστε ν’ ἀναιρῆται ἡ εὐγενὴς φιλοτιμία τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα ἀνεδέχθησαν τὴν ὑποστήριξιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως· εἴτε διότι οἱ κυβερνῶντες ἐξέπεσαν εἰς πράξεις ἀναξίας τῆς ὑποστηρίξεως αὐτῶν, εἴτε διότι οὗτοι προσβάλλουν καιρίως τὰς ἀρχὰς αὐτῶν καὶ δοξασίας. Οὐδ’ ἦτο κατορθωτὸν, οἱαδήποτε τῶν μερίδων, ἑπομένως καὶ αὐτὴ εἰς ἣν ἐγὼ ἀνήκω, καλουμένη εἰς τὰ πράγματα, νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἦλθεν ὡς μία συμπαγὴς καὶ ἀκράδαντος πλειονοψηφία. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι λελυμένον ἀφ’ ἧς στιγμῆς συνεκροτήθη τὸ παρὸν Κοινοβούλιον. Δὲν πιστεύω δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους νὰ φανῇ εἰς οὐδένα παράδοξον ὅτι ἡμεῖς ἀνήλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐνῷ ὁμοιόμορφον καὶ ὁμοταγῆ πλειονοψηφίαν δὲν ἔχομεν ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἐκεῖνον ὅστις ἤθελεν ἀξιώσει τὰ τοιαῦτα, ὄχι μόνον ἂν δὲν ἀδικῇ ἡμᾶς, οἵτινες ἐκλήθημεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀφοῦ γνωρίζει τὴν κατάστασιν τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ τὸν ἐρωτῶ ἄλλο τι, ἔχον μεγαλειτέραν σημασίαν, ἂν ᾖναι ἀπηγορευμένον κοινοβουλευτικῶς καὶ συνταγματικῶς τὸ κυβερνᾶν τῇ ὑποστηρίξει τῆς πλειονοψηφίας, διότι ἡ πλειονοψηφία αὕτη δὲν ὑπόκειται εἰς τὸν αὐτὸν ἀρχηγὸν καὶ διευθυντήν. Τὸν ἐρωτῶ ἂν τοῦτο δὲν ᾖναι παραδεδεγμένον ἀπὸ τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἐδημιούργησαν τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, διότι τότε ὁμολογῶ ὅτι ἔσφαλα καὶ ὅτι ἦλθον εἰς τὴν ἐξουσίαν ὡς ἅρπαξ αὐτῆς. Ἐὰν ὅμως τοῦτο δὲν ᾖναι ἀληθὲς, ἐὰν πολλάκις τὰ κοινοβουλευτικὰ κράτη, τὰ ὁποῖα ἔχουν μεγίστην στοργὴν καὶ ἀφοσίωσιν εἰς τὸ σύστημα τὸ συνταγματικὸν, εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κυβερνῶνται ὑπὸ Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι αὗται καθ’ ἑαυτὰς δὲν διαθέτουσι τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου, εὑρίσκονται ὅμως εἰς πλήρη συνεννόησιν μετὰ τῶν κομμάτων τὰ ὁποῖα τὴν ὑποστηρίζουσιν, ἐὰν αὕτη ᾖναι ἡ τύχη τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εἰς τὰ κράτη αὐτὰ, ἐπὶ τίνι τίτλῳ ἠμποροῦμεν νὰ ἀξιώσωμεν ἡμεῖς τὰ ἀδύνατα καὶ νὰ καινοτομήσωμεν; Διὰ τοὺς αὐτοὺς τούτους λόγους νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ σημερινὴ λίαν συνταγματικῶς καὶ κοινοβουλευτικῶς ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα. Ἀλλ’ ὅμως οἱ λόγοι δὲν ἀρκοῦσιν, ἠδύναντο μάλιστα καὶ νὰ παρεξηγηθῶσιν· ἠδύνατό τις νὰ ὑπολάβῃ ὅτι θέλομεν νὰ ὠφεληθῶμεν ἀπὸ τὴν στενοχωρίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Αὐτὸ δὲν τὸ ἐννοοῦμεν· δὲν μᾶς θέλγει ἡ ἐξουσία, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον μᾶς τυφλώνει. Καὶ ταῦτα μὲν, κύριοι, ὅσον ἀφορᾷ ἡμᾶς· ἀλλὰ συγχρόνως ἐνθυμεῖσθε ὅτι εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ Στέμματος, καὶ ὅτι ὁσάκις γίνεται λόγος περὶ ἀντισυνταγματικῆς ὑπάρξεως τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ χρεωστοῦμεν ἀκόμη καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νὰ ἐνδιαφερώμεθα ἀκούοντες τὴν κρίσιν. Οὔτε δύναται, οὔτε πρέπει νὰ γίνεται λόγος ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ ἂν ὁ Βασιλεὺς συμμορφοῦται ἢ δὲν συμμορφοῦται εἰς ὡρισμένας περιστάσεις καὶ ἐποχὰς μὲ τὰ συνταγματικὰ αὑτοῦ καθήκοντα· διὰ τοῦτο ὡς πρὸς αὐτὸ τὸ ζήτημα δὲν ἐμβαίνομεν εἰς οὐδεμίαν συζήτησιν. Ἓν μόνον ὀφείλω ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Στέμματος......

§41Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἐνταῦθα ὑπάρχει παρανόησίς τις. Ἐγὼ δὲν ἀπέδωκα καμμίαν μομφὴν εἰς τὸ Στέμμα διὰ τὴν ἐνάσκησιν τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ πολίτευμα ἐνεπιστεύθη εἰς αὐτό. Ἑπομένως δὲν ἔχετε οὐδεμίαν ἀφορμὴν ὡς σύμβουλος τοῦ Στέμματος νὰ ὁμιλήσετε περὶ τῆς ἐνεργείας εἰς ἣν τὸ Στέμμα προέβη ἀσκοῦν τὰ δικαιώματα αὑτοῦ τὰ συνταγματικά. Ἂν ἡ ὁμιλία μου εἶχεν ἔννοιαν ἐπικρίσεως, ἡ ἐπίκρισις ἀπευθύνεται πρὸς ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους τὸ Στέμμα ἀπετάθη, οὐχὶ δὲ πρὸς τὸ Στέμμα, τὸ ὁποῖον μετὰ λόγου ἐξασκεῖ τὸ δικαίωμά του.

§42ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον οὔτε ἐνόησα νὰ εἴπω ὅτι ὁ κ. Δηλιγιάννης κατέκρινε τὸ Στέμμα διὰ τὴν λύσιν τὴν ὁποίαν ἔδωκεν εἰς τὰ ὑπουργικὰ ζητήματα· εἶπον τοιοῦτόν τι; ἐγένετο ὅμως ὁμολογουμένως παρ’ αὐτοῦ ἐπίκρισις περὶ τῶν σχέσεων τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, ἤτοι παρεστάθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος ὡς ἔκρυθμος καὶ ἀντισυνταγματικὴ καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴ ἡ θέσις, ἣν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Στέμματος κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως ἦλθον καὶ κατέλαβον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Βεβαίως ὁ κ. Δηλιγιάννης δὲν εἶχε κανένα ἀσεβῆ σκοπὸν ποτὲ, οὔτε εἶχε πώποτε τοιαύτας ἀρχὰς, οὔτε κἂν νὰ ὑπαινιχθῇ ὅτι ἡ βασιλεία ἔπραξε σφάλμα τι· ἀλλ’ ὅμως ἐβεβαίωσε μίαν κατάστασιν, σχέσιν ἔχουσαν μετ’ αὐτῆς καὶ ἀποῤῥέουσαν ἐκ τῆς ἐξασκήσεως τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, ὁσάκις ἀκούει ὅτι ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα ἀντισυνταγματικῶς καὶ ἀντικοινοβουλευτικῶς, ἔχει τὴν ἐντολὴν, ἔχει τὸ καθῆκον καὶ τὴν βασιλείαν νὰ ἐρωτήσῃ καὶ τὴν Βουλήν. Σᾶς εἶπον ὅτι ἤλθομεν μὲ τὸ τεκμήριον τῆς πλειοψηφίας, ὅτι ἤλθομεν οὐχὶ ἐκνόμως καὶ ὡς ἅρπαγες τῆς ἐξουσίας· ἀλλὰ συγχρόνως, κύριοι, ὅτε ἓν ἔγκριτον μέλος τοῦ Κοινοβουλίου καταγγέλλει τὴν θέσιν ἡμῶν ὡς ἀντισυνταγματικὴν καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴν, οὐ μόνον διότι πρόκειται περὶ τοιούτων περιστάσεων, οἵας σᾶς ἀνέφερα πρὶν, οὐ μόνον διότι τὰ πράγματα διατελεῖ εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν ἐσωτερικῶς, ἣν πάντες γνωρίζετε, ἀλλὰ καὶ εἰς πᾶσαν περίστασιν ἡ Κυβέρνησις χρεωστεῖ νὰ ἐπαληθεύσῃ τὸ τεκμήριον τοῦτο· εἶναι μάλιστα ὑπέρτατον συμφέρον τοῦ Κράτους νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ, καὶ νομίζω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος, ἀφοῦ οἱ λόγοι του καὶ ὑπαινιγμοὶ δὲν ἀπέχουσι πολὺ τῆς προτάσεως περὶ ἐμπιστοσύνης, εἶναι ὑπόχρεως νὰ θέσῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν Βουλήν. Εἶναι ὑπέρτατον συμφέρον τοῦ Κράτους νὰ τὸ πράξῃ, διότι αἱ ἡμέραι, ὅπως εἴπατε πάντες, εἶναι ὀλίγαι μέχρι τῆς λήξεως τῆς συνόδου, τὰ δὲ ἔργα τὰ νομοθετικὰ ἐπὶ τῶν ὁποίων θέλει ἐνασχοληθῆ ἡ Βουλὴ εἶναι σπουδαῖα. Ἀλλὰ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἀμφισβητεῖται ἡ γνησιότης, Κυβέρνησις κινδυνεύουσα ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς ἄλλην νὰ εὑρεθῇ πρὸ τῆς ὑστάτης ψηφοφορίας, δὲν ἠμπορεῖ νὰ πράξῃ τίποτε, δὲν δύναται νὰ προχωρήσῃ, τὸ Κράτος θὰ μείνῃ ἐν παραλυσίᾳ ἄνευ διοικήσεως, καὶ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ἔργων τόσῳ ἀναγκαίων, τὰ ὁποῖα πρέπει ἀφεύκτως νὰ ἐπιψηφίσῃ ἡ Βουλὴ καὶ ἀρκεῖ νὰ σᾶς ὑπομνήσω ἓν καὶ μόνον, ὅπερ ἀνέμνησεν ὁ βουλευτὴς Γόρτυνος, τοῦ νὰ καταλύσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τὸν ὁποῖον ἐψήφισεν αὐτὴ ἡ Βουλὴ, Κυβέρνησις, λέγω, ἡ ὁποία κινδυνεύει ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ν’ ἀνατραπῇ, δὲν δύναται νὰ πράξῃ πράξεις γενναίας· διὰ τοῦτο μάλιστα, ἀντὶ νὰ δυσανασχετῶ καὶ λυποῦμαι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γόρτυνος ἐπεθύμησεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παῤῥησίᾳ ἐξέφρασεν, ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ νὰ φέρω αὐτὸ εἰς γνῶσιν τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἑπομένως ἀπόκειται εἰς αὐτὸ νὰ τὸ φέρῃ εἰς γνῶσιν τοῦ Στέμματος.

§43Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἔχω κανὲν ἐνδιαφέρον διὰ νὰ προσπαθήσω νὰ παρακαλέσω τὸν ἔντιμον βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου καὶ πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπὸ τοῦ νὰ δώσῃ οἱονδήποτε τύπον θέλει εἰς τὴν προκειμένην συζήτησιν. Ἐὰν κύριος Δεληγεώργης νομίζῃ, ὅτι δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως ἢ τῆς διοικήσεως, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἐντολῆς του, καὶ ἐπιμένῃ νὰ τεθῇ ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, εἶναι κύριος νὰ τὸ πράξῃ, οὔτε εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θέλω τὸν ἀποτρέψει ἢ ἐνθαῤῥύνει· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν ἔχει κανὲν δικαίωμα νὰ δώσῃ εἰς τὴν σημερινὴν ὁμιλίαν μου αὐτὴν τὴν σκέψιν, αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἀπέδωκε. Βεβαίως φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς, αἱ ὁποῖαι ὅπως δήποτε περιέχουσιν ἔννοιάν τινα περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν ὁποίαν ἀπολαμβάνει ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι αἱ ἀποφάσεις αὗται τῆς Βουλῆς προκαλοῦσι τὴν ἄσκησιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος. Φρονῶ, ἀδιστάκτως, ὅτι κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην, ὁσάκις αἱ ἀποφάσεις αὗται τῆς Βουλῆς ἐξεδηλώθησαν, τὸ Στέμμα προέβη ἀμέσως εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματός του, οὐδ’ ἠμφισβήτησα τὸ ὀρθὸν καὶ εὔλογον τῆς ἀσκήσεως ταύτης τοῦ ἡγεμονικοῦ δικαιώματος. Φρονῶ ὅμως ἀδιστάκτως, ὅτι τὰ ἄτομα, πρὸς τὰ ὁποῖα ἀπευθύνεται τὸ Στέμμα, ἔχουσι τὸ καθῆκον καὶ αὐτὰ νὰ ἐξετάσωσιν ἐὰν ἔχωσι τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀναδεχθῶσι τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν τὸ Στέμμα ἀνατίθησιν εἰς αὐτά. Καὶ ἐπειδὴ παρετήρησα, ὅτι τὸ παρελθὸν μοὶ ἔδιδεν ἀφορμὰς νὰ κρίνω παράλειψιν τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης, διὰ τοῦτο ἐμνήσθην τῆς παραλείψεως ταύτης. Καὶ δὲν μοὶ παρέχεται ἀφορμὴ, ὅταν ὁ πρὸ μικροῦ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἦλθε ὅπως ἦλθε καὶ ἐρωτηθεὶς τί ἔπραξε δὲν ἔχει νὰ εἴπῃ τί ἔπραξε; Καὶ διατί; Διότι δὲν διετέλει δι’ ἀλληλεγγύης συνδεδεμένος μετὰ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ἰδοὺ ἡ αἰτία τῆς ἀπραξίας, καὶ ἰδοὺ ἡ αἰτία τῶν παρατηρήσεών μου. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀφορμὴ, ἡ ὁποία μὲ ἔκαμε διὰ νὰ παραστήσω εἰς τὸν ἔντιμον πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι αἱ περιστάσεις, τὰς ὁποίας διήλθομεν κατὰ τοὺς τρεῖς τελευταίους μῆνας, ἐπιβάλλουσιν εἰς πάντας ἡμᾶς, καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ εἰς τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ μὴ εὑρεθῇ μίαν ἡμέραν εἰς παραπλησίαν, εἰς οἵαν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εὑρέθη περίπτωσιν. Πᾶσα Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ, κύριε πρόεδρε, ἔχει πάντοτε αὐτὸ τὸ καθῆκον. Ἐὰν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νομίζῃ, ὅτι ἀρκεῖ εἰς αὐτὸν τὸ τεκμήριον, τὸ ὁποῖον μᾶς εἶπεν ὅτι ἔχει, καὶ ἐξ οὗ ὁρμώμενος φρονεῖ ὅτι ἀπολαμβάνει τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἐὰν ἀρκῇ εἰς αὐτὸν τὸ τεκμήριον, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὅτι τὸν ἔπεισε ν’ ἀναδεχθῇ τὴν ἐντολὴν, ἐὰν νομίζῃ ὅτι τοῦ ἀρκεῖ, ἐγὼ οὔτε πρότασιν προβάλλω, οὔτε συζήτησιν ἐπ’ αὐτοῦ προκαλῶ. Ἐὰν ὅμως νομίζῃ, ὅτι τὸ τεκμήριον τοῦτο δὲν τῷ εἶναι ἐπαρκὲς, βεβαίως πράττει ἔργον καὶ εὐγενὲς καὶ πατριωτικὸν νὰ προκαλέσῃ τὴν λύσιν τῆς ἀπορίας του. Λέγω εὐγενὲς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ εἰς κανένα νὰ ὑπολάβῃ ὅτι δύναται νὰ γένηται, ὡς εἶπεν, ἅρπαξ τῆς ἐξουσίας· λέγω δὲ πατριωτικὸν, διότι δεκαοκτὼ μόνον ἡμέραι μᾶς μένουσι, καὶ ἂν δὲν ἐκτελεσθῶσι κατ’ αὐτὰς τὰ ἀναγκαιοῦντα ἔργα, θέλουν συμβῆ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ συνέβησαν, ἤτοι θέλομεν ἀπολέσει μάτην καὶ τὰς δέκα καὶ ἐννέα ταύτας ἡμέρας.

§44ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ προσθέσω δύω λέξεις.

§45ΤΙΝΕΣ. Ἀρκοῦν ὅσα ἐῤῥέθησαν· μία ψηφοφορία τὸ λύει τὸ ζήτημα· ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι περιττά.

§46ΡΙΚΑΚΗΣ. Λέγω ὅτι εἰς τὴν γενικὴν καὶ ἐμβριθῆ ἔποψιν τῆς ἀρχῆς ἔγκειται ἡ ἐξέτασις, καὶ βεβαίως ἴσως ἔχομεν τὸ καθῆκον ν’ ἀπαντήσωμεν καὶ δικαιολογηθῶμεν ὡς πρὸς τὰς αἰτιάσεις, αἵτινες ἀπεδόθησαν εἰς ὑμᾶς. Ἐὰν δὲν ἐγίνετο ζήτημα ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον ἀπέληξεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος, ζήτημα τὸ ὁποῖον πρέπει βεβαίως νὰ προηγηθῇ πάσης ἄλλης συζητήσεως, δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον. Δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ ὁμολογῶ μετὰ τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐνδιατρίψω εἰς συζητήσεις ἐὰν μία πτέριξ δὲν ἐφέρθη καλῶς ἢ ὄχι, οὔτε νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τὸ κατὰ πόσον εἷς ἕκαστος ἐνέχεται ἢ εὐθύνεται διὰ τὸ παρελθὸν, ἀφοῦ ἐγεννήθη ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλομεν ν’ ἀποφανθῶμεν. Ὀφείλω ὅμως νὰ προσθέσω ὅτι ἐγένετο σύγχυσις τῆς πλειονοψηφίας τῆς κοινοβουλευτικῆς μὲ τὴν πλειονοψηφίαν τὴν κομματικήν. Εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν ἐν τῇ Βουλῇ δὲν ὑπάρχει πλειονοψηφία κομματικὴ ἀλλὰ πλειονοψηφία κοινοβουλευτικὴ, δὲν εἶναι δὲ, κύριοι, πάντοτε ὅλαι αἱ κυβερνήσεις μὲ κομματικὴν πλειονοψηφίαν· δύνανται νὰ μὴν ἔχουν κομματικὴν, ἀλλὰ νὰ ἔχουν κοινοβουλευτικήν. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καλῶς ἔπραξε ἀναδεχθεῖσα τὴν ἐντολὴν, καὶ ἡμεῖς ἐδώσαμεν τὴν γνώμην μας ἔχοντες τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπεδείχθη ὑπὸ τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας καὶ ἐπ’ αὐτῆς ὀφείλει νὰ ὑποστηριχθῇ.

§47ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θὰ ἐπανέλθω εἰς τὴν ἐκτεταμένην συζήτησιν, ἥτις ἐγένετο μεταξὺ τῶν κ.κ. προέδρου καὶ Δηλιγιάννη κλπ. Προκειμένου ὅμως νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου, ἐὰν καλῶς ἐκλήθη καὶ συνταγματικῶς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, δύναμαι ἀδιστάκτως νὰ παραδεχθῶ τὸ κανονικὸν, κοινοβουλευτικὸν καὶ τὸ συνταγματικὸν τῆς προσκλήσεως. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔχει ἔτι τὸ τεκμήριον τῆς πλειονοψηφίας ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι δυνάμει αὐτοῦ τοῦ τεκμηρίου ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν καὶ πολὺ καλῶς· δὲν δικαιοῦται ὅμως διὰ τοῦτο σήμερον νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ τρόπον τινὰ νὰ βάλλῃ εἰς δυσχέρειαν τὴν συνείδησιν καὶ τὴν ψῆφον τῶν ἐντίμων μελῶν, ἅτινα συνέπραξαν ὅπως ἀναλάβῃ τὴν ἐξουσίαν, διότι μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς οὐδεμίαν αἰτίαν ἔχῃ νὰ ἀμφιβάλλῃ ἐκ μέρους αὐτῶν. Ἰδοὺ διατὶ νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον θέτει ὁ κ. πρωθυπουργὸς, καλῶς τὸ θέτει, ἀλλὰ εἶναι κύριος νὰ τὸ πράξῃ. Ἐὰν ὅμως ἐπιμένῃ, ἡμεῖς δὲν ἐπιχειροῦμεν νὰ τὸν ἐμποδίσωμεν, διότι οὔτε τὸ ἐπροκαλέσαμεν· ἐὰν, λέγω, ἐπιμένῃ, ἡμεῖς εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ψηφοφορήσωμεν κατά· ἀλλὰ, κύριοι, ψηφοφοροῦμεν κατὰ, διότι προκαλούμεθα, καὶ διότι ἡ πεποίθησίς μας δὲν εἶναι ὑπὲρ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀλλὰ σκοπὸν δὲν ἔχομεν νὰ προκαλέσωμεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐκ τῆς μονομαχίας, δι’ ἧς ἤρξατο ἡ συζήτησις ἡ σημερινὴ, δὲν ἐνόμιζον, ὅτι ἠθέλομεν φθάσει εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ μετὰ πολλῆς μου λύπης εἶδον, ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς αὐτὸ, διότι κατ’ ἐμὲ εἶναι πρόωρος ἔτι τοιαύτη συζήτησις. Ὅλοι γνωρίζομεν, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον εὑρίσκεται εἰς θέσιν ἀνώμαλον. Περὶ τῆς ἀνωμάλου ταύτης θέσεως καὶ λόγος πολὺς ἐγένετο καὶ τὰ πράγματα ἐμαρτύρησαν· συζητοῦντες δὲ περὶ τῶν ὑπουργείων ἐν τοιαύτῃ ἀνωμάλῳ καταστάσει, δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν τὸ ἔκρυθμον αὐτῆς, οὐδὲ νὰ παραλείπωμεν ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς καταστάσεως ταύτης νὰ ἐξετάζωμεν καὶ νὰ κρίνωμεν περὶ αὐτῶν. Ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον ἐλειτούργει κανονικῶς, ἐὰν ὑπῆρχεν ἐν αὐτῷ κομματικὴ πλειονοψηφία, ἥτις εἶναι ἡ βάσις τῆς κανονικῆς λειτουργίας τῶν Κοινοβουλίων, εἰς ἄλλην θὰ διετελοῦμεν θέσιν ἢ ἤδη, ὅτε ἐκ σφάλματος τοῦ Κοινοβουλίου δὲν ὑπάρχει πλειονοψηφία κομματική, καὶ εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ συμπράττωμεν μετὰ Κυβερνήσεων μὴ στηριζομένων ἐπὶ πλειονοψηφίας τοῦ ἰδίου κόμματος. Τοῦτο πρέπει ν’ ἀναγνωρίσωμεν καὶ ἀπέναντι τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅπως ἐπράξαμεν καὶ ἀπέναντι τῆς παρελθούσης, καὶ διὰ τοῦτο ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ὀρθῶς εἶπεν ὅτι ἀναγνωρίζει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως τὸ τεκμήριον τῆς κανονικῆς ὑπάρξεως· καὶ ὅτε ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς πρὸ ὀλίγου ἔφερε τὴν πρότασιν περὶ ἐμπιστοσύνης προκληθεὶς, ὡς ἐνόμισεν, ἀπέβλεπε, φρονῶ, εἰς τὴν βεβαίωσιν τῆς ὑπάρξεως τοῦ τεκμηρίου τούτου· ἀλλὰ τὸ ζήτημα ἐκλείπει ἤδη ἐντελῶς, ἀφοῦ ἀπέδειξεν ἡ συζήτησις, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐντὸς τῆς Βουλῆς ὁ ἀμφισβητῶν ὅτι κανονικῶς ἐσχηματίσθη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις καὶ ὅτι καλῶς ἔπραξεν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἀναδεχθεὶς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως. Σᾶς ἔδωκεν ἐξηγήσεις ὁ κ. πρωθυπουργὸς τῶν λόγων, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν νὰ δεχθῇ τὴν ἐξουσίαν, καὶ σᾶς ἐξέθηκε καὶ τὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς ἐδέχθη, καὶ τὰς διασκέψεις τοῦ ἰδίου κόμματος καὶ τὰς συνεννοήσεις, τὰς ὁποίας κατόπιν τῆς προσκλήσεως ἔλαβε μετὰ τῶν ἄλλων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου τῶν μὴ ὑποστηριξάντων τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ὅσα εἶπεν εἶναι ἀκριβῆ, ἀλλὰ βεβαίως, κατὰ τὰ ῥηθέντα περὶ τῶν συνεννοήσεων, δὲν εἶναι αὗται ἐπαρκεῖς ἵνα δύνηται ν’ ἀποφανθῇ τις ἀπὸ τοῦδε ἂν ὑπάρχῃ μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων τῶν ἀποτελουσῶν τὴν πρώην ἀντιπολίτευσιν τοιαύτη σύμπνοια ὥστε νὰ θεωρῆται ἅπασα ὡς ὑποστηρίζουσα τὴν Κυβέρνησιν. Ἐν τῇ χθεσινῇ συνεδριάσει, ὅτε πρῶτον παρουσιάσθη ἐνώπιον ἡμῶν τὸ ὑπουργεῖον, ὁ κ. Δεληγεώργης εἶπεν, ὅτι ἐντὸς ὀλιγίστων ἡμερῶν πρέπει νὰ γείνῃ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὅ,τι νομοθετικὸν θὰ γείνῃ, διότι μόλις ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν δέκα ἐννέα ἡμέρας τῆς Συνόδου, καὶ ἑπομένως ὅτι ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν θέλει ὑποβάλει ὁλόκληρον τὸ νομοθετικὸν αὑτοῦ σχέδιον. Ἀνέβαλλον ἄρα ἕως τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἵνα κρίνω περὶ τῆς Κυβερνήσεως, θεωρῶν πρόωρον πᾶσαν περὶ αὐτῆς σκέψιν, ἐνόσῳ δὲν γινώσκομεν ποῖα εἶναι τὰ μέτρα, ἅτινα θέλει προτείνει, διότι περὶ τῶν μέτρων πρόκειται καὶ οὐχὶ περὶ προσώπων. Θὰ ἐπρόκειτο καὶ περὶ προσώπων, ἐὰν ἐλειτούργει κανονικῶς τὸ πολίτευμα, ἐὰν ὑπῆρχον πρόσωπα δυνάμενα ν’ ἀξιῶσιν, ὅτι στηρίζονται ἐπὶ συμπαγοῦς πλειονοψηφίας· ἀλλ’ ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα, ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ στρέψῃ τὴν προσοχὴν πρὸς μόνα τὰ μέτρα. Πῶς λοιπὸν δυνάμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον, ὅταν δὲν ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν τὰ μέτρα καὶ ὁλόκληρον τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως; Δὲν ἀπαιτοῦμεν νὰ ὑποβληθῶσιν ἀμέσως ὅλα τὰ νομοσχέδια, ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζωμεν, ὅσοι θέλομεν νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὸ σύστημα αὐτῆς καὶ ἐξ αὐτοῦ νὰ ὁδηγηθῶμεν ἐὰν πρέπει νὰ συμπράττωμεν ἢ οὒ μετ’ αὐτῆς· πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ποῖαι αἱ θεμελιώδεις βάσεις τῶν μέτρων, δι’ ὧν θὰ πραγματοποιήσῃ τὴν πολιτικὴν αὑτῆς ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Σύνοδος αὕτη ὀλιγίστας ἔχει ἡμέρας ζωῆς καὶ ἐντὸς τῶν ἡμερῶν τούτων πρέπει νὰ προφθάσωμεν, καὶ δυνάμεθα νὰ προφθάσωμεν, νὰ ψηφίσωμεν τὰ θεμελιωδέστερα τῶν νομοθετημάτων. Συμφωνῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσσήνης, ὅτι, ὅπως ἔχουσι τὰ πράγματα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμπληρωθῇ τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς παρασκευῆς ἄνευ συνεχίσεως τῆς παρούσης Συνόδου, εἴτε δι’ ἐκτάκτου Συνόδου, εἴτε, ὅπερ κατ’ ἐμὲ καὶ τὸ προτιμότερον, καλουμένης τῆς τακτικῆς ταχύτερον. Ἀλλὰ εἴτε γείνῃ τοῦτο εἴτε μὴ, πρέπει ἐντὸς τῆς Συνόδου ταύτης νὰ διεκπεραιώσωμεν τὰ θεμελιώδη ἔργα· ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν ἐξ ὅσων γνωρίζω περὶ τῶν σκέψεων τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅτι θέλει κατορθώσει ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν νὰ ὑποβάλῃ πρὸς ἐπιψήφισιν τὰ μέτρα, ἅτινα θὰ θεωρήσῃ ἀναγκαῖα πρὸς τὰς παρασκευὰς τοῦ ἔθνους, καὶ τὰ μέτρα, ἅτινα εἶναι ἀναγκαῖα πρὸς τὴν κανονικὴν καὶ ἀπρόσκοπτον λειτουργίαν τῆς διοικήσεως. Νομίζω, ὅτι, μετὰ τὰς δοθείσας ἐξηγήσεις παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσσήνης, ὁ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ἔχει λόγον νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν πρότασιν αὑτοῦ καὶ θέλει ἐπιτρέψει εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀναβάλῃ τὴν περὶ ἐμπιστοσύνης ψῆφον ἐπὶ δύω ἢ τρεῖς συνεδριάσεις, διότι βεβαίως ἕως τότε θέλει εἶσθαι εἰς θέσιν νὰ ἐκθέσῃ περὶ τῆς πολιτικῆς καὶ τῶν μέτρων τοῦ ὑπουργείου ὅσα εἶναι ἀναγκαῖα, ἵνα γνωρίζῃ ἡ Βουλὴ κατὰ πόσον θέλει συμπράξει, ἢ δὲν δύναται νὰ συμπράξῃ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι ἡ ἀναβολὴ τὴν ὁποίαν, ὡς ἐλπίζω, θέλει ἀποδεχθῆ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς, οὐδόλως συνεπάγεται τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐν τῷ παρόντι τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς· ἡ πρὸς αὐτὸ ἐμπιστοσύνη οὐδαμῶς ἠμφισβητήθη, θεωρῶ δὲ τὴν ἀναβολὴν τῆς περὶ ταύτης ψήφου ἔχουσαν μόνον τὴν ἔννοιαν, ἣν ἐξέθηκα. Ἐὰν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἐπιμείνῃ εἰς τὴν πρότασιν αὑτοῦ ἀποκρούων τὴν ἀναβολὴν, τί θέλει κατορθώσει; Καὶ ἂν ἡμεῖς, καίπερ μὴ θέλοντες ἀπὸ τοῦδε ν’ ἀποφανθῶμεν, δώσωμεν οὐχ ἧττον τώρα καταφατικὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως ψῆφον, δὲν ἐμποδιζόμεθα κατόπιν, ὅταν φωτισθῶμεν παρὰ τοῦ ὑπουργείου περὶ τῶν μέτρων αὐτοῦ, νὰ τῷ ἀρνηθῶμεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων τὴν ψῆφον, ἣν σήμερον δίδομεν ἀορίστως καὶ προώρως. Ἐλπίζω, ὅτι προθύμως τὸ ὑπουργεῖον θέλει ἀποδεχθῆ ν’ ἀναβάλῃ τὴν περὶ ἐμπιστοσύνης πρότασιν ἐπὶ 2 ἢ 3 συνεδριάσεις, ἤτοι ἕως οὗ ἀνακοινώσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ κυβερνητικὰ μέτρα καὶ γείνῃ ἡ ἐπ’ αὐτῶν συζήτησις, ἥτις θέλει κανονίσει τὴν περὶ τοῦ ὑπουργείου ὁριστικὴν ἡμῶν ψῆφον.

§49ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου διὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὡς πρὸς τὴν κανονικὴν ἔλευσιν τοῦ ὑπουργείου εἰς τὰ πράγματα, καθὼς ἐπίσης τὸν εὐχαριστῶ καὶ διὰ τὴν καλὴν διάθεσιν τὴν ὁποίαν φαίνεται ἔχει ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου τοῦ ὁποίου προεδρεύω. Ἀναγκάζομαι ὅμως νὰ παρατηρήσω ὅτι ἴσως ἴσως θὰ ᾖναι πρωτοφανὲς εἰς τὰ ἱστορικὰ τοῦ Κοινοβουλίου νὰ παρακαλεῖται παρὰ τῆς Βουλῆς ἡ Κυβέρνησις ὅπως ἀναβάλῃ τὸ ζήτημα περὶ ἐμπιστοσύνης καὶ νὰ μείνῃ κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον πολὺν ἢ ὀλίγον ἄνευ τῆς πεποιθήσεως ὅτι ἀπολαμβάνει τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς μέχρις οὗ παρουσιάσῃ ἐνώπιόν της ἔργα ἱκανοποιοῦντα πάσας τὰς ἀξιώσεις αὐτῆς. Ἀντιστρέφω τὴν ἐρώτησιν, ἣν ἀπηύθυνε πρὸς ἐμὲ ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, καὶ λέγω εἰς αὐτόν: κατὰ τί περιορίζεται ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ ὅτι ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων ἔπειτα νὰ καταψηφίσῃ κατ’ αὐτῆς, εἴτε καταψηφίζουσα ἓν ἢ δύω οὐσιώδη ἔργα, εἴτε ἀποδοκιμάζουσα τὸ σύνολον τοῦ προγράμματος τοῦ πολιτικοῦ, τὸ ὁποῖον θέλει παρουσιασθῆ, εἴτε καὶ θέτουσα καθαρὸν ζήτημα ἐμπιστοσύνης; Τὸ δεύτερον τοῦτο σύστημα εἶναι τῳόντι σύστημα κοινοβουλευτικὸν καὶ συνταγματικόν· ἐὰν εἶναι σύμφωνος, ἀφίνει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν διαχείρισιν τῶν ἀνωτάτων συμφερόντων τοῦ Κράτους, ἐὰν δὲ οὐ, τὸ ἐναντίον. Δὲν ἠμπορεῖ, κύριοι, νὰ ἐξακολουθῇ σήμερον Κυβέρνησις κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον διαχειριζομένη τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους· διότι ὁ λόγος της, αἱ διαταγαί της, αἱ σκέψεις της δὲν ἔχουν κἀμμίαν ἀξίαν, ὅταν καὶ οἱ ξένοι ἀντιπρόσωποι, καὶ τὸ Στέμμα, καὶ πᾶσα ἄλλη ἀρχὴ πληροφορηθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις προκληθεῖσα νὰ ἐρωτήσῃ ἂν ἡ Βουλὴ ἔχει ἐμπιστοσύνην, ἔλαβε τὴν ἀπάντησιν: κάθησαι ἄνευ ἐμπιστοσύνης μέχρις οὗ σὲ ἀνασκολοπήσω. Αὐτὴ εἶναι θέσις, κύριοι, ἂς μὲ συγχωρήσετε νὰ τὸ εἴπω, παρὰ πολὺ ἐξευτελεστικὴ διὰ μίαν Κυβέρνησιν ἐπικρατείας· εἶναι θέσις, τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν τὴν ἐπιθυμῶ ποτὲ καὶ εἰς τὴν ὁποίαν δὲν θὰ καθήσω ποτέ! Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐξακολουθῇ ὁ ἀστυνόμος, ὁ νομάρχης, ὁ ἔπαρχος, ὁ χωροφύλαξ νὰ ἔχωσιν ἐνώπιόν των ἕνα πρωθυπουργόν, ὅστις ἐνῷ κατηγγέλθη ὑπὸ ἐγκρίτου μέλους τοῦ κοινοβουλίου ὅτι ἦλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν παρὰ τοὺς κανόνας τοὺς Κοινοβουλευτικούς, ἠρώτησε τὴν Βουλὴν ἐὰν ἔχῃ πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνην καὶ ἡ Βουλὴ δὲν τῷ εἶπεν ὅτι ἔχει ἐμπιστοσύνην, ἀλλ’ ὅτι ἐπιφυλάττεται ν’ ἀποφανθῇ ἂν ἔχῃ. Ἐὰν δὲν εἶχε τὴν ἐξουσίαν τὸ Κοινοβούλιον ν’ ἀνακαλέσῃ κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ἔργων τοῦ ὑπουργείου τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν πρὶν ἀνεγνώρισεν εἰς αὐτό, ἠδύνατο κάπως νὰ ᾖναι δικαιολογημένον τὸ πρᾶγμα. Ἀλλ’ ὅταν ἡ Βουλὴ, ἥτις ἔχει αὐτὴν τὴν ἐξουσίαν, δὲν τὸ ἀπεφασίζει, ἡ Κυβέρνησις τότε ἔχει καμμίαν δύναμιν νὰ διοικῇ; μὴ θέλετε νὰ βλάψετε τὸν τόπον μας. Τάχα οἱ Ἕλληνες μόνοι εὑρίσκονται εἰς τὴν ἐξεραιτικὴν θέσιν νὰ μὴ ἔχωσιν ἀνάγκην Κυβερνήσεως ἰσχυρᾶς, Κυβερνήσεως ἀπολαμβανούσης ὅλα ἐκεῖνα τὰ πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἔχωσιν αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι θέλουν νὰ διοικήσωσιν ἰσχυρῶς ἕνα τόπον; τάχα καὶ μίαν καὶ δύω καὶ τρεῖς καὶ πέντε καὶ δέκα ἡμέρας δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἰσχύος τῆς Κυβερνήσεως; καὶ τάχα ἐκτὸς αὐτῶν τῶν διοικητικῶν ἔργων δὲν ἠμποροῦν νὰ γεννηθῶσιν ἔξω αὐτῶν ἀτοπήματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ὑποβάλωσιν εἰς τόσας θυσίας καὶ εἰς τόσα παθήματα τὸν τόπον; Δὲν ζητοῦμεν, κύριοι, παρὰ τῆς Βουλῆς νὰ μᾶς δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης, διότι τοῦτο δύναται νὰ τὸ πράξῃ ὁπόταν θέλῃ· ἀναγκαζόμεθα ὅμως, ἐπειδὴ πρόκειται νὰ λήξῃ ἡ σύνοδος, ἥτις ὀφείλει σπουδαῖα ἔργα νὰ ἐκτελέσῃ, καὶ ἐπειδὴ τὸ ὑπουργεῖον δὲν ὑποστηρίζεται ὑπὸ πλειονοψηφίας κομματικῆς· περιπλέον αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τῆς καταστάσεως αὐτῆς οὖσα ἔφερε τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη ἕνεκα τούτου φιλότιμος οὖσα νὰ μεταβάλῃ εἰς ἐρώτησιν· ἡ δὲ Βουλὴ ὀφείλει νὰ εἴπῃ ναὶ ἢ ὄχι, ἀφοῦ δὲν πρόκειται νὰ τὸ εἴπῃ δι’ ὡρισμένον χρόνον εἴτε ὀλίγον εἴτε πολύν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, ἐνώπιόν σας ὁποίαν Κυβέρνησιν ἔχετε; Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἦλθεν ἔξωθεν, καὶ τῆς ὁποίας ἀγνοεῖται τὰς γνώμας; δὲν συνεζήτει αὕτη μαζῆ σας; δὲν ἔλαβε μέρος εἰς ὅλας τὰς περιπετείας, τὰς ὁποίας ἀπήντησαν τὰ μεγάλα πολιτικὰ ζητήματα ἐντὸς τῆς Βουλῆς; δὲν ἔλαβε μέρος πρώτιστον; ἀπεσιώπησέ ποτε τὴν γνώμην της, ὥστε νὰ ἀναγκάσῃ τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἣν ἐπάλαιε καὶ ἐπαλαίετε καὶ σεῖς, νὰ ποιήσῃ ἐπερώτησιν περὶ φανερώσεως τοῦ φρονήματός μας; Ἀλλ’ ἔστω, ὑπάρχει τι καινὸν ἐν τῇ πολιτείᾳ ἡμῶν. Ἤλθετε νὰ ζητήσετε ἐξήγησιν. Εἴπατε τῇ Κυβερνήσει: συγκροτεῖσαι ἐκ μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, τὰ ὁποῖα ἐπολιτεύθησαν ἐν τοῖς πρώτοις, σᾶς γνωρίζομεν τὶ φρονεῖτε, γνωρίζομεν περιπλέον τὸ πρόγραμμά σου, πρόγραμμα Κυβερνήσεως, ὅπερ ἐλάβατε τὸν καιρὸν νὰ ἐκθέσετε ἐνώπιόν μας· ἀλλ’ ἔχομεν αὐτὴν τὴν ἀμφιβολίαν καὶ θέλομεν νὰ διαλυθῇ καὶ ζητοῦμεν διασαφήσεις. Ἐὰν μετὰ τοιαύτας ἐξηγήσεις εὑρεθῇ τὸ Κοινοβούλιον σύμφωνον μετὰ τῶν ἐπερωτώντων, αὐτοὶ δὲ σύμφωνοι μετὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἰδοὺ ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ συμβῇ τὸ παρατράγῳδον τοῦ νὰ ἐξέλθῃ ἡ Κυβέρνησις χωρὶς ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἐνῷ ἡ ἐμπιστοσύνη αὐτῆς δικάζεται, ἀλλὰ νὰ περιμένῃ μετὰ καιρὸν νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ περὶ τούτου. Ἤδη ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσσήνης; διατί εὑρίσκει τόσον μέγα καὶ βαρὺ τὸ καθῆκόν του τοῦ νὰ καταψηφίσῃ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ἡ ἄλλοτε ἀντιπολίτευσις, οὐ μόνον δὲν κατεψήφισεν ἀλλὰ καὶ μυριάκις τὸν ἀπέτρεψε νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ τὸν ἐπροστάτευσε; Παρῆλθεν ἡ πρώτη σύνοδος, χωρὶς ἡμεῖς νὰ νομίσωμεν ὅτι εἶναι καθῆκόν μας νὰ τὸν πολεμήσωμεν καὶ νὰ τὸν ἀνατρέψωμεν, διότι εἴμεθα δῆθεν ἀντιπολίτευσις. Δὲν ἠξεύρω ποῦ στηριζόμενος εὑρίσκει, ὅτι εἶναι καθῆκον αὐτοῦ ἐρωτώμενος τὴν σήμερον περὶ ἡμῶν ν’ ἀποφανθῇ κατά. Δὲν ἐννοῶ μὲ τοῦτο, ὅτι προκαλῶ μίαν ψῆφον ὑπὲρ τῆς κυβερνήσεως· ἀλλὰ, λέγω, ὅτι αὐτὴν τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θέλει δώσει κατά, τὴν δίδει οὐχὶ ἐκ καθήκοντος θέλει νὰ δώσῃ ψῆφον τοιαύτην, ὄχι διότι εἶναι ἀντιπολίτευσις καὶ χρεωστεῖ νὰ δώσῃ ψῆφον ἐναντίαν, διότι τῷ ἀνέφερον παράδειγμα κατὰ τὸν ὁποῖον ἄλλαι ἀντιπολιτεύσεις εἰ καὶ διεφώνουν εἰς πολλὰ πρὸς αὐτὸν, μολαταῦτα οὐ μόνον δὲν τὸν ἐπολέμησαν, οὐ μόνον δὲν ἐθεώρησαν καθῆκον αὑτῶν νὰ τοῦ καταψηφίσωσιν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας καὶ πολὺ συνετέλεσαν εἰς τὴν ἑδραίωσίν του. Ἠμπορεῖ λοιπὸν νὰ τὸ πράξῃ, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ τὸ πράξῃ· ἀλλὰ τοῦτο δὲν προέρχεται ἐκ τῆς θέσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως, θὰ ἔχῃ βεβαίως λόγον ἄλλον καὶ οὐχὶ τὴν θέσιν, ἣν σήμερον κατέχει ἀπέναντι ἡμῶν. Τέλος τί τὰς θέλομεν τὰς θεωρίας καὶ πρὸς τί βασανιζόμεθα κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον; πρὸς τί οἱ τύποι νὰ καταστρέφωσι τὴν οὐσίαν, ὡς ἐὰν εὑρισκόμεθα ἐνώπιον εὐτελοῦς εἰρηνοδικείου; Ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου, ἀφοῦ ἔμεινεν ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον εἰς τὰ πράγματα, ἔπειτα ἐδοκίμασε νὰ μείνῃ καὶ ἅπαξ καὶ δὶς καὶ τρὶς, δὲν ἠδυνήθη νὰ σταθῇ, ἐσχηματίσθη ἑτέρα Κυβέρνησις· τί εἶναι αὐτὴ ἡ ὑπερβολικὴ αὐστηρότης; διότι ἔχομεν δεκαεννέα ἡμέρας, πρέπει ὅλα ὅσα δὲν ἐγένοντο κατὰ τὸ παρελθὸν νὰ γίνωσιν εἰς τὰς δεκαεννέα ἡμέρας, νὰ παρασκευασθῶμεν ὡς πρὸς πόλεμον; καὶ τόσον ἱερὸν εἶναι αὐτὸ τὸ καθῆκόν μας, ὥστε δὲν ἀποφαινόμεθα κἂν προσωρινῶς, ὅτι ἔχομεν ἐμπιστοσύνην, μέχρις οὗ ἀναγκασθῶμεν ἐκ τῶν ἔργων σου νὰ κρίνωμεν, ὅτι δὲν εἶσαι ἄξιος τῆς ἡμετέρας ἐμπιστοσύνης! Ἐὰν ὑπάρχῃ σκοπὸς νὰ διοικηθῇ ὁ τόπος, μίαν μόνον ἀξίωσιν θεωρῶ εὔλογον, ταύτην: ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἔλθῃ καὶ παρουσιάσῃ σχέδιον ἀπᾷδον πρὸς τὰς ἰδέας τῶν ἄλλων, πρὸς τὰ φρονήματά των, τὰς βάσεις τῶν φρονημάτων τῶν δοξασιῶν αὐτῶν, τότε νὰ ψηφίσωσι κατά· ἀλλ’ ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς ὀφείλουν νὰ τὴν ἐνθαῤῥύνωσι, νὰ τὴν πείσωσιν ὅτι ἔχουν ἐμπιστοσύνην, ὅτι ἡ πολιτεία αὐτῆς μέχρι τοῦδε τοὺς ἔπεισεν, ὅτι καὶ ἔμπειρος θέλει εἶσθαι περὶ τὴν διοίκησιν, καὶ πατριωτικὴ, καὶ φιλότιμος. Αὐτὰ δὲ τὰ τρία δὲν ἔχουν καμμίαν σχέσιν πρὸς τὴν διαφωνίαν τῶν ἰδεῶν. Εἰμπορεῖ τις νὰ ᾖναι καὶ φιλότιμος καὶ πατριώτης καὶ νοήμων καὶ ἔμπειρος; ἀλλ’ εἰς τὰ ἔργα τὰ ὁποῖα θὰ παρουσιάσῃ νὰ ἔχῃ ἰδέας τόσων ἀποτόμως διαφερούσας πρὸς τὰς ἰδέας τῶν ἄλλων, ὥστε νὰ ᾖναι δικαιολογημένοι νὰ εἴπωσιν πρὸς αὐτόν: σοῦ ἀναγνωρίζομεν αὐτὰ τὰ προσόντα, ἀλλὰ δὲν νομίζομεν, ὅτι αἱ προτάσεις του, τὸ σύστημά σου εἶναι κατάλληλον νὰ διευθύνῃ τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰς παρούσας περιστάσεις. Ἀλλ’ ἐὰν οἱ ἀξιότιμοι ἀντικυβερνητικοὶ, οὕτως εἰπεῖν, οἱ μείναντες ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως ἀντιπρόσωποι, φρονοῦν ὅτι ἔχομεν τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα νὰ δικαιολογήσωσι τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς ἡμᾶς, πρέπει νὰ μὴ μᾶς τὴν ἀρνηθῶσιν. Ἐὰν ὅμως σήμερον μᾶς ἀρνῶνται τὴν ψῆφον αὐτὴν, τί τοῦτο σημαίνει; ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν αὐτοῖς αἱ πεποιθήσεις ἐκεῖναι περὶ ἡμῶν, ἕνεκα τῶν ὁποίων νὰ νομίζωσιν, ὅτι οὔτε ἐπὶ 8, οὔτε ἐπὶ 10 ἡμέρας ἠμποροῦν νὰ ἐμπιστευθῶσι τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους εἰς τὰς χεῖράς μας. Ἐὰν δυνάμεθα νὰ κατασκευάσωμεν ἑτέραν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία νὰ δύναται τὰ πάντα νὰ πραγματοποιήσῃ, ἐγὼ εἶπον, ὅτι προσφέρομαι, ὄχι ὡς τὸ εἶπεν ἄλλοτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος «ἐλᾶτε νὰ λάβετε πάντες μέρος εἰς τὴν ἐξουσίαν». Δὲν ἔχω τὴν ἐλαχίστην ἰδιοτέλειαν, δὲν ἔχω τὴν ἐλαχίστην φιλοπρωτίαν, καταβαίνω ἐκ τῆς ἐξουσίας. Δὲν ἐπιμένω, κύριοι, δι’ ἄλλον λόγον εἰς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, παρὰ διότι νομίζω, αὐτὸ τοὐλάχιστον εἶναι τὸ φρόνημά μου, ὅτι εἶναι ἀσύμφορον εἰς τὸ Κράτος νὰ ἐπέλθῃ ἡ λύσις, τὴν ὁποίαν εἶπον οἱ πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· εἶναι ἀσύμφορον εἰς τὸ Κράτος, εἶναι ἀδύνατος ἡ διοίκησις, εἶναι ἀδύνατος ὁ ὀφειλόμενος σεβασμὸς πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους μιᾶς ἐπικρατείας. Δὲν ζητοῦμεν δὲ τίποτε, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ βλάψῃ, διότι τὸ δικαίωμα τοῦ Κοινοβουλίου εἶναι πλῆρες, νὰ ἄρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην του ἐν πάσῃ στιγμῇ. Δὲν πρόκειται νὰ κλείσῃ ἡ εἴσοδος, δὲν εἴμεθα ἅρπαγες, τὸ ἐπαναλαμβάνω, ὁποτεδήποτε θελήσῃ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς δύναται νὰ εἴπῃ σταθῆτε, ἐκ τῶν ἔργων σας ἔκρινα, ὅτι δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐξακολουθήσητε νὰ διοικῆτε μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην μου. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου, ἔχει ἀνάγκην αὐτῆς καὶ διὰ μίαν ἑσπέραν· τὴν ἔχει πάντοτε, καὶ δὲν πρέπει αἱ Κυβερνήσεις νὰ χάνωσι τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Κοινοβουλίου, εἰμὴ τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν τὸ Κοινοβούλιον ἀποφασίσῃ νὰ τὸ εἴπῃ ῥητῶς διὰ τῆς ψήφου του.

§50ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τὸ παρελθὸν ὁ κ. Δεληγεώργης ὁσάκις ψηφοφορία τις προέκειτο ἐναντία πρὸς τὰς πεποιθήσεις του, δὲν ἐδίστασε νὰ ψηφοφορήσῃ συμφώνως πρὸς τὰς πεποιθήσεις του.

§51ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀλλὰ μετὰ ἓν ἔτος.

§52ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ τὸ πρῶτον ἔτος εἰς τὸ ζήτημα τῶν Πρεσβειῶν καὶ πολλὰ ἄλλα.

§53ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πολιτικὸν ζήτημα ποτέ.

§54ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θέτομεν ἡμεῖς ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§55ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ θέλομεν ἡμεῖς.

§56ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καλά· ἡμεῖς δὲν θέλομεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης, οὔτε ἐπιμένομεν νὰ ψηφοφορηθῇ, ἀλλὰ μετὰ τὴν πορείαν μας τὴν διετῆ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ μετὰ τὰ σήμερον λεχθέντα, εἶναι ἀδύνατον νὰ ψηφοφορήσωμεν ὑπὲρ, διότι δὲν ψηφοφοροῦμεν ἐδῶ περὶ τῆς τιμιότητος καὶ ἀρετῆς ἢ τῆς ἱκανότητος τῶν ὑπουργῶν, ψηφοφοροῦμεν περὶ τοῦ συστήματος τῆς κυβερνήσεώς των. Δύνανται οἱ ὑπουργοὶ νὰ ᾖναι ὅσον θέλετε τίμιοι, ὅσον θέλετε ἐνάρετοι· ἐὰν ὅμως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐφαρμόσητε, δὲν εἶναι κατὰ τὴν πεποίθησιν ἑνὸς βουλευτοῦ ὀρθὸν, εἰς αὐτὸ θὰ ἀποβλέψῃ καὶ περὶ αὐτοῦ θὰ ψηφοφορήσῃ. Λοιπὸν, κύριοι, ἡμεῖς δύω ἤδη ἔτη ἀμφισβητοῦμεν μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη· καὶ ὅταν ἑπομένως ὁ κ. Δεληγεώργης παρουσιάζεται ἐνώπιόν μας καὶ λέγει: μὲ γνωρίζετε, σᾶς ἐξήγησα τὸ σύστημα, τὴν πορείαν μου καὶ ὁ ἴδιος θὰ μείνω, ζητῶ τὴν ψῆφόν σας εἴπετέ μοι ἐὰν ἔχω δίκαιον, ἡμεῖς οἵτινες ἔκτοτε ὡς ἴδετε δύω ἔτη εἴμεθα εἰς πλήρη διαφωνίαν δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸν ἐπιδοκιμάζομεν, διότι ποτὲ δὲν τόν ἐπεδοκιμάσαμεν. Μᾶς ἀναγκάζει νὰ ψηφοφορήσωμεν καὶ βεβαίως θὰ ψηφοφορήσωμεν.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν κηρύττω τὴν συζήτησιν περαιωμένην.

§58ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νὰ μᾶς ἐπιτρέψητε μόνον νὰ δώσωμεν μίαν ἐξήγησιν. Ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργός, λυποῦμαι διὰ τοῦτο, ἐπιμένει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ περὶ ἐμπιστοσύνης πρότασις, ἡμεῖς μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἐδώσαμεν περὶ προσεχοῦς νέας ψήφου, ἅμα δηλαδὴ ἐκτεθῶσι τὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως θέλομεν δώσει ἤδη ψῆφον κατὰ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§59ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ὁ κ. Τρικούπης ἠρώτησε περὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ θέματος, νομίζω, ὅτι εἶναι ἁπλούστατον, καὶ διὰ τοῦτο δὲν τὸ ἔθεσα. Ζητῶ νὰ τεθῇ τὸ θέμα, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§60Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ψηφοφορήσω ἐπὶ τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπανειλημμένως ἐδήλωσεν ὅτι ἐπιμένει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν, ὀφείλω νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ δώσω, πρέπει νὰ ᾖναι σύμφωνος πρὸς τὸ εἶδος τῶν σχέσεων, αἵτινες μὲ συνδέουσι μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Μὲ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑπάρχουσαν δὲν μὲ συνδέει ταυτότης πολιτικῶν φρονημάτων, ὡς δὲν μὲ συνέδεε τοιαύτη καὶ μετὰ τῆς προλαβούσης Κυβερνήσεως. Εἶχον καθῆκον ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ν’ ἀποβλέπω εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας διατελοῦμεν, καὶ διὰ τοῦτο ἀνειχόμην τὰς Κυβερνήσεις χωρὶς νὰ πολεμῶ αὐτάς· ἑπομένως, ὁσάκις οἱ πολεμοῦντες τὴν Κυβέρνησιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, οὐχὶ ἐπὶ ζητημάτων πραγματικῶν, προεκάλεσαν ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἐψηφοφόρησα ὑπὲρ τῶν Κυβερνήσεων, διότι ἐσκόπουν νὰ ἀποτρέψω τὴν ἄνευ λόγου ἀνατροπὴν τῶν Κυβερνήσεων, πρὸς τὰς ὁποίας ὤφειλον ἀνοχήν. Αὐτὴ ἦτο ἀρκετὴ μαρτυρία τῆς ἀνοχῆς, τὴν ὁποίαν ἐδείκνυον. Κατὰ τὴν προκειμένην περίστασιν ὅμως τὸ πρᾶγμα διαφέρει. Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Βουλὴν, ζητεῖ ψῆφον ἐμπιστοσύνης· ἡ δὲ ἀποστροφή του αὕτη πρὸς τὴν Βουλὴν μεταφέρεται εἰδικοποιημένη εἰς ἀποστροφὴν πρὸς ἐμὲ, καὶ ἀξιοῖ παρ’ ἐμοῦ νὰ δώσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν περισσότερον ἢ ὅσον ἔδιδον εἰς τὴν προκάτοχον, ὀφείλω δὲ νὰ δώσω καὶ εἰς τὴν παροῦσαν. Δὲν ἀρκεῖται εἰς τὴν ἀνοχὴν, ζητεῖ παρ’ ἐμοῦ ἐμπιστοσύνην. Ἀλλὰ πῶς νὰ δώσω τοιαύτην εἰς Κυβέρνησιν, μεθ’ ἧς δὲν μὲ συνδέει ταυτότης φρονημάτων; Καὶ ὅμως δὲν ἀρκεῖται εἰς ἀνοχὴν, ζητεῖ ἐμπιστοσύνην. Ὅθεν εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τοῦ ἀρνηθῶ αὐτήν.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύττω τὴν συζήτησιν περαιωμένην. Τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν, εἶναι, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀποφαινομένη ὅτι ἔχει ἐμπιστοσύνην ....

§62ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι· παρακαλῶ, ὅπως τὸ ἔθεσα. Ἡ Βουλὴ ἐρωτᾶται ἐὰν ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις λοιπὸν, ὡς διετύπωσεν αὐτὴν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἔχει οὕτω· «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκφράζει τὴν ἑαυτῆς ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν ὑπὸ τοῦ πρωθυπουργοῦ προταθεῖσαν πρότασιν ἔχουσαν οὕτω: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκφράζει τῆς ἑαυτῆς ἐμπιστοσύνην πρὸς τὸ ὑπουργεῖον καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν», ναὶ ἢ ὄχι;

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν 148· 75 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 72 κατὰ, καὶ εἷς ἠρνήθη ψῆφον. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ ἀπεδέχθη τὴν πρότασιν. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 7½ μ. μ.