1876.11.27

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 38

τῆς 27 Νοεμβρίου 1876.

(Σάββατον.)

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 21 τοῦ Κανονισμοῦ, νὰ μοὶ παράσχῃ τὴν ἄδειαν νὰ κενώσω τὸ ἀκροατήριον, ἐὰν συμβῇ θόρυβος.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα· δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θέλω διατάξει τὴν ἐκκένωσιν τοῦ ἀκροατηρίου, ὅταν συμβῇ θόρυβος. Σᾶς ἀναγινώσκω τὸ ἔγγραφον, δι’ οὗ ὁ κ. πρωθυπουργὸς μᾶς ἀναγγέλλει τὴν συγκρότησιν τοῦ νέου ὑπουργείου. Ἀριθ. 10,671. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 26 Νοεμβρίου 1876. Πρὸς τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Βουλῆς. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ γνωστοποιήσω ὑμῖν, ὅτι σήμερον τὴν μεσημβρίαν ὡρκίσθη τὸ νέον ὑπουργεῖον, οὗτινος τὴν προεδρείαν ηὐδόκησε νὰ μοὶ ἀναθέσῃ ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ὁ Βασιλεὺς καὶ οὗτινος μέλη εἰσὶν οἱ ἑξῆς· Ὁ κύριος Δ. Βουλπιώτης ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ κύριος Ἰω. Δεληγιάννης ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὁ κύριος Θάνος Κανακάρης ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ κύριος Δ. Λεβίδης ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ κύριος Σωτήριος Πετιμεζᾶς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Ὁ κύριος Γερ. Ζωχιὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν· καὶ Ε. Δεληγεώργης ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Παρακαλῶν ὑμᾶς, ἵνα εὐαρεστηθῆτε καὶ ἀναγγείλητε τὰ ἀνωτέρω εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν αὐτῆς, διατελῶ μετ’ ἐξόχου πρὸς ὑμᾶς ὑπολήψεως.

Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου

Ε. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ.

§4ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, μετὰ τὴν τελευταίαν ψηφοφορίαν μοὶ ἀνετέθη ἡ ἐντολὴ τοῦ σχηματισμοῦ νέου Ὑπουργείου, ἐνόμισα δὲ ὅτι ἦτο καθῆκόν μου ν’ ἀναδεχθῶ τὴν ἐντολὴν ταύτην, διότι ἦτο καθῆκον τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ τὸ πράξῃ, ἀφ’ οὗ ἐπῆλθεν ἀλληλοδιαδόχως διττὴ ὑπουργικὴ κρίσις. Γινώσκετε, ὅτι πρὸ τῆς τελευταίας ὑπουργικῆς κρίσεως εἶχεν ἐπέλθει ἑτέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ πάλιν εἶχον προσκληθῆ πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπόν. Τότε ἐνόμισα ὅτι ἠδυνάμην ν’ ἀποποιηθῶ τὴν ἐντολὴν, ἡ δὲ ἀποποίησίς μου ἐκείνη ἀπετέλει νέον καθῆκον ἐπιβαλλόμενον εἰς ἐμὲ ὅτε τὸ δεύτερον προσεκλήθην· ἤκουσα δὲ καὶ κατακρίσεις, διότι τὸ πρῶτον δὲν ἠθέλησα ν’ ἀναδεχθῶ τὸν σχηματισμὸν Ὑπουργείου. Ἡ ἐντολὴ, ἥτις μᾶς ἀνετέθη, εἶναι δυσκολωτάτη· ἐλπίζομεν ὅμως ὅτι θέλομεν τύχει τῆς συνδρομῆς τοῦ Κοινοβουλίου, οὐχὶ συνδρομῆς στηριζομένης εἰς προσωπικὰς συμπαθείας, ἀλλὰ συνδρομῆς ἀξιοπρεποῦς καὶ ἀνδρικῆς, προσηκούσης εἰς τὴν ὑψηλὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν τὸ Σῶμα κατέχει, καὶ εἰς τὴν μεγάλην καὶ ἱερὰν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἐκτελέσῃ κατὰ τὰς ἐκτάκτους αὐτὰς περιστάσεις. Τὸ ἀληθὲς ὅμως εἶναι, ὅτι οὐ μόνον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Βουλὴν αὐτὴν ἡ διοίκησις τῶν κοινῶν κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις εἶναι δυσχερής· εἶναι δυσχερὴς πρὸ πάντων, διότι παρῆλθε πολὺς χρόνος, καὶ ὁ χρόνος παρέρχεται ἀνεπιστρεπτεί. Περὶ μὲν τῶν ἐξωτερικῶν συμφερόντων τοῦ τόπου ἀρκεῖ τις νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι σήμερον κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ἄρχεται τῶν συνεδριάσεων αὐτοῦ τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει διεθνὲς Συνέδριον. Ὡς πρὸς δὲ τὸ ἔργον τῶν παρασκευῶν, ἀρκεῖ νὰ ἐνθυμηθῇ ὅτι οὔτε ἐν σχεδίῳ ἔχομεν εἰσέτι αὐτὰς ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλ’ ὅμως οὔτε τὸ μὲν, οὔτε τὸ δὲ δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἐλαχίστην ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός μας. Καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις χρεωστοῦν νὰ ἐνασχοληθῶσιν, ὡς κάλλιον ἐμοῦ γνωρίζετε, διὰ πάσης δραστηριότητος καὶ μὲ πᾶσαν ἀφοσίωσιν εἰς ἀμφότερα. Πρῶτον μὲν διότι ἄδηλον εἶναι τὶ περικλείει ὁ μέλλων χρόνος· δεύτερον δὲ διότι ἡ Ἑλλάς, κατὰ τὴν σαφῶς ἐκδηλωθεῖσαν θέλησιν τοῦ τόπου, χρεωστεῖ νὰ στρέψῃ ὅλην αὑτῆς τὴν προσοχὴν εἰς τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τοῦ Κράτους καὶ νὰ μὴ περιμένῃ νέας εὐκαιρίας, οὐδὲ νὰ θεωρήσῃ τὸ ἔργον ὡς ἔκτακτον καὶ ὑπὸ τῶν σημερινῶν μόνον περιστάσεων ὑπαγορευόμενον. Τὶ φρονεῖ ἡ νέα Κυβέρνησις ὡς πρὸς τὸ τελευταῖον τοῦτο ζήτημα εἶναι εἴς τε τὴν Βουλὴν γνωστὸν καὶ εἰς τὸν τόπον ἐκ τῶν μακρῶν συζητήσεων, τὰς ὁποίας διεξήλθομεν ἐπὶ ἕνα καὶ ἐπέκεινα μῆνα. Ὅταν ἡ Κυβέρνησις μετὰ μίαν ἢ δύο συνεδριάσεις παρουσιάσῃ τὸ ἔργον αὑτῆς, θέλει ἐξηγήσει ἐν λεπτομερείᾳ τὰ περὶ αὐτοῦ· ἀπὸ τοῦδε ὅμως χρεωστῶ νὰ σᾶς ὑπομνήσω τὰς κυριωτέρας βάσεις τοῦ πράγματος. Ἐπανειλημμένως ἐδηλώσαμεν εἰς τὴν Βουλὴν ὁποῖος εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, ὁ καταλληλότερος τρόπος πρὸς τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς καὶ πρὸς τὴν κατασκευὴν τῶν εἰς ταύτας ἀπαιτουμένων πόρων. Εἴπομεν ὅτι τὸ Κράτος, διὰ νὰ παρασκευασθῇ στρατιωτικῶς, δὲν πρέπει νὰ εὐχαριστηθῇ μὲ τὴν ἀπόκτησιν ἐθνοφυλάκων, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται ν’ ἀποκτήσῃ τὴν μόνην ἀληθῆ στρατιωτικὴν δύναμιν, τὴν τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ πρὸ πάντων, ὅπως δυνηθῇ νὰ χρησιμοποιήσῃ δι’ αὐτοῦ καὶ πᾶσαν ἄλλην. Ἑπομένως, κατὰ τὴν γνώμην μας ταύτην, αἱ βάσεις εἶναι αἱ ἑξῆς· ά) συμπλήρωσις τῶν τάξεων τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ μέχρι τῆς ἐν πολέμῳ δυνάμεως αὐτοῦ, οὐχὶ διὰ τῆς προσκλήσεως τῆς ἐφεδρείας, ἀλλὰ διὰ νέας στρατολογίας· βʹ) ἀναπλήρωσις τῆς σπουδαίας ἐλλείψεως, ἡ ὁποία εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἡμῶν δύναμιν ὑπάρχει, ἤτοι κατασκευὴ νέας τακτικῆς ἐφεδρείας, οὐχὶ δι’ ἀσκήσεων ἐθνοφυλακῆς, ἀλλὰ διὰ θητείας στρατιωτικῆς καὶ μορφώσεως νέου ἀληθοῦς τακτικοῦ στρατοῦ· γʹ) τροποποίησις τῶν περὶ ἐθνοφυλακῆς νόμων, ὅπως κατασταθῇ ὁ θεσμὸς πρακτικώτερος καὶ πλέον εὐεκτέλεστος· φρονοῦμεν δὲ δʹ) ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἐν πολλοῖς ἄλλοις τῆς προσηκούσης δυνάμεως στερούμενον, ὀφείλει νὰ ἐνθυμηθῇ ὅτι εἶναι καθῆκον αὑτοῦ ν’ ἀποκτήσῃ τὸν ἐντελέστερον ὁπλισμόν, διότι ὅσον ἐντελέστερος εἶναι ὁ ὁπλισμὸς ὑφ’ ὅλας αὑτοῦ τὰς ἐπόψεις, τόσον πληρεστέρα εἶναι καὶ ἡ ἀναπλήρωσις τῆς ἀδυναμίας μας, ὅσον δὲ ἀτελέστερος εἶναι ὁ ὁπλισμὸς οὗτος, τόσον ἡ ὑπάρχουσα ἀδυναμία ἐπαυξάνει· έ) ὀφείλομεν νὰ ἀποκτήσωμεν νέον σύστημα στρατολογίας, ὅπερ ὀφείλει πρὸ πάντων νὰ ἐκπληροῖ, κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν, τὰς ἑξῆς δύο ἀνάγκας, 1 ὅπως δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἔχῃ δι’ ὀλίγων δαπανῶν μείζονα στρατόν· καὶ 2 ὅπως εὑρεθῇ τὸ μέσον, ἵνα κατασταθῇ ἀνεκτὴ καὶ φορητὴ ἡ κατάργησις τῆς ἀντικαταστάσεως. Σᾶς ὑπεσχέθην ἐν ἀρχῇ νὰ σᾶς ἀναφέρω μόνον τὰς κυριωτέρας βάσεις, διὰ τοῦτο δὲν προβαίνω εἰς λεπτομερείας· δύνασθε δὲ νὰ ἐννοήσητε εὐκόλως, ὅτι καὶ στρατοπεδεύσεις καὶ μέσα πρὸς ἐκπαίδευσιν στρατιωτικὴν πρὸ πάντων τῶν ἀποτελούντων τὰ στελέχη τοῦ στρατοῦ ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν, καὶ προμήθεια τοῦ ἀναγκαίου κατὰ τὰς νέας στρατιωτικὰς ἀνάγκας παντὸς εἴδους ὑλικοῦ, καὶ διοργανισμὸς πολλῶν ἀνυπάρκτων νῦν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας κλάδων εἶναι τῆς πρωτίστης ἀνάγκης καὶ τῆς μᾶλλον κατεπειγούσης. Ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ μέσα γνωρίζετε ὡσαύτως ὁποίας ἐπρεσβεύσαμεν ἀρχάς. Εἴπομεν, ὅτι δὲν πρέπει τὸ δημόσιον χρέος νὰ αὐξήσῃ ὑπεράνω τοῦ ἀπολύτως ἀπαιτουμένου καὶ ἀμέσως σχετιζομένου μὲ τὴν στρατιωτικὴν τοῦ τόπου παρασκευήν. Ἑπομένως δὲν θέλομεν παρουσιάσει προτάσεις περὶ δανείων ἢ περὶ αὐξήσεως καθ’ οἱονδήποτε τρόπον τοῦ δημοσίου χρέους, ἂν δὲν πρόκηται νὰ χρησιμεύσῃ ἡ δαπάνη, τὴν ὁποίαν θέλομεν οὕτω τῇ ἐπινεύσει ὑμῶν δημιουργήσει, πρὸς ἄμεσον ἐκτέλεσιν τῶν τῆς παρασκευῆς. Δεύτερον ἐγνωμοδοτήσαμεν κατὰ τὰς παρελθούσας συζητήσεις, ὅτι, κατὰ τὴν κρίσιν ἡμῶν, ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶναι πολυτελής, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἄνευ τούτου ἡ ἀνάγκη τὴν ὁποίαν ὑπ’ ὄψιν ἔχομεν εἶναι τοιαύτη, ὥστε ὑπαγορεύει ἡμῖν νὰ ἐκτελέσωμεν τὸ ἔργον τῆς περιστολῆς τῶν δαπανῶν μὲ πᾶσαν αὐστηρότητα καὶ ὡς ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἐξέλθωμεν τῆς καταστάσεως τῆς εἰρήνης, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα. Εἴπομεν τρίτον κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας, ὅτι ἡ προσθήκη νέων φόρων εἶναι τὸ τελευταῖον καταφύγιον, εἰς τὸ ὁποῖον δύναται δεδικαιολογημένως καὶ τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ προσφύγωσιν ἕνεκα τοιούτων σκοπῶν μόνον, ἀφοῦ προσηκόντως καὶ ἐπαρκῶς ἤθελον ἐξαντλήσει ὅλα τὰ μέσα τῆς οἰκονομίας. Οἱ φόροι δύνανται νὰ ᾖναι ἀναγκαῖοι μόνον εἰς τὴν μείζονα καὶ εὐρυτάτην προπαρασκευήν· δὲν εἶναι ὅμως παντάπασιν ἀναγκαῖοι εἰς τὴν πρωτίστην καὶ στοιχειώδη, περὶ ἧς ὡμίλησα ἤδη. Ἑπομένως παρ’ ἡμῶν δὲν θέλετε περιμένει νέας φορολογίας. Θέλομεν ἐπεξεργασθῆ τὸν προϋπολογισμόν, καὶ τάχιστα, ἐντὸς τῆς προσεχοῦς ἑβδομάδος, θὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν ὅλας τὰς μεταῤῥυθμίσεις ἐπὶ τοῦ ἤδη ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως παρουσιασθέντος. Αἱ μεταῤῥυθμίσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ ἔσονται αἱ μὲν διοικητικαί, αἱ δὲ νομοθετικαί Γνωρίζομεν τὰς ἀτελείας τοῦ ὑπάρχοντος φορολογικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ποτὲ δὲν παρῆλθε σύνοδος χωρὶς νὰ κατακριθῇ. Φρονοῦμεν ὅμως, ὅτι κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν εἶναι τὸ κύριον ἀντικείμενον τῆς ἐνασχολήσεως ἡμῶν. Ὁ χρόνος θέλει παράσχει τὴν εὐκολίαν, ἵνα προβῶμεν καὶ εἰς τοῦτο. Δυνάμεθα ὅμως ἀπὸ τοῦδε νὰ διαβεβαιώσωμεν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν φορολογίαν τῆς γεωργίας, ὅτι θέλομεν φέρει εἰς τὸ ὑπάρχον σύστημα τοιαύτας μεταβολὰς, ὥστε νὰ περιορίσωμεν τὰς καθυστερήσεις καὶ νὰ ἀπαλλάξωμεν τὸν τόπον ἀπὸ τῶν ἐνοχλήσεων τοῦ εἰσπράκτορος. Ἀφεύκτως προσέτι θέλομεν μεταῤῥυθμίσει τοὺς περὶ τελωνείων καὶ λαθρεμπορίας νόμους, διότι φρονοῦμεν, καὶ φρονεῖ πιστεύω καὶ ἡ Βουλὴ, ὅτι οἱ ὑπάρχοντες εἶναι ἀτελεῖς, καὶ ἡ ἐκ τούτων ζημία τοῦ δημοσίου οὐχὶ εὐκαταφρόνητος. Ἂν καὶ, ὡς παρέστησα ἐν ἀρχῇ πρὸς τὴν Βουλὴν, ἡ ἐντολὴ τὴν ὁποίαν ἀναδεχόμεθα ᾖναι τοσοῦτον βαρεῖα καὶ δυσεκτέλεστος, ἐν τούτοις ἐνομίσαμεν, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ ποιήσωμεν τὴν ἐλαχίστην διακοπὴν εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Δὲν θὰ χρειασθῶμεν εἰμὴ μιᾶς ἢ δύω τὸ πολὺ συνεδριάσεων διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν, μόλον ὅτι ἴσως καὶ κατ’ αὐτὰς ἀκόμη δυνηθῶμεν νὰ παρουσιάσωμεν ἐργασίαν πρὸς ἐνασχόλησιν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλ’ ἐντὸς ὅμως τῆς προσεχοῦς ἑβδομάδος θέλουσιν εἶσθαι πλήρη καὶ πάντα εἰσηγμένα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα σᾶς προανέφερον. Ἐλπίζω δὲ ὅτι ἡ Βουλὴ, ἐξετάζουσα αὐτὰ, δὲν θέλει μὲν τὰ εὕρει ἀλάνθαστα, διότι θὰ ἦτο ἀπελπισία ἂν τὸ Κοινοβούλιον δὲν ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ, ἀλλ’ ὅμως θέλει εὕρει τὰς βάσεις αὐτῶν ἀξίας τῆς προσοχῆς του καὶ τῆς μελέτης του, καὶ ὅτι ἡ εἰλικρινὴς αὐτοῦ συνδρομὴ καὶ ἡ ἀφοσίωσις πάντων ἡμῶν εἰς τὸ δημόσιον συμφέρον θέλουσι φέρει τὸ αἴσιον ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἀνυπομόνως ὁ τόπος προσδοκᾷ.

§5ΕΥΘΥΜΙΟΠΟΥΛΟΣ. Καί τοι μετὰ πλείστης εὐχαριστήσεως εἶδον, ὅτι τὰ συγκροτοῦντα τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν πρόσωπα εἶναι λίαν ἀξιότιμα καὶ εἰς ἄκρον σεβαστὰ, οὐχ ἧττον ἀναγκάζομαι, ἐπειδὴ παρετήρησα ὅτι τὸ συγκροτηθὲν ὑπουργεῖον σύγκειται ἐκ μελῶν, τὰ ὁποῖα ἀνήκουσιν ἀποκλειστικῶς εἰς μίαν τῶν μερίδων, αἵτινες ἀντεπολιτεύθησαν τὴν πεσοῦσαν κυβέρνησιν, καὶ τοιουτοτρόπως παραβιάζεται ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν σύσσωμον τὸ ἔθνος ἠσπάσθη, τὴν ὁποίαν ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν πολιτικῶν μερίδων τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων τῶν ἐν τῇ βουλῇ ταύτῃ ὑπαρχουσῶν ὑπεστήριξαν ἐκθύμως, τινὲς δὲ καὶ εἰς ἀξίωμα ἀνεβίβασαν τὴν ἀρχὴν, ὅτι αἱ κοινοβουλευτικαὶ κυβερνήσεις πρέπει νὰ ἀποῤῥέωσιν ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τῆς βουλῆς, ἀναγκάζομαι, λέγω, νὰ ὑποβάλω τὴν ἑξῆς πρότασιν εἰς τὴν βουλὴν, καὶ παρακαλῶ αὐτὴν, σύμφωνα μὲ τὴν καθιερωθεῖσαν εἰς τὴν συγκρότησιν τοῦ παρόντος κοινοβουλίου ἀρχὴν, ἵνα ὑποστηρίξῃ καὶ παραδεχθῇ αὐτήν. «Ἡ βουλὴ, μὴ θεωροῦσα τὸ ὑπουργεῖον πληροῦν τὰς βάσεις κοινοβουλευτικῆς κυβερνήσεως, δὲν δύναται νὰ παράσχῃ αὐτῷ τὴν ἑαυτῆς ὑποστήριξιν, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§6ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὁ αὐτὸς λόγος, ὁ ὁποῖος ἔπεισε τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ναυπλίας νὰ ὑποβάλῃ τὴν πρότασίν του τὴν ὁποίαν μᾶς ἀνέγνωσεν, ὁ αὐτὸς λόγος μοὶ ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον, ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, μὴ ἀποβλέπων εἰς οὐδεμίαν τῶν ἀρχῶν, αἵτινες διαιροῦσι τὰς διαφόρους μερίδας, νὰ ἐπιφέρω παρατηρήσεις τινὰς, αἵτινες νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν παρ’ ἡμῶν καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον εἰσάγεται ἐν ὀνόματι τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν. Προκειμένου κατὰ τὴν ἐμφάνισιν μιᾶς κυβερνήσεως νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον τὸ δικαίωμά μας ἐπεκτείνεται εἰς τὸν σχετικῶς μὲ τὴν κοινοβουλευτικὴν πλειονοψηφίαν σχηματισμὸν αὐτῆς, νομίζω ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, τὰ ὁποῖα κανονίζουσι παρόμοια ζητήματα. Ἡ προκειμένη κυβέρνησις ἐμφανίζεται μετὰ μίαν ἐκφραστικὴν ψηφοφορίαν τῆς Βουλῆς. Μία κυβέρνησις προκάτοχος, ὑποβαλοῦσα ἔργα στηριζόμενα ἐπὶ ἑνὸς πολιτικοῦ προγράμματος, ἐπεκαλέσθη τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Τὸ κοινοβούλιον διὰ πλειονοψηφίας δὲν ἐσυμφώνησε μετὰ τῆς κυβερνήσεως ἐκείνης, ἐθεώρησε τὸ πρόγραμμα αὐτῆς μὴ ἀνταποκρινόμενον εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου, καὶ ἑπομένως ἡ πλειοψηφία ἀπεφάνθη κατ’ αὐτῆς. Συνέπεια τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς ἦτο νὰ πράξῃ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς τοῦ παρελθόντος ὑπουργείου ὅ,τι ἔπραξε, τὸ δὲ Στέμμα ὅ,τι τὸ Σύνταγμα καὶ τὰ κοινοβουλευτικὰ καθήκοντα καθιέρωσαν· ἑπομένως ἡ προκειμένη μεταβολὴ ἐπῆλθε συνεπείᾳ ἐκφραστικῆς ἀποφάσεως τοῦ Κοινοβουλίου. Μετὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Κοινοβουλίου, τὸ Στέμμα εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ποιήσῃ χρῆσιν τοῦ ἀπολύτου δικαιώματός του· τὸ Στέμμα συνεμορφώθη μὲ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Κοινοβουλίου, ἀπετάθη εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις ἐθεωρήθη πολυπληθεστέρα καὶ ἥτις ἀπεφάνθη κατὰ τοῦ ὑποβληθέντος καὶ ἀποῤῥιφθέντος νομοσχεδίου· ἔμενεν εἰς τὸ Στέμμα τὸ ἀπόλυτον δικαίωμα νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸν παρουσιαζόμενον ὡς ἀρχηγὸν τοῦ τμήματος ἐκείνου τῆς ἀντιπολιτεύσεως τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων. Ἡ κυβέρνησις, ἥτις παρουσιάζεται λοιπὸν σήμερον, παρουσιάζεται ὡς προϊὸν τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἀπεφάσισεν ὅτι δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ τὸ ὑπουργικὸν πρόγραμμα τῆς προκατόχου κυβερνήσεως. Ἐξετάζω τώρα καὶ ἐρωτῶ, ἐμφανιζομένης τῆς κυβερνήσεως, ἥτις, ὡς εἶπον, μετὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ κοινοβουλίου ἔρχεται ἐκ τῆς ἐλευθέρας ἐξασκήσεως τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τοῦ Στέμματος, εἴμεθα ἐντὸς τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, θέτοντες ζήτημα, διὰ τοῦ ὁποίου προκαλούμεθα νὰ ἀποδοκιμάσωμεν τὴν κυβέρνησιν ταύτην πρὶν δυνηθῶμεν νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην ἐπὶ τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν ἀρχῶν αὐτῆς; Αὐτὸ εἶναι, κύριοι, τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ὅπως ἴδωμεν κατὰ πόσον δυνάμεθα νὰ εἴμεθα ἐντὸς τῶν ἀπολύτων δικαιωμάτων μας, ψηφίζοντες ἐπὶ τοιαύτης προτάσεως. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι δὲν εἴμεθα ἐντὸς τοῦ τοιούτου δικαιώματός μας κατὰ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα. Ἑκάστη τῶν ἐξουσιῶν ἔχει ἰδιαίτερα καθήκοντα καὶ δικαιώματα, ἀλλ’ ἑκάστη ὀφείλει νὰ σέβηται τὰ δικαιώματα τῆς ἑτέρας. Ἡμεῖς, διὰ τῆς προχθεσινῆς ψηφοφορίας, ὑπεδείξαμεν εἰς τὸ Στέμμα, ὅτι ἡ κυβέρνησις, ἥτις ἐκυβέρνα τότε τὸν τόπον, δὲν ἦτο ἐπαρκὴς, δὲν ἦτο σύμφωνος ὡς πρὸς τὸ πολιτικὸν πρόγραμμα μὲ τὰς ἰδέας τῆς πλειονοψηφίας τοῦ σώματος, προεκαλέσαμεν, οὕτως εἰπεῖν, τὴν ἐνέργειαν τοῦ Στέμματος, συμφώνως μὲ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων. Ἐρωτῶ σήμερον, δυνάμεθα πρὶν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ πρόγραμμα τὸ πολιτικὸν, τὸ ὁποῖον ἔχει, πρὶν ἐξετάσωμεν τὰς ἰδέας καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῆς, πρὶν συζητήσωμεν καὶ ἀποφανθῶμεν ἐπὶ τῶν ἰδεῶν αὐτῶν καὶ πρὸ τῆς συζητήσεως, δυνάμεθα, λέγω, ν’ ἀπολήξωμεν εἰς τὴν παραδοχὴν ἀπολύτου προτάσεως, ἥτις κατ’ ἐμὲ δὲν στηρίζεται εἰς οὐδένα λόγον, εἰς οὐδεμίαν ἀρχήν; πῶς ἄλλως θέλει ἐξηγηθῆ ἡ τοιαύτη ἀπόφασίς μας, εἰμὴ, ὅτι δὲν θέλομεν τὴν κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ἐξελέξατο ὁ ἡγεμὼν, δὲν τὴν θέλομεν νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιόν μας; Ἐγὼ, κύριοι, δὲν συμφωνῶ εἰς τοῦτο· ἐγὼ νομίζω, ὅτι τὰ δικαιώματα τοῦ κοινοβουλίου εἰσὶ διαγεγραμμένα ὑπὸ τῶν ἐθίμων, διότι νόμος δὲν ὑπάρχει, καὶ τὸ Κοινοβούλιον ὀφείλει νὰ ἀπαιτήσῃ ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν νὰ ὑποβάλῃ τὸ πολιτικὸν αὐτῆς πρόγραμμα, ὀφείλει νὰ συζητήσῃ τὴν ἀρχὴν τοῦ προγράμματος τούτου, καὶ ἐπ’ αὐτῆς νὰ ἐκφέρῃ γνώμην. Τότε καὶ τὸ Στέμμα δύναται νὰ ἐξετάσῃ ποῖαι εἰσὶν αἱ ἀρχαὶ, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ πρεσβεύῃ ἡ μέλλουσα νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν. Ἄλλως, κύριοι, ἀνεξετάστως, ἄνευ λόγου, ἄνευ συζητήσεως προγράμματος, νομίζω, ὅτι δὲν ἐκπληροῦμεν τὸν σκοπὸν τῆς ἀποστολῆς τὴν ὁποίαν ἔχομεν, δὲν εἴμεθα ἐντὸς τῆς νομίμου ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων ἡμῶν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἡ προκειμένη πρότασις εἶναι ἐντελῶς ἀκατάλληλος, ἡ δὲ Βουλὴ θέλει συμφωνήσει μετ’ ἐμοῦ, ὅτι δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτὴ ὑπὸ τοῦ Σώματος.

§7ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ βῆμα ὄχι διὰ νὰ ἀποκρούσω τὴν πρότασιν καὶ διὰ νὰ παρακαλέσω τὴν βουλὴν νὰ μὴ τὴν δεχθῇ. Ἔρχομαι εἰς τὸ βῆμα μόνον διὰ νὰ δηλώσω διατὶ καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τοὺς συναδέλφους μου εἶναι ἀδιάφορον ὁποίαν τύχην θέλει ἔχει ἡ πρότασις αὕτη. Εἶναι δὲ οἱ λόγοι δύο. Ὁ πρῶτος, διότι ἤθελεν εἶσθαι πάνυ ἀναξιοπρεπὲς εἰς ἡμᾶς ν’ ἀγωνισθῶμεν ὅπως κρατήσωμεν τὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ ῥητορεύσωμεν λαμβάνοντες ὁ εἷς κατόπιν τοῦ ἄλλου τὸν λόγον, ὅπως ἀποδείξωμεν εἴτε ὅτι ἡ πρότασις εἶναι ἀντισυνταγματικὴ καὶ ἄδικος καὶ φατριαστικὴ, εἴτε ὅτι προδίδει ἐμπαθῆ τάσιν, προσωπικὰ συμφέροντα, ἀνάξια καὶ τοῦ κοινοβουλίου καὶ τῶν περιστάσεων, ἢ ὅτι δὲν ὑπάρχει δικαίωμα οὔτε ἠθικὸν οὔτε κοινοβουλευτικὸν εἰς οὐδένα τῶν βουλευτῶν, ὅπως τὴν πρώτην στιγμὴν, καθ’ ἣν ἡ κυβέρνησις παρουσιάζεται καὶ ἅμα ἐξέθηκε τὸ πρόγραμμά της, παρουσιάσῃ πρότασιν τοιαύτην εἰς τὴν βουλήν. Ὁ δὲ δεύτερος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν θέλομεν ἀξιώσει νὰ τὴν ἀποκρούσωμεν καὶ οὔτε θέλομεν εἰς αὐτὴν ἀπαντήσει, εἶναι ὁ ἑξῆς. Τὸ συνταγματικὸν ἢ μὴ συνταγματικὸν τῆς ἐλεύσεως ἑνὸς ὑπουργείου κεῖται ἀλλαχοῦ καὶ δὲν κρίνεται κατὰ τὰς ἀρχὰς ἃς ἐξέθεσεν ὁ εἰσαγαγὼν τὴν πρότασιν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν μοὶ ἐπιβάλλεται ὑποχρέωσις ν’ ἀπαντήσω. Τὸ συνταγματικὸν ἢ μὴ συνταγματικὸν τῆς ἐλεύσεως ἑνὸς ὑπουργείου κρίνεται πρῶτον ἐκ τοῦ ἂν ὑπῆρχε περίπτωσις παραιτήσεως τοῦ προκατόχου ὑπουργείου, καὶ δεύτερον ἂν τὸ διάδοχον ὑπουργεῖον προῆλθεν ἐκ τῶν τάξεων ἐκείνων τοῦ κοινοβουλίου, αἵτινες, πολιτευθεῖσαι ὡς ἐπολιτεύθησαν, ἔφεραν, εἴτε ἀμέσως εἴτε ἐμμέσως, εἴτε ἑκουσίως εἴτε ἀκουσίως, εἰς τὴν ὑπουργικὴν κρίσιν. Καὶ εἰ μὲν τὸ πρῶτον, ὡς κατὰ τὴν προκειμένην περίπτωσιν, καλῶς ἢ κακῶς ἐγένετο, ὀφείλει λόγον ἡ παραιτηθεῖσα κυβέρνησις, ὁ δὲ τὴν πρότασιν εἰσαγαγὼν ἠδύνατο ν’ ἀπευθυνθῇ πρὸς αὐτήν. Ὁ πρώην πρωθυπουργὸς δὲν παρῃτήθη ἅπαξ, ἀλλὰ δίς, καὶ ἐδήλωσεν ὅτι ὑπῆρχε συνταγματικὴ ἀνάγκη νὰ παραιτηθῇ. Πρῶτοι δὲ πάντων ἔπρεπε νὰ τὸ γνωρίζωσιν οἱ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ φίλοι τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, εἷς δ’ ἐξ αὐτῶν εἶναι καὶ ὁ προτείνας. Ὅθεν, συζητῶν πρὸς τοὺς φίλους τῆς πεσούσης κυβερνήσεως, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐξετάσω περιπλέον ἂν νομίμως ἐπῆλθεν ἡ ὑπουργικὴ κρίσις. Ὁποῖος δὲ εἶναι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἡ διαδοχὴ, καὶ νὰ πληρωθῇ τὸ κενόν; Ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα ἡ ἀντιπολίτευσις. Πρωθυπουργὸς δ’ ἔπρεπε νὰ ᾖναι εἷς, καὶ ὑπ’ αὐτοῦ νὰ συγκροτηθῇ τὸ νέον ὑπουργεῖον. Γεννᾶται ἤδη τὸ ζήτημα: Τί συνέβη μετὰ τὴν πρόσκλησιν; ἀπηυθύνθη ὁ προσκληθεὶς πρωθυπουργὸς πρὸς τὰ μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν μετ’ αὐτοῦ τὴν ὑπουργικὴν μεταβολὴν, ναὶ ἢ ὄχι; Ἀλλ’ ἐρωτῶ τοὺς γινώσκοντας τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῶν ἐθνῶν ἂν ὑπῆρξε παράδειγμα οὐδαμοῦ, ἂν κοινοβούλιον ἐζήτησέ ποτε λόγον παρὰ κυβερνήσεως ἐλθούσης ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὶ ἔπραξε κατὰ τὴν συγκρότησίν της, ὁποία ὑπῆρξεν ἡ συμφωνία μετὰ τῶν ἄλλων μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἂν ὡμίλησεν ἢ δὲν ὡμίλησε μετ’ αὐτῶν, ἂν ἐσυμφώνησεν ἢ δὲν ἐσυμφώνησε καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους μετὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων μεθ’ ὧν ἔφερε τὴν ὑπουργικὴν κρίσιν! Ἐὰν ἀπαντᾶται ἓν παράδειγμα καὶ εἰς αὐτὰς τὰς δυστυχεῖς περιστάσεις τῶν ἐθνῶν, παραδέχομαι νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ εἰς τὴν προκειμένην· παραδέχομαι τότε, ὅτι ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δώσω ἀπάντησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Ἀλλὰ δὲν θὰ εὕρητε παράδειγμα ὅμοιον κανέν. Εἰς οὐδὲν κοινοβούλιον κατεδέχθησαν ποτὲ νὰ καταβιβάσωσι τὰ κυβερνητικὰ ζητήματα ὑπὸ τοὺς πόδας, νὰ τὰ ἐξουθενήσωσι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, νὰ τὰ προσδέσωσιν εἰς ἓν συμφέρον εἰδεχθὲς καὶ πάντη ἀνάξιον εἰς κοινοβούλια καὶ πολιτευομένους. Ἰδοὺ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ὀφείλω ν’ ἀπαντήσω εἰς τοιαύτην ἀπρεπῆ πρότασιν, ἣν ἠθέλησαν νὰ στηρίξωσιν εἰς συνταγματικοὺς θεσμούς. Κρίνω δὲ ἀνάξιον ν’ ἀπαντήσω οὐχὶ μόνον διὰ τὴν προκειμένην περίπτωσιν, διότι αἱ ἐξηγήσεις μου μετὰ τῆς ὅλης ἀντιπολιτεύσεως ὑπῆρξαν ἐπαρκέσταται καὶ ἐντιμόταται, ἅμα ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐκλήθην, ἀλλὰ διότι δὲν πρέπει νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀρχὴ καὶ παρουσιασθῶσι περιστάσεις ἄλλαι, καθ’ ἃς νὰ πληρωθῶσι τὰ πρακτικὰ τῶν συνεδριάσεων τῆς βουλῆς ἀπὸ τὰς πλέον ἀπαισίους ἀσχημίας, προσβαλλούσας τὴν τιμὴν τοῦ τόπου. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν ποτε ἔθνη, σεβόμενα ἑαυτὰ, νὰ καθιερώσωσι τοιοῦτον τρόπον τοῦ πολιτεύεσθαι καὶ ζῆν, ὄχι μόνον διὰ τ’ ἀτοπήματα, τὰ ὁποῖα σᾶς προανέφερα, καὶ τὸν ἀπαίσιον χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον τὰ ἔθνη ταῦτα ἤθελον περιβληθῆ, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ διεξαγωγὴ τῶν κυβερνητικῶν ζητημάτων εἰς τοιαύτας περιστάσεις εἶναι ἁπλουστάτη, ἔντιμος, σύμφωνος καὶ μὲ τὰ καθήκοντα καὶ μὲ τὰ δικαιώματα τῶν κοινοβουλίων. Ὑποθέτω, ὅτι νέα τις κυβέρνησις, ἐκ τῆς νικησάσης ἀντιπολιτεύσεως ληφθεῖσα καὶ ἑπομένως πολὺ φυσικῶς εἰς τὰ πράγματα ἐρχομένη, ὅπως ἦλθεν ἡ σημερινὴ, παρουσιάζεται εἰς τὴν βουλὴν, ἐκθέτει τὰς ἀρχὰς καὶ τοὺς σκοπούς της, καὶ ὅτι αὐτὴ ἡ κυβέρνησις δὲν ἀντιπροσωπεύει τὴν πρώην ἀντιπολίτευσιν ἐν συνόλῳ. Τί γίνεται ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει; Ἡ ἀντιπολίτευσις ἡ μείνασα ἐκτὸς τῶν πραγμάτων καὶ ἔχουσα ἀρχὰς ἀντιθέτους πρὸς τὰς τῆς κυβερνήσεως παρουσιάζεται εἰς τὸ βῆμα, καὶ ὀφείλει νὰ παρουσιασθῇ καὶ δηλώσῃ ὅτι διαφωνεῖ καὶ κατὰ τὶ διαφωνεῖ. Ἡ ἀντιπολίτευσις αὐτὴ δύναται ν’ ἀποφανθῇ ὅτι ὑποστηρίζει ἢ δὲν ὑποστηρίζει τὴν κυβέρνησιν, καὶ οὕτω γεννᾶται τὸ ζήτημα φυσικῶς, τὰ δὲ συνταγματικὰ ἔθιμα εἶναι εἰς πλήρη ἐκτέλεσιν, ἡ δὲ βουλὴ ἔχει ὁδηγὸν, ὁ δὲ τύπος μανθάνει ἂν ἡ κυβέρνησις ἀντιπροσωπεύῃ τῆς πολυσυνθέτου ἀντιπολιτεύσεως τὰς ἀρχὰς, ἂν ἐπῆλθεν εἰς αὐτὰς συγχώνευσις ἢ συμβιβασμὸς, ἂν ὑπάρχῃ ὡς πρὸς τοῦτο διάστασις ἢ οὔ, ἂν ἡ ἔξω μείνασα ἀντιπολίτευσις ἀνέχηται τὴν κυβέρνησιν καὶ τὴν ὑποστηρίζῃ, ἢ ἂν ἐπιφυλάττηται καὶ ἀναμένῃ νὰ κρίνῃ αὐτὴν ἐκ τῶν ἔργων της. Πρὸς τί λοιπὸν αἱ προτάσεις τῶν χθὲς πεσόντων! πρὸς τί ἡ ἀσέβεια ἐν ὀνόματι τῶν θεσμῶν! Θέλετε νὰ μάθετε τί συνέβη κατὰ τὸν καταρτισμὸν τῆς κυβερνήσεως ἐντὸς τῶν τάξεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως; δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα, ἐνόσῳ ἡ ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας μείνασα ἀντιπολίτευσις σιωπᾷ καὶ ὑποστηρίζει. Διὰ τοὺς πεσόντας ἀρκεῖ, ὅτι ἔπεσαν νομίμως καὶ ὅτι διεδέχθη αὐτοὺς κυβέρνησις, ἐξελθοῦσα ἐκ τῶν τάξεων τῆς νικησάσης ἀντιπολιτεύσεως. Ἀλλ’ εἶσθε ἀνυπόμονοι ν’ ἀνατρέψητε! ἀναμείνατε τὴν νέαν κυβέρνησιν, ἥτις ἐξέθεσε τὰς ἰδέας της καὶ τοὺς σκοπούς της, προανήγγειλεν εἰς τὴν βουλὴν τὰ σχέδια, τὰ ὁποῖα θέλει παρουσιάσει εἰς τὴν πρώτην συνεδρίασιν, σεῖς δὲ εἰς τὴν πρώτην αὐτῶν ἐμφάνισιν πολεμήσατε αὐτά· ἀλλὰ τότε μόνον καταθέσατε προτάσεις. Ἐὰν ἡ κυβέρνησις δὲν ἀντιπροσωπεύῃ τὸ πνεῦμα τῆς πλειονοψηφίας, βεβαίως θέλει ἀποσυρθῆ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ θέλει ἀποσυρθῆ χωρὶς νὰ προσβληθῇ οὔτε τοῦ κοινοβουλίου ἡ ὑπόληψις, οὔτε τοῦ τόπου. Δὲν θέλουν κλονισθῇ οἱ θεσμοὶ, δὲν θέλει παρασταθῆ ἡ Βουλὴ ὡς παιδαριώδης καὶ ἀναξία νὰ διευθύνῃ τὸ ἔθνος εἰς μεγάλους σκοποὺς, δὲν θέλει ἀποδειχθῆ, ὅτι εἶναι ἐλεεινὸν κρᾶμα πάσης κακίας, ἄνευ φιλοτιμίας, ἄνευ ἀρετῆς, ἄνευ φρονήσεως, ἄνευ ἠθικῆς δυνάμεως, μεστὴ κακίας καὶ ἐλαττωμάτων, ἄχρηστος εἰς τὸν τόπον καὶ ἀγομένη ἀπὸ φατριαστικὸν πνεῦμα, καταπροδίδον τὴν φιλοτιμίαν τοῦ τόπου. Σᾶς εἶπα λοιπὸν, κύριοι, καθαρῶς καὶ ἀνεπιφυλάκτως τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα ν’ ἀποκρούσω τὴν πρότασιν, οὐδὲ ν’ ἀπαντήσω εἰς αὐτήν· τὸ μὲν πρῶτον διότι ἐθεώρησα ἀναξιοπρεπὲς, τὸ δὲ δεύτερον οὐ μόνον διὰ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ διότι οὔτε οἱ θεσμοὶ, οὔτε τὰ ἔθιμα τὸ ἐπιτάττουσιν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας ἰσχυρῶς τὸ ἀποκρούουσι. Παρακαλῶ ἑπομένως, νὰ προβῆτε εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῆς προταθείσης προτάσεως.

§8ΑΛ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δὲν θέλω ἔλθει πρὸς ὑποστήριξιν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τῆς προτάσεως τοῦ ἐντίμου ἐκ Ναυπλίας βουλευτοῦ, θέλω μόνον ἀπαντήσει εἰς τὴν μομφὴν τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν γενομένην πρὸς τὸ Σῶμα. Θαυμάζω τῇ ἀληθείᾳ πῶς ὁ ἡγέτης τοῦ πολυπληθεστέρου κόμματος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ Βουλῇ καὶ νῦν πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις πρὸ ἡμερῶν, δικαιολογῶν τὴν ἄρνησιν τοῦ νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἐδικαιολογήθη διὰ φράσεως γνωστῆς, ἔρχεται καὶ ἀποδίδει ταπεινὰ, μικρὰ αἰσθήματα εἰς τὸ Σῶμα τοῦτο, ἐνῷ προχθὲς, δικαιολογῶν τὴν ἄρνησίν του, εἶπεν, ὅτι δὲν ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν, διότι τὰ διάφορα τμήματα τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἦσαν σύμφωνα, καὶ ὅτι τὸ μὲν εἶπεν ὅτι δὲν ἐννοεῖ, ὅτι ἀντιστρατεύεται εἰς τὰ σχέδια τῆς Κυβερνήσεως κατ’ ἀρχὴν, ἀλλ’ ὅτι ἤθελε τὴν ἀναπλήρωσιν τῶν φόρων δι’ ἄλλου φορολογικοῦ συστήματος, εἴτε διὰ τῶν ζευγαρίων, εἴτε διὰ τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ. Ὅταν μάλιστα εἷς ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὁ κ. Τρικούπης, εἶπεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ θεωρήσῃ καὶ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐπαρκῆ, ὅπως δὲν ἐνόει καὶ τὴν πεσοῦσαν Κυβέρνησιν ἐπαρκῆ, ὁ κ. Δεληγεώργης, ἀναβὰς τὸ βῆμα, εἶπεν ὅτι, ἐὰν προσεπάθει νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν μετὰ τὴν δήλωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Τρικούπης, ἡ πρᾶξίς του θὰ ἦτο παιδαριώδης, ἀφοῦ ἐκ προοιμίων ἦτο γνωστὸν, ὅτι οἱ συντελέσαντες εἰς τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὄχι μόνον δὲν ἦλθον εἰς συνεννόησίν τινα, ἀλλὰ καὶ τὴν σχηματισθησομένην Κυβέρνησιν προεκήρυττον ὡς ἀνεπαρκῆ. Ὅπως γνωρίζετε, κύριοι, εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη ὑπάρχουν ζητήματά τινα, διὰ τὰ ὁποῖα τὰ κοινοβούλια εἶναι ζηλότυπα· μεταξὺ τῶν δικαιωμάτων τούτων εἶναι καὶ τὸ δικαίωμα νὰ σχηματίζηται Κυβέρνησις ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Σώματος, διότι, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἀπαρτίζηται ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Σώματος, οἱ συνταγματιολόγοι λέγουσιν, ὅτι εἶναι ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους, καὶ ὅτι οἱ πολλοὶ ἄρχουσι, διοικεῖ αὐτὸ τὸ ἔθνος. Ἡ ἀρχὴ αὕτη εἶναι λίαν ἀναγκαία, διότι ἄνευ τῆς τηρήσεως τοῦ δόγματος τούτου ὄχι μόνον αἱ ἐλευθερίαι ἀπειλοῦνται, ἀλλὰ καὶ πολλὰ ἄλλα ἄτοπα βεβαίως θὰ παρακολουθήσωσιν ὡς ἐκ τῆς μὴ ἀκεραίας ταύτης ἐφαρμογῆς. Δὲν εἶναι λοιπὸν ταπεινὴ ἡ πρότασις ἡ γενομένη ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ναυπλίας, εἶναι συνταγματικωτάτη, εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως ἐξέθεσαν οἱ σύμβουλοι αὐτοῦ εἰς τὴν παροῦσαν περίοδον κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον, ὅτι, ὅπως συνταγματικῶς καὶ ἀπροσκόπτως διοικηθῇ τὸ ἔθνος, δέον τὸ Κοινοβούλιον νὰ ὑποδεικνύῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐκ τῆς δεδηλωμένης θελήσεως τούτου νὰ σχηματίζηται. Δὲν δύναμαι λοιπὸν, κύριοι, νὰ ἐννοήσω διατὶ ἡ γενομένη πρότασις ἐκ μέρους τοῦ κ. Εὐθυμιοπούλου δυσηρέστησε τὸν κ. Δεληγεώργην. Ἐγὼ πιστεύω, ὅτι ὁ σχηματισμὸς τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Δεληγεώργη προῆλθεν οὐχὶ ἐκ τῆς συμφώνου ἀποφάσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἐκ λόγων φιλοτιμίας ἀπεφασίσθη ὁ σχηματισμὸς καὶ βεβαίως, ἀφοῦ τὰ ἄλλα τμήματα τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἠθέλησαν νὰ συμμετάσχωσιν, ἐνόμισεν ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅτι ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Ἡ Βουλὴ ὅμως νομίζει τὴν Κυβέρνησιν ἀνεπαρκῆ καὶ μὴ οὖσαν εἰς θέσιν ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ αὐτὴν, ὡς πηγάζουσαν ἐκ μειονοψηφίας· διὰ τοῦτο πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ τὴν πρότασιν, ὑπὲρ ἧς τάττομαι. Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου καταλαμβάνει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Ἀντ. Τσαμαδός.

§9ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐνόμιζον, ὅτι θὰ ἐκαλούμην ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ὁμιλήσω περὶ τοιαύτης προτάσεως, ἐὰν πρὸ ἐμοῦ δὲν ὡμίλουν περὶ αὐτῆς οἱ ἡγέται τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ πρότασις εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων· θίγει πρὸς τὰ συμφέροντα, πρὸς τὰ ὕπατα δικαιώματα τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ Κοινοβουλίου. Πρόκειται νὰ ἀποφανθῶμεν ἐὰν ἐν τῷ σχηματισμῷ τοῦ νέου ὑπουργείου τὸ στέμμα καλῶς ἢ κακῶς ἐνήσκησε τὸ δικαίωμα αὑτοῦ, ἐὰν προσέβαλε τὸ Κοινοβούλιον διὰ τῆς ἀποφάσεως εἰς ἣν προέβη, διότι ἡ πρότασις τοῦ βουλευτοῦ Ναυπλίας οὐδὲν ἄλλο λέγει, ἢ ὅτι τὸ στέμμα ἠθέτησε τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς. Εἶμαι ἐκ τῶν φρονούντων, ὅτι ἑκατέρα ἐξουσία ζηλοτύπως πρέπει νὰ διεκδικῇ τὰ ἴδια δικαιώματα, καὶ ἐὰν ἐπειθόμεθα, ὅτι κατ’ ἐλάχιστον τὸ στέμμα προσέβαλε τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἐκλογῆς τοῦ πρωθυπουργοῦ, οὐδέποτε ἤθελον παραδεχθῆ ὅπως τὸ Κοινοβούλιον σιωπήσῃ. Ἀλλὰ καὶ προηγουμένως ἐξεφράσθην, καὶ ἤδη νομίζω ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ὁ ἔχων ἀντίθετον γνώμην, ὅτι ἡ γενομένη ἐκλογὴ εἶναι κατάλληλος, καὶ ἡ μόνη κατάλληλος. Ἡ Βουλὴ, διὰ τῆς πλειονοψηφίας αὑτῆς, ἀπεφάνθη κατὰ τῶν μέτρων τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως· ἑπομένως ἀπεφάνθη κατὰ τῆς περαιτέρω εἰς τὰ πράγματα διαμονῆς ἐκείνων, οἵτινες τοιαῦτα ὑποστηρίζουσι μέτρα, καὶ διὰ τοῦτο κατὰ τὴν τελευταίαν ἡμῶν συνεδρίασιν εἶπον, ὅτι ἄριστα ἔπραξεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὁ τότε, ἐπὶ τῇ ψηφοφορίᾳ ἐκείνῃ, προσενεγκὼν τὴν παραίτησίν του· ἡ παραίτησίς του εἶναι ἀπόδειξις εὐλαβείας πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ εὐλαβείας πρὸς τὸ στέμμα· εἶναι ἐπίσης ἀπόδειξις εὐλαβείας πρὸς τὴν ἀρχὴν τῶν πλειονοψηφιῶν, ἤτοι πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπὶ τῇ ἐκδηλώσει τῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς ἐκλογῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις εἶναι ἡ ἀρχὴ, ἐφ’ ἧς ἐστηρίχθη ὁ σχηματισμὸς τῆς παρούσης κυβερνήσεως. Ἀφοῦ ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπλειονοψήφησε, ποῦ ὤφειλε νὰ ἀποταθῇ ὁ ἡγεμών; Εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν βεβαίως· ἐὰν δὲ δυστυχῶς καὶ ἡ ἀντιπολίτευσις ἦτο διῃρημένη, ὅπως συνέβη, εἰς ποῖον αὑτῆς τμῆμα ὤφειλε ν’ ἀποταθῇ; Βεβαίως εἰς ὃ ἀπετάθη. Τί δὲ συνέβη ἔκτοτε, μετὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ νέου ὑπουργείου, ὅπερ νὰ ἀποδεικνύῃ, ὅτι τὸ τότε ὀρθῶς γενόμενον, σήμερον δὲν ὑφίσταται ὀρθῶς; Ἆρα διεμαρτυρήθησαν κατὰ τῆς πράξεως μέλη τῆς πλειονοψηφησάσης ἀντιπολιτεύσεως, ὥστε ἡ ὅλη ἀντιπολίτευσις νὰ μὴ παρίσταται ἀποδεχομένη τὸ γεγονὸς ὡς συνταγματικόν; Οὐδὲν τοιοῦτον γινώσκομεν· δὲν ἠξεύρω ἂν τοιοῦτόν τι θὰ συμβῇ παρὰ μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ὁ βουλευτὴς Ναυπλίας, ἐνόσῳ τοιαύτη δήλωσις παρὰ μελῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐγένετο, πῶς ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς ψῆφον καταδίκης κατὰ τῆς ἐκλογῆς, πρὸς σχηματισμὸν ὑπουργείου, προσώπου τακτικῶς καὶ νομίμως ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ ἐκλεχθέντος; Ὑπάρχουσι γενικαὶ ἀρχαὶ, τὰς ὁποίας τὸ Κοινοβούλιον ἀκολουθεῖ πάντοτε, καὶ πρὸς τὰς γενικὰς ταύτας ἀρχὰς εἶναι σύμφωνος ὁ γενόμενος σχηματισμὸς τῆς κυβερνήσεως· ἀλλ’ ὑπάρχουσι σήμερον καὶ εἰδικαὶ ἀρχαὶ, ἀρχαὶ ἐπιβαλλόμεναι εἰς ἡμᾶς ἐκ τοῦ ἐκτάκτου τῶν περιστάσεων, καὶ διὰ τοῦτο εἴδατε ἡμᾶς, τὸ τμῆμα, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύω, τῆς ἀντιπολιτεύσεως, εἴδατε ἡμᾶς ἐργασθέντας κατὰ τρόπον ἰδιόῤῥυθμον ἐν τῇ παρούσῃ συνόδῳ· εἴδατε ἡμᾶς τοὺς ἄκρως ἀντιπολιτευομένους ἀνεχθέντας τὴν κυβέρνησιν, οὐδεμίαν συζήτησιν προκαλέσαντας ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ ἐπ’ αὐτῆς τῆς ἄλλης πολιτικῆς ἀποσχόντας ἀπὸ πάσης ἐπιθέσεως, καὶ ζητήσαντας μόνον τοῦτο, νὰ δυνηθῶμεν νὰ συμπράξωμεν μετὰ τῆς κυβερνήσεως ἐκείνης, ἥτις κατὰ τύπους εὑρίσκετο συνταγματικῶς ἐπὶ τῶν ἑδωλίων τῶν ὑπουργικῶν, ἵνα προσπαθήσωμεν νὰ ἐπιτελέσωμεν τὸ ἔργον τῆς παρασκευῆς, καὶ εἴχομεν τὴν ἐλπίδα, ὅτι τὴν εὐχὴν, τὴν ὁποίαν τότε ἐξεφράζομεν, καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας, τὸν ὁποῖον τότε παρεδέχετο ἡ κυβέρνησις καὶ συνίστα ὡς ὀρθὸν, ἤθελεν ἀποδέχεσθαι καὶ συνιστᾷ καὶ σήμερον, ὅτε ἄλλοι κάθηνται ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν ἑδωλίων. Καὶ ἐπράξαμεν ἡμεῖς τοῦτο, ὅτε ἵστατο ἀπέναντι ἡμῶν κυβέρνησις ἔχουσα προηγούμενα, προηγούμενα πολλὰ, τὰ ὁποῖα δημοσίᾳ κατεδικάσαμεν, τὰ ὁποῖα δὲν ἠθέλομεν ποτὲ ἀνεχθῆ, ἂν δὲν ὑπῆρχον ἄλλοι ἀνώτεροι γενικῆς πολιτικῆς, ἐθνικοῦ συμφέροντος, λόγοι, οἵτινες μᾶς ἐπέβαλλον νὰ αὐτῶν ὀλιγωρήσωμεν τότε. Ἀλλὰ σήμερον τί ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν; Ἔχομεν κυβέρνησιν κανονικῶς κληθεῖσαν εἰς τὴν ἐξουσίαν· καὶ τοῦτο μόνον; ἔχομεν προσέτι καὶ πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεως, πρόγραμμα γενικὸν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου βεβαίως δὲν δυνάμεθα ἀπὸ τοῦδε ν’ ἀποφανθῶμεν, εἰμὴ μόνον λέγοντες, ὅτι δὲν βλέπομεν διατὶ δὲν δύναται ἐπὶ τοῦ προγράμματος τούτου νὰ ὑπάρξῃ συζήτησις, ὅτι δυνάμεθα τὸ πρόγραμμα τοῦτο νὰ θεωρήσωμεν ὡς ἐπωφελῆ βάσιν πρὸς περαιτέρω συζητήσεις. Ταῦτα ἔχοντες ἐνώπιον ἡμῶν, πῶς δικαιολογούμεθα ἀπέναντι τῶν περιστάσεων, ἐν αἷς εὑρισκόμεθα, προκαλοῦντές τι σήμερον ζήτημα ἐμπιστοσύνης; Δὲν ἀρνοῦμαι, οὐδὲ ἀμφισβητῶ τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς, ἵνα εἴπῃ «οὕτω θέλω»· καὶ ἂν μετὰ τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως ταύτης ἀποδείξῃ ἡ πλειονοψηφία, ὅτι ἠθέλησεν ἄλλως ἢ ὅπως τὰ τεκμήρια δεικνύουσι, βεβαίως θέλομεν ὑποκύψει εἰς τοῦτο, διότι τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς εἶναι ἀναμφισβήτητον· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ ἀμφισβητήσεως δικαιωμάτων, ἀλλὰ περὶ μορφώσεως τῆς πεποιθήσεως τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην συζητοῦμεν, ἵνα ἴδωμεν ποία πρέπει νὰ ᾖναι ἡ ψῆφος ἡμῶν, κατὰ τίνα τρόπον πρέπει νὰ ἐνασκήσωμεν τὸ δικαίωμα ἡμῶν, ἵνα ἐλλόγως ἐργασθῶμεν καὶ μὴ προσκρούσωμεν εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους· πιστεύω δὲ, ὅτι θέλομεν προσκρούσει εἰς τὰ καίρια, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν πρότασιν, ἣν ὁ βουλευτὴς Ναυπλίας ὑπέβαλεν. Ἔχομεν, κύριοι, τὴν ἐλπίδα, ὅτι, παραιτουμένης τῆς κυβερνήσεως ταύτης συνεπείᾳ ψήφου τῆς Βουλῆς, θὰ ἔλθῃ ἄλλη κυβέρνησις ὑποσχομένη ταχυτέραν καὶ ἐπιτυχεστέραν διεξαγωγὴν τοῦ ἔργου τῆς ἐθνικῆς παρασκευῆς; Ἂν τοῦτο ἀποδειχθῇ ἐκ τῆς συζητήσεως, πρῶτος ἐγὼ θέλω δώσει ψῆφον ὑπὲρ τοιούτου ἀποτελέσματος· ἀλλὰ πρέπει πρῶτον τοῦτο ν’ ἀποδειχθῇ, καὶ διὰ τοῦτο πολὺ ἐλυπήθην, ὅτι ἐπὶ τῇ προτάσει ταύτῃ τοῦ βουλευτοῦ Ναυπλίας ἐθεώρησαν πρέπον νὰ σιγήσωσιν οἱ ἡγέται τῶν ἀντιπολιτευομένων. Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι, ἂν τὴν πρότασιν ταύτην ὑποστηρίξωσι, δὲν δύνανται νὰ μὴ φέρωσιν ὑπὲρ αὐτῆς λόγους ἄλλους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους εἶπον ὅ,τε ἀξιότιμος βουλευτὴς Ναυπλίας καὶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ξηροχωρίου, νὰ μὴ φέρωσι λόγους στηριζομένους εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, νὰ μὴ ἀποδείξωσιν, ὅτι δὲν πρόκειται ἤδη κατ’ αὐτοὺς περὶ ἁπλῆς ἐκφράσεως ἑνὸς «θέλω» τῆς Βουλῆς, διότι τὸ κῦρος τοῦ «θέλω» οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ· ἀμφισβητοῦμεν ὅμως τὴν ὀρθότητα αὐτοῦ, οὕτω καὶ ἤδη ἐκφραζομένου. Πιστεύω, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ πράξωσι σήμερον, ἂν δύνανται νὰ τὸ ἐπιτύχωσι, δύνανται νὰ τὸ ἐπιτύχωσιν ἐπίσης καὶ κατόπιν· ἀλλ’ ἤδη, κατ’ ἐμὲ, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐπιζητηθῇ. Ἐὰν σήμερον ἀποχωρήσῃ τῶν πραγμάτων ἡ παροῦσα κυβέρνησις, τί θέλει συμβῆ; Ἐκ τῶν τεκμηρίων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔχομεν, θέλει ἐπανέλθει εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡ τέως συμπολίτευσις, ἐκείνη, τῆς ὁποίας τὰ μέτρα ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς κατεδίκασεν· ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον νὰ προκαλέσῃ ἡ Βουλὴ ἄνευ συζητήσεως περὶ τῶν λόγων τῆς μεταβολῆς, καὶ ἂν τοῦτο πράξῃ ἄνευ συζητήσεως, ποίαν γνώμην θέλει ἀποδειχθῆ εἰς τὴν κοινωνίαν ἔχουσα περὶ ἑαυτῆς; Ἐὰν πέσῃ ἡ παροῦσα κυβέρνησις, θέλει ἐπανέλθει αὐτὴ ἐκείνη, ἥτις ὑπῆρχε πρότερον, τοῦτο δὲ ἐνῷ οὐδὲν συνέβη ἐν τῷ μεταξὺ, ὅπερ νὰ ἀποδεικνύῃ ἢ νὰ δικαιολογῇ ἐπελθοῦσαν μεταβολὴν πεποιθήσεων τῆς πλειονοψηφίας. Ὁποία δέ τις ἦτο ἡ κυβέρνησις ἡ προτέρα; τίνα τὰ μέτρα αὐτῆς; Γινώσκομεν τὶ φρονεῖ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς περὶ τούτων· ὡς πρὸς δὲ τὸν καταρτισμὸν αὐτῆς ἦτο κυβέρνησις συμμαχική. Καὶ δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι, ἂν ἡ συμμαχικὴ κυβέρνησις διὰ τῆς συμμαχίας κατορθοῖ νὰ ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν, εἶναι ἡ νόμιμος κυβέρνησις τοῦ τόπου· ἀλλ’ ἡ συμμαχικὴ αὕτη κυβέρνησις δὲν κατώρθωσεν οὐδὲ διὰ τῆς συμμαχίας νὰ τηρήσῃ τὴν ὑποστήριξιν τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Προκειμένου δὲ περὶ ἐκλογῆς μεταξὺ ὑπουργείων μὴ ἐχόντων ἐκ προοιμίων τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα, ὡς ἐκ τοῦ ἐκτάκτου τῶν περιστάσεων, ἡ Βουλὴ θέλει ὑποστηρίξει, ἀποβλέπουσα εἰς τὰ μέτρα καὶ οὐχὶ εἰς τὸν καταρτισμὸν τοῦ προσωπικοῦ τῆς κυβερνήσεως, προκειμένου περὶ τοιαύτης κυβερνήσεως, νομίζω, ὅτι εἶναι ληπτέος ὑπ’ ὄψιν ὁ τρόπος τοῦ καταρτισμοῦ τῆς πρώην κυβερνήσεως, ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου κατώρθου νὰ ἔχῃ ἐπί τινα χρόνον καὶ τὴν πλειονοψηφίαν. Κατώρθου τοῦτο διὰ συμμαχικῶν δεσμῶν, καὶ συμμαχικῶν δεσμῶν τοῦ ἥκιστα πάντων κοινοβουλευτικοῦ εἴδους, διότι ὑπάρχει καὶ ἐν τῷ συμμαχικῷ δεσμῷ τρόπος ἀνεκτὸς, καὶ τρόπος οὐδόλως ἀνεκτός. Ὁ ἀνεκτὸς τρόπος ἀπαιτεῖ, ἵνα οἱ ἡγέται τῶν μερίδων συμπράττωσιν ἐν τῇ κυβερνήσει αὐτοπροσώπως, διότι οὕτως ἀναλαμβάνουσι κἂν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων αὑτῶν· ἀλλὰ συμμαχία, ὁποία ἦτο ἡ τῆς παρελθούσης κυβερνήσεως, καθ’ ἣν ὁ ἡγέτης μιᾶς τῶν συμμαχικῶν μερίδων ἀπηξίου αὐτὸς νὰ μετάσχῃ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ μετεῖχε δι’ ἀντιπροσώπων, οἵτινες εὑρίσκοντο εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν, συμπράττοντες ἐν τῇ κυβερνήσει, ἧς ἀπετέλουν μέρος, μετὰ προσώπων, μεθ’ ὧν ὡρκίσθησαν τὸν αὐτὸν ὅρκον ὑπηρεσίας καὶ ἐχεμυθίας, νὰ ἔχωσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δίδωσι λόγον τῶν πράξεών των εἰς πρόσωπον μὴ ὁρκισθέν· συμμαχία, παρέχουσα τὸ θέαμα ἡγετῶν μὴ συμφώνων ἐπὶ διαφόρων οὐσιωδῶν ζητημάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶναι γνωστόν, ὅτι, ἂν ἐκ τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἐπήρχετο ἡ καταδίκη τῶν κυβερνητικῶν μέτρων, ἤθελεν ἐπέλθει ἐκ τῶν συμμάχων· τοιαύτη συμμαχία βεβαίως δὲν εἶναι ἀνεκτὴ, οὐδ’ εἶναί τι τοσοῦτον ἐπιθυμητὸν, ὥστε χάριν αὐτῆς καὶ ἄνευ συζητήσεως νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐκκένωσιν τῶν θέσεων, τὰς ὁποίας αὐτὴ ἐπιζητεῖ νὰ καθέξῃ. Δὲν δυνάμεθα ν’ ἀγνοῶμεν τὰ συμβαίνοντα πέριξ ἡμῶν, καὶ δὲν ἀγνοοῦμεν ὑπὸ ποίους ὅρους αἱ συμμαχίαι αὗται συγκροτοῦνται καὶ ποῖα θὰ ᾖναι τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν· δὲν ἀγνοοῦμεν, ὅτι μεταβαίνουσιν ἀπὸ μιᾶς φάσεως εἰς ἄλλην φάσιν, καὶ δὲν δυνάμεθα ν’ ἀγνοήσωμεν, ὅτι κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν διερχόμεθα μίαν τῶν φάσεων, καὶ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τὸ σήμερον σχηματισθὲν πρὸς οὐδὲν ἄλλο ἦλθε, κατὰ τὴν γνώμην τῆς συμμαχίας, εἰμὴ ἵνα διευκολύνῃ τὴν μετάβασιν ἀπὸ τῆς μιᾶς φάσεως εἰς τὴν ἄλλην· τοιαῦτα πράγματα καταδικάζω, καὶ τὰ καταδικάζει ἡ συνείδησις τοῦ ἔθνους (χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Ἐπὶ τοῦ θέματος ἄρα ἀποφαινόμενος, λέγω, ὅτι τὰ πράγματα ἔχουσι σήμερον ὡς εἶχον καθ’ ἣν ἡμέραν ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἀπέδειξεν, ὅτι δὲν εἶχεν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν τέως κυβέρνησιν, διότι δὲν ἐθεώρει τὰ μέτρα αὐτῆς ἐπαρκῆ καὶ πρόσφορα, καὶ τούτου οὕτως ἔχοντος, οὐδένα βλέπω λόγον, ἵνα μεταβάλω ἣν γνώμην εἶχον τότε, καὶ ἑπομένως οὐδένα βλέπω λόγον, ἵνα δώσω ψῆφον ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ναυπλίας.

§10ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα, κύριοι, ἡ ἑρμηνεία ἢ μᾶλλον ἡ παρερμηνεία, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἔδωκεν εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Ναυπλίας βουλευτοῦ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς ἐνόμισεν, ὅτι διέγνωσεν ἢ ἠθέλησε νὰ ἴδῃ ἐν τῇ προτάσει ἐκείνῃ προσβολήν τινα κατὰ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Στέμματος, καὶ ἠξίωσεν, ὅτι κατὰ τὴν ἔννοιαν τῆς προτάσεως, ἣν ἠκούσατε, τὸ Στέμμα, κακῶς ποιοῦν, ἀπετάθη εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Δεληγεώργην καὶ ἀνέθηκεν εἰς αὐτὸν τὸν σχηματισμὸν τῆς κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἡ ἁπλουστάτη τῆς προτάσεως ἀνάγνωσις ἀρκεῖ, ὅπως ἀποδείξῃ πόσον ἐσφαλμένη εἶναι ἡ τοιαύτη ἑρμηνεία· τὸ κατ’ ἐμὲ, διαῤῥήδην διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἐξηγήσεως ταύτης. Εἶναι ἀναντίῤῥητον, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην καὶ κατὰ τὴν γνώμην ὅλων τῶν ἀποδεχομένων τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος πρότασιν, ὅτι τὸ Στέμμα ἐποιήσατο πληρεστάτην καὶ ἀρίστην χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων αὑτοῦ ὅτε ἐκάλεσε τὸν κ. Δεληγεώργην, ὡς ἡγούμενον τοῦ πολυαριθμοτέρου τῆς ἀντιπολιτεύσεως τμήματος, καὶ ἀνέθηκεν αὐτῷ τὸν σχηματισμὸν ὑπουργείου· εἰς δὲ τὸν ἀξιότιμον κ. Δεληγεώργην ἀπέκειτο νὰ ἐκτιμήσῃ τὰς περιστάσεις καὶ ν’ ἀποφασίσῃ ἂν ἠδύνατο ἢ ἂν ὤφειλε νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν. Οὐδεμία ἑπομένως δύναται νὰ εἰσχωρήσῃ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου παρεξήγησις. Ὅτε τὸ πρῶτον ἤκουσα τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ναυπλίας συναδέλφου, ἐσκέφθην πρὸς στιγμὴν καὶ ἐδίστασα ἀμέσως ν’ ἀποφανθῶ ἂν ἦτο ὀρθὸν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν καταμέτρησιν τῶν δυνάμεων τῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ πολιτικῶν μερίδων καὶ νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ἡ νέα κυβέρνησις κέκτηται πραγματικῶς τὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, ἢ ἂν στερῆται αὐτῆς. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι ἐδίστασα καὶ ἠρώτησα ἐμαυτὸν ἂν δὲν ἠδύνατο νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἀνέπτυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ κ. Ῥικάκης, νὰ περιμείνωμεν δηλαδὴ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν σχεδίων καὶ προτάσεων τῆς κυβερνήσεως, νὰ ἴδωμεν αὐτὴν προβαίνουσαν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ κρίνωμεν καὶ ν’ ἀποφανθῶμεν. Ἀλλὰ μοὶ ἐφάνη, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη δὲν δύναται νὰ ὑποστῇ σπουδαίαν βάσανον καὶ ὅτι ἔχομεν καθῆκον ἀπέναντι τοῦ τόπου καὶ ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου, ἴσως δὲ καὶ καθῆκον δικαιοσύνης πρὸς τὸ ὑπουργεῖον, νὰ ἐκκαθαρίσωμεν τὸ ταχύτερον τὴν θέσιν ἡμῶν ταύτην. Ἔχομεν καθῆκον ὡς ἐκ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου, διότι εἶναι προφανὲς, ὅτι πᾶσα κυβερνητικὴ μεταβολὴ φέρει κλονισμὸν εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα, καὶ κλονισμὸν σπουδαῖον· ὁ δ’ ἐκ τούτου παραγόμενος σάλος εἶναι τοσοῦτον μεγαλείτερος, ἐφ’ ὅσον κυβέρνησις, διαμείνασα πλειότερον εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἠδυνήθη ν’ ἀρχίσῃ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν σχεδίων αὑτῆς. Ἐὰν δὲ, ὅπως ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει, ὑπάρχῃ ἡ πρόληψις, ἢ μᾶλλον, ἡ βεβαιότης, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δὲν κέκτηται τὴν ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφίαν, ἢ, ὅπερ ταὐτὸν, ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ν’ ἀναλογισθῇ τὴν εὐθύνην, ἣν ἀναλαμβάνει, καὶ τὰ δυσάρεστα ἀποτελέσματα, ἅτινα θέλουσιν ἐπέλθει, ἐὰν ἀναβάλητε τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος, ἀφοῦ ἅπαξ ἐτέθη πρὸ ὑμῶν. Ὅπως δικαιοῦται νὰ πράξῃ πᾶσα σπουδαία κυβέρνησις, οὕτω καὶ οἱ ἔντιμοι κύριοι, οἵτινες σήμερον εὑρίσκονται ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων, ἔχουσι τὸ σχέδιον αὑτῶν, τὸ πρόγραμμά των, τὰς γνώμας των. Τὸ πρόγραμμα καὶ τὰς γνώμας ταύτας ἔχουσι καὶ δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐφαρμόσωσιν· ἔχουσι δικαίωμα νὰ διατυπώσωσιν ὡς αὐτοὶ ἐγκρίνουσι τ’ ἀποβλέποντα τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ἔχουσι δικαίωμα νὰ διευθύνωσιν ὡς αὐτοὶ κρίνουσι πρόσφορον τὰς ἐξωτερικὰς ἡμῶν σχέσεις. Ἀλλ’ ἀφοῦ προβῶσιν ἐφαρμόζοντες τὰς ἰδέας αὑτῶν ταύτας, ἀφοῦ ἀρχίσωσι τροποποιοῦντες τὰ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως ἢ δίδοντες ἴδιον τύπον εἰς τὰ τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν πολιτικῆς, νομίζετε, ὅτι ἔσεται ὀρθὸν καὶ δίκαιον καὶ συμφέρον εἰς τὴν πολιτείαν, ἐὰν ἔλθωμεν ἡμέραν τινὰ καὶ εἴπωμεν ὅτι «σήμερον, μετὰ παρέλευσιν 10 ἢ 15 ἡμερῶν, ἀνεκαλύψαμεν, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἔχει τὴν πλειοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ αἴρομεν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν»; Φρονεῖτε, κύριοι, ὅτι τοῦτο ἁρμόζει εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος; φρονεῖτε ὅτι εἶναι δίκαιον ἀπέναντι τῆς κυβερνήσεως; Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν διστάζω νὰ εἴπω, ὅτι τὸ ἀληθὲς συμφέρον τοῦ τόπου καὶ ἡ ὑπόληψις αὐτῆς τῆς κυβερνήσεως ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν νὰ ἐπιταχύνωμεν τὴν ἐξέτασιν τοῦ προκειμένου ζητήματος. Πᾶσα δὲ ἀναβολὴ, ἀφίνουσα ἐν τοῖς πνεύμασι τὸν δισταγμὸν, δὲν δύναται ἢ νὰ βλάψῃ τὸ ὑπουργεῖον, οὗτινος οἱ ἀντιφρονοῦντες φαίνονται ὑπερασπιζόμενοι τὰ συμφέροντα. Ἀφοῦ διήλθομεν τοὺς λόγους, οἵτινες ὑποστηρίζουσι τὴν πρότασιν ὡς ἐκ τοῦ καλῶς ἐννοουμένου συμφέροντος τῶν κοινῶν, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκθέσω καὶ τοὺς ἑτέρους λόγους τοὺς σχετικοὺς πρὸς τὰ πρόσωπα, ἕνεκα τῶν ὁποίων εἶπον, ὅτι ἡ πρὸς τὴν κυβέρνησιν δικαιοσύνη ἐπιβάλλει ἡμῖν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἐκ Ναυπλίας συναδέλφου. Τὰ ἔντιμα μέλη τοῦ παρόντος ὑπουργείου δὲν ὑφίστανται ἔλεγχόν τινα, οὔτε διὰ τὴν προσωπικότητα αὐτῶν, οὔτε διὰ πρᾶξίν τινα, ἥτις τυχὸν ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ψεκτέα. Τοιοῦτον εἶναι βεβαίως τὸ πνεῦμα ἁπάντων ἡμῶν· ἀλλὰ δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ προσθέσω, ὅτι ἐμὲ ἰδίως συνδέει πρός τινα ἐξ αὐτῶν ἀρχαία καὶ εἰλικρινὴς προσωπικὴ σχέσις καὶ φιλία. Διὰ τοῦτο σπεύδω νὰ ἐξηγήσω, ὅτι οὐδὲν περιέχει τὸ προσβλητικὸν ἡ πρότασις, διότι οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον μειοῦται ἡ ἀξία τῶν προσώπων ἐὰν μετρηθῶσιν αἱ ψῆφοι ὅσαι ὑποστηρίζουσι καὶ ὅσαι δὲν ὑποστηρίζουσιν αὐτὴν, καὶ ἐὰν, εὑρισκομένων πλειοτέρων τῶν τελευταίων, ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ κυβέρνησις διατελεῖ ἐν μειοψηφίᾳ. Ἡξεύρετε, κύριοι, ὅτι δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ὑποτάσσουσι τὰς προσωπικὰς καὶ κοινωνικὰς αὑτῶν σχέσεις πρὸς τὰ πολιτικὰ φρονήματα καὶ δόγματα· ἀπεναντίας προσεπάθησα πάντοτε νὰ διατηρήσω ἐντελῶς κεχωρισμένα τὰς μὲν ἀπὸ τῶν δὲ, καὶ φρονῶ, ὅτι αἱ πολιτικαὶ ἑκάστου ἡμῶν δοξασίαι δὲν πρέπει νὰ ἐπηρεάζωσιν οὔτε τὰς προσωπικὰς ἡμῶν συμπαθείας, οὔτε τὰς κοινωνικὰς σχέσεις. Διὰ τοῦτο δὲ ἀκριβῶς ἐπικαλοῦμαι τὴν ταχεῖαν ὑμῶν ἀπόφασιν, διότι οὐδεὶς δύναται ν’ ἀμφιβάλῃ ὅτι, ἐὰν σήμερον ἀποφαίνεσθε, πράττετε τοῦτο ἐκ τῆς πεποιθήσεως περὶ τοῦ ὀρθοῦ τῆς γνώμης ὑμῶν καὶ ἀνεξαρτήτως πάσης ἀτομικῆς προκαταλήψεως. Τὸ καθῆκον ὑμῶν τοῦτο πρὸς τὴν κυβέρνησιν μοὶ φαίνεται καθαρόν. Ἡ παροῦσα κυβέρνησις ἦλθεν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν μετὰ μίαν ἐπίσημον ψηφοφορίαν, ἐξ ἧς ἀπεδείχθη, ὅτι αἱ δύο μερίδες, αἵτινες συνέπραττον καὶ ἐξακολουθοῦσιν εἰλικρινῶς συμπράττουσαι ἐν τῇ Βουλῇ, διετέλουν ἐν μειονοψηφίᾳ. Καίτοι δὲ ἡ διαφορὰ ἦτο κατὰ μίαν καὶ μόνην ψῆφον, ἡ κυβέρνησις ἧς προΐστατο ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔσπευσε νὰ καταθέσῃ τὴν ἐξουσίαν. Καὶ ἦτο ὀρθὸν καὶ συνταγματικὸν ὁ Βασιλεὺς νὰ πράξῃ ὅπως ἔπραξε, ν’ ἀποδεχθῇ δηλαδὴ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ ν’ ἀναθέσῃ εἰς ἐκεῖνον, ὅστις ἐφαίνετο ἀρχηγὸς τῆς μείζονος τῶν ἀντιπολιτευομένων μερίδων, εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου, βουλευτὴν τὸν σχηματισμὸν τῆς νέας κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὅσον ἦτο συνταγματικὴ ἡ πορεία τοῦ Στέμματος, τοσοῦτον ἠθέλομεν σφάλει ἡμεῖς, ἐὰν δὲν προεβαίνομεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς σημερινῆς θέσεως τῆς νέας κυβερνήσεως ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου. Ἡμεῖς δὲν ἀρνούμεθα ὅτι καλῶς ἐκλήθη ὁ ἀξιότιμος κ. Δεληγεώργης, ἀλλ’ ἐρωτῶμεν ἐὰν, τό γε νῦν ἔχον, κέκτηται τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἢ ἐάν, ὡς ἐκ περιστάσεων τὰς ὁποίας πάντες καλῶς γινώσκομεν, μετεβλήθησαν οἱ ἀριθμοί, ἐφ’ ὧν ἐστηρίζετο ὅτε ἐδέχθη τὸν σχηματισμὸν κυβερνήσεως. Τὸ ζήτημα τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ εἶναι πάντοτε σπουδαῖον, ἀλλ’ ἰδίως ἐν ταῖς κρισίμοις περιστάσεσι τὰς ὁποίας διερχόμεθα εἶναι σπουδαιότατον, καὶ εἴπερ ποτε δέον ἡ κυβέρνησις, ἡ ὁποία διευθύνει τὰς τύχας τοῦ τόπου, νὰ ἀπολαμβάνῃ σπουδαίας πλειονοψηφίας ἐντὸς τοῦ σώματος τούτου, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύει τὴν Ἑλλάδα. Ἐλέχθησαν καὶ ἐγράφησαν πολλὰ περὶ πλειονοψηφίας ἐν τοῖς νομοθετικοῖς σώμασιν· ἰσχυρίσθησάν τινες, ὅτι τὸ ζήτημα τῶν πλειονοψηφιῶν εἶναι ἁπλοῦν πλάσμα συνταγματικόν. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ἀκριβές. Ἡ θεωρία περὶ ἐπικρατήσεως τῶν πλειονοψηφιῶν δὲν στηρίζεται εἰς συνταγματικὸν πλάσμα, ἀλλ’ ἀποτελεῖ τὴν σιωπηρὰν σύμβασιν, δι’ ἧς συνδέονται πρὸς ἄλληλα τὰ παλαίοντα κόμματα.

§11ΡΑΛΛΗΣ. Κἄτι τι παρελείψατε.

§12ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Παρακαλῶ νὰ τὸ ἀναπληρώσητε ὑμεῖς. Ὅταν, κύριοι, ὁ λαὸς ἐκλέγῃ τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ καὶ συνέρχωνται οὗτοι ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, εἶναι γνωστὸν ὅτι δὲν δύνανται ἅπαντες νὰ ἔχωσι τὴν αὐτὴν γνώμην, ἀλλὰ διαιροῦνται ἀναλόγως τῶν πεποιθήσεων, τῶν συμπαθειῶν καὶ τῶν ἀρχῶν ἑκάστου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ πρέπει νὰ ἐπικρατήσῃ κανών τις καὶ γνώμη, ὅπως ἐφαρμοσθῶσι κατὰ προτίμησιν τινὲς τῶν ἀντιθέτων ἰδεῶν, εἶναι παραδεδεγμένον, οἱονεὶ ἐκ κοινῆς συμβάσεως, ὅτι ἡ μειονοψηφία ὑποκύπτει εἰς τὴν πλειονοψηφίαν καὶ ἀποδέχεται τὰς ἰδέας καὶ τὰς γνώμας αὐτῆς, ὡς ἰδέας ἀντιπροσωπευούσας τὴν πλειονοψηφίαν τῆς χώρας. Ἐὰν ἐφαρμόσωμεν τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐν τῇ προκειμένῃ περιστάσει, θέλομεν ἴδει, ὅτι πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀπεχώρησε κυβέρνησίς τις ἀπὸ τῆς διευθύνσεως τῶν κοινῶν, διότι ἐνόμισεν, ὅτι δὲν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἑπομένως ἀπώλεσεν αὐτὴν καὶ ἐν τῷ τόπῳ. Κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον δικαιούμεθα νὰ ἐρωτήσωμεν σήμερον ποῦ εὑρίσκεται ἡ πλειονοψηφία τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν τὴν δεδηλωμένην ταύτην πλειονοψηφίαν ἔχῃ ἢ δὲν ἔχῃ ἡ κυβέρνησις. Ἴσως ἠδύνατό τις ν’ ἀνεύρῃ τὴν λύσιν τοῦ ζητουμένου καὶ χωρὶς νὰ προβῇ εἰς ψηφοφορίαν, ἀλλ’ ἁπλῶς διὰ σειρᾶς συλλογισμῶν νὰ φθάσῃ εἰς τὴν λύσιν τοῦ προβλήματος. Ἠδύνατο δέ τις νὰ πράξῃ τοῦτο, ἀκολουθῶν τοὺς ὑπολογισμοὺς τοὺς ὁποίους πρό τινων ἡμερῶν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτής, ὁ σήμερον προϊστάμενος τῆς κυβερνήσεως. Ὁ κύριος Δεληγεώργης ἠρίθμησε πρῶτον τὰς μετ’ αὐτοῦ κατ’ ἐκείνην τὴν περίστασιν ψηφοφορησάσας μερίδας· προσέθηκε μετὰ ταῦτα βουλευτάς τινας μὴ ἀνήκοντας εἰς τὴν καθαρὰν ἀντιπολίτευσιν, ῥητῶς δὲ ἐμνήσθη καὶ ἑνὸς συναδέλφου ἀνήκοντος ἐγνωσμένως εἰς τὴν πρώην συμπολίτευσιν, καὶ οὐχ ἧττον ψηφοφορήσαντος κατὰ τοῦ 3 ἄρθρου τοῦ Νόμου. Δὲν εἶναι ἆρά γε ἐπιτετραμμένον καὶ εἰς ἡμᾶς νὰ προβῶμεν εἰς τοιούτους τινὰς ὑπολογισμούς, καὶ, ἀφοῦ ἀναλύσωμεν τοὺς ἀριθμοὺς καὶ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν ὡς συμπράττοντας μετ’ αὐτοῦ τοὺς πρὸ μικροῦ μετ’ αὐτοῦ ψηφοφορήσαντας, νὰ συμπεράνωμεν, ὅτι τὸ νέον ὑπουργεῖον δὲν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ; Ἐπειδὴ τὸ ζήτημα ἔλαβε τοιαύτας διαστάσεις, βεβαίως δὲν θὰ διαφωνήσω ἐγὼ ἐὰν πρόκηται νὰ συζητηθῇ ἐν ὅλαις ταῖς λεπτομερείαις αὐτοῦ, οὐδὲ θὰ ἀντείπω ἐὰν θέλῃ ἡ Βουλὴ καὶ πάλιν ν’ ἀκούσῃ τὰ περὶ συμμαχιῶν, τὰ περὶ τῶν πολιτικῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ μερίδων, τὰ περὶ τοῦ σκοποῦ αὐτῶν καὶ περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων, ἅτινα συνεπάγουσιν. Ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα ἀνεπτύχθησαν διὰ μακρῶν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ λεγομένου πολιτικοῦ ζητήματος. Ἐπειδὴ ὅμως ἐθίγησαν τὰ τοιαῦτα, ὀφείλω νὰ ἐνθυμίσω ὅτι ἐξέφρασα τότε τὴν γνώμην μου, εἶπον δὲ, ὅτι εὐχῆς ἔργον ἦτο ἂν ἐφαίνετο δυνατὸν νὰ διαιρεθῇ τὸ Κοινοβούλιον εἰς δύο μόνον μερίδας, περιερχομένας ἀλληλοδιαδόχως εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ὅτι, τό γε νῦν ἔχον, τὸ τοιοῦτον μοὶ φαίνεται ἀδύνατον. Σήμερον τὰ κόμματα εἰσὶ πολλῷ πλείονα τοῦ ἀριθμοῦ τούτου· δὲν ὠφελεῖ λοιπὸν νὰ εὐχώμεθα, πρέπει νὰ ἐξεύρωμεν τὸν τρόπον, δι’ οὗ, οὕτως ἐχόντων τῶν κομμάτων, θὰ κυβερνηθῇ ὁ τόπος. Κατ’ ἐμὲ, σήμερον αἱ κυβερνήσεις θ’ ἀποῤῥέωσιν ἐκ συμμαχιῶν μεταξὺ τῶν κομμάτων. Αἱ συμμαχίαι κατεκρίθησαν μετὰ πολλῆς δριμύτητος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Σέβομαι τὰς γνώμας τοῦ εὐγλώττου βουλευτοῦ, ὅστις κατέκρινε τόσον δριμέως τὰς συμμαχίας, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὅτι δὲν δύναμαι ν’ ἀποδεχθῶ κατὰ πάντα αὐτάς. Ὅπως ἔχουσι σήμερον τὰ πράγματα, μοὶ φαίνεται ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ κυβέρνησις ἰσχυρὰ καὶ ἀνάλογος τῶν περιστάσεων, ἐὰν δὲν συμπράξωσιν εἰλικρινῶς δύο ἢ καὶ πλειότερα εἰ δυνατὸν κόμματα, ὅσον δὲ πλειότεραι αἱ συμπράττουσαι μερίδες, τοσοῦτον αἰσιώτερον δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν ἀποτέλεσμα. Τὴν σύμπραξιν ταύτην εὔχομαι ἐξ ὅλης καρδίας καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου καὶ χάριν τῆς ἁρμονίας ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· ἀπεκδέχομαι δὲ ἐκ τῆς φρονήσεως καὶ τοῦ πατριωτισμοῦ τῆς Βουλῆς τὸ αἴσιον τοῦτο ἀποτέλεσμα.

§13ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὰ εἶναι κόμματα προσωπικὰ, συνδεόμενα διὰ συμφερόντων μόνον, συμμαχίαι προσωπικαὶ καὶ περὶ συμφερόντων σκεπτόμεναι. Ἰδοὺ, κύριοι, ὁ ἀφορισμὸς τοῦ ἐντίμου κ. Τρικούπη. Ἀλλὰ μὴ φοβῆσθε· ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ κατακλυσθῇ ἐκ τῆς διαφθορᾶς, ὑπάρχει καὶ ἐξαίρεσις, διότι ἓν κόμμα, μὴ ἀποβλέπον εἰς προσωπικὰ συμφέροντα, στηριζόμενον ἐπὶ τῆς ἠθικῆς καὶ τῶν ἀρχῶν, κρατεῖ τὸ φραγγέλιον εἰς τὰς χεῖρας, ἵνα ὁδηγήσῃ ἡμᾶς, τὰ ἄλλα κόμματα τὰ διεφθαρμένα, εἰς τὴν εὐθεῖαν. Μὴ δειλιᾶτε λοιπόν· ἰδοὺ ἀναφαίνεται εἰς τὸν ὁρίζοντα εἷς ἀστὴρ φαεινὸς, ὅστις θέλει σᾶς ὁδηγήσει εἰς μέλλον αἴσιον, ἀρκεῖ ἀρκεῖ νὰ τὸν ἀκολουθῆτε καὶ νὰ ὑποτάσσησθε. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἐξετάζω πῶς συνεκροτήθη τὸ σωτήριον αὐτὸ κόμμα· προβλέπω μόνον, ὅτι πρόκειται νὰ κατακυριεύσῃ τῆς Ἑλλάδος. Πλὴν ἐγὼ δὲν ἔχω περὶ ὑμῶν τοιαύτην ἰδέαν· δὲν νομίζω, ὅτι εἶσθε ἄνθρωποι ἐστερημένοι παντὸς εὐγενοῦς αἰσθήματος καὶ οἰστρηλατεῖσθε ἐκ συμφερόντων μόνον· οὐδένα θεωρῶ ὑποδεέστερον ἐμαυτοῦ, ἀνώτερόν μου μόνον θεωρῶ, ἀφοῦ τὸ πιστεύει, τὸν ἀναφανέντα ἐπὶ τοῦ στερεώματος ἀστέρα. Εἶναι, κύριοι, πρωτοφανὲς καὶ ἀσύνηθες ἐντελῶς, εἶναι γεγονὸς, τὸ ὁποῖον αἱ περιστάσεις ἐπέβαλον μόνον εἰς τὴν Ἑλλάδα αἱ συμμαχικαὶ κυβερνήσεις; ἢ ἔλαβον χώραν καὶ εἰς ἄλλα μέρη τοῦ κόσμου; Καὶ δὲν εἴδομεν εἰς ὅλα τὰ μέρη τῆς Εὐρώπης τὴν ἀνάγκην αὐτὴν ἐπιβληθεῖσαν, καὶ δὲν εἴδομεν κυβερνήσεις συμμαχικὰς πολλαχοῦ σχηματισθείσας; Ἔχομεν ὅμως παράδειγμα κυβερνήσεως, ὁποῖον ὁ κ. Τρικούπης ζητεῖ νὰ μᾶς ἐπιβάλῃ; Ἀδιαφορῶ, σᾶς λέγει, διὰ τὰ πρόσωπά σας, ἀδιαφορῶ διὰ σᾶς, δὲν ἔχω μάλιστα οὐδεμίαν ἐμπιστοσύνην καὶ ὑπόληψιν· ἀλλ’ ὑπόσχομαι ἄνευ συμμαχίας καὶ ἄνευ συμφέροντος νὰ σᾶς ὑποστηρίξω, ἀρκεῖ νὰ ὑποτάσσησθε εἰς τὰς διαταγάς μου, νὰ δέχησθε τὰς γνώμας καὶ τὰς συμβουλάς μου, ἀρκεῖ νὰ ἦσθε ὄργανά μου. Κύριοι, συνδρομὴν τοιαύτην ἐγὼ βεβαίως δὲν ἤθελον ποτὲ ἀποφασίσει νὰ δεχθῶ, ἐπίσης, πιστεύω, καὶ ὁ ἔντιμος κ. πρωθυπουργός· χιλιάκις προτιμῶ νὰ συμπράξω μετὰ ἐντίμων συναδέλφων καὶ νὰ ἀναλάβω ἐν συμμαχίᾳ ἀμέσως τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών μου, ἀλλὰ ποτὲ, ἐγὼ κυβέρνησις, νὰ ἦμαι ὄργανον τῶν σκέψεων καὶ τῶν ἰδεῶν ἄλλων ἀνευθύνων, μόνον διὰ νὰ διατηρηθῶ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἐννοεῖται, τὸ σύστημα αὐτὸ, ὅσον καὶ ἂν ὁ κ. Τρικούπης τὸ ἐξυμνῇ, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι εἶναι παράλογον καὶ ἀτιμωτικόν. Κύριοι, πρὸ πολλοῦ συζητοῦμεν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ πρὸ πολλοῦ ἐκθέτομεν τὰς ἰδέας μας καὶ τὰς κρίσεις μας· εἶναι γνωστὸν διὰ τοῦτο ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη διαφωνοῦμεν ῥιζικῶς. Δὲν περιμένομεν τὴν ψῆφον τοῦ κ. Δεληγεώργη, οὔτε τῶν ἐντίμων συναδέλφων αὐτοῦ, διότι ἡ ψῆφος των θέλει δοθῇ κατὰ τὰς πεποιθήσεις των, καὶ αἱ πεποιθήσεις των εἶναι ἐναντίαι. Μὲ ὅσην ὑπόληψιν ἔχω πρὸς τοὺς ἐντίμους κ. κ. ὑπουργοὺς καὶ ὅσην ἐπιθυμίαν εἶχον νὰ τοὺς βλέπω καθημένους ἐπὶ τῶν ἑδρῶν των, ὅσον καὶ ἂν πιστεύω, ὅτι θέλουσι χρησιμεύσει, ζητούμενος καὶ ἐγὼ νὰ ψηφοφορήσω εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, νὰ εἴπω, ἐὰν πιστεύω, ὅτι ἡ πολιτική των, αἱ ἀρχαί των δύνανται νὰ ὠφελήσωσι τὸν τόπον, θέλω εἴπει οὐχί· ἡ πεποίθησίς μου μὲ ὑποχρεοῖ νὰ εἴπω οὐχὶ, καὶ εὐθὺς ἀμέσως τιθεμένου τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ὑπουργείου, ἐγὼ θέλω ψηφοφορήσει κατὰ, διότι γνωρίζω τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον ὡς ἀντιπολίτευσις ἀνέπτυξεν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ τὴν ὁποίαν βεβαίως θ’ ἀκολουθήσῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, διότι πιστεύω εἰς τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν τῶν ὑπουργῶν. Ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν εἶναι ἀσφαλὴς, εἶναι ἐπιβλαβὴς καὶ ἐπιζήμιος, διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ ὅσον τάχιον νὰ λείψῃ, νὰ μὴ ἐφαρμοσθῇ. Ἔχει τὴν ἐναντίαν πεποίθησιν ὁ κ. Τρικούπης; κύριοι, δὲν ἐμβαίνω ἤδη εἰς τὴν λεπτομερῆ συζήτησιν τοῦ ζητήματος τούτου, ἀλλὰ μετὰ τὰ προχθὲς λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Δεληγεώργη, μετὰ τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ δεχθῇ ἵνα σχηματίσῃ ὑπουργεῖον, διότι ἡ ἰδέα, τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύει, δὲν ἦτο ἰδέα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις ἐψηφοφόρησε μὲν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡμῶν, ἀλλ’ ἕκαστος δι’ ἰδιαίτερον λόγον καὶ ὑπὸ ἰδιαίτερον σύστημα πρὸς ἀντικατάστασιν. Μετὰ τοῦτο σήμερον ὁ κ. Τρικούπης μᾶς εἶπε· τὸ πρόγραμμα τοῦ ὑπουργείου ἐμπεριέχει ἀρχὰς συζητητέας, δὲν γνωρίζει δὲ λεπτομερείας, δὲν τὸ προεσυζήτησε· περιμένει ἑπομένως νὰ σχηματίσῃ γνώμην ἐκ τῆς συζητήσεως καὶ νὰ πεισθῇ, ἐὰν δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὰ προταθησόμενα. Ὁ κ. Τρικούπης εἶναι σύμφωνος λοιπόν; ἐσπούδασεν, ἔδωκε τὴν συμβουλήν του εἰς τὸ πρόγραμμα; οὐχί· ὁποίου εἴδους συμφωνία λοιπὸν εἶναι αὕτη; Εἶπε μόνον, ὅτι αἱ ἀρχαὶ τοῦ προγράμματος εἶναι συζητητέαι, οὐχὶ παραδεκτέαι· τὸ πρόγραμμα λοιπὸν τοῦ ὑπουργείου δὲν ἀντιπροσωπεύει τὰς ἰδέας τῶν φίλων του. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἔρχεται εἰς τὴν κυβέρνησιν διαφωνοῦσα. Δύναται ἡ κυβέρνησις μετὰ τοῦτο νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀντιπροσωπεύει τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν ἰδέαν τῆς πλειοψηφίας; Κύριοι, οὐδόλως νομίζω ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικὸν, ἀσύνηθες, ἀντικοινοβουλευτικὸν, πρόσκρουον πρὸς τὰ δικαιώματα τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, ἐὰν ἐκφράσῃ ἡ Βουλὴ ἁπλῶς καὶ καθαρῶς τὴν περὶ τῆς κυβερνήσεως γνώμην αὐτῆς· εἶναι δικαίωμα, τὸ ὁποῖον καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα καθιεροῦσιν ὡς τὸ πρῶτον. Ἑπομένως ἠπόρησα πῶς ὁ κ. Τρικούπης ἠθέλησε νὰ ἐξηγήσῃ τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν τυχὸν ἤθελεν ἐκφέρει σήμερον ἡ Βουλὴ κατὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη, ὅτι προσκρούει πρὸς τὰ δικαιώματα τοῦ Ἡγεμόνος.

§14ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ὄχι ἀπόφασις κατ’ ἐμοῦ.

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τοῦ ὑπουργείου.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Οὔτε κατὰ τοῦ ὑπουργείου.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅπως θέλετε.

§18ΖΩΧΙΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ψῆφος, καθὼς ἐξηγήθη ὁ κ. Μαυροκορδάτος.

§20ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Δεληγεώργη, ἐπιθυμῶ νὰ πιστεύσητε, ὅτι οὐδένα πλάγιον σκοπὸν εἶχον, μεταχειρισθεὶς αὐτὴν τὴν λέξιν. Λοιπὸν ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θὰ ἐκφέρητε σήμερον, ἐὰν ᾖναι κατὰ τοῦ ὑπουργείου, δὲν προσκρούει πρὸς τὰ δικαιώματα τῆς βασιλείας· τοῦτο εἶναι δικαίωμά σας τὸ μᾶλλον οὐσιῶδες, τὸ δικαίωμα τοῦ ἐξελέγχειν τὴν κυβέρνησιν καὶ τοῦ ἐκφράζειν ἐμπιστοσύνην ἢ οὔ· ἑπομένως δύνασθε νὰ ψηφίσητε ὅπως θέλετε, καὶ πάντοτε ψηφίζετε ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων σας.

§21ΡΙΚΑΚΗΣ. Θὰ εἴπω δύω λέξεις, ὡς πρὸς τὴν θεωρίαν, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἄνδρου. Αἱ πλειοψηφίαι, πιστεύω, κανονίζονται σχετικῶς μὲ τὰς ἀναπτυχθείσας ἀρχὰς καὶ μὲ τὸ ἐξαγόμενον μιᾶς πολιτικῆς συζητήσεως. Κανεὶς δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἀξιοῖ, ὅτι ἡ πλειοψηφία κανονίζεται ἀναλόγως τῶν προσωπικῶν συμπαθειῶν, ἀναλόγως τῆς ἐπιῤῥοῆς, ἀναλόγως τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἔχῃ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Θὰ ἦτο ὕβρις διὰ τὸ Κοινοβούλιον, ἐὰν ἐνομίζαμεν, ὅτι δυνάμεθα ἐκ προοιμίων νὰ κανονίζωμεν τὴν πλειοψηφίαν. Σήμερον δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρχῃ πλειοψηφία πολιτικῆς ἰδέας, ἥτις δὲν ἐπεζητήθη καὶ ἥτις καὶ μόνη θέλει κανονίσῃ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς ὑπαρχούσης κυβερνήσεως. Νὰ ἀριθμηθῶμεν θέλετε;

§22ΤΙΝΕΣ. Βεβαίως.

§23ΡΙΚΑΚΗΣ. Μᾶς ἐκλαμβάνουσιν ὡς ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας ἀρχὰς, πεποιθήσεις, ἀνεξαρτησίαν ἰδεῶν, καὶ μᾶς προκαλοῦσι νὰ ἐκφράσωμεν ἐκ προοιμίων γνώμην. Ἀλλ’ ἐπὶ τίνος ζητήματος; περὶ τίνος ἀρχῆς; Μία πρότασις ἐρχομένη ἀφῃρημένως δὲν ἀποτελεῖ σπουδαῖον πολιτικὸν ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δύναται σπουδαίως ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφασίσῃ. Ἡ κυβέρνησις ἐσχηματίσθη συνεπείᾳ ἀποφάσεως τοῦ Κοινοβουλίου, ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου προεκλήθη ὁ σχηματισμός της, εἶναι συνταγματικός· ἀλλὰ συντρέχει καὶ ἓν ἕτερον σπουδαιότερον γεγονὸς, συντρέχει ἡ ἐκπεφρασμένη ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ σεβασθῶμεν. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὴν ά ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐθεωρήθη ὑπουργικὸν, ἡ ψηφοφορία ἔφθασε 78 πρὸς 79, δύω ἀρνηθέντων. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐνόμισεν ἀρκετὰ ἐκπεφρασμένην τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀποσυρθῇ. Ὁ προσκληθεὶς νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον κ. Δεληγεώργης ἀπήντησεν, ὅτι δὲν θεωρεῖ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς καθαρῶς ἐκπεφρασμένην. Ὅλα ταῦτα ἐγένοντο γνωστὰ εἰς τὴν Βουλὴν, τὸ δὲ ζήτημα ἐπανῆλθεν, ὅπως καθαρώτερον ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ ἐπ’ αὐτοῦ, ἡ δὲ Βουλὴ ἀπεφάνθη ἐμφαντικώτερον, διὰ 82 ψήφων κατὰ 81, κατὰ τῆς πεσούσης κυβερνήσεως, ὑποδεικνύουσα οὕτω εἰς τὸν Ἡγεμόνα νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῆς παραιτήσεως καὶ τὸν σχηματισμὸν νέας κυβερνήσεως τοῦ ἤδη προσκληθέντος ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου. Ὕστερον ἀπὸ μίαν τοιαύτην ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, χωρὶς νὰ παρουσιασθῇ τίποτε παρεμπῖπτον, δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὡς ὀρθὴν τὴν προκειμένην πρότασιν, ἥτις καταστρέφει τὴν σπουδαιότητα τῆς προηγουμένης ἀποφάσεώς μας; Ἀφοῦ εἴπομεν εἰς τὸ Στέμμα, ὅτι θέλομεν μεταβολὴν τῆς κυβερνήσεως, καὶ τὸ Στέμμα, σεβασθὲν τὴν ἀπόφασίν μας, ἐποίησε χρῆσιν τῶν προνομίων του, θέλετε τώρα νὰ εἴπωμεν ὅτι κακῶς ἀπεφασίσαμεν; Ἐπανερχόμενοι εἰς ὅ,τι χθὲς ἀπεδοκιμάσαμεν, κατακρίνομεν τὴν ἀπόφασίν μας ἐκείνην ὡς μὴ σπουδαίαν. Ἂς σκεφθῶμεν, ὅτι πρέπει νὰ εἴμεθα σπουδαῖοι. Οὐδεμία κομματικὴ ἰδέα ὑπαγορεύει τὰς σκέψεις μου, ἀλλ’ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Βουλῆς μᾶς ἐπιβάλλει ν’ ἀπέχωμεν πάσης ἀποφάσεως, μέχρις οὗ εὑρεθῶμεν εἰς θέσιν νὰ συζητήσωμεν τὰς ἀρχὰς, τὸ πρόγραμμα καὶ τὰς ἰδέας τῆς κυβερνήσεως, καὶ ἐπ’ αὐτῶν ν’ ἀποφασίσωμεν.

§24Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μοὶ φαίνεται, κύριοι, ὅτι σήμερον εἰσερχόμεθα εἰς τὴν βʹ πρᾶξιν τοῦ δράματος, τὸ ὁποῖον πρὸ 40 ἡμερῶν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν παρίσταται· μοὶ φαίνεται, ὅτι ἡ ά πρᾶξις τοῦ δράματος τούτου ἦτο ἡ δεκαήμερος πολιτικὴ συζήτησις, τὴν ὁποίαν μετ’ ἀγωνίας ἠκολούθει ὅλη ἡ Ἑλλάς. Σήμερον εἰσερχόμεθα εἰς τὴν δευτέραν πρᾶξιν, εὔχομαι δὲ νὰ τελειώσῃ ἐντὸς τῆς ἡμέρας, καὶ ἐλπίζω ὅτι ἡ εὐχή μου θέλει ἐπιτευχθῆ· ἂν ὅμως ἐπανειλημμένας τοιαύτας ἔχομεν νὰ διανύσωμεν πράξεις, ὑποθέτω, ὅτι ἀκόμη μίαν φορὰν θέλομεν ὑπολειφθῆ τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἔχομεν πρὸς ἡμᾶς τε αὐτοὺς καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους, πρὸς τοὺς ὁποίους ἡ ἱστορία μᾶς ἐπιβάλλει ὑποχρεώσεις. Καὶ ποία διχογνωμία παρεσκεύασε τὴν εἰκοσαήμερον συζήτησιν, τὴν ὁποίαν ὠνόμασα πρώτην πρᾶξιν τοῦ δράματος; Ἡ μέριμνα καὶ ἡ φροντὶς νὰ καταρτίσωμεν Κυβέρνησιν οὐ μόνον ἐπαρκῆ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους, τὰς ὁποίας ὁ κανονικὸς καὶ ὁμαλὸς βίος αὐτοῦ παρασκευάζει, ἀλλὰ Κυβέρνησιν ἐπαρκῆ καὶ εἰς τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, τὰς ὁποίας αἱ δυσχερεῖς καὶ περίπλοκοι περιστάσεις αἱ ἐκτὸς ἡμῶν μᾶς ἐπιβάλλουν. Καὶ μόλις ἠδυνήθημεν, τριάκοντα καὶ πλέον καταναλώσαντες ἡμέρας, νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι τέλος πάντων κυβερνητικὸν πρόβλημα δὲν ὑπάρχει, ἰδοὺ νέα κρίσις ἐγείρεται, καὶ τὸ κυβερνητικὸν πρόβλημα παρουσιάζεται αὖθις ἐκκρεμές, καὶ πάλιν καλούμεθα νὰ σκεφθῶμεν ποῖος θὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Ὑπάρχει ὅμως εἰς τὰς δύω ταύτας πράξεις μία μεταβολὴ τῆς τάξεως τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα ἐφάνησαν εἰς τὴν πρώτην πρᾶξιν καὶ τὰ ὁποῖα φαίνονται σήμερον εἰς τὴν δευτέραν· ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τῆς παραιτηθείσης Κυβερνήσεως, διότι ἐθεώρουν ἐπαρκῆ αὐτὴν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους, αὐτοὶ λέγουσι σήμερον, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ἀνεπαρκής, καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐθεώρουν κατὰ τὰς παρελθούσας συζητήσεις ἀνεπαρκῆ τὴν παραιτηθεῖσαν Κυβέρνησιν, λέγουσιν, ὅτι ἡ παροῦσα εἶναι ἐπαρκής. Μοὶ ἦτο ἴσως πεπρωμένον ἐγὼ νὰ μείνω εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθην κατὰ τὴν πρώτην πρᾶξιν τοῦ δράματος. Ὅπως τότε ἐφρόνησα καὶ διϊσχυρίσθην, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προΐστατο ὁ διακεκριμένος πολιτευόμενος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, δὲν ἦτο ἐπαρκές, οὐχὶ ἐκ λόγων ὑποκειμενικῶν, ἀλλ’ ἐκ λόγων τὸ πλεῖστον ἀντικειμενικῶν, οὕτως εἶμαι ἠναγκασμένος καὶ σήμερον νὰ εἴπω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προέστη ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου βουλευτής, εἶναι ὡσαύτως ἀνεπαρκές, ἴσως δι’ αὐτὸν τοῦτον τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον εὗρον ἀνεπαρκὲς τὸ προκάτοχον αὐτοῦ. Ποῖοι δὲ λόγοι ἀντικειμενικοὶ ὑπῆρχον, παριστῶντες ἀνεπαρκὲς τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον ὡς καὶ τὸ ὑφιστάμενον; Δὲν ἀρκεῖ, κύριε πρόεδρε, νὰ ἔχητε πλήρη καὶ ἀκμαίαν καὶ τελείαν τὴν προαίρεσιν, νὰ ἔχητε τὴν πεποίθησιν, ὅτι δύνασθε νὰ κυβερνήσητε ἑνὸς πλοίου, καὶ ὅτι δύνασθε νὰ διέλθητε δι’ ὅλων τῶν ὑφάλων καὶ σκοπέλων, τοὺς ὁποίους δύνασθε νὰ ἀπαντήσητε εἰς τὸν ἐν τῷ πελάγει πλοῦν σας. Δὲν ἀρκεῖ νὰ νομίζητε, ὅτι δύνασθε νὰ ὑπερπηδήσητε ὅλας τὰς δυσχερείας καὶ νὰ ἔχητε τὸ φρόνημα καὶ τὴν πεποίθησιν, ὅτι δύνασθε νὰ διοικήσητε τὸ κράτος καὶ νὰ διευθύνητε αὐτὸ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν πόθων αὑτοῦ. Πρέπει καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κυβερνῶνται, καὶ ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ἀμέσως θίγονται καὶ ἐπηρεάζονται ἀπὸ τὴν ὑμετέραν πολιτείαν, νὰ ἔχωσι τὸ αὐτὸ φρόνημα· καὶ διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἴσως λόγοι κατὰ τὸ πλεῖστον ἀντικειμενικοὶ μὲ πείθουσιν, ὅτι οὔτε τὸ προκάτοχον ὑπουργεῖον, οὔτε τὸ ἐνεστὼς εἶναι ἐπαρκές. Καὶ ἐὰν εἰς τοὺς συνήθεις καὶ ὁμαλοὺς καιρούς, κατὰ τοὺς ὁποίους δὲν πρόκειται ἢ ἡ ἐφαρμογὴ τῶν συνήθων νόμων καὶ τῶν συνήθων κανόνων, δύνασθε νὰ ἀπαιτήσητε παρὰ τῶν πολιτῶν τὰς συνήθεις καὶ νενομισμένας ὑποχρεώσεις αὐτῶν πρὸς τὴν πολιτείαν, ἔχετε ἀνάγκην τῆς πεποιθήσεως ταύτης καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν πολιτῶν εἰς τοὺς χρόνους ἐκείνους, εἰς τοὺς ὁποίους εἶσθε ἠναγκασμένοι νὰ ἀπαιτήσητε παροχὰς ἀπὸ τοὺς πολίτας πολλῷ μεγαλειτέρας ἀπὸ ἐκείνας, τὰς ὁποίας ζητεῖτε κατὰ τοὺς συνήθεις χρόνους, πρέπει νὰ φροντίσητε περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ τῆς πεποιθήσεως ταύτης εἴπερ ἄλλοτε, διότι ἄλλως θέλετε ὑμεῖς ζητεῖ, ἀλλὰ δὲν θέλετε εὑρίσκει τοὺς ἀκούοντας. Ὁμιλοῦντες περὶ παρασκευῶν ἐκτάκτων καὶ τακτικῶν, ὑπολογίζοντες δεκάδας καὶ εἰκοσάδας ἑκατομμυρίων, στηρίζεσθε ἐπὶ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι θέλετε κάμει δάνεια καὶ θέλετε ἐπιβάλει φόρους. Ἀλλὰ ποῦ θέλετε εὕρει τὰ δάνεια ταῦτα, καὶ τίνες ἐκ τῶν φορολογουμένων θέλουσιν εὑρεθῆ πρόθυμοι νὰ ὑποκύψωσιν εἰς τὴν περαιτέρω ταύτην φορολογίαν; Ὁ ἑλληνισμός, τοῦ ὁποίου ἡ φιλεργία καὶ τὸ ἐπιχειρηματικὸν ἀπεθησαύρισε κεφάλαια πολλὰ ἔν τε τῇ ἀνατολῇ καὶ ἐν τῇ δύσει, δὲν εὑρίσκεται πλέον ἐν ᾗ πρὸ ἐτῶν διετέλει καταστάσει. Τὰ κεφάλαια αὐτοῦ ἐλεηλατήθησαν ὑπὸ τῶν ἀλλεπαλλήλων πτωχεύσεων τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Αἰγύπτου. Ὅταν δὲ ἐξέλθωμεν εἰς τὴν κοινωνίαν μὲ τοὺς νόμους, ἵνα ζητήσωμεν δάνεια, πῶς θέλομεν πραγματοποιήσει αὐτά; Καὶ δὲν συλλογιζόμεθα, κύριοι, ὅτι τὸ συμφέρον, μόνον τὸ συμφέρον δὲν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἑλκύσῃ σήμερον τὰ κεφάλαια, ὅπως παραδοθῶσιν εἰς ἡμᾶς; Ἀπαιτεῖται ἄλλος τις λόγος εὐγενέστερος καὶ ἰσχυρότερος, ὁ ἐνθουσιασμός, ἵνα εὕρητε τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα σᾶς εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖα· ὅπως προβῆτε εἰς τὰς παρασκευὰς, ἔχετε ἀνάγκην νὰ θίξητε εὐγενεστέραν χορδὴν ἀπὸ τὴν χορδὴν τοῦ συμφέροντος. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἀνυπέρβλητος νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν προσέτι, ὅτι, διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν κεφαλαίων αὐτῶν, ἔπρεπε νὰ ἐμβάλητε τὴν ἠρεμίαν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ κόσμου· δυστυχῶς δὲ ὁ ἀκαταγώνιστος συναγωνισμὸς ἐν τῇ πολιτικῇ τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐφείσθη οὐδεμιᾶς ὑπολήψεως, δὲν ἐφείσθη οὐδενὸς πολιτευομένου, οὐδεὶς δὲ, ἂς μὴ νομίσῃ κανεὶς, ὅτι ἔχει τόσον ὕψος, ὥστε νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιβληθῇ καὶ νὰ συντρίψῃ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ τὰ βέλη τῆς συκοφαντίας καὶ τῆς διαβολῆς. Ἰδοὺ διατὶ, κύριε πρόεδρε, ἐθεώρησα ἀνεπαρκῆ τὴν παραιτηθεῖσαν κυβέρνησιν, καὶ ἀναγκάζομαι νὰ θεωρήσω ἀνεπαρκῆ καὶ τὴν παροῦσαν. Δὲν ἀσχολοῦμαι νὰ ἐξετάσω ποῖον ἦτο τὸ πρόγραμμα τῆς πρώην κυβερνήσεως, ἢ ποῖον εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀντέταξεν ἡ διάδοχος. Κατὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν ἤκουσα ἀπείρους κρίσεις περὶ τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον ἐπρότεινεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ὡς πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου, ἀλλ’ οὐδαμῶς μετέσχον αὐτῶν, ἐπιφυλαχθεὶς νὰ συζητήσω μόνον τὰς κατὰ μέρος διατάξεις· ὡσαύτως δὲν ἀσχολοῦμαι νῦν νὰ ἐξετάσω τὸ πρόγραμμα τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, ὡς προέδρου τῆς παρούσης κυβερνήσεως, οὐδὲ τὰ πολιτικὰ φρονήματα τούτου, οὐδὲ τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας εἶχε περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς πρὸ τοῦ χρόνου τούτου, ἢ τὰς ὁποίας ἐπαγγέλλεται νὰ ἐφαρμόσῃ νῦν. Μὲ ἀπασχολεῖ ἡ φροντὶς τῆς ἀνεπαρκείας τοῦ ὑπουργείου κατὰ τοὺς παρόντας καιρούς. Ἀλλὰ θέλουσι μὲ ἐρωτήσει· πῶς θέλετε ἀναπληρώσει τὴν ἀνεπάρκειαν ταύτην; Δὲν μοὶ εἶναι συγκεχωρημένον νὰ ἐπαναλάβω πάλιν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐχαρακτήρισεν ὡς ἀντισυνταγματικὴν καὶ κατὰ τῆς ὁποίας ἐψηφίσθη τὸ ἀπροχώρητον· ἐλπίζω νὰ μὴ θεωρηθῇ ὡς τιμωρία τῆς Βουλῆς τὸ σημερινὸν ἀπροχώρητον, εἰς τὸ ὁποῖον περιήλθομεν καὶ εἰς τὸ ὁποῖον καθημέραν εὑρισκόμεθα. Τοιαύτην ἔχων γνώμην, ἤμην ἠναγκασμένος νὰ προσπαθήσω νὰ μὴ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην νὰ πολεμήσω τὴν κυβέρνησιν ἐκείνην· διὰ τοῦτο περιώρισα τὴν ἐνέργειάν μου εἰς μόνην τὴν φροντίδα τῆς βελτιώσεως τῶν νομοσχεδίων της. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τινὲς φρονοῦσι, καὶ ἐδήλωσαν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι φρονοῦσιν, ὅτι πρέπει νὰ πείσωσιν ἀλληλοδιαδόχως τὰς κυβερνήσεις, ἵνα ἐξ αὐτῶν προκύψῃ τι τέλειον. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι τινὲς ἐσυμβούλευσαν τοιοῦτον πείραμα, καὶ ἐκ τοῦ πειράματος τούτου ὑπελόγισαν, ὅτι δύναται ν’ ἀνακύψῃ ὡς φοίνιξ κυβέρνησις ἐπαρκὴς καὶ βιώσιμος. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην ἐν πεποιθήσει, ὅτι τὸ πείραμα τοῦτο δύναται νὰ ἀπολήξῃ εἰς τὸ καλὸν τοῦ τόπου. Διὰ τοῦτο καὶ ὅταν ἐκυβέρνα ἡ προκάτοχος κυβέρνησις ἀπέσχον νὰ πράξω τι, διὰ τοῦ ὁποίου ἔμελλε ἀναποφεύκτως νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀνάγκη τῆς ἀποχωρήσεώς της. Ἐφ’ ὅλων δὲ τῶν πολιτικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπροτάθησαν κατ’ αὐτῆς, εἴτε ἀπέσχον νὰ ψηφοφορήσω, εἴτε ἐψηφοφόρησα ὑπὲρ αὐτῆς. Εἰς τὴν ἀνάγκην ταύτην εὑρίσκομαι καὶ σήμερον. Ἐπὶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλουσι κατὰ τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως, εἶμαι ἠναγκασμένος εἴτε νὰ ἀπόσχω τῆς ψηφοφορίας, εἴτε, ἐὰν ψηφοφορήσω, νὰ ψηφοφορήσω ὑπὲρ αὐτῆς. Ἡ θέσις, ἥτις κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην ἐπεφυλάχθη δι’ ἐμὲ καὶ τοὺς εὐαρίθμους φίλους μου, εἶναι ἀληθῶς λίαν δύσκολος· θέλω δὲ προσπαθήσει νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου μετὰ πάσης φροντίδος καὶ εὐσυνειδησίας. Δυστυχῶς δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔπλεξαν τοὺς πανηγυρικοὺς τῶν κομμάτων, δὲν εἶμαι δ’ ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι ἐκ τοῦ γραφείου αὑτῶν δύνανται νὰ ῥυθμίσωσι τὰ τῆς πολιτείας ὡς κρίνουσι προσῆκον. Ἐξ ἐναντίας τὴν τακτικὴν τῶν τελευταίων τούτων δογματιστῶν κρίνω πλημμελῆ, διότι φρονῶ ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες καλοῦνται νὰ συμπράξωσιν ἀμέσως ἢ ἐμμέσως εἰς τὰ δημόσια, πρέπει νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν πολιτικὴν καὶ ἠθικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου, καὶ νὰ τείνωσι καταλλήλως πρὸς βελτίωσιν αὐτῆς, νὰ προσπαθῶσι δὲ πρὸς τοῦτο νὰ συγκεντρόνωσι τὰς προσπαθείας των. Ἐπειδὴ δὲ ἔχω συνείδησιν τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἡ, ὡς εἴρηται ἀνωτέρω, δύσκολος θέσις θέσις μου μοὶ ἐπιβάλλει, διὰ τοῦτο ἐν ὀνόματι ἐμοῦ καὶ ἐν ὀνόματι τῶν ὀλιγίστων συναδέλφων, τὰ φρονήματα τῶν ὁποίων μοὶ ἐπετράπη νὰ διερμηνεύσω, κάμνω δῆλον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου πολιτικοῦ ζητήματος εἶμαι ἠναγκασμένος, δι’ οὓς ἐξέθηκα λόγους, νὰ μὴ ψηφοφορήσω ὑπὲρ τῆς προταθείσης κατὰ τοῦ σχηματισθέντος ὑπουργείου προτάσεως (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον;

§26ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέτω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Εὐθυμιοπούλου, ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, μὴ θεωροῦσα τὸ ὑπουργεῖον πληροῦν τοὺς ὅρους κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται νὰ παράσχῃ αὐτῷ τὴν ἑαυτῆς ὑποστήριξιν, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν πρότασιν λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 143· 85 ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τῆς προτάσεως καὶ 57 κατὰ, εἷς δὲ ἠρνήθη ψῆφον, ὥστε ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Λύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρᾳ 3 παρὰ ¼ μ. μ.)