1876.10.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 17

τῆς 23 Ὀκτωβρίου 1876.

(Σάββατον.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεων.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, τὴν προσεχῆ Δευτέραν πρόκειται νὰ ἀρχίσῃ ἡ πολιτικὴ συζήτησις. Ἀλλὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἔρχεται ὁ Βασιλεὺς, ἐπειδὴ δὲ ἡ μεγάλη πρέσβευσις θὰ παρασταθῇ κατὰ τὴν ὑποδοχήν του, συνεδρίασις δὲν θὰ γείνῃ. Θέλει ἡ Βουλὴ νὰ προσδιορίσῃ τὴν Τρίτην;

§2ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τὴν Τρίτην εἶναι ἑορτή. Τὴν Τετάρτην.

§3ΦΙΛΗΜΩΝ. Κύριε Πρόεδρε, ζητῶ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προγράμματος. Σήμερον τὴν πρωΐαν διενεμήθη εἰς τοὺς βουλευτὰς τὸ πρόγραμμα τῆς τελετῆς τῆς ὑποδοχῆς τοῦ Βασιλέως.

§4ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Οὐχὶ εἰς ὅλους.

§5ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἀναγνωρίζω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὡς κανονίζουσαν τὰς τελετὰς, τὸ δικαίωμα νὰ διατάττῃ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους δύναται νὰ διατάξῃ, ἑπομένως νὰ ὁρίσῃ εἰς τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους τὴν ὥραν καὶ τὴν θέσιν, ἣν θὰ καταλάβωσιν. Ἀλλ’ ἐν τῷ προγράμματι περιέχονται καὶ διατάξεις περὶ τῶν βουλευτῶν, περὶ τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ τῆς μεγάλης πρεσβείας· τὸ δεύτερον ἐδάφιον λέγει «Τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον καὶ ὁ πρόεδρος τῆς Βουλῆς τῶν Ἀντιπροσώπων μετὰ τῶν μελῶν τοῦ Προεδρείου καὶ τῆς μεγάλης Πρεσβεύσεως θέλουσι κατέλθει εἰς Πειραιᾶ, ἅμα τῇ ἀγγελίᾳ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ ἀτμοπλοίου.» Δὲν ἀμφισβητῶ κατ’ οὐσίαν τὸ ζήτημα, ὅτι οἱ βουλευταὶ ὀφείλουν, ἂν ἐγκρίνωσι, νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὰς δημοσίας πανηγύρεις, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἡ ἐξαιρετικὴ θέσις, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Βουλὴ ἐν τῇ πολιτείᾳ, καὶ ἡ ἀνεξαρτησία αὐτῆς ὑπαγορεύει νὰ μὴ γίνηται τίποτε ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς τελετὰς καὶ δι’ αὐτὴν, ἄνευ τῆς συναινέσεως αὐτῆς. Ἐρωτῶ ἤδη, συνῄνεσεν ἡ Βουλὴ, ὥστε ὁ πρόεδρος αὐτῆς καὶ οἱ βουλευταὶ νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τὸν σταθμὸν, καὶ ποία ἐδόθη ἐντολή; Φέρω τὰς παρατηρήσεις ταύτας οὐχὶ διὰ τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν· τὸ πρόγραμμα τοῦτο εἶναι ἀντιγραφὴ ὅλων τῶν προηγουμένως ὁμοίων ἐκδοθέντων προγραμμάτων. Ἀλλὰ φέρω τὰς παρατηρήσεις, ὥστε, ὁσάκις γίνεται πρόγραμμα, νὰ μὴ ἐγγράφηται εἰς αὐτὸ τίποτε ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς Βουλῆς.

§6ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πῶς νὰ γίνεται ἡ συνεννόησις;

§7ΦΙΛΗΜΩΝ. Δὲν εἶναι ἰδική μου δουλειά. Διὰ τοῦ προέδρου ἂς γίνεται.

§8ΡΙΚΑΚΗΣ. Πρέπει νὰ δοθῇ μία ἐξήγησις, ὅπως χαρακτηρισθῇ ὁ σκοπὸς τοῦ προγράμματος. Ὡς ἐκλαμβάνει ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς, αἱ παρατηρήσεις του δύνανται νὰ ἔχωσιν ὑπόστασιν καὶ νὰ θεωρηθῇ παράπτωμα τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ δὲν ὑπάρχει τοιοῦτον. Τὸ πρόγραμμα δὲν εἶναι διαταγὴ ὡς τὰς συνήθεις διαταγὰς, ἃς π. χ. θὰ ἐκδώσῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ ἀρχὴ, ἀλλ’ εἶναι κανονισμὸς τῆς τελετῆς, ἥτις θὰ γείνῃ, καὶ τῆς θέσεως τῶν προσώπων, ἅτινα θὰ λάβωσι μέρος εἰς αὐτὴν, ὅπως εἶναι ὁ κανονισμὸς πάσης ἄλλης ἑορτῆς. Δὲν εἶναι λοιπὸν διαταγὴ καὶ ὑποχρέωσις πρὸς τὰ ἀναφερόμενα πρόσωπα, καὶ οὔτε δύναται νὰ θεωρηθῇ προσβλητικὸν διὰ τοὺς βουλευτάς· οὗτοι, ἂν θέλουν, δύνανται νὰ λάβωσι μέρος.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ, δεχθεῖσα νὰ γείνῃ κλήρωσις τῆς μεγάλης πρεσβεύσεως, ἀπεδέχθη ὅτι θέλει νὰ λάβῃ μέρος.

§10ΦΙΛΗΜΩΝ. Ὅτι δὲν εἶναι ἡ ἔννοια, ἣν ἀνέφερεν ὁ κ. Ῥικάκης, ἀποδεικνύει ἡ παράγραφος περὶ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ξένων δυνάμεων, ἔνθα σημειοῦται τὸ «ἐὰν εὐαρεστῶνται·» διότι δὲν ἠδύνατο ἡ κυβέρνησις νὰ τοὺς διατάξῃ ὅπως διατάσσει τοὺς ὑπαλλήλους της.

§11ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ Βουλὴ, ψηφίσασα τὴν μεγάλην πρεσβείαν, ἀπεδέχθη, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ τελετὴ πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως. Τὸ πρόγραμμα δὲν κανονίζει ἢ τὴν τάξιν, τὴν ὁποίαν ἑκάστη ἀρχὴ θὰ ἔχῃ ἐν τῇ τελετῇ, καὶ τίποτε ἄλλο· τὸ πρόγραμμα γίνεται πάντοτε ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν, καὶ δὲν ἔχει λόγον οὔτε ἡ κυβέρνησις νὰ διατάξῃ τὴν Βουλὴν, οὔτε ἡ Βουλὴ τὴν κυβέρνησιν.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν συναινεῖ ἡ Βουλὴ τὴν τετάρτην νὰ γείνῃ συνεδρίασις;

§13ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§14ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς ἀνήκων εἰς ἐπαρχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάρχουσιν ἐθνικοϊδιόκτητοι φυτεῖαι, γνωρίζω, γνωρίζετε δὲ καὶ πάντες ὑμεῖς, ὅτι πολλοὶ τῶν κατόχων δὲν ἠδυνήθησαν ἐντὸς τῆς ὑπὸ τοῦ νόμου ὁρισθείσης προθεσμίας νὰ δηλώσωσι τὰς παρ’ αὐτῶν κατεχομένας φυτείας. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ ἐπροθυμοποιήθη νὰ χορηγήσῃ ἀλλεπαλλήλους τοιαύτας προθεσμίας· οἱ κάτοχοι ὅμως, εἴτε δι’ ἔλλειψιν χρημάτων, εἴτε πλανηθέντες ὅτι δὲν βλάπτονται τὰ συμφέροντά των, δὲν ἔσπευσαν νὰ δηλώσωσιν. Ἑπομένως κατὰ τὸν νόμον αἱ φυτεῖαι περιέρχονται εἰς τὴν κατοχὴν τοῦ δημοσίου καὶ διατίθενται ὡς κτήματα ἐθνικά. Δὲν πιστεύω, ὅτι τὸ δημόσιον θὰ θελήσῃ νὰ κερδοσκοπήσῃ ἀπὸ τὴν τοιαύτην ἔλλειψιν ἀνθρώπων ἁπλῶν, ἀγνοούντων τὰς εἰς αὐτοὺς ἐπιβεβλημένας ὑποχρεώσεις καὶ τὸν κίνδυνον, ὅστις ἀπειλεῖ αὐτοὺς ἐκ τῆς τοιαύτης παραλείψεως. Ἑπομένως φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ χορηγήσωσιν εἰς αὐτοὺς καὶ μίαν εἰσέτι τελευταίαν προθεσμίαν, ἐντὸς τῆς ὁποίας νὰ προσκληθῶσιν οὗτοι νὰ δηλώσωσιν, ἂν θέλωσι, τὰς φυτείας, τὰς ὁποίας κατέχουσι καὶ τὰς ὁποίας δὲν ἐδήλωσαν μέχρι τοῦδε. Πρὸς τοῦτο ὑποβάλλω πρότασιν νόμου ἐξ ἑνὸς ἄρθρου, διὰ τοῦ ὁποίου χορηγεῖται τελευταία προθεσμία μέχρι τῆς 28 Φεβρουαρίου ἐπιόντος ἔτους.

§15ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑπεσχέθη ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ νόμον.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Κατσικαπῆς ἔχει τὸν λόγον. Παρακαλῶ νὰ ἦναι σύντομοι οἱ ἀγορεύοντες, διότι ἄλλως δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτέ.

§17ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ὁ Κύριος πρόεδρος παρακαλεῖ τοὺς ἀναβαίνοντας τὸ βῆμα νὰ ἦνε σύντομοι, διότι οὕτω θὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα. Παραδέχομαι ὡς ὀρθὴν τὴν παρατήρησιν, παρακαλῶ ὅμως καὶ ἐγὼ τοὺς κκ. βουλευτὰς νὰ μὴ κάμνωσι διακοπάς. Εὑρισκόμην, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ ὑφισταμένου ἐκλογικοῦ νόμου καὶ τῶν συνεπειῶν αὐτοῦ, καὶ νομίζω ὅτι ἀπέδειξα χθὲς ὅτι, ἄνευ κυβερνητικῆς ἐπηρείας καὶ ἀνεξαρτήτως τῆς θελήσεως τῆς κυβερνήσεως, δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν καταλόγους γνησίους, ἐνόσῳ ὑφίσταται τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν. Μετὰ τοῦτο δὲ εἰσῆλθον εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἡσυχίας καὶ τάξεως, σαλευομένης ἑκάστοτε διὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν, καὶ ἐνταῦθα ἔπαυσα τὸν λόγον, διαλυθείσης τῆς συνεδριάσεως. Τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν, ἀνεξαρτήτως τῆς θελήσεως τῆς κυβερνήσεως, ἔχει καὶ τὸ ἐλάττωμα νὰ ἐπιφέρῃ ταραχὰς ἐν καιρῷ τῶν ἐκλογῶν, καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οὐχὶ ἁπλᾶς ἔριδας, ἀλλὰ συνοδευομένας μὲ τραυματισμοὺς, μὲ ἀκρωτηριάσεις καὶ φόνους· διότι ἕκαστος δῆμος, ἑκάστη ἐπαρχία, ἐν ὥρᾳ ἐκλογῶν διαιρεῖται εἰς δύο στρατόπεδα ἀλληλομαχοῦντα. Καὶ δὲν ὑπῆρξεν ἐκλογὴ, ὅσον δήποτε καὶ ἂν ἐνηργήθη ἀφατριάστως παρὰ τῆς κυβερνήσεως, νὰ περαιωθῇ ἄνευ ἐρίδων καὶ διαπληκτισμῶν· τὸ δὲ κακὸν δὲν σταματᾷ μέχρι τῆς ἐκλογῆς, ἐξακολουθεῖ καὶ κατόπιν. Ἂν ἀνατρέξητε εἰς τὰ γραφεῖα τῶν εἰσαγγελέων, ἂν ἀναγνώσητε τὰς ἐφημερίδας, τὰ πρακτικὰ τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, θέλετε εὕρει καταγγελίας, ἀντεγκλήσεις φοβερὰς τῆς μιᾶς φατρίας κατὰ τῆς ἄλλης. Καὶ ὅμως μετὰ τὰ πράγματα αὐτὰ τὰ τόσον πασιφανῆ, εὑρέθησαν ἄνθρωποι, οἵτινες ἀποκρούουν τὸ προτεινόμενον σύστημα, ὅπερ θὰ φέρῃ τὴν ἁρμονίαν καὶ τὴν συνδιαλλαγήν. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν ἔχομεν ἐκλογικοὺς καταλόγους γνησίους, ἐνῷ δὲν ἔχομεν δημοσίαν τάξιν κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ἐνῷ τὸ ἔθνος κατὰ τὰς ἐκλογὰς εὑρίσκεται εἰς τὸν κίνδυνον, εἰς ὃν εὑρίσκεται ἡ τίκτουσα γυνὴ, δυνάμεθα τοὐλάχιστον νὰ ἔχωμεν ἐξελέγξεις πιστὰς καὶ δικαίας; Πολλοῦ γε καὶ δεῖ· καὶ τούτο ὀφείλεται εἰς τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν. Ὅταν τὸ ἥμισυ μιᾶς ἐπαρχίας ὑποστηρίζῃ τοῦτο ὡς γεγονὸς, τὸ δὲ ἄλλο ἥμισυ τὸ ἐναντίον, πῶς δύναται ὁ δικαστὴς δικαίως ν’ ἀποφασίσῃ; Τί συμβαίνει ἑκάστοτε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅταν προδικάζωνται αἱ ἐκλογαί; Σωρεία ἐνισταμένων, συνοδεύεται ἀπὸ ὅλους τοὺς ἐνδιαφερομένους, καὶ δυστυχῶς μεταξὺ αὐτῶν βλέπομεν τὴν νεότητα ἀκολουθοῦσαν καὶ ὑποστηρίζουσαν πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τοῦ κομματισμοῦ. Τὰ τοιαῦτα ὅμως δυσχεραίνουσι τὴν θέσιν τῆς δικαζούσης Βουλῆς καὶ συντελοῦσιν εἰς ἀνάπτυξιν τῆς κακοηθείας καὶ τῆς διαφθορᾶς· οὕτω δὲ οἱ μέλλοντες νὰ διαδεχθῶσιν ἡμᾶς εἰς τὴν πολιτικὴν ἔρχονται ἐκ τῶν προτέρων ἐξοικειωμένοι μὲ τὴν κακοήθειαν καὶ τὴν διαφθοράν. Τί θέλουσι πράξει οὗτοι βλέποντες ἡμᾶς πράττοντας τοιαῦτα; δὲν μανθάνουσιν ἤδη, ὅτι ἐπιτρέπεται τὸ παρανομεῖν; Τοιαῦτα εἶναι τὰ ἐλαττώματα τοῦ συστήματος, ὅπερ μᾶς διέπει σήμερον ἄνευ κυβερνητικῆς ἐπηρείας. Ἀλλ’ ἐξετάσωμεν τὸ καθεστὼς σύστημα καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς κυβερνητικῆς ἐπιῤῥοῆς ὁποῖον ἀνεφάνη. Ἀλλὰ πρὸ τούτου θ’ ἀπαντήσω εἰς τοῦ κ. Ζωχιοῦ τὴν στερεότυπον ἔκφρασιν, λέγοντος πάντοτε, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ἠθικῆς κυβερνήσεως καὶ ὅτι οἱουσδήποτε νόμους καὶ ἂν ψηφίσωμεν δὲν πράττομεν τίποτε. Ἐπειδὴ δὲ ὁ κ. Ζωχιὸς συνειθίζει πάντοτε νὰ ὁμιλῇ ἐντεῦθεν διὰ παραδειγμάτων διαφόρων τόπων καὶ διαφόρων ἐθνῶν, ἂς ἐπιτρέψῃ καὶ εἰς ἐμὲ ν’ ἀπαντήσω διὰ στόματος σπουδαίου καὶ ν’ ἀποδείξω, ὅτι οἱ νόμοι δὲν ἐξευρέθησαν, ὅπως ἀσφαλίσωσι τὴν κοινωνίαν ἀπέναντι καλῶν κυβερνητῶν, ἀλλ’ ἐτέθησαν ὡς ἐγγύησις ἀπέναντι κακῶν κυβερνητῶν. Ἡ μεγαλοφυὴς γυνὴ κυρία Στάελ καταδιωκομένη ὑπὸ τοῦ Ναπολέοντος καὶ περιπλανωμένη ἐπὶ τὴν ὑφήλιον, ἐπεσκέφθη καὶ τὴν Ῥωσσίαν ἐπὶ Ἀλεξάνδρου τοῦ Αʹ. Φαίνεται δὲ ὅτι ἐπὶ τοῦ Αὐτοκράτορος τούτου ἡ Ῥωσσία διῳκεῖτο καλῶς, καὶ ἡ κυρία Στάελ, ἥτις ἐγνώριζεν ὅλα τὰ εὐρωπαϊκὰ πολιτεύματα, ἠπόρησεν εὑροῦσα εἰς τὴν Ῥωσσίαν καλὴν διοίκησιν, καὶ εἶπεν εἰς τὸν αὐτοκράτορα, Τί θέλουν οἱ Εὐρωπαῖοι συντάγματα; σύνταγμα διὰ τὴν Ῥωσσίαν εἶσθε σεῖς καὶ ἐγγύησις εἶναι ὁ χαρακτήρ σας. Ἠξεύρετε τὶ ἀπήντησεν ὁ αὐτοκράτωρ; Καὶ ἀληθὲς ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι, κύρια μου, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε, εἶναι διαβατικὸν εὐτύχημα διὰ τὴν Ῥωσσίαν. Ὁ κ. Ζωχιὸς εἶπεν: ἰδοὺ ὑπῆρξε καὶ κυβέρνησις, ἥτις ἐνήργησεν ἐλευθέρας ἐκλογάς· τί ἀνάγκην ἔχομεν νόμων; Ἀληθῶς ὑπῆρξε κυβέρνησις ἡ τοῦ κ. Τρικούπη, ἡ ὁποία ἐνήργησεν ἐκλογὰς ἄνευ ὑποψηφίων, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐξασφαλίζει τὸ μέλλον. Τὰς ἀποδείξεις τὰς λαμβάνομεν ἐκ τῆς συγχρόνου κοινοβουλευτικῆς ἱστορίας. Δὲν ὑπῆρξε μόνη ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Τρικούπη, ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ 1865, τοῦ 1869, τοῦ 1873, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐμπόδισε τὰς μεσολαβησάσας Κυβερνήσεις, ὅπως, ὠφελούμεναι ἐκ τῶν διατάξεων τοῦ ἰσχύοντος νόμου, παρεμβῶσιν εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἐκλέξωσι ὅσους αὗται ἠθέλησαν ὡς βουλευτάς. Καὶ τοῦτο εἶναι φυσικώτατον εἰς τὴν Ἑλλάδα· οὕτως ἀνετράφη ὁ Ἕλλην ἀφ’ ἧς ἐσυνταγματίσθη, διὰ τῶν ἐπεμβάσεων εἰς τὰς ἐκλογὰς, πρὸς ἀπόδειξιν δὲ σᾶς φέρω τὸ ἑξῆς γεγονός. Ὅτε ἦτο πρωθυπουργὸς ὁ κ. Τρικούπης καὶ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἐπισκεφθῶ αὐτὸν δι’ ὑπόθεσίν τινα, ἀφορῶσαν εἰς τὴν ὁροθέτησιν τῶν ἐπαρχιῶν Δωρίδος καὶ Παρνασίδος, καὶ εἶδον ἐνώπιόν του πληθὺν ἐπιστολῶν, ἠξεύρετε τί μοι εἶπε, καὶ δὲν πιστεύω ὅτι παραβιάζω τὴν ἐχεμύθειαν ἂν θὰ σᾶς τὸ εἴπω, διότι ἀπεναντίας εἶναι δι’ αὐτὸν τιμή. Αἱ ἐπιστολαὶ εἶναι 800, διαιροῦνται δὲ εἰς κατηγορίας· αἱ μὲν γράφονται ἀπὸ ἀνθρώπους ἐπιδιώκοντας ὑπουργικὴν ὑποψηφιότητα, αἱ δὲ ἀπὸ ἄλλους παρακαλοῦντας αὐτὸν νὰ ἐπιδιώξῃ καὶ σχηματίσῃ κόμμα, ὑποδεικνύων ὑπουργικοὺς ὑποψηφίους. Εἶναι ἀληθές, κύριε Τρικούπη; Καὶ σεῖς θέλετε νὰ ὑποστηρίξητε τὸ σύστημα αὐτὸ, νὰ καθιερώσητε τοὺς συνδυασμοὺς, οἵτινες συνεπάγονται τὴν ὑπουργικὴν ὑποψηφιότητα, ἥτις ἐπιφέρει τὴν ἐπέμβασιν τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις πάλιν συνεπιφέρει τὴν καταπάτησιν καὶ παραβίασιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ. Τὰ συμβάντα τοῦ 1862 καὶ τὰ τοῦ 1874 εἶναι μάρτυρες τῶν λόγων μου, καὶ ὅσοι λέγουν τὸ ἐναντίον, σᾶς λέγουν ἔπεα πτερόεντα. Πόθεν ἠρύσθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ Ὄθωνος τὴν δύναμιν νὰ σχηματίζῃ ὑπουργικοὺς ὑποψηφίους καὶ νὰ ὑποστηρίζῃ διὰ τρόπου, ὃν πάντες γνωρίζετε, καὶ ν’ ἀναδεικνύῃ ἀνθρώπους τῆς θελήσεώς της; Ἀπὸ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, διότι ὁ νόμος ὁ τότε ἀπὸ τὸν σημερινὸν ὀλίγον διαφέρει. Ἴδετε ἐν τούτοις, ὅτι ὅλα ταῦτα κατέληξαν εἰς τὴν ἔξωσιν τοῦ Ὄθωνος, καὶ αὕτη μὲν δὲν ἔβλαψε τὸν τόπον, διότι ὁ τόπος εὗρε βασιλέα ἀγαπῶντα τὸ πολίτευμα καὶ τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ἐνίοτε τὰ αὐτὰ αἴτια φέρουν ἀλλοῖα ἀποτελέσματα, διότι ὡς πρῶτον ἐπέφερον τὴν πτῶσιν ἑνὸς βασιλέως, σήμερον δύνανται νὰ φέρουν τὴν καταστροφὴν τῶν ἐλευθεριῶν, καὶ τοῦτο καλούμεθα νὰ προλάβωμεν. Διὰ τοῦτο χθὲς ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου εἶπον, ὅτι καλούμεθα ν’ ἀποφασίσωμεν, ἂν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν εἰς τὸν τόπον ἀγαθὴν ἀντιπροσωπείαν ἢ ἂν θέλωμεν νὰ κυλιώμεθα εἰς τὸν βόρβορον τῶν ἀνομημάτων, εἰς τὸν ὁποῖον ἐκυλιόμεθα ἕως τώρα. Οἱ πολεμοῦντες τὸ προτεινόμενον σύστημα ἐστηρίχθησαν εἰς θεωρίας, καὶ διὰ τοῦτο εἴδετε ὅτι, ἐνόσῳ εὑρίσκοντο εἰς τὸ στάδιον τῶν θεωριῶν, ἡ γλῶσσα αὐτῶν ἔτρεχεν ὡς χείμαῤῥος, διότι εὐκόλως ἀποστηθίζει τις συγγραφεῖς· ὅτε ὅμως ἠναγκάσθησαν νὰ φέρωσι παραδείγματα, ἐσταμάτησαν καὶ περιέπεσαν εἰς ἀντίφασιν. Ποῖα ἐπιχειρήματα σπουδαῖα ἔφερον; Πρῶτον, ὅτι διὰ τῆς μιᾶς ψήφου δὲν ἀντιπροσωπεύονται αἱ πολιτικαὶ ἰδέαι, καὶ δεύτερον, ὅτι θὰ πολλαπλασιασθῶσι τὰ κόμματα.

§18ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Καὶ τὰ ἔξοδα.

§19ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ὡς ἐκ περισσοῦ, ἂς ἐξετάσωμεν ἂν τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα ἔχωνται ὑποστάσεως. Καὶ πρῶτον σᾶς λέγω, εἰς πόσον ἀριθμὸν θὰ πολλαπλασιασθῶσι τὰ κόμματα; Πιστεύω εἰς οὐχὶ μεγαλείτερον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, οὓς θὰ δώσῃ ἡ μεγαλειτέρα ἐπαρχία τοῦ κράτους. Ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἐπαρχία τις δίδει 6 βουλευτάς, θὰ σχηματίσωσιν οὗτοι 6 κόμματα. Ἐρωτῶ τὸν κ. Ῥικάκην, πόσα κόμματα ἔχομεν σήμερον; Τὸ ἰσχύον σύστημα ἐπολλαπλασίασεν ἤδη τὰ κόμματα, διότι ἕκαστος ἰσχυρὸς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ του, ὅταν ἔχῃ ἕνα ὀπαδὸν, ἔχει ἀπαίτησιν νὰ γείνῃ ὑπουργὸς, ὅταν δὲ ἔχῃ πλειοτέρους τοῦ ἑνός, πρωθυπουργός· διὰ τῆς μιᾶς ψήφου ὅμως δὲν δύναται νὰ λάβῃ χώραν τοῦτο, καὶ οὐδεὶς θὰ ἔρχηται ἐνταῦθα μὲ οὐράν. Ἐξάπτει, λέγουν, τὰ πάθη, φέρει σύγχυσιν καὶ ταραχὴν εἰς τὰς οἰκογενειακὰς φιλίας· τίνι τρόπῳ, δὲν μᾶς λέγουν; Ἡμεῖς δὲ λέγομεν, ὅτι τὸ ἰσχύον σύστημα ἐξῆψε τὰ πάθη, προὐκάλεσε φόνους καὶ εἶναι κινδυνωδεστέρα ἤδη ἡ ἔξαψις αὐτὴ, διότι ὁλόκληρον τὸ ἔθνος εἶναι διῃρημένον εἰς στρατόπεδα ἀλληλομαχοῦντα. Ἂς ἔλθωμεν τώρα εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς μιᾶς ψήφου, νὰ ἴδωμεν, ἐξάπτει τὰ πάθη ἢ τὰ ἐκριζόνει. Τὰ ἐκριζόνει, διότι δὲν θὰ ᾖναι δύο στρατόπεδα, οὐδεὶς ἐπηρεασμὸς κατὰ τοῦ ἀντιθέτου θὰ ὑπάρχῃ καὶ οὐδεμία σύγκρουσις δύναται νὰ γείνῃ, ὅπως συμβαίνει σήμερον, ὅπου ἵστανται χίλιοι ὡπλισμένοι ἀπέναντι ἄλλων τόσων ἑτοίμων νὰ κρεουργηθῶσιν. Κύριοι, αἱ κακαὶ συνέπειαι τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος δὲν εἶναι ἐκ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύονται εἶναι μαθηματικαὶ ἀλήθειαι, εἶναι γεγονότα φανερὰ, ἀναμολογηθέντα, προκαλέσαντα καὶ καταστροφὴν θρόνου καὶ ταραχὰς ἐσωτερικάς. Καὶ τέλος πάντων δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ συζητῶμεν τὰ πλεονεκτήματα καὶ τὰ ἐλαττώματα αὐτοῦ χωρὶς νὰ ὑποκήμεθα εἰς παρεξηγήσεις, διότι βεβαίως, ὅταν τις ὑποστηρίζῃ σύστημα, τὸ ὁποῖον προεκάλεσεν εἰς τὸν τόπον του φοβεροὺς κλονισμοὺς, μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν εἶναι πλέον ὑποστήριξις συμφερόντων ἐθνικῶν. Δὲν θὰ κατέλθω τοῦ βήματος, χωρὶς ν’ ἀφήσω ἀπαρατήρητον καὶ κἄτι, τὸ ὁποῖον παρατηρεῖται εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην. Ἐτέθη ἐπὶ τῆς τραπέζης ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἡμερῶν καὶ συζητεῖται μεταβολὴ ἐκλογικοῦ συστήματος. Δὲν εἶμαι ὁ ἄνθρωπος τῆς Εὐρώπης, οὔτε ξένας γλώσσας γνωρίζω, διὰ νὰ σᾶς ἐκθέσω ἐντεῦθεν τί γίνεται ἀλλαχοῦ· μοῦ φαίνεται ὅμως, ὅτι εἰς ἕνα τόπον, ὅταν πρόκηνται τοιαῦτα ζητήματα, τὴν πρωτοβουλίαν ὀφείλουν ν’ ἀναλάβουν οἱ εἰδικώτεροι, καὶ ἰδίως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνησαν τὸν τόπον καὶ ἐφήρμοσαν τὸν νόμον, διότι οἱ μετὰ τούτους πιθανὸν νὰ πλανῶνται, ἀντιληφθέντες τὰ πράγματα ἐν μικροτέρᾳ σφαίρᾳ. Ὤφειλον λοιπὸν καὶ ὀφείλουν οἱ ἡγέται τῶν κομμάτων, ἰδίως ἐκεῖνοι, οἵτινες διοικοῦν καὶ διώκησαν, νὰ ἔλθουν μὲ μίαν ὡρισμένην γνώμην καὶ νὰ ἐκθέσουν τοὺς λόγους, ἐφ’ ὧν στηρίζουν τὴν ἰδέαν των· ἂς μὴ κρύπτωνται ὄπισθεν τοῦ δακτύλου των (εὖγε), καὶ τέλος πάντων, διὰ τῆς σιωπῆς των ἂς μὴ δώσωσιν ἀφορμὰς παρεξηγήσεων. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι δύναται κανεὶς νὰ τελειώσῃ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος, χωρὶς ν’ ἀναμνησθῇ τῶν προσωπικῶν διαλύσεων τῶν Βουλῶν, διαλύσεων στηριζομένων ἴσα ἴσα εἰς τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν, διαλύσεων προκαλεσασῶν τὴν χύσιν τοσούτου αἵματος, πρὸς ποῖον τέλος; πρὸς πραγματοποίησιν ποίας ἐθνικῆς ἰδέας; Πρὸς οὐδὲν ἄλλο ἢ πρὸς σχηματισμὸν κόμματος, καὶ βεβαίως οὐδεὶς ἤθελε ζητήσει διάλυσιν, ἐὰν δὲν ἤλπιζε διὰ τῶν συνδυασμῶν νὰ καταρτίσῃ ἓν κόμμα, καὶ μάλιστα, πᾶς ὁ διαλύων Βουλὴν καὶ θέλων διὰ τῶν ἐκλογῶν νὰ σχηματίσῃ κόμμα, τὸ ἐσχημάτισεν. Καὶ ἂν ὁ κ. Τρικούπης δὲν ἐσχημάτισε κόμμα, δὲν ἐσχημάτισε, διότι δὲν ἤθελε νὰ σχηματίσῃ. Καταστρέψατε, κύριοι, τὸ ὑπάρχον σύστημα, ἀποσκορακίσατέ το, διὰ νὰ σώσητε καὶ τὸν ἑαυτόν σας καὶ τὰ τέκνα σας· ἀποσκορακίζοντες τὸ σύστημα αὐτὸ, σώζετε τὸ πολίτευμα, τὸν τόπον. Τώρα ἐὰν τὸ προτεινόμενον ᾖναι ἐλαττωματικὸν περισσότερον ἢ ὀλιγώτερον, ἐὰν δυνάμεθα νὰ ἐξεύρωμεν ἓν ἄλλο καταλληλότερον, καλῶς· ἐν τούτοις σᾶς ἐξορκίζω ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, μὴ ὑποστηρίζετε πλέον σύστημα, προκαλέσαν τόσα κακὰ εἰς τὸν τόπον μας, παραδεχθῆτε δὲ τὸ προτεινόμενον, ἂν ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, τουλάχιστον διότι οὐδένα θὰ ἀναγκάσῃ, ἀντὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἐπαρχίαν του πρὸς ἐξάσκησιν τῶν πολιτικῶν του δικαιωμάτων, νὰ τραπῇ τὴν εἰς Ἀθήνας ἄγουσαν, ὡς μὴ δυνάμενος νὰ συναγωνίζηται μὲ αὐθαίρετον καὶ βιαίαν Κυβέρνησιν.

§20ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ λέξεις τινὰς ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος, καθόσον εἶμαι εἷς τῶν ὑποβαλόντων τὸ νομοσχέδιον. Τίνι τρόπῳ δυνάμεθα ν’ ἀσφαλίσωμεν τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἐκλογῶν, τίνι τρόπῳ δυνάμεθα νὰ δώσωμεν ἀληθεῖς ἐκλογὰς, τίνι τρόπῳ δυνάμεθα ν’ ἀπομακρύνωμεν τὴν πίεσιν τῆς πολιτικῆς ἀπὸ τὴν διοίκησιν; ἰδοὺ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ λύσωμεν διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Εἶμαι ὑπὲρ τῶν κομμάτων, διότι νομίζω, ὅτι ἐλευθερία, ἐλεύθερον πολίτευμα, ἄνευ συζητήσεως καὶ ἐρεύνης, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, οὔτε ἔρευνα καὶ συζήτησις ἄνευ διαφωνίας· ἡ διαφωνία εἶναι τὸ τέκνον τῆς ἐλευθερίας καὶ ὑποστηρίζει αὐτὴν, καὶ ἡ διαφωνία εἶναι τὰ κόμματα. Εἶμαι λοιπὸν ὑπὲρ τῶν κομμάτων, καὶ οὕτως ἐννοῶ τὰ κόμματα. Κατηγόρησαν τὰ ἑλληνικὰ κόμματα ὡς προσωπικά. Κύριοι, ἀποκρούω τὴν κατηγορίαν αὐτήν· τί σημαίνει προσωπικὸν κόμμα; κόμμα συνδεόμενον καὶ συνυπάρχον διὰ συμφερόντων, ἅμα δὲ τὰ συμφέροντα παύσωσι, τὰ κόμματα διαλύονται. Καὶ πρὸ μικροῦ δὲν εἴχετε πλήρη τὸν πειρασμὸν τῶν συμφερόντων, προσπαθοῦντα νὰ παρασύρῃ τοὺς ἐν τοῖς κόμμασι πρὸς ἄλλην ἰδέαν; καὶ ὁ πειρασμὸς αὐτὸς ἀπέτυχεν, ἠγωνίσθη ματαίως, τὰ κόμματα ἔμειναν εἰς τὰς σημαίας των καὶ ἐνίκησαν νίκην σπουδαίαν. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ πολιτεύωμαι ἔτη πολλά· ὁμολογῶ ὅτι ἐξαιρέσεις ἀπήντησα, καθ’ ἃς συμφέροντα παρέσυραν ἀνθρώπους τινὰς μόνον ἐκ τῶν κομμάτων, καὶ οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐστιγματίσθησαν καὶ ἐνώπιον τῶν κομμάτων, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἐλειποτάκτησαν, καὶ ἐνώπιον τῶν κομμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα προσεκολλήθησαν, καὶ ἐνώπιον τῆς κοινωνίας, ἥτις τοὺς κατεφρόνησε· διὰ τοῦτο αἱ ἐξαιρέσεις αὗται ὑπῆρξαν πολλὰ ὀλίγαι, τὰ κόμματα ὑπέστησαν καταδιώξεις καὶ καταδρομὰς ἀπείρους, καὶ ὅμως τὰ κόμματα διετηρήθησαν καὶ ἔζησαν, ὑπερνικήσαντα ὅλας αὐτὰς τὰς δυσκολίας. Εἶναι κενὴ λοιπὸν ἔννοια καὶ ἀδικία καὶ ὕβρις τὸ λεγόμενον, ὅτι τὰ Ἑλληνικὰ κόμματα εἶναι κόμματα προσωπικὰ μόνον, διότι ἂν εἶχεν οὕτω, πρὸ πολλοῦ θὰ εἶχον διαλυθῆ. Ἀλλά, κύριοι, πρὸς τὴν ἰδέαν τῶν κομμάτων τούτων, πρὸς τὴν σύστασιν τοιούτων κομμάτων ἀντίκειται τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τὸ ὑπάρχον ἤδη. Ἤκουσα πολλὰς θεωρίας, ἀληθεῖς ἴσως, ἀλλ’ ἀνεφαρμόστους, τινὰς μὲν περὶ τῆς ὠφελείας τῆς συμπράξεως, καὶ ἄλλας τοιαύτας, ὅτι ἡ ἀληθὴς ἐκλογὴ βουλευτῶν, ἡ ἀληθὴς ἐφαρμογὴ κοινοβουλευτικοῦ συστήματος εἶναι ἐκείνη, καθ’ ἣν ἡ πλειοψηφοῦσα γνώμη ἐν τῇ κοινωνίᾳ πλειοψηφεῖ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ βεβαίως ἐννοῶ, ὅτι ὡς πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον κατάλληλον δὲν εἶναι τὸ ὑπάρχον ἐκλογικὸν σύστημα. Διὰ τοῦ ὑπάρχοντος ἐκλογικοῦ συστήματος δύνανται περὶ μίαν πολιτικὴν ἰδέαν νὰ συνέλθωσιν οἱ πλειοψηφοῦντες καὶ νὰ συμπράξωσιν; ἔλαβον ποτὲ χώραν οὕτω τὰ πράγματα; καὶ ἐὰν ᾖναι ἀλήθεια ἐν θεωρίᾳ, εἶναι ψεῦδος εἰς τὴν πρᾶξιν ἐν Ἑλλάδι. Καὶ ὄχι, κύριοι, ὄχι συμφέροντα μικρά, ἀποκρούω καὶ τοῦτο, προεκάλεσαν πολλάκις συνδυασμοὺς μεταξὺ διαφόρων ἰδεῶν καὶ γνωμῶν, ἀλλ’ ἡ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα ἠθικῶς. Ἡ πληθὺς τῶν κομμάτων ἐξησθένησε τὴν δύναμιν αὐτῶν εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ ὁ ἀγὼν μεμονωμένος ὑπῆρξε δύσκολος· αἱ συχναὶ διαλύσεις ἐκούραζον τοὺς ἀγωνιζομένους, ὥστε δυσκόλως δύναταί τις νὰ ἐπαναλαμβάνῃ ἀγῶνας ἐκλογικούς, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα ἤθελεν εἶσθαι μικρόβιον μάλιστα. Καὶ πολλοὺς συνδυασμούς, κύριοι, ὑψηλοτέρα ἀκόμη ἰδέα ὑπηγόρευσεν, ἡ ἐκτίμησις τοῦ νὰ μὴ στερηθῇ ἡ πατρὶς μιᾶς ἱκανότητος, καὶ ἱκανότητας πολλὰς δυστυχῶς δὲν ἔχομεν. Ἦτο, κύριοι, λοιπὸν εὔλογος, δίκαιος καὶ ὑψηλὸς πολλάκις ὁ σκοπὸς τῶν τοιούτων συνδυασμῶν, καὶ ὅμως τὴν φιλοσοφίαν αὐτὴν ὁ λαὸς δὲν τὴν ἐννοεῖ. Ὁ λαὸς βλέπων, ὅτι ἀντιμαχόμενα πρόσωπα, καταγγελλόμενα ἑκάστοτε εἰς τὴν κοινωνίαν ὡς αἰτία καταστροφῶν, ὡς ὠθοῦντα κατὰ κρημνῶν τὴν πατρίδα, ὡς ἀνάξια τοῦ ἑλληνικοῦ ὀνόματος, βλέπων, λέγω, αὐτὰ παριστάμενα ἐνώπιόν του νὰ συμπράττωσι, νὰ συνυποστηρίζωνται, καὶ μὴ ἐννοῶν τὴν φιλοτιμίαν των, ὡς εἶπον, ὑπολαμβάνει, καὶ δικαίως, ὅτι ἅπασαι αἱ διαφωνίαι καὶ αἱ ἀντεγκλήσεις μόνον σκοπὸν ἔχουν ἕνα, τὴν ἱκανοποίησιν προσωπικῶν συμφερόντων, καὶ ὅτι ὅταν τὰ συμφέροντα καὶ μόνα αὐτὰ ἐπιτύχωσι, τότε ὅλα λησμονοῦνται καὶ οἱ ἀντεγκαλούμενοι παρουσιάζονται φίλοι του καὶ ζητοῦν τὴν ἀμοιβαίαν ὑποστήριξιν· πιστεύει δὲ ἐκ τούτου, ὅτι ὅλα εἶναι ψεῦδος καὶ ὅτι ἡ ἰδέα πολιτικοῦ κόμματος ἢ ἀρχῶν εἶναι φενάκη, διότι βλέπει ὅτι κατὰ τὴν πρᾶξιν δὲν μένομεν πιστοὶ καὶ σταθεροὶ εἰς τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας κηρύττομεν, καὶ διότι ἡμεῖς οἱ ἴδιοι προσπαθοῦμεν καὶ ὑποστηρίζομεν ὡς βουλευτὰς ἄνδρας τῶν ἐναντίων ἀρχῶν, καὶ πρόσωπα τὰ ὁποῖα κατηγορήσαμεν ὡς ὀλέθρια. Ἡ ἀμφιβολία αὐτή, κύριοι, ἀντίκειται καὶ προσκρούει πρὸς τὴν ἰδέαν τῶν κομμάτων τῶν ἀρχῶν, διότι κομματικαὶ ἀρχαὶ δὲν δύνανται νὰ ὑπάρξουν ὅταν ἡ ἰδέα τῶν ἀρχῶν δὲν ὑπάρχῃ, δὲν ἐνεσαρκώθη εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ λαοῦ. Ἡ ἰδέα πολιτικῶν κομμάτων ἢ κομματικῶν ἀρχῶν εἶναι ἐντελῶς ἀδύνατος, ὅταν τὸ πνεῦμα τὸ ἐπικρατοῦν εἰς τὸν λαὸν, εἰς τοὺς ἐντολεῖς μας, καὶ ἡ πεποίθησις αὐτοῦ εἶναι, ὅτι τὰ συμφέροντα εἶναι ὁ Θεὸς ἡμῶν καὶ ὄχι αἱ ἀρχαί. Ἡ ἐφαρμογὴ λοιπὸν μέχρι τοῦδε ἀντίκειται πρὸς τὴν ἰδέαν τοιούτων κομμάτων, καὶ ἑπομένως εἰς τὸν σχηματισμὸν αὐτῶν, τὸ δὲ χείριστον, ἡ ἰδέα αὕτη ἐλαττόνει καὶ τὴν αὐθεντίαν τῆς Βουλῆς, διότι παρέστησαν καὶ ἔλαβον ὡς ἐπιχείρημα, ὅτι ἰσχύουν ἐδῶ μόνον συμφέροντα· καὶ ἂς ὁμολογήσωμεν, ὅτι ὡς πρὸς τοῦτο συνετελέσαμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τῶν ἀενάων διαπληκτισμῶν καὶ ὕβρεων, καὶ ἵνα ἴδητε πόσον ἐξηπλώθη αὐτὴ ἡ ἐσφαλμένη ὑπόληψις, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω ἓν ἀνέκδοτον. Ἀνεγίνωσκον προχθὲς μίαν ἐπαρχιακὴν ἐφημερίδα· ὁ συντάκτης αὐτῆς εἶναι ἐκ τῶν οἰκειοτέρων φίλων, ὄχι πολιτικῶν, ἀλλὰ οἰκιακῶν. Εἰς τὸ πρῶτον ἄρθρον τῆς ἐφημερίδος ἐπανελαμβάνετο, Ἀνάθεμα εἰς τοὺς πολιτευομένους, προδίδουν τὴν πατρίδα διὰ τὰ συμφέροντά των. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀντανάκλασις τῆς πεποιθήσεως, τὴν ὁποίαν αἱ διαλύσεις, αἱ ἐκλογαὶ, οἱ διαπληκτισμοί μας ἐνέπνευσαν εἰς τὸν λαόν. Ὁ ἐφημεριδογράφος αὐτὸς ἔχει πίστιν εἰς ἐμὲ, ἕνα δηλαδὴ τῶν πολιτικῶν. Ἰδοὺ διατὶ, κύριοι, ἐνομίσαμεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ πολεμήσωμεν τὸ σύστημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον φέρει ἀναποφεύκτως πρὸς τὴν σύμπραξιν, πρὸς τοὺς συνδυασμούς. Ὅταν αἱ ἐπαρχίαι διαιρῶνται εἰς κόμματα, διχοτομοῦνται, ἡ ὑπερισχύουσα μερὶς ἔχει ἀπαιτήσεις μετοχῆς εἰς τὴν διοίκησιν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πιστεύουσιν, ὅτι τὸ κυβερνῶν κόμμα πρέπει νὰ μένῃ ἐκτὸς ἐντελῶς τῆς διοικήσεως καὶ τῆς κυβερνήσεως. Βεβαίως ὄχι, διότι δὲν ἐννοῶ κόμμα ἔχον καὶ ὑποστηρίζον ἀρχὰς καὶ ἰδέας, μὴ ἔχον δὲ τὰ ὄργανα τῆς ἐκτελέσεως· εἶμαι κατὰ τῆς καταχρήσεως μόνον τῆς ἐξουσίας, θέλω τὰ κόμματα νὰ κυβερνοῦν, ἀλλὰ θέλω νὰ μὴ καταχρῶνται τῆς θέσεώς των. Αἱ ἐπαρχίαι λοιπὸν, αἱ ὑπερισχύουσαι μερίδες θέλουσι νὰ μεθέξωσι τῆς ἐξουσίας, καὶ νὰ μεθέξωσιν ὄχι μόνον δι’ ὑπαλλήλων, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς καταλήψεως τῆς ἐπιτοπίου διοικήσεως. Καὶ τοῦτο, κύριοι, εἶναι τὸ σπουδαιότερον· ὅταν τὸ κόμμα εἰς τὴν ἐπαρχίαν κατακτήσῃ τὴν διοίκησιν, προσπαθήσατε ὅσον θέλετε ἐκ τοῦ κέντρου, ἡ διοίκησις ἔσεται μεροληπτική. Ἐνόσῳ λοιπὸν αὐτὸ τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικὸν ἐξακολουθεῖ, εἶναι ἀδύνατον ἡ διοίκησις τοῦ τόπου ν’ ἀποφύγῃ τὸν σκόπελον αὐτόν· ἡ κυβέρνησις εἶναι ἠναγκασμένη ἑκοῦσα ἄκουσα νὰ ὑποκύψῃ, καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερον ἴσως, θὰ ὑποκύψῃ ὅμως. Διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου διαιροῦνται τὰ συμφέροντα, καὶ ἀντιτασσόμενα, ἐξουδετεροῦνται, οὕτω δὲ θέλομεν ἀπαλλάξει τὴν διοίκησιν ἀπὸ τὸν φατριασμόν· διατί; Διότι ὑπουργεῖον φατριάζον ὑπὲρ οἱουδήποτε βουλευτοῦ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, προσβάλλει τὰ συμφέροντα τῆς πλειοψηφίας τῶν ἄλλων βουλευτῶν, καὶ ἡ κυβέρνησις, ἡ ὁποία βιασθεῖσα θὰ κλίνῃ ὑπὲρ μιᾶς ἀπαιτήσεως, θὰ ἔχῃ ἀντιτασσόμενα τὰ συμφέροντα καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι βλάπτονται, διότι οὐδεὶς ὑπάρχει σύνδεσμος. Ἡ παραχώρησις ἑπομένως θέλει εἶσθαι δύσκολος, ἀσύμφορος, καὶ παραχωρήσεις δὲν θὰ γείνωσιν· αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς μου. Ἐνομίσαμεν, ὅτι οὕτω τίθεται φραγμὸς κατὰ τῶν παραχωρήσεων, φραγμὸς ὑπὲρ τῆς καλῆς διοικήσεως τοῦ τόπου. Ἄλλο, κύριοι, δὲν βλέπω μέσον συντελεστικώτερον διὰ τὴν καλὴν διοίκησιν καὶ ἀπαλλαγὴν τῆς πολιτικῆς ἀπὸ τὰς ἐνοχλήσεις. Θὰ συζητήσωμεν μεθαύριον τοὺς νόμους περὶ προσόντων. Δι’ αὐτῶν, κύριοι, θέλετε κατορθώσει ἴσως νὰ εἰσάξητε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἀνθρώπους ἱκανοὺς καὶ μὲ προσόντα, ἀλλὰ δὲν θὰ χρησιμεύσουν εἰς οὐδὲν ὡς πρὸς τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὸ ἀμερόληπτον τῆς διοικήσεως, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ τὸ αὐτὸ σύστημα, ἐὰν ἐξακολουθήσουν αἱ ἐπαρχιακαὶ διχοτομίαι, οἱ ἐπαρχιακοὶ συνδυασμοί. Εἶναι, ἐπαναλαμβάνω, ἠναγκασμένη ἡ διοίκησις νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς ἐπαρχίας. Ἰδοὺ τίνι τρόπῳ νομίζομεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ προφυλάξωμεν τὴν διοίκησιν, καὶ ἂς λέγουν ὅσα θέλουν. Εἰς τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου εἶναι ἀναγκαία ἡ ἄμεσος συνάφεια τοῦ ὑποψηφίου μὲ τὸν λαόν· ἐξ Ἀθηνῶν δὲν γίνομαι εἰς τὴν Μεσσηνίαν βουλευτής. Τότε πρέπει νὰ ᾖμαι γνωστὸς καὶ προτιμώμενος ὑπὸ τῶν συμπολιτῶν μου, καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ συνδυασμὸς δὲν προσθέτει. Ἐσυνδυάσθην πολλάκις μετὰ τοῦ κ. Ἀντωνοπούλου, καὶ μετὰ τὸν συνδυασμόν μας ὁ κ. Ἀντωνόπουλος ἔλαβεν εἰς τὸν δῆμον Εὔας ἀντὶ 300, 700 ψήφους, καὶ ἐγὼ εἰς τὸν δῆμον Παμίσου ἀντὶ 400, χιλίας· καὶ ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι, ἐὰν δὲν μὲ ὑπεστήριζεν ὁ συνάδελφός μου κ. Μποῦτος, ἀρκετὰς ψήφους δὲν ἤθελον λάβει εἰς τὴν ἐπαρχίαν. Ὁ συνδυασμὸς λοιπὸν δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι δὲν φέρει ψήφους, καὶ ὅτι οἱ ψηφοφόροι ἀκολουθοῦσι τὰς ἀρχικὰς πεποιθήσεις των, καὶ ὅτι οἱ ψηφοφορούμενοι εἶναι τῆς ἐκλογῆς καὶ τῆς γνώσεως τῶν ψηφοφορούντων. Ἐν μονοψηφίᾳ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ εἴμεθα εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ ψηφοφόρου, καὶ τότε ἔχομεν ἀνάγκην νὰ εἴμεθα τῆς ἐκλογῆς καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ. Εἶναι λοιπὸν βεβαίως ὑπὲρ τοῦ λαοῦ τὸ σύστημα τοῦτο καὶ τοῦ λαοῦ τὰ συμφέροντα προάγει περισσότερον. Ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, ἐξ ἀρχῆς, ἀφ’ ἧς συνετάττομεν τὸν νόμον καὶ μετὰ τοῦ κ. Πετιμεζᾶ, καὶ ὅταν ἐσυζητοῦμεν τὸν νόμον εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς, τῆς ὁποίας, νομίζω, ἀπετέλουν μέρος ὁ κ. Δανόπουλος, ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ κ. Πετιμεζᾶς καὶ ἄλλοι, εὐθὺς ἀμέσως εἶπον, ὑποστηρίζω τὸ σύστημα τοῦτο, συνδεόμενον ὅμως μετὰ μεγάλης περιφερείας, μὲ περιφέρειαν νομοῦ· διότι εἰς τὸν νομόν, ὅπου πληθὺς ψηφοφόρων λαμβάνει μέρος, ὅπου ὁ κύκλος τῶν συμφερόντων εἶναι εὐρύτερος, νομίζω, ὅτι θέλουν εὑρεθῆ πολλοὶ ἀκολουθοῦντες ἰδέας κοινῶν συμφερόντων ὑπὸ γενικωτέρας ἰδέας, καὶ ἑπομένως ὁ ὑποψήφιος ἐντὸς εὐρυχώρου πεδίου ἀπὸ εὐγενῆ συμφέροντα δύναται νὰ ἐμπνευσθῇ. Ἐνόμισα, κύριοι, ὅτι εἰς τὸν εὐρὺν κύκλον καὶ τὸν ἐκτεταμένον ἡ διαφθορὰ εἶναι δυσκολωτέρα καὶ ἡ παρανομία ἀδύνατος, διότι ἡ παρανομία πρέπει νὰ λάβῃ ἔκτασιν γενικήν, θὰ διεγείρῃ γενικωτέραν τὴν ἀγανάκτησιν καὶ θὰ προσκρούσῃ εἰς γενικώτερα συμφέροντα· διότι, καθὼς ἠξεύρετε, ἡ ἀδικία κατὰ δυστυχίαν ἐν Ἑλλάδι διαδίδει τὸ αἴσθημα τῶν παθόντων ἐντὸς μικροῦ κύκλου, πέραν δ’ αὐτοῦ δὲν γεννᾷ τὴν ἀγανάκτησιν συνήθως. Νομίζω ὅτι οὕτω θὰ περιορισθῇ ἡ ἐπέμβασις, διότι δὲν ἔχει λόγον ὑπάρξεως, δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὑπέρ, ἀλλὰ κατά. Μετὰ ταῦτα εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θέλουσι λείψει καὶ αἱ συνεχεῖς καὶ αἱ ἄνευ λόγου διαλύσεις, διότι ἡ κυβέρνησις ἡ θέλουσα, μὴ συναισθανομένη τὸ καθῆκόν της, νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, ἵνα σχηματίσῃ κόμμα, νὰ ἐπέμβῃ καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ, ἤθελεν ἀποτύχει μᾶλλον, διότι ὑποστηρίζουσα, ἤθελεν ὑποστηρίξει τὴν μειονοψηφίαν· ἡ ἐξ αὑτῆς πλειοψηφία καὶ ἡ πλειοψηφία τῶν συμφερόντων ἤθελον προσβληθῆ καὶ ἤθελον ἐξαναστῆ. Ἡ κυβέρνησις τῳόντι διὰ προσωπικοὺς λόγους δὲν εἶχε συμφέρον οὐδὲν νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, οὐδὲ νὰ βιάσῃ τὰς ἐκλογάς, διότι δὲν ἤθελεν ἔχει οὐδὲν καλὸν ἀποτέλεσμα· εἰς τὰς πράξεις της ἤθελεν εὕρει ἀντιπράττουσαν τὴν πλειοψηφίαν τῶν ψηφοφόρων καὶ τῶν ψηφοφορουμένων. Ἀλλά, κύριοι, τὸ σύστημα τοῦτο πράγματι κατέπεσε· μένει τὸ σύστημα ἤδη κατ’ ἐπαρχίας. Ὁμολογῶ, ὅτι πρὸς τὸ σύστημα τῆς μονοψηφίας κατ’ ἐπαρχίας δὲν συμφωνῶ, διότι εἶναι ἐπικίνδυνον καὶ τὰ ἄτοπα πολὺ μεγάλα, διατί; Διότι ἡ πάλη ἐν στενῷ κύκλῳ καὶ οἱ διαπληκτισμοὶ θέλουν εἶσθαι διαρκεῖς, ἡ διαίρεσις ἀδιάλειπτος. Ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἤδη διαφωνοῦμεν καὶ διαπληκτιζόμεθα, ἀλλὰ εἶναι δυνατὴ ἡ σύμπραξις εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἑπομένως ἡ διαλλαγὴ, καὶ οὕτω οἱ διαπληκτισμοὶ δύνανται νὰ παύσωσι καὶ νὰ ἐπέλθῃ ἕνωσις καὶ ἀγάπη· ἡ πάλη δὲν εἶναι μόνιμος, οὔτε ἡ ἀντιπάθεια ἑπομένως διαρκής. Ἀλλ’ εἰς τὴν μίαν ψῆφον θὰ ἦναι ἡ πάλη ἀδιάλειπτος, ὁ εἷς θὰ ἀποκλείῃ ἀδιαλείπτως τὸν ἕτερον, ἑπομένως ὁ εἷς δὲν δύναται νὰ συμπράξῃ πρὸς τὸν ἕτερον, διότι ὅ,τι πρὸς τὸν ἕτερον παραχωρεῖ, θὰ ἦναι πρὸς βλάβην του· ἑπομένως ἡ πάλη θὰ ἦναι διαρκὴς, ἀδιάλειπτος. Τὸ ἄτοπον αὐξάνει καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀντίστασιν τοῦ ἀτόμου κατὰ τῆς παρανομίας ἐν γένει, διότι ὁ ὑποψήφιος, καὶ ἂν ἔχῃ τὴν δύναμιν ὁλοκλήρου τῆς ἐπαρχίας, ἐπειδὴ ἔχει ἀπέναντι αὑτοῦ ὅλους τοὺς ἄλλους ὑποψηφίους, διότι ὅλοι οἱ ἄλλοι θὰ προσπαθήσουν νὰ τῷ ἀφαιρέσωσι ψήφους, θὰ τὸν πολεμοῦν, ἑπομένως τὸ ἄτομον θέλει παλαίει ἀπέναντι πολλαπλῆς δυνάμεως. Ἐκτὸς δὲ τούτου, ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν ψήφων θέλει εἶσθαι μικρὸς καὶ περιωρισμένος, ἐπειδὴ κατὰ δυστυχίαν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ κοινὰ συμφέροντα δὲν θέλουσι προεξάρχει εὐκόλως καὶ διὰ μικρᾶς προσθέτου ἐνεργείας, τὸ ἄτομον θέλει καταβάλλεσθαι, καὶ ὁ θέλων νὰ ἐκτίθεται εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα, εἶναι ἠναγκασμένος νὰ ὑπηρετῇ τὰ μικρὰ ἐπιτόπια συμφέροντα, ἐξ ὧν θέλουσι σχηματισθῆ μικραὶ ἐπιτόπιοι μερίδες, τὰς ὁποίας ἐμπνέει ἡ ἀνάγκη τῆς θεραπείας τῶν μικρῶν ἀναγκῶν των. Καὶ ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν ψήφων εἶναι μικρὸς καὶ ἡ δωροδοκία θὰ ἦναι εὐκολωτάτη καὶ πανίσχυρος καὶ λίαν ἀποτελεσματικὴ, θέλομεν κάμει τότε τὸ πεδίον τὸ ἐκλογικὸν πεδίον ἐμπορίου. Ἰδοὺ πόθεν αἱ ἀμφιβολίαι μου πρὸς τὸ νέον αὐτὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου εἰς τὰς μικρὰς περιφερείας· ἐπρόσεξα εἰς τὴν συζήτησιν, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην νὰ πεισθῶ, καὶ διὰ τοῦτο εἶμαι κατὰ τῶν μικρῶν περιφερειῶν. Κύριοι, εἰς περισσοτέραν συζήτησιν δὲν ἐπιμένω, διότι, νομίζω, ὅτι ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς εἶναι ἐσχηματισμένη, καὶ δὲν θέλω νὰ ματαιοπονῶ. Ἀλλὰ, κύριοι, ἰδοὺ τὶ ἐπὶ τέλους νομίζω ἀναγκαῖον. Πρόκειται περὶ ζητήματος λίαν σπουδαίου, σοβαροῦ· ἑκάστη ὥρα δύναται νὰ φέρῃ εἰς φῶς ἕνα νέον λόγον πρὸς διαφώτισιν τοῦ ζητήματος. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι εὐθὺς ἀμέσως δὲν πρέπει νὰ κλείσωμεν τὴν θύραν εἰς τὴν συζήτησιν· ἐὰν ἡ συζήτησις δὲν παρουσιάσῃ νέα ἐπιχειρήματα, ἐγὼ βεβαίως θέλω ψηφίσει κατά. Ἀλλὰ ὀρθὸν εἶναι νὰ μὴ ἀρνηθῶμεν εἰς τοὺς ἔχοντας ἐναντίαν γνώμην νὰ συζητήσωσι πλειότερον αὐτὴν, διότι, ἂν κλείσωμεν τὴν συζήτησιν, πᾶσα νέα ἰδέα ἀποκλείεται, ὡς καὶ πᾶσα διάθεσις. Δι’ αὐτὸ, κύριοι, νομίζω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ μὴ ἀποῤῥίψωμεν σήμερον τὸ σύστημα αὐτὸ, ἀφοῦ ἔχομεν καιρὸν νὰ τὸ πράξωμεν εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν.

§21ΤΙΝΕΣ. Νὰ τὸ ἀναβάλωμεν λοιπόν.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι ἀρκετοί· πρῶτος εἶναι ὁ κ. Δημητριάδης.

§23ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἂν πρόκειται νὰ τελειώσωμεν τὴν συζήτησιν, μάλιστα· ἐὰν ὅμως πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσωμεν, νὰ μὲ συγχωρήσῃ ἡ Βουλὴ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις.

§24ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Νομίζω, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ διὰ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν ὁ ἄρτι καταβὰς κ. πρωθυπουργός.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, διὰ νὰ φωτισθῇ ἔτι μᾶλλον ἡ Βουλή.

§26ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐὰν, κύριοι, ἡ Βουλὴ παρεδέχετο ὡς ἐκλογικὴν περιφέρειαν τὸν νομὸν, ἴσως, κατὰ τὴν ἰδικήν μου κρίσιν, τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου θὰ εἶχε πρακτικὸν ἀποτέλεσμα, ἕνεκα βεβαίως ἄλλων λόγων· ἀλλὰ ἡ Βουλὴ παρεδέχθη ὡς ἐκλογικὴν περιφέρειαν τὴν ἐπαρχίαν. Ἂς λάβωμεν λοιπὸν ὡς βάσιν τὴν ἐπαρχίαν, καὶ ἂς ἐξετάσωμεν μετὰ προσοχῆς τὰ προτερήματα καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἑνὸς συστήματος, καὶ τὰ προτερήματα καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἄλλου, καὶ ἐν τῇ συγκρίσει τῶν δύω συστημάτων νὰ παραδεχθῶμεν τὸ καλλίτερον. Κύριοι, οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου ἰσχυρίζονται τὰ ἑξῆς· ά. ὅτι διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ θὰ ἐκπροσωπῆται ἐν τῇ Βουλῇ ἡ πλειονοψηφία. Ἄς ἴδωμεν εἶναι ὀρθὸν τοῦτο; Διὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν, κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην, ἐκπροσωπεῖται, ἔστω καὶ κατὰ πλάσμα, ἡ πλειονοψηφία, ἐνῷ διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου θὰ ἐκπροσωπῆται πάντοτε ἡ μειονοψηφία. Ὑποθέσατε ὅτι ἐκλέγονται 4 βουλευταὶ ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν, ἥτις ἔχει 3000 ψήφους, βεβαίως διὰ νὰ ᾖναι βουλευταὶ θὰ ἔχωσι τὰς περισσοτέρας ψήφους, ἐνῷ διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου θὰ ᾖναι βουλευτὴς ὁ ἔχων 751 ψῆφον. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν πῶς διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου θὰ ἐκπροσωπῆται ἡ πλειονοψηφία· ὥστε βλέπετε, ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀντιπροσωπεύηται ἡ πλειονοψηφία, ἔστω καὶ κατὰ πλάσμα. Ἐκτὸς τούτου, κύριοι, διὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν γίνονται δύω ἢ τρεῖς συνδυασμοὶ, ἐνῷ ἂν παραδεχθῆτε τὸ ἄλλο σύστημα, ἠξεύρετε τὶ θὰ συμβῇ; Εἰς ἐπαρχίαν, ἥτις δίδει 4 βουλευτὰς, θὰ ἐκτεθοῦν 20 καὶ 30, διότι δυστυχῶς ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἴμεθα ἐγωϊσταὶ καὶ ὁ εἷς δὲν ὑποχωρεῖ εἰς τὸν ἄλλον, ἀλλ’ ἕκαστος τούτων θὰ ἐλπίζῃ τὴν ἐπιτυχίαν καὶ θὰ μεταχειρισθῇ πάντα τρόπον, καὶ διὰ τῶν πολλῶν χρημάτων θὰ γείνῃ βουλευτής. Ἄλλως· ἀφοῦ εἶναι ὁμολογούμενον, ὅτι ἡ διαίρεσις τῶν κομμάτων μᾶς ἔβλαψε, καὶ ἀφοῦ ἐν τῇ Βουλῇ, ἔνθα ὑπάρχει μεγαλειτέρα ἀνάπτυξις, δὲν γίνεται ὑποχώρησις, διὰ νὰ σχηματισθῶσι δύω κόμματα καὶ διοικηθῶμεν ὡς πρέπει συνταγματικῶς, πῶς θέλετε νὰ ὑποχωρήσωσιν οἱ ἄλλοι, παραδειγματιζόμενοι ἀντιθέτως ὑφ’ ἡμῶν; Ὁ δεύτερος ἰσχυρισμὸς εἶναι ὁ ἑξῆς, τὸν ὁποῖον προτείνουν οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὸ τὸ σύστημα· ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου θὰ ἐκλέγωνται αἱ ἱκανότητες. Κύριοι, ἐγὼ νομίζω ὅτι, ὁσάκις ἔγεινεν ἐκλογὴ ἐλευθέρα, αἱ ἱκανότητες, αἱ ὁποῖαι πολιτεύονται, δὲν ἔλλειψαν ἐκ τοῦ βουλευτηρίου, δὲν πιστεύω δὲ, ἐὰν ποτὲ ἔλλειψαν καὶ μία ἢ δύω ἱκανότητες, αὐτὸ νὰ βλάπτῃ, διότι αὐτὸ δὲν εἶναι τὸ κακόν. Ἀλλὰ φρονεῖτε, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς μιᾶς ψήφου θὰ ἔρχωνται αἱ ἱκανότητες; ἐγὼ, κύριοι, ἀμφιβάλλω, ἐὰν ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια ᾖναι ἡ ἐπαρχία, διότι οὐδεὶς θὰ ὑποχωρῇ εἰς τὸν ἄλλον, διότι κανεὶς δὲν θὰ νομίζῃ, ὅτι ὁ ἄλλος εἶναι ἱκανώτερος καὶ καλλίτερος νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Βουλήν. Τρίτος ἰσχυρισμὸς τῶν ὑποστηριζόντων τὴν μίαν ψῆφον εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ δύναται νὰ ἐπέμβῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς διὰ τῆς βίας. Ἐγὼ, κύριοι, ἂς μὲ συγχωρήσωσιν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτὸν νὰ ἔχω γνώμην ἐναντίαν· εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν εἶναι γνωστὸν ἐὰν θὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις τοὺς φίλους της καὶ ποίους θὰ ἔχῃ φίλους· θὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ μὲν Δημητριάδης ἔχει ἐπιῤῥοὴν εἰς τὸ δεῖνα τμῆμα τὸ ἐκλογικὸν, εἰς ἄλλο δὲ τμῆμα ἄλλος. Δὲν βλέπω λοιπὸν εἰς τὶ θὰ ἐμποδισθῇ ἡ Κυβέρνησις, μάλιστα θὰ ἐπέμβῃ εὐκολώτερον, διότι αἱ δυνάμεις τότε θὰ ᾖναι κατακερματισμέναι καὶ δὲν θὰ ᾖναι εἰς θέσιν ν’ ἀντιταχθοῦν εἰς τὴν βίαν τὴν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως· βλέπετε λοιπὸν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ ἰσχυρισμὸς δὲν ἔχει ὑπόστασιν. Ὡς τέταρτος λόγος, κύριοι, φέρεται, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἰσότης, διότι εἰς μίαν ἐπαρχίαν ἐκλέγονται πολλοὶ βουλευταὶ, εἰς δὲ ἄλλην εἷς μόνον· ἀλλὰ τοῦτο, κύριοι, προῆλθεν ἐξ ἀνάγκης, διότι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ὡς βάσις ἓν ὅριον πληθυσμοῦ, καὶ ἐλήφθη, ὅτι δι’ ἑκάστην ἐπαρχίαν θὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν ὁ πληθυσμός. Δὲν ἀδικεῖται, φρονῶ, ἡ Αἴγινα, ἂν δίδῃ ἕνα βουλευτὴν, διότι ὁ πληθυσμὸς εἶναι μικρὸς ἐκεῖ, ὅπου δὲ ὑπάρχει περισσότερος, δίδει περισσοτέρους· ἀναγκαίως ἔπρεπε νὰ τεθῇ ἓν σημεῖον, ὥστε δὲν βλέπω ποῦ ὑπάρχει ἡ ἀνισότης. Τὸ σύστημα, λέγουν, τῆς μιᾶς ψήφου καταστρέφει τὰ συστήματα τὰ προσωπικά. Κατ’ ἐμέ, προσωπικότης καὶ προσωπικὸν σύστημα εἶναι λέξεις κεναί, ἄνευ ἐννοίας, διότι καὶ μὲ τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν ὑπάρχει ἡ προσωπικότης καὶ μὲ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου ἐπίσης, διότι δὲν ἐννοῶ πῶς αὐτὸ ἔχει βάσιν τὴν προσωπικότητα· καὶ τὸ ἄλλο σύστημα τί βάσιν ἔχει; βεβαίως τὴν προσωπικότητα. Μεταξὺ δὲ τῶν παραδειγμάτων, τὰ ὁποῖα ἔφερε πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης του ὁ κ. Α. Πετιμεζᾶς, εἶπε καὶ τὸ ἑξῆς· Κύριοι, εἰς τὰς ἐπαρχίας ἑνούμεθα καὶ εἰς τὴν Βουλὴν διαιρούμεθα, καὶ ὁ κόσμος λέγει, ὅτι ὁ καυγᾶς εἶναι διὰ τὴν χουλιάραν. Αὐτὴ, κύριοι, εἶναι πικρὰ ἀλήθεια, ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸ εἴπωμεν, ὅτι δὲν ἐμορφώθημεν εἰσέτι συνταγματικῶς, δὲν ἔχομεν ἀρχὰς καὶ δὲν ἐνοήσαμεν οὔτε τὰ ἁπλᾶ στοιχεῖα τοῦ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι. Τίς ἐξ ἡμῶν τῶν βουλευτῶν, κύριοι, ἐξέδωκεν ἓν πρόγραμμα καὶ εἶπε: ζητῶ τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν μου, διότι θὰ ὑποστηρίξω τὴν δεῖνα ἀρχὴν, ὄχι γενικὰς ἀρχὰς, διότι εὐτυχῶς δὲν ἔχομεν τοιαύτας, ἀλλὰ τὴν δεῖνα κυβέρνησιν, ἥτις θὰ ὑποσχεθῇ, ὅτι θὰ φέρῃ νόμον καὶ ὀργανίσῃ νέον διοικητικὸν σύστημα καὶ νέον οἰκονομικὸν, τὸ ὁποῖον κατέπεσε καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ἐπαχθὲς διὰ φορολογούμενον λαόν; Ἐάν, κύριοι, αὐτὸ τὸ σύστημα ἠκολουθεῖτο εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ εἶχον τοιαῦτα προγράμματα, τότε βεβαίως θὰ ἦτο ἐκ τῶν προτέρων γνωστὸν ἅμα γείνῃ ἐκλογὴ εἰς ποίαν μερίδα ἀνήκουσιν οἱ βουλευταί· σήμερον γνωρίζουσιν εἰς ποίαν μερίδα ἀνήκουσιν οἱ βουλευταί; Ὄχι, διότι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἐδήλωσεν, ὅτι ἔχει αὐτὰς τὰς ἀρχὰς καὶ αὐτὰς θὰ ὑποστηρίξῃ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ, γνωρίζων ὅτι, ἐὰν μεταβάλῃ γνώμην, θὰ δώσῃ λόγον, ὅτι ἕνεκα αὐτοῦ τοῦ λόγου μετέβαλε γνώμην. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἕνεκα ἐλλείψεως ἀρχῶν πάσχομεν, καὶ ὄχι διότι ἔχομεν τὸ σύστημα τοῦ συνδυασμοῦ καὶ ὄχι τῆς μιᾶς ψήφου. Μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐπιχειρημάτων εἶπεν ὁ κ. Α. Πετιμεζᾶς καὶ τὸ ἑξῆς. Ἐὰν παραδεχθῆτε τὸ σύστημα τοῦ συνδυασμοῦ, τότε εἰς τὰς ἐπαρχίας θὰ γίνωνται ῥήξεις, θὰ γίνωνται ἐμφύλιοι πόλεμοι. Ἐγὼ φρονῶ τὸ ἐναντίον, διότι ἡ ταυτότης τῶν ἰδεῶν καὶ συμφερόντων, ἡ ὁποία θ’ ἀναγκάζῃ νὰ γίνωνται συνδυασμοί, θὰ ἐξαλείψῃ τὰ μερικὰ συμφέροντα, διότι τότε διὰ τοῦ ἄλλου συστήματος ἕκαστος βουλευτὴς θὰ φροντίζῃ περὶ ἑαυτοῦ, ὥστε διὰ τῆς μιᾶς ψήφου, ἀντὶ νὰ λείψουν αἱ ἔριδες καὶ αἱ ταραχαί, θ’ αὐξήσουν, κύριοι. Καὶ ἐγὼ μέχρι τινὸς ἤμην ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, διότι ἐφρόνουν, ὅτι ἠδύναντο πραγματικῶς νὰ ἐπέλθουν καλλίτερα ἀποτελέσματα, ἀλλὰ σκεφθεὶς καὶ μελετήσας τὸ ζήτημα περισσότερον, τάσσομαι ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν. Ἐὰν ὅμως ἡ Βουλὴ θέλει νὰ παραδεχθῇ τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, τότε πρέπει νὰ διαιρέσωμεν τὴν περιφέρειαν τὴν ἐπαρχιακὴν εἰς ἐκλογικὰ τμήματα, διότι τῇ ἀληθείᾳ δὲν ἐννοῶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃς εἰς τὸν ψηφοφόρον εἰς μὲν τὸν ἕνα σοὶ δίδω αὐτὴν τὴν ψῆφον διὰ νὰ ἐκλέξῃς τρεῖς, εἰς δὲ τὸν ἄλλον νὰ ἐκλέξῃς ἕνα, διότι αὐτὸ εἶναι σόλοικον. Πῶς δύνασθε νὰ εἴπητε εἰς τὸν κάτοικον τῆς Εὐρυτανίας 4 βουλευτὰς θὰ ἐκλέξῃς, ἀλλὰ σοὶ δίδω μίαν ψῆφον; Φρονῶ λοιπόν, ὅτι εἶναι καλλίτερον νὰ παραδεχθῶμεν τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥοντήρης.

§28ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν δύναμαι, κύριοι, νὰ ἀρνηθῶ, ὅτι πάλη τις μεγάλη ἢ μικρὰ ἔλαβε χώραν, ἐὰν πρέπῃ νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν μίαν ψῆφον καὶ ἂν πρέπῃ νὰ καταδιώξωμεν τοὺς συνδυασμούς. Νομίζω, κύριοι, ὅτι οὐδέποτε ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἐντὸς 18 ἐτῶν ἐσυζητήθη σπουδαιότερον ζήτημα διὰ τὴν Βουλὴν, διὰ τὴν ψῆφον τοῦ πολίτου, διὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ἔθνους. Δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πολιτικὴ ἐλευθερία ἄνευ ψήφου ἐλευθέρας, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ κυβέρνησις σπουδαία, ἄνευ Βουλῆς γνησίας ἐν τῷ κοινοβουλίῳ πολιτευομένη. Εἶναι εἰρωνία, ὅτι ἔχομεν κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἄνευ ἐλευθερίας ὑπουργῶν, ἄνευ ἐλευθερίας ψήφου ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, καὶ λέγω, ὅτι κατηργήθη ἡ ψῆφος πρὸ καιροῦ παρὰ τῷ λαῷ καὶ ὁ δυστυχὴς λαὸς δὲν ἔχει ψῆφον. Εἶναι εἰρωνία νὰ λέγωμεν, ὅτι ἔχει ψῆφον, ἀφοῦ διὰ τῶν συνδυασμῶν, διὰ τῶν ἐπεμβάσεων, διὰ τῆς καλπονοθεύσεως γίνονται τὰ πάντα. Ἡ ψῆφος εἶναι ἡ ῥίζα ὅλων τῶν ἐλευθεριῶν, δὲν ἠμποροῦν αἱ ἀρχαὶ ἐν τῷ συνταγματικῷ πολιτεύματι νὰ λειτουργήσουν, ὅταν δὲν ᾖναι ἐξησφαλισμένη ἡ ψῆφος· δὲν ὑπάρχει οὔτε Βουλὴ, οὔτε κοινοβουλευτικὴ κυβέρνησις. Καὶ τί βλέπομεν, κύριοι; πρὸ δέκα ἐτῶν ἔχομεν διαρκῆ ἀνωμαλίαν, διότι ποτὲ δὲν ὑπῆρξε παρ’ ἡμῖν κυβέρνησις σταθερὰ, ἀλλὰ πάντοτε κρίσεις ὑπουργικαί· διατί; Διότι δὲν δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὸν νόμον εἰς οὐδένα ἡ Βουλὴ, καὶ τούτου ἕνεκα αἱ συχναὶ διαλύσεις· ὅλοι τὰ γνωρίζετε, εἶναι περιττὸν νὰ τὰ ἀναπτύξω. Ἡ Βουλὴ ἔχει ἀνάγκην τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν μελῶν αὐτῆς· ἀλλὰ πῶς ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ὁ βουλευτὴς ἀνεξαρτησίαν, ὅταν ἐπέρχηται ὁ πέλεκυς χάριν τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Βουλῆς; Ἔχομεν δὲ ἀνάγκην νὰ λάβωμεν τὰς ψήφους, ἵνα ἔλθωμεν εἰς τὸ κοινοβούλιον, διὰ τῆς κυβερνήσεως; Ἄνευ κυβερνήσεως σπουδαίας ὄχι μόνον τὸ ἔθνος δὲν θὰ προαχθῇ, ἀλλὰ καὶ θὰ ὑποπέσῃ εἰς φθίσιν. Κύριοι, ὀκτὼ διάφορα ζητήματα ἀνεπτύχθησαν ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Πρῶτον δὲν ὑπάχει γνησία ἡ ἀντιπροσωπεία· δεύτερον, τὸ καὶ σπουδαιότερον, ὅτι διὰ τῶν συνδυασμῶν, σχηματιζομένων ὑπὸ ἰσχυρᾶς κυβερνήσεως, γίνεται ἡ ἐπέμβασις τῆς κυβερνήσεως· τρίτον ἐν γένει ἡ ἐπέμβασις· τέταρτον ὁ τραμπουκισμὸς, ὁ ὁποῖος λαμβάνει χώραν εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ ἐξεγείρει τὰ πάθη. Πρὸ πάντων ὅμως, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐκλείψωσι παντελῶς αἱ διαλύσεις τῆς Βουλῆς, ὁσάκις ἀπαιτοῦνται μόνον διὰ λόγους προσωπικούς. Βεβαίως δὲν εἶμαι ἐναντίος τῆς διαλύσεως, διότι εἶναι ἐκ τῶν ἀνωτάτων προνομίων τοῦ στέμματος, καὶ ἐνδέχεται καί τινες ἐκ τῶν διαλύσεων νὰ ᾖναι ὀρθαὶ, ἀλλὰ κανεὶς δὲν δύναται νὰ μοῦ ἀρνηθῇ, ὅτι καὶ διαλύσεις τινὲς ἐγένοντο πρὸς σχηματισμὸν κόμματος. Ἀλλὰ ὅταν δὲν ὑπάρχῃ ὁ συνδυασμὸς ἐναντία φρονούντων ἀτόμων, δύναται οὗτος νὰ ᾖναι σπουδαῖος; λέγω ὅτι διὰ τῶν συνδυασμῶν δὲν γνωρίζομεν ἂν ὁ δεῖνα βουλευτὴς οὔτε κἂν μίαν ψῆφον ἀντιπροσωπεύῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν, διότι ἐνδέχεται εἷς ἐκ τῶν βουλευτῶν, ἐκ τῶν συναδέλφων μου, νὰ ᾖναι τόσον δυνατὸς, ὥστε αὐτὸς νὰ τὸν φέρῃ καὶ ἐκεῖνον. Ἔχομεν λοιπὸν ἢ ὄχι μίαν νοθείαν ἀντιπροσωπείας ἐδώ; δὲν ἠξεύρω ἐὰν ᾖναι δυνατὸν τοῦτο, ἀλλ’ ἠμπορῶ νὰ τὸ εἴπω διὰ τὸν ἑαυτόν μου. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δι’ ἐμαυτὸν δὲν γνωρίζω, ἂν ᾖμαι ἀντιπρόσωπος τῆς ἐπαρχίας, ἂν καὶ ὑπερβαίνω τοὺς ἀντιπάλους μου κατὰ 1100 ψήφους. Ἀλλὰ, λέγω, ἀγνοῶ ἂν ἡ ψῆφος αὐτῶν ἤθελε νὰ τοὺς ἀντιπροσωπεύσω ἢ μοῦ τὰς παρεχώρησαν οἱ σύντροφοι· πολλὰ παραδείγματα ἀνέφερον οἱ πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες καὶ δὲν ἐπιμένω· προσθέτω μόνον κἄτι τι, ὅτι εἶναι παραλογισμὸς, ἐν μὲν ἐκκλησίᾳ καθολικῇ νὰ ἔχῃ μίαν μόνον ψῆφον, ὅταν δὲ δὲν ᾖναι δυνατὸν νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ ἔθνους καὶ νὰ μετάσχῃ τῶν συζητήσεων, νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ στείλῃ ἀντιπροσώπους, καὶ ὄχι ἕνα, ἀλλὰ 5, 6, 7. Ὁ Περικλῆς, ὁ Μιλτιάδης μίαν ψῆφον εἶχον· ἐν τούτοις σήμερον συμβαίνει εἷς Ναυπάκτιος, ὁ ὁποῖος μίαν μόνον ψῆφον ἔχει, νὰ στείλῃ τρεῖς, καὶ ἐξ ἐλατηρίων τίνων κινούμενος αὐτὸς ὁ στέλλων τρεῖς; πάντοτε ἐξ εὐγενῶν ἐλατηρίων; Ὅλοι τὸ γνωρίζομεν. Ἓν ἄλλο ἀκόμη σᾶς ὑπενθυμίζω, ὅτι συμβαίνει πολλάκις νὰ ἐκλέγωνται τρεῖς, νὰ ψηφίζῃ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς καὶ τοὺς 10 τυχὸν ὑποψηφίους· ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίσῃ ἕνα, μὲ αὐτὸ τὸ σύστημα ψηφίζει 10. Καὶ συνέβη πολλάκις, κύριοι, μία ψῆφος, τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς σκύβαλον εἰς χεῖράς του, τὴν ῥίπτει μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι δὲν θὰ φέρῃ ἀποτέλεσμα, καὶ ἔφερεν ἀποτέλεσμα. Εἶδον ἐδὼ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τοῦ 1865 ἄνδρας ἐλθόντας εἰς αὐτὸ ὡς ἀντιπροσώπους, οἱ ὁποῖοι οὐδεμίαν ψῆφον εἶχον καὶ ἐν τούτοις ἦσαν πρῶτοι κατὰ τὴν διαλογήν. Ἐνταῦθα ἐνθυμίζω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν ἤδη νόμον, νὰ εἰσαγάγωμεν θεσμόν τινα νέον, πρόκειται νὰ κάμωμεν μεταῤῥύθμισιν· καὶ τί εἶναι μεταῤῥύθμισις; Τὰ κάμνοντα μέρη τοῦ νόμου νὰ θεραπευθῶσι· τοῦτο, κύριοι, εἶναι σπουδαῖον, διότι πολλοὶ θέλουν νὰ κάμουν σύγκρισιν τῶν κακῶν τοῦ συνδυασμοῦ καὶ τῶν κακῶν μιᾶς ψήφου. Ἐδῶ πρόκειται περὶ παρελθόντος δεδοκιμασμένου, τοῦ ὁποίου γνωρίζομεν τὰ ἀποτελέσματα· τοῦτο εἶναι βέβαιον, οἱ συνδυασμοὶ ἐχρησίμευσαν ὡς βάσις ἐπεμβάσεως εἰς τὰς ἐκλογὰς διαφόρων ἐτῶν, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι εὐπρεπὲς νὰ ὀνομάσω. Τοῦτο δεικνύει ἡ ἱστορία, καὶ ἂν πρόκηται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ βαδίσῃ ἐπὶ ἱστορικῶν γεγονότων, πρέπει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν πρόσφατον ἱστορίαν τῶν ἡμετέρων πολιτικῶν γεγονότων. Ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι εἶναι παραλογισμὸς νὰ λέγωμεν, ὅτι ἔχομεν ἐλευθέρας ἐκλογὰς, ἄνευ ἐλευθέρας ψήφου. Τοὺς συνδυασμοὺς ἠθέλησε νὰ καταγάγῃ ἐν τῇ Δημοκρατουμένῃ Γαλλίᾳ ἐσχάτως ὁ Γαμβέτας, καὶ ἀποῤῥοφήσῃ ἐν τῇ δημοκρατίᾳ πᾶσαν ἀντίθετον γνώμην, ἀλλ’ ἀπεκρούσθη, διότι ἐθεωρήθη, μία καταπίεσις κατὰ τῶν ἀντιθέτων ἰδεῶν. Μᾶς λέγουν, ὅτι τὰ πάθη θέλουσιν ἀναπτυχθῆ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ὅταν λείψουν οἱ συνδυασμοί. Εἶμαι δυστυχῶς εἰς μίαν ἐπαρχίαν ὅπου τὰ πάθη εἶναι ὁπωσοῦν σπουδαίως ἀνεπτυγμένα· Σᾶς λέγω λοιπὸν ὅτι, ἂν διετέθην ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, δὲν διετέθην διότι ἔχω συμφέρον, τὸ συμφέρον μου εἶναι ἀντίθετον· οἱ ἀστυγείτονές μου γνωρίζουν, ὅτι δὲν εἶμαι ὁ ἰσχυρότερος, ἴσως ἔχω τὴν δευτέραν ψῆφον τῶν συμπολιτῶν μου. Ἂν διετέθην ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, ἴσα ἴσα διετέθην διὰ νὰ λείψῃ ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, ὁ ὁποῖος ὑπάρχει ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ. Εἶναι παρατεταγμένη εἰς δύω στρατόπεδα ἐν τῇ εἰρήνῃ καὶ δὲν λείπουν οἱ φόνοι, τοῦτο δὲ προέρχεται, διότι ἡ μία μερὶς εἶναι πάντοτε τόσον ἰσχυρὰ, ὥστε κατισχύει καὶ ἀποῤῥοφᾷ τὴν ἄλλην· ὅταν ὅμως εἶναι 6, 7, καὶ θέτομεν χωριστὰ κάλπας, τότε μία μερὶς εἶναι τὸ ἕκτον, τὸ ἕβδομον τῆς ἐπαρχίας, καὶ δὲν δύναται νὰ εἴπῃ εἰς τοὺς ἄλλους, θὰ σᾶς συντρίψω ὅλους· δὲν εἶναι δυνατὸν, καὶ ὑπουργὸς ἂν ᾖναί τις, νὰ τὸ εἴπῃ. Σήμερον ὅμως στηρίζομαι ἐγὼ εἰς τὰ ⅔ τῆς ἐπαρχίας, καὶ οὐαὶ τοῖς ἀντιφρονοῦσι· διὰ τῆς μιᾶς ὅμως ψήφου ἐκλείπουσι τὰ πάθη, διότι ἐκλείπει ἡ δύναμις τῆς καταπιέσεως. Ὁ καταμερισμὸς τῶν κατ’ ἐπαρχίαν κομμάτων μοὶ φαίνεται, ὅτι ἐλευθερόνει καὶ τὴν Κυβέρνησιν· ὅταν 4 ἢ 6 ἔρχωνται ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν καὶ πηγαίνουν εἰς ἕνα πρωθυπουργὸν διὰ μίαν θέσιν δασονόμου, διὰ μίαν θέσιν ἐπάρχου, εἶναι δύσκολον νὰ ἀντισταθῇ εἰς μίαν τοιαύτην πίεσιν, ἐνῷ ὅταν ἔρχηται μόνος, δὲν δύναται νὰ ἐκβιάσῃ τὴν Κυβέρνησιν νὰ τοῦ δώσῃ μίαν θέσιν. Ἰδοὺ λοιπὸν ὅτι ἐλευθεροῦται καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἰδοὺ λοιπὸν ὅτι διὰ τοῦ νέου συστήματος δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἔχομεν Κυβέρνησιν προνοοῦσαν μᾶλλον ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ἀπέχουσαν τῶν προσωπικῶν. Ἀλλὰ λέγω, ὅτι τὸ ὑπάρχον σύστημα εἶναι καὶ ἀντισυνταγματικὸν, διότι θεωρῶ, ὅτι ἀπέδειξα ὅτι διὰ τῶν συνδυασμῶν δὲν ἔρχεται ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἐν τῷ κοινοβουλίῳ· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου εἶναι καὶ δι’ ἄλλον λόγον ἀντισυνταγματικόν. Τουλάχιστον παρ’ ἡμῖν ὁ δυστυχὴς ψηφοφόρος εἶναι θῦμα· εἶναι ἐστρατοπεδευμένα δύω κόμματα καὶ ἐκβιάζεται ὁ ψηφοφόρος νὰ ψηφίσῃ φανερὰ, καὶ εἶναι τὸ περίφημον ζερβόδεξα, ὄχι διότι τὸ θέλει ὁ ψηφοφόρος, ἀλλὰ διότι δὲν ἔχει τὶ νὰ κάμῃ. Τώρα ἦτο ἀνόητος ἡ συνέλευσις, ὅταν διέταξε νὰ γίνηται μυστικὴ ψηφοφορία; ἀλλὰ καὶ ἀνόητος ἐὰν ἦτο, ἡμεῖς πρέπει νὰ τὴν στιγματίσωμεν ὡς ἀνόητον; Ἡ μυστικὴ ψηφοφορία συντελεῖ εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς ψήφου καὶ εἶναι οὐσιῶδες στοιχεῖον τῆς ψηφοφορίας· ἐν τούτοις σήμερον δὲν ἔχομεν μυστικότητα· τότε τί θὰ συμβῇ, ἂν ᾖναι καταμερισμένα τὰ κόμματα; Ἐξ ἀνάγκης θὰ ᾖναι μυστικότης, διότι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ψηφίσῃ ἐμὲ, θὰ φροντίσῃ νὰ μὲ ψηφίσῃ κατὰ συνείδησιν, καὶ θὰ μὲ ψηφίσῃ χωρὶς νὰ τολμήσῃ νὰ τὸ εἴπῃ οὐδὲ εἰς ἐμὲ, διότι θὰ μὲ ἀκούσῃ ὁ οἰκεῖός μου, ἢ θὰ τὸν ἀκούσῃ οἰκεῖός τι αὐτοῦ. Ἰδοὺ λοιπὸν λέγω, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῶν συνδυασμῶν ἐξεθεμελιώθη ἄρδην ἡ βάσις τοῦ Συντάγματος, κατεῤῥίφθη ἡ ψῆφος. Ἡ ψῆφος, κύριοι, εἶναι ὁ λύκος τοῦ μύθου, πανταχόθεν συμποδίζεται, καὶ ἄγεται καὶ φέρεται καὶ ἐκβιάζεται. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, κύριοι βουλευταὶ, σᾶς παρακαλῶ νὰ σκεφθῆτε σπουδαίως τὸ ζήτημα αὐτό· εἶναι ζήτημα ἂν θὰ ὑπάρξῃ κοινοβούλιον ἢ ὄχι. Παρ’ ἐμοὶ κριτῇ, μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ παραταθῇ αὐτὴ ἡ κατάστασις περιπλέον· δὲν εἶναι δυνατὸν ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ νὰ μὴ κάμνωμεν ἓν βῆμα πρὸς συμφοράν. Κυβέρνησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ, δὲν θὰ ὑπάρξῃ διοίκησις. Ἀλλὰ σήμερον ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ τὸ ἐγκαταλείψῃ· τάχα ἡμεῖς εἴμεθα ὅλως διόλου ἀνήλικοι, δὲν δυνάμεθα νὰ μεριμνήσωμεν περὶ τῶν συμφερόντων ἡμῶν; Ἐγὼ νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ἀφήσωμεν τὰ πάθη κατὰ μέρος· εἶμαι ὑπὲρ τῶν κομμάτων καὶ δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω, δι’ ἐπιχειρημάτων δεινοτέρων, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ πρωθυπουργός.... Οὔτε κυβέρνησις, οὔτε ψηφοφορία. Τὰ πάντα εἶναι ἄνω κάτω, φύρδην μίγδην· οὕτω δὲ δὲν ἠμποροῦμεν παρὰ νὰ φθάσωμεν εἰς χείρονα κατάστασιν. Παρακαλῶ, κύριοι, νὰ μελετήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ν’ ἀποφασίσωμεν νὰ ἐλευθερώσωμεν τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, οὗτοι δὲ συνέλθωσι καὶ μᾶς χειραφετήσωσι.

§29ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν ἤθελον ἐπαναλάβει τὸν λόγον, ἂν δὲν ἤκουον τόσον σπουδαίας κατηγορίας καὶ ἀπὸ τὸ στόμα τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀπὸ τὸν τελευταῖον λαλήσαντα κατὰ τοῦ δυστυχοῦς συστήματος τῶν συνδυασμῶν. Ἀπεμακρύνθημεν ἀπὸ τὸ ἀντικείμενον τῆς συζητήσεως. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν ἂν συμφέρῃ καὶ συμβιβάζηται μὲ τὴν βάσιν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἡ μία ψῆφος ἢ αἱ πλείονες· πρόκειται ν’ ἀποφασίσητε ἂν τὸ μέχρι τοῦδε ἐφαρμοζόμενον σύστημα, ὅπερ εἶναι πάγκοινον εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κράτη, ᾖναι ἄξιον καταδίκης, διότι εἰς αὐτὸ ὀφείλεται ἡ μὴ ὕπαρξις ἀληθοῦς καὶ γνησίας ἐκλογῆς, ἡ μὴ ὕπαρξις ἀληθοῦς καὶ μονίμου Κυβερνήσεως, καὶ ὁ κίνδυνος τῆς καταστροφῆς, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐπαπειλεῖ. Ἀλλὰ, κύριοι, ὅταν παραδεχώμεθα ἓν σύστημα οἱονδήποτε κυβερνητικὸν, ἵνα ἀπαιτήσωμεν τὰ καλὰ ἀποτελέσματά του, ὀφείλομεν νὰ τὸ ἐφαρμόσωμεν καθ’ ὅλους τοὺς κανόνας, καθ’ ὅλα τὰ μέρη, καθ’ ὅλα τὰ στοιχεῖά του. Ἡ ἐλαχίστη μεταβολὴ, ἡ παραμικρὰ μεταποίησις, ἢ μᾶλλον ἀνεπαίσθητος τροποποίησις ἑνὸς μέρους τοῦ πολιτεύματος εἶναι τολμηρὰ, καὶ ἐκεῖ δυνάμεθα νὰ φοβηθῶμεν τὴν ἀποτυχίαν. Ποῖος εἶναι ὁ γενικὸς κανὼν ὁ διέπων τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθημεν; ἡ ἐκλογὴ νὰ ἐνεργῆται ὡς μέχρι τοῦδε ἐνηργεῖτο. Τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου, τὸ ὁποῖον ἐπενοήθη καὶ τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται ὡς νεωτερισμὸς τοῦ συστήματος, πόθεν ἐπενοήθη; Ἀπὸ τὰ κακὰ, λέγουν, ἀποτελέσματα τοῦ διέποντος τὰς ἐκλογὰς συστήματος, ὅπερ πανταχοῦ ἐπενοήθη ὡς σύμφωνον μὲ τὴν συνταγματικὴν βάσιν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι καλλίτερον ν’ ἀνατρέξωμεν ἀλλοῦ, καὶ ὅπως ἀνεύρωμεν τὰ αἴτια τῆς κακῆς καταστάσεώς μας, διὰ τί νὰ μὴ εἴμεθα εἰλικρινεῖς, διὰ τί νὰ μὴ θέλωμεν νὰ ζητήσωμεν τὰ ἀτοπήματα ἐκεῖ ὅπου πραγματικῶς ὑπάρχουν; διὰ τί νὰ θέλωμεν νὰ καταδικάσωμεν σύστημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπταισε, νὰ ῥίπτωμεν τὰς ἁμαρτίας μας εἰς τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος δὲν πταίει, ὁ ὁποῖος διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀθωότητά του, ὁ ὁποῖος εἰς τὰ μᾶλλον φιλελεύθερα κράτη ἐπιτυχῶς ἐφαρμόζεται, καὶ ὅταν πανταχοῦ ἐπιτυχῶς ἐφαρμόζεται, εἰς ἡμᾶς δὲ ἀποτυγχάνει, τί πρέπει νὰ εἰκάσωμεν;

§30ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κανὲν συνταγματικὸν κράτος δὲν ἔχει αὐτοὺς τοὺς συνδυασμοὺς, οὓς ἔχομεν ἡμεῖς.

§31ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν λέγω περὶ τῶν συνδυασμῶν· ἀλλὰ ἕκαστος ἐκεῖ ψηφοφόρος ψηφοφορεῖ ὅσους βουλευτὰς δίδει ἡ ἐπαρχία, ἐνῷ σεῖς θέλετε νὰ γράψῃ ἓν μόνον ὄνομα.

§32ΦΙΛΗΜΩΝ. Σήμερον ὡς ἔχει ψηφοφορεῖ περισσοτέρους.

§33ΡΙΚΑΚΗΣ. Εἶναι ἀδιάφορον πῶς γίνεται ἡ ψηφοφορία. Λοιπὸν, ἀντὶ ν’ ἀναζητῶμεν ἀλλοῦ τὰ αἴτια, νὰ τὰ ἀναζητῶμεν εἰς ἡμᾶς αὐτούς. Ὅταν λέγωμεν, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τοῦ ὑπάρχοντος θὰ χειροτερεύσῃ ἡ κατάστασις τῶν ἐπαρχιῶν, ἡ κατάστασις τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν λέγομεν τὴν ἀλήθειαν. Δὲν θὰ μᾶς χειραφετήσωσιν αἱ ἐκλογαὶ καὶ αἱ ψηφοφορίαι, ἂν δὲν εἴμεθα ἡμεῖς χειραφετημένοι, ὅπως ἐξασκήσωμεν νομίμως καὶ τιμίως τὸ καθῆκόν μας. Ἡ Κυβέρνησις, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι, πρέπει νὰ μείνῃ ἐλευθέρα νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ Σύνταγμα κατὰ γράμμα καὶ τοὺς νόμους, ὧν ἀνεδέχθη τὴν ἐφαρμογὴν καὶ ἐν ὀνόματι τῶν ὁποίων κυβερνᾷ. Τέσσαρας ἡμέρας συζητοῦμεν, μετεθέσαμεν τὸ ζήτημα, διότι δὲν θέλομεν νὰ εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν. Ἡ διοίκησις τῶν ἐπαρχιῶν, λέγουν, ἐπηρεάζεται ἀπὸ τοὺς συνδυασμοὺς, ἀπὸ τὰ τοπικὰ κόμματα· ἀλλ’ εἶναι ἔμφυτον ἆράγε εἰς τὸν νόμον νὰ ἐπιδρᾷ, ὥστε ὁ συνδυασμὸς καὶ τὰ κόμματα νὰ ἐπηρεάζουν τὴν διοίκησιν; Ἡ διοίκησις, ἂν θέλῃ νὰ διοικήσῃ ἐλευθέρως καὶ ἀνεξαρτήτως, εἶναι ἐλευθέρα, ἂς τὸ δοκιμάσῃ, ὅπως ἴδῃ ἂν θὰ εὕρῃ ἐκεῖ ἀπόδειξιν κατὰ τοῦ ὑπάρχοντος συστήματος ὡς αἰτίου. Ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ καλὴ ἢ κακὴ διοίκησις ἐξαρτᾶται κατὰ πρῶτον ἀπὸ τὰ πρόσωπα, εἶναι ἀνεξάρτητος ἀπὸ τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας οἱ διοικοῦντες καθιέρωσαν. Εἰς ἄλλην ἐποχὴν, γενομένης ἰδιωτικῆς συζητήσεως, ἂν τὸ Σύνταγμα ὠφελῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ ὄχι καὶ ἂν τὸ ὑπάρχον ὡς ἐγένετο δύναται νὰ φέρῃ καλὰ εἰς τὴν διοίκησιν ἢ μὴ, ἔλαβα ἀφορμὴν ν’ ἀκούσω τὸ ἑξῆς γεγονός. Μὲ ἐβεβαίωσαν καὶ μοὶ ἐπέδειξαν κατάλογον ὀνομαστικὸν, κατὰ τὸν ὁποῖον εἷς ὑπουργὸς εἶχε διορίσει 50 ὑπαλλήλους ἐκ τῶν ἀνωτέρων ἀπὸ μόνης τῆς ἐπαρχίας του. Ἐρωτῶ λοιπὸν ἤδη ἂν ᾖναι ὑπουργὸς ἐκεῖνος, ὅστις ἐρχόμενος εἰς τὴν ἐξουσίαν φροντίζει μόνον τίνας θὰ διορίσῃ ἐκ τῆς ἐπαρχίας του καὶ παραδειγματίσῃ τοὺς λοιποὺς συνεπαρχιώτας του καὶ γείτονάς του; Ἂν δὲ καὶ οἱ λοιποὶ βουλευταὶ τῆς ἐπαρχίας ἀπαιτήσουν καὶ αὐτοὶ ἓν τεμάχιον τῶν λαφύρων, τὰ ὁποῖα αὐτὸς πρῶτος διαθέτει ὑπὲρ ἑαυτοῦ, πταίουν οἱ συνάδελφοί του ἢ ὁ κυβερνήτης ἐκεῖνος καὶ διοικητής; Ὅταν ὁ διοικητὴς δώσῃ πρῶτος τὸ παράδειγμα τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, δώσῃ τὸ παράδειγμα, ὅτι εἶναι ἀνώτερος τῶν προσωπικῶν μικροτήτων, καὶ οἱ λοιποὶ θὰ τὸν σεβασθῶσι, θὰ ἐντραπῶσι νὰ γείνωσιν ἀπαιτητικοί. Λοιπὸν δὲν πταίει ἡ μία ψῆφος, δὲν πταίουν αἱ πολλαὶ, δὲν πταίουν οἱ συνδυασμοὶ, πταίομεν ἡμεῖς οἱ ἐφαρμόζοντες τοὺς νόμους καὶ διοικοῦντες. Ὥστε νομίζω, ὅτι εἶναι καλὸν τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ θέσωμεν κατὰ μέρος, διότι ἡ περαιτέρω συζήτησις δὲν ὠφελεῖ δυστυχῶς. Ἔρχομαι εἰς τοὺς λόγους ἐκείνους, οἵτινες δύνανται σχετικῶς νὰ ἐφαρμοσθῶσιν εἴτε ὑπὲρ εἴτε κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Πρῶτον ἀπαντῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Καλαβρύτων, εἰπόντα, ὅτι αἱ μικραὶ ἐκλογικαὶ περιφέρειαι εἶναι ὁμολογουμένως προτιμότεραι τῶν μεγάλων. Καὶ ἐγὼ πρῶτος ὑπεστήριξα τὴν ἀρχὴν αὐτήν· ὅταν ὅμως τὸ σύστημα τὸ προτεινόμενον δὲν ἀναπληροῖ τὸν κανόνα, δὲν ἀναπληροῖ τὴν ἔλλειψιν τῶν τμηματικῶν ἐκλογικῶν περιφερειῶν, διότι ἑκάστης ἐκλογικῆς περιφερείας πρέπει νὰ ᾖναι περιωρισμένος ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκλογέων καὶ ἀποκεχωρισμένος τῶν λοιπῶν, οἱ δὲ ὑποψήφιοι τοῦ ἑνὸς τμήματος νὰ ᾖναι ἀποκεχωρισμένοι τοῦ ἑτέρου, ἵνα δὲ ἐπιτύχῃ τὸ σύστημα τοῦτο, ἀπαιτεῖται εἷς ἕτερος ὅρος, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς διὰ τοῦ νόμου μας δὲν ἔχομεν, οὔτε διὰ τοῦ νέου νόμου καθιεροῦμεν, τὴν ἀπόλυτον πλειοψηφίαν.

§34ΖΩΧΙΟΣ. Νὰ τὸ προσθέσωμεν.

§35ΡΙΚΑΚΗΣ. Τότε τὸ ἐννοῶ. Εἰς τὴν Αἴγιναν, ὅπου ἐκλέγεται εἷς βουλευτὴς κατὰ τὸ ὑπάρχον σύστημα, εἶναι πάντοτε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς ἐπαρχίας; ὄχι. Ἡ Αἴγινα ἔχει 2000 ψηφοφόρους καὶ τίθενται 5 ὑποψήφιοι· ἕκαστος λαμβάνει κατ’ ἀναλογίαν 400 ψήφους, ὅστις ἔλαβε 405 εἶναι βουλευτὴς Αἰγίνης, καὶ ὅμως ὑπάρχουσι 1600 Αἰγινῆται, οἱ ὁποῖοι δὲν τὸν θέλουν βουλευτὴν Αἰγίνης. Θέλετε νὰ καθιερώσητε τὸ σύστημα τοῦτο, θέσατε τὴν ἀπόλυτον πλειοψηφίαν, ὅστις δηλαδὴ λάβει ἐν Αἰγίνῃ 1001 ψήφους εἶναι βουλευτὴς τῆς ἐπαρχίας. Ἀλλὰ διὰ σχετικῆς πλειοψηφίας κατακερματίζετε τὴν ἐπαρχίαν εἰς τόσα τμήματα. Ἀφαιροῦντες τὸ δικαίωμα ἀπὸ ἕνα ἕκαστον τοῦ νὰ ἐκλέξῃ πλείονας τοῦ ἑνός, δὲν φθάνομεν εἰς τὸν σκοπόν· τοῦτο δὲν συμβιβάζεται μὲ καμμίαν ἀρχὴν, μὲ καμμίαν θεωρίαν. Δὲν εἶναι νομίζω σπουδαῖος λόγος, οὔτε πρέπει νὰ στηριχθῶμεν ἐπ’ αὐτοῦ καὶ νὰ μακρηγορήσωμεν, ὅτι πρόσωπα διαφόρων πολιτικῶν ἰδεῶν συνδυάζονται ἐπαρχιακῶς, διότι αὐτὸ δὲν εἶναι ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος προκαλεῖ, εἶναι γεγονὸς λαμβάνον χώραν κατὰ τὰς διαθέσεις καὶ κρίσεις ἑνὸς ἑκάστου, δὲν εἶναι ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ θεωρήσωμεν ὡς συνέπειαν τοῦ νόμου, εἶναι περιστατικὸν μονομερὲς, μὴ ἔχον σχέσιν μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Ἀλλ’ οἱ συνδυασμοὶ προκαλοῦν συγκρούσεις. Ἐγὼ νομίζω τὸ ἐναντίον. Τὸ σύστημα τὸ προτεινόμενον θὰ φέρῃ τὴν μονομαχίαν, οὐχὶ μεταξὺ συμπολιτῶν, μεταξὺ γειτόνων καὶ συγγενῶν, ἀλλὰ μεταξὺ ἀδελφῶν, εἰς μίαν οἰκίαν, εἰς δύο παρακείμενα δωμάτια θὰ ἰδῆτε ἀδελφοὺς ἀνταγωνιζομένους, προσπαθοῦντας πῶς ὁ εἷς νὰ λάβῃ τὴν πλειοψηφίαν τῆς μοναδικῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ δώσητε εἰς τὸν ἐκλογέα. Θὰ προκαλέσητε τὰ μίση, θὰ ἐξεγείρητε τὰ συμφέροντα, τὰς φιλοτιμίας εἰς βαθμὸν τοιοῦτον, ὥστε δὲν θὰ δυνηθῶμεν δι’ οὐδενὸς τρόπου νὰ ἐννοήσωμεν ποῦ εὑρισκόμεθα. Καμμία συνεννόησις, καμμία συζήτησις ἰδεῶν δὲν θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἀπέναντι τοῦ προσωπικοῦ συμφέροντος, τὸ ὁποῖον φυσικῶς ἐπενεργεῖ εἰς ἕκαστον ἄτομον. Τὸ σύστημά σας θὰ φέρῃ τὰ ἀντίστροφα ἀποτελέσματα, θὰ καταστήσητε τὰς ἐπαρχίας ἑστίαν παθῶν, φόνων, διαιρέσεων καὶ ἑτέρων κακῶν. Σήμερον τοὐλάχιστον διὰ τῶν συνδυασμῶν ἔχομεν εἴτε κατ’ ἐπιφάνειαν, εἴτε ἀληθῶς ἓν ἀποτέλεσμα ἀναμφισβήτητον· ποῖον; Ὅτι μεταξὺ τῶν διαμαχομένων μερῶν διανέμονται αἱ ψῆφοι τῆς ἐπαρχίας, ὁ δὲ λαμβάνων τὰς πλειοτέρας ἔρχεται ὡς ἀντιπρόσωπος· εἶναι γεγονὸς τοὐλάχιστον, ὅτι οἱ λαμβάνοντες τὴν πλειοψηφίαν, αὐτοὶ ἀνακηρύσσονται, ἐνῷ κατὰ τὸ σύστημά σας, ὁ ἔχων 300 ψήφους θ’ ἀνακηρύσσηται βουλευτὴς, ἐνῷ οἱ ψηφοφόροι θὰ εἶναι 5000 ἢ 4 ἢ 3. Καὶ χθὲς ὑπεστήριξα, ὅτι τὸ σύστημα τὸ προτεινόμενον δὲν στηρίζεται εἰς οὐδένα λόγον, δὲν στηρίζεται ἐπὶ οὐδεμιᾶς ἀρχῆς, εἶναι ἀσυμβίβαστον μὲ τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει. Δὲν μᾶς ἔφερον οἱ ὁμιλήσαντες οὐδεμίαν θεωρίαν ἐπιστημονικὴν, ὅπως ὑποστηρίξωσι τὴν γνώμην των, ἀλλὰ μόνον πρακτικὰ παραδείγματα ξένα τοῦ προκειμένου, ἐνῷ δὲν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν μεταβολὰς εἰς τοὺς νόμους, ἂν δὲν ἔχωμεν ἀρχὰς ἐπιστημονικὰς, ἐφ’ ὧν νὰ στηρίξωμεν τὰς γνώμας μας. Ὁ κύριος Ῥοντήρης ἐπεκαλέσθη ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ἔχῃ οὐσιώδη ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς κρίσεως καὶ ἀποφάσεως. Ἂν ἦτο δυνατὸν, εἶπεν, ὅλοι οἱ Ἕλληνες οἱ ἔχοντες δικαίωμα ψήφου νὰ συνέλθωσιν εἰς μίαν πλατεῖαν, ὅπως ἐκλέξωσι τοὺς ἀντιπροσώπους των, πόσας ψήφους ἤθελεν ἔχει ἕκαστος; μίαν. Βεβαίως, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ συνέλθωσιν· ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν εἶναι, διαιροῦνται εἰς ἐκλογικὰς περιφερείας, ὥστε τὸ παράδειγμα πίπτει. Δὲν πρόκειται περὶ ἀμέσου ἐκπληρώσεως τοῦ δικαιώματος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ, πρόκειται περὶ ἐντολῆς, καὶ πρέπει τὸ ζήτημα νὰ λυθῇ κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπιστήμης. Ἀνατρέξατε εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ δικαίου καὶ ζητήσατε νὰ εὕρητε ἀρχὴν, ἥτις νὰ κανονίζῃ τὴν λύσιν τοῦ προκειμένου ζητήματος. Ὅταν πρόκηται 5 ἄνθρωποι νὰ διορίσουν δύο πληρεξουσίους, ἵνα τοὺς ἀντιπροσωπεύσωσι, τί θὰ γείνῃ; οἱ 2½ θὰ διορίσουν τὸν ἕνα καὶ οἱ ἄλλοι 2½ τὸν ἕτερον; Ὄχι· ἀλλὰ οἱ πέντε θὰ διορίσουν τοὺς δύο, οἵτινες θ’ ἀντιπροσωπεύσωσιν ὅλους. Κατὰ τὸ σύστημά σας, οἱ ἀντιπρόσωποι θὰ ἦναι τμηματικοὶ, θὰ ἦναι ἀντιπρόσωποι προσώπων καὶ ὁμάδων, ἐνῷ τὸ Σύνταγμα λέγει, ὅτι ὁ βουλευτὴς ἀντιπροσωπεύει ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, καὶ πρέπει ἡ ἐντολὴ νὰ πηγάζῃ ἀπὸ τὸ ἔθνος. Νομίζω ἑπομένως, ὅτι ὄχι μόνον νομικὸς λόγος δὲν ὑπάρχει, ἀλλ’ ἀντιβαίνει τὸ σύστημα καὶ εἰς αὐτὰς τὰς βάσεις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος· εἶναι βῆμα τολμηρὸν, καὶ ποτὲ ἡμεῖς δὲν θέλομεν ἀποφασίσει νὰ τὸ παραδεχθῶμεν.

§36ΘΡ. ΖΑΪΜΗΣ. Θέλει μοὶ ἐπιτρέψει ἡ Βουλὴ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, πρὸς δικαιολόγησιν ἀρχαίας πεποιθήσεώς μου. Θέλω εἶσθαι, ὅσον εἶναι δυνατὸν, σύντομος, διότι, ὡς γινώσκετε, ἀγαπῶ πολὺ τὴν συντομίαν. Πρὸ χρόνων, κύριοι, ἠσπάσθην τὴν ἀρχὴν τοῦ ἑνιαίου τῆς ψηφοφορίας καὶ ὑπεστήριξα αὐτὴν πάντοτε καὶ ἐν ἐπιτροπαῖς καὶ ἐν συζητήσεσιν ἰδιωτικαῖς. Ἡ ἀνάπτυξις, τὴν ὁποίαν ὑπὲρ τοῦ συστήματος σᾶς ἔκαμον οἱ κύριοι Καράπαυλος, Πετιμεζᾶς καὶ Ῥοντήρης, μὲ ἀπαλλάττει ἴσως πάσης περαιτέρω συζητήσεως, διότι, παρακολουθήσας μετὰ μεγίστης προσοχῆς τοὺς ἀντιστρατευομένους πρὸς τὸ σύστημα τῆς μιᾶς ψήφου, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἠδυνήθην νὰ εὕρω λόγους σπουδαίους, διὰ τῶν ὁποίων κατεπολέμησαν τὴν ἀρχὴν ταύτην. Ἐν περιλήψει ὁ βουλευτὴς Εὐρυτανίας κύριος Δημητριάδης ἐξέθηκε πρὸς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους, οὓς ἀντέταξαν οἱ ἀντίπαλοι τοῦ συστήματος τούτου· ἔπραξε δὲ τοῦτο ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐν πάσῃ ψυχρότητι, χωρὶς νὰ προσπαθήσῃ νὰ γείνῃ τραγικός. Θέλω προσπαθήσει νὰ παρακολουθήσω τὸ ψυχρὸν αἷμα τοῦ Εὐρυτᾶνος βουλευτοῦ, ἀναλύων τοὺς λόγους, οὓς ἐξέθηκεν. Ὁ κ. Δημητριάδης, ἀντικρούσας τὸ σύστημα τοῦ ἑνιαίου τῆς ψηφοφορίας, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζω, ἐστηρίχθη ἐπὶ δύο λόγων· πρῶτον, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο εἶναι σόλοικον, διότι εἷς ἐκλογεὺς ἐν ὡρισμένῃ ἐπαρχίᾳ, ἔχων τὸ δικαίωμα νὰ ψηφοφορήσῃ τρεῖς π. χ. βουλευτὰς, ὑποχρεοῦται νὰ ψηφοφορήσῃ ἕνα· δεύτερον, ὅτι ἡ μία ψῆφος ἀποκλείει τοὺς συνδυασμοὺς, τοὺς δὲ συνδυασμοὺς ὁ κ. Δημητριάδης καὶ οἱ λοιποὶ ἐθεώρησαν ὡς τὸ στήριγμα τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Διαφωνῶ πρὸς τὰς ἰδέας ταύτας. Ὅταν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἡ Βουλὴ ὁμοφώνως, ἄνευ διακρίσεως ἀποχρώσεων, ἐπεζήτησε τὴν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἐγγραφὴν τοῦ περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν νόμου, διατί τὸ ἔπραξε; Βεβαίως διότι ἦτο πεπεισμένη, ὅτι ὁ καθεστὼς περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν νόμος δὲν ἐξησφάλιζε τὴν ἁγνότητα καὶ τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἐκλογῶν· ἦτο πεπεισμένη, ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν δύναται νὰ εὐημερήσῃ καὶ ῥιζοβολήσῃ ὅταν δὲν ὑπάρχωσι γνήσιοι ἐκλογικοὶ κατάλογοι· ἦτο πεπεισμένη, ὅτι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα δὲν δύναται νὰ φθάσῃ εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιθυμοῦμεν ὅλοι, ἂν ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους δὲν ᾖναι ἡ γνησία ἔκφρασις τῆς θελήσεως τοῦ ἔθνους. Ἰδού, κύριοι, οἱ λόγοι οἱ ὑποχρεώσαντες τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ μετὰ τόσης σπουδῆς εἰς τὴν ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀναγραφὴν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν. Φοβοῦμαι ὅμως, μήπως βαδίζοντες ὡς ἐβαδίσαμεν μέχρι τοῦδε, φοβοῦμαι, μήπως ἁπλῶς ἀνατυπώσωμεν τὸν παλαιὸν βουλευτικὸν νόμον καὶ δὲν πράξωμεν ἄλλο τι, εἰμὴ νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸ δημόσιον μὲ χιλιάδας τινὰς δραχμῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νέου. Ἀφίνω ὅμως τὸ ζήτημα τῆς συντάξεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, τοῦτο ἀπεφασίσθη, καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ τῆς μιᾶς ψήφου· διότι καὶ ἂν τὸ ζήτημα τοῦτο ἀποῤῥιφθῇ, ἂν ἡ Βουλὴ ἀποκρούσῃ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νέου συστήματος, κατ’ ἐμὲ εἶναι ὅλως περιττὸν νὰ προβῇ εἰς περαιτέρω συζήτησιν τῶν λοιπῶν ἄρθρων, διότι τὰ λοιπὰ ἄρθρα εἶναι ὅλως ἐπουσιώδη καὶ ἁπλῶς πρόκειται νὰ καθιερώσωσι νέον ποινικὸν νόμον. Ἂν ἀποῤῥίψητε καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην, μείνατε εἰς τὸν παλαιὸν νόμον, διότι, ὡς σᾶς εἶπον, οὐδὲν θέλετε πράξει εἰμὴ νὰ ἐπιβαρύνητε τὸ δημόσιον διὰ βαρῶν τινων πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου. Πρῶτον λοιπὸν ἐπιχείρημα κατ’ αὐτοῦ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζομεν, εἶναι, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο εἶναι σόλοικον, διότι στερεῖ τὸν ἐκλογέα τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ ψηφοφορήσῃ ὑπὲρ ὅλων τῶν βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους πρέπει ν’ ἀποστείλῃ μία ἐπαρχία. Βεβαίως, κύριοι, ὁ λόγος οὗτος τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Εὐρυτανίας εἶναι ὁ ἰσχυρότερος ἐξ ὅσων ἠδύναντο ν’ ἀντιτάξωσι κατὰ τῆς γνώμης ἡμῶν· εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, ὁ Ἀχιλλεὺς τῶν ἐπιχειρημάτων τῶν ἄχρι τοῦδε ἀντιταχθέντων. Ἀλλὰ ἡμεῖς, θέλοντες νὰ μεταβάλωμεν τὸν ἐκλογικὸν νόμον, ἕνα προτιθέμεθα σκοπὸν, νὰ εὕρωμεν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν γνησίαν, τὴν ἁγνὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους. Ἐὰν κατορθώσωμεν τοῦτο, ὁ θεωρητικὸς λόγος τοῦ κ. Δημητριάδου πρέπει νὰ ὑποκύψῃ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Δημητριάδην, εὑρίσκοντα σόλοικον τὴν γνώμην ἡμῶν καὶ ὑποστηρίζοντα τὸ καθεστὼς σύστημα, δὲν εὑρίσκει σόλοικον διπλασίως καὶ δεκαπλασίως σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἐκλογεὺς δύναται νὰ ψηφοφορήσῃ οὐχὶ ὑπὲρ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ ἀποστείλῃ ἐπαρχία τις, ἀλλ’ ὑπὲρ ὅλων τῶν ὑποψηφίων; Κατὰ τὸ ὑμέτερον, κύριοι, σύστημα, ὅταν τίθηνται ἐν τῷ ναῷ ἢ ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ κάλπαι 20 ὑποψηφίων εἰς ἐπαρχίαν, ἥτις ὀφείλει νὰ ἀποστείλῃ τρεῖς βουλευτὰς, ὁ ἐκλογεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ψηφοφορήσῃ καὶ ὑπὲρ τῶν 20. Ἀλλ’ ὁ εὐφυὴς βουλευτὴς τῆς Μέσης τί σᾶς εἶπεν; Ὅστις ψηφοφορήσῃ ὑπὲρ τῶν 20, εἶναι παλαβός.

§37ΖΩΧΙΟΣ. Βέβαια.

§38ΘΡ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἀλλὰ δὲν ἀπόκειται εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μέσης νὰ χαρακτηρίσῃ οὕτως ἢ ἄλλως τινὰ, ὅστις δύναται νὰ κάμῃ χρῆσιν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος τῷ παρεχώρησε. Λοιπὸν, ἐὰν ᾖναι σόλοικος ἡ μία ψῆφος, ἡ πολλαπλῆ ἢ ἀπειροπληθὴς ψῆφος εἶναι σολοικοτέρα, χειροτέρα τῆς μιᾶς. Ἐὰν ἠδυνάμεθα νὰ μεταβάλωμεν τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, ἠδύνατο ὁ κ. Δημητριάδης νὰ μοὶ ἀντιτάξῃ τὸν ῥηθέντα λόγον· δυνάμεθα δὲ νὰ τὸ μεταβάλωμεν, δυνάμεθα νὰ τὸ τροποποιήσωμεν, καὶ δι’ ἑνὸς νόμου νὰ περιορίσωμεν τὴν ἐκλογὴν εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῶν ἀτόμων ἐκείνων, ὅσα πρέπει νὰ ἀποσταλῶσι βουλευταί; Τὸ σύστημα ὅμως τῶν σφαιριδίων δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ μεταβάλωμεν, διότι κατὰ δυστυχίαν ἡ ἐθνικὴ συνέλευσις ἐναντίον ὀρθοτάτης γνώμης εὐπαιδεύτων ἀνδρῶν ἠρνήθη νὰ μὴ ἀναγράψῃ τὰ σφαιρίδια ἐν τῷ συντάγματι· τὰ ἀνέγραψε λοιπὸν ἐν αὐτῷ, καὶ ἑπομένως εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, οἱανδήποτε μεταβολὴν φέρωμεν εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον, νὰ σεβασθῶμεν αὐτὰ τὰ σφαιρίδια· καὶ εἶχεν ἄδικον ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν, ὅστις σᾶς εἶπεν, ὅτι τὸ ἐπικρατοῦν παρ’ ἡμῖν σύστημα ἐπικρατεῖ εἰς ὅλην τὴν Εὐρώπην. Δὲν γνωρίζω ἔθνος ἐν τῇ Εὐρώπῃ ἔχον τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἡμεῖς. Ἐν τῇ Εὐρώπῃ ὑπάρχει τὸ σύστημα τῶν ψηφοδελτίων, ἐσύγχυσε δὲ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν τὸ σύστημα τῆς διὰ ψηφοδελτίων ψηφοφορίας μὲ τὸ σύστημα τὸ ἐπικρατοῦν παρ’ ἡμῖν, τὸ σύστημα τῶν σφαιριδίων. Ὅπου ὑπάρχει τὸ σύστημα τῆς διὰ ψηφοδελτίων ψηφοφορίας, ὁ ἐκλογεὺς δὲν δύναται νὰ ψηφοφορήσῃ πλέον τοῦ ὡρισμένου ἀριθμοῦ τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ψηφοφορῇ. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν εἰς τὴν Εὐρώπην σύστημα τοιοῦτον, καὶ ὡς πρὸς τοῦτο δυνάμεθα νὰ θεωρηθῶμεν πρωτότυποι, ἂν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ καυχηθῶμεν διὰ τοῦτο. Μετὰ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον δὲν βλέπω σπουδαῖον, μᾶς ἀντέταξαν, ὅτι τὸ ὑπάρχον σύστημα ἐνισχύει τοὺς συνδυασμοὺς καὶ ὅτι οἱ συνδυασμοὶ εἶναι ἡ βάσις τῆς εὐημερίας τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ἡμεῖς δὲ οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν μίαν ψῆφον θέλομεν νὰ καταστρέψωμεν τοὺς συνδυασμούς. Δὲν ὁμιλῶ, κύριοι, περὶ κυβερνητικῶν ἐπεμβάσεων, διότι ἔχω τὴν ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι κυβερνητικαὶ ἐπεμβάσεις εἰς τὸ μέλλον δὲν εἶναι εὔκολον νὰ λάβωσι χώραν· δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν κυβερνητικῶν ἐπεμβάσεων, διότι, τὸ κατ’ ἐμέ, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ πλειοψηφία τῶν γενομένων μέχρι τοῦδε ἐκλογῶν ἐγένετο ἐλευθέρα· αἱ δὲ ἐκλογαί, ὅσαι ἐνηργήθησαν μετ’ ἐπεμβάσεων, ἀποτελοῦσιν ἐξαίρεσιν. Ἀφίνων λοιπὸν τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἔφερον οἱ μετ’ ἐμοῦ ὁμοφρονοῦντες ὡς πρὸς τὰς ἐπεμβάσεις, ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῶν συνδυασμῶν. Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, οἱ συνδυασμοὶ εἶναι ἡ νόθευσις τῆς ἀληθοῦς θελήσεως τῶν ἐκλογέων, φρονῶ δέ, ὅτι ἐν κράτει οἱῳδήποτε τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα δὲν δύναται νὰ εὐημερήσῃ, ὁσάκις ἐν τῷ κοινοβουλίῳ δὲν ἔρχονται οἱ καθαροί, οἱ ἁγνοὶ ἀντιπρόσωποι τῆς θελήσεως τῶν ἐκλογέων. Τί εἶναι οἱ συνδυασμοί; Οἱ συνδυασμοὶ εἶναι συνεταιρισμὸς προσώπων ἐχόντων ἔν τινι ἐπαρχίᾳ κεφάλαια καὶ προσλαμβανόντων ἄλλους μὴ ἔχοντας δυνάμεις, ἵνα διαφιλονεικήσωσι τὴν θέσιν τοῦ βουλευτοῦ, ἀλλὰ διαθέτοντας μικρὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα, προστιθέμενα εἰς τοὺς ἄλλους, δύνανται νὰ ἀναδείξουν ὁλόκληρον τὸν συνδυασμὸν ἐπιτυχῆ. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη κατηγορία τῶν συνδυασμῶν· ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι, εἰς τὰς ὁποίας μετ’ ὀλίγον θὰ ἔλθω. Σᾶς ἐρωτῶ λοιπόν, ἐὰν οἱ τοιοῦτοι συνδυασμοί, τοὺς ὁποίους θεωροῦν ὡς τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος, ὡς τὸ μόνον στήριγμα τοῦ συντάγματος, σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν οἱ συνδυασμοὶ οὗτοι, ὡς τελοῦνται παρ’ ἡμῖν, δύνανται νὰ ἐκπροσωπήσωσι τὴν θέλησιν τῆς ἐπαρχίας, τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ; Ἔρχονται κατόπιν, κύριοι, ἄλλοι συνδυασμοί. Οἱ πολιτευόμενοι ἀπηύδησαν ἐκ τῶν διαλύσεων, ἀπηύδησαν ἐκ τῶν κόπων καὶ τῶν μόχθων, τοὺς ὁποίους ἐπέβαλον αἱ συχναὶ διαλύσεις, καὶ εἰς τὰς πλείστας ἐπαρχίας οἱ ἀντιφρονοῦντες ἔδωκαν τὰς χεῖρας καὶ ἐτέλεσαν ὁμοφώνως τὰς ἐκλογάς. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, οἱ συνδυασμοὶ οὗτοι ἀνδρῶν ἀντιφρονούντων συντελοῦσι πρὸς τὴν εὐημερίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος; Οἱ τοιοῦτοι συνδυασμοὶ βεβαίως ἐπιτυγχάνουσιν, ἀλλ’ ὅταν οἱ συνδυαζόμενοι ἔρχωνται ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τούτῳ, καὶ ὁ μὲν εἷς κάθηται εἰς τὴν ἄκραν ἀριστεράν, ὁ δὲ ἕτερος εἰς τὸ κέντρον καὶ ὁ τρίτος εἰς τὴν δεξιάν, σᾶς ἐρωτῶ, τίς εἶναι ἡ γνώμη τῆς ἐπαρχίας, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἐκφράσῃ κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων της; Οὐδεμία· ἰδοὺ λοιπὸν τὸ ψεῦδος τῶν συνδυασμῶν, ἰδοὺ ἡ ἀπάτη καὶ ἡ νόθευσις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Θέλετε νὰ ἑδραιωθῇ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, εἶμαι βέβαιος περὶ τούτου· ἀλλὰ θέλετε νὰ εὐημερήσῃ καὶ νὰ ῥιζοβολήσῃ διὰ μέσων, τὰ ὁποῖα τὸ ἐξευτελίζουν, τὰ ὁποῖα τὸ καταστρέφουν. Ζητοῦμεν λοιπὸν τὴν μίαν ψῆφον, διὰ νὰ παύσουν οἱ συνδυασμοὶ οὗτοι, οἱ ὁποῖοι δὲν συντείνουν, ὡς εἶπον, παρὰ εἰς τὸν ἐξευτελισμὸν καὶ τοῦ συντάγματος καὶ τῶν ἀντιπροσωπικῶν ἐθίμων. Ἀλλὰ σᾶς εἶπον, ὅτι διὰ τοῦ ἑνιαίου τῆς ψήφου θέλετε ἐξάψει τὰ πάθη, καὶ ἐνταῦθα ὁ ἀξιότιμος φίλος μου κ. Ῥικάκης ὑπῆρξε τραγικώτατος· ἠθέλησε νὰ σᾶς παραστήσῃ, ὅτι, ἐὰν παραδεχθῆτε τὴν μίαν ψῆφον, θέλετε μεταβάλει τὴν Ἑλλάδα εἰς στρατόπεδον ἐμφυλίων ῥήξεων καὶ σπαραγμῶν. Ἔχω, κύριοι, ὅλως διόλου ἀντίθετον ἰδέαν· φρονῶ, ὅτι ἡ παραδοχὴ τῆς μιᾶς ψήφου θέλει φέρει γαλήνην καὶ εἰρήνην καθ’ ὅλην τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Εἰς τοὺς συνδυασμοὺς ἔχετε δύο στρατόπεδα ἀντιμαχόμενα, σπανίως δὲ παρουσιάζονται τρία· εἶναι ἑπομένως ἰσχυρὰ, καὶ φόβος εἶναι κατὰ τὴν ἔξαψιν τοῦ ἐκλογικοῦ ἐρεθισμοῦ νὰ συμβῶσι καὶ ῥήξεις καὶ ἐμφύλιοι σπαραγμοί. Ἀλλ’ ὅταν θὰ ἔχητε, ἀντὶ δύο συνδυασμῶν, τέσσαρα ἀτομικὰ συμφέροντα, θέλετε ἔχει τέσσαρας συνδυασμοὺς, καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι τότε οὐδεμία ἔξαψις θέλει λάβει χώραν, οὐδεὶς σπαραγμὸς εἶναι ἐπικείμενος, διότι ὁ κατακερματισμὸς τῶν δυνάμεων θὰ ᾖναι μεγαλείτερος, καὶ ἑπομένως πᾶσα ῥῆξις θὰ εἶναι ὀλιγώτερον ἐπίφοβος. Οὔτε λοιπὸν ἡ δημοσία τάξις, οὔτε τὸ σύνταγμα διακινδυνεύουσι διὰ τῆς παραδοχῆς τῆς μιᾶς ψήφου· διὰ τῆς μιᾶς ψήφου δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν ἀληθῆ ἔκφρασιν τῆς ἁγνῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἡ μία ψῆφος, σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς τῆς Μέσης, θὰ πολλαπλασιάσῃ τὰ κόμματα. Δὲν εἶναι, κύριοι, σήμερον ἡ στιγμὴ ἵνα γείνῃ συζήτησις περὶ κομμάτων· ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων ἢ ἡ ἐλάττωσις αὐτῶν εἶναι ζήτημα τοῦ χρόνου, εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς προόδου τοῦ τόπου καὶ τῆς μορφώσεως τῶν πολιτικῶν ἠθῶν, διὰ τῶν νόμων δὲ τὰ κόμματα οὔτε θὰ πολλαπλασιασθῶσιν οὔτε θὰ ἐλαττωθῶσιν. Ὁ λόγος λοιπὸν αὐτὸς τῆς πολλαπλασιάσεως τῶν κομμάτων δὲν εἶναι περισσότερον ἰσχυρὸς τῶν ἄλλων λόγων, τοὺς ὁποίους σᾶς ἀνέπτυξαν κατὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Ἀλλά, κύριοι, ἔχομεν, συνηγοροῦντες ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, νὰ ἀποκρούσωμεν καὶ τοὺς μέχρι τινὸς ὁμοφρονοῦντας πρὸς ἡμᾶς. Ἔρχομαι εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἐκηρύχθη ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου, ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς εὐρύνσεως τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας· ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος σᾶς εἶπεν, ὅτι ἤμην ὑπὲρ τῆς μιᾶς ψήφου καὶ εἶμαι, ἐὰν ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια ἐπεκταθῇ μέχρι τοῦ νομοῦ· ἄλλως κηρύττομαι κατὰ τῆς μιᾶς ψήφου. Καὶ ἐγὼ ἐπεθύμουν νὰ εὐρυνθῇ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια, ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὕτη δὲν ὡρίμασεν εἰσέτι ἐν τῷ τόπῳ, οὐχὶ διότι δύναται νὰ θεωρήσῃ τις τὴν εὔρυνσιν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας ὡς ἀντικειμένην εἰς τὸ σύνταγμα, ἀλλὰ διότι εἰσέτι ἡ γνώμη αὕτη δὲν ἐσυζητήθη πολύ, δὲν ἀντήχησεν ἐν τῇ κοινωνίᾳ, καὶ δύσκολον εἶναι, ὅταν κατὰ πρῶτον ῥίπτηται ἰδέα τις, νὰ ῥιζοβολήσῃ ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Ἀλλὰ τέλος ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν τοῦ νομοῦ καὶ περιωρίσθη εἰς τὴν ἐπαρχίαν. Δὲν μὲ πείθουν οἱ λόγοι τοῦ ἀξιοτίμου κ. Κουμουνδούρου, ὅτι, γενομένης δεκτῆς τῆς ἐπαρχίας ὡς ἐκλογικῆς περιφερείας, πρέπει νὰ λείψῃ τὸ ἑνιαῖον τῆς ψήφου. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δύω, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, προέταξε λόγους. Φοβούμενος τὸν περιορισμὸν τῆς ἐκλογικῆς περιφερείας, φοβεῖται πρῶτον τὸν συνασπισμὸν μικρῶν ἀτομικῶν συμφερόντων ἐν τῇ ἐκλογικῇ ταύτῃ περιφερείᾳ, καὶ δεύτερον, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, φοβεῖται, ὅτι ἡ δωροδοκία δύναται νὰ ἐνασκήσῃ μεγάλην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐκλογῶν. Βεβαίως, ἐὰν εἴχομεν εὐρυτέραν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ὁ συνασπισμὸς ἀτομικῶν συμφερόντων μικρῶν θὰ ἦτο δυσκολώτερος· φρονῶ ὅμως, ὅτι καὶ ἡ ἐπαρχία ὡς ἐκλογικὴ περιφέρεια δὲν παρουσιάζει τοὺς φόβους, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐμπνέεται ὁ κ. Κουμουνδοῦρος. Ἤθελον ἔχει τοὺς αὐτοὺς φόβους, ἐὰν ἡ ἐπαρχία διῃρεῖτο εἰς ἐκλογικὰ τμήματα· τότε ἠδύνατό τις εἰς τόσον περιωρισμένην ἐκλογικὴν περιφέρειαν νὰ φοβηθῇ ὅ,τι χθὲς ὠνόμασεν ὁ κ. Καράπαυλος, «τὸ πνεῦμα τοῦ κωδωνοστασίου.» Ἀλλ’ εἰς τὰς σημερινὰς ἐκλογικὰς περιφερείας, τὰς ἐπαρχίας, συνασπισμὸν τοιοῦτον δὲν θὰ ἔχωμεν, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι εἰς πολλὰ ὀλίγας ἐπαρχίας οἱ βουλευταὶ θὰ ἀναδεικνύωνται δι’ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ ψήφων, ὡς ὁ κ. Ῥικάκης σᾶς εἶπε. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ὁ συνασπισμὸς οὗτος τῶν μικρῶν ἀτομικῶν συμφερόντων δὲν θὰ ἦναι δυνατός. Δεύτερον λόγον ἀντέταξεν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος τὴν δωροδοκίαν. Τὴν δωροδοκίαν τὴν φοβοῦμαι· ἀλλὰ μήπως ἡ δωροδοκία δὲν δύναται νὰ μᾶς φοβίζῃ καὶ εἰς τὴν σημερινὴν κατάστασιν τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου; μήπως οἱ πολύκροτοι αὐτοὶ συνδυασμοὶ εἶναι ἀνεπίδεκτοι τοιαύτης, εἶναι ἁγνοί; καὶ τί ἐμποδίζει εἰς τοὺς συνδυασμοὺς αὐτοὺς εἷς ἐκ τῶν τριῶν ἢ 4 ὑποψηφίων βουλευτῶν νὰ δαπανήσῃ χρηματικόν τι ποσὸν, διὰ νὰ συνεισφέρῃ καὶ αὐτὸς τὸ μέρος του εἰς τὸν συνδυασμὸν, εἰς τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ προσκολληθῇ καὶ εἰς τὸν ὁποῖον δὲν ἔχει νὰ συνεισφέρῃ ἄλλα κεφάλαια; Ἡ δωροδοκία λοιπὸν δὲν εἶναι εἷς λόγος οὐσιώδης, λόγος εἰδικὸς κατὰ τοῦ συστήματος τούτου, διότι τὴν δωροδοκίαν πρέπει νὰ φοβώμεθα καὶ ἤδη. Πολλάκις δὲ, κύριοι, εἴδομεν παραδείγματα τοιαῦτα, ὥστε, νομίζω, τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Κουμουνδούρου κατὰ τῆς ἑνιαίας ψήφου, ἤδη ὅτε περιωρίσθη ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια εἰς τὴν ἐπαρχίαν, δὲν μοὶ φαίνονται ἰσχυρά. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος προσήγαγε καὶ τρίτον λόγον, τὴν ἀδιάλλακτον διαίρεσιν. Ἀλλ’ ἡ ἀδιάλλακτος διαίρεσις δὲν εἶναι γεγονὸς, τὸ ὁποῖον θὰ παρακολουθήσῃ τὸ σύστημα τῆς ἑνιαίας ψήφου. Ἡ διαίρεσις ἡ ἀδιάλλακτος δύναται νὰ ὑπάρξῃ καὶ σήμερον· αὕτη ἐξαρτᾶται ἐκ τοῦ ἤθους τῆς ἐπαρχίας, ἐκ τοῦ ἤθους, ἐκ τῶν τρόπων, ἐκ τῆς συμπεριφορᾶς τῶν πρώτων ἐν ἑκάστῃ ἐπαρχίᾳ πολιτευομένων. Φρονῶ τοὐναντίον, ὅτι οὐδεμία περισσοτέρα ἔχθρα θὰ ἀναπτυχθῇ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις μεταξὺ τῶν κομμάτων παρ’ ὅση σήμερον ὑπάρχει. Ἰδοὺ, κύριοι, οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι μὲ ὑπεχρέωσαν πρὸ πολλῶν χρόνων νὰ ἀσπασθῶ τὴν μοναδικὴν ψῆφον, καὶ ἐὰν ἦλθον σήμερον νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ αὐτῆς, δὲν τὸ ἔπραξα διὰ νὰ σᾶς πείσω, διότι κατὰ δυστυχίαν εἶμαι προκατειλημμένος, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ ἀποκρούσῃ τὸ σύστημα τοῦτο· τὸ ἔπραξα ὅμως, διότι ἔχω ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι μετὰ παρέλευσιν ὀλίγου χρόνου εἴτε ἡ Βουλὴ αὐτὴ εἴτε ἄλλη θέλει ἀποδεχθῇ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζω. Ἡ ἰδέα θὰ ὡριμάσῃ, ἡ γνώμη θὰ συζητηθῇ καὶ θὰ ἀντηχήσῃ εἰς τὴν κοινωνίαν, καὶ ἡ κοινωνία θὰ ἐγερθῇ ἡμέραν τινὰ νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ εἶναι τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα.

§39ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐγὼ ἐνεγράφην πρὸ τόσων ἡμερῶν· πότε θὰ ἔλθῃ ἡ σειρά μου;

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§41ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν διακόπτομεν, κ. πρόεδρε;

§42ΕΤΕΡΟΙ. Μάλιστα· αὔριον, δὲν εἶναι βία.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρᾳ 5, 10).