1876.11.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 25

τῆς 4 Νοεμβρίου 1876.

(Πέμπτη.)

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω μίαν ἐρώτησιν ν’ ἀπευθύνω εἰς τὸ ὑπουργεῖον. Εἰς τὴν ἐπαρχίαν Λακεδαίμονος, εἰς τὸν δῆμον Πελλάνης, ἐνεργεῖται κατ’ αὐτὰς δημοτικὴ ἐκλογὴ πρὸς ἀντικατάστασιν τοῦ δημάρχου· αὐτόθι δὲ μετέβησαν δύο ὑπάλληλοι, ὧν ὁ μὲν ἦτο ἔπαρχος εἰς τὴν Κυπαρισσίαν, ὁ δὲ ἕτερος ἔφορος εἰς τὴν Κυνουρίαν. Σημειωτέον δὲ ὅτι ὁ ὑποψήφιος εἶναι ἀδελφὸς τοῦ ἐπάρχου Κυπαρισσίας. Μετέβησαν δὲ οἱ ὑπάλληλοι οὗτοι ἐκεῖ χάριν τῆς ἐκλογῆς, καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι, ὅτι ὁ εἷς διωρίσθη ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἀδελφοῦ του, ὁ δ’ ἕτερος ὡς ἀναπληρωτής. Φαίνεται δὲ ὅτι ὁ σκοπὸς τῶν ὑπαλλήλων τούτων δὲν ἦτο γνωστὸς εἰς τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς, καὶ διὰ τοῦτο ἔδωκαν εἰς αὐτοὺς ἀδείας. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον, ἂν νομίζῃ ὅτι τὸ τοιοῦτον εἶναι ἐπέμβασις εἰς τὴν ἐκλογὴν, νὰ διατάξῃ τοὺς ὑπαλλήλους νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς θέσεις των.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Δὲν πιστεύω ὅτι ἐμποδίζεται νὰ δίδωνται ἄδειαι εἰς ὑπαλλήλους, ἵνα ἐξασκήσωσι τὰ πολιτικά των δικαιώματα.

§3ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Πῶς; Αὐτοὶ μετέβησαν ἐκεῖ, ἵνα παρεμβῶσιν εἰς τὴν ἐκλογήν· διὰ τοῦτο ἐγὼ ἐπίστευον, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ ἐδώσατε τὴν ἄδειαν. Ὅταν ὅμως ἔρχεσθε ἤδη καὶ λέγετε ὅτι ἐν γνώσει, τότε τὸ κοινὸν ἂς κρίνῃ.

§4ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς ἐδώσαμεν τὴν ἄδειαν, ἵνα μεταβῶσιν αὐτοὶ οἱ ὑπάλληλοι· ἤδη μανθάνομεν, ὅτι ἐξασκοῦσιν ἐκεῖ πολιτικὰ δικαιώματα. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶμεν ἤδη, ἐμποδίζεται τὸ τοιοῦτον;

§5ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ αὐτοὶ εἶναι ὑπάλληλοι.

§6ΣΠ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον πληρόνει τοὺς ὑπαλλήλους, ὑποχρεοῖ αὐτοὺς νὰ ᾖναι πάντοτε παρόντες εἰς τὰς θέσεις των. Τοιαῦται δὲ ἄδειαι, διδόμεναι ἄνευ ἀνάγκης τινὸς καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν ν’ ἀναμιγνύωνται εἰς ἐκλογὰς, ἀντίκεινται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα· διότι, ἂν ἡ ἐξουσία δίδῃ τοιαύτας ἀδείας ἐν ὥρᾳ δημοτικῶν ἐκλογῶν, δύνανται ὅλοι οἱ ὑπάλληλοι νὰ ζητήσωσιν ἀδείας νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των, καὶ νὰ γείνῃ οὕτως ἀναστάτωσις τῆς ὑπηρεσίας.

§7Α. ΡΟΥΚΗΣ. Ἂν καθιερωθῇ αὐτὴ ἡ ἀρχὴ, τότε καὶ οἱ στρατιωτικοὶ δύνανται νὰ ζητῶσιν ἀδείας (Θόρυβος).

§8ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἦλθον νὰ ἀποδώσω μομφὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἐπίστευον ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Κυβερνήσεως ἐδόθησαν αἱ ἄδειαι. Ἐπειδὴ ἀνακαλύπτω, ὅτι μετέβησαν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἐνεργήσωσιν ἐκεῖ τὴν δημοτικὴν ἐκλογὴν καὶ διωρίσθησαν ἀντιπρόσωποι καὶ ἀναπληρωταὶ, εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι αὐτοὶ μετέβησαν ἐκεῖ πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτόν. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις, πληροφορουμένη τοῦτο, θέλει διατάξει τοὺς ὑπαλλήλους αὐτοὺς νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς θέσεις των. Αὐτὸ ἤθελε πράξει πᾶσα Κυβέρνησις, κηδομένη τῆς ὑπολήψεώς της.

§9Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐγὼ θὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν κ. Λεώπουλον ὅτι, ὅταν ἦτο ὑπουργὸς, ἐστάλη ὁ διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας εἰς Μεσολόγγιον· ὅτε δὲ τῷ ἐγένετο ἡ παρατήρησις αὕτη, ἀπήντησεν, ὅτι δὲν μετέβη ἐκεῖ ὡς διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας. Οἱ μεταβάντες ὑπάλληλοι εἰς τὸν δῆμον Πελλάνης θ’ ἀναχωρήσουν μετὰ εἴκοσιν ἡμέρας ἐκεῖθεν· μετὰ εἴκοσι δὲ ἡμέρας ἄρχεται ἐκεῖ ἡ δημοτικὴ ἐκλογή.

§10ΛΕΩΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἤμην τότε ἐγὼ ὑπουργός· ἔχετε λάθος.

§11Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Πῶς θέλετε λοιπὸν νὰ κακίσητε ἄλλους διὰ πράξεις, τὰς ὁποίας σεῖς ἐπράξατε;

§12ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ κ. Μακρῆς παρῃτήθη τῆς θέσεώς του καὶ μετέβη εἰς Μεσολόγγιον, ἵνα ἐξασκήσῃ τὰ πολιτικά του δικαιώματα.

§13ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι βουλευταὶ, μετὰ τὴν χθεσινὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Δηλιγιάννη, παρατηρήσας, ὅτι ἡ πολιτικὴ συζήτησις κινδυνεύει νὰ ἐκτραπῇ τῆς πορείας αὐτῆς πρὸς ἀλλότρια τῆς λογοδοσίας τοῦ ὑπουργείου θέματα ὁδηγουμένη, καὶ θεωρῶν καθῆκόν μου νὰ μὴ παρασιωπήσω ἀναγκαίας τινὰς ἐξηγήσεις καὶ ἐπανορθώσεις τῶν εἰρημένων ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, λαμβάνω σήμερον τὸν λόγον πρὸς τὸν μνησθέντα σκοπόν, ἐπικαλούμενος τὴν εὐμενῆ ἀκρόασιν τῆς Βουλῆς. Τὸ κύριον καὶ θεμελιῶδες θέμα τῆς προκειμένης συζητήσεως εἶναι, ἂν ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ τηρήσῃ τὴν ὁποίαν ἐτήρησεν εἰρηνικὴν πολιτικὴν ἢ ἂν ὤφειλεν νὰ τραπῇ ἑτέραν ἀντίθετον, τὴν τοῦ πολέμου· τοῦτο εἶναι, λέγω, τὸ κύριον καὶ θεμελιῶδες ζήτημα, διότι ὅλα τὰ λοιπά, ὅσα συνεδέθησαν μετ’ αὐτοῦ, ἀποδεικνύονται ἁπλαῖ συνέπειαι τῆς λύσεως τοῦ εἰρημένου θέματος· διότι ὅλα τὰ λοιπὰ, ὅσα συνεδέθησαν μετ’ αὐτοῦ, ἀνάγονται, ὡς εἰς θεμελιώδη ἀρχὴν, εἰς τὴν λύσιν τοῦ θέματος τούτου. Ἐπιλαμβάνομαι δ’ ἀμέσως καὶ ἄνευ προοιμίων τῆς εἰρημένης ἐρεύνης, προτάσσων μόνον, πρὸς πρόληψιν πάσης παρεξηγήσεως, τὴν παρατήρησιν, ὅτι δὲν θέλω λάβει ἐνταῦθα ὡς ἀφετηρίαν τὴν ἐξέτασιν τοῦ συμφέροντος ἢ τοῦ μὴ συμφέροντος τῆς μετὰ τῆς Τουρκίας φιλίας· ἀλλὰ τοῦτο πράττω οὐχὶ διότι ἀποδοκιμάζω τὴν φιλίαν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἀπεναντίας κατὰ τὸ δέον καὶ ἀποχρώντως ἐκτιμῶ ὡς καὶ ἡ μέχρι τοῦδε πορεία ἡμῶν ἀποδεικνύει, ἀλλὰ διότι πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἰσχυρισμῶν μου ἔχω ἀνάγκην θετικωτέρας βάσεως. Δύο τινὰ, κύριοι, ἀπαιτοῦνται, ὅπως ἔθνος τι οἱονδήποτε τραπῇ ὁδὸν πολεμικήν· πρῶτον ἀπαιτεῖται πολεμικὴ παρασκευὴ, ταύτην δὲ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἰσχυρισθῶμεν ὅτι εἴχομεν· οὔτε εἶναι δὲ δίκαιον ν’ ἀποδοθῇ ἡ ἔλλειψις αὕτη εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, διότι τὴν ἔλλειψιν ταύτην δὲν ἐδημιούργησεν αὐτὴ, ἀλλὰ τὴν ἔλαβεν ὡς κληροδότημα παρὰ τῶν προκατόχων· λέγων δὲ προκατόχων, δὲν ἐννοῶ τὸ ἀμέσως προκάτοχον ὑπουργεῖον, ἀλλὰ ὅλας τὰς παρελθούσας Κυβερνήσεις. Ὁπωσδήποτε ὀφείλομεν, νομίζω, νὰ ὁμολογήσωμεν τὴν ἔλλειψιν ταύτην, καὶ νὰ τὴν ὁμολογήσωμεν εἰς τὴν πληρότητα αὐτῆς, διότι ὄχι μόνον εὑρέθημεν ἔχοντες ἔλλειψιν στρατοῦ συντεταγμένου καὶ ὑλικοῦ πολέμου ἑτοίμου, ἀλλ’ εὑρέθημεν ἐπίσης ἔχοντες ἔλλειψιν στρατιωτικῆς ἀσκήσεως τοῦ ἔθνους καὶ πόρων χρηματικῶν, τοῦθ’ ὅπερ εἶναι τὸ κύριον· ἂν δὲ εἰς τὰς κατεπειγούσας καὶ ἐκτάκτους περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρέθημεν, εἴχομεν κυρίως ἀνάγκην τοῦ πρώτου εἴδους τῆς παρασκευῆς, τὸ δεύτερον ὅμως εἶδος αὐτῆς, τουτέστιν ἡ στρατιωτικὴ ἄσκησις καὶ οἱ χρηματικοὶ πόροι, ἦτο ὄχι μόνον ἐπίσης χρήσιμον καὶ ἐπίσης ἀναγκαῖον εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις, ἀλλὰ πρέπει νὰ θεωρηθῇ καὶ ὡς τὸ κύριον μέλημα καὶ τὸ κύριον καθῆκον πάσης Κυβερνήσεως εἰς ὅλας τὰς περιστάσεις, διότι, κύριοι βουλευταὶ, ἑτοιμοπόλεμος εἰς πᾶσαν ἐποχὴν κατάστασις καὶ ἔθνος μικρὸν καὶ ἀσθενὲς εἶναι ὅροι ἀσυμβίβαστοι καὶ σχεδὸν ἀντιφατικοὶ, τοῦτο δὲ ὄχι μόνον ὡς ἐκ τῆς ὑπερόγκου δαπάνης, τὴν ὁποίαν ἀπαιτοῦσι τὰ παντὸς εἴδους πολεμικὰ ὄργανα καὶ πρὸ πάντων τὰ ναυτικὰ, τὰ ὁποῖα κυρίως ἐπιβάλλονται εἰς ἡμᾶς, ὡς ἐκ τῆς γεωγραφικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ ὡς ἐκ τῶν καθ’ ἑκάστην ἐπερχομένων νέων ἐφευρέσεων καὶ νέων βελτιώσεων, ὡς ἐκ τῶν ὁποίων τὰ χθὲς ἀποκτηθέντα πολεμικὰ ὄργανα ἀποβαίνουσι σήμερον ἄχρηστα, ἀναγκάζοντα ἡμᾶς νὰ προβῶμεν εἰς δαπάνας ὄχι μόνον καταστρεπτικὰς, ἀλλὰ καὶ ἀδυνάτους εἰς μικρὰ ἔθνη. Ἀλλὰ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου δὲν ἐκτείνω περισσότερον τὸν λόγον, διότι οἱ ἐν τῇ Βουλῇ ἁρμόδιοι ἄνδρες, ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρὰ τῆς συζητήσεως τῶν οἰκείων νομοσχεδίων, θέλουσιν ἐξηγήσει κατὰ τὸ δέον τὰ περὶ αὐτοῦ. Ὁ δεύτερος ὅρος, ὁ ὁποῖος ἀπαιτεῖται ὅπως ἔθνος τι τραπῇ περισκεμμένως πολεμικὴν πορείαν, εἶναι ἡ ὕπαρξις εἰς αὐτὸ συμμάχων, οἵτινες ἀπαιτούμενοι καὶ εἰς αὐτὰ τὰ μεγάλα καὶ τὰ μέγιστα τῶν ἐθνῶν, εἶναι τὰ μάλιστα ἀναγκαῖοι εἰς ἀσθενὲς ἔθνος, οἷον εἶναι τὸ ἡμέτερον. Εἴχομεν λοιπὸν συμμάχους; ἢ ἂν ὁ ὅρος οὗτος φαίνεται ὑμῖν ὑπεροπτικὸς, προκειμένου λόγου περὶ μικροῦ καὶ ἀδυνάτου Κράτους, εἴχομεν προστάτας ἢ βοηθοὺς, ἢ ὅπως ἄλλως θέλετε νὰ τοὺς ὀνομάσητε; Ὁ κ. Πετιμεζᾶς εἶπε προχθὲς ἐν μιᾷ τῶν σκέψεων τῆς ἀγορεύσεώς του, ὅτι εἴχομεν πολὺ περισσότερον ἀπὸ βοηθοὺς καὶ πολὺ περισσότερον ἀπὸ προστάτας, διότι εἴχομεν τὰς περιστάσεις εὐνοϊκάς. Ἀληθῶς, κύριοι βουλευταὶ, ὅτε ἤλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, εὕρομεν τὴν Ἀνατολὴν εἰς ἔκτακτον ἀνωμαλίαν· ἡ ἐπανάστασις ὑφίστατο ἤδη εἰς τὴν Ἑρζεγοβίνην, ἀνακηρυχθεῖσα ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν αὐτῆς κατὰ τὴν 29 Ἰουλίου 1875· ἡ δὲ Τουρκία, ἡ ὁποία ὀλίγον μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης, κατὰ τὴν 25 Σεπτεμβρίου, ἂν δὲν πλανῶμαι, εἶχεν εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως, κατέκειτο οὐχὶ μόνον ἀσθενὴς, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ φαινόμενον ἄπελπις· ὅλοι δὲ οἱ ὑπ’ αὐτὴν λαοὶ ὡς στρουθία, ἵνα εἴπω οὕτως, ἐντὸς παλάμης κρατούμενα, ἅμα ὡς ᾐσθάνθησαν παραλυομένην τὴν περισφίγκουσαν αὐτὰ χεῖρα, ἤρχισαν νὰ κινῶνται καὶ νὰ σφαδάζωσιν, ἕτοιμα καὶ ἀνυπόμονα νὰ δοκιμάσωσι τὴν δύναμιν τῶν πτερύγων των. Πράγματι ἑπομένως αἱ περιστάσεις ἠδύναντο νὰ θεωρηθῶσιν εὐνοϊκαὶ, ἀλλὰ δὲν ἦσαν τοιαῦται· ἢ, διὰ νὰ εἴπω κάλλιον, αἱ περιστάσεις ἦσαν εὐνοϊκαὶ, ἀλλ’ ὑπὸ ἕνα ὅρον, τὸν ὁποῖον ἐλησμόνησεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πετιμεζᾶς· ὑπὸ τὸν ὅρον δηλ. ὅτι ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Ἀνατολὴ δὲν ἔκειντο ὅπου κεῖνται, ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ κόσμου, ἀλλ’ ἔκειντο εἰς τὸ ἄλλο ἡμισφαίριον, μεμακρυσμέναι τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, κεχωρισμέναι τῶν Εὐρωπαϊκῶν συμφερόντων καὶ ἀπηλλαγμέναι τῆς Εὐρωπαϊκῆς ἐπιτηρήσεως· καὶ ὁ ὅρος οὗτος δὲν ὑπῆρχεν! Αὐτοῦ δὲ μὴ ὑπάρχοντος, πολλὰ εἴχομεν καὶ πικρὰ τῆς πείρας διδάγματα, κατὰ τὰ ὁποῖα, ἂν ἠθέλομεν οὐδὲν ἧττον νὰ ἐπιχειρήσωμεν πολεμικὰ ἐπιχειρήματα, ἠθέλομεν ἴσως θεωρηθῆ ὡς τολμηροὶ, οὐχὶ ὅμως καὶ ὡς συνετοὶ καὶ σωφρονοῦντες. Εἰς τὰς περιστάσεις μάλιστα εἰς ἃς εὑρίσκετο ἡ Ἀνατολὴ, εἰς τὴν ἔκτακτον ἔξαψιν τοῦ θρησκευτικοῦ φανατισμοῦ, εἰς ἣν εἶχον περιέλθει οἱ Ὀθωμανοὶ κάτοικοι τοῦ τουρκικοῦ Κράτους, τὸ ἐπιχείρημα ἡμῶν οὐ μόνον ἤθελεν ἀποβῆ ἐπιζήμιον εἰς τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα, μέλλουσαν νὰ προκαλέσῃ ἄγονον καὶ ἑπομένως καταστροφῶν μόνον πρόξενον ἀγῶνα, ἀλλ’ ἤθελεν ἔχει καὶ πολλῷ φρικτότερα τούτου ἀποτελέσματα, ἤτοι τὴν συστηματικὴν σφαγὴν τῶν χριστιανῶν ὑπηκόων τῆς Πύλης, εἰς τὰ μέρη μάλιστα ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα ὁ τουρκικὸς πληθυσμὸς ἦτο ἀριθμητικῶς ὑπέρτερος. Περὶ πάντων δὲ τούτων ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἀκριβεῖς καὶ θετικὰς πληροφορίας. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα, ἂν εἴχομεν δηλαδὴ συμμάχους, καὶ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ὁποία ἦτο ἡ τότε κατάστασις τῆς Εὐρώπης. Ἡ Εὐρώπη, ὡς ἐνθυμεῖσθε, πλήρης ἀνησυχίας καὶ δέους ἐνώπιον τοῦ φοβεροῦ, τοῦ κατὰ παράδοσιν φοβεροῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἠπείλει τὸν πόλεμον, ἤθελεν ἐκ παντὸς τρόπου νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εἰρήνην, καὶ πρὸς τοῦτο προσεπάθει νὰ σβέσῃ τὴν ἐπανάστασιν, ἥτις ἐνέμετο τὴν Ἑρζεγοβίνην, καὶ εἰς πᾶσαν περίπτωσιν νὰ περιστείλῃ αὐτὴν τοπικῶς. Αὕτη ἦτο ἡ διάθεσις, αὕτη ἦτο ἡ βούλησις τῆς Εὐρώπης· τὴν διάθεσιν δὲ καὶ τὴν βούλησιν αὐτῆς ταύτην ἐδήλου εἰς ἡμᾶς σαφῶς καὶ ἀνεπιφυλάκτως, καὶ ἐδήλου εἰς ἡμᾶς ὁμοθύμως· διότι ὅλαι αἱ δυνάμεις γενικῶς ἀπηύθυνον πρὸς ἡμᾶς τὰς αὐτὰς ἐξηγήσεις, τὰς αὐτὰς συμβουλὰς, τὰς αὐτὰς προτροπάς. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐὰν ἠθέλομεν ἐπιχειρήσει ἐπιχείρημά τι ἄμεσον ἢ ἔμμεσον κατὰ τῆς Τουρκίας, οὐδένα ἠθέλαμεν ἔχει σύμμαχον, καὶ τὸ ἐγνωρίζομεν· ὠφείλομεν δὲ περιπλέον νὰ ἐννοῶμεν καὶ ἐννοοῦμεν, ὅτι ὄχι μόνον συμμάχους δὲν ἠθέλομεν ἔχει τὰς εὐρωπαϊκὰς δυνάμεις, ἀλλ’ ὅτι καί τινας ἴσως αὐτῶν ἠθέλομεν ἔχει καὶ ἐχθράς. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι ν’ ἀναπολήσω ἐν συντόμῳ εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν τὰ πράγματα καὶ ν’ ἀφήσω αὐτὰ νὰ λαλήσουν, διότι ἡ γλῶσσα τῶν πραγμάτων εἶναι πολλῷ πειστικωτέρα ἐκείνης τῶν λόγων. Εἰς τὴν περίοδον ταύτην τῆς συγχρόνου ἱστορίας τρία κυρίως στάδια δυνάμεθα νὰ διακρίνωμεν. Τὸ πρῶτον εἶναι τὸ στάδιον τῆς διακοινώσεως τοῦ Ἀνδράσση, τὸ ὁποῖον ἔληξεν εἰς τὴν δημοσίευσιν τοῦ σουλτανικοῦ φιρμανίου, δι’ οὗ ἡ Πύλη, θέλουσα νὰ ματαιώσῃ καὶ προλάβῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὅρων τοῦ ὑπομνήματος, ἐν ᾧ περιείχετο ἡ ἐπέμβασις, προέβη οἴκοθεν εἰς γενικὰς μεταῤῥυθμίσεις. Κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο βλέπομεν πρῶτον συμπηχθεῖσαν τὴν συμμαχίαν τῶν τριῶν ἀρκτικῶν δυνάμεων πρὸς τὸν ἀνακεκηρυγμένον σκοπὸν τῆς εἰρηνεύσεως τῆς Ἀνατολῆς. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι ἡ συμμαχία αὐτῶν αὕτη προσέκοπτεν εἰς πολλὰ καὶ ποικίλα προσκόμματα, καθόσον μεταξὺ τῶν δύο ἰδίως ἐκ τῶν εἰρημένων δυνάμεων ὑφίστατο ὑπολανθάνουσά τις διάστασις, ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν καὶ σημασίαν ἰδίως τῶν ὅρων τῆς διακοινώσεως, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας ἀπέβη ἐνίοτε ἀναγκαῖον ὁλόκληρον τὸ κῦρος τῆς τρίτης συμμάχου, ὅπως διατηρηθῇ ἡ μεταξὺ αὐτῶν σύμπνοια· ὁπωσδήποτε ὅμως ἡ σύμπνοια αὕτη ὑπῆρχε καὶ διετηρεῖτο, καὶ ὁ εἰρηνοποιὸς σκοπὸς τῆς συμμαχίας ἦτο πρόδηλος, καὶ δύναμαι νὰ προσθέσω, εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην καὶ πανταχόθεν εἰλικρινὴς, διότι οὐδεμία ἐκ τῶν Δυνάμεων ἤθελε τὸν πόλεμον, διότι οὐδεμία ἐξ αὐτῶν ἦτο πρὸς πόλεμον παρεσκευασμένη. Ἐκτὸς δὲ τῶν Δυνάμεων τούτων τῶν συμμαχικῶν, αἱ ἕτεραι Δυνάμεις πῶς εἶχον; Αἱ ἕτεραι Δυνάμεις διέκειντο προθυμότεραι ἔτι πρὸς τὴν εἰρήνην, ὑπὲρ τῆς ὁποίας ἐθυσίαζον καὶ αὐτὴν τὴν φιλοτιμίαν αὐτῶν, γινόμεναι ἁπλαῖ ἀκόλουθοι τῆς συμμαχίας, τῆς ὁποίας ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀντιστάσεως συνεμερίζοντο τὰς διαθέσεις, φαινόμεναι ὡς ἐκ τούτου μᾶλλον ἀποκλίνουσαι ν’ ἀνεχθῶσι καὶ νέον ῥῆγμα τῆς Παρισινῆς συνθήκης, ὅμοιον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐπῆλθε κατὰ τὸ τέλος τοῦ γαλλο–γερμανικοῦ πολέμου, παρὰ νὰ διακυβεύσωσι τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης. Τούτων οὕτως ἐχόντων καὶ οὕτω ἀποδεικνυομένης τῆς βουλήσεως τῶν Δυνάμεων, δὲν ἦτο βεβαίως ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ διστάσῃ περὶ τῆς σπουδαιότητος τῶν συμβουλῶν, αἱ ὁποῖαι ἐδίδοντο πρὸς αὐτὴν, καὶ νὰ ἐπιχειρήσῃ ἐπιχειρήματα ἀντίθετα πρὸς τὰς συμβουλὰς ταύτας. Ἐθεώρησε λοιπὸν καθῆκόν της ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν εἰρηνικὴν πορείαν, καὶ ἐνέμεινεν εἰς αὐτήν. Τὸ δεύτερον στάδιον, τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ διακρίνωμεν, εἶναι τὸ στάδιον τοῦ ὑπομνήματος τοῦ Βερολίνου. Κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο τὰ πράγματα ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνονται ὅλως ἀντίθετα, μαρτυροῦντα ἐναντίας τῶν ἐξηγηθεισῶν διαθέσεων· ἀλλ’ ἐγγύτερον ἐξεταζόμενα, ἀπολήγουν οὐδὲν ἧττον εἰς τὸ αὐτὸ συμπέρασμα, πρὸς τὸ ὁποῖον συνεφώνει καὶ αὖθις ἡ πρὸς ἡμᾶς γλῶσσα τῶν Δυνάμεων. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἡ Ἀγγλία, ἥτις καὶ προηγουμένως εἶχε δείξει δείγματα ἀνυπομόνου προνοίας διὰ τῆς ἀγορᾶς τῶν μετοχῶν τοῦ Σουὲζ, ἡ Ἀγγλία, λέγω, ἐξελθοῦσα τῆς παθητικῆς αὐτῆς θέσεως, τὸ μὲν ὑπόμνημα τοῦ Βερολίνου δὲν ἠθέλησε νὰ δεχθῇ, ἐνίσχυσε δὲ ἐν τῷ μεταξὺ καὶ τεραστίως τὸν στόλον αὐτῆς, ὁ ὁποῖος ναυλοχεῖ ἤδη εἰς τὰ Βεσίκια, ἐνταυτῷ δὲ προέβαινε καὶ εἰς ὀχυρώσεις σπουδαίας καὶ πολεμικὰς ἄλλας παντὸς εἴδους προμηθείας τῶν φρουρίων αὐτῆς, τῶν εἰς τὴν Μεσόγειον, τῶν τῆς Μελίτης, δηλαδὴ τῆς Γιβραλτάρ. Οἱ ὑπουργοὶ δὲ τῆς Ἀγγλίας καὶ τὰ ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης αὐτόθι δὲν ἀπέκρυπτον τὴν ὁποίαν εἶχον ἀπόφασιν νὰ ὑποστηρίξωσι τὴν ἀκεραιότητα τῆς Τουρκίας, ὑπὸ τοπικὴν τοὐλάχιστον ἔποψιν, τὴν ὁποίαν δικαίως ἢ ἀδίκως ἐθεώρουν ἀπειλουμένην. Τὰ γεγονότα ταῦτα κατὰ διπλοῦν τρόπον ἠδύναντο νὰ ἐξηγηθῶσι καὶ ἐξηγοῦντο τότε· ἢ ὡς μέλλοντα δηλαδὴ νὰ προκαλέσωσιν αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν πόλεμον, τὸν ὁποῖον ὅλαι αἱ Δυνάμεις μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης ἐκ παντὸς τρόπου προσεπάθουν ν’ ἀπομακρύνουν, ἢ ὡς μέλλοντα ἀπ’ ἐναντίας νὰ διευκολύνουν τὴν ὁριστικὴν τῶν Δυνάμεων συνεννόησιν δι’ αὐτοῦ τούτου τοῦ ἐπιστάντος κινδύνου τῆς ὁριστικῆς διαφωνίας· ἡ τελευταία δὲ αὕτη ὑπόθεσις ἦτο καὶ ἡ γενικῶς τότε ὡς πιθανωτέρα θεωρουμένη. Ἀλλὰ μοὶ φαίνεται ἀδιάφορον νὰ ἐξετάσω ἐνταῦθα καὶ νὰ ὑποστηρίξω ἐγγύτερον τὰ περὶ τούτου, διότι ὡς πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην περίπτωσιν τὸ καθῆκον αὐτῆς ἔμενε τὸ αὐτὸ, καθόσον εἶναι πρόδηλον, ὅτι ἡ κοινοτέρα φρόνησις ὑπηγόρευεν εἰς αὐτὴν νὰ μείνῃ ἐν τῇ εἰρηνικῇ πολιτικῇ, διότι εἰς μὲν τὴν πρώτην περίπτωσιν τὸ συμφέρον ἡμῶν ἀπῄτει νὰ ἀναμείνωμεν τὴν διαλεύκανσιν τοῦ ὁρίζοντος, ὥστε, τοῦ πολέμου ἐκρηγνυμένου, νὰ καταλάβωμεν ἐν γνώσει τὴν συμφέρουσαν ἡμῖν θέσιν μεταξὺ τῶν ἀντιπάλων μερίδων, μετὰ τῆς ἑτέρας αὐτῶν κατατασσόμενοι· εἰς δὲ τὴν δευτέραν, ἂν δηλονότι ἐφαίνετο ἐπικρατοῦσα ἡ εἰρήνη, ἔτι μᾶλλον εἴχομεν καθῆκον νὰ ἐμμείνωμεν σταθερῶς εἰς αὐτὴν καὶ νὰ μὴ εὑρεθῶμεν μόνοι ἡμεῖς περιπεπλεγμένοι εἰς πολεμικὰ ἐπιχειρήματα ὅτε τὸ πᾶν περὶ ἡμᾶς διετέλει ἐν ἡσυχίᾳ. Ὥστε οἱ λόγοι τῶν Δυνάμεων, καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο πρὸς τὰ πράγματα συμφωνοῦντες, ἐπέβαλον εἰς ἡμᾶς τὴν εἰρηνικὴν πολιτικὴν, εἰς ἣν καὶ ἐνεμείναμεν. Τὸ τρίτον στάδιον, τὸ ὁποῖον ὑπολείπεται, εἶναι τὸ στάδιον τοῦ Σερβικοῦ πολέμου· καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο αἱ συμβουλαὶ τῶν Δυνάμεων ἐξηκολούθουν οὖσαι αἱ αὐταὶ ὡς καὶ τὸ πρίν. Τὰ δὲ πράγματα, συμφωνοῦντα μετ’ αὐτῶν, ὑπεστήριζον καὶ πάλιν τὰς συμβουλὰς ταύτας. Περὶ τῆς ἀληθείας δὲ τοῦ ἰσχυρισμοῦ τούτου τρεῖς καὶ μόναι παρατηρήσεις ἀρκοῦσιν ἤδη νὰ μᾶς πείσωσι. Πρῶτον ἡ Σερβία, πρὸ καιροῦ παρασκευαζομένη εἰς πόλεμον, καὶ ἐξαντλήσασα μάλιστα πρὸς τοῦτο ὅλα αὐτῆς τὰ μέσα καὶ ὅλας αὐτῆς τὰς δυνάμεις, ἦτο καθ’ ὅλα ἑτοίμη, ἡμεῖς δὲ, ὡς εἶπον ἤδη, ὅλως ἀπαρασκεύαστοι. Δεύτερον, ἡ θέσις τῆς Σερβίας καὶ τῆς Ἑλλάδος ἦσαν ὅλως ἀλλοῖαι ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης, διότι ἡ μὲν Σερβία, κηρύττουσα τὸν πόλεμον, ἤγειρε ζήτημα ἐσωτερικὸν, μὴ θίγον τὴν ἀρχὴν τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας· ἐνῷ ἡμεῖς, κινούμενοι, αὐτὴν ταύτην τὴν ἀρχὴν τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας ἀνελαμβάνομεν νὰ πολεμήσωμεν. Ἐνθυμήθητε δὲ περιπλέον ὅτι, ὡς ἐκ τῆς γεωγραφικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος, ἡμεῖς, τὸν πόλεμον ἐπιχειροῦντες, ἐξετιθέμεθα εἰς κινδύνους, οἵτινες ἦσαν ἀνύπαρκτοι καὶ ἄγνωστοι εἰς τὴν μεσόγειον Σερβίαν. Τρίτον καὶ τελευταῖον, ἡ Σερβία δὲν ἦτο ἄμοιρος προστατῶν, ἐνῷ ἡμεῖς εἴμεθα ἐντελῶς ἐγκαταλελειμμένοι. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι κυβέρνησις οὐδεμία ἐπίσης ἐφαίνετο καὶ ὑπὲρ τῆς Σερβίας· μία ὅμως κοινωνία, εἷς λαὸς, λαὸς ἀπειροπληθὴς καὶ ἰσχυρὸς, ἐθερμαίνετο εἰς τὸν ὕπατον βαθμὸν ὑπὸ τοῦ εὐγενοῦς αἰσθήματος τῆς συμπαθείας ὑπὲρ τοῦ ἀσθενοῦς ἔθνους. Τὸ ἐλατήριον ὅμως τῆς συμπαθείας ταύτης, εἰς τὴν φυλετικὴν συγγένειαν κείμενον καὶ ὡς τοιοῦτον ἀνακηρυσσόμενον καὶ ἀνομολογούμενον, ἀπέκλειεν ἐκ πρώτης ἀφετηρίας ἀπὸ πάσης ἐλπίδος τὴν Ἑλλάδα νὰ μετάσχῃ τῆς συμπαθείας ταύτης. Ἐντεῦθεν δὲ ἀναντιῤῥήτως ἀποδεικνύεται, ὅτι καὶ κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ τηρήσωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς εἰρήνης, τὴν ὁποίαν ἐτηρήσαμεν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. Χρηστίδης, ἀγορεύων προχθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐκάκισεν ἡμᾶς ἐπὶ τῇ ἀδιαφορίᾳ, τὴν ὁποίαν διὰ τῆς ἀπραξίας ἡμῶν ἐπεδείξαμεν πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους ὁμοθρήσκους λαούς. Ἐπειδὴ δὲ ἡ παρατήρησις αὕτη σχετίζεται μὲ ἰδέαν τινὰ κυκλοφορήσασαν, ὅτι δηλαδὴ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ὡς ἐκ τῆς φυλετικῆς διαφορᾶς, περὶ ἧς εἶπον, διάκειται ἐν ἀντιπαθείᾳ πρὸς τοὺς πολεμοῦντας Σέρβους, θεωρῶ καθῆκόν μου ν’ ἀντικρούσω τὴν ἰδέαν ταύτην, ἥτις, κατ’ ἐμὲ, στερεῖται ὑποστάσεως. Ὄχι, οἱ Ἕλληνες δὲν ἀντιπαθοῦν πρὸς τοὺς Σέρβους, διότι οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Σέρβοι εἶναι χριστιανοὶ, οἱ Ἕλληνες πάντες μὲν πρότερον, ἔτι δὲ καὶ νῦν οἱ ἐν Τουρκίᾳ καὶ οἱ Σέρβοι εἶναι ὁμοιοπαθεῖς· εἰς τὴν διπλῆν δὲ ταύτην σύμπτωσιν κεῖται διπλοῦς λόγος πρὸς ἀμοιβαίαν συμπάθειαν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν κεῖται ἐνταῦθα, τὸ ζήτημα κεῖται ἀλλαχοῦ, τὸ ζήτημα δηλαδὴ εἶναι, ἂν ἡ συμπάθεια αὕτη ἔπρεπε νὰ μᾶς παρασύρῃ. Τὸ δὲ παράδειγμα ὅτι οἱ λαοὶ δὲν πρέπει νὰ μετέρχωνται πολιτικὴν αἰσθήματος, ἀλλὰ πολιτικὴν φρονήσεως, ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς ἄλλοτε αὐτὴ ἡ Σερβία! Ἂν ἡμεῖς δὲ δὲν ἠκολουθοῦμεν εἰς τὴν περίστασιν ταύτην τὸ σωτήριον τοῦτο παράδειγμα καὶ ἐκηρύττομεν τότε ἀσύνετον πόλεμον, θὰ ἤμεθα σήμερον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συνομολογῶμεν αἰσχρὰν εἰρήνην. Οὐδεὶς δὲ ἄλλως τε δύναται νὰ κατηγορήσῃ δικαίως ἡμᾶς, ὅτι δὲν ἐπιλαθόμεθα τῆς ἰδίας ἡμῶν αὐθυπαρξίας καὶ ὅτι δὲν προεδώκαμεν τὰ ἐκ τῆς συνειδήσεως τῆς ἰδίας ἡμῶν προσωπικότητος ἐπιβαλλόμενα εἰς ἡμᾶς ἰδιαίτερα καθήκοντα. Ὅτι ἡ Ἑλλὰς, κύριοι βουλευταὶ, ἔχει τὴν δύναμιν καὶ τὴν φιλοτιμίαν νεαροῦ καὶ ὀργῶντος ἔθνους, τὸ ἀπέδειξε πολλάκις, πάντοτε ῥιφθεῖσα ἐκθύμως καὶ γενναίως εἰς τὸν ἀγῶνα, ὁσάκις οὗτος παρουσιάσθη· ἡ Ἑλλὰς ἔδρεψε μέχρι τοῦδε δάφνας πολεμικὰς ἀφθόνους, ἀφθονωτέρας τοὐλάχιστον παντὸς ἄλλου ἔθνους τῆς Ἀνατολῆς· ἂν δ’ εἶχεν ἀνάγκην νὰ δρέψῃ νῦν καὶ ἄλλας, αὗται ἔπρεπε νὰ ὦσιν ἄλλου εἴδους, αὗται ἔπρεπε νὰ ὦσιν αἱ δάφναι τῆς φρονήσεως, καὶ ταύτας ἔδρεψεν ἤδη, διότι ἤδη κατὰ πρῶτον ἀπέδειξεν, ὅτι διδαχθεῖσα ὑπὸ τῆς πείρας, προσαπέκτησε, πρὸς ταῖς ἄλλαις αὑτῆς ἰδιότησι, καὶ τὴν ἰδιότητα τῆς φρονήσεως, καὶ ὅτι δύναται σήμερον καὶ νὰ αὐτοκρατῆται! Διὰ τοῦτο εἴδετε ἐπανερχομένην νῦν πρὸς αὐτὴν τὴν συμπάθειαν καὶ τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν ὑπόληψιν τῆς Εὐρώπης, ἥτις εἶναι ὁ πρώτιστος καὶ ἄριστος οἰωνὸς περὶ τοῦ μέλλοντος ἡμῶν· διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ἐκτὸς τοῦ θέλοντος οἰκειοθελῶς νὰ πλανᾶται, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ μέγα καὶ ἀποτελεσματικὸν ἄνευ τῆς συμπαθείας τῆς Εὐρώπης, τὴν ὁποίαν ἑπομένως παντὶ σθένει πρέπει νὰ προσπαθῇ νὰ καθιστᾷ εἰς αὑτὴν εὔνουν· δύναται δὲ νὰ καταστήσῃ ἡ Ἑλλὰς εὔνουν εἰς αὑτὴν τὴν Εὐρώπην, διὰ τῆς ἐσωτερικῆς αὑτῆς προκοπῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν προκυπτούσης ἠθικῆς εὐρωστίας καὶ δυνάμεως, διὰ τῆς ὁποίας ὁ Ἑλληνισμὸς θὰ ἀποδείξῃ πράγματι, ὅτι εἶναι ὁ πυρὴν περὶ τὸν ὁποῖον θὰ γείνῃ ἡ κρυστάλωσις τοῦ ἀνατολικοῦ κόσμου, ὡς ἔλεγε τελευταῖον καὶ ἐφημερίς τις τῆς φιλελληνικῆς Γερμανίας, ἥτις εἶναι ἐν ταὐτῷ καὶ τὸ ἐν τῇ δημοσιότητι ὄργανον τοῦ μεγίστου τῶν τῆς σήμερον πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Εὐρώπης. Τὰ πράγματα λοιπὸν, συμφωνοῦντα πρὸς τὰς συμβουλὰς τῶν δυνάμεων, αἵτινες οὕτως ὑπ’ αὐτῶν ἐπεμαρτυροῦντο, ἐπέβαλον εἰς ἡμᾶς τὴν εἰρηνικὴν πορείαν, διότι ἀσθενεῖς ὡς εἴμεθα καὶ ἀπαρασκεύαστοι, ἀσθενεῖς ὡς εἴμεθα καὶ ἐγκαταλελειμμένοι, ἀναγκαίως ἔπρεπε νὰ ἡσυχάζωμεν, καὶ ἡσυχάζομεν ὡς πρὸς τὴν ἐπιχείρησιν πολεμικῶν κινημάτων. Ἀλλὰ μήπως, κύριοι βουλευταὶ, μόνη ἡ Κυβέρνησις εἶχε τὴν πεποίθησιν ταύτην, μήπως μόνη ἡ Κυβέρνησις ἠσπάσθη τὴν εἰρηνικὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν καὶ μετήλθομεν; οὐδαμῶς! Αὐταὶ ἤδη αἱ δύο μερίδες τῆς ἐν τῇ Βουλῇ ἀντιπολιτεύσεως, ἤτοι ἡ μερὶς τοῦ ἀξιοτίμου κ. Δεληγεώργη καὶ ἡ τοῦ καλουμένου πέμπτου κόμματος, ἠσπάσθησαν ἀναντιῤῥήτως τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἡ μὲν πρώτη σιωπηρῶς, ἡ δὲ δευτέρα ἐκπεφρασμένως. Ἠσπάσθη τὴν πολιτικὴν ταύτην καὶ κατὰ πάντα ἡ μερὶς τοῦ κ. Δεληγεώργη, διότι καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, καθ’ ἣν, σημειώσατε καλῶς, ἡ κατάστασις τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀνατολῆς εἶχε διατυπωθῆ διὰ τῶν πραγμάτων, οἵα καὶ μετὰ ταῦτα ὑπῆρξε, καὶ ὅτε ἡ σύνοδος ἐκείνη ἔληξε καὶ ἔκτοτε μέχρις ἐσχάτων ἐτήρησε σιγὴν βαθεῖαν καὶ πλήρη ὡς πρὸς τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ὑπῆρξε σαφὴς καὶ ἑνιαία. Σιγῶσα δ’ οὕτως ἡ μερὶς αὐτὴ, ἐνῷ ὤφειλε καὶ ἠδύνατο νὰ λαλῇ, ἐὰν εἶχεν ἐναντίαν γνώμην, καὶ ἀπρακτοῦσα, ἐνῷ ὤφειλε καὶ ἠδύνατο νὰ κινῆται, ἐὰν εἶχεν ἐναντίαν γνώμην, ἀπεδείκνυε καθ’ ὅλους τῆς λογικῆς τοὺς κανόνας, ὅτι ἀπεδέχετο τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰ ὑπ’ αὐτῆς πραττόμενα. Ἀλλὰ ὁ ἀξιότιμος κ. Δεληγεώργης, παρετήρησα προχθὲς σχετικῶς πρὸς ταῦτα, εἰς τὴν ἀγόρευσίν του, ὅτι δὲν ὡμίλησε καὶ δὲν διεμαρτυρήθη ἡ μερὶς αὐτοῦ κατὰ τῆς πορείας τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ διότι ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰ γιγνόμενα, ἀλλὰ διότι ἡ κυβέρνησις εἶχεν ἐπιβάλει εἰς αὐτὴν τὴν σιγήν· «ἐφυγαδεύσατε» εἶπε «τὸν βασιλέα, ἐκλείσατε τὰς πύλας τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ τοιουτοτρόπως ἐπεβάλατε εἰς τὸ ἔθνος σιγήν.» Ἀλλὰ ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος μοὶ φαίνεται, ὄχι μόνον ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸς, ἀλλ’ ὅτι οὔτε σπουδαῖος δύναται νὰ θεωρηθῇ, ὡς ἀποδεικνύουσιν ἤδη σαφέστερον παντὸς λόγου αὐτὰ τὰ εἰς τὴν μητρόπολιν τῆς ἐλευθερίας ἄρτι συμβάντα, διότι ἠχεῖ τὴν ὥραν ταύτην ἀκόμη εἰς τὰ ὦτά μας ἡ πανίσχυρος φωνὴ οὐχὶ τοῦ βουλευτηρίου τῆς Ἀγγλίας, ἀλλὰ τοῦ λαοῦ, εἰς τὰς συναθροίσεις αὐτοῦ ὁδηγοῦντος τὴν Κυβέρνησιν καὶ ζητοῦντος παρ’ αὐτῆς νὰ μεταβάλῃ τὴν πατροπαράδοτον πολιτικὴν τῆς Ἀγγλίας. Ναὶ, κύριοι βουλευταὶ, εἰς τὰς ἡμέρας ἡμῶν ἡ κοινὴ γνώμη δὲν ἔχει ἓν, ἀλλὰ πολλὰ στόματα, καὶ οἱ ἡγέται αὐτῆς δὲν ἔχουν ἓν, ἀλλὰ πολλὰ βήματα, ἐπὶ τὰ ὁποῖα παρερχόμενοι, δύνανται νὰ ὑψώσωσι τὴν φωνήν των! Ἐὰν λοιπὸν ἡ ἀντιπολίτευσις ἐποιεῖτο χρῆσιν τῶν βημάτων τούτων, ὅπως καταγγείλῃ τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἄγουσαν τὸ ἔθνος εἰς τὴν καταστροφὴν καὶ εἰς τὸν ὄλεθρον, καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις, βλέπουσα τὴν κοινὴν γνώμην συμφωνοῦσαν, ἐπέμενεν οὐδὲν ἧττον εἰς τὴν πορείαν της καὶ δὲν ἔσπευδε πάραυτα καὶ τὸν Βασιλέα νὰ παρακαλέσῃ νὰ ἐπιστρέψῃ, καὶ τὴν Βουλὴν νὰ συγκαλέσῃ, τότε, ἀλλὰ τότε μόνον ἠδύναντο δεδικαιολογημένως καὶ εὐπροσώπως νὰ κατηγορήσωσιν ἡμᾶς σήμερον, ὅτι ἐπεβάλαμεν σιγὴν εἰς τὸ ἔθνος καὶ ὅτι ἐδεσμεύσαμεν τὰς χεῖρας αὐτοῦ. Τούτων οὕτως ἐχόντων, γίνεται δῆλον, ὅτι ἡ μερὶς τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐσίγησεν οὐχὶ διότι εἴχομεν ἀφαιρέσει ἀπὸ τοῦ ἔθνους τὸν λόγον, ἀλλὰ διότι ἦτο σύμφωνος, ὡς καὶ πρὸ μικροῦ εἶπον, πρὸς τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, τὰς ὁποίας ἀναντιῤῥήτως ἐθεώρει συμφώνους πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους. Ἐντεῦθεν δ’ ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς τὸ καθῆκον ὄχι μόνον νὰ μὴ κατηγορήσωμεν τὴν μερίδα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Δεληγεώργη διὰ τὴν τηρηθεῖσαν ὑπ’ αὐτῆς σιγὴν, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπαινέσωμεν αὐτὴν διὰ τὴν ὁποίαν ἐτήρησε πορείαν, διότι πράγματι ἀπέδειξε διὰ τῆς σώφρονος καὶ ἐπιφυλακτικῆς αὐτῆς πολιτείας, ὅτι ἐνώπιον τῶν μεγάλων ἐθνικῶν συμφερόντων δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὸ συμφέρον τοῦ κόμματος, καθόσον ἐν τῇ κρισίμῳ ὥρᾳ ἀπέσχεν ἐπιμελῶς νὰ προκαλέσῃ δυσκολίας καὶ νὰ παρεμβάλῃ προσκόμματα εἰς τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν κατ’ οὐσίαν ἐθεώρει ὀρθὴν, ἐνῷ ἂν ἤθελε, βεβαίως ἠδύνατο νὰ πράξῃ ταῦτα. Ἂν ὅμως ὁ ἀποσχὼν ἐν τῇ κρισίμῳ ὥρᾳ νὰ παρεμβάλῃ προσκόμματα εἰς τὴν ἐθνικὴν πορείαν ᾖναι ἀξιέπαινος, πολλῷ μείζονος βεβαίως ἐπιδοκιμασίας ἄξιος εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις σαφῶς καὶ καθαρῶς ὑπεστήριξε τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὸ θεμελιῶδες ζήτημα τῆς εἰρήνης ἢ τοῦ πολέμου, καὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας ταύτης κατέστη ἀναντιῤῥήτως ἄξιον τὸ πέμπτον κόμμα, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς δημοσιογραφίας ἀπ’ ἀρχῆς ὑπεστήριξε μετὰ παῤῥησίας τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἀλλὰ μὴ νομίσητε, κύριοι βουλευταί, ὅτι, ταῦτα λέγων, θέλω νὰ περιποιήσω ἐξαιρετικήν τινα τιμὴν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, παραστῶν αὐτὴν ὡς ὑψιβούλως ἡγουμένην εἰς τὰ μεγάλα ἐθνικὰ ζητήματα, τὰς δὲ ἄλλας παρ’ ἡμῖν πολιτικὰς μερίδας, ὡς ταπεινὰς αὐτῆς ἀκολούθους. Ὄχι, κύριοι βουλευταί, διότι θὰ ἤμην ἀσεβής, ἐὰν ἤθελον ν’ ἀφαιρέσω τὴν πρωτοβουλίαν ὡς πρὸς τὸ ἐθνικὸν τοῦτο ζήτημα ἀπὸ τοῦ ἀληθοῦς κυρίου αὐτῆς, ὅστις εἶναι ἡ κοινὴ γνώμη σύμπαντος τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ὑπῆρξεν ἢ ὁ διερμηνεὺς τῆς φωνῆς τῆς Ἑλλάδος καὶ ὁ ἐκτελεστὴς τῆς γνώμης αὐτῆς· ἐὰν ἑπομένως ἠδύνατο νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ἠπατήθημεν καὶ ἐσφάλαμεν τηρήσαντες τὴν ὁποίαν ἐτηρήσαμεν πορείαν, πάλιν ἤθελεν εἶσθαι ἀναντίῤῥητον, ὅτι δὲν ἠπατήθημεν καὶ δὲν ἐσφάλαμεν μόνοι, ἀλλὰ μετὰ τῆς κοινῆς γνώμης σύμπαντος τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ἂν δὲ τὸ γεγονὸς τοῦτο δὲν ἀρκῇ νὰ δικαιολογήσῃ μίαν Κυβέρνησιν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν πολιτικὴν κρίσιν, διότι ἡ κοινὴ γνώμη, μὴ οὖσα πάντοτε εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ τὰς λεπτομερείας τῶν διαπραττομένων, δύναται πολλάκις ν’ ἀπατηθῇ· τὸ γεγονὸς τοῦτο ὅμως ἀρκεῖ εἰς πᾶσαν περίπτωσιν ν’ ἀπαλλάξῃ ἐντελῶς τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ πάσης αἰτιάσεως ἐπὶ μικροψύχῳ καὶ ταπεινῇ πορείᾳ, διότι τὸ μικρόψυχον καὶ τὸ ταπεινὸν εἰς μάτην ἤθελον ἀναζητηθῆ μεταξὺ τῶν ἰδιοτήτων τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ἐάν, κύριοι βουλευταί, εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὸ κύριον καὶ θεμελιῶδες ζήτημα τῆς εἰρήνης ἢ τοῦ πολέμου, πρὸς οὐδὲν ἄλλο εἶναι δυνατὸν νὰ διαφωνήσωμεν, διότι ὅλα τὰ λοιπά, ὡς ἐν ἀρχῇ εἶπον, εἰσὶν ἀναγκαῖαι συνέπειαι τῆς λύσεως τοῦ θέματος τούτου. Ἀλλὰ ποῖα εἶναι τὰ λοιπὰ ταῦτα ζητήματα; Τοῦτο ἤδη πρόκειται νὰ ἐξετάσω. Ὁ ἀξιότιμος κύριος Δεληγεώργης περιέλαβε ταῦτα πάντα εἰς τὴν γενικὴν κατηγορίαν τῆς ἀνεπιφυλάκτου οὐδετερότητος καὶ τῆς ἐν τῇ οὐδετερότητι ἀπραξίας. Ἀλλὰ τὴν ἀνεπιφύλακτον οὐδετερότητα δὲν δύναμαι ἢ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ διαῤῥήδην νὰ ἀποκρούσω, διότι εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβές, ὅτι ἡμεῖς ἐδεσμεύσαμεν τὴν ἐλευθέραν ἡμῶν ἐνέργειαν, ὑποσχεθέντες ἀνεπιφύλακτον οὐδετερότητα τῆς Ἑλλάδος. Ὁλόκληρος ἡ διπλωματικὴ ἡμῶν ἀλληλογραφία ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους καὶ ὅλαι ἀκόμη αἱ προφορικαὶ ἐξηγήσεις ἡμῶν μετὰ τῶν ἐνταῦθα ἀντιπροσώπων τῶν μεγάλων δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένου καὶ αὐτοῦ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ὑψηλῆς Πύλης, μαρτυροῦσιν ἀριδήλως τὸ ἐναντίον, ὅτι δηλαδὴ οὐδέποτε ὑπεσχέθημέν τι δυνάμενον νὰ δεσμεύσῃ τὸ μέλλον, καὶ αὐτὸ τὸ προσεχέστατον, καὶ αὐτὸ τὸ εἰς τὴν αὔριον ἀναφερόμενον, τηρήσαντες ἀπ’ ἐναντίας πάντοτε τὴν πλήρη τῆς Κυβερνήσεως ἐλευθερίαν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. Δεληγεώργης περιέρχεται εἰς τὴν σφαλερὰν αὐτὴν ὑπόθεσιν, ὁρμώμενος ἐκ μιᾶς ἐγκυκλίου τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, τοῦ καὶ σεβαστοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀπευθυνθείσης ὑπ’ αὐτοῦ κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Ἀπριλίου πρὸς τοὺς Νομάρχας τοῦ Κράτους. Βεβαίως, κύριοι βουλευταί, ἡ ὑπογραφὴ τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰς ὁποιονδήποτε ἔγγραφον τιθεμένη, προσδίδει εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦτο μέγαν ὄγκον, ὁ ὄγκος ὅμως δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν ἰδιότητα τοῦ ἐγγράφου· τὸ ἔγγραφον ἑπομένως τοῦτο, ἔγγραφον διοικητικῆς ἀρχῆς πρὸς διοικητικοὺς ὑπαλλήλους ἀπευθυνόμενον, δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ προσλάβῃ κῦρος καὶ σημασίαν διεθνοῦς πράξεως, ἱκανῆς νὰ δεσμεύσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰς ἐξωτερικὰς αὐτῆς σχέσεις. Ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς διοικητικὴ ἀρχὴ, γράφων πρὸς τοὺς ὑπαλλήλους αὐτοῦ, δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ ποιήσηται διπλωματικὰς ἐπιφυλάξεις. Ἄλλως τε, κύριοι, οἱ λόγοι τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, οἱ περιεχόμενοι ἐν τῷ περὶ οὗ πρόκειται ἐγγράφῳ, ἀναφέρονται βεβαίως εἰς τὴν περίστασιν, καθ’ ἣν τὸ ἔγγραφον συνετάττετο, εἰς τρόπον ὥστε, ἐὰν αἱ περιστάσεις μετεβάλλοντο κατόπιν, ἦτο καὶ ὁ γράφων ἐλεύθερος νὰ συμμεταβάλῃ μετ’ αὐτῶν γνώμην καὶ νὰ συμμεταβάλῃ ἐνέργειαν, χωρὶς οὐδαμῶς ὡς ἐκ τούτου νὰ προσκρούσῃ εἰς ἐξωτερικὰς ὑποχρεώσεις. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὴν ἐν τῇ οὐδετερότητι ἀπραξίαν. Ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦτον ὁ ἀξιότιμος κ. Δεληγεώργης τρία τινὰ ἐννοεῖ καὶ δύναται νὰ ἐννοήσῃ. Πρῶτον ἐννοεῖ τὴν ἔλλειψιν τῆς πολεμικῆς παρασκευῆς, εἰς ἣν συνίσταται ἡ ἀποδιδομένη εἰς ἡμᾶς ἀπραξία, ἀλλὰ τὰ περὶ τῆς κατηγορίας ταύτης ἀνεσκεύασε διὰ τῆς χθεσινῆς ἀγορεύσεώς του ὁ σεβαστὸς πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· ἐγὼ δὲ περιορίζομαι νὰ προσθέσω εἰς ταῦτα μίαν ἔτι ἐξήγησιν. Εἰς τὰς ἀρχάς, κύριοι βουλευταί, ἡ Κυβέρνησις ἐπίστευεν, ὅτι ἡ πρώτη προσπάθεια μεταξὺ τῶν ἄλλων αὐτῆς προσπαθειῶν, εἰς ἃς ἀνειδότως ἐνέμενε, δὲν ἤθελεν ἀποτύχει, καὶ ὅτι ἑπομένως αἱ τῆς Εὐρώπης Κυβερνήσεις ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἤθελον ἐπιτρέψει νὰ τεθῇ τὸ ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἐν ἥσσονι μοίρᾳ τῶν ἄλλων ἐν Τουρκίᾳ στοιχείων, ἐὰν ἐπήρχετο μεταβολή τις εἰς τὰς σχέσεις αὐτῶν πρὸς τὴν κυρίαρχον δύναμιν· ἐν ἀρχῇ εἴχομεν λόγους νὰ πιστεύωμεν, ὅτι ἡ πορεία ἣν εἴχομεν ἀσπασθῆ ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ ἐξασφαλίζουσα τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅστις, εἰς ἣν ἦσαν τότε τὰ πράγματα θέσιν, δὲν ἠδύνατο νὰ εὕρῃ συμφέρον εἰς ἐνεργὸν συμπεριφορὰν πρὸς ἐπιδίωξιν σκοπῶν ἄλλων. Κατόπιν ὅμως, ἕνεκα ἀπροόπτου τῶν πραγμάτων τροπῆς, ἠρχίσαμεν νὰ συλλαμβάνωμεν δισταγμοὺς περὶ τῆς ἐπιτελέσεως τῆς κυρίας, ὡς εἴρηται, προσπαθείας ἡμῶν, καὶ τότε κυρίως εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ περιορισθῶμεν πλέον εἰς τὰς ἐκ τῶν ἐνόντων παρασκευάς, ὧν ἀπ’ ἀρχῆς συντόνως ἐπεμελούμεθα, ἀλλὰ νὰ προβῶμεν πρὸς αὐταῖς καὶ εἰς ἄλλας μᾶλλον εὐρείας καὶ μᾶλλον ἐκτάκτους προετοιμασίας. Καὶ δι’ αὐτὸν ἑπομένως τὸν πρόσθετον λόγον, οὗ ἡ περαιτέρω ἀνάπτυξις εἶναι περιττή, δικαιοῦμαι ν’ ἀντικρούσω τὴν πρώτην κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπηύθυνε καθ’ ἡμῶν. Ἡ δευτέρα κατηγορία εἶναι ἢ δύναται νὰ ᾖναι, ὅτι δὲν προεκαλέσαμεν κινήματα εἰς τὰ διάφορα μέρη τῆς μὴ ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Ταύτην δὲ τὴν κατηγορίαν καὶ ῥητῶς διετύπωσεν ὁ κ. Σ. Πετιμεζᾶς. Μᾶς κατηγοροῦν ἑπομένως, ὅτι παρελείψαμεν νὰ προκαλέσωμεν κινήματα εἰς τὴν ἔξω Ἑλλάδα, καὶ τοιουτοτρόπως ἐπλάσαμεν ὡς ἀναπόφευκτον ἀνάγκην τὴν λήθην τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, ἥτις ὡς ἐκ τούτου δὲν μεριμνᾷ σήμερον εἰμὴ μόνον ὑπὲρ τῶν κινηθέντων Σλαύων.

§14Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὰ ἐγὼ δὲν εἶπα τοιοῦτον πρᾶγμα.

§15ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Εἴπατε, ὅτι δὲν προεκαλέσαμεν ἐπαναστάσεις εἰς τὰ μέρη τῆς μὴ ἐλευθέρα; Ἑλλάδος, ὅθεν ἐπῆλθεν ἡ σημερινὴ ἡμῶν περιφρόνησις. Ἀλλὰ, κύριοι βουλευταὶ, τὸ ζήτημα τοῦτο συνδέεται στενώτατα μὲ τὸ ζήτημα τῆς εἰρηνικῆς ἢ πολεμικῆς πολιτείας ἡμῶν, διότι, ἂν ἠθέλαμεν προκαλέσει κινήματα εἰς τὴν ἔξω Ἑλλάδα, ἐγνωρίζομεν καὶ ἔπρεπε νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι ἑκόντες ἄκοντες, τάχιον ἢ βράδιον, ἠθέλομεν περιπλακῆ καὶ ἡμεῖς ἀπ’ εὐθείας εἰς πόλεμον, διότι εἰς οὐδένα εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὑβρίσῃ τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε καὶ πρὸς στιγμὴν νὰ ὑποθέσῃ ὅτι ἦτο ποτὲ δυνατὸν νὰ μείνῃ αὕτη ἀπαθὴς καὶ ἀνάλγητος, ἐὰν ἔβλεπεν ἐνώπιόν της, εἰς Ἑλληνικὰς χώρας, προσφερομένας τὰς ἑκατόμβας τῆς Βουλγαρίας! Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἀρχὴ, ἣν ὑποστηρίζουσιν οἱ τὴν κατηγορίαν ταύτην καθ’ ἡμῶν ἐγείροντες, ὅτι δηλαδὴ τὰ πολιτικὰ ζητήματα δὲν τίθενται διὰ τῶν λόγων ἀλλὰ διὰ τῶν πραγμάτων, καὶ ὅτι τὰ οὕτω πως μόνον τιθέμενα ζητήματα λαμβάνουσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ κυβερνήσεις καὶ λύουσιν αἱ σύνοδοι, καὶ ἡ ἀρχὴ, λέγω, αὕτη δὲν μοὶ φαίνεται ἐντελῶς ὑποστηριζομένη διὰ τῶν ἱστορικῶν γεγονότων, τῶν περιεχομένων ὄχι μόνον εἰς τὴν παγκόσμιον ἱστορίαν, ἀλλ’ εἰς αὐτὴν ἤδη τὴν ἱστορίαν τῆς Ἀνατολῆς. Καὶ ἄλλοτε ἡ Ἑλλὰς προὐκάλεσε ζητήματα διὰ τῶν πραγμάτων, εἰς τὴν Κρήτην κατὰ τὸ 1840, εἰς τὴν Ἤπειρον, τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Μακεδονίαν κατὰ τὸ 1854, καὶ πάλιν εἰς τὴν Κρήτην κατὰ τὰ 1866. Καὶ ὅμως τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν ἢ ὅπως καταδικασθῶσι· καὶ ὅμως ὡς ἀποτέλεσμα αὐτῶν δὲν ἔμεινεν ἄλλο τι ἢ ὁ ὄλεθρος. Ἀπ’ ἐναντίας δὲ ἔχομεν ἄλλα παραδείγματα ἐκ τῆς αὐτῆς ἱστορίας τῆς Ἀνατολῆς, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἄλλα ἔθνη, καί τοι μὴ κινηθέντα καὶ μὴ θέσαντα διὰ τῶν πραγμάτων ζητήματα, ἐκαρπώθησαν οὐδὲν ἧττον ὠφελείας σπουδαίας. Σᾶς ὑπενθυμίζω, κύριοι, βουλευταί, τὴν Σερβίαν καὶ τὴν Ῥουμουνίαν κατὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον καὶ τὴν Παρισινὴν συνθήκην, τὴν Σερβίαν δὲ πάλιν καὶ τὸ Μαυροβούνιον κατὰ τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀμφότερα τὰ ἔθνη ταῦτα ὠφελήθησαν ἐκ μόνης τῆς οὐδετερότητος αὐτῶν κατὰ τὸν ἀγῶνα τῆς Ἑλλάδος! Μᾶς κατηγοροῦν τελευταῖον, ὅτι διὰ τῆς ἀδεξιότητος ἡμῶν κατεστήσαμεν ἄγονον τὴν οὐδετερότητά μας· ἠδυνάμεθα, λέγουσι, νὰ ὠφεληθῶμεν ἐκ τῆς οὐδετερότητος ἡμῶν, καὶ δὲν τὸ ἐπράξαμεν, ἠδυνάμεθα δὲ νὰ ὠφεληθῶμεν, ἐξαγοράζοντες τὴν οὐδετερότητα ἡμῶν ταύτην, ἤτοι παρεχόμενοι αὐτὴν ἀντὶ ὡρισμένου ἀνταλλάγματος. Ἀλλὰ πρῶτον παρατηρῶ, ὅτι ἡ ἰδέα αὕτη δὲν μοὶ φαίνεται οὔτε τόσον δύσκολος νὰ συλληφθῇ, οὔτε τόσον μεγαλεπήβολος, ὥστε νὰ κινδυνεύσῃ τὸ ὑπουργεῖον νὰ θεωρηθῇ ὡς μεγαλαυχοῦν, ἂν ἰσχυρισθῇ ὅτι ἡ ἰδέα αὕτη δὲν διέφυγε τὴν προσοχήν του, καὶ διετυπώθη μάλιστα καὶ ἐγγράφως κατ’ αὐτὰς τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς συστάσεως τοῦ ὑπουργείου. Ὁπωσδήποτε ὅμως, πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἰδέας ταύτης ἔπρεπε νὰ ἦναι εὔκαιροι καὶ αἱ περιστάσεις, διότι γνωρίζετε ὅτι ὁ ζητῶν ἀκαίρως τὰ δέοντα εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς νὰ τὰ μετατρέπῃ εἰς οὐ δέοντα. Ὅτι δὲ αἱ περιστάσεις δὲν ἦσαν εὔκαιροι, οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ ὅτι οὐδαμοῦ τότε ἀνὰ πᾶσαν τὴν Εὐρώπην ἐφαίνοντο ἀντίθετα στρατόπεδα, περὶ ὧν οἱ προαγορεύσαντες ἐσφαλμένως ἐποιήσαντο λόγον· διότι ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη ἦτο συντεταγμένη εἰς ἓν σῶμα, ἕνα καὶ μόνον, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐπιδιώκουσα σκοπόν, τὴν εἰρήνην! Ἀλλὰ ὁ κύριος λόγος, κύριοι βουλευταί, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ μετέλθωμεν πολιτικὴν τοιαύτην, ἦτο ὁ τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Ἑλλάδος· διότι ὅρους δύναται νὰ θέτῃ ὁ ἔχων ἐκλογὴν μεταξὺ δύο ἀντιθέτων ἐνεργειῶν, ὅρους δύναται νὰ θέτῃ ὁ δυνάμενος νὰ πράξῃ καὶ τὸ ἐναντίον τῶν προτεινομένων, οὐχὶ δὲ καὶ ἐκεῖνος, ὅστις πράττει κατ’ ἀνάγκην ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πράττει. Ἀφοῦ δὲ ἡμεῖς, ὡς προσεπάθησα ἤδη ν’ ἀποδείξω, δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ κηρύξωμεν πόλεμον, ἡ ἀπειλὴ, ὅτι θὰ ἐκηρύττομεν αὐτὸν, οὐδὲν ἄλλο ἤθελεν ἐπιφέρει ἀποτέλεσμα παρὰ νὰ ἐπισύρῃ καθ’ ἡμῶν αὐτὸν τὸν ἐμπαιγμὸν καὶ τὴν χλεύην. Ἂν δὲ ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς πολιτείας αὑτῆς κατώρθωσεν ἀντὶ τούτου νὰ προκαλέσῃ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τὸν ἔπαινον καὶ τὴν ὑπόληψιν τῆς Εὐρώπης, δὲν πρέπει, φρονῶ, νὰ θεωρηθῇ τούτου ἕνεκεν ὡς παρασχοῦσα δικαίαν ἀφορμὴν κατηγορίας ἐναντίον αὐτῆς. Ὅτι δὲ καλῶς ἐσκέφθημεν καὶ καλῶς ἐπράξαμεν πολιτευθέντες ὡς ἐπολιτεύθημεν, ἀποδεικνύεται ἐπίσης καὶ ἐκ τοῦ παθήματος τῆς Ῥουμουνίας, τῆς συμπαθοῦς ταύτης πρὸς ἡμᾶς χώρας, ὡς ἐκ τῶν κοινῶν ἡμῖν προηγουμένων, ἀποδεικνύεται, λέγω, ἐκ τοῦ παθήματος τῆς Ῥουμουνίας, ὅπερ ἔπαθεν αὕτη ὡς ἐκ τῆς ἀπερισκεψίας τῆς τότε κυβερνήσεως αὐτῆς· διότι ἐνθυμεῖσθε βεβαίως ὅτι κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ σερβικοῦ πολέμου, ἡ τότε Ῥουμουνικὴ Κυβέρνησις ἐπέδωκεν ὑπόμνημα πρὸς τὰς ἐγγυητρίας δυνάμεις καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν Ὑψηλὴν Πύλην, δι’ οὗ ἐζήτει διάφορα ὠφελήματα, μεταξὺ τῶν ὁποίων τὸ σημαντικώτερον ἦτο ἡ παραχώρησις εἰς αὐτὴν τῶν στομίων τοῦ Δουνάβεως μετὰ τῆς πολυθρυλήτου νήσου τῶν Ὄφεων. Ἐνθυμεῖσθε δὲ ἐπίσης ὅτι αἱ μὲν ἐγγυήτριαι δυνάμεις ἀπήντησαν εἰς αὐτὴν, ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν ἦσαν εὔθετοι πρὸς τοιαύτας συζητήσεις, ἡ δὲ Ὑψηλὴ Πύλη ἀποτομώτερον ἔτι, ὅτι δηλαδὴ καταγινομένη εἰς σπουδαίας φροντίδας δὲν εἶχε καιρὸν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ ὑπόμνημα, τὸ ὁποῖον ἴσως ἤθελε πράξει μετὰ τὸν πόλεμον! Λέγεται ὅτι ὁ τότε ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ῥουμουνίας Καλγκανιστάνης, ἂν δὲ μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἀναγινώσκων τὰς ἀπαντήσεις ταύτας εἰς τὴν Βουλὴν τῆς Ῥουμουνίας ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, ἔκλαυσεν, ἀλλὰ τὰ δάκρυα αὐτοῦ, ἀποδεικνύοντα τὴν φιλοτιμίαν καὶ τὴν φιλοπατρίαν τοῦ ἀνδρὸς, δὲν ἤρκεσαν βεβαίως νὰ μεταβάλουν εἰς ἀξιόμαχον τὴν ἀναξιόμαχον Ῥουμουνίαν! Ταῦτα ἐθεώρησα καθῆκόν μου, κύριοι βουλευταὶ, νὰ ὑποβάλω ὑμῖν, ἐκ τῶν ὁποίων προκύπτει, ὅτι τὰ πάντα ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέματος εἰσὶ συναφῆ καὶ ἀλληλένδετα, καὶ ὅτι ὀφείλετε ἑπομένως ἢ νὰ ἀποδοκιμάσητε τὴν εἰρηνικὴν ἡμῶν πολιτείαν ἢ νὰ μᾶς ἀπαλλάξητε ὅλων τῶν ἄλλων ἐξενεχθεισῶν καθ’ ἡμῶν κατηγοριῶν. Ὁπωσδήποτε, ἡ ἐκτίμησις τῆς διαγωγῆς ἡμῶν ἐναπόκειται εἰς τὴν ὑμετέραν κρίσιν.

§16ΡΙΚΑΚΗΣ. Πρὶν λάβω τὸν λόγον, κύριοι, ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, νομίζω καθῆκόν μου νὰ εἴπω ὀλίγα περὶ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ βουλευτὴς Γορτυνίας χθές. Θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ λαλήσω ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, διότι διὰ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γορτυνίας τίθεται τέρμα εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον, τίθεται, λέγω, συμπέρασμα εἰς τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν νὰ λύσωμεν· ἐκτὸς δὲ τούτου εἶνε πρότασις, ἥτις εἶνε συμπέρασμα μιᾶς ἐπιθυμίας, ἡ ὁποία πολλαχόθεν ἐξεφράσθη κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην. Σύλλογοι καὶ ἐκκλησίαι μᾶς ὑπέβαλον διάφορα ἔγγραφα ἐκφράζοντα τὴν εὐχὴν ταύτην. Περιῆλθε δὲ τελευταία ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος, τὴν ὁποίαν παραδέχομαι καὶ ὑποστηρίζω καὶ ἐγὼ, ἀλλὰ τὴν ὑποστηρίζω ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, παρὰ τὴν διατυπωθεῖσαν ἐν τῇ προτάσει τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μας. Διὰ νὰ θεωρήσωμεν, κύριοι, ὅτι δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν μίαν πρότασιν ὑποβαλλομένην ἐνώπιον ἡμῶν, πρῶτον ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν ὑπὸ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα δύναται τοιαύτη πρότασις νὰ διατυπωθῇ, δεύτερον ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν τοιαύτη πρότασις δύναται εἰς τὴν φύσιν νὰ ᾖνε πραγματοποιήσιμος, καὶ τρίτον, τὸ καὶ κύριον, ἂν ἔχωμεν δικαίωμα νὰ ἐπιμένωμεν εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν θὰ ψηφίσωμεν. Ἡ βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφρασθῇ, νὰ κατηγορήσῃ, ἢ νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἐμπιστοσύνην της εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἀλλὰ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὑποδεικνύῃ, οὔτε σκέπτεται πῶς δύναται νὰ καταρτισθῇ ἡ μέλλουσα κυβέρνησις. Ἡ βουλὴ δύναται ν’ ἀποφασίσῃ, ὅτι τὸ μέτρον τὸ ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως προτεινόμενον εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν τὸ θεωρεῖ ἀνεπαρκὲς, ἀκατάλληλον· δὲν δύναται ὅμως μονομερῶς νὰ ἐπιβάλλῃ καὶ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θεωρεῖ κατάλληλα πρὸς ἐκτέλεσιν ἑνὸς ἐθνικοῦ ζητήματος ἢ σκοποῦ. Ἑπομένως, κύριοι, θὰ ἐξετάσω τὴν ὑποβληθεῖσαν πρότασιν πρῶτον ἐντὸς τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν. Ἡ πρότασις δὲν περιορίζεται νὰ ἐκφράσῃ τὴν εὐχὴν τῆς συμπράξεως, διότι, κύριοι, προκειμένου περὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, ὅλοι συμφωνοῦμεν, ὅτι πάντες πρέπει νὰ συμπράξωμεν εἰς τὴν ἀνεύρεσιν τοῦ τρόπου τῆς ὁμοφωνίας, πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν ἐθνικῶν καὶ μεγάλων αὐτῶν συμφερόντων. Ἡ βουλὴ, ὡς προεῖπον, ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀφαιρῇ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν· ἀλλ’ ἀπ’ ἐκείνης τῆς στιγμῆς παύει ἡ ἐξουσία καὶ ἁρμοδιότης αὐτῆς, καθότι εἰς ἄλλην ἐξουσίαν ἀνετέθη τὸ δικαίωμα νὰ στραφῇ καὶ νὰ καλέσῃ, ὅθεν θέλει, τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιφορτισθῇ νὰ σχηματίσῃ νέαν κυβέρνησιν. Ὅταν λοιπὸν δὲν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα ν’ ἀναμιχθῶμεν ὁπωσδήποτε εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι πολὺ ὀλιγώτερον ἔχομεν δικαίωμα νὰ διατυπώσωμεν γνώμην, διὰ τῆς ὁποίας νὰ προσδιορίζωνται καὶ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα θὰ καταρτίσουν τὴν μέλλουσαν κυβέρνησιν. Οὕτως ἀφαιρεῖται ἀπὸ τοῦ στέμματος τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα τῷ ἐχορήγησε, τοῦ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς ὑπουργούς. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι θεωρητικῶς κατ’ οὐδένα λόγον δύναται νὰ γείνῃ δεκτὴ ἡ προκειμένη πρότασις. Ἂς ἔλθω ἤδη νὰ ἐξετάσω ἂν τοιαύτη πρότασις δύναται νὰ ᾖναι πραγματοποιήσιμος καὶ συμφέρουσα· δὲν παραδέχομαι, κύριοι, ὅτι ἀντίθεσις συμφερόντων διαιρεῖ τὰ διάφορα κόμματα, δὲν παραδέχομαι, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν τὰ κόμματα ἐπροκάλεσαν τὴν καταστροφὴν τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου· δὲν εἶχον τὴν τιμὴν, ὡς ὁ ἀξιότιμος κ. Δηλιγιάννης, ν’ ἀποτελέσω μέρος παρελθούσης κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἐν ὀνόματι καὶ χάριν τῆς δικαιοσύνης καὶ αὐτοῦ τοῦ κ. Δηλιγιάννη, δὲν παραδέχομαι αὐτὴν τὴν ἀρχήν· ἂν ἐγεννήθησαν κόμματα ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ἂν διῃρέθησαν τὰ πρόσωπα, τὰ διῄρεσαν αἱ γνῶμαι, αἱ ἀρχαὶ, τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα κατὰ καιρὸν ἐπαρουσιάσθησαν καὶ περὶ τῶν ὁποίων τὰ πρόσωπα διεφώνησαν. Ἀπὸ τοιαύτην ἀρχὴν καὶ πεποίθησιν ἀναχωρῶν, θεωρῶ ἀκατόρθωτον, ἀδύνατον, ἀντισυνταγματικὴν τὴν κατάρτισιν κυβερνήσεως ἐκ προσώπων διαφόρων κομμάτων, ἐχόντων διαφόρους πεποιθήσεις. Καὶ ἂν ἐνώπιον τοῦ σημερινοῦ κινδύνου ἠθέλομεν κάμει ἔκκλησιν εἰς τὸν πατριωτισμόν των, τίποτε ἄλλο παρὰ ὁ πατριωτισμὸς ἤθελε τοὺς ἑνώσει· ἡ διαίρεσις τῶν ἀρχῶν, τῶν ἰδεῶν, ἤθελε τοὺς ἀκολουθεῖ πάντοτε, διότι ἄλλως ἤθελον θεωρηθῆ ἀσυνεπεῖς. Πῶς λοιπὸν θέλετε νὰ σχηματίσητε κυβέρνησιν διαφόρων ἰδεῶν καὶ ἀρχῶν, καὶ νὰ ζητῆτε παρ’ αὐτῆς ἔργα, περὶ ὧν πάντες οἱ κυβερνῶντες πρέπει νὰ ὦσι σύμφωνοι; αὐτὴ ἡ ἀρχὴ μὲ ἔκαμε πάντοτε νὰ μὴ ἦμαι σύμφωνος οὔτε μὲ τὰς συμμαχικὰς κυβερνήσεις. Ἐθεώρησα πάντοτε μέγιστον ἐλάττωμα εἰς τὰς συμμαχικὰς κυβερνήσεις τὴν ἕνωσιν δύο κομμάτων πρὸς διοίκησιν τοῦ τόπου, διότι ἐθεώρησα πάντοτε γενομένην μίαν ἀμοιβαίαν ἄρνησιν τῶν ἀρχῶν, τὰς ὁποίας τὰ κόμματα ἐπαγγέλλονται· ἐὰν δύο κόμματα δύνασθε νὰ ἑνωθῆτε καὶ νὰ συνεργασθῆτε, πρὸς τί εἶσθε διῃρημένα, πρὸς τί ἡ διαίρεσις τῶν προσώπων εἰς δύο στρατόπεδα, ἀφοῦ εἰς τὰς ἰδέας συμφωνεῖτε; διὰ τοῦτο τὰς μικτὰς κυβερνήσεις τὰς ἐθεώρησα πάντοτε ἀντισυνταγματικάς. Εὐτυχῶς ἡ ἱστορία τοῦ συνταγματικοῦ βίου δὲν ἔχει πολλὰ παραδείγματα τοιούτων ἐκτρωματικῶν γεγονότων. Ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ, ἥτις εἶνε τὸ μεγαλείτερον καὶ ἀρχαιότερον συνταγματικὸν κράτος, δύο καὶ μόνα παραδείγματα εὑρίσκομεν τοιούτων συνεννοήσεων, ἓν ἀρχαιότατον, κατὰ τὸ ὁποῖον ὅλοι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων συνηνώθησαν καὶ συνέπραξαν εἰς μίαν κυβέρνησιν, καὶ ἓν ἕτερον πρὸ ὀλίγων ἐτῶν συμμαχικῆς κυβερνήσεως· καὶ τὰ δύο, ἀποτυχόντα, ἔμειναν μεμονωμένα. Καὶ τὰ δύο ταῦτα παραδείγματα κατεδικάσθησαν ὡς ἀτυχῆ, ὡς ἀντισυνταγματικά, ὡς βλάψαντα ἢ ὠφελήσαντα τὴν πατρίδα, καὶ ἔκτοτε οὐδεὶς ἐτόλμησεν οὔτε νὰ σκεφθῇ περὶ αὐτῶν. Ἐν Ἑλλάδι πρῶτον παράδειγμα συμμαχικῆς κυβερνήσεως ἔχομεν τὸ τοῦ 1844· ὅλοι ἐνθυμεῖσθε.

§17Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὄχι ὅλοι.

§18ΡΙΚΑΚΗΣ. Οἱ πλειότεροι τοὐλάχιστον, τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐσχηματίσθη ἐκ τῶν ἀοιδίμων Κωλέτη καὶ Μεταξᾶ, τὸν μικρὸν βίον τὸν ὁποῖον διήγαγε, καὶ τὸ τέλος τὸ ὁποῖον ἔλαβε. Δεύτερον παράδειγμα εἶνε τὸ τοῦ μικτοῦ ὑπουργείου τοῦ 1872.

§19ΤΙΝΕΣ. Τοῦ 1865.

§20ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἀλλ’ ἐκεῖνο ἔζησεν ὀλίγας ἡμέρας· τὸ τοῦ 1872, τὸ ὁποῖον εἶνε πρόσφατον καὶ τὸ ὁποῖον ἔζησεν ἓν ἔτος περίπου. Ἐνθυμεῖσθε τὸν βίον τὸν ὁποῖον διήγαγε καὶ τὸ τέλος τὸ ὁποῖον ἔλαβεν. Ὅταν ἐπρόκειτο πέρυσι νὰ σχηματισθῇ ἡ σημερινὴ κυβέρνησις, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου εἰς τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργόν· τῷ εἶπον, ὅτι πρέπει νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν μονομερῆ· ὅτι ἐρχόμενος μετὰ τόσα μεγάλα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπηγγέλλοντο νέαν ἐποχὴν, ἔπρεπε νὰ δείξῃ ὅτι ἔχει ὅλην τὴν πεποίθησιν εἰς τὰς ἰδίας δυνάμεις, ἣν ἀρύεται ἐκ τῶν ἐθνικῶν ἰδεῶν, ἃς ἔρχεται νὰ ὑπηρετήσῃ. Δυστυχῶς δὲν εἰσηκούσθην· ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶναι εἰς θέσιν νὰ κρίνῃ ἂν τὰ πράγματα ἐδικαίωσαν ἐμὲ, ἢ ἂν ἐδικαίωσαν τὴν ἀπόφασίν του. Ἀφοῦ λοιπὸν τὰς μικτὰς κυβερνήσεις τὰς θεωροῦμεν ἀντισυνταγματικὰς, μὴ ὑπηρετούσας τὸ ἀληθὲς συμφέρον τοῦ τόπου, θέλετε νὰ παραδεχθῶμεν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλα τὰ κόμματα καὶ αἱ ἀντίθετοι ἀρχαὶ θέλουσι συνενωθῆ ν’ ἀποτελέσωσιν ἓν ὅλον, μίαν μηχανὴν, ἡ ὁποία κατὰ τὴν ἐνέργειάν της ἤθελεν εὑρίσκεσθαι εἰς τρομερὰν ἀντίθεσιν; Ἂς ἐκλείψῃ λοιπὸν ἡ ἰδέα αὕτη, ἡ δὲ ἐξουσία πρέπει νὰ περιέρχηται πάντοτε εἰς τὰς χεῖρας ἑνὸς κόμματος, οἱονδήποτε θεωρήσῃ ἡ Βουλὴ ὅτι εἶναι τὸ δυνάμενον νὰ σηκώσῃ τὸ βάρος τῶν περιστάσεων.

§21ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὰς συγχωνεύσεις δὲν τὰς ἀποδέχεσθε;

§22ΡΙΚΑΚΗΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ τότε παύουσι τοῦ νὰ ὦσιν ἰδιαίτερα κόμματα.

§23ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν ὀνομάζετε τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον δύναται νὰ κυβερνήσῃ μόνον; ἔχετε καθῆκον νὰ τὸ εἴπητε, νὰ μᾶς φωτίσητε καὶ ἡμᾶς.

§24ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὰ κόμματα εἰς τὴν προκειμένην συζήτησιν ἀνέπτυξαν τὰς ἀρχάς των ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις· εἰς τὴν Βουλὴν μένει νὰ ὑποδείξῃ ποῖον εἶναι τὸ κατάλληλον καὶ δυνάμενον νὰ συμπήξῃ μίαν δύναμιν. Περαίνων, κύριοι, τὰς ὀλίγας παρατηρήσεις μου ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος τούτου ζητήματος, εἰσέρχομαι εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ κυρίου ἀντικειμένου. Δὲν πιστεύω νὰ μεμφθῇ τις τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν ἐκήρυξε τὸν πόλεμον κατὰ τὸ παρελθὸν, οὐδ’ ἐμέμφθη τις τὴν Κυβέρνησιν διὰ τοῦτο, οὐδὲ ἰσχυρίσθη ὅτι δυνάμεθα νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον ἄνευ αἰτίας καὶ νὰ ἐκτεθῶμεν εἰς κινδύνους ἄνευ οὐδεμιᾶς ὠφελείας. Ὅλη λοιπὸν ἡ μακρὰ ἀπάντησις τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καταπίπτει ἀπέναντι τοῦ γεγονότος, ὅτι οὐδεὶς τὸν κατέκρινεν ἢ ὑπεστήριξε τὸ ἐναντίον. Ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διεκήρυξε τὴν οὐδετερότητα χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ περίπτωσις καὶ ἀφορμή. Διὰ νὰ δυνηθῶμεν, κύριοι, νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον τὸ βῆμα τοῦτο τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς βῆμα δικαιολογημένον, πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν κατὰ πρῶτον λόγον τὴν θέσιν τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς γείτονος δυνάμεως. Ἐὰν θελήσωμεν, κύριοι, νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀπαιτήσεις καὶ τὴν θέσιν τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος, οὐδεὶς λόγος, οὐδὲν συμφέρον, οὐδεμία ἀφορμὴ σπουδαία μᾶς ἐπιβάλλει ἐνδιαφέρον οἱονδήποτε εἰς τὴν περιπλοκὴν, ἡ ὁποία εἶχεν ἐγερθῆ ἐν τῇ γειτονικῇ ἐπικρατείᾳ. Τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἠδύνατο, ἂν ἐπροκαλεῖτο, νὰ προκηρύξῃ, ὅτι μένει οὐδέτερον ἀπέναντι τῶν διαπραττομένων πέριξ ἡμῶν· ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον δὲν ἔχει συμφέροντα μόνα τὰ τῆς ἐπικρατείας, τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον εἶναι ὁ σταθμὸς τοῦ ἑλληνισμοῦ. Εἰς τὸ μικρὸν τοῦτο σημεῖον εἰσὶν ἐπιβεβλημένα καθήκοντα ὑπὲρ τῶν συμφερόντων ἄλλων ἐπαρχιῶν, κειμένων ἐκτὸς τοῦ στενοῦ τούτου κύκλου, εἰς τὸν ὁποῖον περιωρίσθη τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν λοιπὸν τὴν πολιτικήν του ὀφείλῃ νὰ τὴν κανονίσῃ κατὰ τὰ συμφέροντα τῶν ὑποδούλων ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν· ὅταν ὁ ἀγών, ὅστις ἤρχισεν ἐν τῇ γειτονικῇ ἐπικρατείᾳ, δύναται νὰ συνδεθῇ μὲ συμφέροντα αὐτῶν τῶν ἀδελφῶν μας· ὅταν ἡ πρόοδος αὐτοῦ τοῦ ἀγῶνος ᾖναι ἀπρόβλεπτος ὡς πρὸς τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἐπιφέρῃ εἰς τὴν τύχην αὐτῶν, νομίζω ὅτι ἡ φρόνησις ἀπαιτεῖ πᾶσαν σιωπὴν ἀπέναντι τῶν διαπραττομένων· οὐδεμία ἀνάγκη νὰ κηρυχθῶμεν πολεμικοί, οὐδεμία ἀνάγκη νὰ κηρυττώμεθα οὐδέτεροι. Ἡ ἀληθὴς θέσις ἡμῶν ἦτο ἡ σιωπὴ, ἡ ἐπιτήρησις τῶν γινομένων, ἡ προσπάθεια τοῦ νὰ σύρωμεν καὶ νὰ ἑλκύσωμεν τὰς συμπαθείας τῶν ἰσχυρῶν ὑπὲρ τῶν ἀνεγνωρισμένων καὶ ἀναμφισβητήτων δικαιωμάτων ἡμῶν, χωρὶς νὰ παρεμβάλωμεν προσκόμματα, χωρὶς νὰ προκαλέσωμεν πρῶτοι ἡμεῖς εὐρωπαϊκὰς δυσχερείας. Ἀλλ’ ἡ διακήρυξις τῆς οὐδετερότητος οὐ μόνον δὲν ὠφέλησεν, ἀλλ’ ἔβλαψε, νομίζω· καὶ τοῦτο δὲν τὸ ἐξετάζω, δὲν ἐννοῶ μὲ τοῦτο νὰ ζητήσωμεν εὐθύνην ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ὄχι, δὲν ἐννοοῦμεν νὰ προκαλέσωμεν ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον θεωρηθῆ προσωπικά, καὶ τὰ ὁποῖα ἤθελον ταπεινώσει τὸν σκοπὸν τῆς συζητήσεως· ἀλλὰ τὰ συζητῶ διότι, προκειμένου περὶ τοιούτων μεγάλων ζητημάτων, ἡ συζήτησις εἶναι ἀναγκαία πρὸς διαφωτισμὸν καὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι δύνανται ἐπὶ τοῦ ζητήματος νὰ ἐγερθῶσι. Νομίζω, λέγω, ὅτι ἔβλαψεν ἡ οὐδετερότης, ἡ ἄνευ ἀνάγκης κηρυχθεῖσα· διότι κατὰ πρῶτον ἐγεννήθη ὄχι πλέον ψυχρότης, ἐγεννήθη ἴσως ἀπελπισία εἰς τὰς καρδίας τῶν ἀδελφῶν μας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, ὅταν ἤκουσαν κατὰ πρῶτον τὴν ἐπανάστασιν τῶν γειτόνων ἡμῶν, ἔστρεψαν τοὺς ὀφθαλμούς των πρὸς ἡμᾶς. Ἡ Κρήτη πρώτη, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὸ πρῶτον βῆμα, τὸ ὁποῖον ἔκαμεν, ἦτο νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν τῆς γενικῆς συνελεύσεως εἰς τὴν Πύλην· τὴν ὑπέβαλε βεβαίως ἐλπίζουσα νὰ ὑποστηριχθῇ, ἂν ὄχι ἀμέσως, ἐμμέσως τοὐλάχιστον παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο καὶ εἶχον τὸ καθῆκον, νὰ τὴν ὑποστηρίξωσιν· ἤλπιζον, ὑποβάλλοντες τὰς προτάσεις ἐκείνας, ὅτι ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ δίκαιαι ἀπαιτήσεις των ἤθελον ἀποῤῥιφθῆ, ἡ Ἑλλὰς ὡς ἀνεξάρτητον κράτος ἤθελε κάμει τὰς παραστάσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἡ θέσις της τῇ ἐπέτρεπε, συνηγοροῦσα ὑπὲρ τῶν ἀναμφισβητήτων τῶν ἀδελφῶν μας ἐκείνων δικαιωμάτων. Ἀλλὰ ἐν τῷ μεταξὺ ἐπῆλθεν ἡ διακήρυξις τῆς πλήρους οὐδετερότητος, δὲν ἐβράδυνε δὲ νὰ ἐπέλθῃ καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς Πύλης, ἀποῤῥίπτουσα τὰς αἰτήσεις ἐκείνας. Δύνασθε νὰ παραδεχθῆτε, ὅτι δὲν ἐγεννήθη τοὐλάχιστον ἡ μικρὰ ἀμφιβολία εἰς τὰς καρδίας τῶν δυστυχῶν ἐκείνων, ὅτι ἡ ἀπόῤῥιψις τῶν προτάσεών των ἦτο συνέπεια τῆς ἀδιαφορίας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐδείξαμεν, καὶ τὴν ὁποίαν ἐκηρύξαμεν ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἀγῶνος;

§25ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἐδείξαμεν ὅλοι τὸ ἀπαιτούμενον ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τοῦ φύλου τοῦ Ἑλληνικοῦ τόσον εἰς τὴν Κρήτην, ὅσον καὶ ἀλλαχοῦ· ὥστε ἡ ὑπόνοιά σας δὲν εἶναι ὀρθή.

§26ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ ἐκ τῶν πραγμάτων κρίνω. Ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διεκηρύχθη, ὅτι ἡ θέσις τοῦ ἑλληνισμοῦ μετὰ τὴν διακήρυξιν τῆς οὐδετερότητος ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος ἐβελτιώθη σπουδαίως, καὶ ὅτι ὁ ἑλληνισμὸς ἐκέρδισεν ὅπως δήποτε ἐκ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς μας. Δὲν δύναμαι εἰμὴ νὰ ὀνομάσω πικρὰν εἰρωνείαν τὴν τοιαύτην διακήρυξιν, γενομένην ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ βουλευτηρίου. Κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1876, ὅτε ἡ ἐγκύκλιος ἐξεδίδετο, ἐπὶ τῆς δικαιοσύνης τῶν μεγάλων Δυνάμεων ἐστηρίζετο ἡ ἐλπίς, ὅτι οἱ ἀγῶνες τοῦ ἑλληνισμοῦ θέλουν ληφθῆ ὑπ’ ὄψιν, καθ’ ἣν στιγμὴν γίνει σκέψις περὶ τῆς τύχης τῆς Ἀνατολῆς. Ἀλλὰ σήμερον ποία εἶναι ἡ θέσις τοῦ Ἑλληνισμοῦ; ἐξέλιπε πᾶσα τοιαύτη ἐλπίς, ἡ ἀπόφασις τῶν δυνάμεων ἐπῆλθε· διατυπώσασαι τὰς προτάσεις των πρὸς τὴν Πύλην, οὐδὲ λόγον ποιοῦσι περὶ τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ἐβελτιώθη λοιπὸν ἡ θέσις μας ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης; θὰ συμφωνήσῃ μετ’ ἐμοῦ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πυλίας, ὅτι δυνάμεθα νὰ παραγνωρίζωμεν τὰ γεγονότα, ἀλλὰ δὲν πρέπει ποτὲ ἀπέναντι τῶν ἐθνικωτέρων ζητημάτων νὰ τὰ διαστρέφωμεν πρὸς εἰρωνείαν αὐτοῦ τοῦ τόπου. Ἐγὼ ὀφείλω ἀπ’ ἐναντίας νὰ διακηρύξω καὶ ἐκφράσω τὸ πικρὸν παράπονόν μου ἀπέναντι τῶν δυνάμεων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι κατεδίκασαν τὸν ἑλληνισμὸν εἰς πλήρη σιγὴν καὶ τὸν ἐνταφίασαν, νὰ ἐκφράσω, λέγω, τὸ παράπονον, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιαι, κανονίσασαι τὴν δίκην τῆς Ἀνατολῆς ὅπως τὴν ἐκανόνισαν.

§27ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὰ σημερινὰ τηλεγραφήματα τὰ ἀνεγνώσατε;

§28ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὰ πρωτόκολλα τῶν δυνάμεων εἶναι αὐτά· τὶ λέγετε δὲν ἐξετάζω ....... Εὔχομαι νὰ ᾖναι ἀληθῆ, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶναι· ἐγὼ δὲ, κύριοι, παραδέχομαι τὰ ἐπισήμως γνωστὰ γεγονότα, ἐκφράζω ἐπ’ αὐτῶν ἓν πικρὸν παράπονον, ὅπερ εὔχομαι νὰ εἰσακουσθῇ, ἂν καὶ ἀργὰ, καὶ νὰ ἐπανορθώσῃ τὴν γενομένην ἀδικίαν. Ἐπιθυμῶ μάλιστα ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἂν εὐαρεστῆται ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν νὰ μοῦ δώσῃ τὴν ἑξῆς διασάφησιν, καὶ ἂν μοὶ ἀρκέσῃ ἡ διασάφησις, δὲν θέλω ἐπασχοληθῆ εἰς τὸ μέρος τοῦτο τῆς ὁμιλίας μου, καθόσον νομίζω, ὅτι, ὅτε κατὰ τὸν Ἰούνιον αἱ δυνάμεις ἀπεφάσισαν νὰ ἀποτείνωσι τοιαύτας προτάσεις περὶ τῶν ἐμπολέμων ἐπαρχιῶν εἰς τὴν Πύλην, καὶ ἐδόθησαν ὁδηγίαι εἰς τὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει πρέσβυν τῆς Μ. Βρετανίας νὰ τὰς κοινοποιήσῃ ἐν δεδομένῃ περιστάσει, σεῖς ἐλάβατε ἀμέσως γνῶσιν· ἑπομένως ἐπεθύμουν νὰ μάθω, ἐὰν ἐκάματε διπλωματικὰ διαβήματα, καὶ ποῖον εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν διαβημάτων τούτων.

§29ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Νομίζω περιττὴν τὴν διασάφησιν· ἠμπορεῖτε νὰ ἐξακολουθήσητε.

§30ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἠκούσατε· εἶναι περιττὴ ἡ διασάφησις. Ἐὰν λοιπὸν δὲν ἔγειναν διαβήματα κατὰ τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα, νομίζω, ὅτι ἔχω δικαίωμα νὰ ἐπικρίνω τὴν ἀπραξίαν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, ἀπραξίαν ἀδικαιολόγητον, διότι, ἀφοῦ εἶχε τὰς συμβουλὰς τῶν δυνάμεων ὅπως μένῃ ἥσυχος ἀπέναντι τῶν γινομένων ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐδικαιοῦτο ἅμα μαθοῦσα τὴν ἀπόφασιν αὐτῶν νὰ κάμῃ τὰ ἀναγκαῖα διπλωματικὰ διαβήματα καὶ νὰ ἐξέλθῃ τῆς ἀπραξίας· ἀντὶ δὲ νὰ περιμένῃ τὰς συναθροίσεις καὶ τὰ ψηφίσματα τῆς Πνυκός, ὤφειλε νὰ διερμηνεύσῃ εἰς τὴν Εὐρώπην τὰς διαθέσεις καὶ τὴν ἀπόφασιν τοῦ ἔθνους. Ἐλυπήθην, κύριοι, ἀκούσας κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καταβιβάσαντα τὸ ζήτημα εἰς προσωπικὴν συζήτησιν· εἶχον τὴν τιμὴν νὰ τῷ τὸ εἴπω καὶ ἰδιαιτέρως, καὶ ἂς μὲ συγχωρήσῃ διότι τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐλησμόνησε κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ὅτι ὡς ὑπουργὸς ἐλάλει ἐν ὀνόματι τῆς Κυβερνήσεως· νομίζω ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ῥίψῃ τὸν λίθον τῶν ἀντεγκλήσεων ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου τούτου ἀπέναντι συζητήσεως, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ᾖναι ἀνωτέρα πάσης προσωπικότητος, πάσης διαιρέσεως, πάσης ἄλλης πλαγίας σκέψεως.

§31ΜΙΛΗΣΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Μοῦ ἐπιτρέπετε μίαν ἀπάντησιν; Προσωπικὸν ζήτημα, κύριε Ῥικάκη, δὲν ἔφερα εἰς τὸ μέσον, ἐπολέμησα ἰδέας· τὰ πρόσωπα τὰ εὐλαβήθην, οὐδὲν ἀπολύτως ἔθιξα. Προέβαλον τὰς γνώμας, καθ’ ὃ εἶχον δικαίωμα.

§32ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, λαβὼν τὸν λόγον, πολὺ φυσικὸν ἦτο νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς ἀγορεύσεις τῶν προλαλησάντων κατὰ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως· ἠδύνατο νὰ ὑπερασπίσῃ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως χωρὶς νὰ ἀνατρέξῃ εἰς προηγούμενα καὶ νὰ ἀποδώσῃ αἰτιάσεις εἰς τὸν μὲν καὶ εἰς τὸν δὲ, διότι αὐτὰ καταβιβάζουσι τὸ ζήτημα. Ἐδῶ ἡμεῖς δὲν θεωροῦμεν τὸ ζήτημα πολιτικὸν, τὸ θεωροῦμεν ἐθνικόν· συζητοῦμεν ὄχι διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ μεταβάλωμεν τὰς ἰδέας τῶν ἄλλων, ἀλλὰ διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀνεύρωμεν ποῖον εἶναι τὸ ἀληθὲς συμφέρον τοῦ τόπου, καὶ περὶ αὐτοῦ νὰ συνεννοηθῶμεν οἱ πάντες καὶ νὰ βοηθήσωμεν τὴν ἐκτέλεσίν του· ἑπομένως πᾶν ἄλλο πρέπει νὰ τὸ ἀποφύγωμεν ὡς ξένον τοῦ σκοποῦ μας. Ἔρχομαι τώρα νὰ ἐξετάσω τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ σχεδίου τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν. Ἐκ τῆς ὅλης συζητήσεως κατεδείχθη, ὅτι ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν δὲν μᾶς διαιρεῖ τίποτε καὶ ὅτι ἐν τῇ στιγμῇ, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα, ἓν μόνον ἐπιζητοῦμεν, τὸ κοινὸν, συμφέρον· ὥστε ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν εἴμεθα σύμφωνοι, μένει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον τὰ ὑποβληθέντα μέτρα δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ἐπαρκῆ καὶ κατὰ πόσον ἡ παραδοχὴ αὐτῶν δύναται νὰ μᾶς φέρῃ εἰς τὸν ἐπιζητούμενον σκοπὸν τοῦ νὰ δυνηθῶμεν ἐγκαίρως νὰ ἑτοιμασθῶμεν. Τὰ ὑποβληθέντα νομοσχέδια προβλέπουσι περὶ τακτικῶν καὶ ἐκτάκτων προπαρασκευῶν, καὶ νομίζω, ὅτι ἡ ἀνάγκη τῶν ἐκτάκτων προπαρασκευῶν εἶναι σπουδαιοτάτη καὶ ἐπιβάλλει τὴν ἀνάγκην νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος σήμερον τὰς τακτικὰς προπαρασκευάς. Τὸ νομοσχέδιον περὶ στρατολογίας εἶναι νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ψηφίσωμεν, διότι εἶναι ἡ βάσις, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλει σχηματισθῇ ὁ στρατός. Ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ κινδύνου, ὅπως τὸν παρέστησαν, καὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ταχείας ἐξοπλίσεως, πρέπει νὰ περιορισθῶμεν ἀναλόγως τῶν μέσων μας, ἐγὼ δὲ νομίζω κατὰ πρῶτον λόγον ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὰς ἐκτάκτους προπαρασκευὰς καὶ νὰ ἐξετάσωμεν ποίαν ἔκτακτον δύναμιν δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν, ὅλα δὲ τὰ λοιπὰ ζητήματα εἴτε στρατιωτικὰ εἴτε πολιτικὰ πρέπει νὰ παραλείψωμεν, διότι κινδυνεύομεν νὰ ναυαγήσωμεν. Τὰ νομοσχέδια ἑπομένως, τὰ ὁποῖα ἔρχονται πρὸς κανονισμὸν δανείων ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν, τὰ νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων ἐπιβάλλονται φόροι καὶ δαπάναι, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναβληθῶσιν εἰς ἑτέρας ἐποχάς· δὲν πρέπει βεβαίως νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι, προπαρασκευαζόμενοι ἐκτάκτως, δυνάμεθα νὰ καταρτίσωμεν 120 ἢ 200,000 στρατὸν ὅπως μᾶς ζητοῦσι, διότι ἠθέλομεν προκαλέσει τὸν χλευασμὸν τοῦ κόσμου καὶ τῆς Εὐρώπης· πρέπει νὰ ζητήσωμεν προπαρασκευὰς ἀναλόγως τῶν μέσων μας καὶ νὰ ὀργανώσωμεν στρατὸν τέλειον, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς πατρίδος καὶ εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός του.

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θέλετε ἐκτάκτους παρασκευὰς, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ζητεῖτε νὰ ὀργανίσωμεν στρατὸν ἑτοιμοπόλεμον;

§34ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ εἶπον, ἀντὶ νὰ σκεπτώμεθα νὰ καταρτίσωμεν στρατὸν ἐκ 200,000, πρέπει νὰ καταρτίσωμεν στρατὸν ἀνάλογον μὲ τὸν πληθυσμὸν καὶ μὲ τὰ μέσα ἡμῶν.

§35Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἴπατε ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ τόπου νὰ καταρτισθῇ ὁ στρατός;

§36ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἶπον ἀναλόγως· νομίζω δὲ ὅτι, ἂν κατορθώσωμεν νὰ αὐξήσωμεν τὸν τακτικὸν στρατὸν καὶ νὰ τὸν αὐξήσωμεν εἰς ἀριθμὸν ὡρισμένον καὶ μόνιμον διὰ τὸ μέλλον, καθότι ὁ σημερινὸς στρατὸς εἶναι μικρὸς ἀπέναντι τῶν ἀναγκῶν καὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλλάδος....

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πόσον νὰ τὸν αὐξήσωμεν;

§38ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὁ μόνιμος στρατὸς πρέπει νὰ ἀποτελῆται ἐκ 3,000 χωροφυλάκων, οἵτινες νὰ ἐκτελῶσι πᾶσαν τὴν μὴ καθαρῶς στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ἐξ 20,000 στρατοῦ μονίμου, ἐνεργοῦ, καλῶς κατηρτισμένου, καὶ ἐκ 30,000 ἐν ἐφεδρείᾳ, δυναμένων ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ τεθῶσιν εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν καθ’ ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὴν προφύλαξιν τῆς χώρας, ἐπαρκεῖ ἡ ἐθνοφυλακή, ἥτις, νομίζω, κατὰ τὸν ὑπάρχοντα νόμον δύναται πάντοτε νὰ χρησιμεύσῃ.

§39ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ πόρους;

§40ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι τὰ ἑκατομμύρια τὰ ὁποῖα ζητοῦνται δὲν εἶναι ἱκανά· 200,000 στρατὸς καὶ 10,000,000 εἶναι πράγματα δυσανάλογα. Ἐγὼ ἐπιθυμῶ σπουδαίως ν’ ἀποφασίσωμεν, καὶ ἐννοῶ νὰ κάμωμεν ἔργα σπουδαῖα· ἂν λοιπὸν πρόκηται νὰ κάμωμεν ἐκτάκτους παρασκευάς, πρέπει νὰ καταρτίσωμεν ποσὸν 50,000,000, ἀλλὰ δὲν θέλω ἐξωτερικὰ δάνεια, δὲν θέλω νὰ ὑποχρεώσω τὸν τόπον μὲ 7% διὰ 50,000,000 ἐπὶ πολλὰ ἔτη. Ἐπεθύμουν νὰ εὕρω τὸν τρόπον, ὅπως τὸ Ἔθνος, ὅπερ συνταράσσεται, νὰ συμμεθέξῃ διὰ τῶν ἰδίων μέσων εἰς τὰς προπαρασκευάς, καὶ νομίζω, χωρὶς νὰ ἦμαι οἰκονομολόγος, ὅτι δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν μέσον καταλληλότερον, νὰ ἐπιβάλωμεν ἀναγκαστικὸν ἐσωτερικὸν δάνειον· ἑκάστη ὁμολογία τοῦ δανείου νὰ ἦναι δραχμαὶ δέκα, νὰ ὑποχρεοῦται πᾶς πολίτης νὰ λαμβάνῃ μίαν μέχρις 100 μετοχῶν ἀναλόγως τῆς περιουσίας του, εἴτε ἐν Ἑλλάδι εἴτε ἐν ἀλλοδαπῇ διαμένων.

§41ΖΩΧΙΟΣ. Θὰ χάσωμεν τὸ ζήτημα τῆς ἰθαγενείας.

§42ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὑπάρχει ἀρκετὸς πατριωτισμός· λάβετε παράδειγμα τὴν Ἀμερικήν.

§43ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ ἐπιβάλητε τὸ χρέος εἰς τοὺς ἄνδρας ἢ καὶ εἰς τὰς γυναῖκας;

§44ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἰς τοὺς ἄνδρας.

§45ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ πόσοι εἶναι ἀπὸ εἴκοσιν ἐτῶν καὶ ἐπάνω;

§46ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι 200,000 τοὐλάχιστον, ἀφοῦ στρατιώτας εὑρίσκετε τοσούτους· ἀλλὰ δὲν θὰ λάβουν ὅλοι ἀπὸ μίαν μετοχήν, θὰ λάβουν ἀναλόγως τῆς περιουσίας των· τὸ ὑποβάλλω δὲ τοῦτο, κύριοι, ὡς ἰδέαν, διότι θεωρῶ τὰ νομοσχέδια ἀνεπαρκῆ καὶ ἀκατάλληλα. Διὰ τῆς πραγματοποιήσεως τῆς ἰδέας μου ταύτης, νομίζω ὅτι ἐπωφελούμεθα καὶ τοῦ χρόνου. Ἀφοῦ δὲν ἔχομεν οὔτε ἓξ μῆνας ἐνώπιόν μας νὰ προπαρασκευασθῶμεν, νομίζετε ὅτι διὰ τῆς ἐπιβολῆς φόρων ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ τῶν ὠνίων θὰ εὕρητε δάνειον νὰ καταρτίσητε τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις; καὶ νομίζετε ὅτι σήμερον, ὅτε ὅλος ὁ κόσμος ζητεῖ δάνειον, ἡ Ῥωσσία, ἡ Ἀγγλία, ἡ Ῥουμουνία, πιστεύετε, λέγω, ὅτι θὰ δυνηθῆτε σεῖς νὰ εὕρητε τοιοῦτον; δὲν πιστεύω. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην χρημάτων σήμερον, δυνάμεθα δὲ νὰ καταβάλωμεν, διότι πονοῦμεν καὶ ἐνδιαφερόμεθα περὶ τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τοῦ μεγαλείου τοῦ ἑλληνισμοῦ.

§47ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἂν κατὰ τὴν ἰδέαν σας ἐπιβληθῇ τὸ δάνειον τὸ ὁποῖον προτείνετε, νομίζετε, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη ἐπιβολῆς φόρου;

§48ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἔχετε ἀνάγκην νὰ ἐπιβάλητε βραδύτερον φόρους, ἐὰν αἱ οἰκονομίαι τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἐπαρκέσωσι, διότι τὰ πλοῖα, τὰ ὁποῖα θὰ ἀγοράσητε, τὸν στρατὸν, τὸν ὁποῖον θὰ σχηματίσητε, πῶς θὰ τὸν συντηρήσητε; θ’ ἀναγκασθῆτε ν’ αὐξήσητε τότε τὸν προϋπολογισμόν· ἀλλὰ διὰ τὰς ἐκτάκτους προπαρασκευὰς ἀπαιτοῦνται ἔκτακτα οἰκονομικὰ μέτρα καὶ οὐχὶ τὸ σύνηθες φορολογικὸν σύστημα.

§49ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τὸ δάνειον τὸ ἰδικόν σας δὲν θέλει τόκους;

§50ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ ἰδικόν μας θὰ δοθῇ ἀτόκως καὶ θὰ πληρωθῇ ἀπὸ τὰ καθυστεροῦντα (χειροκροτήματα). Ὁ Ἕλλην ὅστις θὰ δώσῃ 100 δραχμὰς, δὲν θὰ καταδεχθῇ νὰ ζητήσῃ τόκον, διότι οὔτε οἱ γονεῖς μας, οἵτινες προσέφερον ἄλλοτε ὁλόκληρον τὴν περιουσίαν των, δὲν ἐζήτησαν οὔτε τόκον, οὔτε κεφάλαια (χειροκροτήματα). Τοῦτο εἶναι τὸ μόνον μέσον, ὅπως καταρτίσωμεν κεφάλαιον πρόχειρον πρὸς πραγματοποίησιν τῶν παρασκευῶν. Θεωρεῖται ὡσαύτως ἀναγκαῖον, ὅπως εὕρωμεν τὸ δάνειον τῶν 50,000,000, οὐ μόνον νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς νέους φόρους, οὐ μόνον νὰ διατρέχωμεν τὴν Εὐρώπην ἐπαιτοῦντες τὴν πραγματοποίησιν ἀκατορθώτων ἴσως δανείων, ἀλλὰ ἀκόμη νὰ κανονίσωμεν παλαιὰς ὑποχρεώσεις, ὅπως νομίζετε ὅτι ἡ ἀνάγκη τῶν περιστάσεων τὸ ἐπιβάλλει. Σέβομαι τὰς παλαιὰς ὑποχρεώσεις καὶ τὰς ἐσωτερικὰς καὶ τὰς ἐξωτερικάς. Ἀλλὰ καθ’ ἣν στιγμὴν, ὅπως νομίζετε καὶ σεῖς, πρόκειται περὶ τοῦ ὅλου· καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ μικρὸν τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ βασιλείου πρόκειται νὰ ῥίψῃ τὸν περὶ τῶν ὅλων κύβον, ἐὰν παρουσιασθῇ ἡ ἀνάγκη, δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ νὰ κανονίσωμεν τὰς πληρωμὰς τῶν παλαιῶν χρεῶν. Καὶ δι’ ἕτερον δὲ λόγον σᾶς λέγω τοῦτο· τὸ παλαιὸν δάνειον τῶν 24 καὶ 25, ὡς γνωρίζετε, πολλάκις ἐγένετο ἀντικείμενον διαπραγματεύσεων καὶ συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι ἀπέληξαν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐν ὅλῳ νὰ δώσωμεν ἓν ἑκατομμύριον πεντακοσίας χιλιάδας λίρας, πληρωτέας εἰς 36 ἔτη, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ μᾶς δώσουν 50,000,000 πρὸς 4%, ἵνα κάμωμεν κτηματικὴν τράπεζαν, καὶ νὰ μᾶς δώσουν καὶ ἕτερον δάνειον πρὸς πληρωμὴν ἑτέρων ἰδιαιτέρων δανείων. Σήμερον δὲ πρόκειται νὰ δώσωμεν 30 ἑκατομμύρια καὶ μὲ τόκον 5% ἄνευ οὐδενὸς ἄλλου πλεονεκτήματος.

§51ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν κανονισμὸν τοῦ 1867 ἔχετε ὑπ’ ὄψιν;

§52ΡΙΚΑΚΗΣ. Σήμερον, ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ἐρχόμεθα μονομερῶς νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα, ἐν ᾧ ἄλλοτε ἦλθεν εἰς διαπραγματεύσεις τὸ ὑπουργεῖον ὑπὸ ἐπωφελεστέρους ὅρους· ἦτο δὲ ὑπουργὸς ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος καὶ δύναται νὰ σᾶς βεβαιώσῃ περὶ τούτου.

§53ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ σχέδιον ἐκεῖνο ἦτο μεθ’ ἑνὸς Τραπεζίτου, ὅστις ἀνεδέχετο νὰ συγκεντρώσῃ τὰς ὁμολογίας... (Θόρυβος).

§54ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὅτε κατὰ τὸ 1874 ἐπανῆλθον ἐκ τῆς Γαλλίας, εἶπον εἰς τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, ὅτι εἷς τῶν διασημοτέρων τραπεζιτῶν δέχεται ν’ ἀναδεχθῇ τὴν ἐξόφλησιν τῶν παλαιῶν δανείων, χορηγῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα δάνειον 100 ἑκατομμυρίων μὲ 5%.

§55ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ ἡ σύμβασις ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλήν.

§56ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ προτάσεως, ὅτι ὑπῆρχον καὶ ἐγένοντο προτάσεις συμφερώτεραι. Σήμερον δὲ κάμνομεν παραχωρήσεις χωρὶς νὰ μᾶς δίδουν τίποτε· ἀλλ’ ἀναγκαζόμεθα ν’ ἀναζητῶμεν δάνεια πρὸς 7 καὶ 8%. Τὸ ζήτημα λοιπὸν, κύριοι, τῶν παλαιῶν δανείων δὲν εἶναι κατεπεῖγον· ἐὰν παρουσιασθῇ ἀνάγκη ἀναπόφευκτος, τότε μόνον δυνάμεθα νὰ προβῶμεν καὶ ἐπὶ τούτου. Χωρὶς λοιπὸν νὰ μακρηγορήσω περισσότερον, θεωρῶ τὴν ἑπομένην πρότασιν ὡς ἐξαγόμενον τῆς παρούσης συζητήσεως, ἐπειδὴ ἡ κυβέρνησις ὑπέβαλε τὸ σύνολον τῶν νομοσχεδίων ὡς ἓν πρόγραμμα πολιτικὸν, ἡμεῖς δὲ ἐπ’ αὐτοῦ καὶ μόνου θέλομεν ἀποφανθῆ, πρὶν προβῶμεν εἰς τὰ καθέκαστα· ἑπομένως ὡς ἐξαγόμενον τῆς συζητήσεως ὑποβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν. «Η Βουλὴ, ἀναγνωρίζουσα τὴν ἀνάγκην τῆς κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν ἀμέσου ἐκτάκτου προπαρασκευῆς, δὲν θεωρεῖ τὸ διὰ τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθέντων νομοσχεδίων προτεινόμενον σύστημα κατάλληλον καὶ ἐπαρκὲς πρὸς τὴν ταχεῖαν καὶ ἐπιτυχῆ ἱκανοποίησιν τῆς ἐκτάκτου ταύτης ἐθνικῆς ἀνάγκης».

§57ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τέλος πάντων, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν εὐηρεστήθη πρὸ μικροῦ ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς παρατηρήσεις μας περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ παρελθόντος δωδεκαμήνου, καὶ ἑπομένως εἰς τὴν ὁμιλίαν μου τοῦ παρελθόντος σαββάτου. Εἰ καὶ δὲν ἐδυνήθην νὰ ἐννοήσω ἀκριβῶ τὸν εἱρμὸν τῶν αἰτιάσεων πρὸς τὰ πολλὰ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα σήμερον ἐπεσώρευσε, θέλω προσπαθήσει, ἀπαντῶν ἀμέσως, νὰ διευκρινίσω ὅσον εἶναι δυνατὸν τὰ πράγματα, καὶ νὰ παραστήσω τὴν ὑπάρχουσαν διαφωνίαν μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτῶν. Πρὸ πάντων παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ν’ ἀπαντήσω εἰς τὴν αἰτίασιν, ἣν ἀπηύθυνε κατὰ τοῦ κόμματος εἰς ὃ ἀνήκω, ὅτι ἐνῷ ἐπεδοκιμάσαμεν διὰ τῆς σιωπῆς μας κατὰ τὸ παρελθὸν τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως, μολαταῦτα ἤδη ἐπιτιθέμεθα κατ’ αὐτῆς καὶ εὑρίσκομεν ἀκατάλληλον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Οὐ μόνον τοῦτο εἶναι θέμα ἄξιον συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλὰ καὶ ἕτερα προσωπικὰ ζητήματα, διότι καὶ ἐκ τῶν προσωπικῶν ζητημάτων, ὅταν συνέχωνται στενῶς μὲ τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου, δύνανται νὰ ἐξαχθῶσιν ὠφέλιμα συμπεράσματα· ἀρκεῖ μόνον νὰ μὴ γίνωνται τοιαῦτα ζητήματα πρὸς τὸν σκοπόν, ὅπως ὁ δοσίλογος ἀποφύγῃ τὴν λογοδοσίαν καὶ καλύψῃ τὴν ποιότητα τῶν πράξεών του καὶ τὴν ἀπαξίαν αὐτῶν διὰ τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν, ἀναδιφῶν τὴν παρελθοῦσαν ἱστορίαν, ζητεῖ νὰ δημιουργήσῃ καὶ ἐπιῤῥίψῃ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Τοῦτο εἶναι τέχνασμα οὐχὶ εὐφυὲς, ἀλλὰ μᾶλλον τυχαῖον· διότι καὶ εἰς τὸν συνήθη βίον, καὶ εἰς τὰς κατωτάτας τάξεις, ἀπαντῶμεν τὴν αὐτὴν πολεμικήν. Ὁ αἰτιαθεὶς ὑπουργὸς ἐλησμόνησεν ἑαυτὸν, ὅτε ἠθέλησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ καθ’ ἡμῶν τὴν εὐθύνην. Ἐλησμόνησεν, ὅτι τὴν πολιτικὴν, ἣν ἠκολούθησεν ἡ κυβέρνησις μετὰ τὴν λῆξιν τῆς πρώτης συνόδου, εἶχε παρασκευάσει πρὸ τῆς λήξεως αὐτῆς, καὶ ὅτι οὐδεμία ὡς πρὸς τοῦτο ἀνακολουθία παρατηρεῖται μεταξὺ τοῦ πρώτου καὶ τοῦ δευτέρου χρόνου. Παράδοξον μοὶ ἐφάνη χθὲς νὰ ἀκούσω τινὰ τῶν ὑπουργῶν εἰπόντα, ὅτι δὲν συνεβουλεύσαμεν τὴν κυβέρνησιν διαρκούσης τῆς πρώτης συνόδου ὁποίαν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ. Ἐλησμόνησε καὶ ἐκεῖνος, ὅτι παρέλειψεν ὡς ὑπουργὸς τὸ στοιχειωδέστατον αὑτοῦ καθῆκον, πρῶτον μὲν ὅπως πορισθῇ ἐκ τοῦ κοινοβουλίου φῶτα καὶ δύναμιν, δεύτερον δὲ ὅπως τιμήσῃ αὐτὸ ἐπαξίως τῆς θέσεως, ἣν ἐν τῇ πολιτείᾳ κατέχει, διότι δὲν ἐμιμήθη τὸ παράδειγμα ὅλων τῶν ἐλευθέρων ἐπικρατειῶν, ἐν αἷς αἱ κυβερνήσεις δὲν σιωπῶσι, καὶ οὐ μόνον θεωροῦσι καθῆκον αὑτῶν νὰ λαλήσωσιν, ἀλλὰ καὶ σεμνύνονται λαμβάνουσαι τὴν πρωτοβουλίαν ἐν τῇ πολιτικῇ, ἣν τὸ ἔθνος κοινῇ συγκαταθέσει καὶ ἐπιδοκιμασίᾳ ἀσπάζεται καὶ ἐγκρίνει. Ὑπάρχουσιν ὅμως φαίνεται καὶ κυβερνήσεις, νομίζουσαι ὅτι εἶναι ἐντιμότατον καὶ συνταγματικώτατον νὰ ἐπιβάλωσι διὰ τῆς σιωπῆς καὶ κρύφα ἐπὶ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων καὶ μεγάλων ζητημάτων τὴν γνώμην αὑτῶν, χωρὶς νὰ συζητῶσιν αὐτὴν μετὰ τοῦ ἔθνους, νὰ θέτωσι δὲ αὐτὴν εἰς πρᾶξιν πρὶν τοῦ ἔθνους τὴν ἐπιδοκιμασίαν ἐπισπάσωσιν. Ἠτιάθη ὁ αὐτὸς ὑπουργὸς τοῦ κυρίου Τρικούπη, ὅτι, καίτοι ὑπῆρχεν ἡ ἐπανάστασις τῆς Ἑρζεγοβίνης καὶ Βοσνίας ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὑτοῦ, δὲν ἐφρόντισε νὰ πράξῃ κατὰ τὰς σημερινὰς αὑτοῦ ἰδέας. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὅτι ὅτε τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον εἰσῆλθεν εἰς τὰ πράγματα, ὄχι πλέον διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἐκλογὰς, ὅπως τὸ προκάτοχον, νὰ μείνῃ ὀλίγον χρόνον καὶ νὰ παρέλθῃ, ἀλλ’ ἵνα διευθύνῃ ὁριστικῶς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, μολαταῦτα ἐπαρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς μὲ πρόγραμμα, ἐντὸς τοῦ ὁποίου δὲν ἀπαντᾶται οὐδὲ ἴχνος ἰδέας ἀνταποκρινομένης πρὸς τὰς περιστάσεις αὐτὰς, καὶ οὔτε κἂν ὡς πρόγραμμα πρωθυπουργίας εἶχεν ἀξίαν μηδεμίαν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ δευτέρου δὲν πρόκειται ἤδη· περὶ δὲ τοῦ πρώτου ἐρωτῶ αὐτὴν τὴν ἰδίαν κυβέρνησιν νὰ μᾶς δείξῃ μὲ τὸν δάκτυλόν της ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ προγράμματος, εἰς ὃ, καθὼς ἐνθυμεῖσθε, ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς προέταξε τὸ γνωστὸν ἐκεῖνο «μᾶς γνωρίζετε», νὰ δείξῃ, λέγω, ἡ κυβέρνησις μὲ τὸν δάκτυλόν της ποῦ εὑρίσκονται τὰ ἴχνη τῆς προνοίας ἐκείνης, ἣν ἡ κυβέρνησις, ἔχουσα εὐθύνην ὡς κοινοβουλευτικὴ καὶ εἰς δυσκόλους περιστάσεις ἐρχομένη, ὤφειλε νὰ ἔχῃ; Δὲν ἀπαντᾶται, κύριοι, ἐν τῷ προγράμματι ἐκείνῳ εἰμὴ εἷς καὶ μόνος νόμος ἔχων σχέσιν πρὸς τὰ πολεμικά, καὶ οὗτος εἶναι ὁ νόμος περὶ ἐξοπλισμοῦ τῶν παίδων. Τὸ δὲ στρατολογικὸν νομοσχέδιον, ὅπερ ἐπιτροπὴ ὑπὸ τοῦ προκατόχου ὑπουργείου συσταθεῖσα εἶχε καταρτίσει, ἔφερεν ἐνώπιόν σας ὁ πρωθυπουργὸς κατὰ τὰς τελευταίας συνεδριάσεις ἢ τὴν προτελευταίαν, καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν τὸ ἐμελέτησεν οὔτε τὸ ἔφερε διὰ νὰ συζητηθῇ, ἀλλ’ ὅπως ἐξετασθῇ ἀπὸ τὴν κοινωνίαν. Δὲν ἐφρόντισαν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον νὰ προβλέψωσι περὶ τῶν μέσων τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναπόφευκτα, ὅπως ἀντιπαραταχθῶσι κατὰ τῶν περιστάσεων, αἵτινες, καὶ ἂν δὲν ἦσαν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐπικίνδυνοι, ἠδύναντο ὅμως διὰ τοῦ χρόνου νὰ κατασταθῶσιν. Ἐπαρουσίασαν προϋπολογισμὸν, περὶ τοῦ ὁποίου ἄνευ οὐδενὸς δισταγμοῦ ἀνωμολόγησε, χωρὶς κἂν νὰ ζητήσῃ συγγνώμην ἀπὸ τὸ κοινοβούλιον, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι τὸ κύριον χαρακτηριστικὸν αὐτοῦ ἦτο ἡ τῶν ἐξόδων τῆς διοικήσεως ἐξόγκωσις κατὰ 1,500,000 δρ. πλέον τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1874. Ἀπέδειξα δὲ δι’ ἀριθμῶν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1876 δὲν περιέχει, συγκρινόμενος πρὸς τὸν τοῦ 1874, πρὸς ὃν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἠθέλησε νὰ τὸν παραβάλῃ, δαπάνας ἐκείνου ἐκ δραχμῶν 2,880,000, ὡς ἐκλιπούσης τῆς ἀνάγκης αὐτῶν, καὶ μολοντοῦτο ἐν συνόλῳ ὁ τοῦ 1876 ὑπερέβαινεν αὐτὸν κατὰ δραχμὰς 350,000, νομίζω. Ἀλλά, κύριοι, αὐτὰ δὲν εἶναι ἀνακόλουθα καὶ πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως ἄσχετα· προέρχονται ἐκ τῆς αὐτῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ αὐτοῦ σκοποῦ. Ἡ κυβέρνησις εἶχεν ἀποφασίσει ἀπὸ τότε ἐνώπιον τοῦ ἀγῶνος τῆς Ἀνατολῆς νὰ ἐκλέξῃ τὸ σύστημα, ὅπερ μετ’ οὐ πολὺ διεκήρυξε, τὸ σύστημα τῆς παντελοῦς ἀπραξίας καὶ νεκρώσεως, τὸ σύστημα τῆς ἐξαφαντώσεως τοῦ ἑλληνισμοῦ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι αἱ περιστάσεις ὑπηγόρευσαν αὐτῇ κατόπιν τὸ πρόγραμμα, ὅπερ ἐξέδωκε μετὰ ἓξ μῆνας. Ἡ πολιτική της φαίνεται ἐν τῷ προγράμματι τῆς πρωθυπουργίας, ὅπερ σᾶς προανέφερα, ὡς οὐδὲν περιέχον τῶν περιστάσεων ἄξιον· ὅτε δ’ ἐφθάσαμεν εἰς τὸν Δεκέμβριον μῆνα ἡ κυβέρνησις εἰσήγαγε τὸν νόμον περὶ ἀποδημίας τοῦ βασιλέως καὶ ὁλοκλήρου τῆς βασιλικῆς οἰκογενείας, διὰ τοῦ ὁποίου ἄφινε τὸν τόπον ἔρημον βασιλικῆς ἐξουσίας, ἥτις κατὰ τὸ πολίτευμα μας θεωρεῖται οὐ μόνον ἀναγκαία, ἀλλὰ καὶ λειτουργοῦσα ἀκαταπαύστως, ἐνεργοῦσα, βλέπουσα, σκεπτομένη· ἀντὶ δὲ τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, ἐφρόντισε μόνον περὶ μείζονός τινος ἐλευθερίας αὐτῆς εἰς τὸ διορίζειν, παύειν καὶ μεταθέτειν τινὰς τῶν ὑπαλλήλων. Ὁ νόμος ἐκεῖνος, κύριοι, ὅστις εἶναι τὸ μόνον παράδειγμα τῆς ἱστορίας τῶν νεωτέρων ἐθνῶν, εἶναι οὐ μόνον ἄνομος καὶ πλημμελής, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀπορίαν ἀφῆκεν οὐ μόνον τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἀλλὰ πιστεύω καὶ τὴν συμπολίτευσιν. Δὲν ἠδυνήθη βέβαια κανὲν μέλος τοῦ κοινοβουλίου νὰ ἐννοήσῃ πῶς, ἐὰν ὑπῆρχέ τις αἰτία διὰ τὴν ὁποίαν ὁ βασιλεὺς ἔπρεπε ν’ ἀπουσιάσῃ, ὑπῆρχε συγχρόνως λόγος καὶ ἀφορμὴ νὰ μὴ ἀφήσῃ ὄπισθέν του τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἡ Κυβέρνησις βέβαια δὲν ἐδύνατο νὰ δικαιολογήσῃ τὸ πρᾶγμα, ἰσχυριζομένη ὅτι ἔμελλε ν’ ἀναχωρήσῃ διὰ 8 ἢ 15 ἡμέρας, ὅπερ ἤθελεν εἶσθαι ἡ μόνη δικαιολόγησις καὶ συνάμα πρᾶξις μὴ ἀπηγορευμένη, τὰς δὲ ἀνησυχίας τοῦ τε κοινοβουλίου καὶ τοῦ ἔθνους καταπαύουσα· προσέφυγε λοιπὸν εἰς ἕτερον ἐπιχείρημα, ὅπερ σᾶς τὸ ἀναμιμνήσκω. Μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λεπτολογῶμεν ἐπὶ τοῦ νόμου, οὐδὲ νὰ φέρωμεν κανὲν πρόσκομμα, διότι ὁ βασιλεὺς ἀναχωρεῖ διὰ τὸ μεγαλεῖον τοῦ τόπου.

§58ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς δὲν τὸ εἴπαμεν αὐτό.

§59ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς λέγει, ὅτι δὲν τὸ εἶπε· μὴ ἀναιρεῖτε πράγματα τὰ ὁποῖα διετηρήθησαν εἰς τὴν μνήμην πάντων, διότι ὅσον ἡ λέξις μεγαλεῖον εἶναι μεγάλη, τοσοῦτον καὶ ἡ περὶ αὐτῆς μνήμη.

§60ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπα.

§61ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡμεῖς οὔτε ὑπὸ ταύτης τῆς ἰδέας ἐπείσθημεν νὰ ἐνδώσωμεν· ἐπολεμήσαμεν τὸ μέτρον. Εἴπομεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι οὐδεὶς λόγος δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παράβασιν τοῦ Συντάγματος· ἐπροσθέσαμεν, ὅτι οὐδεὶς λόγος δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἐρημίαν τῆς βασιλείας· εἴπομεν, ὅτι δὲν δεχόμεθα ὡς δικαιολόγησιν, ἣν ἐπροτείνατε, τὸ νὰ συνειθίσῃ ὁ τόπος εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν. Εἴπαμεν μάλιστα, ὅτι τοιοῦτος λόγος δὲν πρέπει νὰ προφέρηται ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, μολονότι ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φρονῇ ὅπως θέλει, διότι ἀντίκειται εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας, τῆς ὁποίας ἡμεῖς εἴμεθα ὄργανα καὶ ὑπηρέται. Ἐπροσθέσαμεν ὅτι, καὶ ἐὰν τὸ Σύνταγμα δὲν ἀπηγόρευε τὸ μέτρον σας, καὶ ἐὰν ἡ ἀποδημία τοῦ βασιλέως ἤθελεν εἶσθαι συντελεστικὴ εἰς τὸ νὰ μᾶς συνειθίσῃ εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν, συλλογισθῆτε, ὅτι αἱ περιστάσεις ἀπὸ μιᾶς στιγμῆς εἰς ἄλλην δύνανται νὰ σᾶς παρουσιάσωσιν ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ἄνευ τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ θεραπεύσητε. Θὰ δύνασθε, σᾶς εἴπομεν, νὰ μεταθέτητε τὸν τελώνην ἀπὸ Μεσολογγίου εἰς Πάτρας καὶ τ’ ἀνάπαλιν, ἀλλὰ πέραν τοῦ ὁρίου τούτου δὲν θὰ δύνασθε νὰ καταστήσητε ἐνεργὸν τὴν Ἑλλάδα. Σᾶς ἐπροσθέσαμεν, ὅτι ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν ὑπεβάλατε ὁμοιάζει τὴν δουλείαν, ἥτις ἐπὶ Ῥωμαίων ἔφερε τὸ ὄνομα capitis diminutio. Ἠθέλησα νὰ σᾶς εἴπω μὲ τοῦτο, ὅτι τὸ νομοσχέδιόν σας μετέβαλε τὴν πολιτείαν ἀπὸ ἐλευθέρας εἰς δούλην, τῆς ἀφῃρεῖτε τὴν κίνησιν καὶ αὐθεντίαν· διότι ἐφυγαδεύσατε τὸ ἄτομον τοῦ βασιλέως καὶ μετ’ αὐτοῦ τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν. Ἀλλὰ σεῖς ἐπεμείνατε, ἐλπίζοντες ὅτι ὑπηρετεῖτε τὸ μεγαλεῖον τῆς πατρίδος, ἐνῷ, καὶ ἂν αὐτὸ τοῦτο ἐφρονεῖτε, δὲν εἴχετε δικαιολόγησιν καμμίαν, ζητοῦντες οὐ μόνον ὁ βασιλεὺς νὰ φύγῃ ὅπως πρὸς τοῦτο ἐργασθῇ, ἀλλὰ καὶ ἡ βασιλικὴ ἐξουσία, ἥτις ἦν ἀναγκαία ἐνταῦθα ὅπως τὸ ἔργον αὐτοῦ ὑποβοηθῇ, οὔτε σᾶς δικαιολογεῖ ἡ πλάνη. Δὲν δύνασθε σήμερον νὰ εἴπητε, ὅπως εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι κατόπιν ἐνοήσαμεν ὅτι ἐπλανήθημεν καὶ ἐτράπημεν ἤδη τὴν ὁδὸν τῶν ἐκτάκτων παρασκευῶν, ἀπομακρυνθέντες ἀπὸ τοῦ ἐναντίου συστήματος. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ δικαιολογηθῆτε ὅτι ἀπεπλανήθητε, ἐὰν δὲν προτάξητε ὅτι εἴχατε πρὶν τὴν γνώμην ἣν σήμερον ἀρνεῖσθε, ὅτι ἡ ἀποδημία τοῦ βασιλέως ἤθελε συντελέσει ὑπὲρ τοῦ μεγαλείου τοῦ τόπου· διότι ἐὰν πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν δὲν ἔγεινεν ἡ ἀποδημία, εἴπατέ μοι, ἀπέναντι τῶν ἐπιχειρημάτων τὰ ὁποῖα σᾶς ἀντετάξαμεν τότε, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀπηριθμήσαμεν ἤδη, ὁποίαν ἀπολογίαν ἔχετε; σᾶς ἐρωτῶ, καὶ πρόκειται ν’ ἀπολογηθῆτε εἰς αὐτὴν τὴν ἐρώτησιν· ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοιαύτης ἐργασίας, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἁπλοῦ ταξειδίου, ἀπολογηθῆτε εἰς τί ἔβλαπτεν ἡ ἀντικατάστασις τοῦ βασιλέως δι’ ἀντιβασιλείας; Ἐσχηματίσατε μίαν πεποίθησιν περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου, ἐνομίσατε ὅτι συμφέρουσα εἰς τὴν Ἑλλάδα πολιτικὴ εἶναι ἡ τῆς ἄκρας σιγῆς καὶ ἀπραξίας (δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι τὸ ἐπράξατε μὲ ἄκραν φιλοπατρίαν, ὅτι εἴχατε ὅλην τὴν καλὴν διάθεσιν καὶ ἐνομίσατε ὅτι οὕτω πράττοντες ὑπηρετεῖτε τὸ συμφέρον τοῦ τόπου σας)· μὴ ἔρχεσθε ὅμως ν’ ἀρνηθῆτε ὅτι αὐτὴν τὴν πεποίθησιν σᾶς τὴν ὑπηγόρευσαν κατόπιν αἱ περιστάσεις, διότι τὴν εἴχατε ὁμολογουμένως ἐξ ἀρχῆς, καὶ ὅτε ἡμεῖς ἀνεχωρήσαμεν ἐντεῦθεν, ἡ πολιτική σας ἦτο ἀποφασισμένη καὶ τετελεσμένη. Παρακαλῶ ν’ ἀπολογηθῆτε σεῖς οἱ ἴδιοι ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ ὑπὲρ τῶν φίλων μου, ἐνῷ μᾶς κατηγορεῖτε ὅτι δὲν σᾶς ἀντεπολιτεύθημεν μέχρι τέλους Ἰουνίου. Νὰ εἴπητε σεῖς ἐὰν, ὅτε ἀνεχωρήσαμεν ἐντεῦθεν, ὅτε ἔληξεν ἡ σύνοδος, ἐὰν ὠφείλαμεν, μεταβάντες εἰς τὰς ἐπαρχίας μας, ν’ ἀρχίσωμεν θόρυβον καὶ ἐπίθεσιν ἐναντίον σας, καὶ ἐνῷ δὲν εἴχαμεν νὰ εἴπωμεν τὴν ἐλαχίστην δικαιολόγησιν ὑπὲρ τοῦ μέτρου σας καὶ τῆς ἐπ’ αὐτοῦ ἐρειδομένης πολιτικῆς σας, ὁποίαν ἔπρεπε νὰ δώσωμεν ἐξήγησιν πρὸς τὸν λαόν; πῶς ἔπρεπεν ἐπὶ τέλους νὰ ἐξηγηθῶμεν καὶ περὶ τοῦ βασιλέως, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἀνεφέρθη; Ἀφοῦ μᾶς αἰτιᾶσθε, πρέπει νὰ συλλογισθῆτε εἰς τὶ μᾶς ὠθεῖτε. Πρέπει νὰ ἐνθυμηθῆτε τὶ ἔπρεπε νὰ φρονῶμεν περὶ ὑμῶν καὶ τῆς βασιλείας, διὰ νὰ φερθῶμεν ὅπως ἐπεθυμεῖτε νὰ φερθῶμεν· ἐὰν ἡμεῖς ὠφείλαμεν, μεταβάντες εἰς τὸν λαὸν, νὰ τῷ εἴπωμεν, καὶ νὰ τῷ εἴπωμεν μάλιστα ἐρωτώμενοι (διότι ἀδιακόπως ἠρωτώμεθα: πῶς ἀναχωρεῖ ὁ βασιλεύς;) νὰ τῷ εἴπωμεν ὅτι ὁ βασιλεὺς ἀναχωρεῖ ἁπλῶς καὶ καθαρῶς, διότι θέλει νὰ διασκεδάσῃ εἰς τὴν ἀλλοδαπήν· ὅτι δὲν ἀναχωρεῖ πρὸς πολιτικόν τινα σκοπὸν καὶ πολιτικήν τινα χρήσιμον αἰτίαν ἀποβλέπουσαν εἰς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου· ὅτι εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἀνεχώρησε πρὸ τόσων μηνῶν, καὶ νὰ ἐπιτεθῶμεν κατὰ τῆς κυβερνήσεως, ἥτις εἰργάσθη τὸ ἔργον, ὅπερ ὑπηγόρευσε τὴν ἀπραξίαν καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου τὴν παραμέλησιν, καὶ ἑπομένως νὰ προτρέψωμεν τὸν λαὸν εἰς θορύβους, εἰς ἐξεγέρσεις, εἰς διαμαρτυρήσεις ἐναντίον τίνος; ἀπολογηθῆτε! Εἶναι λυπηρὸν ὅτι αἱ κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἐξέχωσιν εἰς τὰ προτερήματα, λησμονοῦν τὰς ἰδιότητας, αἵτινες πρέπει νὰ τὰς περικοσμῶσι, καὶ ἐκ παντὸς τρόπου ζητοῦσαι νὰ ὑπεκφύγωσι τὴν εὐθύνην των, ἐπιῤῥίπτουσιν αὐτὴν εἰς τοὺς μὴ δυνηθέντας νὰ καταστείλωσι τὰς παρεκτροπὰς των. Τοῦτο δὲν συγχωρεῖται οὔτε τότε, ὅτε, ὡς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εὑρίσκονται εἰς τὴν δύσκολον θέσιν ν’ ἀπολογηθῶσιν. Αἰτιῶνται ἐμοῦ ὡς ἀρχηγοῦ κόμματος, ὅτι ἀνεχώρησα εἰς τὴν πατρίδα μου, καὶ ὅτι μέχρις οὗ ἐπέστρεψα δὲν ἐλάλησα κατ’ αὐτῶν διὰ τοῦ τύπου. Ἀνεχώρησα, κύριοι, τὴν 28ην Δεκεμβρίου χωρὶς νὰ λείψω ἀπὸ καμμίαν συνεδρίασιν, τὴν δὲ 20ὴν Ἰανουαρίου ἐτελεύτησεν ἡ μήτηρ μου. Ἐννοεῖτε λοιπὸν ὅτι δὲν ἀνεχώρησα ἄνευ λόγου, καὶ ἀνεχώρησα εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον παύσει αἱ συνεδριάσεις, καὶ, ὡς εἶπεν εἷς τῶν συναδέλφων χθὲς, ὅτε τὰ ἀτμόπλοια τῆς κυβερνήσεως διεσταύρουν τὰς θαλάσσας διὰ νὰ μεταφέρωσι τοὺς βουλευτὰς εἰς τὰς ἐπαρχίας των. Ἀνεχώρησα εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν δὲν εἴχατε τίποτε ἄξιον λόγου νὰ συζητήσητε εἰς τὴν Βουλήν. Παρακαλῶ τοὺς ὑπουργοὺς νὰ εἴπωσιν ὁποῖα νομοσχέδιά των ἦταν ἄξια τῆς θυσίας, ὅπως οἱ βουλευταὶ ἐπανέλθωσι δι’ 20 ἡμέρας, μεθ’ ἃς ἔληγεν ἡ ἑξαμηνία; Τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἐπαρουσιάσθησαν ὡς πρόγραμμα τῆς κυβερνήσεως καὶ στολισμὸς αὐτῆς, ὡς διακριτικὸν σημεῖον ἀπὸ τῶν ἄλλων κομμάτων, αὐτὰ ἐναυάγησαν μόλις ὑποβληθέντα εἰς τὸ κοινοβούλιον. Τολμῶ δὲ νὰ εἴπω τοῦτο, διότι ἔχω πρὸς ἐπικύρωσιν τὴν διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀφοῦ τὰ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, μετὰ 2 ἢ 3 μῆνας τὰ ὑπέβαλεν εἰς τὴν βάσανον τῶν διοικητικῶν καὶ δημοτικῶν ἀρχῶν, αἵτινες καὶ ἀπεφάνθησαν κατ’ αὐτῶν· ὅθεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τὰ ἐγκατέλειψε. Τὸ μέγα αὐτὸ ἔργον ἦτο ἄστοχον καὶ ἀβασάνιστον, ἡ συνείδησις τοῦ κοινοβουλίου καὶ τοῦ τόπου ἀπεδοκίμασεν αὐτὸ, καὶ ἤδη ὁ κ. ὑπουργὸς, παραδεχθεὶς ἕτερον ἐκ Ναυπλίου σταλὲν σχέδιον, τὸ ὑποβάλλει. Περὶ τίνος νομοσχεδίου ἠθέλατε νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς Ἀθήνας καὶ μετὰ σπουδῆς, ὅπως ἐκτάκτως τὸ συζητήσωμεν; Μήπως μᾶς ἠξιώσατε μιᾶς ὁμιλίας περὶ τῶν ἐξωτερικῶν πραγμάτων, ὡς ἐγένετο εἰς ὅλα τὰ ἔθνη καθ’ ὅλον τὸ διάστημα καθ’ ὃ ἐπικρατεῖ ὁ ἀνατολικὸς ἀγών; μήπως μᾶς εἴπατε ὀλίγας λέξεις, διὰ νὰ μᾶς φωτίσητε ἐν γένει περὶ τῆς καταστάσεως τῆς Ἀνατολῆς, περὶ τῆς σχέσεως ἡμῶν πρὸς τὸν ἀγῶνα, περὶ τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα θεωρεῖτε ἀναγκαῖα, περὶ τῶν ἐλπίδων τὰς ὁποίας τυχὸν εἴχατε, περὶ πραγμάτων τέλος τόσον ἀθώων καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύναντο κατ’ ἐλάχιστον νὰ σᾶς ἐπιβαρύνωσι μὲ εὐθύνην ἀπέναντι τοῦ ξένου κόσμου, ἀφοῦ σήμερον τὰ ἐξεθέσατε πάντη ἀφόβως; Ἂν σήμερον οὐδεμία ὑπάρχῃ δυσκολία νὰ ἐξηγηθῆτε ὅπως ἐξηγεῖσθε περὶ τῶν ἐξωτερικῶν, διατί ἀπηξιώσατε νὰ ἐξηγηθῆτε τότε σεῖς οἱ γνωρίζοντες τὰ μυστήρια τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς; καὶ γνωρίζετε αὐτὰ μόνοι καὶ ἀποκλειστικῶς, διότι ἡμεῖς, οἱανδήποτε θέσιν καὶ ἂν κατέχωμεν καὶ πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν αὐτά· ἐὰν δὲ θελήσωμεν νὰ βασισθῶμεν ἐπὶ ὅσων μανθάνομεν, δυνάμεθα νὰ ὑποπέσωμεν εἰς μεγάλην πλάνην, καὶ ἂν ῥυθμίσωμεν τὴν διαγωγήν μας κατ’ αὐτὰ, δυνάμεθα καὶ νὰ βλάψωμεν. Ὑπάρχουσί τινες ἐργασίαι, αἱ ὁποῖαι εἶναι μονοπώλιον τῆς Κυβερνήσεως, τὸ δὲ πρώτιστον εἶναι ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική· διὸ ἔχουσι καθῆκον, πρὶν ἀποχωρήσωσι τὰ κοινοβούλια, νὰ δίδωσιν ὅσας νομίζουσιν ἀναγκαίας εἰς αὐτὰ πληροφορίας. Πολλάκις μάλιστα (καὶ συχνότατα τοῦτο συμβαίνει) αἱ ἴδιαι κυβερνήσεις παραγγέλλουσιν εἴς ἕνα ἐκ τῶν φίλων των καὶ ποιεῖται ἐπερώτησιν, διὰ νὰ δοθῇ ἀφορμή· ἀλλὰ ποτὲ ὑπουργεῖον δὲν μετέβαλεν εἰς μομφὴν τὴν σιωπὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, οὔτε ἐπικαλέσθη τὴν σιωπὴν αὐτῆς πρὸς δικαιολόγησιν τῶν σφαλμάτων του. Ἀλλὰ μόνον, κύριοι, περὶ σιωπῆς πρόκειται; δὲν πρόκειται περὶ πραγμάτων; δὲν ὠφείλατε νὰ ὑποβάλητε προτάσεις εἰς τὸ κοινοβούλιον, σχετιζομένας μὲ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα καὶ μὲ τὴν ἐξωτερικὴν κατάστασιν; Ὡς πρὸς τὰς ἐξηγήσεις ἠδύνασθε νὰ ὑπάρξητε, ὅσον ἐνομίζατε ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ τόπου ἀπαιτεῖ, ἐπιφυλακτικοί· ὡς πρὸς τὰ πράγματα ὅμως ἐχρεωστεῖτε νὰ συμβουλευθῆτε τὴν ἀνάγκην. Δὲν τὸ ἐπράξατε· ὅπως δὲν ἐπράξατε τὸ πρῶτον, οὕτω καὶ τὸ δεύτερον. Οὐδεμίαν πρότασιν σχετιζομένην μὲ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις ὑπεβάλατε εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ περιπλέον, σεῖς, οἱ ὁποῖοι αἰτιᾶσθε ἐμοῦ ὅτι ἐσιώπησα κατὰ τὸ διάστημα ἐκεῖνο, ἐλησμονήσατε ὄχι μόνον ὅσα προανέφερα, ὄχι μόνον ὅτι τὴν πολιτικήν σας εἴχατε ἀποφασίσει, καὶ οὔτε τὴν γνώμην οὐδενὸς ἐπεκαλέσθητε, οὔτε τὴν συμβουλὴν, οὔτε ἀνακοίνωσίν τινα ἐκάματε, ἐνῷ ἐμέναμεν ἐνταῦθα τέσσαρας μῆνας μαζί· ἀλλὰ τὴν 8 Ἀπριλίου, δύο καὶ ἥμισυ μῆνας μετὰ ταῦτα, ἐξεδώκατε τὴν προκήρυξίν σας, καὶ ἐν αὐτῇ ὁμιλεῖτε περὶ τετελεσμένων πραγμάτων, περὶ τετελεσμένων ἐκδουλεύσεων. Τοῦτο ἀναφέρω ὡς δευτέραν ἀπόδειξιν, ὅτι τὸ πολιτικόν σας σχέδιον καὶ ἡ πολιτική σας εἶναι παλαιά. Εἰς τὴν ἐγκύκλιόν σας εἴπατε: «ἡ Ἑλλὰς, διὰ τῆς συνετῆς καὶ περιεσκεμμένης διαγωγῆς αὑτῆς, ὑπηρέτησεν οὐσιωδῶς τὴν εἰρήνην πρὸς τὰ ἔξω. Τοῦτο σημαίνει ὅτι δὲν ἀπεφασίσατε τότε κατὰ πρῶτον τὴν πολιτικὴν τῆς ἀπραξίας, ἀλλ’ ὅτι πρὸ πολλοῦ ὑπηρετεῖτε δι’ αὐτῆς τὴν εἰρήνην. Σᾶς ἐρωτῶ: δὲν ὡμιλεῖτε περὶ παρῳχημένης ἐκδουλεύσεως, ὅτε ἐλέγατε ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ «πιστεύω ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ συμπεριφορὰ ἣν ἐτήρησεν ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ σημασία αὐτῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ καλῶς ἐγνώσθησαν καὶ σπουδαίως ἐξετιμήθησαν»; Δὲν ὡμιλεῖτε περὶ τετελεσμένων ἐκδουλεύσεων, περὶ τετελεσμένων πραγμάτων, τετελεσμένων ἐκτιμήσεων πολιτικῆς πρὸ καιροῦ καθιερωθείσης καὶ τῆς ὁποίας ἀδιστάκτως καὶ ὀφθαλμοφανῶς ἐβλέπατε τὴν 8 Ἀπριλίου τοὺς καρπούς; Σεῖς, οἵτινες, ὅτε εἴμεθα παρόντες, δὲν ὡμιλήσατε ἐπισήμως εἰς τὸ κοινοβούλιον, ἀλλ’ ἀπηξιώσατε νὰ ὁμιλήσητε πρὸς ἡμᾶς καὶ ἰδιαιτέρως, τί δικαίωμα ἔχετε νὰ μᾶς ἐλέγχητε ὅτι δὲν σᾶς ἐσυμβουλεύσαμεν; Δὲν εἶσθε ἀξιοκατάκριτοι διὰ τοῦτο· ἀποδεικνύετε μέγα φιλότιμον, εἴπατε la gloire ne se partage pas, ὅτι ἡ δόξα δὲν διανέμεται· ἠθελήσατε νὰ κρατήσητε αὐτὴν μόνοι. Αὐτὸ δὲν βλάπτει· μὴ ἐπικαλεῖσθε ὅμως τὴν ἰδίαν ἡμῶν σιωπὴν, ἵνα δικαιολογηθῆτε σήμερον, ὅτε ὁμολογεῖτε ὅτι ἐπλανήθητε.....

§62ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Δὲν ὁμολογοῦμεν τοιοῦτό τι.

§63ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Περιπλέον, κύριοι, ἐγὼ πάντοτε αὐτὸ τὸ σύστημα ἀκολουθῶ. Τῷ 1867, ἀπὸ τοῦ Δεκεμβρίου 1866 ὁπότε ἐδώκαμεν τὴν παραίτησίν μας, ἐσιώπησα, οὐδεμίαν παρατήρησιν ἔκαμα, οὐδεμίαν ἐνέργειαν ἀντιπολιτεύσεως, οὐδεμίαν ἀντίπραξιν, εἰ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθει σύστημα ἐκ διαμέτρου ἀντικείμενον πρὸς τὰς ἰδικάς μας ἰδέας. Ὡμίλησα δὲ περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς πρώτην φορὰν τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1867, μετὰ πάροδον ἐννέα, δέκα μηνῶν, τότε, ὁπότε κατὰ τὴν κρίσιν μου ἡ πολιτικὴ ἐκείνη εἶχεν ἀποτύχει, ἡ δὲ συζήτησις δὲν ἠδύνατο νὰ φέρῃ πρόσκομμα εἰς τὰς ἐνεργείας καὶ ἐργασίας τῆς Κυβερνήσεως. Οὐδεὶς πολιτικὸς τῆς Ἑλλάδος πρέπει νὰ ἔχῃ τὸν ἐγωϊσμὸν, ὅτι καὶ ἐκτὸς τῶν πραγμάτων εὑρισκόμενος δύναται νὰ ἔχῃ ἐν τῷ νῷ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καταλληλότερον σχέδιον ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ὁμιλεῖτε περὶ κράτους ἀδυνάτου, τὸ ὁποῖον ἔχει ἐνώπιόν του προορισμὸν παμμέγιστον, καὶ θέλετε οἱ πολιτικοὶ τῆς Ἑλλάδος ἄνδρες νὰ καυχῶνται ὅτι καὶ ἐκτὸς τῶν πραγμάτων εὑρισκόμενοι δύνανται νὰ ὑπάρξωσι διδάσκαλοι ὑμῶν, καὶ ἐνῷ οὔτε τοὺς συμβουλεύεσθε, οὔτε τοὺς ἐρωτᾶτε, νομίζετε ὅτι εἶναι καθῆκόν των νὰ θορυβῶσιν! Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν μᾶς εἶπεν ὅτι ἡ πολιτική του ἔφερε τὸν καρπὸν, ὅτι ἡ Εὐρώπη ἔστρεψε τὰ βλέμματά της πρὸς τὸν ἑλληνισμόν. Χαίρω διὰ τὴν ἀνακοίνωσιν αὐτήν· ἀλλὰ πρέπει νὰ ᾖναι πάρα πολὺ νεαρὰ ἡ ἰδέα αὕτη. Ἐξ ὅσων ἐγνωρίζαμεν μέχρι πρὸ μικροῦ, συμβαίνει τὸ ἐναντίον· αἱ προτάσεις, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη ὑπέβαλεν ἐσχάτως διὰ τοῦ πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπέχουσι πολὺ τοῦ ἀποτελέσματος τούτου. Σᾶς ὑπενθυμίζω αὐτάς: «αὐτονομία τῆς Ἑρζεγοβίνης, τῆς Βοσνίας καὶ τῆς Βουλγαρίας. Πρωτόκολλα διεθνῆ, ἐξασφαλίζοντα τὴν αὐτονομίαν ταύτην, καὶ ἐγγυήσεις τῆς Εὐρώπης πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν παραχωρήσεων. Ἀπόκειται εἰς τὴν ὑψηλὴν Πύλην ν’ ἀποφασίσῃ ἂν θέλῃ νὰ δώσῃ ἢ νὰ μὴ δώσῃ παραχωρήσεις καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους λαοὺς, ὁπωσδήποτε δ’ ἂν θελήσῃ, δύναται νὰ τὸ πράξῃ ἐλευθέρως. Περιπλέον ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν παραχωρήσῃ ἡ Τουρκία καὶ ὅσον δήποτε, δὲν ἐννοεῖ ἡ Εὐρώπη νὰ θέσῃ αὐτὸ ὑπὸ τὴν ἑαυτῆς ἐγγύησιν». Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπιτυχία τῆς πολιτικῆς σας, αὐτὰ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ συστήματός σας, αὐτὸ εἶναι τὸ καύχημά σας· τί εὑρίσκετε ἐντὸς αὐτῶν ἄξιον λόγου, ἄξιον καυχήσεως, ἄξιον μνήμης; Ἀκολουθοῦμεν, λέγει, τὴν πολιτικὴν ἣν ἠκολουθήσαμεν, διότι οἱ πάντες μᾶς συνεβούλευσαν αὐτήν. Ἀλλὰ πρὶν προβῶ εἰς τοῦτο, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ πρῶτον. Τί ἀνάγκη ἦτο ν’ ἀκούσητε παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως τὴν κατάκρισιν τοῦ συστήματός σας; Σεῖς οἱ ἴδιοι δὲν ὡμολογήσατε διὰ τοῦ νέου προγράμματός σας, καὶ οὐ μόνον διὰ τοῦ συνόλου τῶν σχεδίων, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ἑρμηνευτικῶν τοῦ προγράμματος τούτου λόγων τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ, δὲν ὡμολογήσατε σεῖς τὴν καταδίκην τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον ἠκολουθήσατε; Δὲν εἴπατε ὅτι ἐπλανήθητε, καὶ ὅτι ἤδη παρουσιάζεσθε μὲ τὴν ἐναντίαν πεποίθησιν ἣν εἴχατε κατὰ τὸ παρελθόν; ἐπείσθητε ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι ἡ δικαιοσύνη δὲν εἶναι, ὡς ὑπελάβατε ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ τῆς 8 Ἀπριλίου, προστάτις τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἐπείσθητε ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι ἂν δὲν τραπῆτε τὴν ἄλλην ὁδὸν, τοῦ νὰ ἀποκτήσητε ἰδίαν δύναμιν, θέλετε μείνει καταπεφρονημένοι. Ἀλλ’ ἰσχυρίζεσθε ἤδη καὶ προτείνετε εἰς τὴν Βουλὴν ὡς δικαιολόγησιν, ὅτι οἱ πάντες σᾶς ἐσυμβούλευσαν ν’ ἀκολουθήσητε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην. Ὁποίαν δυσκολίαν, σᾶς ἐρωτῶ, ἀπηντᾶτε, ὅπως ἀνακοινώσητε αὐτὰς τὰς παρακελεύσεις καὶ συμβουλὰς εἰς τὸ κοινοβούλιον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον; ἀθωότερον πρᾶγμα ἐδύνατο νὰ ὑπάρξῃ; ὑπῆρχέ τι ἄτοπον νὰ εἴπητε, ὅτι ἐνώπιον τοῦ σάλου τῆς Ἀνατολῆς ἡ Ἑλλὰς πρέπει ν’ ἀκολουθήσῃ τὸν δρόμον τῆς ἀπραξίας καὶ νὰ ἐλπίσῃ ἐπὶ τὴν δικαιοσύνην τῆς Εὐρώπης, διότι αὐτὸ μᾶς συμβουλεύουσιν οἱ πάντες; νὰ καταστήσητε τὸ ζήτημα ζήτημα τοῦ ἔθνους, καὶ ὄχι τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου, καὶ νὰ ἀποφασίσητε αὐτὸ ἐντὸς τῶν στενῶν ὁρίων τοῦ δωματίου εἰς τὸ ὁποῖον κλείεσθε καὶ σκέπτεσθε; Ὅτι ἡ ἀνακοίνωσις αὕτη ἠδύνατο τὰ μάλιστα νὰ ὠφελήσῃ τὸν τόπον, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὸ ἀμφισβητήσητε, διότι ὁ τόπος ἤθελε σκεφθῆ, οἱ ἀντιπρόσωποί του ἤθελον σᾶς περιστοιχίσει καὶ ἐξετάσει μαζύ σας τὸ πρᾶγμα, ἤθελον ἐνθυμηθῆ τὰ παρελθόντα, ἤθελον συλλογισθῆ περὶ τῶν μελλόντων, καὶ ἠθέλατε καταρτίσει τοιουτοτρόπως μίαν γνώμην, ἡ ὁποία θὰ ἦτο βεβαίως πολὺ καλλιτέρα ἀπὸ τὰς γνώμας τὰς ὁποίας ἐμορφώσατε ἐν τοιαύταις περιστάσεσιν ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ. Ἀλλὰ συγχρόνως ἠθέλατε ἀπεκδυθῆ καὶ τῆς εὐθύνης, καὶ δὲν ἠθέλατε εἶσθε σήμερον, μετὰ 12 μῆνας, ἠναγκασμένοι νὰ ὁμολογήσητε ὅτι ἐπλανήθητε, καὶ ὅτι ἐγκατελίπετε τὸ σύστημα ἐκεῖνο, διότι οἱ καρποὶ αὐτοῦ ὑπῆρξαν πικροί. Ἡ Εὐρώπη μᾶς ἐσυμβούλευσε νὰ μείνωμεν ἐν ἡσυχίᾳ καὶ εἰρήνῃ! καὶ τίς σᾶς ἐπρότεινεν ὅτι ἔπρεπε νὰ κηρύξετε τὸν πόλεμον; Ἀλλὰ καὶ πρὸ τούτου σᾶς ἀπευθύνω μίαν ἄλλην ἐρώτησιν: εἴδατέ ποτε καμμίαν εὐρωπαϊκὴν κυβέρνησιν νὰ παρακινήσῃ εἰς ἐπαναστάσεις καὶ πολέμους; αὐτὴ ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν ἡ Δύσις ἐξασκεῖ παρὰ τῇ Πύλῃ, ἔχει ἄλλο ἔρεισμα παρὰ τοῦτο, ὅτι ἀπέχει νὰ ὑποκινῇ ἀταξίας καὶ ἀνταρσίας καὶ πολέμους κατὰ τῆς Τουρκίας; Τί; ἐπεριμένατε παρὰ τῆς Εὐρώπης νὰ σᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὸν δρόμον τοῦ πολέμου, ὥστε προτείνετε ἤδη καὶ ζητεῖτε νὰ δικαιολογηθῆτε, λέγοντες ὅτι ἡ Εὐρώπη σᾶς εἶπε νὰ μὴ κηρύξητε πόλεμον; Ἀλλὰ τίς σᾶς ἐζήτησε λόγον διατὶ δὲν ἠκολουθήσατε πολιτικὴν πολεμικήν; ἡμεῖς σᾶς ἐθέσαμεν τόσον ἁπλοῦν τὸ ζήτημα, ὥστε ἐν αὐτῷ τῷ ζητήματι ὑπάρχει ἡ λύσις. Σᾶς εἴπαμεν: διατί ἠδικήσατε τὴν ὑπόθεσιν τῆς Ἑλλάδος, μὴ προτείναντες τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ζητεῖτε καὶ λαμβάνετε σήμερον; ἔχετε ἀπολογίαν εἰς τοῦτο; Δὲν ἔχετε οὐδεμίαν, οὔτε ἤκουσα τὴν ἐλαχίστην. Εὑρέθη ἐν τῷ μεταξὺ κανεὶς θησαυρὸς, ὅστις τότε ἔλλειπε καὶ ἐστερούμεθα τῶν μέσων; ἐπαρουσιάσθη ἔκτακτος μεγαλοδωρία ἢ κληροδότημα, ὅπερ ἐπλούτισε τὸν τόπον διὰ χρυσίου μὴ ὑπάρχοντος πρὶν, καὶ τὸ ὁποῖον δύναται ἤδη νὰ μᾶς ἐνθαῤῥύνῃ ὅπως προβῶμεν εἰς τὰς ζητουμένας παρασκευάς; Τὰ πάντα, κύριοι, ὅσον ἀφορᾷ τὰ μέσα καὶ τὴν καλὴν θέλησιν τοῦ κοινοβουλίου, ὑπῆρξαν τὰ αὐτὰ καὶ τότε καὶ τώρα, αἱ περιστάσεις μόνον μετεβλήθησαν, ἀλλὰ μετεβλήθησαν ἐπὶ τὸ χεῖρον διὰ τὴν ὑπόθεσιν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἂν ὄχι ἄλλο, βεβαίως διαρκοῦντος ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, οὐδεὶς θὰ δυνηθῇ ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι 12 μηνῶν ἀπώλεια δὲν εἶναι πολὺ, ἴσως δὲ καὶ τὸ πᾶν. Προέταξεν ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν ὡς ἐπιχείρημα σπουδαῖον κατὰ τῶν προσβολῶν μας τὴν ἀδυναμίαν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἠθέλησε καὶ αὐτὸς, καθὼς καὶ οἱ πρὸ αὐτοῦ ἀγορεύσαντες ὑπουργοὶ, ν’ ἀποδείξωσιν ὅτι τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπὸ τοῦ 1833 μέχρι σήμερον εἶναι ἡ αἰτία, δι’ ἣν δὲν παρεσκευάσθη εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε νὰ δύναται νὰ κατέλθῃ εἰς πόλεμον. Ἀλλὰ ποῖος σᾶς ἐγκαλεῖ διὰ τοῦτο; ἢ ποῖος ἐκήρυξεν ὅτι εὕρετε τὴν Ἑλλάδα ἰσχυρὰν καὶ τῆς κατεστρέψατε τὰς δυνάμεις; μόνον ἠξιοῦμεν νὰ μὴ ἐχάνατε καμμίαν εὐκαιρίαν, καμμίαν ἡμέραν, χωρὶς ν’ αὐξάνητε τὰς δυνάμεις τοῦ τόπου, τῇ συνδρομῇ μας καὶ τῇ συνδρομῇ αὐτοῦ. Περὶ αὐτοῦ τοῦ καθήκοντος καλεῖσθε νὰ ἀπολογηθῆτε διατί τὸ παρελείψατε· ἔχομεν δὲ τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς θέσωμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα ἐν στιγμῇ, καθ’ ἣν, μετὰ 12 μῆνας, ἔρχεσθε καὶ ἰσχυρίζεσθε ὅτι ὑπέρτατον καθῆκον τοῦ τόπου εἶνε νὰ παρασκευασθῇ. Σᾶς ἐρωτῶ, διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα παρουσιάζετε, θὰ ἔχητε μετὰ ἓν ἔτος ἑτοιμασμένην τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν θεωρεῖτε ἐπαρκῆ εἰς τὸν πολεμικὸν σκοπόν; ἐὰν ἦνε δυνατὸν νὰ τὴν ἔχητε μετὰ ἓν ἔτος, δὲν θὰ τὴν εἴχαμεν σήμερον λοιπόν, ἀφοῦ θὰ τὴν ἔχωμεν μετὰ ἓν ἔτος; δὲν σᾶς ζητῶ τὰς δυνάμεις τὰς ὁποίας τὸ κράτος θὰ εἶχεν, ἂν πρὸ δεκαετίας, εἰκοσαετίας ἢ τριακονταετίας παρεσκευάζετο. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν φέρει ἀναμφισβητήτως τὴν εὐθύνην του δι’ ὅσα ἔπραξε καὶ δι’ ὅσα παρέλειψεν· ἐντὸς αὐτῆς τῆς εὐθύνης τοῦ παρελθόντος περιλαμβάνεσθε καὶ σεῖς, καὶ βέβαια κατὰ μείζονα λόγον παρ’ ἄλλος τις οὐδείς· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ, δὲν ὁμιλοῦμεν περὶ αὐτῆς τῆς εὐθύνης, ἣν φέρομεν πάντες, ὁμιλοῦμεν περὶ τῆς εὐθύνης, ἡ ὁποία δὲν ἔχει δικαιολόγησιν οὐδεμίαν, τὴν ἐκ τῆς ἀπραξίας καὶ τῆς ἀπονεκρώσεως κατὰ τὸ διάστημα τῶν 12 μηνῶν. Δὲν σᾶς ζητοῦμεν λόγον μόνον διὰ τοῦτο· σᾶς ζητοῦμεν λόγον, διότι τὴν ἀσθενῆ Ἑλλάδα κατεστήσατε ἀσθενεστέραν διὰ τῆς δημοσίας προκηρύξεως τῆς πολιτικῆς της. Μὴ ἀφήσαντες τὴν Ἑλλάδα ἐν ἐπιφυλακτικῇ πολιτικῇ, ἐξησθενήσατε τὴν δύναμίν της· διότι τὸ ἄδηλον τῶν σκοπῶν της μετὰ παρασκευῶν ἠδύνατο νὰ καταστήσῃ αὐτὴν ἀναγκαίαν ὄχι ὡς βασίλειον μόνον, ἀλλὰ καὶ ὡς ἑλληνισμόν, ὡς ἔθνος κατοικοῦν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ὡς ἔθνος, τοῦ ὁποίου ἡ γνώμη ἔχει μεγίστην σημασίαν ἐπὶ ζητημάτων ἀφορώντων εἰς αὐτὸ τὸ ἴδιον ἔθνος, πρὸς τὸ ὁποῖον συμπαθοῦσιν οἱ λαοί, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραλειφθῇ καὶ καταφρονηθῇ, ἐὰν ἐπαρουσίαζε τὸ ζήτημά του. Δὲν τὸ ἐπαρουσιάσατε κατ’ οὐδένα τρόπον· δὲν σᾶς ἐζητοῦμεν νὰ τὸ παρουσιάσητε πολεμικῶς, σᾶς ἐρωτῶμεν ἂν τὸ ἐπαρουσιάσατε εἰρηνικῷ τῷ τρόπῳ. Ὁμιλεῖτε τόσας ἡμέρας περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ μολαταῦτα δὲν ἐθίξατε αὐτὸ τὸ ζήτημα, δὲν μᾶς εἴπατε ὅτι συνηγορήσατε, ἐξ ἐναντίας μάλιστα καὶ ἐχλευάσατε κατ’ ἀρχὴν τὰς συνηγορίας ὡς ἀξίας ἐμπαιγμοῦ καὶ ὡς ἄλλοτε ἐμπαιχθείσας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν τοῦτο ἐπαναληφθῇ, ἐὰν προβαίνητε εἰς τοιαῦτα ἀτακτήματα ἀνάξια ἐλευθέρων πολιτῶν, θὰ διατάξω νὰ κενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια.

§65ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μυριάκις, κύριοι, ἐπεῤῥίφθη ἐναντίον μου ἡ καταφρονητικὴ μομφὴ, ὅτι, θελήσας ἄλλοτε νὰ παρουσιασθῶ ἐν τῷ μέσῳ ὡς κυβέρνησις ὅπως συνηγορήσω ὑπὲρ τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἐγενόμην καταγέλαστος. Εἴπατε, ὅτι ἡ Εὐρώπη κατεφρόνησε τὸ ὑπὲρ τῆς Κρήτης ὑπόμνημά μου, καὶ ὅτι τὸ ὑπόμνημα ἐκεῖνο δὲν περιεῖχε τίποτε, καμμίαν αἴτησιν. Κατὰ δυστυχίαν ὁ πρωθυπουργὸς ἐπανέλαβε τὸ ἴδιον πρᾶγμα κατά τινα τῶν παρελθουσῶν συνεδριάσεων, ζητῶν μὲ τοῦτο νὰ δικαιολογήσῃ τὴν σιωπήν του καὶ νὰ ἐξευτελίσῃ τὴν ἀξίαν τῶν κατὰ τῆς πολιτικῆς του πεποιθήσεών μας. Οὐδέποτε, κύριοι, ἠθέλησα ν’ ἀπαντήσω, οὔτε ὅτε διὰ τοῦ τύπου οὔτε ὅτε ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου τὰ αὐτὰ ἔλεγαν· ἐφέτος ὅμως προέβησαν περαιτέρω, ἠθέλησαν νὰ μὲ καταστήσωσιν ὑπεύθυνον ὅτι ἐγὼ ἐξήγειρα τὴν Κρήτην εἰς ἐπανάστασιν. Καὶ εἰ μέν τις τῶν συναδέλφων βουλευτῶν ἤθελεν ἀπευθύνει τοιαύτην παρατήρησιν, δὲν ἤθελον ἀπαντήσει· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀπευθύνει αὐτὴν ἡ ἰδία κυβέρνησις, ἀπαντῶ κατὰ πρῶτον, ὅτι εἶναι ἐναντίον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου ἡ καθεστῶσα κυβέρνησις νὰ ἐκθέτῃ ἐνώπιον τοῦ εὐρωπαϊκοῦ κόσμου ἕνα τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, ὁ ὁποῖος δύναταί ποτε καὶ πάλιν νὰ κυβερνήσῃ, ὅπως τὸν παραστήσῃ πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ τὴν Εὐρώπην ὡς τὸν μοχλὸν τῶν ἐπαναστάσεων ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Τὸ πάθος καὶ τὸ πολιτικὸν συμφέρον δὲν πρέπει νὰ προβαίνωσι μέχρις ἐκεῖ. Ἀλλά, κύριοι, ἐγὼ δὲν αἰσθάνομαι κανὲν συμφέρον νὰ ἐπιμείνω καὶ νὰ συζητήσω, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον καὶ ν’ ἀρνηθῶ τὸ πρᾶγμα· μοὶ εἶναι ἀδιάφορον ἄν ποτε παρουσιασθῇ εὐκαιρία νὰ ἔλθω εἰς τὰ πράγματα καὶ ἀποτύχω διὰ τοῦτο. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἀντλῶ δυνάμεις οὔτε ἀπὸ τοὺς μὲν, οὔτε ἀπὸ τοὺς δὲ, οὐδὲ ἤθελον πραγματευθῆ περὶ αὐτοῦ, ἂν δὲν εἶχε στενωτάτην σχέσιν μετὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος, καὶ ἂν ἡ κυβέρνησις δὲν ἐπεκαλεῖτο αὐτὸ πρὸς δικαιολόγησιν τῆς πολιτικῆς της. Ὅτε τῷ 1866 ἠγέρθησαν ταραχαὶ ἐν Κρήτῃ, ἐνομίσαμεν καθῆκόν μας, ὅτι ὠφείλαμεν νὰ συνηγορήσωμεν ὑπὲρ τῆς ἀδελφῆς ταύτης νήσου ἐν Εὐρώπῃ. Ἀπηυθύναμεν τῷ ὄντι ὑπόμνημα πρὸς αὐτήν· δὲν εἶναι δ’ ἀληθὲς οὔτε ὅτι τὸ ὑπόμνημα ἐκεῖνο δὲν εἶχεν αἰτήσεις, οὔτε ὅτι ἔπεσε χωρὶς νὰ φέρῃ οὐδένα καρπόν. Ἀπεναντίας ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἔπρεπε νὰ σεμνύνηται, ὅτι ἡ πατρίς του ἐπαρουσιάσθη ἐν Εὐρώπῃ διεκδικοῦσα ἐπισήμως τὸ δικαίωμα τοῦ προστατεύειν τὰ συμφέροντα τῶν χριστιανῶν τῆς Ἀνατολῆς, καὶ ὅτι ἀνήκει εἰς αὐτὴν ὁ τίτλος νὰ παρουσιάζηται ὡς πρώτιστος συνήγορος αὐτῶν. «Ὅθεν (λέγει τὸ κατακρινόμενον ὑπόμνημα) θὰ προέδιδε τὰ καθήκοντα τὰ ἐπιβαλλόμενα ὑπὸ τοιούτων δεσμῶν, θὰ ἠθέτει τὴν ἀποστολὴν τοῦ πρώτου ἐν Ἀνατολῇ χριστιανικοῦ Κράτους, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἀνύψου τὴν φωνὴν ὑπὲρ τῶν ἐν Κρήτῃ ἀδελφῶν αὑτῆς, βεβαρυμένων ὑπὸ τῶν συμφορῶν κακῆς διοικήσεως, πολιορκημένων ὑπὸ πολυαρίθμου στρατοῦ καὶ φοβουμένων τὰ πάντα παρὰ τοῦ τουρκικοῦ φανατισμοῦ καὶ τῶν κατ’ αὐτῶν θεσπισθέντων μέτρων. Ἐν καιροῖς δοκιμασιῶν καὶ κινδύνων, ἡ Κρήτη ὑπῆρξεν ἓν τῶν πρώτων ναυτικῶν προπυργίων τῆς Ἑλλάδος, καὶ αἱ πεδιάδες τῆς Ἀττικῆς εἶναι βεβαμμέναι ὑπὸ Κρητικοῦ αἵματος. Ἀλλὰ δι’ ἀποφάσεως τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Λονδίνου καὶ ἐναντίον τῆς γνώμης τῶν ἀντιπροσώπων τῶν τριῶν μεγάλων δυνάμεων ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἡ νῆσος αὕτη, ἀφοῦ ἐπὶ ἐννέα ἔτη ὑπέστη πάσας τὰς συμφορὰς τοῦ πολέμου, ἀπὸ τοῦ 1821 μέχρι τοῦ 1829, ἐπανῆλθεν ὑπὸ τὴν τουρκικὴν δεσποτείαν, καίτοι εἶχεν ἀπελευθερωθῆ ὁλόκληρος, ἐξαιρέσει μόνον τῶν ὀχυρῶν πόλεων τῶν Χανίων καὶ τῆς Ῥεθύμνης. Οἱ ἔνοπλοι Κρῆτες ἐκυρίευσαν μάλιστα τὰ φρούρια τῆς Γραβούσης καὶ Κισσάμου καὶ κατεῖχον αὐτὰ, ὅτε κατεδικάσθησαν νὰ ἐπανέλθωσιν ὑπὸ τὴν ξένην δεσποτείαν. Ὁ πρίγκηψ, ὁ ὁρισθεὶς τότε πρὸς διεύθυνσιν τῆς τύχης τῆς Ἑλλάδος, οὗ τὰ ἔξοχα πλεονεκτήματα καὶ ἡ ὑψηλὴ φρόνησις παρεσκεύασαν κατόπιν τὴν εὐτυχίαν ἄλλου κράτους, ματαίως διεμαρτυρήθη κατ’ ἀποφάσεως ἀθετούσης ἐξίσου καὶ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν φιλανθρωπίαν, καὶ ἥτις ἔμελλε νὰ ὑπάρξῃ πηγὴ διηνεκῶν περιπλοκῶν. Ἀλλ’ ἐὰν τὸ πρωτόκολλον τῆς 3ης Φεβρουαρίου 1830 δὲν ἐτροπολογήθη, ὑπεβλήθη ὅμως κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν, κατ’ ἐπίμονον αἴτησιν τοῦ βασιλέως Λεοπόλδου, διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τῆς 20ῆς Φεβρουαρίου, εἰς περιορισμούς τινας, πρὸς ὄφελος τῶν χριστιανικῶν λαῶν τῆς Κρήτης καὶ τῆς Σάμου. Ἀρκεῖ ν’ ἀναγνώσῃ τις τὴν κοινοποίησιν, ἣν οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν τριῶν αὐλῶν Ἀγγλίας, Γαλλίας καὶ Ῥωσσίας ἀπηύθυναν τῇ 8ῃ Ἀπριλίου 1830 πρὸς τὴν Ὑ. Πύλην, ἵνα ἴδῃ ἐπὶ τίσιν ὅροις αἱ εἰρημέναι νῆσοι ἠναγκάσθησαν νὰ στερηθῶσι τῆς ἐθνικῆς αὑτῶν ὑπάρξεως εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν τὸ μέλλον τοῦτο τῆς προόδου καὶ τῆς εὐημερίας δὲν ἦτο εἰσέτι ἠνεῳγμένον πρὸς πάντας τοὺς χριστιανικοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς. Ἐν τῇ κοινοποιήσει ταύτῃ ἀναφέρεται ὅτι αἱ τρεῖς κυβερνήσεις «δυνάμει ὑποχρεώσεων συνομολογηθεισῶν ἐκ κοινῆς συμφωνίας ὑπεσχέθησαν εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Κρήτης καὶ τῆς Σάμου, πλὴν τῆς ἀσφαλείας κατὰ πάσης ἀντεκδικήσεως ὡς ἐκ τῆς συμμετοχῆς αὐτῶν εἰς τὰ τελευταῖα γεγονότα, ῥητοὺς κανονισμοὺς, οἵτινες, καθιεροῦντες ἐκ νέου τὰ ἀρχαῖα προνόμια καὶ παραχωροῦντες ὅσα ἄλλα ἡ πεῖρα κατέδειξεν ὡς ἀναγκαῖα, θὰ παράσχωσιν εἰς τοὺς λαοὺς τούτους τελεσφόρον προστασίαν κατὰ πράξεων δυναστικῶν καὶ αὐθαιρέτων». Ἂς κρίνωσιν αἱ τρεῖς αὐλαὶ ἐὰν αἱ ὑποχρεώσεις αὗται, αἱ παρέχουσαι αὐταῖς τὸ δικαίωμα τῆς ἐπαγρυπνήσεως καὶ τῆς ἀπὸ κοινοῦ ἐπεμβάσεως, ἐξετελέσθησαν. Σφαγαὶ τόσον μυσαρώτεραι, καθόσον ἐγίνοντο ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς δημοσίας τάξεως, σφαγαὶ, αἵτινες ἐν τοῖς Κρητικοῖς χρονικοῖς τοῦ 1833 φέρουσι τὴν ἐπωνυμίαν Ἀπαγχονισμοὶ τῶν Μουρνιῶν, κατέδειξαν τὰς διαθέσεις τῆς αἰγυπτιακῆς ἐξουσίας πρὸς τοὺς χριστιανοὺς τῆς Κρήτης. Θὰ ὑπερεπηδῶμεν τὰ ὅρια ἁπλοῦ ὑπομνήματος, ἐὰν ἠκολουθοῦμεν τοὺς Κρῆτας κατὰ βῆμα διὰ μέσου τριάκοντα καὶ ἓξ ἐτῶν ταλαιπώρου ὑπάρξεως. Κατὰ τὸ 1840 ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος μεταξὺ τοῦ Σουλτάνου καὶ τοῦ κραταιοῦ αὐτοῦ ὑποτελοῦς Μεχμὲτ–Ἀλῆ· ἡ ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία ἦτο ἐκτεθειμένη εἰς τοὺς κινδύνους τοῦ ἐμφυλίου πολέμου. Ἡ ἐλπὶς τῆς ἀπελευθερώσεως ἤρξατο ὑπομειδιῶσα πρὸς τοὺς Κρῆτας, ἀλλ’ ἡ Εὐρώπη ἐπενέβη, καὶ οἱ ἀπειλοῦντες τὴν Τουρκίαν κίνδυνοι ἀπεσοβήθησαν. Οὕτω δὲ ἐν Κρήτῃ ἡ ἐξουσία τοῦ Σουλτάνου ἀντικατέστησε τὴν διοίκησιν τοῦ ἀντιβασιλέως τῆς Αἰγύπτου, καὶ διὰ νέας διεθνοῦς συμβάσεως οἱ Κρῆτες μετήλλαξαν μὲν δυνάστην, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ βίον. Τότε διεμαρτυρήθησαν ἐνόπλως κατὰ τοῦ τρόπου τούτου τοῦ διαῤῥυθμίζειν τὰ κατὰ τὴν τύχην αὑτῶν· ἀλλ’ ἠναγκάσθησαν νὰ ἐνδώσωσιν εἰς τοὺς συνηνωμένους ἀγῶνας τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἠθικῆς βίας τῶν τριῶν μεγάλων Δυνάμεων. Τὰ συμβάντα τοῦ 1840 εἶναι οὕτω δευτέρα ἠθικὴ ὑποχρέωσις, ἣν αἱ τρεῖς αὐλαὶ συνῆψαν μετὰ τῶν Κρητῶν· Ἡ παρισινὴ συνθήκη τοῦ 1856 περιλαμβάνει καὶ τρίτην τινά. Ἐνώπιον τῆς εἰς συνέδριον συνελθούσης Εὐρώπης, ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Πύλης ἦλθε προσάγων πρᾶξιν ἀποῤῥέουσαν ἐκ τῆς κυριαρχικῆς θελήσεως τοῦ Σουλτάνου, ἥτις ἐκανόνιζε τὴν τύχην τῶν ἐν Τουρκίᾳ χριστιανῶν καὶ ἦτο, οὕτως εἰπεῖν, ἡ τιμὴ τῶν ἀπείρων θυσιῶν, ἃς ὑπέστη ἡ χριστιανωσύνη ἐν Κριμαίᾳ ὑπὲρ τῆς ἀκεραιότητος τῆς τουρκικῆς χώρας. Καίπερ ἑκουσία τὸ πρόσχημα ἡ πρᾶξις αὕτη, οὐχ ἧττον περιεβλήθη διὰ τοῦ 9ου ἄρθρου τῆς παρισινῆς συνθήκης τὸ κῦρος διεθνοῦς συμβάσεως, καὶ ἔκτοτε ἐθεωρήθη ὡς ὁ πολιτικὸς χάρτης τῶν χριστιανῶν τῆς Τουρκίας. Ἐὰν ἐξητάζομεν μίαν κατὰ μίαν τὰς διατάξεις τοῦ χάττι– σερὶφ τῆς 3ης Φεβρουαρίου 1856 καὶ κατεδεικνύομεν ὁποία τις ὑπῆρξεν ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῶν, θὰ εἰσερχόμεθα εἰς λεπτομερείας, ἃς ἡ παροῦσα κρίσις τῆς Κρήτης καθίστησι περιττάς. Νῆσος, ἥτις, ὡς ἐκ τῆς θέσεως αὑτῆς ἐν τῇ Μεσογείῳ καὶ τῆς φύσεως τῆς γῆς, δύναται νὰ ἀνέλθῃ εἰς πάντα πλοῦτον γεωργίας καὶ ἐμπορίου, λαὸς νοήμων, ἐργατικὸς καὶ εἰρηνικὸς, ὅστις ἠδύνατο νὰ καταλάβῃ ἐπίσημον θέσιν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ ἀνατολικοῦ πολιτισμοῦ, κωλύονται νὰ προοδεύσωσιν ἠθικῶς τε καὶ ὑλικῶς. Διαχείρισις δικαιοσύνης, μὴ παρέχουσα οὐδεμίαν τῶν ἐγγυήσεων ἐκείνων, αἵτινες καθιστῶσι τὸν θεσμὸν τοῦτον ἐν Εὐρώπῃ τὸ πρῶτον θεμέλιον παντὸς κοινωνικοῦ οἰκοδομήματος, ἐπαχθέστατοι καὶ ἀδίκως διανεμόμενοι φόροι, εἰσπραττόμενοι κατὰ τρόπον, ἐξ οὗ καθίστανται ἀναπόφευκτοι αἱ καταχρήσεις, καθημεριναὶ καταχρήσεις τῆς ἐξουσίας, ἔλλειψις παντὸς μέσου διανοητικῆς καλλιεργείας, αὕτη εἶναι ἡ ζοφερὰ εἰκὼν καταστάσεως, ἣν δὲν δυνάμεθα νὰ ἀτενίσωμεν μετ’ ἀδιαφορίας. Αἱ ἐπιδείξεις τῶν Κρητῶν καὶ οἱ ἄπαυστοι αὐτῶν ἀγῶνες εἶναι ἡ φυσικὴ συνέπεια τῶν προσπαθειῶν λαοῦ θέλοντος νὰ συντρίψῃ τοὺς δεσμοὺς, οἵτινες κωλύουσι τὸν πρὸς τὸν χριστιανικὸν πολιτισμὸν ὀργασμὸν αὐτοῦ. Ἐπίστευσαν ὅτι οἱ δεσμοὶ οὗτοι θὰ ἔπιπτον ἀφ’ ἑαυτῶν ὑπὸ τὴν εὐεργετικὴν ἐπήρειαν διπλωματικῆς ἐπαγρυπνήσεως, καρτερικῆς καὶ πεφωτισμένης. Ἀλλὰ μακρὰ καὶ ὀδυνηρὰ πεῖρα κατέδειξεν ἤδη τὸ ἀνεπαρκὲς αὐτῆς». Εἶναι περιττὸν, κύριοι, νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀνάγνωσιν τῆς περιγραφῆς τῶν δεινῶν, τὰ ὁποῖα κατωτέρω τὸ ὑπόμνημα ἐκθέτει. Ἐρωτῶ τὴν κυβέρνησιν ἂν ἀνακαλύπτῃ εἰς αὐτὸ τὸ ὑπόμνημα ταπεινοφροσύνην καὶ ἀναξιοπρέπειαν, τὰς δύο λέξεις, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλησε νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀνθρώπου τὸν ὁποῖον ἐδείκνυε διὰ τοῦ δακτύλου, ἀγορεύων ἐντεῦθεν ὁ κ. πρωθυπουργός! Ἂν δὲν ἔπρεπεν ἡ ἀνάγνωσις τοῦ ὑπομνήματος τὸ ὁποῖον εὑρίσκετο εἰς χεῖράς του, δὲν ἔπρεπε νὰ ἐμποιήσῃ εἰς αὐτὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοὺς ὁποίους ἔδειξε δὲν ἔχουν κατωτέραν αὐτοῦ φιλοπατρίαν, ὅστις οὐδὲν ἔπραξε παρόμοιον! Ἂν δὲν ἔπρεπε νὰ ἐννοήσῃ συγχρόνως, ὅτι ἡ Εὐρώπη οὐδὲν εἶχε ν’ ἀπαντήσῃ εἰς ἔγγραφον ὅπερ περιεῖχε τὸ κατηγορητήριον αὐτῆς, διὰ τὴν ἀθέτησιν τῶν ὑποσχέσεών της καὶ τὸν ὑπ’ αὐτῆς ἐξαναγκασμὸν τῆς μεγαλομάρτυρος ἐκείνης νήσου. Ἀλλὰ δὲν εἴχατε, λέγουν, αἰτήσεις. Ἐξεθέσατε τὰ πράγματα, ἀλλὰ δὲν ἐζητήσατε τίποτε. Καὶ τί ἐνόμισεν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ δικαστηρίου; Ἄν ποτε ἐγγράφως ἀπηυθύνθη πρὸς τὴν Εὐρώπην πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν, τὸν ἐρωτῶ, ἐτόλμησε ποτὲ νὰ θέσῃ, ὅπως τίθεται ἐντὸς τῶν δικογράφων, ὁρμαθὸν προτάσεων; «Βλέπουσα ἐπικειμένους τόσον μεγάλους κινδύνους (διαλαμβάνει ἐπὶ τέλους τὸ ὑπόμνημα), ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μ. συγκινεῖται. Γινώσκει ἄριστα ὅτι ἡ καχεξία αὕτη καὶ αἱ ἐξ αὐτῆς παραγόμεναι συχναὶ κρίσεις δὲν δύνανται νὰ παύσωσιν, ἢ μετὰ τῶν παραγόντων αἰτίων. Ἀλλ’ εὔκολον μὲν ἦτο αὐτῇ νὰ χαράξῃ πιστὴν εἰκόνα τῆς ἐπικινδύνου ταύτης καταστάσεως, συναρμολογοῦσα πασίγνωστα γεγονότα, περιέρχεται δὲ εἰς δυσχερῆ θέσιν, ἐὰν ἠναγκάζετο νὰ γνωμοδοτήσῃ περὶ τῶν μέτρων, ἅτινα μόνα δύνανται νὰ ἐγγυηθῶσιν εἰς τοὺς Κρῆτας ὕπαρξιν συμφωνοτέραν πρὸς τὴν ἱστορίαν αὐτῶν καὶ πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς δικαιοσύνης». Ἀκούσατε, κύριοι, ὁποίαν κρίσιν ἐποιήσατο περὶ τοῦ ἐγγράφου τούτου ὁ ἔξω κόσμος καὶ ἀναζητήσατε ἐν τῇ συνειδήσει σας διατί ὑπάρχει τόση διαφορὰ γνωμῶν μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ. «Ἡ ἐπέμβασις τῆς ἑλληνικῆς Κυβερ«νήσεως (γράφει ἡ ἐγκριτωτάτη τῶν γαλλικῶν ἐφημερίδων, τὸ Journal des Débats), εἰς τὰ πράγματα τῆς Κρήτης δὲν εἶναι πλέον ἀμφίβολος, ἀφότου ἡ Βελγικὴ Ἀνεξαρτησία ἐδημοσίευσε τὸ ὑπόμνημα, ὅπερ ἡ αὐλὴ τῶν Ἀθηνῶν ἀπηύθυνεν εἰς τὰς προστάτιδας δυνάμεις. Τὸ ἐπίσημον τοῦτο ἔγγραφον εἶναι ἁπλῆ ἔκθεσις τῶν παραπόνων τῶν χριστιανῶν τῆς Κρήτης. Τὰ κυριώτερα ἐπιχειρήματα, δι’ ὧν ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ζητεῖ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν μέριμναν αὐτῆς, εἶναι τὸ ὁμόφυλον καὶ τὸ ὁμόθρησκον, ἡ ταυτότης τῆς γλώσσης καὶ τῶν παραδόσεων, τὰ καθήκοντα ἅτινα ἐπιβάλλει αὐτῇ ἡ τάξις αὐτῆς «ὡς πρώτου χριστιανικοῦ Κράτους ἐν Ἀνατολῇ», καὶ τέλος ὁ κλόνος, ὃν ἡ Ἑλλὰς συναισθάνεται ἐκ πασῶν τῶν ταραχῶν τούτων, καὶ ἡ νόμιμος συγκίνησις, ἣν τὰ δεινοπαθήματα τῶν Κρητῶν ἐξεγείρουσιν ἐν τῷ Πανελληνίῳ. Ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ κωφεύσῃ εἰς τὰ παράπονα τῶν Κρητῶν, καὶ οἱ κίνδυνοι αἱματηρᾶς καταστολῆς τῆς ἐπαναστάσεως ἐμποιοῦσιν αὐτῇ δικαίους φόβους. Μεθερμηνεύουσα οὕτω πως τὰ παράπονα τῶν Κρητῶν καὶ συνηγοροῦσα ὑπὲρ τῆς δυστυχοῦς ταύτης νήσου, ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ὑπερέβη τὰ ὅρια τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν καθηκόντων αὐτῆς. Ἠρκέσθη μόνον νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν κρίσιν τῶν προστατίδων δυνάμεων τὴν ἐπισφαλῆ τῶν χριστιανῶν τῆς Κρήτης κατάστασιν, ἀλλ’ ἀπέφυγε συνετῶς νὰ ἐκφράσῃ γνώμην περὶ τῶν μέσων, δι’ ὧν δύναται νὰ ἐξασφαλισθῇ εἰς τοὺς Κρῆτας «ὕπαρξις μᾶλλον συνᾴδουσα πρὸς τὴν ἱστορίαν αὐτῶν καὶ τὰς ἀξιώσεις τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς δικαιοσύνης». Εὐκόλως ἐννοεῖ τις καὶ ἐπαινεῖ τὴν σύνεσιν καὶ τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην. Τὸ ἀνακτοβούλιον τῶν Ἀθηνῶν δὲν ἀγνοεῖ ὅτι ὁ μόνος πόθος τῶν Κρητῶν εἶναι ἡ μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἕνωσις. Αἱ πολυάριθμοι ἐπαναστάσεις τῆς Κρήτης κατὰ τὸ 1833, 1841 καὶ 1858, αἱ εἰρηνικαὶ διαμαρτυρήσεις κατὰ τὸ 1856 καὶ 1866, οὐδένα ἕτερον προετίθεντο σκοπόν. Τοῦτο γινώσκουσιν ἐν Ἀθήναις κάλλιον ἢ ἀλλαχόσε· ἀλλὰ ἐφ’ ὅσον μᾶλλον ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι πεπεισμένη περὶ τῆς ἐπιθυμίας ταύτης, ἣν προσδοκᾷ ἴσως ἡμέραν τινὰ νὰ ἴδῃ πραγματοποιουμένην, ἐπὶ τοσοῦτον ὀφείλει νὰ πολιτευθῇ καὶ ὁμιλήσῃ λίαν περισκεμμένως καὶ συνετῶς». Ἀλλά, κύριοι, αὐτὸ μόνον τὸ καθῆκον ἐξεπλήρωσεν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία δὲν εὗρε βεβαίως τὴν Ἑλλάδα ἰσχυρωτέραν ἀφ’ ὅ,τι εἶναι σήμερον; τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐστερεῖτο τῆς συνδρομῆς τοῦ κοινοβουλίου καὶ καθ’ ἣν οὐδεὶς ἄλλος λαὸς ἦτο ἀνάστατος ἐν τῇ Ἀνατολῇ; εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν ἡ Τουρκία δὲν εἶχε χρεωκοπήσει, καὶ καθ’ ἣν ἡ ὁμοφωνία τῆς Εὐρώπης μὲ τὰς γνωστὰς φιλοτούρκους αὐτῆς ἰδέας δὲν εἶχε διαταραχθῆ, ὅπως διεταράχθη ἤδη; Ἐλησμονήσατε τόσον ἐνωρίς, ἀξιότιμοι ὑπουργοὶ, σεῖς οἱ ὁποῖοι μᾶς διεδέχθητε εἰς τὰ πράγματα τότε, ἐλησμονήσατε τόσον ἐνωρὶς τὸν χαιρετισμὸν τὸν ὁποῖον μᾶς ἀπηυθύνατε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, παραλαμβάνοντες παρ’ ἡμῶν τὴν ἐξουσίαν, περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν μετήλθομεν, καὶ διὰ τοῦτο ὅπως νῦν οὕτω πάντοτε ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν ἀναιρεῖτε τὰς τότε ὁμολογίας σας καὶ ἐπαναλαμβάνετε ὅτι παρελάβατε τὴν Κρήτην ψυχοῤῥαγοῦσαν; Ἀλλ’ ἂν σεῖς αἰσθάνεσθε ἓν συμφέρον ὅπως ἀποσιωπήσητε τὴν ἀλήθειαν, ἡ νῆσος ὅμως ἐκείνη γνωρίζει κάλλιστα πῶς ἐπολιτεύθημεν πρὸς αὐτήν. Ἀκούσατε, κύριοι, ὁποία ὑπῆρξεν ἡ κρίσις τῆς Εὐρώπης περὶ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας: «ἠλαττώθη καὶ κατέπεσεν ἡ δύναμις τοῦ Σουλτάνου (ἔγραφε τὸν Νοέμβριον τοῦ 1866 ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Αὐστρίας), ἀφοῦ ἓν τμῆμα μηδαμινῆς ἐκτάσεως τῆς ἐπικρατείας του δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ καταβάλῃ ἐπαναστατῆσαν, ἀλλὰ παρέλυσε καὶ οἰκονομικῶς καὶ στρατιωτικῶς καὶ ἠθικῶς». Ἀκούσατε τὴν κρίσιν τοῦ αὐτοκράτορος τῶν Γάλλων πρὸς τὸ νομοθετικὸν σῶμα πῶς ὡμίλει τὴν 12 Ἰανουαρίου τοῦ 1867. «Κίνημά τι», εἶπεν, «ὅπερ ἔτεινεν ἐν πρώτοις εἰς τὴν ἐπιδίωξιν διοικητικῶν τινων μεταῤῥυθμίσεων, ἀνεφάνη ἐν Κρήτῃ περὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος ἔτους. Οἱ Ἕλληνες τῆς Κρήτης συνέδραμον εἰς τὸν ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα, σώζουσι δὲ ἀκμαίαν εἰσέτι τὴν ἀνάμνησιν τῶν ἀποφάσεων, δι’ ὧν ὑπήχθησαν πάλιν εἰς τὴν κυριαρχίαν τῆς Πύλης· πλέον δὲ ἢ ἅπαξ ἀπέδειξαν, λαβόντες τὰ ὅπλα κατὰ τῆς τουρκικῆς διοικήσεως, ὅτι οὐδόλως ἐγκατέλιπον τὰς ἐπὶ τοῦ 1830 ματαιωθείσας ἐλπίδας. Αἱ δυσχέρειαι ἐπηύξησαν ταχέως· ἡ μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἕνωσις ἐψηφίσθη καὶ ἀντικατέστησε τὸ πρόγραμμα τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Μεθ’ ἣν δὲ προεκάλεσε δόνησιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, καὶ ἐνώπιον τῶν συμπαθειῶν ἃς διήγειρεν ἐν Εὐρώπῃ, ἐρωτῶμεν ἂν οἱ κατὰ πρῶτον, ὡς ἱκανοὶ κριθέντες, συνδυασμοί, ἐπαρκῶσι πλέον σήμερον.» Τὴν αὐτὴν ἡμέραν ἔγραφεν ὁ πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας ὁ ἐν Παρισίοις πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ὑπουργὸν τῶν ἐξωτερικῶν. «Σήμερον τὸ ἑσπέρας ἀπελθὼν εἰς συνάντησιν τοῦ κ. Μουτιὲ, ἀνεκοίνωσα αὐτῷ τὰς ὁδηγίας ἃς ἡ Υ. Ε. διεβίβασε πρὸς τὸν λόρδον Λάϋονς, διὰ τῆς ἀπὸ 17 ἱσταμένου διακοινώσεως αὐτῆς, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Μουτιὲ, ἀκροασθεὶς μετὰ πολλῆς προσοχῆς τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα, μοὶ εἶπεν, ὅτι ἔφθασεν ἤδη εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ προτιμότερον διὰ τὴν Πύλην, ἐὰν, ἀντὶ νὰ προσπαθῇ νὰ συνδιαλλάξῃ τοὺς χριστιανοὺς τῆς Κρήτης, χορηγοῦσα αὐτοῖς εἶδός τι αὐτονομίας, παρεχώρει ἐντελῶς τὴν νῆσον. Ὁ κ. Μουτιὲ ἐφρόνει, ὅτι ἡ Κρήτη ἀπώλετο ἤδη διὰ τὴν Τουρκίαν, καὶ ὅτι ἦτο αἱρετώτερον διὰ τὸν Σουλτάνον νὰ παραδεχθῇ τὸ μέτρον τοῦτο παρὰ νὰ παραχωρήσῃ μεταῤῥυθμίσεις, αἵτινες δὲν θὰ ἐξήρκουν νὰ συνδιαλλάξωσι τοὺς χριστιανοὺς μετὰ τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως. Ἡ Κρήτη, ἐπρόσθεσεν ὁ κ. Μουτιὲ, εἶναι μέλος σεσηπὸς τῆς αὐτοκρατορίας. Καλλίτερον εἶναι νὰ γείνῃ ἡ ἀκρωτηρίασις αὐτοῦ, ἢ νὰ ἐπέλθῃ ἡ γάγγραινα, ἥτις ἐνδέχεται νὰ δηλητηριάσῃ ἅπαν τὸ σῶμα. Ὁ κ. Μουτιὲ προσέθηκεν, ὅτι, ἐὰν αὐτὸς εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν τοῦ Σουλτάνου, δὲν θὰ ἐδίσταζε νὰ παραιτηθῇ καὶ τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσαλία.» Δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐξηγήσω τὴν προθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀρνεῖσθαι ἀληθείας πασιγνώστους, οὔτε ἠμπόρεσα νὰ καταλάβω τὸ συμφέρον της. Ζητῶ συγγνώμην παρὰ τῆς Βουλῆς ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐξακολουθήσω, διότι εἶμαι πολὺ κουρασμένος.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται λοιπὸν ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον.