1876.10.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 16

τῆς 22 Ὀκτωβρίου 1876.

(Παρασκευή.)

Ὥρα 2 μ. μ.

Ἐκφωνεῖται ὁ ὀνομαστικὸς τῶν βουλευτῶν κατάλογος.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, εἶναι ἀπαρτία. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα (πληροῦνται τὰ θεωρεῖα ἀκροατῶν).

§2ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἄλλοι ἔρχονται καὶ ἄλλοι φεύγουν· δὲν νομίζω νὰ ᾖναι ἀπαρτία.

§3ΤΙΝΕΣ. Εἶναι εἰς τὰ δωμάτια, δὲν ἔφυγε κανείς.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ πάλιν ὁ κατάλογος (οἱ κ.κ. βουλευταὶ καλοῦνται ἐκ τῶν δωματίων.)

§5ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριε πρόεδρε, εἶναι περιττὸν ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, διότι οἱ κ.κ. βουλευταὶ ἐπανῆλθον ἐκ τῶν δωματίων, καὶ ὁ κ. Θεοχάρης, πιστεύω, δὲν ἐπιμένει.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ ἔγεινεν ἡ ἔνστασις, ἐγὼ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναγνώσω τὸν κατάλογον.

§7ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἐκφωνεῖ τὸν ὀνομαστικὸν τῶν κ.κ. βουλευτῶν κατάλογον.)

§8ΤΙΝΕΣ. Κύριε πρόεδρε, τί εἶναι αὐτά; εἴμεθα πλήρεις.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔγεινεν ἔνστασις; Ἐγὼ ὀφείλω ν’ ἀναγνώσω τὸν κατάλογον.

§10ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἐξακολουθεῖ τὴν ἐκφώνησιν.)

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. 111 εἰσὶ παρόντες· ἑπομένως εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ. Ὁ κ. γραμματεὺς θὰ ἀναγνώσῃ τὰ πρακτικά.

§12ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.)

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§14ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. Ὁ κ. Φιλήμων ἐζήτησε τὸν λόγον.

§16ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα προηγουμένως τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ 47 ἄρθρου.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλήμων ἔχει ἐπὶ ἄλλου ἀντικειμένου τὸν λόγον.

§18ΦΙΛΗΜΩΝ. Χθὲς τὸ ἑσπέρας διενεμήθη εἰς τοὺς κ.κ. βουλευτὰς ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς οἷος συνετάχθη ὑπὸ τῆς Λογιστικῆς Ἐπιτροπῆς· ἀπεστάλη καὶ εἰς ἐμὲ ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος. Ἐν τῷ κεφαλαίῳ Ζʹ καὶ ἄρθρῳ 7 σημειοῦται ἡ ἑπομένη δαπάνη· «Δι’ ἀγορὰν 100 σωμάτων τῆς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας Ἰωάννου Φιλήμονος 4000 δρ.» Δὲν εἶναι εἰσέτι ἡ ὥρα νὰ συζητήσωμεν τοῦτο, διότι δὲν πρόκειται σήμερον νὰ συζητηθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον, ἐπειδὴ προσβάλλει ἀμέσως τὴν προσωπικήν μου τιμὴν ἡ τοιαύτη δαπάνη, σημειωθεῖσα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω ἀπὸ σήμερον δύο λόγους. Ἐν πρώτοις ἐκφράζω τὴν εὐγνωμοσύνην μου εἰς τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς διὰ τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν εἰς τὸ σύγγραμμα τοῦτο καὶ τὴν τιμὴν, τὴν ὁποίαν προσήνεγκον οὕτω εἰς τὸν ἐκπονήσαντα αὐτό. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ τοῖς παρατηρήσω, ὅτι, καθ’ ἣν ἐποχὴν τὰ δημόσια χρήματα δὲν εἶνε ἄφθονα, καθ’ ἣν ἐποχὴν ὁ προϋπολογισμὸς παρουσιάζει ἔλλειμμα, καθ’ ἣν ἐποχὴν ζητοῦμεν ἀπὸ τὸν τόπον ἐκτάκτους θυσίας καὶ φόρους, πᾶσαν δαπάνην τοιαύτην, ἔστω καὶ ἑνὸς λεπτοῦ, δὲν δυνάμεθα νὰ τὴν θεωρήσωμεν παρὰ σπατάλην καὶ ἱεροσυλίαν. Τοῦτο δὲν ἀφορᾷ τὰ ἔντιμα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ θὰ συμφωνήσωσι καὶ αὐτὰ, πιστεύω, μετ’ ἐμοῦ, ὅτι τοιαύτη δαπάνη εἶναι ἱεροσυλία.

§19ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Οἴκοθεν προέβη εἰς τοῦτο ἡ ἐπιτροπή;

§20ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἐδῶ βλέπω ὅτι εἶναι ὅλοι ὑπογεγραμμένοι.

§21ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Σᾶς ἠρώτησα ἂν οἴκοθεν προέβη ἡ ἐπιτροπὴ εἰς τοῦτο.

§22ΦΙΛΗΜΩΝ. Τὸ τοιοῦτον, ἀφοῦ ἔλαβον τὸν λόγον, ἀφορᾷ βεβαίως ἐμὲ, διότι πρόκειται περὶ ἔργου τοῦ πατρός μου καὶ ἑπομένως ἡ ὠφέλεια θὰ ἐπέλθῃ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τοὺς συγκληρονόμους. Πρὶν ὑποβάλω τὴν παράκλησίν μου τὴν τελευταίαν εἰς τὴν Βουλὴν, θὰ ἐκφράσω ἓν παράπονον πρὸς τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα, νομίζω, ὅτι δὲν ἠδίκησα μέχρι τοῦδε, πῶς ἐπείσθησαν νὰ σημειώσουν τοιαύτην δαπάνην, χωρὶς νὰ ζητήσωσι τὸν λόγον καὶ τὴν γνώμην μου. Παρακαλῶ τὴν ἐπιτροπὴν νὰ ἀποσύρῃ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς καὶ ἡ Βουλὴ νὰ τὸν θεωρήσῃ ὡς μὴ ὑπάρξαντα· ὁ δὲ νέος προϋπολογισμὸς νὰ διανεμηθῇ ἄνευ τῆς προσθήκης αὐτῆς, τὴν ὁποίαν θεωρῶ, καὶ πάλιν ἐπαναλέγω, ἱεροσυλίαν.

§23ΤΙΝΕΣ. Εὖγε.

§24ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Φιλήμονος, εἶνε περιττὴ αὐτὴ ἡ δαπάνη.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν, κύριοι, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐμείναμεν εἰς τὸ κεφάλαιον, εἰς τὸ ὁποῖον καθιεροῦται νέα ἀρχή· νομίζω ὅτι, πρὶν προβῶμεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν τοῦ κεφαλαίου τούτου, ὀφείλομεν νὰ ψηφοφορήσωμεν τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ. Ὁ κ. Ζωχιὸς ἐζήτησε τὸν λόγον πρῶτος καὶ ὁ κ. Τσαμαδὸς κατόπιν.

§26ΖΩΧΙΟΣ. Ἂς προηγηθῇ ὁ κ. Τσαμαδός.

§27ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐμελέτησα, κύριοι, μετὰ πολλῆς προσοχῆς τὸ ἀντικείμενον τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως, δηλ. τὸ ἄρθρον 47, ἤτοι τὴν μονοψηφίαν, ἀλλὰ δὲν ἠμπόρεσα νὰ εὕρω τὰ πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα ἀποδίδουν εἰς τὴν μονοψηφίαν οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτήν· ἀπεναντίας δὲ ἐξήγαγον ἐναντία συμπεράσματα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξήγαγον οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν μονοψηφίαν. Ἐγὼ ἐξήγαγον τὸ συμπέρασμα τῆς πλουτοκρατίας, ἥτις θὰ ἀναδεικνύῃ βουλευτὰς, διότι αἱ ἐκλογαὶ δὲν εἶνέ τι ἀκαδημαϊκὸν, εἶναι πραγματικόν· θέλομεν πράγματα, χρήματα καὶ κόπους πολλοὺς, διὰ νὰ ἀναδειχθῶμεν. Αἱ ἐκλογαὶ δὲν γίνονται παρὰ διὰ χρημάτων (θόρυβος). Αἱ ἐκλογαὶ θέλουν δαπάνας· εἰς τὰς ἐκλογὰς ἕκαστος ἀναγκάζεται νὰ ἐξοδεύσῃ ὁ μὲν 5, ὁ δὲ 3 καὶ ὁ ἄλλος 2 χιλ. δραχμάς. Διὰ τὴν ἐκλογὴν μας ἐξωδεύθησαν 5600 δραχμαὶ, ἀλλὰ ὁ εἷς ἔδωσε 2 χιλιάδας, ὁ ἄλλος χιλίας, καὶ καθεξῆς, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ χωρὶς φαγητὰ, βιολιὰ καὶ τὰ τοιαῦτα· ἐννοεῖται ὅτι 5600 δρ. ἐδαπάνησε καὶ ἡ ἀντίθετος μερὶς, ὥστε ἐδαπανήσαμεν ὅλοι 11200. Ἐὰν λοιπὸν κατ’ αὐτὸ τὸ σύστημα ἐδαπανήσαμεν 11200 δρ. ὅλοι, τότε κατ’ ἀναλογίαν ἕκαστος θὰ δαπανήσῃ 5000, διότι θὰ προστεθῶσιν 6 κάλπαι εἰς τὴν πατρίδα μου. Πῶς τότε ἐγὼ, ὅστις δὲν ἐννοῶ ν’ ἀναδειχθῶ βουλευτὴς διὰ χρημάτων, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀγάπης τῶν συμπολιτῶν μου, πῶς θ’ ἀνταγωνισθῶ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες πρὸς ἐπιτυχίαν των θὰ σκορπίσωσι χιλιάδας δραχμῶν πρὸς διαφθορὰν τοῦ λαοῦ;

§28ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Νὰ ἀπαγορευθοῦν καὶ αὐτὰ, καὶ τὸ κρασὶ καὶ τὰ κεράσματα.

§29ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Κύριοι, καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν ἐμελέτησα τὸν νόμον αὐτὸν καὶ τὸν εὗρον ἀσύμφορον, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ὁμονοίας καὶ τῆς ἀγάπης. Ἡμεῖς εἴμεθα περὶ τοὺς 50 συγγενεῖς· διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει, δὲν ἐπέρχεται ἡ διαίρεσις καὶ ἡ διχόνοια, διότι συνδυάζονται οἱ συγγενεῖς. Ὅταν ὅμως παραδεχθῶμεν τὸ νέον σύστημα, τότε θὰ διαιρεθῶσιν οἱ συγγενεῖς καὶ θὰ ἐπέλθῃ ἡ διχόνοια μεταξύ των· σήμερον εἶνε πολιτικὰ κόμματα, αὔριον ἀντὶ κομμάτων θὰ ἔχωμεν κομματίδια, καὶ δὲν καταλαμβάνω πῶς θὰ συμβιβασθοῦν καὶ ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου αὐτὰ τὰ κομματίδια, ἐκτὸς τοῦ ὅτι καὶ ἡ γυναῖκα τοῦ ἑνὸς ἀδελφοῦ δὲν θὰ θέλῃ νὰ ἴδῃ τὴν συνυφάδα της, καὶ θ’ ἀποχωρισθοῦν οἱ συγγενεῖς. Τώρα τὰ κόμματα μεταβάλλονται, πηγαίνουν μὲ τὴν πολιτικὴν, τότε θὰ ἔχωμεν κόμματα μικρὰ διῃρημένα, θὰ φέρωμεν ῥῆξιν οἰκογενειακὴν, καὶ ἀντὶ πολιτικῶν κομμάτων, θὰ ἔχωμεν κομματίδια προσωπικά. Ἀλλ’ ἐγὼ θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, ὑπὸ τὴν νομικήν. Ὁ νόμος μοὶ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέξω τρεῖς βουλευτὰς, κατὰ δὲ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ εἰσαγάγητε θὰ ἐκλέξω ἕνα. Πῶς μὲ στερεῖτε τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐκλέξω καὶ τοὺς ἄλλους δύο; Εἰς τὰς ἐκλογὰς, κύριοι, εἶναι μία τάξις ἀνεξάρτητος, οἱ βιομήχανοι, καὶ πολλοὶ οἰκοκυραῖοι, οἱ ὁποῖοι φέρουσι τὴν βαρύτητα εἰς τὴν πλάστιγγα, καὶ θὰ σᾶς φέρω καὶ παράδειγμα διὰ τὴν ἐπαρχίαν μου. Ὅταν συνήλθομεν εἶπον τινὲς ν’ ἀποκλείσωμεν τὸν Βούλγαρην, ἀλλὰ ἦσαν οἱ βιομήχανοι, οἱ ὁποῖοι εἶπον: δὲν σᾶς ἀκούομεν, καλὸς ἐσὺ, καλὸς καὶ ὁ Γκίκας, ἀλλὰ θέλομεν καὶ τὸν Βούλγαρην. Μὲ τὸν νέον νόμον οἱ ἀνεξάρτητοι θὰ ματαιωθοῦν· ἄρα ὁ ἰσχύων σήμερον νόμος παρέχει καὶ εἰς τὴν μειονοψηφίαν τὸν τρόπον ν’ ἀντιπροσωπεύηται. Ἰδοὺ λοιπὸν ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον εἴμεθα καὶ οἱ τρεῖς βουλευταὶ, καὶ ὁ κύριος Βούλγαρης καὶ ἡμεῖς. Οἱ προπάτορές μας νομοθέται Λυκοῦργος καὶ Σόλων ὥρκισαν τὸν λαὸν νὰ ἀφήσῃ ἀμετάβλητον τὴν νομοθεσίαν, καὶ διὰ νὰ τηρήσωσι τοὺς νόμους οἱ συμπολῖταί των, ἐγκατέλειψαν ὅ,τι προσφιλὲς, πατρίδα, οἰκογένειαν, συγγενεῖς καὶ φίλους, καὶ ἀπεδήμησαν. Καὶ ὁ μὲν Λυκοῦργος ἐπροτίμησε νὰ ἀποθάνῃ εἰς τὴν ξενιτείαν καὶ δὲν ἐπανῆλθε, διὰ νὰ μὴ τὸν βιάσουν νὰ μεταβάλῃ τοὺς νόμους, ὁ δὲ Σόλων ἐπανῆλθεν, ὄχι ὅμως ἑκουσίως, ἀλλὰ χάριν τῆς πατρίδος του, διότι τότε ἦτο τοῦ Πεισιστράτου ἡ κυβέρνησις. Ἡμεῖς δὲ θέλομεν νὰ μεταβάλωμεν τὸν νόμον, ἀφοῦ μόλις ὁ λαὸς κατενόησεν αὐτόν. Δὲν βλέπω τί ἔχει ὁ νόμος καὶ θέλομεν νὰ τὸν μεταβάλωμεν, ὥστε νὰ μὴ ἔρχωνται οἱ πτωχοί, ἀλλὰ μόνον οἱ πλούσιοι. Εἴδομεν τὴν Γαλλίαν καὶ θέλομεν νὰ τὴν μιμηθῶμεν· ἀλλὰ ἐκεῖ εἶναι πολλὰ κόμματα, εἶναι Ναπολεοντισταί, Ὀρλεανισταί, Δημοκράται, καὶ τόσα ἄλλα, καὶ πιθανὸν νὰ συμφέρῃ, ἐκεῖ ἴσως ἔχουν καὶ πλούτη μεγάλα, διότι ἐγὼ ἀνέγνωσα πρὸ δύω μηνῶν εἰς μίαν ἐφημερίδα, ὅτι εἷς δοὺξ ἐδαπάνησε 500 χιλ. φράγκα, ἵνα γείνῃ βουλευτής, ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τόσα πλούτη. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, κύριοι, τοὺς συντόμους καὶ πραγματικούς, σᾶς λέγω, ὅτι εἶμαι κατὰ τοῦ ἄρθρου τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ ὑποστηρίζω τὸ παλαιόν.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ζωχιὸς ἔχει τὸν λόγον.

§31ΖΩΧΙΟΣ. Ἂς ὁμιλήσῃ, κύριε πρόεδρε, ὅστις θ’ ἀντείπῃ.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἐγγεγραμμένος.

§33ΖΩΧΙΟΣ. Δύω ἐκ τῶν ἐπισημοτέρων συναδέλφων μας, ὁ πρὶν πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ νῦν, καυχῶνται ὁ μὲν κ. Τρικούπης, ὅτι ἔκαμε τὰς ἀρίστας ἐκλογὰς καὶ ὅτι λαμπροτέρα Βουλὴ δὲν θὰ συνέλθῃ ποτέ· ὁ δὲ νῦν πρωθυπουργὸς καυχᾶται, ὅτι τὸν ἀνέδειξεν ἡ ἐλευθέρα ἐκλογὴ τῆς Βουλῆς καὶ ὅτι διὰ τοῦ παρόντος νόμου δύναται νὰ συνέλθῃ Βουλὴ ἐλευθέρα. Λοιπὸν τί σᾶς ἦλθεν εἰς τὸ κεφάλι νὰ ἀλλάξητε τὸν νόμον; Καὶ τὸ περίεργον εἶναι, ὅτι ἐσυμφώνησαν καὶ οἱ δύω ὑπουργοί, καὶ ὁ πεσὼν καὶ ὁ ἀναστὰς (ἱλαρότης). Διὰ ποῖον λόγον; διὰ νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ ἰταλικὸν λόγιον, τὸ λέγον· «Ἤμην καλά· διὰ νὰ γείνω καλλίτερα, κεῖμαι ἐνταῦθα·» δηλ. εἰς τὸν τάφον. Παρατηρῶ προσέτι εἰς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον καὶ τὸν κ. Τρικούπην, ὅτι αὐτὴ ἡ Βουλὴ εἶναι κακή, ψυχρὴ καὶ ἀνάποδη, διότι προῆλθεν ἀπὸ νόμον ἐκλογικὸν κακόν. Ἀλλά, κ. Τρικούπη καὶ κ. Κουμουνδοῦρε, διὰ τί καυχᾶσθε, τὴν γνησιότητα τῆς Βουλῆς ἐπικαλούμενοι; Τὸν καλὸν ἄνθρωπον, ὅποιον σύστημα καὶ ἂν ἔχωμεν εἰς ἐνέργειαν, θὰ τὸν φέρῃ. Ζητήσατε πρὸ πάντων νὰ δώσητε τὰς ψήφους εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν νὰ συστήσουν Κυβέρνησιν δικαίαν, νόμιμον· μὴ παραδέχεσθε ἀνθρώπους, διὰ νὰ ὑποστηρίξητε μόνον συμφέροντα. Ἀλλά, λέγουσι, παίζεις μὲ τοὺς συνδυασμούς; Ἂς ἐξετάσωμεν ὅμως καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ἡ ψῆφος εἰς τί ἀναφέρεται; δὲν ἀναφέρεται εἰς πρόσωπα; ὁ ἀντίπαλός μου, λόγου χάριν, ἔχει 5000 ψήφων, οἱ δὲ κατόπιν αὐτοῦ ὀλιγωτέρας· τί δὲ γίνεται; ὁ ἰσχυρότερος προσλαμβάνει τοὺς ἀδυνατωτέρους καὶ τοὺς ἀναδεικνύει. Τί δὲ πρὸς τοῦτο; Ἐγὼ δὲ θὰ σᾶς κάμω μίαν πρότασιν, ἥτις προέρχεται ἀπὸ τὸ Σύνταγμά μας, καὶ θὰ σᾶς ἐρωτήσω ποῦ θὰ συνταχθῆτε. Εἰς τὸ Σύνταγμά μας ὑπάρχει μία ῥήτρα, καθ’ ἣν ἐπιτρέπεται τὸ Σύνταγμα νὰ μεταβληθῇ· νομίζω δὲ ὅτι ἐπέστη ὁ καιρὸς καὶ ἀπορῶ πῶς δὲν εὑρέθη κανεὶς νὰ κάμῃ αὐτὴν τὴν πρότασιν· ἀλλ’ ἴσως τὴν κάμῃ. Πρόκειται δὲ νὰ τροποποιηθῇ τὸ Σύνταγμα ἐπὶ τὸ δημοκρατικώτερον, ἢ ἐπὶ τὸ μοναρχικώτερον, ἢ νὰ μείνῃ τὸ αὐτὸ, ἄλλη δὲ περίστασις δὲν ὑπάρχει. Ἂς ἐκλέξωμεν τὰ δύω ἄκρα καὶ ἂς ἀφήσωμεν τὸ μέσον· τὸ ἓν ἄκρον εἶναι τὸ δημοκρατικώτερον, τὸ ἄλλο τὸ μοναρχικώτερον· ἂς ὑποθέσωμεν δὲ ὅτι διαλύεται ἡ Βουλὴ καὶ προσκαλεῖται Συνέλευσις. Κύριε πρωθυπουργὲ καὶ κύριε Τρικούπη, ἐὰν σεῖς εἶσθε ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος τοῦ δημοκρατικοῦ, θὰ ζητήσητε νὰ φέρητε τοὺς ὁμόφρονας ὑμῶν, ναὶ ἢ ὄχι; καὶ ἐὰν δὲν τὸ ζητήσετε, θὰ ἦσθε προδόται τῆς πατρίδος. Λοιπὸν τί θὰ πράξητε; δὲν θὰ συμπεριλάβητε τοὺς συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι εἶναι σύμφωνοι μὲ σᾶς, νὰ τοὺς ὑποστηρίξετε;

§34ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις θὰ δώσῃ τοὺς βουλευτὰς ἢ τὸ ἔθνος;

§35ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν λέγετε, ὅτι θέλετε ὑπουργικοὺς ὑποψηφίους;

§36ΖΩΧΙΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, διότι ὑπουργικὸς ὑποψήφιος ἐγὼ ποτὲ δὲν ὑπῆρξα. Δὲν πρόκειται οὔτε περὶ τοῦ νῦν πρωθυπουργοῦ, οὔτε περὶ τοῦ παλαιοῦ· λαμβάνω δὲ ὡς παράδειγμα δύω ἄλλους βουλευτὰς ἀπὸ ἡμᾶς τοὺς μικροὺς, τὸν κ. Δημητριάδην π. χ. καί τινα ἄλλον ὅμοιον μὲ τὸν κ. Δημητριάδην. Λαμβάνω δὲ τὸν κ. Δημητριάδην, διότι οὔτε ἔγεινεν, οὔτε θὰ γείνῃ, νομίζω, ὑπουργός· ὁποίαν ἰδέαν καὶ ἂν ὑποτεθῇ ἔχων ὁ κ. Δημητριάδης, δὲν θὰ ἐπιμείνῃ εἰς αὐτήν; Ἴσως ὁ κ. Δημητριάδης ἔχει κακὴν τὴν ἰδέαν περὶ τοῦ μοναρχικοῦ πολιτεύματος. Ἂν, διαλυομένης τῆς Βουλῆς, αὐτὸς ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ μοναρχικὸν πολίτευμα εἶναι ὀλεθριώτατον, δὲν θὰ ἐπιμείνῃ νὰ ὑποστηρίξῃ αὐτὴν τὴν ἰδέαν; καὶ δὲν θὰ προσλάβῃ τοὺς φίλους του, διὰ νὰ ὑπερασπισθοῦν αὐτὴν τὴν ἰδέαν; Τί δὲ πράττουν οἱ Γάλλοι σήμερον; ἐκεῖ ἄλλως ἔχουσι τὰ πράγματα. Περιώρισαν τὰς ἐκλογικὰς περιοχάς, καὶ τὸ μοναδικὸν τῆς ψήφου ἐφαρμόζεται φυσικῶς· ἡμεῖς δὲ θέλομεν τὸ μοναδικὸν τῆς ψήφου μετὰ μεγάλης περιοχῆς, διότι δὲν ἐπιδιώκομεν τὸ κοινὸν συμφέρον, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν ἡμῶν ἀσφάλειαν. Κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐρωτῶ σε, καὶ ἐρωτῶν σὲ ἐρωτῶ ὅλους, ἂν ἀποθάνῃς αὔριον, ποία ἰδέα θὰ ἐπικρατήσῃ ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου; ὅλα τὰ σχέδιά σου εἶναι χαμένα· διατί; Διότι τὸ πρόσωπον ὁ Κουμουνδοῦρος ἀποτελεῖ τὸ κόμμα καὶ τὰς ἰδέας του. Ἑκατὸν φορὰς ὅμως θὰ ἀποθάνῃ ὁ Θιὲρς, ἑκατὸν φορὰς θὰ ἀποθάνῃ ὁ Πρόεδρος τῆς γαλλικῆς δημοκρατίας, καὶ ἡ ἰδέα του θὰ ἐπικρατήσῃ, διότι δὲν συναποθνήσκει ὁμοῦ μὲ τὸν ἄνθρωπον καὶ ἡ ἰδέα του. Ἀποθνήσκει ὁ Γαμβέτας, ἀλλ’ ἡ ἰδέα τῆς δημοκρατίας θὰ ἐπικρατήσῃ. Σεῖς δὲ ἀπ’ ἐναντίας σκοπὸν ἔχετε νὰ εἰσέλθῃ ὁ Κουμουνδοῦρος εἰς τὰ πράγματα καὶ ἡ οὐρά του. Καὶ ἂν ὁ Κουμουνδοῦρος ἀποθάνῃ, τετέλεσται· διατί; Διότι δὲν ἀντιπροσωπεύεται ὑπ’ αὐτοῦ ἰδέα. Τὴν ἰδέαν ὅμως ἀντιπροσωπεύουν οἱ συνδυασμοὶ, τοὺς ὁποίους λέγετε κακούς. Κακοὶ δὲ βεβαίως εἶναι ὅταν γίνωνται κακῶς. Ὑποθέτω ὅτι ὁ Δεληγιώργης καὶ ὁ Τρικούπης ἀνήκουν εἰς ἐπαρχίαν μεγάλην, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξήρχοντο πέντε ἢ ἓξ βουλευταί. Δὲν ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ ἔλθουν καὶ οἱ ἄλλοι πέντε ἢ μὲ τὸν Τρικούπην ἢ μὲ τὸν Δεληγεώργην; Τί δὲ ἐμπράκτως ἐπ’ ἐσχάτων ἐγένετο; Ὁ Δεληγεώργης καὶ ὁ Τρικούπης δὲν ἀπετέλεσαν συνδυασμόν;

§37ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Βλέπετε ἡ ἔλλειψις τοῦ μοναδικοῦ τῆς ψήφου....

§38ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε Διαμαντόπουλε, ἐγὼ ἐξελέχθην τρεῖς φοραῖς ὡς ἀντιπολιτευόμενος βουλευτὴς, ἴσως δὲ ἐκλεχθῶ ἀκόμη μίαν φορὰν, μολονότι δὲν ἔχω τόσην ὄρεξιν. Ἀλλὰ τί ἐν τῷ βουλευτηρίῳ κατορθοῦμεν; Κοπανίζομεν νερὸ εἰς τὸ γουδί. Σᾶς δίδω δὲ καὶ τὴν πληροφορίαν, ὅτι καὶ ἡ παροῦσα σύνοδος τῆς Βουλῆς θὰ παρέλθῃ χωρὶς πρακτικοῦ ἀποτελέσματος, καθὼς παρῆλθον καὶ αἱ ἄλλαι αἱ μακαρίτιδες. Τὸ ζήτημα λοιπὸν εἶναι ἁπλοῦν, ὑπάρχουν δηλαδὴ ἢ δὲν ὑπάρχουν ἄνθρωποι λέγοντες ὅτι τὸ πολίτευμα δὲν λειτουργεῖ καλῶς. Ἂν δὲν λειτουργῇ καλῶς, μὰ τὸν Θεὸν, πρέπει νὰ ἀλλάξῃ καὶ πρέπει νὰ τραπῇ πρὸς τὰ δεξιὰ ἢ πρὸς τ’ ἀριστερά. Ἡ πρὸς τὰ δεξιὰ ὅμως τραπῇ ἢ πρὸς τ’ ἀριστερὰ, νομίζω, ὅτι ὁ δυνάμενος νὰ φέρῃ ἀνθρώπους πλειοτέρους εἰς τὸ βουλευτήριον συμφώνους μὲ αὐτὸν αὐτὸς θὰ εὐεργετήσῃ τὴν πατρίδα του. Φαντάσθητε τὸν πρόεδρόν μας ἐρχόμενον ἐν τῷ βουλευτηρίῳ μόνον· ἐὰν ἤρχετο μετὰ ὀγδοήκοντα φίλων του, ἐσχηματίζομεν τὴν πλειονοψηφίαν ναὶ ἢ ὄχι; Συλλογιζόμεθα δὲ σήμερον πῶς θὰ πήξωμεν Κυβέρνησιν καὶ ἀμηχανοῦμεν, διότι πέντε τάσσονται ἀπὸ ἐδὼ, ἓξ ἀπὸ ἐκεῖ ὑπὸ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον. Ὁ νῦν πρόεδρος τῆς γαλλικῆς Δημοκρατίας ἐνδεχόμενον εἶναι νὰ πέσῃ, ἡ ἰδέα του ὅμως θὰ βασιλεύσῃ, διότι ὑποστηρίζεται ὑπὸ συνασπισμοῦ συντασσομένου πέριξ ἰδέας. Ἐν Ἑλλάδι ὅμως σκοπὸς εἶναι τὸ νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ βουλευτήριον, νὰ ἔλθωμεν δὲ ἡμεῖς καὶ νὰ μὴ ἔλθωσιν οἱ ἄλλοι. Ἀλλὰ τί ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου κατορθοῦται; Τὸ οὐδὲν, διότι συνερχόμεθα καθὼς συνέρχονται κόκκοι ἄμμου, ποῦ δὲ ἡ δύναμίς μας; ἂν μᾶς καλέσῃ ὁ Βασιλεὺς, γινόμεθα κομματάρχαι, οὐχὶ διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐξουσίας. Διὰ τοῦτο, κύριοι, οἱ συντασσόμενοι μετὰ ἀρχῶν πρέπει νὰ ἐπιδιώξωμεν τοὺς συνδυασμοὺς, καὶ αὐτοὺς τοὺς συνδυασμοὺς τοὺς εὑρίσκομεν εἰς τὴν ἰδέαν τοῦ νόμου τοῦ ὑπάρχοντος. Οἱ δὲ θέλοντες τὴν μίαν μόνην ψῆφον συνηγοροῦσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν, διότι θέλουν νὰ ἔλθουν αὐτοὶ, ὀλίγον δὲ τοὺς μέλλει τίς θὰ ἐπικρατήσῃ. Καὶ ἀφοῦ ἔλθουν, ἂν κατορθώσουν νὰ λάβουν εἰς χεῖρας τὰς ἡνίας τῆς Κυβερνήσεως, θωπεύουν τούτους, ὑπομειδιοῦν εἰς τοὺς ἄλλους, καὶ τοιουτοτρόπως συλλέγουν ψήφους ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἐνῷ ἂν εἶχον ὁμοψήφους, παραδεχομένους κοινήν τινα ἰδέαν, θὰ ἐπεκράτουν εὐκολώτερον καὶ βεβαιότερον. Μὴ κατηγορεῖτε λοιπὸν τοὺς συνδυασμοὺς, διότι οἱ συνδυασμοὶ εἶναι ἀναγκαῖοι, ὅταν σχηματίζονται πέριξ μιᾶς ἰδέας καὶ οὐχὶ πέριξ ἑνὸς προσώπου. Ἀνέπτυξα ὅσον ἠδυνάμην τὸ θέμα μου. Ἴσως ἀπατῶμαι· εἴτε ὅμως ἀπατῶμαι, εἴτε δὲν ἀπατῶμαι, ἐγὼ ἐπιμένω εἰς τὴν ἰδέαν μου, διότι ἔχω μετ’ ἐμοῦ σύμφωνον τὴν ἱστορίαν καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον. Μήπως δὲ ἐφηρμόσατε τοὺς ὑπάρχοντας νόμους, καὶ ἀποτυχόντες, ζητεῖτε ἄλλους; Ἂν ἐφηρμόζετο καὶ ἀπεδεικνύετο ὀλέθριος ὁ νόμος ὁ ἤδη ἰσχύων, δίκαιον ἦτο νὰ τὸν καταργήσωμεν· ἀφοῦ ὅμως δὲν ἐφηρμόσθη, πῶς θέλετε νὰ τὸν καταργήσωμεν; Ὅταν ὁ κ. Τρικούπης καυχᾶται ὅτι ἔφερε τὴν λαμπροτέραν Βουλὴν, ὅταν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καυχᾶται ὅτι τὸν ἀνέδειξε πρωθυπουργὸν ἡ καλλιτέρα Βουλὴ, τί ἄλλο βεβαιοῦσιν, εἰμὴ τὰ προτερήματα τοῦ νῦν ἰσχύοντος νόμου; Καυχᾶσθε ὅλοι σας ὅτι εἶσθε ἀκέραιοι ὡς περιστεραὶ, καὶ νὰ καταποντισθῆτε εἰς τὴν θάλασσαν ὡς ἔνοχοι; Τί περὶ ὑμῶν θὰ εἴπῃ ὁ λαός; Ἀπὸ τῆς 27 Ἀπριλίου, κατὰ τὸν κύριον Τρικούπην, ἀνέτειλε νέα ἐποχὴ, καὶ ἐν τούτοις τί γίνεται; Ἡ Βουλὴ καταδικάζει τὴν ἰδίαν αὐτῆς καταγωγήν. Ὁμολογήσατε λοιπὸν ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ αὕτη, μὲ ὅλας τὰς διαβεβαιώσεις τοῦ Τρικούπη, εἶναι ἁμαρτωλὴ ἀπὸ κορυφῆς μέχρις ὀνύχων· ὁμολογήσατε ὅτι ἡ Βουλὴ κακῶς ποιοῦσα ἀνέδειξε τὸν Κουμουνδοῦρον πρωθυπουργὸν, καὶ τότε συμφωνῶ μεθ’ ὑμῶν. Ἂν ὅμως, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κυρίου Τρικούπη, ἡ Βουλὴ ἦναι τρισαγία, καὶ ἂν καλῶς ποιοῦσα ἀνέδειξε τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον πρωθυπουργὸν, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τραπῶμεν τὴν ἄλλην ὁδόν· ὁμιλῶ δὲ περὶ αὐτῶν τῶν προσώπων, διότι αὐτὰ τὰ πρόσωπα ἔχουν τὴν πρωτοβουλίαν. Σᾶς λέγω δ’ ἐπὶ τέλους νὰ παραιτηθῆτε τῆς ἰδέας, ἥτις σᾶς κατέχει, διότι δὲν θὰ γείνῃ καλοῦ παραίτιος· παραιτηθῆτε τῆς ἰδέας αὐτῆς, ἐὰν θέλητε νὰ συστήσητε ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου δυνάμεις, καὶ διὰ νὰ μὴ ἔχητε ἀνάγκην ἀπὸ ἐμὲ, κύριε Κουμουνδοῦρε, ὅστις θὰ σοῦ λέγω ἰδιαιτέρως ἄλλα καὶ ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου ἄλλα. Προκειμένου δὲ λόγου περὶ ἰδεῶν, θὰ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σὲ ἀκολουθήσω, διότι ἂν ναυαγήσῃς σὺ, θὰ συναυαγήσῃ μετὰ σοῦ καὶ ἡ ἰδέα.

§39ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Πιστεύω, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα θὰ ἐξετασθῇ σπουδαίως ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, ἤτοι ὑπό τε τὴν ἔποψιν τὴν ἐπιστημονικὴν καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν πρακτικήν· ἀνομολογῶ δὲ ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης τὸ ζήτημα κατέπεσεν. Ἵνα δὲ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα ὑπ’ ἀμφοτέρας τὰς ἐπόψεις, ἐπιθυμῶ νὰ ἀκούσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ τὴν φωνὴν ἐκείνων, οἵτινες εἶναι ἐντριβέστεροι περὶ τὸ διοικητικὸν δίκαιον καὶ μείζονα πεῖραν ἐποιήσαντο ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῇ διοικητικῇ καὶ ὀφείλουν καὶ καθῆκον ἔχουν νὰ ὁμιλήσουν· ἂν δὲ λαμβάνω τὸν λόγον, τὸν λαμβάνω, ὅπως εὐρυτέρα γείνῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Δὲν ἀρνοῦμαι, κύριοι, ὅτι σπουδαίαν ἐξασκοῦν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς προόδου ἑνὸς λαοῦ οἱ καλοὶ νόμοι, καὶ δὲν λησμονῶ τὸ ἀξίωμα, ὅτι οἱ νόμοι ἄνευ τῶν ἠθῶν εἰς οὐδὲν συμβάλλουν· ἀλλὰ πρέπει καὶ οἱ ἀξιώσαντες τοῦτο νὰ ὁμολογήσουν, ὅτι καὶ τὰ ἄριστα ἤθη τῶν λαῶν ναυαγοῦν ἀπέναντι τῶν νόμων τῶν στρεβλῶν· καὶ ἂν οὕτως δὲν εἶχε τὸ πρᾶγμα, δὲν ἠθέλομεν βλέπει καὶ εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα τὰ ἤθη εἶναι ἀνεπτυγμένα εἰς τὸν ὕψιστον βαθμὸν τῆς ἠθικῆς, νὰ συζητοῦν ὑπὸ μυρίας ἐπόψεις καὶ εὐρύτατα τὰς βάσεις τῶν ἐκλογικῶν νόμων. Ἐὰν ἤρκουν τὰ ἤθη τὰ καλὰ μόνον, ὅπως φέρουν γνησίους ἀντιπροσώπους ἐν τῇ Βουλῇ, δὲν ἤθελον συζητεῖσθαι τὰ ζητήματα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου τόσον σπουδαίως σήμερον ἐν Γαλλίᾳ. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι δὲν ἀρκοῦν μόνον τὰ ἤθη, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται καὶ οἱ νόμοι οἱ ἐκλογικοὶ νὰ λειτουργοῦν ἐπιτυχῶς. Δὲν διστάζω, κύριοι, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ κηρυχθῶ ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου καὶ νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἐπικρατοῦν εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ καταδικασθῇ· καὶ ὄχι μόνον δὲν διστάζω, ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι μετὰ λύπης θὰ θεωρήσω ἀπόφασιν, ἥτις μετὰ εἰκοσαετῆ πικρὸν κοινοβουλευτικὸν βίον θὰ ἔλθῃ νὰ καθιερώσῃ καὶ αὖθις τὸ σύστημα τοῦτο, σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐδικαιολόγησεν ὅλας τὰς νοθείας τοῦ παρελθόντος. Τὸ σύστημα, κύριοι, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν, τῆς πολλαπλῆς δηλαδὴ ψήφου, πρῶτον ἀντίκειται εἰς αὐτὰς τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, ἀνατρέπει αὐτάς· δεύτερον, τὸ σύστημα τοῦτο δημιουργεῖ τὰς ἐπεμβάσεις, δικαιολογεῖ τὰς προσωπικὰς διαλύσεις, ἀποκλείει τὴν ἱκανότητα καὶ δεσμεύει τὴν θέλησιν τοῦ ἐκλογέως. Ἀνατρέπει, εἶπον, τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, διότι ποία ἄλλη εἶναι ἡ βάσις αὐτοῦ ἢ ὅτι ἡ ψῆφος τῶν πλειόνων ἰσχύει; ὅτι τὰ νομοθετήματα καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου βάσιν ἔχουν τὴν θέλησιν τῶν πλειόνων; Ὑπὸ τὸ σύστημα ὅμως, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν οἱ ἀντίπαλοι, οὐχὶ πλέον ἡ ψῆφος τῶν πλειόνων, ἀλλ’ ἡ ψῆφος τῶν ὀλίγων διέπει τὸ Κράτος. Καὶ ἂν σήμερον συζητοῦν εἰς ἄλλα κράτη πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ μειονοψηφία νὰ ἐκπροσωπῆται ἐν τοῖς κοινοβουλίοις, τὸ συζητοῦν, κύριοι, πάνυ λογικῶς, διότι καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐκπροσωπεῖ τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ λαοῦ, ἂν εἰς ὡρισμένον τι ζήτημα διχασθῇ ἡ Βουλή, καὶ εἰς τὴν μειονοψηφίαν αὐτῆς προστεθῇ καὶ ἡ μειονοψηφία τῶν κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκλογέων, ὁ νόμος καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς δὲν ἔχουν πλέον τὸ τεκμήριον τῆς ὑπὲρ αὐτῶν πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ· συζητοῦν λοιπόν, καὶ πάνυ λογικῶς συζητοῦν, κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν καὶ ἡ μειονοψηφία αὕτη ἐν τοῖς κοινοβουλίοις νὰ ἐκπροσωπῆται. Ἐνῷ λοιπὸν τὸ ζήτημα εἶναι τόσῳ καθαρῶς τεθειμένον, ἡμεῖς, κύριοι, τί κάμνομεν; Δεχόμεθα ἓν ἄλλο, τὸ ὁποῖον, ἀντὶ τῆς πλειονοψηφίας, φέρει τὴν μειονοψηφίαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· καὶ ἆρά γε δὲν εἶναι πρόδηλον τοῦτο; Ἂς ἔλθωμεν ἐν τῇ πράξει, ἐπειδὴ καὶ τὴν πρᾶξιν ζητοῦμεν. Ἂν ἐν ὡρισμένῃ ἐπαρχίᾳ τρεῖς ὑποψήφιοι, ἔχοντες ἀνὰ χιλίας ψήφους ἕκαστος, συνεταιρισθῶσι, κατὰ τὴν εὐφυᾶ ἔκφρασιν τοῦ βουλευτοῦ Ὕδρας, διότι τῳόντι, ὡς ὀρθῶς εἶπε, τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἑταιρία μετοχικὴ, εἰς τὴν ὁποίαν καταβάλλει ἕκαστος ὅ,τι ἔχει· ἂν λοιπὸν οἱ τρεῖς ὑποψήφιοι ἑνωθῶσι, διὰ τῶν τριῶν χιλιάδων ψήφων ἔχετε τρεῖς ψήφους ἐν τῇ Βουλῇ, ἂν καὶ ὁ ἀντίπαλος, εἷς, ἔχει ὑπὲρ ἑαυτοῦ δύο χιλιάδας ἐννεακοσίας ἐννενήκοντα ἐννέα ψήφους. Λοιπὸν, κύριοι, τὸ σύστημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν, συνάδει μὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος; ἂν 2999 ψῆφοι ἐν ὡρισμένῃ ἐπαρχίᾳ δὲν δικαιοῦνται νὰ φέρουν ἕνα βουλευτὴν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, αἱ 3000 ψῆφοι ἐκπροσωποῦσι τρεῖς· εἶναι τοῦτο, κύριοι, σύστημα, τὸ ὁποῖον φέρει τὴν ψῆφον τῶν πλειόνων ἐν τῷ κοινοβουλίῳ; Καὶ ἄλλως, κύριοι, αἱ ψῆφοι εἶναι ἆρά γε τῆς αὐτῆς ἀξίας καὶ ἴσαι ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο; Ἐν τῇ Ἀττικῇ 1000 ψῆφοι δύνανται νὰ στείλουν ἐν τῇ Βουλῇ ἓξ βουλευτάς, ὅταν οἱ ἄλλοι λάβουν ὀλιγωτέρας ψήφους, ἐν Αἰγίνῃ δὲ 1000 ψηφοφόροι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ στείλουν πλέον τοῦ ἑνός· ἰδοὺ διατὶ ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου εἶπον, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος καὶ τὰς διασαλεύει. Εἶπον ἀκόμη ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο δημιουργεῖ τὰς ἐπεμβάσεις· καὶ σεῖς, κύριοι, οἵτινες ἔχετε μακρότερον πολιτικὸν βίον, σεῖς, οἵτινες, ὁμολογῶ, ὑπέστητε πολλὰ δεινὰ προστατεύοντες τὰς ἀρχάς σας, σεῖς, οἵτινες ἔχετε μαρτύριον ὁλοκλήρου βίου πολιτικοῦ, σεῖς εἶσθε ἁρμοδιώτεροι ἐμοῦ νὰ εἴπητε πῶς ἀπεκλείσθητε, διὰ τῶν συνδυασμῶν, τοῦ κοινοβουλίου τούτου, σεῖς εἶσθε ἁρμοδιώτεροι νὰ εἴπητε πῶς διὰ τῶν συνδυασμῶν ἠθέλησαν νὰ ἐπιβάλουν εἰς τὰς ἐπαρχίας σας τοὺς ἐκλεκτούς των. Καὶ τί ἄλλο ἔκαμνεν ἡ πεσοῦσα ἐκείνη δυναστεία παρὰ διὰ τῶν συνδυασμῶν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της· δὲν ἐνθυμεῖσθε ἆρά γε τὰ τελευταῖα ἔτη της; δὲν ἦτο ἀνάγκη οὔτε νοθείας, οὔτε βίας· ἐνταῦθα ἐγίνοντο οἱ συνδυασμοὶ εἰς τὰ cabinets noirs, ὅπως ὀρθῶς ἀπεκαλέσθησαν, συνεδυάζοντο αἱ τοπικαὶ ἐπιῤῥοαὶ καὶ ἀπεκλείετο πᾶσα ἱκανότης ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας. Ὅταν δὲ, κύριοι, κατωρθοῦτο ἐν ὡρισμένῃ ἐπαρχίᾳ οἱ ἔχοντες τοπικὴν ἐπιῤῥοὴν, ὑπὸ τὴν πίεσιν τῆς ἐξουσίας τὴν ἰσχυρὰν, νὰ ἀποτελέσωσι συνδυασμὸν, ἡ ἐξουσία σᾶς ἔλεγεν ἐλεύθεραι εἶναι αἱ ἐκλογαί, συναγωνισθῆτε· ἀλλὰ τότε ποῖον στάδιον εἶχεν ἡ ἱκανότης; Ἔχω, κύριοι, τὴν πεποίθησιν ἀδιάσειστον, ὅτι αἱ κυβερνητικαὶ ἐπεμβάσεις θὰ παύσουν, καὶ ἂν ἔχῃ ἀκόμη κυβέρνησίς τις διάθεσιν νὰ τὰς προκαλέσῃ, ἂν καταργήσητε τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν. Καὶ δυνατὸν, τὸ ὁμολογῶ, ἄτομα ν’ ἀποκλεισθοῦν, ἀλλὰ συνήθως, κύριοι, ἡ κυβερνητικὴ ἐπέμβασις ἔχει σκοπὸν οὐχὶ τὸν ἀποκλεισμὸν ἀτόμων μόνον, διότι ὁ ἀποκλεισμὸς ἀτόμων δὲν ἔχει ἐπιῤῥοὴν, θέλει ἡ ἐπέμβασις νὰ φέρῃ πλειονοψηφίαν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν μόνον μοναδικὸν σκοπὸν ἀποβλέπει· διότι τί ἐγένετο ἐσχάτως; Ἐμετρήθησαν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ μὲ ὅλας τὰς ἐπεμβάσεις, καὶ ἐπειδὴ δὲν εὑρέθη ἀρκετὸς ἀριθμὸς, ἠθέλησαν νὰ κατακερματίσουν τὸ κοινοβούλιον, ἠθέλησαν ν’ ἀποκόψουν ὅ,τι ἐνόμιζον ἀναγκαῖον νὰ ἀποκοπῇ, ὅπως κατορθωθῇ πλειοψηφία. Ἡ ἐπέμβασις λοιπὸν σκοπὸν ἔχει νὰ κάμῃ πλειοψηφίας ἐν τῷ κοινοβουλίῳ. Ὅταν ὅμως ἔχετε τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, πλειοψηφία παράνομος δὲν θὰ ἐπιτευχθῇ, διότι ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ὡς εἶπον, θὰ ᾖναι δυνατὸν ν’ ἀποκλεισθῶσιν ὡρισμένα πρόσωπα, ἀφοῦ ἐδέχθημεν τὴν ἐπαρχιακὴν περιφέρειαν καὶ δὲν ἔχομεν τὴν γενικὴν πολιτογράφησιν· ἀλλὰ δὲν θὰ ᾖναι δυνατὸν ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο ἡ κυβέρνησις νὰ ὑποστηρίξῃ ὅλους τοὺς φίλους της καὶ νὰ δημιουργῇ πλειονοψηφίας ἐν τῷ κοινοβουλίῳ. Λέγουν, κύριοι, ὅτι τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν ἔρχεται πρὸς ὑποστήριξιν τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχῶν, ἐνῷ τὸ ἕτερον σύστημα εἶναι προσωπικόν. Ἀτυχῶς, κύριοι, ἡ ἱστορία τοῦ παρελθόντος καὶ πάλιν δὲν δικαιολογεῖ τὴν ἰδέαν αὐτήν. Τί εἴδατε εἰς τὸ παρελθόν; τὰ μᾶλλον ἀντίθετα στοιχεῖα νὰ ᾖναι ἡνωμένα, νὰ συνδυάζωνται ἐπὶ τὸ αὐτό· μήπως δὲν εἴδατε πρόσωπα, ἄλλως ἀξιότιμα, τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς στιγμῆς τοῦ συνδυασμοῦ διῄρουν πολιτικαὶ ἀρχαὶ ἀνυπερβλήτως, οὐδὲν ἧττον, συνδυασμένα νὰ ζητοῦν τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν των; καὶ δὲν εἴδατε τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα ἅμα ἐν τῷ κοινοβουλίῳ πατήσαντα τὸν πόδα νὰ διαιρεθοῦν πάλιν; ποῖαι εἶναι αἱ ἐπαρχίαι ἐκεῖναι, αἵτινες παρέστησαν τὸ ἔκτακτον φαινόμενον, καθ’ ὅ οἱ ἐκλογεῖς, ἀποβλέποντες εἰς πολιτικὰς ἀρχὰς, ἐψήφισαν ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἀγῶνι ὁμόφρονα συνδυασμόν; ὀλίγισται, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν. Αὐτοὶ ἐκεῖνοι, κύριοι, οἵτινες ὑπεχρεώθησαν ὡς ἐκ τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων ἴσως ἄκοντες νὰ συνδυασθῶσιν, ἂν δὲν εἶχον τὸ σύστημα τοῦτο, δὲν εἶχον ἀνάγκην τοῦ συνδυασμοῦ, καὶ ἐπίσης διὰ τῆς μιᾶς ψήφου ἄνευ συνδυασμοῦ θὰ ἔκαμνον τιμὴν εἰς τὴν ἐπαρχίαν των ἐρχόμενοι ἐν τῷ κοινοβουλίῳ. Ἀποκλείει, εἶπον, τὸ σύστημα τοῦτο τὴν ἱκανότητα. Καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ συναγωνισθῇ ἡ ἱκανότης, ὅταν, κύριοι, ἔχῃ ἀπέναντί της συνδυασμὸν πολλῶν ἡνωμένων κατ’ αὐτῆς; ἂν, κύριοι, ὅπως ἔθηκα τὸ παράδειγμα, ἔχητε ὑπὲρ ὑμῶν τὴν ἀποκλειστικὴν θέλησιν 2999 ἐκλογέων καὶ τὴν ἱκανότητα ὑμῶν τὴν ἐκτιμοῦν οὗτοι, ἐὰν κατορθώσουν οἱ ἀντίπαλοί σας, οἱ ὁποῖοι διαθέτουν τὸ ⅓ τῶν ψήφων ἕκαστος, νὰ ἑνωθῶσι, σᾶς ἀπέκλεισαν ἐκ τοῦ κοινοβουλίου. Τί δικαιολογεῖ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον; Δικαιολογεῖ μόνον τὴν πληθὺν τῶν ψήφων ἐν τῷ κοινοβουλίῳ· εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον δηλαδὴ, ὄχι μόνον νὰ ἔλθῃ εἷς ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, ἀλλὰ νὰ φέρῃ ἀριθμὸν ψήφων μεθ’ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοῦτο οὔτε κοινοβουλευτικὸν εἶναι, οὔτε ὀρθόν. Αἱ ψῆφοι πρέπει νὰ δίδωνται εἰς τοὺς ἐκλεγομένους, οὐχὶ διότι ὁ α καὶ ὁ β αὐτοὺς θεωρεῖ ἀξίους, ἀλλὰ διότι αὐτοὶ οἱ ἐκλογεῖς τοὺς θεωροῦν ἀξίους· ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ ἰσχύον, κύριοι, ἡ θέλησις τοῦ ἰσχυροῦ ἐπιβάλλεται καὶ φέρει μεθ’ ἑαυτοῦ πάντας ὅσους θέλει. Ἐπὶ τέλους ἱκανοποιεῖ καὶ δικαιολογεῖ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον ἀκόμη καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὄχι διὰ τῆς ψήφου τῆς ἐλευθέρας, ἀλλὰ διὰ τῶν συνδυασμῶν δύνανται νὰ ἐκλεχθοῦν. Ἀλλὰ ποῖαι εἶναι αἱ ἀντιῤῥήσεις αἱ λεχθεῖσαι κατὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς καὶ μόνης ψήφου; ἤκουσα ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο ἔρχονται αἱ τοπικαὶ ἐπιῤῥοαὶ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ, καὶ ὅτι οὕτω ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποκλεισθῇ γενικωτέρα ἱκανότης.

§40ΕΙΣ (ἀριστερόθεν). Καὶ οἱ ἔχοντες χρήματα νὰ ἔλθουν.

§41ΛΑΠΑΣ. Καὶ μήπως δὲν ἐξοδεύετε χρήματα τώρα;

§42ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ πρῶτον κατὰ τίνα τρόπον εἶναι δυνατὸν μία τις ἱκανότης, ἀνεγνωρισμένη ἱκανότης, γενικὴ, κοσμοπολίτις, ὅπως λέγουν, ὅταν πρόκηται, κύριοι, νὰ ἐκλεχθῇ οὐχὶ ἐν μικρῷ διαμερίσματι, ἀλλὰ νὰ λάβῃ τὰς ψήφους ὁλοκλήρου τῆς ἐπαρχίας, ν’ ἀποκλεισθῇ· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσω ποτὲ, ὅτι ἀπέναντι ἱκανότητος τόσον μεγάλης εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιταχθῇ μία μικρὰ ἐπιῤῥοὴ μικροσκοπικὴ, καὶ ἡ μικρὰ ἐκείνη ἐπιῤῥοὴ τοῦ κωδωνοστασίου, ὡς λέγουν οἱ Γάλλοι, νὰ ἔχῃ τόσην ἐπιῤῥοὴν, ὥστε νὰ ἐπισκιάσῃ τὴν ἱκανότητα τὴν μεγάλην. Ἄλλως τε, κύριοι, καὶ ἂν ὑποθέσωμεν τοῦτο δυνατὸν, ἡμεῖς δὲν πρέπει νὰ θελήσωμεν ποτὲ νὰ ἐπιβάλωμεν κατ’ ἄλλον τρόπον ἢ τὸν ὀρθὸν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς τὸν τρόπον τῆς ψηφοφορίας· ἡ θέλησις τῶν ἐκλογέων ἄλλως πρέπει νὰ ᾖναι σεβαστή. Ἔπειτα, κύριοι, πιστεύετε, ὅτι ἀπέναντι τῆς εὐφυίας τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅταν πρόκηται περὶ εὐρείας ἱκανότητος, κοσμοπολίτιδος, εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ εὑρεθῶσι τόσαι ψῆφοι, αἵτινες νὰ μὴ ὑπερισχύσωσι μιᾶς ἐπιῤῥοῆς δημοτικῆς; Ἀντιλέγουν, ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο δικαιολογεῖται πλουτοκρατία, ἀλλὰ ποῖα ἐπιχειρήματα ἔφερον; εἶπον ὅτι, ἐπειδὴ δὲν δυνάμεθα νὰ συναγωνισθῶμεν κατ’ ἰδίαν ἕκαστος, ἑπομένως ἑνούμεθα, συνιστῶμεν μίαν ἑταιρίαν μετοχικὴν, καταβάλλομεν τὰ κεφάλαιά μας, καὶ κατὰ συνέπειαν ἀγωνιζόμεθα· τοῦτο εἶναι τὸ ἐπιχείρημα, δὲν μοὶ φαίνεται ὅμως ὅτι εἶναι σπουδαῖον καὶ ἄξιον ἀντικρούσεως. Ἄλλως τε, κύριοι, οἱ λέγοντες τοῦτο δὲν λαμβάνουν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ καθιερώσητε, τῆς μιᾶς ψήφου, ἕκαστος τῶν ἐκλεξίμων δὲν ἔχει ἀνάγκην ὅλων τῶν ψήφων, ὧν ἔχει ἀνάγκην ἡ ἑταιρία, ἵνα ἐπιτύχῃ συναγωνιζομένη πρὸς ἄλλην ἑταιρίαν· διότι ἕκαστος ἐκλέξιμος θὰ συναγωνισθῇ, ὄχι ἑταιρία πρὸς ἑταιρίαν, ὥστε νὰ ἀπαιτῶνται ὅλα τὰ κεφάλαια αὐτῆς νὰ δαπανηθῶσιν ἀπὸ ἕνα. Δὲν ἤκουσα ἄλλα ἐπιχειρήματα λεγόμενα κατὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ καθιερωθῇ, ἢ ὅτι θὰ καταστρέψῃ τὰς πολιτικὰς ἀρχάς. Ἀλλ’ ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου, κύριοι, ὅτι εἰς τὸ Κράτος, ὃ ἐπεκαλέσθησαν καὶ εἰς ὃ ὑπάρχουν ἔξοχοι πολιτικαὶ ἀρχαί, καὶ πολιτικαὶ ἀρχαὶ ἐπιτυχῶς ἀγωνισθεῖσαι, εἰς τὸ Κράτος ἐκεῖνο ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου αἱ ἀρχαὶ ἐκεῖναι δὲν κατεστράφησαν. Ἐν Γαλλίᾳ, κύριοι, δὲν ὑπάρχουσι συνδυασμοί· ἰσχύει μία ψῆφος, καὶ ὅμως οὔτε αἱ πολιτικαὶ ἀρχαὶ κατεστράφησαν οὔτε τὰ πολιτικὰ συστήματα ἐβλάβησαν· ἀπεναντίας μένουσιν ἐν ἰσχύϊ καὶ καθεκάστην ἐπιῤῥώννυνται. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ καθιερωθῇ καὶ αὖθις μετὰ μακρὰν πεῖραν, εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον καὶ τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος φθείρει καὶ συνεπείας ἐπιβλαβεῖς ἔχει· ἐνῷ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου ἀποφεύγει ὅλα τὰ κακά, δὲν φέρει εἰς τὴν τελειότητα, διότι καὶ τὸ σύστημα τοῦτο δύναται κατὰ μέρος νὰ προσβληθῇ, ἀλλὰ παραβαλλόμενα τὰ δύω συστήματα, δὲν πιστεύω νὰ παραδεχθῇ τις, ὅτι τὰ προτερήματα τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ κατισχύσωσι τοῦ ἑτέρου συστήματος. Ἰδίως ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν καθιεροῦται τὸ σύστημα τῶν ὑποψηφίων, ὑπὸ τὸν τύπον τοῦ νόμου γίνονται οἱ συνδυασμοὶ ἐν τῇ πρωτευούσῃ, ὅπως ἐπιβληθῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας. Δὲν εὔχομαι δὲ νὰ ἐπικρατήσῃ ποτὲ ἐν τῇ κυβερνήσει τοῦ τόπου ἡ ἀρχὴ τῶν ἐπεμβάσεων, ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἂν ἔλθῃ ποτὲ κυβέρνησις ὀρεγομένη τῶν ἐπεμβάσεων, εἰς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν προσφέρετε μεγάλην ἐκδούλευσιν καὶ αὖθις καθιερόνοντες τὸ σύστημα τοῦτο, διότι ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο θὰ λειτουργήσῃ ἐπιτυχῶς αὕτη καὶ ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο θὰ στρατολογήσῃ τοὺς ὀπαδούς της, ἐνῷ διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου ἀποφεύγομεν τοὺς συνδυασμούς, τὰς ἐπεμβάσεις καὶ τὰς ὑποψηφιότητας. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω, καὶ ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἐπαναλάβω τὸν λόγον, ἂν γείνῃ εὐρυτέρα συζήτησις.

§43ΡΙΚΑΚΗΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἀπεμακρύνθημεν τῆς ἰδέας, ἥτις ὑπηγόρευσε τὴν προκειμένην συζήτησιν, καὶ εἶναι οὐκ ὀλίγον τολμηρὸν κατὰ τὸν παρόντα αἰῶνα, κατὰ τὸ παρὸν ἔτος νὰ συζητῶμεν καὶ νὰ θεωρῶμεν ὡς ἀντικείμενον ἀντιβαῖνον εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα τὸ σύστημα, ὅπερ καθιερώθη ἀφ’ ἧς τὸ πολίτευμα τοῦτο ἀνεγνωρίσθη ὡς πολίτευμα, δυνάμενον νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὰς εὐνομουμένας πολιτείας. Ἐρχόμεθα μὲ νεωτερισμούς, εἰς κανὲν κράτος μὴ ἀναγνωρισθέντας καὶ ἀνατρέποντας τὰς βάσεις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, καὶ θέλομεν νὰ ἐπικαλεσθῶμεν σύστημα ἄλλο καὶ νὰ εἴπωμεν, ὅτι εἴμεθα ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν, ὑπὲρ τῆς ἰσότητος, ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ. Τί εἶναι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα; ἡ ἰσχὺς τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ πλειονοψηφία τῶν ἐθνῶν διὰ τίνων λειτουργεῖ; διὰ τῶν ἀντιπροσώπων των. Ἂν παραδεχθῆτε τὸ ἔθνος ὡς σωματεῖον δυνάμενον νὰ συνέλθῃ καὶ ὀνομάσῃ τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Βουλῆς, δὲν ἤθελεν ὑπερισχύσει ἡ πλειονοψηφία εἰς τὴν ἐκλογὴν αὐτῶν; Ἔλθετε εἰς τὸ ἄρθρον 67 τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον λέγει: τὸ ἔθνος ἀντιπροσωπεύουσιν οἱ βουλευταί, οἱ ἐκλεγόμενοι κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Ὑποθέσατε ὅτι ἦτο δυνατὸν εἰς μίαν πλατεῖαν νὰ συνέλθωσιν οἱ ἐκλογεῖς τοῦ ἔθνους· τίνες ἤθελον ἐκλεχθῇ; ἐκεῖνοι, οὓς ἤθελεν ἡ πλειονοψηφία. Λοιπὸν ἐκ 200,000 ἐκλογέων οἱ 100,000 ἤθελον ἐκλέξει τοὺς βουλευτάς· ἀλλ’ ἐπειδὴ τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, ὁ νόμος διῄρησε τὸ κράτος κατ’ ἐπαρχίας, ἔνθα κατὰ μέρος συνέρχονται οἱ ἐκλογεῖς καὶ ἐκλέγουσιν ἀντιπροσώπους, ὅλοι δὲ οἱ ἀντιπρόσωποι ἑνούμενοι θεωροῦνται ἀντιπρόσωποι οὐχὶ τῆς ἐπαρχίας, ἀλλ’ ὅλου τοῦ ἔθνους. Ἂς ἴδωμεν, τὸ παλαιὸν σύστημα ὑπηρετεῖ τὴν ἰδέαν αὐτήν. Τί θέλουν, τί ζητοῦν, τί ἐννοοῦν; ἕκαστος ἐκλογεὺς νὰ ἔχῃ μίαν ψῆφον· καὶ ἐὰν ἡ ἐπαρχία δίδῃ πέντε, ἂν ἡ ἐπαρχία τῆς Ἀττικῆς δίδῃ 6, δὲν δύναται ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπαρχίας νὰ τοὺς ὀνομάσῃ, ἀλλὰ πρέπει ἕκαστον ἄτομον νὰ ὀνομάζῃ ἕνα, καὶ τοῦτο θεωρεῖται ἐφαρμογὴ τοῦ ἀξιώματος τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλὰ πρὶν ἔλθω εἰς τὴν πραγματικὴν ἐφαρμογὴν, εἰς τὰ παραδείγματα, δι’ ὧν θέλω σᾶς πείσει καὶ ἀποδείξει καὶ τὸ ἄτοπον τῆς προκειμένης θεωρίας, συγχωρήσατέ μοι ν’ ἀπαντήσω εἰς ὀλίγας θεωρίας, τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πυλίας ὑπέβαλε. Καθὼς παρετήρησα ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ βουλευτοῦ Πυλίας, ὅλος ὁ φόβος εἶναι οἱ συνδυασμοί. Ἔρχεται ἡ ἐφαρμογὴ ν’ ἀνατρέψῃ τὰς βάσεις τῆς θεωρίας· ὁ νόμος δὲν ὁμιλεῖ περὶ συνδυασμῶν, σήμερον νομοθετοῦμεν πῶς θὰ γείνῃ ἡ ἐκλογὴ, δὲν λέγομεν ἂν θὰ γείνῃ διὰ συνδυασμῶν, λέγομεν ποῖα δικαιώματα δίδομεν εἰς τὸν λαὸν καὶ πῶς θέλει κάμει χρῆσιν ὁ ἐκλογεὺς τοῦ δικαιώματός του. Ἐὰν κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν οἱ συνδυασμοὶ λαμβάνουν χώραν, εἶναι θεωρία, τὴν ὁποίαν θὰ ἐξηγήσω βραδύτερον, μὴ ἔχουσα σχέσιν μὲ τὴν συζήτησιν, ἂν ὁ ἐκλογεὺς πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν ἢ πολλὰς ψήφους, ὅσοι εἶναι οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς ἐπαρχίας. Ἀπό τινος καιροῦ, κύριοι, ἡ πρόοδος τῶν ἰδεῶν, ἡ πρόοδος τῶν ἀρχῶν ἐκήρυξε πόλεμον κατὰ τοῦ προσωπικοῦ συστήματος· ἡ ὑπερίσχυσις δὲ τῶν ἀρχῶν ἐπιζητεῖται πάντοτε καὶ ἀποκρούεται ὅ,τι προσωπικὸν ὅ,τι ἀτομικόν. Ἐν τούτοις διὰ τοῦ συστήματος, ὅπερ θέλουν νὰ ἐφαρμόσουν, εἰσάγουν τὸ προσωπικὸν σύστημα καὶ καταπνίγουν τὰς ἰδέας, τὰς ἀρχὰς, τὰς θεωρίας. Σεῖς οἱ ἐκλογεῖς, λέγουν, πρέπει νὰ διαιρεθῆτε εἰς τόσα κόμματα, εἰς τόσας ἰδέας, ὅσα ἄτομα παρουσιάζονται. Καὶ ποῖος σᾶς δίδει τὸ δικαίωμα νὰ μὲ ὑποχρεόνητε νὰ μὴ ἀκούω τὰς ἰδέας μου, νὰ μὴ ἀκολουθῶ τὴν πολιτικήν μου; Ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν μου πρόκειται νὰ ἐκλεχθῶσι 5 βουλευταί· ἔχω συμφέρον καὶ δικαίωμα νὰ προτιμήσω ἐκείνους, μεθ’ ὧν ταὐτίζονται αἱ ἀρχαί μου· διὰ τί νὰ μὲ ὑποχρεώσητε νὰ χωρίσω τὸν ἕνα ἀπὸ τὸν ἄλλον; ἐγὼ θεωρῶ καὶ τοὺς δύο ἱκανούς. Σεῖς λοιπὸν ἐμπίπτετε εἰς τὸ προσωπικὸν σύστημα, ὑπὸ τοιοῦτον δὲ σύστημα τί γίνονται αἱ ἰδέαι, αἱ ἀρχαί; Κατακερματίζοντες τὴν ἐκλογὴν, δὲν κάμνετε ἄλλο παρὰ νὰ χωρίζησθε εἰς πρόσωπα. Παραπονοῦνται, ὅτι τὰ κόμματα ἐπολλαπλασιάσθησαν, παραπονοῦνται ὅτι πολιτικαὶ ἀρχαὶ δὲν δύνανται νὰ σχηματισθῶσιν, αἵτινες νὰ διαιρῶσι τὰς τάξεις τοῦ κοινοβουλίου, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν τὰ κόμματα νὰ συγχωνευθῶσιν εἰς δύο, ὑπὸ διαφόρων ἀρχῶν διεπόμενα. Καὶ πῶς θὰ φθάσωμεν νὰ ὑπηρετήσωμεν αὐτὴν τὴν ἐπιθυμίαν διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ἐπιζητεῖτε; Ὅταν ἕκαστον πρόσωπον ἔρχεται προϊὸν μιᾶς ἐκλογῆς ἰδιαιτέρας, ὅταν ἐγὼ ἔχω ἕτερα καὶ διάφορα συμφέροντα μὲ τὸν συμβουλευτὴν τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας καὶ ἀναγκάζομαι νὰ τὸν πολεμῶ, πῶς θέλετε νὰ συμπράξω ἐντὸς τοῦ κοινοβουλίου, πῶς θέλετε νὰ συγχωνευθῶσι τὰ κόμματα; Τὸ ἰδικόν σας σύστημα θὰ πολλαπλασιάσῃ τὰ κόμματα, διότι ἕκαστος θὰ φροντίζῃ περὶ ἑαυτοῦ. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀναιρέσω καὶ ἑτέραν τινὰ θεωρίαν ἀναπτυχθεῖσαν ἐνταῦθα. Ὑποθέσατε, μᾶς λέγουν, ἔν τινι ἐπαρχίᾳ τέσσαρας ὑποψηφίους· ἐκ τούτων οἱ τρεῖς ἔχουσι 1000 ψήφους ἕκαστος, ὁ τέταρτος 2900, ἐν τούτοις οἱ τρεῖς πρῶτοι ἑνούμενοι λαμβάνουν 3000 ψήφους καὶ ἀποκλείουσι τὸν ἔχοντα 2900, ὁ ὁποῖος βεβαίως εἶναι ἰσχυρότερος ἑνὸς ἑκάστου τῶν λοιπῶν τριῶν. Ἀλλά, κύριοι, ἕκαστος ἐκλογεὺς εἶναι ἐλεύθερος νὰ θέσῃ τὴν χεῖρά του εἰς τὴν κάλπην καὶ νὰ ῥίψῃ τὴν ψῆφόν του ὅπου αὐτὸς θέλῃ. Ἐὰν ἔχω 1000 φίλους, οἵτινες συμφωνοῦν μὲ τὰς ἰδέας μου, καὶ κάμνω συνδυασμὸν μὲ ἓν ἄλλο πρόσωπον, οἱ ἐκλογεῖς εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ψηφίσωσι τοῦτο ἢ νὰ μὴ ψηφίσωσι (θόρυβος). Ἡ ἐκλογὴ εἶναι προϊὸν τῆς ἐλευθέρας θελήσεως, κανεὶς δὲν βιάζει τοὺς ἐκλογεῖς.

§44ΛΑΠΑΣ. Φίλε κύριε Ῥικάκη, μὴν τὰ λὲς αὐτά, ἡμεῖς τὰ γνωρίζομεν καλλίτερα (θόρυβος.) Ἔχεις 1000 ψήφους καὶ ἕνας ἄλλος ἔχει 200.... (θόρυβος.) Ὁ ἰσχυρότερος εἰς τὴν ἐπαρχίαν βγάζει καὶ τοὺς ἄλλους βουλευτάς.

§45ΡΙΚΑΚΗΣ. Καὶ αὐτοὶ οἱ ψηφοφόροι δὲν ἔχουν θέλησιν, τί εἶναι πρόβατα;

§46ΛΑΠΑΣ. Πολὺ καλά, γνωρίζομεν τὶ εἶναι (θόρυβος).

§47ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἂν καταφεύγωμεν εἰς αὐτὰ τὰ παραδείγματα, εἶναι ὡς νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἔχομεν τόσα ζῶα, τὰ ὁποῖα διαθέτομεν, εἶναι δὲ συζήτησις ἀναξία αὕτη ἑνὸς κοινοβουλίου, ὅπερ λέγει, ὅτι ἀντιπροσωπεύει ἕνα λαόν. Δὲν παραδέχομαι λοιπὸν τὴν ἀρχὴν, ὅτι δύνανται νὰ γείνουν συνεταιρισμοί. Τί θὰ εἴπῃ ταυτότης ἰδεῶν καὶ ταυτότης ἀρχῶν; Καὶ ὅταν τρία πρόσωπα συνδυάζωνται, καὶ οἱ φίλοι αὐτῶν, οἱ μετέχοντες τῶν ἰδεῶν των, ἑνοῦνται καὶ ἀποτελοῦν μίαν ὁμάδα, οἱ ἐκλεχθέντες βουλευταὶ δὲν εἶναι προϊὸν τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἐκλογέων; Ἀλλά, λέγουν, ὑπάρχει ὁ φόβος τῶν ἐπεμβάσεων· ἡ Κυβέρνησις δύναται διὰ τῶν συνδυασμῶν νὰ ἐπέμβῃ περισσότερον. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι καὶ εἰς τοῦτο πλανῶνται· πρῶτον, νομίζω, ὅτι ὅταν νομοθετῶμεν δὲν πρέπει νὰ φροντίζωμεν πῶς θὰ καταστήσωμεν μίαν Κυβέρνησιν ἠθικὴν, διότι, νομίζω, ὅτι αἱ ἀρχαὶ καὶ αἱ Κυβερνήσεις πρέπει νὰ ᾖναι ἠθικαί. Ἀκούσατε δὲ, παρακαλῶ, αὐτὸ τὸ πρακτικὸν παράδειγμα, διότι διὰ τῶν παραδειγμάτων ἐννοούμεθα καλλίτερα. Ὑποθέσατε, ὅτι ἡ ἐπαρχία Ἀττικὴ θὰ δώσῃ ἓξ βουλευτάς, ἔχει δὲ δέκα χιλιάδας ψηφοφόρους, τίθενται δὲ εἴκοσιν ὑποψήφιοι· ἐρωτῶ καὶ παρακαλῶ ἐκεῖνον, ὅστις θέλει νὰ μοὶ εἴπῃ, εἰς τὴν ἐπαρχίαν Ἀττικῆς ὑπάρχουσι δύο ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ λάβωσι τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν; Παραδέχομαι, ὅτι δύο θὰ λάβουν 2000 ψήφους, οἱ λοιποὶ δεκαοκτὼ θὰ λάβωσι τὰς ἐπιλοίπους 8,000, δηλαδὴ θὰ λάβῃ ἕκαστος, 400 περίπου· ἀλλ’ ἀντιπροσωπεύουσι τὴν πλειοψηφίαν αἱ 400 αὗται ψῆφοι; ἀπαιτεῖται ὡρισμένος ἀριθμὸς ψήφων, ἵνα ἀποτελεσθῇ πλειονοψηφία, ἣν ὁ νόμος ἀπαιτεῖ, ὁ δὲ κατακερματισμὸς τῆς ψήφου δύναται νὰ φέρῃ βουλευτὰς μὴ ὄντας τῆς πλειοψηφίας. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε, ἀντίκειται εἰς τὸν σκοπόν σας· ὅσῳ ὀλιγώτεραι ψῆφοι ἀπαιτοῦνται, τόσῳ εὐκολώτερα δύνασθε νὰ ἐπηρεάσητε τὴν ἐκλογὴν, ὅσῳ δὲ περισσότεραι ψῆφοι ἀπαιτοῦνται, τόσῳ περισσότερα προσόντα πρέπει νὰ ἔχῃ ἐκεῖνος, ὅστις θὰ παρουσιασθῇ. Ἀλλ’ ἀπό τινος δυστυχῶς ἠγέρθησαν παράπονα, ὅτι εἰς μερικὰ μέρη καὶ εἰς μερικὰς ἐπαρχίας ἤρχισε νὰ εἰσχωρῇ ἡ δωροδοκία· ἂς ἴδωμεν κατὰ τοῦ μέσου αὐτοῦ, κατὰ τοῦ ὁποίου πολὺ ὀρθῶς ἡ Βουλὴ ἠθέλησε διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἐκφράσῃ τὴν δυσμένειάν της καὶ νὰ τὸ καταπνίξῃ, ἂς ἴδωμεν διὰ τοῦ νέου συστήματος ἂν ἐνισχύηται ἢ καταπνίγηται. Τί εἶναι δυσκολώτερον νὰ δωροδοκήσητε διακοσίους ψηφοφόρους ἢ εἴκοσι χιλιάδας; Ἀλλά, κύριοι, μία ἀπὸ τὰς βάσεις τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος τοῦ ἰδικοῦ μας εἶναι καὶ ἡ μυστικότης, ἡ ἐκλογὴ πρέπει νὰ ᾖναι μυστική· σήμερον ὅμως δίδετε σφαιρίδιον εἰς τὸν χωρικὸν, διὰ νὰ διέλθῃ ὅλας τὰς κάλπας, καὶ νομίζετε, ὅτι δὲν θὰ γνωρίσητε ἐὰν τὸ ῥίψῃ; Ἡ μυστικότης θὰ παραβιασθῇ, θὰ ἀπαιτοῦν ἀπὸ τὸν ψηφοφόρον νὰ βγάλῃ τὸ χέρι του ἀνοικτόν.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κατὰ τὸ νέον σύστημα δὲν βγάζει τὸ χέρι.

§49ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπὶ τέλους, κύριοι, ἡμεῖς ἔχομεν τὸ σύστημα τῆς Ἑπτανήσου, τὸ σύστημα τῶν σφαιριδίων. Εἰς τὴν Ἑπτάνησον ποτὲ δὲν ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα νὰ φέρουν τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν σήμερον φέρουν· τὸ σύστημα ἐν Ἑπτανήσῳ ἐπέτυχε καὶ ἡ πολυχρόνιος ἐκεῖ πεῖρα δὲν ἀπέδειξε τὰ σφάλματα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς σήμερον ἀνευρίσκομεν. Λοιπὸν ποῖοι λόγοι;

§50ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Δὲν παρουσιάσθη ἀνάγκη εἰς τὴν Ἑπτάνησον, διότι ἐκεῖ ὑπάρχουν κόμματα καὶ ὄχι πρόσωπα.

§51ΡΙΚΑΚΗΣ. Διὰ τοῦ τρόπου, τὸν ὁποῖον ζητεῖτε νὰ εἰσάξητε, φέρετε τὸν συναγωνισμὸν τῶν προσώπων, διότι τὸ ἓν πρόσωπον θὰ ἀνταγωνίζηται πρὸς τὸ ἄλλο, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄλλου θὰ συναγωνίζωνται τὰ κόμματα. Θέλετε νὰ εἰσάξητε τὸ προσωπικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον λέγετε ὅτι πολεμεῖτε, καὶ θέλετε νὰ εἰσάξητε νὰ μονομαχοῦν εἴκοσι πρόσωπα μεταξὺ των κατὰ τὰς ἐκλογάς, ἂν καὶ ἔχουν τὰς αὐτὰς ἀρχάς. Πρέπει τὸ σύστημα αὐτὸ νὰ τὸ ἀποσκορακίσωμεν, δὲν ἀξίζει οὔτε συζητήσεως σπουδαίας, εἶνε προσωπικώτατον σύστημα· τίποτε δὲν συνηγορεῖ ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἀλλ’ οἱ συνδυασμοὶ εἶνε συνδυασμοὶ τῶν ἰδεῶν, δὲν σὲ ὑποχρεοῖ κανεὶς νὰ συνδυασθῇς· τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλογέως εἶναι ἀπόλυτον, δύναται νὰ τὸ διαθέσῃ ὅπως θέλει, καὶ δὲν δύνασθε διὰ τοιούτου φραγμοῦ, διὰ τοιούτων μέσων, τὰ ὁποῖα ἀντίκεινται εἰς ὅλας τὰς ὀρθὰς θεωρίας, νὰ νομίζετε ὅτι προφυλάττεσθε ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φοβεῖσθε, καὶ ὑποπίπτετε εἰς ἀτοπήματα πολὺ μεγαλείτερα. Λοιπὸν εἶναι σύστημα προσωπικὸν, καὶ ὡς προσωπικὸν τὸ καταδικάζω, τὸ κατακρίνω, καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ τὸ ἀποῤῥίψῃ ἡ Βουλή. Εἶνε περίεργον αὐτὸ νὰ μεταβάλωμεν τοὺς νόμους, νὰ ἀνατρέχωμεν εἰς τὰς βάσεις, εἰς τὴν ἀρχὴν, διότι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ παγιώσωμεν κυβερνήσεις ἀρχῶν, κυβερνήσεις διαρκεῖς. Τί μᾶς χρεωστοῦν, κύριοι, οἱ ἐντολεῖς; ἀναθέτουν τὴν ἐντολήν των εἰς ἡμᾶς, παρέχουν ὅλην τὴν ἐξουσίαν, μᾶς ἀφίνουν ἐλευθέρους νὰ κάμωμεν καλὴν χρῆσιν τῆς ἐντολῆς των. Ἂς προσπαθήσουν νὰ περιορίσουν τὸν ἐκλογέα, ἂς προσπαθήσουν νὰ θέσουν παντοῦ φραγμοὺς, ἂς ἀνατρέψουν πᾶσαν ἀρχὴν καὶ πᾶσαν θεωρίαν, διὰ νὰ προφυλαττώμεθα ἀπὸ ἓν κακὸν, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ὁ ἴδιος δύναμαι νὰ ἀνατρέψω, ἐὰν θέλω. Αἱ κυβερνήσεις ἐπεμβαίνουν· καὶ ποῖος ὑποστηρίζει τὰς Κυβερνήσεις; Ἡμεῖς ἂς φροντίσωμεν νὰ κάμωμεν ἠθικὰς κυβερνήσεις, νὰ μὴ ὑποστηρίζωμεν ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι διὰ τῆς βίας καὶ τῆς φαυλότητος ζητοῦν νὰ ὑπάρξουν, καὶ θὰ εἴδητε, ὅτι τὸ σύστημα εἶναι ἅγιον, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θὰ ἦναι νομιμώταται, ὅτι ἡ ἐλευθερία τοῦ ἐκλογέως θὰ ἦναι σεβαστὴ πάντοτε. Ἂς μὴ θέλωμεν λοιπὸν ἀφ’ ἑνὸς νὰ φωνάζωμεν καὶ νὰ παραπονώμεθα, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡμεῖς οἱ ἴδιοι νὰ δημιουργῶμεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ καταδικάζωμεν. Ποῖος μᾶς ἐμποδίζει; ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς εἶναι ἐλευθέρα, ἡ ψῆφος ἑκάστου σεβαστή· ἐὰν δημιουργῇς λοιπὸν νόμους καὶ νομίζῃς, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ μέσου ἀποσοβεῖς τὸ κακόν, φρόντισε νὰ διορθώσῃς τὸν ἑαυτόν σου, νὰ ἀφίνῃς κατὰ μέρος τὰ προσωπικά σου συμφέροντα καὶ νὰ δημιουργῇς Κυβερνήσεις ἀξίας τοῦ τόπου.

§52Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ὤφειλον νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ ἑνὸς τοσοῦτον σημαντικοῦ ζητήματος, καὶ πολὺ περισσότερον διότι ἀπετέλουν μέρος τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἐπεξειργάσθη τὰ νομοσχέδια, εἰς ἓν τῶν ὁποίων καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος εἶχον θέσει τὴν ὑπογραφήν μου· ὤφειλον νὰ πράξω τοῦτο, διότι κανεὶς τῶν λοιπῶν συναδέλφων, τῶν ἀποτελούντων τὴν ἐπιτροπὴν, δὲν ἠθέλησε νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἔργον τόσης ἐργασίας μας.

§53Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ποῦ τὸ ἠξεύρετε αὐτό;

§54Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἕως τώρα τοὐλάχιστον. Ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν ἔρχεται νὰ καθιερώσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ διὰ τῆς μειονοψηφίας, εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς ἰσότητος, στηριζομένης εἰς τὰς διατάξεις αὐτοῦ τοῦ συντάγματος. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν εἶναι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὸν τόπον εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται· τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν εἴχομεν πρὸ τῆς μεταβολῆς τοῦ 1862, καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ ἀνέτρεψε τὸν θρόνον καὶ ἔθεσεν εἰς θέσιν προβληματικὴν τὸν τόπον, καὶ μὴ διστάζετε ποσῶς, κύριοι, ὅτι ἡ πρὸ πάντων αἰτία τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης ἦσαν αἱ ἐκλογαὶ, διότι μόνον ἐλέγοντο ἐκλογαί, ἀλλὰ δὲν ἀντεπροσώπευον πράγματι οἱ λεγόμενοι τότε βουλευταὶ τὸν τόπον, ἀλλά τὴν θέλησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἔπρεπε λοιπὸν μετὰ πεῖραν 33 ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἐσυνταγματίσθη ὁ τόπος, νὰ αἰσθανθῶμεν τέλος πάντων, ὅτι τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν εἶναι ἐλαττωματικὸν καὶ ὅτι πρέπει νὰ καταπέσῃ, ἐὰν θέλωμεν πράγματι νὰ ἑδραιωθῇ τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα καὶ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα εἰς τὸν τόπον μας ἐπὶ τῆς ἀληθείας. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ὑποστηρίζομεν, στηρίζεται ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς ἰσότητος, διότι ἐν τῷ ἄρθρῳ 3 τοῦ Συντάγματος ἔχομεν διάταξιν, ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἐνώπιον τοῦ νόμου εἶναι ἴσοι, καὶ ἐν τούτοις εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον ὅλοι οἱ Ἕλληνες δὲν εἶναι ἴσοι. Διὰ ποῖον λόγον, κύριοι, νὰ πλεονεκτῇ ὁ πολίτης τῶν Καλαβρύτων, ὁ πολίτης τῆς Γόρτυνος καὶ ὁ πολίτης τῶν Ἀθηνῶν τοῦ πολίτου τοῦ Γυθείου, τοῦ πολίτου τῆς Αἰγίνης; Ὅλοι οἱ Ἕλληνες συνεισφέρουν εἰς τὰ δημόσια βάρη ἐπίσης, ἑπομένως ἔχουν ἴσα δικαιώματα. Διὰ ποῖον λόγον λοιπὸν ὁ μὲν Αἰγινήτης νὰ ἐκλέγῃ ἕνα βουλευτὴν, ὁ δὲ Ἀθηναῖος ἕξ; Τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου ἀνήκει εἰς τὸν πολίτην, τὸ δικαίωμα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν εἰς τὸν πληθυσμὸν καὶ ἑπομένως εἰς τὴν περιφέρειαν τὴν περιέχουσαν τὸν πληθυσμόν· ἑπομένως ἐκτείνοντες ἢ περιορίζοντες τὴν περιφέρειαν διοικητικῶς, προσθέτομεν ἢ ἀφαιροῦμεν δικαιώματα κυριαρχικὰ ἀπὸ τὸν ἴδιον πολίτην αὐθαιρέτως, ἐνῷ τὸ Σύνταγμα τὸν ἔθεσεν εἰς ἴσην μοῖραν πρὸς πάντα ἄλλον. Διὰ τῶν θεωριῶν, τὰς ὁποίας ἠθέλησε πρὸ ὀλίγου νὰ ὑποστηρίξῃ ὁ ἔντιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς, εἶπεν, ὅτι ἐρχόμεθα νὰ καθιερώσωμεν σύστημα προσωπικόν· ὄχι μόνον δὲν ἐρχόμεθα νὰ πράξωμεν τοῦτο, ἀλλ’ ἐρχόμεθα νὰ ἀποῤῥίψωμεν τὸ προσωπικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον καθιεροῖ ἡ ἐπέμβασις καὶ ἡ δύναμις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Σεῖς ὑποστηρίζετε τὸ ἑνιαῖον, ἀλλὰ μὲ μικρὰν περιφέρειαν, ὅπως δίδῃ ἕνα μόνον βουλευτὴν· τὸ παραδέχεσθε, καὶ τὸ θεωρεῖτε μάλιστα λογικόν. Ἐγὼ λέγω εἰς τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Πατρῶν, ὅτι τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζομεν ἡμεῖς πληροῖ τὸν σκοπὸν τῆς μικρᾶς περιφερείας, ἀφίνει ὅμως διὰ τοῦ συστήματός μας ἀόρατον τὴν περιφέρειαν ταύτην ἀπὸ τὸν ὀφθαλμὸν τῆς ἐξουσίας, καὶ καθιστᾷ ἀδύνατον τὴν ἐπέμβασιν αὐτῆς. Τί θὰ εἴπῃ μικρὰ περιφέρεια; Πληθυσμὸς ἱκανὸς πρὸς ἐκλογὴν ἑνὸς μόνου βουλευτοῦ, ἑπομένως μικρότερος ἀριθμὸς ἐκλογέων, ἑπομένως μικρότερος ἀριθμὸς κατερχομένων εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα. Ἂς ἀναφέρωμεν λοιπὸν πρακτικὰ παραδείγματα, καὶ θέλετε πεισθῆ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τῆς μειονοψηφίας καθιεροῖ τὴν μικρὰν περιφέρειαν, ἀφαιροῦν ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τὸ μέσον τῆς ἐπεμβάσεως. Εἰς τὴν Αἴγιναν π. χ. ψηφοφοροῦν 1300 ψηφοφόροι, κατέρχονται δὲ δύο ὑποψήφιοι εἰς τὸν ἀγῶνα· τί πρόκειται νὰ γείνῃ ἐκεῖ; Πρόκειται νὰ συναγωνισθῶσιν οἱ δύο, καὶ ὅστις λάβῃ τὰς περισσοτέρας ψήφους εἶναι ὁ βουλευτής. Αὐτὸ τοῦτο τὸ σύστημα, κύριοι, ἡμεῖς καθιεροῦμεν, καὶ τὸ καθιεροῦμεν ἀφαιροῦντες ἀπὸ τοὺς ὄνυχας τῆς ἐξουσίας τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἐπηρεάζει καὶ μεταβάλλει τὸ ἀληθὲς ἀποτέλεσμα.

§55Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν ᾖναι ἑπτὰ ὑποψήφιοι εἰς τὴν Αἴγιναν;

§56Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ἴδιον συμβαίνει.

§57Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἕνας ψηφοφορεῖ καὶ τοὺς ἑπτά.

§58Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τοῦτο εἶναι κατάχρησις δικαιώματος, προδίδουσα τὸ κακὸν τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος. Λοιπὸν τὴν περιφέρειαν, τὴν ὁποίαν ἐζήτησεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν, τὴν ἐζητήσαμεν ἡμεῖς διὰ τῆς μιᾶς ψήφου, ἀφαιρέσαντες τὸ ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον ἔχουν αἱ ἐκλογαὶ μικρῶν περιφερειῶν, τουτέστι τὴν εὔκολον ἐπέμβασιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Πρόκειται, λέγει, νὰ καθιερώσητε σύστημα προσωπικὸν καὶ νὰ καταῤῥίψητε τὸ εὐθαλὲς δένδρον τὸ κοινοβουλευτικὸν, τὸ ὁποῖον καθιέρωσαν 33 ἔτη, ἀπὸ τοῦ 1843 μέχρι σήμερον. Καὶ ποῖοι εἶναι οἱ καρποί, τοὺς ὁποίους ἔχομεν ἐνώπιόν μας κατὰ τὸν βίον τῶν 33 συνταγματικῶν ἐτῶν τῆς Ἑλλάδος; Τίποτε ἄλλο δὲν εἶναι παρὰ προσωπικοί. Διατί εἶναι προσωπικοί; Διότι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία πάντοτε εἰς τὴν Ἑλλάδα κατίσχυσε, καὶ ἠλλοίωσε, καὶ ἐνόθευσε, καὶ παρέβλαψε τὸ συνταγματικὸν σύστημα εἰς τὴν γέννησίν του. Οἱ συνδυασμοί, κύριοι, ὄχι μόνον δὲν εἶναι ὅ,τι εἶπεν ὁ κύριος Ῥικάκης, ἀλλ’ εἶναι κακοήθεις εἰς τὴν γέννησίν των· οἱ συνδυασμοὶ διαφθείρουν τὸ πολιτικὸν φρόνημα τοῦ λαοῦ, τὸ ὁποῖον ποτὲ δὲν πρέπει νὰ ᾖναι διεφθαρμένον ὅταν ὁ λαὸς προσέρχηται εἰς τὴν κάλπην, ὅπως δώσῃ τὴν ψῆφόν του· διότι τῳόντι ἡ κάλπη πρέπει νὰ ᾖναι τὸ ταμεῖον τῶν πεποιθήσεων τῶν ψηφοφόρων καὶ τοῦ πολίτου. Τί βλέπει ὁ λαὸς ἐνώπιόν του; βλέπει ἡμᾶς ἐν Ἀθήναις μὲν διαμένοντας διῃρημένους, ἐν ταῖς ἐπαρχίαις δὲ κατὰ τὴν ὥραν τῆς ἐκλογῆς συνδυαζομένους· καὶ τί λέγει ὁ λαός; αὐτὸ τὸ ἠκούσατε ὅλοι ὅσοι εἶσθε ἀπὸ ἐπαρχίας καὶ ὅσοι εἶσθε ἀπὸ τὴν πρωτεύουσαν, διότι καὶ ὁ λαὸς τῆς πρωτευούσης αὐτὸ λέγει· λέγει, ὅτι ἡ διαίρεσις προέρχεται ἕνεκα προσωπικῶν συμφερόντων, ὅταν δ’ ἐπιστῇ ὁ χρόνος τῆς ἐκλογῆς ἀδελφοποιοῦνται οἱ ἀδιάλλακτοι ἀντίπαλοι, ὅπως ἐπανέλθωσιν ὡρμητικώτεροι εἰς τὴν διαίρεσιν κατὰ τὸν χρόνον τῆς φιλονεικουμένης ἐξουσίας. Καὶ τῷ ὄντι, κύριοι, ποῖοι ἀντίθετοι ἐν τῷ κοινοβουλίῳ δὲν συνέπραξαν κατὰ τὰς ἐκλογάς; Ἕπεται ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ παραδείγματος διαφθείρομεν τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ, καὶ ὅταν ὁ λαὸς παρουσιάζεται εἰς τὴν κάλπην, δὲν ἔχει ἐνώπιόν του κανὲν φρόνημα. Μάτην προσπαθοῦν, καὶ θὰ προσπαθοῦν ὅσον δήποτε διὰ τῆς θεωρίας νὰ ὑποστηρίξουν τὸ παλαιὸν σύστημα, διότι τοῦτο μέχρι σήμερον μᾶς βεβαιοῖ, ὅτι οἱ ψηφοφόροι μέχρι τοῦδε δὲν ἐψηφοφόρησαν παρὰ μόνον διὰ προσωπικοὺς λόγους. Ἰδοὺ λοιπὸν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζετε, τὸ ὁποῖον ἐπὶ 33 ἔτη μᾶς διέπει· εἶναι καθαρῶς προσωπικόν. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἡ καλπονόθευσις αὐτή· οἱ συνδυασμοὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας διαιροῦν τοὺς ἄνδρας, ὡς εἶπεν ὁ ἔντιμος ἐξ Ὕδρας βουλευτής, εἰς δύω ἑταιρίας, ἡ μία τῶν ἑταιριῶν ἔχει τὰ α. β. συμφέροντα, ἡ ἑτέρα ἔχει τὰ γ. δ· ἡ μία ἐπιτίθεται κατὰ τῆς ἄλλης, καὶ ἀναλόγως τῆς γενναιότητος, τοῦ θάῤῥους, τῆς τοποθεσίας, τῆς ἐποχῆς, τῆς δεξιότητος ἑκάστης μερίδος, μεταβάλλεται τὸ ἐκλογικὸν ἀποτέλεσμα διὰ λαθροχειρίας ἢ πλαστογραφίας. Λοιπὸν διὰ τοῦ νόμου τοῦ παρελθόντος τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ, διὰ τῶν συνδυασμῶν, λέγω, ὄχι μόνον δὲν ἠθικοποιεῖται, ἀλλὰ διαφθείρεται. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν φέρει τὰς φοβερωτέρας διαιρέσεις καὶ γεννᾷ τὰ μεγαλείτερα ἐγκλήματα· τὸ ἔγκλημα τῆς ψευδορκίας ἀνεπτύχθη πρὸ πάντων ἀπὸ τὸ σύστημα αὐτὸ, διότι τὸ κομματικὸν συμφέρον ἐξεβίασε καὶ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην τῶν ἀνταγωνιζομένων φατριῶν νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, νὰ θέσῃ τὴν χεῖρα ἐπὶ τοῦ εὐαγγελίου καὶ νὰ ψευδορκίσῃ· δύσκολος δὲ ἡ ἀνακάλυψις τοῦ ἐγκλήματος, διότι ἐκ συστάσεως ἔχει προμελετημένα τὰ θέματα τῶν καταθέσεων τῶν μαρτύρων. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν γεννᾷ, κύριοι, διαίρεσιν ἐν τῷ τόπῳ, διαίρεσιν φοβεράν, καὶ τὰς φοβερωτέρας ῥήξεις, τοὺς ἐμφυλίους σπαραγμούς, τοὺς ἐμφυλίους πολέμους. Καὶ ἔχετε, κύριοι, παραδείγματα ἄπειρα, ὅτι εἰς τὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς, ὅταν εἰσέτι δὲν εἶχε καταβληθῆ ἀπὸ τὴν πίεσιν τῆς ἐξουσίας τὸ φρόνημα τῶν ἐπαρχιῶν, πόσαι ἔλαβον χώραν ἐμφύλιοι ῥήξεις μεταξὺ ἀδελφῶν καὶ ἀδελφῶν. Γεννᾶτε λοιπὸν τὰς τοπικὰς διαιρέσεις, καὶ αὐτὰς τὰς μεταφέρει τὸ σύστημα αὐτὸ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τοῦ βουλευτηρίου. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν κατήντησε, κύριοι, τὰς δημοτικὰς θέσεις πολιτικὰς καὶ ἀφῄρεσεν ἀπὸ τὸν πολίτην καὶ αὐτὸ τὸ δικαίωμα τῆς ἐκλογῆς τοῦ ἐπιμελητοῦ τῶν πραγμάτων τοῦ τόπου του· διότι τῷ ὄντι εἶναι ἠναγκασμένος σήμερον διὰ τῶν συνδυασμῶν ὁ βουλευτὴς νὰ ὑποστηρίζῃ τὸν δήμαρχόν του δι’ οἱωνδήποτε μέσων, διὰ νὰ ἔχῃ μίαν δύναμιν κατὰ τὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς. Τὸ σύστημα δὲ, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς σᾶς παρουσιάζομεν, καταῤῥίπτει ὅλα αὐτὰ, φέρει τὴν ἀλήθειαν εἰς τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς, καταπαύει τὴν διαίρεσιν, δίδει εἰς τὸν λαὸν νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι πλέον οἱ πολιτευόμενοι πολιτεύονται καὶ διαιροῦνται ἀπὸ ἀρχὰς, ἀφίνει τὸν λαὸν ἐλεύθερον εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν του, καταπαύει πλέον τὸ σύστημα τῆς καθημερινῆς ψευδορκίας. Ἐὰν ἀποθάνῃ σήμερον ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, λέγει ὁ κ. Ζωχιός, ποῦ εἶναι τὸ κόμμα τοῦ κ. Κουμουνδούρου; Ἐὰν ἀποθάνῃ ὁ κ. Δεληγεώργης, ποῦ εἶναι τὸ κόμμα τοῦ κ. Δεληγεώργη; Καὶ τοῦτο, κύριοι, τὸ ὁποῖον εἴπατε, δὲν εἶναι ἀπόδειξις, ὅτι τὸ σύστημα τὸ πρὸ 33 ἐτῶν εἶναι σύστημα προσωπικὸν καὶ ὄχι σύστημα ἀρχῶν; Εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ κύριος βουλευτὴς Μέσης, ὅπου πρυτανεύουσιν αἱ πολιτικαὶ ἀρχαὶ, εἶναι λυπηρὸν ὅταν ἓν κόμμα χάσῃ τὸν ἀρχηγόν του, διότι οἱ ἀρχηγοὶ δὲν δημιουργοῦνται καὶ δὲν αὐτοσχεδιάζονται· οἱ ἀρχηγοὶ παρουσιάζονται διὰ τῆς ἱκανότητός των καὶ τῶν πλεονεκτημάτων των. Ἴσως θὰ ᾖναι λυπηρὸν, ἀλλὰ τὸ κόμμα ἵσταται ἑδραῖον εἰς τὴν θέσιν του, καὶ ἐὰν ἀπέθανεν ὁ Πὶτ, ὁ Πίλλ, ὁ Πάλμερστων, ὁ Δέρβυ, τὰ κόμματα ὑπάρχουν, καὶ πλήρη ζωῆς, διατί; διότι ἐκεῖ τὰ κόμματα δὲν εἶναι προσωπικά. Καὶ ὅμως σεῖς ἠθελήσατε νὰ παραστήσητε, ὅτι διὰ τοῦ θανάτου τοῦ κ. Κουμουνδούρου χάνει τὸ κόμμα, ὑποστηρίζετε δηλαδὴ ὅτι τὰ σημερινὰ κόμματα εἶναι προσωπικά.

§59ΧΟΪΔΑΣ. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὅπου ὑπάρχουν αὐταὶ αἱ ἰδέαι, μία ψῆφος ὑπάρχει;

§60ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τώρα θὰ σᾶς εἴπω. Πᾶν νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον γίνεται διὰ πάντα τόπον, κύριε Χοϊδᾶ, γίνεται ὅπως πληρώσῃ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ζῇ ἡ γενεὰ, ἡ ὁποία αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην ὅπως νομοθετήσῃ. Μετὰ 33 ἐτῶν πεῖραν βλέπομεν, ὅτι δὲν ἠδυνήθημεν νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα διὰ τοῦ συστήματος τοῦ ὑπάρχοντος. Αὐτὴ ἡ ἀνάγκη λοιπὸν ἐγέννησε τὴν παρουσίασιν νομοσχεδίου τοιούτου, ὅπως δι’ αὐτοῦ θεραπεύσωμεν τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα ἐγέννησεν ἡ ἀρχὴ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος κατίσχυσεν ἐπὶ 30 ἔτη. Ἔρχεται λοιπὸν νὰ πληρώσῃ τὰς ἀνάγκας αὐτὰς τοῦ ἔθνους σήμερον, καὶ ἴσως ὁ ἐκλογικὸς νόμος, τὸν ὁποῖον ἔχομεν, μετὰ 50, μετὰ 100, μετὰ 150 ἔτη θεωρηθῇ ἀναγκαιότατος πάλιν δι’ αὐτὸν τὸν τόπον, ἀλλ’ ὅ,τι εἶναι ἀναγκαῖον μετὰ 150 ἔτη, εἶναι ἐπιβλαβὲς ἐὰν νομοθετηθῇ σήμερον. Ποῦ κατηντήσαμεν, κύριοι, διὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν ἐπὶ τῆς ἄλλης δυναστείας; εἰς τὴν ἐπανάστασιν. Τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς σᾶς προτείνομεν, εἶναι νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν πεποίθησίν μου τοὐλάχιστον, θὰ προλάβῃ μίαν βιαίαν ἐπανάστασιν. Μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου προβαίνω, καὶ προβαίνω λογικῶς, καθὼς θέλω σᾶς παραστήσει. Τί ἦσαν οἱ ὑπουργικοὶ ὑποψήφιοι κατὰ τὸ παρελθόν; ἄτομά τινα προσφερόμενα εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὅπως ὑπηρετήσωσι τυφλῶς καὶ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰς ἐνεργείας αὐτῆς. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν εἶχεν ἡ ὑπουργικὴ ὑποψηφιότης, τὴν ὁποίαν κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς ἐπὶ Ὄθωνος τὴν μετέβαλον εἰς ὑπουργικοὺς συνδυασμούς, οἵτινες ἐξηκολούθησαν καὶ μετὰ τὴν ἐπανάστασιν, καί περ καθιερωθέντες κατὰ τὰ 1860 πρὸς τὸ 1861 ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν κρίσιν μας, ἔφερε τὴν ἐπανάστασιν κατὰ τοῦ Ὄθωνος. Αἱ ἐκλογαὶ ἤρχισαν κατὰ τὰ 1844· κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη ἀντεστάθησαν, διότι ἦτο ἀμέσως μετὰ τὴν μεταβολὴν τῆς 3 Σεπτεμβρίου, ἐπαρχίαι τινές, ἀλλὰ τὰ κατόπιν ἔτη, μετὰ τὰ 1847 μάλιστα οὐδεμία πλέον ἐπαρχία ἠδυνήθη νὰ ἀντιστῇ εἰς τὴν δύναμιν καὶ τὸν ὄγκον τῆς ἐξουσίας, διότι κανὲν ἄτομον δὲν δύναται νὰ ἦναι τόσον ἰσχυρὸν, ὥστε νὰ ἰσοβαρήσῃ ἀπέναντι τοῦ ὄγκου τῆς ἐξουσίας, Ποῦ λοιπὸν μᾶς ἔφερε τὸ σύστημα; εἰς τὴν ἐπανάστασιν. Τί ἄλλο ἐγέννησε τὸν ἐρεθισμὸν τοῦ ἔθνους κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1874; τὰ βίαια μέτρα τῆς ἐπεμβάσεως αὐτῆς κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καὶ ὅταν ἦτο δυνατὸν νὰ συνεχισθῇ ἐπὶ 1, 2, 3 ἔτη, ἢ δύω τρεῖς περιόδους τὸ αὐτὸ σύστημα, νομίζετε, ὅτι δὲν ἠθέλαμεν ἔχει τὰ ἴδια ἀποτελέσματα; Καθὼς εἶπεν ὁ ἔντιμος ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς κ. Ῥικάκης, ποτὲ δὲν δύναται ἕνας λαὸς αἰωνίως καὶ καθ’ ἡμέραν νὰ τίθεται ὑπὸ τὰ ὅπλα, διὰ νὰ ὑπερασπίσῃ τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου του. Ἄλλως, κύριοι, εἶναι πλέον ἀδύνατον, ὅταν ἡ ἐξουσία θελήσῃ νὰ ἐπέμβῃ, ὅτι δύναται νὰ ἀντιστῇ τις, διότι πάντοτε ἀπέναντι τῆς μερίδος ἐκείνης τῆς κατισχυούσης καὶ πολεμουμένης διὰ τῆς ἐξουσίας ὑπάρχει μία ἄλλη μερὶς, ἡ ὁποία ἀμέσως παραδέχεται τὴν προστασίαν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀπέναντι τοιαύτης δυνάμεως ἀπεδείχθη, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ παλαίσῃ τις. Ἐὰν λοιπὸν ἐξακολουθήσῃ αὐτὸ τὸ σύστημα, σᾶς ἐρωτῶ, δὲν θέλομεν φθάσει μέχρι τοῦ σημείου, εἰς τὸ ὁποῖον εἶχον φθάσει οἱ ὑπουργικοὶ συνδυασμοὶ ἢ αἱ ὑπουργικαὶ ὑποψηφιότητες κατὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ Ὄθωνος; Καὶ ἐννοεῖται λοιπὸν, ὅταν ἠθέλομεν φθάσει εἰς τὸ ἴδιον σημεῖον, ἠθέλομεν ἔχει τὰ ἴδια ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν καὶ ἐπὶ τῆς παρελθούσης δυναστείας. Ἰδοὺ διὰ τί σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι τὸν νόμον αὐτὸν θὰ ἔλθῃ μία ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ μᾶς τὸν ἐπιβάλῃ αὐτὴ ἡ ἀνάγκη. Διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἀφῃρέσαμεν ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα εἶχε μέχρι σήμερον, ὅπως δημιουργῇ ἐν Ἀθήναις τοὺς βουλευτὰς, καὶ ἐδώσαμεν τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ψηφοφόρους, ὅπως ἀμέσως αὐτοὶ προσέλθωσιν εἰς τὴν κάλπην, εἰς τὸ ταμεῖον τοῦτο τῶν πεποιθήσεων, καὶ ψηφοφορήσωσιν ὑπὲρ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους προτιμοῦν. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ὑποστηρίζομεν, εἶναι τὸ σύστημα τῆς μικρᾶς περιοχῆς, χωρὶς ὅμως νὰ δύναται ἡ ἐξουσία νὰ ἐπέμβῃ· ἔχει ἀκόμη καὶ τὸ πλεονέκτημα τοῦτο, ὅτι εἰς τὸ σύστημα τῆς μικρᾶς περιφερείας δεσμεύει τὴν θέλησιν τοῦ ἐκλογέως ἐντὸς περιωρισμένου χώρου. Μᾶς λέγουν, διὰ τί δὲν ἀφίνετε τὸν ἐκλογέα, ὅπως ἐκλέξῃ τὸν γινώσκοντα αὐτὸν, ἀλλὰ θέλετε νὰ τὸν θέσητε εἰς περιφέρειαν, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν τὸν γνωρίζει; Εἰς μικρὰν περιφέρειαν περιορίζεται ὁ ἐκλογεὺς, διότι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκταθῇ, ἐνῷ εἰς μεγάλην περιφέρειαν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκλέξῃ τὸν γνωστόν του. Ὁ περιορισμὸς τῆς περιφερείας ἔχει καὶ τὸ κακὸν, ὅτι περιορίζει καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ἐκλογέως, διότι περιορίζονται τὰ δικαιώματα αὐτοῦ εἰς μικρὸν κύκλον. Διὰ τοῦ συστήματος λοιπὸν τοῦ προτεινομένου διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀφίνεται ὅσον ἔνεστιν ὀλιγώτερον τὸ μέσον τῆς διαφθορᾶς· διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἔχετε ὅλους νὰ ἐπιτηροῦν τὸν ἕνα καὶ ἕκαστον τοὺς ἄλλους, πρωτίστην ἐγγύησιν τῆς καλῆς διεξαγωγῆς τῆς ἐκλογῆς. Αὐτὸς εἶνε ὁ λόγος καὶ οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς ὑπηγόρευσαν, εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον, νὰ ὑπογράψω τό νομοσχέδιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶχα τὴν τιμὴν νὰ ὑπογράψω. Ἀπὸ αὐτὰς τὰς ἀρχὰς ὁρμώμενος, ὑπεστήριξα αὐτὸ καὶ κατὰ τὰ 1865, καὶ ἐπιμένω εἰσέτι, ἔχων αὐτὴν τὴν ἰδέαν μετὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου· ἀπὸ τὰ 1865 παρεκάλεσα τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ἐκτὸς τῆς Βουλῆς εὑρισκόμενος, νὰ φέρῃ τοιοῦτον σύστημα, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν γνησίας ἐκλογάς· δὲν εἶνε σημερινὴ ἰδέα ἡ ἰδέα μου.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωχιός.

§62ΖΩΧΙΟΣ. Εὐτυχῶς ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ὁ ἐκ Πυλίας ἀνέφερε τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐῤῥίψαμεν χαμαί, δηλαδὴ τὸ ἔσωσε. Διατί δὲ ἔπεσε τὸ ζήτημα χαμαί; Διότι ἐπραγματεύθησαν περὶ αὐτοῦ ἄνδρες μὴ γινώσκοντες τὸ πολιτικὸν δίκαιον. Καὶ περὶ αὐτοῦ μὲν δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ πεῖρα δὲν συμφωνεῖ μετὰ τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Πυλίας· διότι ἡ πεῖρα διῄρεσε τὸ Βερολῖνον εἰς τμήματα. Τί δὲ συνέβη εἰς αὐτὸ τὸ Βερολῖνον τὸ διῃρημένον εἰς τμήματα; Θέλει, εἶπεν ὁ κ. Καράπαυλος, τὴν ἱκανότητα, ἐννοεῖται δὲ ὅτι καὶ αὐτὸς εἶνε ἱκανότης. Ἐν τούτοις παρουσιάζεται ὡς ὑποψήφιος εἰς τρία τοῦ Βερολίνου τμήματα ἡ μεγαλειτέρα ἱκανότης, ἥτις ὑπάρχει εἰς τὴν Γερμανίαν, ὁ ἀρχιστράτηγος ὁ νικήσας τοὺς Γάλλους Μόλτκε, καὶ ἀποτυγχάνει καὶ εἰς τὰ τρία. Ποῖος δὲ γίνεται βουλευτής; Ἀνεδείχθησαν βουλευταὶ ἀντὶ τοῦ Μόλτκε τρεῖς ἄνδρες ἐκ τοῦ ὄχλου. Λοιπὸν ὁ λαὸς, ὁ ὁποῖος ἐνίκησε τοὺς Γερμανοὺς, εἶναι ἀναίσθητος, διότι ἀπεδοκίμασε τὰς ἱκανότητας τὰς μεγάλας; ἐξέλεξε τοὺς ἀνθρώπους, εἰς τοὺς ὁποίους ἐνεπιστεύετο. Βεβαίως ὁ Μόλτκε εἶναι κρείττων τῶν ἐκ τοῦ ὄχλου, ἀλλ’ ὁ ὄχλος δὲν τὸν δέχεται, διότι ὁ ὄχλος σοῦ λέγει, θέλω νὰ διαμοιράσωμεν τὰς περιουσίας τῶν μεγάλων, θέλω νὰ παρακαθήσω εἰς τὴν κοινὴν τράπεζαν. Καὶ ἐν τούτοις οἱ περὶ τὸν Μόλτκε δὲν ἤλεγξαν τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ἀλλὰ τί εἶπον; Ἂς παιδαγωγήσωμεν τὸν λαὸν καὶ ἂς τὸν διδάξωμεν νὰ μὴ ἐκλέγῃ ἀντὶ τοῦ καλοῦ τὸν κακόν· ἐν ἄλλοις λόγοις οἱ Γερμανοὶ δὲν μετέβαλον τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ἀλλὰ καταγίνονται νὰ φωτίσωσι τὸν λαόν. Ἐὰν δὲ θέλετε τὴν ἐμὴν ψῆφον, πρέπει νὰ διορθώσητε καὶ σεῖς τὸν τόπον. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔλθῃ ὁ δεῖνα; Ἂς ἔλθῃ, πρέπει ὅμως νὰ ἔλθῃ καὶ ὁ ἄλλος, τὸν ὁποῖον ὁ λαὸς ὑποστηρίζει, πρέπει νὰ εἰσέλθουν ὅλαι αἱ ἰδέαι ἐν τῷ βουλευτηρίῳ. Δὲν πρόκειται δὲ περὶ ἱκανοτήτων, ἀλλὰ περὶ συμφερόντων. Τί δὲ σημαίνει ἱκανότης; Πύῤῥος ὁ βασιλεὺς ἔστειλε τὸν σύμβουλον αὐτοῦ εἰς τὴν Ῥώμην· τί δὲ οὗτος ἐκεῖ παρετήρησεν; Ἐθαύμασε τὸ βουλευτήριον, ὠνόμασε δὲ αὐτὸ συνέδριον βασιλέων. Τοιοῦτον δὲ βουλευτήριον θέλετε καὶ ὑμεῖς; Νομίζω ὅτι θέλομεν νὰ ἀναδείξωμεν τὸ ἑλληνικὸν βουλευτήριον συνέδριον ὑπουργῶν καὶ πρωθυπουργῶν. Ἀλλοίμονον δὲ εἰς τὴν κυβέρνησιν ὅταν ὅλαι αἱ ἑλληνικαὶ ἱκανότητες συνεδριάσωσιν ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου.

§63ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν μᾶς ἐξηγεῖτε αὐτό;

§64ΡΟΥΚΗΣ. Ὁ κ. Κατσικαπῆς δὲν καταλαμβάνει, καὶ θέλει νὰ ἐξηγηθῆτε.

§65ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε Κατσικαπῆ, οὔτε ἀνεδέχθην, οὔτε ἀναδέχομαι νὰ σὲ κατηχήσω.

§66ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐξακολουθεῖτε, ἐγὼ δὲν σᾶς ἐμποδίζω.

§67ΖΩΧΙΟΣ. Λοιπὸν δὲν πρόκειται περὶ ἱκανοτήτων, διότι τὸ ζήτημα οὕτως ἐξεταζόμενον εἶναι προσωπικὸν, πρόκειται δὲ περὶ ἰδεῶν καὶ συμφερόντων. Ἐπειδὴ δὲ ἐγένετο λόγος καὶ περὶ Ἑπτανήσου, σᾶς φέρω πρὸς ὑποστήριξιν τῶν λόγων μου ἓν παράδειγμα, εἰς τὸ ὁποῖον περιλαμβάνομαι καὶ ἐγώ. Κατὰ τὸ ἔτος 1864 μετέβην εἰς τὴν Κέρκυραν, ὅτε ἐγένετο ἡ ἕνωσις αὐτῆς μετὰ τῆς Ἑλλάδος, εὗρον δὲ τὴν νῆσον διῃρημένην εἰς δύο. Καὶ ἐντεῦθεν μὲν ἦσαν οἱ χωρικοὶ, ἐκεῖθεν δὲ οἱ κάτοικοι τῆς πόλεως· τὰ συμφέροντά των ἀντέκειντο, καὶ διὰ τοῦτο ἦσαν οἱ Κερκυραῖοι διῃρημένοι, τούτου δ’ ἕνεκα οὐδεὶς ἐκ τῶν κατοικούντων τὴν πόλιν ἐξελέχθη, μόλις δὲ τὸ ὄνομα τοῦ μεγάλου Καποδίστρια ἔσωσεν ἕνα· ἀλλὰ καὶ οὗτος ἀνεδείχθη ὁ εἰκοστὸς, διότι οἱ χωρικοὶ συνέλαβον τὴν ἰδέαν νὰ καταστρέψωσι τοὺς κατοίκους τῆς πόλεως. Δὲν ἐζήτησαν δὲ τὴν ἱκανότητα, ἀλλὰ προετίμησαν τὸ συμφέρον εἰς αὐτούς. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ, ποία ἱκανότης ἐπὶ Ὄθωνος ἀπεκλείσθη; Μὰ τὴν ἀλήθειαν οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Ὄθωνος καὶ οἱ τότε βουλευταὶ ἦσαν οἱ ἱκανώτεροι. Καὶ ἐν τούτοις ποῖα τὰ ἐξαγόμενα; Λοιπὸν δὲν εἶναι τοῦ νόμου σκοπὸς ἡ ἱκανότης. Ἂς λάβωμεν δὲ ὡς παράδειγμα καὶ τὴν Γαλλίαν. Ἡ διαίρεσις τῆς χώρας αὐτῆς διατί ἔγεινε; Διὰ νὰ ἀντιπροσωπευθοῦν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ ὅλα τὰ συμφέροντα. Σᾶς εἶπον δὲ οἱ ἀντιλέγοντες, ὅτι διὰ τοῦ παρόντος νόμου δὲν ἔρχονται αἱ ἱκανότητες, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ τὸν ἀλλάξωμεν. Ἐξετάσατε ὅμως τὴν κατάστασιν τῶν ἀλλεπαλλήλων βουλῶν καὶ θέλετε ἴδει ὅτι, ἐὰν δὲν ἦλθεν ἡ ἱκανότης τὴν μίαν φορὰν, ἦλθε τὴν ἄλλην. Λοιπὸν δὲν πρόκειται περὶ τῶν ἱκανοτήτων, ἀλλὰ περὶ τῶν συμφερόντων. Διαφθείρεται, λέγουν, διὰ τῶν συνδυασμῶν ὁ λαός. Σᾶς ἐρωτῶ ὅμως νὰ μοὶ εἴπητε, ἐὰν εἰς μίαν ἐπαρχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάρχουσιν ἱκανότητες καὶ μὴ ἱκανότητες, χρηστοὶ ἄνθρωποι καὶ μὴ χρηστοὶ, σᾶς ἐρωτήσῃ εἷς τῶν ψηφοφόρων, εἰς ποῖον νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του, τί θὰ τοῦ ἀποκριθῆτε; θὰ τοῦ ἀποκριθῆτε νὰ τὴν δώσῃ εἰς τὸν δεῖνα, διότι αὐτὸς ὑποστηρίζει τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, διότι αὐτὸς δὲν θὰ ψηφίσῃ τὰ νομοσχέδια τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ δὲν θὰ ἐπιβάλῃ φόρους, καὶ τὰ τοιαῦτα· ταῦτα ὅμως λέγοντες, δὲν διαφθείρετε τοὺς ψηφοφόρους, τὸν λαόν; Περιεργώτατον δὲ εἶναι, ὅτι κατέκρινε τὸν παλαιὸν νόμον καὶ ὁ κ. Α. Πετιμεζᾶς, ὅστις ἐχρημάτισεν ὑπουργὸς καὶ διεύθυνεν ὡς ὑπουργὸς ἐκλογάς· ἐπενέβη αὐτὸς ἢ δὲν ἐπενέβη; Ἂν ἐπενέβη, εἶναι ἀξιοκατάκριτος· ἐὰν δὲ δὲν ἐπενέβη, διὰ τί κατακρίνει τὸν νόμον; Τὸ σύστημα δὲ τὸ ὑπουργικὸν, τὸ περὶ ἐκλογῶν, ἔχομεν ἤδη ἐν χρήσει εἰς τὰς ἐκλογὰς τῶν δημάρχων, οὓς ἐκλέγει μίαν ψῆφον δίδων ὁ λαός; Καὶ ἐν τούτοις γογγύζομεν. Μὴ ζητεῖτε λοιπὸν νὰ σώσητε τὰς ἐκλογὰς διὰ τῆς μιᾶς ψήφου, ἀλλὰ πρέπει νὰ φροντίσητε, κύριοι ὑπουργοὶ, νὰ μὴ μεταχειρίζησθε τὴν ἐξουσίαν σας ὅπου δὲν πρέπει. Γινώσκετε δὲ, ὅτι ὁ Βίσμαρκ εἶναι μέγας ἀνὴρ, ἀλλὰ ἔχει καὶ αὐτὸς τὰς δυσκολίας του· δὲν κυβερνᾷ τόσον εὐκόλως, ὅσον οἱ ὑπουργοί μας. Ἐν τῇ Γερμανικῇ Βουλῇ ὑπῆρχε κόμμα μέγα, ἰσχυρὸν, τὸ λεγόμενον φιλελεύθερον, τὸ ὁποῖον τὸν ἠνάγκαζε νὰ πολιτεύηται πολλάκις παρὰ τὴν θέλησίν του, νὰ ἐνδίδῃ εἰς πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀπεδοκίμαζε. Τί δὲ διενοήθη διὰ νὰ μείνῃ ἀνεπηρέαστος; Σχηματίζει ἤδη ἓν ἄλλο κόμμα, συντηρητικὸν, τὸ ὁποῖον ἑτοιμάζει διὰ νὰ τὸ ἀντιτάξῃ κατὰ τῶν λεγομένων φιλελευθέρων, ἀλλὰ δὲν κατέφυγεν εἰς τὸ μέτρον τῆς μιᾶς ψήφου. Παντοῦ δὲ ἔστειλεν ἀποστόλους, οἵτινες λέγουν πρὸς τὸν λαὸν, ἀνοίξατε τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ ἐκλέξατε τὸν δεῖνα καὶ δεῖνα, ἐὰν θέλετε νὰ ἀποκτήσητε τοῦτο καὶ ἐκεῖνο· δὲν λέγουν δὲ, ὅτι διὰ τῆς μιᾶς ψήφου θέλομεν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἔθνους. Τίς δὲ παρ’ ἡμῖν τοῦτο λέγει; Οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὴν μειονοψηφίαν. Πρὸς βεβαίωσιν δὲ τῶν λόγων μου, θὰ σᾶς προτείνω νὰ κυρώσητε νόμον, καθ’ ὃν ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία νὰ ἀναδεικνύῃ τοὺς βουλευτὰς καὶ ὄχι ἡ σχετική. Δείξατέ μοι δὲ ἕνα τόπον, εἰς ὃν ἀναδεικνύει τοὺς βουλευτὰς ἡ πλειονοψηφία ἡ σχετική. Δὲν ὑπάρχει τόπος τοιοῦτος. Ἐπὶ Ὄθωνος ἐπεκράτει τὸ σύστημα τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας, ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε ὅτι διὰ νὰ κατορθωθῇ ἡ πλειονοψηφία ἐγέμιζαν τὴν κάλπην μὲ τὸ χαρμπί. Ἦλθεν ἡ Συνέλευσις, τί δὲ ἔκαμε; Κατήργησε τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, τί δὲ σᾶς λέγουν σήμερον; Σᾶς λέγουν ὅτι ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία κατορθοῦται διὰ τῆς μοναδικῆς ψήφου. Ἂς ὑποθέσωμεν μίαν στιγμὴν, ὅτι ὁ μακαρίτης Ὄθων ἀνίστατο ἐκ νεκρῶν καὶ ἤρχετο εἰς τὴν συνεδρίασίν μας καὶ μᾶς ἠρώτα, λέγων, περὶ τίνος πρόκειται; «Τροποποιοῦμεν τὸν ἐκλογικὸν νόμον.» Διατί; ἀφ’ ἧς ἠλλάξαμεν τὸν νόμον, ἀπὸ τοῦ ἔτους 1862 μέχρι τοῦ 1876, ἤτοι ἐν διαστήματι 14 ἐτῶν, δὲν ἐφροντίσαμεν νὰ ἐκπαιδεύσωμεν τοὺς κατωτέρους ἡμῶν· εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ὅμως τοῦ λαοῦ πρέπει νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχήν μας, διότι ἐκεῖ κεῖται ἡ σωτηρία τοῦ τόπου καὶ ὄχι εἰς τὴν μίαν ψῆφον ἢ τὰς δύο. Ἐὰν δὲ ἦτο δυνατὸν νὰ κατορθώσῃ τὸ θαῦμα αὐτὸ ἡ μία ψῆφος, θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον· ἀλλὰ ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι καὶ ἂν ἔλθουν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ ὅλαι αἱ ἱκανότητες, θὰ ἦναι ἀνάγκη νὰ διαιρέσωμεν τὴν ἐξουσίαν εἰς 20 ὑπουργεῖα, διότι ἀρνεῖσθε, ὅτι ἀνὰ ἑπτὰ βουλευταὶ δὲν θὰ ἀποτελοῦν κόμμα ἴδιον καὶ θὰ προσέρχωνται ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως λέγοντες, ἰδοὺ ἡμεῖς; δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ μοναδικὴ ψῆφος, ἡ ὁποία θὰ φέρῃ τὰς ἱκανότητας. Αἱ ἱκανότητες δὲν θὰ σώσουν τὸν τόπον, ἀλλ’ ἂν ἔλθουν οἱ ὁμοφρονοῦντες, καθ’ ἃ λέγει εἷς τῶν φίλων μου, ὁ τόπος θὰ σωθῇ, διότι αὐτὴ ἡ ἄνοδος θὰ χωρίσῃ τοὺς βουλευτὰς εἰς δύο κόμματα καὶ οὐχὶ εἰς δέκα, ὅπως σήμερον εἴμεθα διῃρημένοι. Μήπως δὲ δὲν ἔχομεν εἰς ἐνέργειαν τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου; Τὸ ἔχομεν ἐν ἐνεργείᾳ, καὶ ὅμως παραπονούμεθα. Πῶς δ’ ἄλλως ἐκλέγονται οἱ δήμαρχοι; Οἱ φίλοι τοῦ δημάρχου ψηφίζουν διὰ μιᾶς ψήφου λευκῆς, εἰς δὲ τοὺς ἄλλους δίδουν ψῆφον μέλαιναν. Ἤτοι ἡ μοναδικὴ ψῆφος ὑπάρχει ἐν ἐνεργείᾳ, ἀλλ’ ὅλοι ζητεῖτε τρόπον νὰ γλυτώσετε ἀπὸ τοὺς δημάρχους, τοὺς φοβεροὺς αὐτοὺς τῆς Ἑλλάδος τυράννους.

§68ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι ἐδὼ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου· ψηφοφοροῦν εἰς ὅλας τὰς κάλπας.

§69ΖΩΧΙΟΣ. Ψηφοφοροῦν εἰς ὅλας τὰς κάλπας, ἀλλὰ μίαν μόνην δίδουν λευκὴν ψῆφον. Μάλιστα διὰ τὰς ἐκλογὰς τὰς βουλευτικὰς ἐφεῦρον ἤδη θαυμαστὴν μηχανήν. Λαμβάνεις τὸ σφαιρίδιον καὶ τὸ φέρεις γύρω, γύρω, αἴφνης δὲ πίπτει ἀπὸ τῶν χειρῶν σου ἡ ψῆφος καὶ ἐκλέγεις τὸν καλλίτερον (ἱλαρότης). Ἀφῆστε δι’ ὄνομα Θεοῦ αὐτὸ τὸ γελοῖον σύστημα. Καὶ ἂν ὑπάρχουν 30 ὑποψήφιοι; τότε βεβαίως θὰ σκοτισθῶσι καὶ οἱ σοφώτεροι. Μεταξὺ δὲ τῶν ψηφοφόρων ὑπάρχουν ἄνθρωποι ἔξυπνοι, ὑπάρχουν ὅμως καὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠξεύρουν τὶ κάμνουν, σᾶς ἀναφέρω δὲ τὸ ἑξῆς παράδειγμα. Τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως πληρεξούσιος κατὰ τὰς βουλευτικὰς ἐκλογὰς ἐπέθηκεν ἐπὶ τῆς κάλπης του ὡς διακριτικὸν σημεῖον αὐγὸ, ἔλεγε δὲ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς του, ἐκεῖ ὅπου εἶναι τὸ αὐγὸ βάλε τὸ χέρι σου μέσα. Ἀλλ’ ἀγροῖκός τις ὑπῆγεν εἰς τὴν κάλπην, καὶ ἀγνοῶν τὶ νὰ πράξῃ, ἐρωτᾷ τὸν ὑποψήφιον, ἐδὼ νὰ τὸ βάλω τὸ χέρι μου εἰς τὸ αὐγό; ὁ ὑποψήφιος ἐντράπη καὶ δὲν ἀπεκρίθη. Ἐὰν δὲ παραδεχθῶμεν τὸ νέον σύστημα, πρέπει νὰ ἑτοιμάσωμεν καὶ σχολεῖα ἀλληλοδιδακτικὰ, διὰ νὰ διδαχθῶσιν οἱ ἀμαθεῖς. Θὰ λέγῃ δὲ ὁ διδάσκαλος πρὸς τὸν ψηφοφόρον, ἔλα δοκίμασε, βάλε, βγάλε, βάλε, βγάλε. (ἱλαρότης). Οἱ συνδυασμοὶ, λέγουν, μᾶς ἔφεραν εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν· ὁ κ. Βούλγαρης ἔκαμε συνδυασμοὺς, πιστεύομεν δὲ καὶ διϊσχυριζόμεθα, ὅτι ἐπενέβη εἰς τὰς ἐκλογάς· ἐπεκράτησεν ὅμως; Ὄχι.

§70ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐκόντεψε.

§71ΖΩΧΙΟΣ. Ἆ ἐκόντεψε! καὶ νομίζεις ὅτι τὴν ψῆφόν σου τὴν μίαν δὲν θὰ σοῦ τὴν πάρῃ; Ὅταν περιληφθῇς εἰς ἕνα συνδυασμὸν ἰσχυρὸν, δυσκόλως σὲ καταβάλλει· ἐὰν ὅμως μείνῃς μόνος, τετέλεσται. Ἰσότης, λέγουν τῆς μοναδικῆς ψήφου οἱ φίλοι. Οἱ Ἕλληνες λέγουν εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου. Διατί ὁ Ἀθηναῖος νὰ ἐκλέγῃ ἓξ βουλευτὰς καὶ ὁ Αἰγινήτης ἕνα; Ναὶ, ἀλλ’ ὁ Αἰγινήτης ἐκλέγει ἕνα μεταξὺ χιλίων, ὁ δὲ Ἀθηναῖος 6 μεταξὺ 6000. Ἀριθμητικῶς δὲ δὲν εἶναι ἴσοι οἱ ἀριθμοὶ, ἀλλ’ εἶναι γεωμετρικῶς ἴσοι. Εἰς δὲ τὰς πολιτείας, λέγει ἀρχαῖός τις, ἐξετάζονται τὰ τοιαῦτα ζητήματα οὐχὶ ἀριθμητικῶς, ἀλλὰ γεωμετρικῶς. Ἀλλ’ ἂς λάβωμεν παράδειγμα ἄλλην πολιτείαν, τὴν Ἀμερικὴν, εἰς ἣν τί γίνεται; Καθεὶς τὴν ψῆφόν του ἐκεῖ ἀναζητεῖ; ὄχι, ὑποτάσσονται αἱ μικραὶ φατρίαι εἰς τὰς μεγαλειτέρας, καὶ αὗται εἰς ἄλλας μεγαλειτέρας, καὶ ὅλοι ἐπὶ τέλους διαιροῦνται εἰς φατρίας δύω, καὶ σήμερον δύω εἶναι ὑποψήφιοι πρόεδροι καὶ δύω ὑποψήφιοι ἀντιπρόεδροι, οἱ τοιοῦτοι δὲ συνδυασμοὶ σώζουν τὴν Ἀμερικήν. Ἡ συζήτησις δὲ σήμερον γίνεται διὰ νὰ μεταπεισθῶμεν ἢ διὰ νὰ μεταπείσωμεν; ὄχι· διότι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἔχει ἤδη τὴν γνώμην του ἐσχηματισμένην. Διατί λοιπὸν συζητοῦμεν; Διὰ νὰ ἀκούουν οἱ περιεστῶτες πῶς πολιτευόμεθα· ἐὰν δὲ εἶχον φρόνησιν, ἤθελον λαμβάνει σημειώσεις, τὴν δεῖνα ἡμέραν ἐῤῥέθη ὑπὸ τοῦ δεῖνος τοῦτο, ἀπεφασίσθη ἐκεῖνο· αἱ δὲ τοιαῦται σημειώσεις ἤθελον εἰς αὐτοὺς χρησιμεύει. Τελειώνω· ἐνθυμεῖσθε τὶ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πυλίας βουλευτής; ἐπενεργοῦσιν, εἶπε, καὶ τὰ ἤθη εἰς τὰς πολιτείας, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν νόμων ἐξαρτᾶται τὸ πᾶν. Ἀρχαῖός τις ὅμως ἔλεγε, προτιμῶ τοὺς νόμους τοὺς κακοὺς ἐφαρμοζομένους ἢ τοὺς καλοὺς μὴ ἐφαρμοζομένους. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ, κύριε Κουμουνδοῦρε, σᾶς ἐρωτῶ δὲ, διότι σεῖς σκέπτεσθε καλλίτερα ἀπὸ ἐμὲ, ἔχεις περισσοτέρας δυνάμεις, στηριζόμενος εἰς τὴν μίαν ψῆφον ἢ εἰς τὸν συνδυασμόν; Ἂν δὲν παρασκευάσῃς συνδυασμὸν καὶ ἂν αὐτὸς μετὰ τοῦ ὁποίου θὰ συνδυασθῇς δὲν ᾖναι ἀντάξιος σοῦ, δὲν θὰ ἐκλεχθῇς, κ. Κουμουνδοῦρε, ἀλλὰ θὰ ἐκλεχθῇ ἐκεῖνος τὸν ὁποῖον γνωρίζεις. Λοιπὸν, θέλετε νὰ συντρίψητε τὰς δυνάμεις τὰς ἐθνικὰς, θέλετε νὰ καταμερισθῆτε εἰς χίλια κομμάτια, θέλετε νὰ μὴ δυνηθῇ ἡ πατρὶς νὰ καταρτίσῃ δύναμιν; Προτιμήσατε τὴν μοναδικὴν ψῆφον. Θέλομεν, λέγουσι, μόνιμον Κυβέρνησιν. Μόνιμος Κυβέρνησις εἶναι πρᾶγμα ἀδύνατον, διότι δὲν παύομεν ἀντιφιλοτιμούμενοι· τοὐλάχιστον ἂς σχηματίσωμεν Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν, τοῦτο δὲ θὰ κατορθωθῇ, ὅταν πολλοὶ συμμαχήσωσιν, ὅταν συνδυασθῶσι πολλοὶ, οὐχὶ πονηρῶς, ἀλλ’ ἐν πάσῃ δικαιοσύνῃ.

§72ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Θὰ μεταβάλητε τὰς πεποιθήσεις μας καὶ θὰ μᾶς πείσητε σεῖς ἤδη περὶ τοῦ ἂν συμφέρῃ ἡ μία ἢ αἱ πολλαὶ ψῆφοι; ἀκούονται φωναί τινες. Ὄχι· καὶ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἕκαστος ἦλθεν ἐνταῦθα μὲ μίαν πεποίθησιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν, ἀλλ’ ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅστις φέρω μίαν πεποίθησιν ἀκλόνητον, ὅτι σήμερον καλούμεθα νὰ ἀποφασίσωμεν ἂν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν συνταγματικὸν πολίτευμα εἰς τὸν τόπον μας ἢ ὄχι, πρέπει νὰ διατυπώσω τὴν πεποίθησίν μου αὐτὴν, διὰ νὰ τὴν ἀφήσω εἰς τὴν ἱστορίαν.

§73ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί καλοῦμεν συνταγματικὸν πολίτευμα;

§74ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Τίποτε ὀλιγώτερον, κύριοι, δὲν καλούμεθα νὰ ἀποφασίσωμεν παρὰ ἐὰν θέλωμεν κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, Κυβέρνησιν συνταγματικήν. Ἡ συζήτησις, ἥτις σήμερον γίνεται ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ὑπουργικοῦ, παρουσιάζει κἄτι τι καινοφανές. Ἐνῷ, κύριοι, ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας πράγματα, καταφεύγομεν εἰς θεωρίας, ἀφίνομεν ὅλως τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον. Σᾶς ἐρωτῶ, εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπὶ 35 ἔτη ἐφαρμόζεται εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸ ἰσχύον σύστημα τῶν συνδυασμῶν; εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν ἔφερεν εἰς τὸν τόπον αὐτὸν μυρία κακά; Ἄν τοῦτο ᾖναι ἀληθές, τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν εἶναι ἤδη καταδικασμένον, δὲν τὸ θεωρῶ ἄξιον συζητήσεως πλέον· ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξετάσωμεν εἶναι μὲ ποῖον σύστημα θὰ ἀντικαταστήσωμεν τὸ ἤδη καταδικασθέν. Ἐπειδή τινες ἀπέφυγον νὰ θίξουν τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ἐπέφερε τὸ σύστημα αὐτὸ εἰς τὸν τόπον, ἔρχομαι, κύριοι, ἐγὼ νὰ τὰς μνημονεύσω ἁπλῶς. Τὸ σύστημα τὸ καθεστὼς ἀπὸ κεφαλῆς μέχρι ποδῶν εἶναι πλημμελές· ἀρχίζω νὰ τὸ ἐξετάζω ἀπὸ τοὺς πόδας. Χθὲς εἴχομεν τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ τρόπου τῆς συντάξεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, καὶ ἠκούσθησαν αἰτιάσεις ἐντεῦθεν κατὰ τῶν δημάρχων, τουτέστι κατὰ τοῦ δημοτικοῦ συστήματος. Αἱ αἰτιάσεις αὗται, κατ’ ἐμὲ, δὲν εἶχον οὐδεμίαν ὑπόστασιν, διότι, ἐὰν ἀναγνώσητε τὰ ἄρθρα 8, 10, 16 τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, θὰ εἴδητε, ὅτι ὁ δήμαρχος ἔμμεσον λαμβάνει μέρος εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου· αἰτία τῆς πλημμελείας τοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου εἶναι οἱ συνδυασμοί, διότι αἱ ἀνταγωνιζόμεναι μερίδες εἰς ἕνα δῆμον, συνδυαζόμεναι, ἐγγράφουν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους ὅλους τοὺς ἄῤῥενας δημότας μέχρι τῶν νηπίων. Πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου, σᾶς φέρω, κύριοι, παραδείγματα ἐκ τῆς ἐπαρχίας μου. Κατὰ τὸ 1874 ἡ Κυβέρνησις τοῦ Βούλγαρη κατήρτισε συνδυασμὸν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μας καὶ εἶχεν ἀποφασίσει τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ συνδυασμοῦ τούτου δι’ ὅλων τῶν μέσων, ὀλίγας δὲ ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ψηφοφορίας ἀνεβίβασαν τὸν κατάλογον μέχρι τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ἀῤῥένων τοῦ δήμου· εἶναι ἀληθές, κύριε Λοιδορίκη; Ἰδοὺ λοιπὸν τὴν εἰκονικότητα τῶν καταλόγων προκαλοῦν καὶ κατορθόνουν οἱ συνδυασμοί. Ἡ Βουλὴ ἐκουράσθη, κ. πρόεδρε, καὶ παρακαλῶ νὰ διαλυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον λοιπόν. (Διαλύεται ἡ συνεδρίασις περὶ ὥραν 5 καὶ 25.)