1875.11.10

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

Τῆς 10 Νοεμβρίου 1875.

(Δευτέρα).

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν. Ὥρα 2 μ. μ. Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Ἐπ. Κρεστενίτης.

§1ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Ὑποβάλλω τὸ ἐκλογικὸν νομοσχέδιον. Ὁρκίζεται ὁ βουλευτὴς κ. Κορφιωτάκης.

§2ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὑποβάλλω, κύριοι, νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἔκτακτος πίστωσις ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης διὰ τὸ ἔτος 1875, ἐκ δραχμῶν 101,424,28. Ἡ πίστωσις αὕτη θὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν ἀγορὰν δύω οἰκοπέδων κειμένων ἐν τῷ τετραγώνῳ, ὅπου εὑρίσκεται τὸ ἐθνικὸν τυπογραφεῖον καὶ ὅπου ἀπεφασίσθη ν’ ἀνεγερθῇ κατάστημα διὰ τὰ δικαστήρια τῆς πρωτευούσης· στηρίζεται δὲ ἡ ἀγορὰ αὕτη εἰς προηγουμένην σύμβασιν μεταξὺ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἰδιοκτητῶν. Ἐπειδὴ δὲ εἰς τὴν σύμβασιν ταύτην ὑπάρχει ὅρος ὅτι θὰ παύσῃ ἡ ἰσχύς της, ἐὰν δὲν ψηφισθῇ ἡ ἀναγκαία πίστωσις ἐντὸς ἓξ ἑβδομάδων ἀπὸ τῆς καταρτίσεως τῆς Βουλῆς, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν, ἐὰν ᾖναι δυνατὸν, ἀφοῦ τυπωθῇ τὸ νομοσχέδιον καὶ ἡ συνοδεύουσα αὐτὸ ἔκθεσις, νὰ τὸ ἐγγράψῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, χωρὶς νὰ τὸ παραπέμψῃ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, διότι νομίζω, ὅτι ἡ ἔκθεσις εἶναι ἀρκετὴ διὰ νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλήν.

§3ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§4ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλω ἕτερον νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἡ προσθήκη ὀλίγων ὑπαλλήλων διὰ τὰ τελωνεῖα Πειραιῶς, Πατρῶν, Καλαμῶν καὶ Κατακώλου. Ἀντὶ νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐκθέτων τὴν ἀνάγκην τῆς προσλήψεως ταύτης, ἐπισυνάπτω πίνακας, οἱ ἀριθμοὶ τῶν ὁποίων θὰ σᾶς πείσουν λίαν εὐγλώττως καὶ ἐπιτακτικῶς περὶ τῆς ἀνάγκης ταύτης. Ὑποβάλλω ἐπίσης δύω νομοσχέδια περὶ τροποποιήσεως Ἐφοριῶν τινων καὶ ταμείων τοῦ Κράτους.

§5ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Παρακαλῶ θερμῶς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ πρόνοιαν διὰ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ νὰ ἀρθῇ ἐκ τοῦ Πανεπιστημίου ἓν σκάνδαλον. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι τελειόφοιτοι τῆς Νομικῆς Σχολῆς ἕτοιμοι πρὸς ἐξέτασιν εἶναι περὶ τοὺς τριακοσίους, κατ’ ἔτος δὲ ἐξετάζονται 50–60. Ἐὰν αὐτοὶ οἱ δυστυχεῖς περιμείνωσι τὴν σειράν των, θὰ ἔλθωσι μετὰ δύω τρία καὶ μετὰ τέσσαρα ἔτη. Στοχασθῆτε πόσον σκληρὸν, πόσον ἄδικον εἶναι αὐτὸ εἰς ἕνα φοιτητὴν, ὁ ὁποῖος μὲ πολλὰ βάσανα ἐτελείωσε τὰς σπουδάς του. Οἱ φοιτηταὶ αὐτοὶ ἄλλοτε δι’ ἀναφορᾶς των ἐδήλωσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι εἶναι πρόθυμοι νὰ πληρώνωσι τοὺς καθηγητὰς διὰ τὰς ἐξετάσεις. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι καὶ οἱ καθηγηταὶ ἔχουν δίκαιον, ἀλλ’ εἶναι πολὺ ἀληθέστερον, ὅτι οἱ φοιτηταὶ ἔχουν περισσότερον δίκαιον. Παρακαλῶ λοιπὸν θερμῶς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ πρόνοιαν καὶ νὰ φροντίσῃ, διότι αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι δὲν ἠξεύρουν τί νὰ κάμουν. Καὶ μήπως, ἐὰν τελειώσουν, θὰ εὕρουν ἐν τῇ κοινωνίᾳ ζωήν; ὄχι, τάφον, ὅπως ἔχουσι τὰ πράγματά μας, ἀλλὰ τοὐλάχιστον νὰ τελειώσουν μίαν ὥραν προτήτερα διὰ νὰ κάμουν ἓν ἄλλο ἔργον. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις λάβῃ πρόνοιαν, νὰ ᾖναι βεβαία, ὅτι καὶ τὴν εὐλογίαν αὐτῶν θὰ λάβῃ καὶ τῶν γονέων των καὶ τῶν συγγενῶν των.

§6ΜΙΛΗΣΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριοι, εἶναι τῳόντι ἀληθὲς, ὅτι πλεῖστοι ἀπόφοιτοι τῆς Ἰατρικῆς σχολῆς καὶ τῆς Νομικῆς μένουσιν ἐπὶ μακρὸν χρόνον, μὴ δυνάμενοι νὰ ἐξετασθῶσιν. Αὐτὸ εἶναι τῳόντι καὶ καθ’ ἑαυτὸ ἄτοπον καὶ εἰς ἄλλα μεγαλείτερα ἔτι ἀτοπήματα δίδει χώραν· διότι πολλοὶ πολλάκις εἰσέρχονται εἰς τὰς θέσεις ἄλλων, ἄλλοι δὲ πωλοῦσι τὰς θέσεις των εἰς ἄλλους, σπεύδοντας ἵνα ἐξετασθῶσιν· ὥστε ὄχι μόνον τὸ συμφέρον τῆς ἐπιστήμης, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς δημοσίας ἠθικῆς ὑπαγορεύει νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον ὡς τάχιστα περὶ τούτου. Ὁ σύλλογος τῶν κυρίων καθηγητῶν ἀμφοτέρων τῶν σχολῶν μοὶ ὑπέβαλεν ἤδη περὶ τούτου προτάσεις, ταύτας δ’ ἔχων ὑπ’ ὄψιν, ἐλπίζω τάχιστα νὰ λάβω ἓν μέτρον διὰ νὰ θεραπεύσω τὸ κακόν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ εἰσηγητὴς τῆς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν ἐπιτροπῆς ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν του ὅσον ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον περὶ ναυτιλιακῶν ἐγγράφων. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἐξελέγξεως τῆς ἐκλογῆς Βονίτσης ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της.

§8ΤΙΝΕΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ συμπέρασμα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχει.

§10ΤΙΝΕΣ. Τὸ τέλος τί λέγει; Ἀναγινώσκεται.

§11Χ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ συμπέρασμά μου εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι ἐὰν ταῦτα πάντα δὲν ἐλάμβανον χώραν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς ἤθελεν εἶσθαι ἀναποφεύκτως διαφορετικόν.

§12ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ σταλεῖσα εἰς Λευκάδα, ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της;

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§14Σ. ΝΟΤΑΡΑΣ. Ἡ ἔκθεσις εἶναι ἑτοίμη, ἀλλὰ δὲν ἀντεγράφη ἀκόμη.

§15ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἐντίμου ἐκ Δωρίδος βουλευτοῦ, ἀνέφερεν, ὅτι, πλὴν τῶν γενομένων προκαταβολῶν κατὰ τὸ ἔτος 1874, τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐδαπάνησεν 9 ἑκατομμύρια, προσέθετο δὲ ὅτι οὐδέποτε ἄλλοτε ἀνῆλθε τὸ ποσὸν τῆς δαπάνης τοῦ ὑπουργείου τούτου, πέραν τῶν 7,200,000 δραχμῶν. Ἡ μεγίστη, κύριοι, αὕτη διαφορά, εἶναι ἀξία, φρονῶ τῆς μελέτης τῆς Βουλῆς, κατ’ ἐμὴν δὲ γνώμην ἔχει πολλὴν τὴν σχέσιν πρὸς τὰ ἐκκρεμῆ ζητήματα, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1874. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἀκριβῆ σημείωσιν τῶν τοιούτων δαπανῶν. Ἔτι δὲ πλέον ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν πληροῖ τὴν ἀπαίτησιν, περὶ ἧς ἠρώτησεν ὁ ἔντιμος ἐκ Δωρίδος βουλευτής. Τοὐλάχιστον, ὡς ἐγὼ ἠννόησα αὐτὸν, ἐζητήθη νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν ἐὰν ἐγένοντο δαπάναι μέχρι 15,000 δραχμῶν, πρὸς ἀγορὰν ἐπίπλων καὶ ἄλλων, καὶ ἂν ταῦτα παρέμενον ἐν τῇ οἰκίᾳ. Δὲν ἐρωτῶ ἐὰν παρέμενον, καὶ πῶς παρέμενον· παρατηρῶ ὅμως, ὅτι ἀντὶ τούτου ἔφερεν ἐδῶ μίαν σημείωσιν, διὰ τῆς ὁποίας φαίνεται ὅτι ὑπάρχει ἓν πρωτόκολλον, κατὰ τὸ ὁποῖον πράγματά τινα, ἀνερχόμενα εἰς ἀξίαν δραχ. 3,000 περίπου, εἶχον προβλεφθῆ διὰ χρημάτων τοῦ δημοσίου καὶ εἶχον δοθῆ εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἔκαμε χρῆσιν αὐτῶν καὶ τὰ ἀνέλαβε τὸ δημόσιον. Διὰ τὴν ταπεινὴν αὐτὴν διαφορὰν τῆς χρήσεως, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἐρωτῶ, ἐρωτῶ ὅμως, ἐὰν δὲν ἠρώτησεν ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Δωρίδος, πόσα ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν ὅλην συσκευὴν, διότι ἀκούω, ὅτι ἐδαπανήθησαν πολλὰ πλειότερα. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, νὰ φέρῃ ἀκριβῆ σημείωσιν περὶ τῶν δαπανῶν, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο δι’ ἔπιπλα καὶ ἄλλα ἀναγκαῖα διὰ τὴν συσκευὴν αὐτήν. Καὶ μετὰ τοῦτο, κύριοι, παρακαλῶ ὁλόκληρον τὸ ὑπουργεῖον, ἰδίως δὲ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι ὑπάρχει ἤδη καιρὸς νὰ λάβῃ ὑπὸ σπουδαίαν ἔποψιν τὴν διάταξιν τοῦ λογιστικοῦ νόμου διὰ νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ αὕτη εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Δύναμαι, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω ἀπροκαλύπτως, ἐὰν τῳόντι τὸ ἀντικείμενον αὐτὸ ἐρυθμίζετο, ὡς ὁ νόμος ἀπαιτεῖ, ἴσως δὲν εὑρίσκεσθε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐρωτήσητε ἐὰν ἐδόθησαν χρήματα, καὶ πόσα, καὶ ἂν οἱ λαβόντες ζῶσι καὶ θὰ τὰ ἀποδώσουν, ἢ ἀπέθανον, ὅπως ἔμαθον δυστυχῶς, ὅτι εἷς τούτων τῶν ἀξιωματικῶν, ὅστις ἔλαβε ποσόν τι, ηὐτοχειριάσθη. Δὲν λέγω τίποτε περὶ τῶν ἀξιωματικῶν, εἰς οὓς ἐγένοντο αἱ προκαταβολαὶ, διότι ὅπως καὶ οἱ πλεῖστοι ἐπλήρωσαν τὰ ληφθέντα διὰ τῆς κρατήσεως καὶ οἱ ὑπολειπόμενοι θέλουσι πληρώσει ἐπίσης. Νομίζω ὅμως, ὅτι εἶναι ἤδη καιρὸς νὰ ὑπερβῶμεν ὅλας τὰς δυσκολίας. Δὲν μὲ λανθάνει, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο παρουσίασε δυσχερείας, ἀλλὰ αἱ δυσχέρειαι αὗται, ἐὰν σεῖς τὸ ἀποφασίσητε, ὑπερπηδῶνται, ἐξαφανίζονται, καὶ τότε δὲν εὑρίσκεσθε εἰς αὐτὴν τὴν ἔκτακτον περίστασιν τοῦ νὰ ζητῆτε διασαφήσεις καὶ μεριμνᾶτε περὶ τῶν δημοσίων χρημάτων. Αὐτὴν, κύριοι, τὴν πρότασιν ὑποβάλλω εἰς τὸ σεβαστὸν ὑπουργεῖον καὶ παρακαλῶ νὰ λάβῃ αὐτὴν ὑπὸ σπουδαίαν μελέτην.

§16Μ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, πρὸ τριῶν ἡμερῶν ὁ κ. ἐκ Δωρίδος βουλευτὴς Κατσικαπῆς, ἐζήτησε παρὰ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πληροφορίας ἐὰν ὁ πρώην ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἠγόρασεν ἔπιπλα, βιβλία καὶ λοιπὰ εἰς βάρος τοῦ δημοσίου καὶ δι’ ἰδίαν του χρῆσιν, ἐὰν ἐκάθητο εἰς οἰκοδομὴν δημοσίαν, ἐὰν ἔδωκεν εἰς διαφόρους ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ προκαταβολὰς, ἔλαβε δὲ καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, καὶ ἐὰν ὑπερέβη τὸν προϋπολογισμὸν κατὰ 1½ περίπου ἑκατομμύριον δραχμῶν. Σήμερον ὁ βουλευτὴς τῆς Μαντινείας ζητεῖ καὶ ἄλλας πληροφορίας παρὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέβαλε κατάλογον τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πράγματι ἔλαβον προκαταβολάς. Τὸ τοιοῦτον, κύριοι, δὲν εἶναι πρώτην φορὰν ὅπου γίνεται.....

§17ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§18ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω νὰ πληροφορήσω τὸν κ. ὑπουργὸν τί συνέβη μὲ τὸ 1½ ἑκατομμύριον.

§19ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι καιρὸς τώρα.

§20ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπλήρωσε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διὰ κλεισμένας χρήσεις 1½ ἑκατομμύριον.

§21ΛΑΠΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπαναλαμβάνω νὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν....

§22ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ (ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Ἔχετε ὑπομονήν. Μετὰ τὴν τελευταίαν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς διέταξα τὸν ἁρμόδιον ἐπὶ τοῦ λογιστικοῦ ὑπάλληλον τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν νὰ μοὶ ἐκθέσῃ ἐν λεπτομερείᾳ τὰς δαπάνας τὰς γενομένας ἀπὸ τῆς 1ης Ἰανουαρίου 1874 μέχρι τέλους Ἀπριλίου τοῦ 1875. Ὑποβάλλω λοιπὸν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἔκθεσιν, καὶ πίνακα λεπτομερῆ, ἐπίσης καὶ σημείωσιν τῶν δοθεισῶν προκαταβολῶν καθ’ ὅλον διάστημα. Ἡ Βουλὴ ἂς τὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, καὶ ἂν ἔχῃ ἀνάγκην διασαφήσεων ἢ ἄλλων πληροφοριῶν, εἶμαι ἕτοιμος νὰ τὰς δώσω.

§23ΛΑΠΑΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν.

§24ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ κύριοι Ζητὰν καὶ Ποὺλ, ἐπιτετραμμένοι τὰς Γαλλικὰς ὑποθέσεις ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεώς των, μοὶ ἀπέστειλαν τὰ παρόντα βιβλία, τὰ ὁποῖα ἀναφέρονται εἰς τὴν σπουδαίαν ἀλληλογραφίαν καὶ τὰς σκέψεις, αἵτινες ἔλαβον χώραν διὰ τὰ μικτὰ δικαστήρια· μὲ παρακαλοῦν δὲ νὰ τὰ προσφέρω εἰς τὴν Βουλὴν διὰ νὰ τὰ μελετήσῃ. Τὰ προσφέρω ὅπως μοὶ τὰ ἔστειλαν εἰς τὸν κύριον πρόεδρον.

§25ΜΠΟΥΤΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἀποσταλείσης εἰς Τῆνον ἐτυπώθη λανθασμένως, ἐλλείπει μία ὁλόκληρος περίοδος, ἢ νὰ εἴπω καλλίτερον εἷς στίχος μεταξὺ τῶν δύω πρώτων σκέψεων τῶν ἀναφερομένων εἰς τὸν δῆμον Πανόρμου, κατὰ συνέπειαν δικαίως οἱ κύριοι βουλευταὶ ὑποθέτουσιν, ὅτι καὶ τὸ πρῶτον μέρος τῶν σκέψεων τούτων ἀναφέρεται ὡς πρὸς τὸν δῆμον Πανόρμου, ἐνῷ ἀναφέρεται εἰς τὸν δῆμον Περαίας. Ἐλλείπουσιν ἀκριβῶς αἱ ἑξῆς λέξεις «ὡς πρὸς τὸν δῆμον Περαίας», καὶ κάτωθι τῶν λέξεων αὐτῶν ἔρχεται τὸ δεύτερον μέρος τοῦ σκεπτικοῦ. Ἔκαμα τὴν δήλωσιν αὐτὴν, διὰ νὰ ἦναι ἐν γνώσει ἡ Βουλή.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον εἶναι ἡ γʹ. ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως. Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς γʹ συζήτησιν. Δεύτερον ἀντικείμενον εἶναι ἡ ἐκλογὴ τῆς ἐπαρχίας Σπετσῶν. Ἀναγινώσκεται τὸ συμπέρασμα τῆς ἐκθέσεως. «Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἀπόκειται εἰς τὴν Βουλὴν, λαμβάνουσαν ὑπ’ ὄψιν τὸ δαπανηθὲν ποσὸν, τὸν ἀριθμὸν τῶν ψηφοφορησάντων, τὴν διαφορὰν τῶν ψήφων μεταξὺ τοῦ τελευταίου ἐπιτυχόντος καὶ τοῦ πρώτου ἐπιλαχόντος, νὰ ἐκδώσῃ οἵαν ἀπόφασιν θεωρεῖ δικαίαν.»

§27ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν, κύριοι, τῆς Βουλῆς, καταθέσας τὴν ἔκθεσιν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν, ἐδήλωσα, ὅτι ἔσομαι ἀκυρωτικὸς, ἐπεφυλάχθην δὲ νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους τούτους σήμερον, τὸ ὁποῖον καὶ πράττω. Οἱ πάντες, κύριοι, συναισθάνονται τὴν θέσιν τῆς ἐπιτροπῆς, προκειμένου ν’ ἀνακαλύψῃ καὶ νὰ ἀνεύρῃ ἀδίκημα, τὸ ὁποῖον καὶ ὡς ἐκ τοῦ εἴδους καὶ ὡς ἐκ τοῦ χρόνου καθ’ ὃν ἐξετελεῖτο, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκδίδωνται συναλλαγματικαὶ καὶ νὰ ὑπογράφωνται γραμμάτια ἐμπορίου, καὶ ὡς ἐκ τῶν διαθέσεων, τὰς ὁποίας οἱ ἐκεῖ ἐνδιαφερόμενοι εἶχον ὡς πρὸς τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς, διότι διέδιδον, ὅτι ἂν ἀνεκαλύπτετο δωροδοκία οἱ πάντες ἤθελον τιμωρηθῆ, ἦτο δύσκολον βεβαίως εἰς τὴν ἐπιτροπὴν νὰ ἀνακαλύψῃ. Εὐτυχῶς ὅμως οἱ δισταγμοὶ αὐτοὶ τῆς ἐπιτροπῆς ἤρθησαν, ἅμα τῇ ἀποβάσει ἡμῶν εἰς Σπέτσας, καὶ πλησιάσαντές τινας ἐκ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἑτέρας τῶν μερίδων μὲ ὅλην τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἐσχηματίσαμεν περὶ δωροδοκίας, ἐπείσθημεν ὅτι ἐὰν ἐξητάζομεν ἀνθρώπους τῆς μερίδος Κουνουπιώτη, βεβαίως θὰ μᾶς ἔλεγον, ὅτι ἡ μερὶς τοῦ κ. Θεοχάρη ἐδωροδόκησεν· ἐὰν δὲ ἐξητάζομεν ἀνθρώπους τῆς μερίδος Θεοχάρη, θὰ μᾶς ἔλεγον, ὅτι ἡ μερὶς Κουνουπιώτη ἐδωροδόκησεν. Οἱ πάντες ἀναμιγνύεσθε εἰς τὰ ἐκλογικὰ καὶ γνωρίζετε βεβαίως πόσον εἶναι τὰ πάθη ἐξημμένα ἕνεκα ἀτομικῶν καὶ πολιτικῶν συμφερόντων. Ἐσκέφθημεν λοιπὸν νὰ προβῶμεν εἰς ἓν πόρισμα ἀκριβὲς καὶ δίκαιον, καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ κατὰ πάντα ἀξιέπαινος καὶ τιμῶν τὴν θέσιν του ἔπαρχος κ. Σαγιακᾶς οὐκ ὀλίγον συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ φωτίσῃ τὴν ἐπιτροπὴν περὶ τῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν καὶ περὶ τῆς δωροδοκίας ἐν γένει, ὑποδείξας ἡμῖν πρόσωπα τρίτα οὐδόλως ἐνδιαφερόμενα διὰ τὴν ἐκλογὴν καὶ ἀνώτερα πάσης κομματικῆς διαμάχης καὶ πάσης ὑπονοίας. Δύω ἦσαν τὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ὤφειλε ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἐμμείνῃ· πρῶτον, ἐὰν ἔλαβε χώραν ἡ δωροδοκία ἐν Σπέτσαις καὶ ἐκ μέρους τίνων προσώπων, καὶ δεύτερον ἂν ὡς ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀγορασθέντων ψήφων ἐπηρεάζεται τὸ ἀποτέλεσμα ὡς πρὸς τὸν τελευταῖον ἐπιτυχόντα καὶ τὸν πρῶτον ἐπιλαχόντα. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς δωροδοκίας, ἀρκεῖ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν Σπετσιωτῶν ἀνήκοντες εἰς τὴν ἐργατικὴν τάξιν καὶ διεσπαρμένοι εἰς διάφορα μέρη ἵνα πορίσωσι τὰ πρὸς τὸ ζῆν, ἅμα ὡς ἀκούσουν ὅτι ἐν Σπέτσαις ἐνεργεῖται ἐκλογὴ, ἀφίνουν τὰ ἔργα των καὶ τρέχουν νὰ ἐξασκήσουν τὸ πολύτιμον αὐτῶν δικαίωμα. Οἱ πάντες δὲ, ἐκτὸς ὀλίγων ἐξαιρέσεων, δυστυχῶς τὸ ἐξασκοῦν ἀντὶ χρημάτων, τὰ ὁποῖα λαμβάνουν. Ἠθελήσαμεν, κύριοι, ἵνα μὴ ἀδικήσωμεν τὸν κ. Κουνουπιώτην, νὰ φωτισθῶμεν ἐὰν πράγματι ἡ δωροδοκία ἔλαβε χώραν· εἰς τοῦτο δὲ δὲν ὑπῆρξεν ἀντίῤῥησις ὅτι ἡ ἐκλογὴ αὕτη ἐνηργήθη ὑπὸ τὸ κράτος τῆς δωροδοκίας. Ἠθελήσαμεν νὰ φωτισθῶμεν ἐὰν καὶ ὁ κ. Θεοχάρης ἐδωροδόκησε, διότι ὑπῆρξαν δύω ἀντίθετοι συνδυασμοὶ, ὁ κ. Θεοχάρης μετὰ τοῦ κ. Βάμβα, καὶ ὁ κ. Κουνουπιώτης μετὰ τοῦ κ. Μανούσου· παρ’ ὅλων δὲ ἐμάθομεν καὶ παρὰ τῶν φίλων τοῦ κ. Κουνουπιώτη, ὅτι ὁ κ. Θεοχάρης, ὁ ἀληθῶς ἔντιμος ἄνθρωπος, οὐ μόνον δὲν ἠδύνατο ἕνεκα τῆς οἰκονομικῆς θέσεώς του νὰ δαπανήσῃ, ἀλλὰ καὶ αἱ ἀρχαί του εἶναι ὅλως ἐναντίαι. Ὁ κ. Θεοχάρης ἀνέκαθεν διεμαρτυρήθη κατὰ τῆς δωροδοκίας καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν, ἔχων ὑπ’ ὄψιν του τὰς προηγουμένας ἐκλογὰς, καὶ ἀνεφέρθη διὰ τηλεγραφήματος πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ἐζήτησεν ὅπως τὸ ὑπουργεῖον ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του καὶ περιστείλῃ τὸ ἔγκλημα. Ἕτερον γεγονὸς ἀποδεικνύον τὴν ἀθῳότητα τοῦ κ. Θεοχάρη εἶναι τὸ ἑξῆς....

§28ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ κ. Θεοχάρη.

§29ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Ταῦτα λέγω, διότι λέγουσί τινες, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔπραξεν ἄδικον νὰ ἐπικυρώσῃ τὴν ἐκλογὴν διὰ τὸν κ. Θεοχάρην καὶ νὰ ζητῇ νὰ τὴν ἀκυρώσῃ διὰ τὸν κ. Κουνουπιώτην· διὰ τοῦτο θέλω νὰ πείσω τοὺς πάντας, ὅτι καλῶς ἔπραξεν ἡ Βουλὴ νὰ ἐπικυρώσῃ τὴν ἐκλογὴν αὐτοῦ. Ἐξετάσαμεν, κύριοι, καὶ ἐμάθαμεν, ὅτι πρὸ τῶν ἐκλογῶν συνίσταντο σύλλογοι, συνήρχοντο αἱ μερίδες καὶ ἕνας ἕκαστος ἐκ τῶν φίλων καὶ ἰσχυρῶν συνεισέφερεν ἀνάλογον ποσὸν, τοῦτο συνέβη καὶ ἐφέτος πρὸ τῶν ἐκλογῶν· ὁ κ. Μανοῦσος, ὁ κ. Ὀρλάνδος, ὁ κ. Β. Κουφὸς, πενθερὸς τοῦ Κουνουπιώτη, καὶ ἕτεροι ἀνήκοντες εἰς τὴν μερίδα τοῦ κ. Κουνουπιώτη, συνῆλθον καὶ ἀπεφάσισαν νὰ δαπανήσουν χρηματικὰ ποσά. Κατὰ τὰς πληροφορίας, ἃς ἐλάβομεν, ἡ μὲν μερὶς τοῦ Κουνουπιώτη ἐδαπάνησε περὶ τὰς 20–25 χιλ. δραχμῶν, ὁ δὲ κ. Βάμβας περὶ τοῦ ὁποίου ἔμαθον,—καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Λομβάρδος νὰ τὸν ἐρωτήσω διατί ἐζήτησε τὴν συνδρομήν του ὡς ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς δωροδοκίας· εἶναι ἀληθὲς κ. Λομβάρδε;

§30ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα. (Θόρυβος).

§31ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Δὲν ἐδαπάνησεν, διότι δὲν ἐννοῶ πῶς εἶναι δυνατὸν ἄνθρωπος καταδιώκων τὸ ἔγκλημα νὰ ἐγκληματῇ κατόπιν. Κατὰ τὰς πληροφορίας λοιπὸν τῶν πολλῶν, ἡ μὲν μερὶς τοῦ κυρίου Κουνουπιώτη ἔδωκεν οὐκ ὀλίγας χιλιάδας δραχμῶν, ὁ δὲ κ. Βάμβας ἐδαπάνησεν περὶ τὰς 6 χιλιάδας πρὸς ἀγορὰν ἀτομικῶν ψήφων, ἐδαπάνησε δηλ. τὰ χρήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐξοδεύομεν συνήθως ὅλοι μας εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἔρχεται τὸ ἕτερον ζήτημα, ἐὰν αἱ ἀγορασθεῖσαι ψῆφοι ἐπηρεάζουν τὸ ἀποτέλεσμα. Παρατηρεῖται ὅτι ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ πρώτου ἐπιλαχόντος καὶ τοῦ τελευταίου ἐπιτυχόντος εἶναι 100 μέχρις 106 ψήφων. Ὅσον τὸ δυνατὸν ἐξητάσαμεν καὶ ἐλάβομεν πληροφορίας παρὰ προσώπων ἀξιοπίστων, παρ’ ὅλων δὲ ἐμάθομεν καὶ πρὸς τοῦτο μᾶς ἐδόθη καὶ κατάλογος τῶν δωροδοκηθέντων προσώπων, ὁ ἀριθμὸς δὲ αὐτῶν ἀνέρχεται εἰς 180. Κατὰ τὴν ἰδέαν δὲ τῶν ἐκεῖ μενόντων, ἐδωροδοκήθησαν 400–450. Ὅπως δήποτε παρατηρεῖτε, ὅτι ἅμα ἐπῆλθε μία διαίρεσις, το ἀποτέλεσμα εἶναι ὅλως διόλου ἀλλοῖον (θόρυβος)

§32ΚΟΥΝΟΥΠΙΩΤΗΣ. Ποῖοι εἶναι οἱ φίλοι τοῦ κ. Βάμβα;

§33ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Ὁ υἱὸς τοῦ Φραγκιᾶ δύω ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν ἔγεινε φίλος τοῦ κ. Κουνουπιώτη καὶ ἔλαβε 2000 χιλ. δραχμὰς, ὁ δὲ κ. Φραγκιᾶς δὲν ἦτο μόνος, πλησίον τοῦ κ. Φραγκιὰ ἦσαν καὶ ἄλλοι· διότι ἀναλόγως τῆς ἀξίας, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἕκαστος καὶ τὰς ψήφους ἃς διέθετεν, ἐλάμβανεν καὶ χρήματα. Ἔχω δὲ περὶ τούτου καὶ κατάλογον.

§34ΣΟΥΤΣΟΣ. Εἶναι ἐπικυρωμένος ὁ κατάλογος;

§35ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Παρὰ τίνος νὰ ἐπικυρωθῇ; Ἐγὼ μεταδίδω πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔλαβον, δὲν κάμνω ἔκθεσιν. Σεῖς εἶσθε κύριοι νὰ τὰ ἐκτιμήσητε. Τέλος πάντων, κύριοι, ἔχω σημείωσιν τῶν δωροδοκηθέντων, ἐξ ἧς φαίνεται, ὅτι ἐπηρεάζεται τὸ ἀποτέλεσμα. Τοῦτο δὲ ἔρχεται καὶ βεβαιοῖ ὅλη ἡ πόλις τῶν Σπετσῶν σύσσωμος. Ἔρχεται νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ θέσῃ τέρμα, διότι πολλαὶ οἰκογένειαι κατεστράφησαν εἰς τὰς Σπέτσας, ὅπου ἄλλοτε ὑπῆρχον τόσα πλούτη· ἡ οἰκογένεια τοῦ Οἰκονόμου, τοῦ Γουδῆ καὶ ἄλλων κατεστράφη, διότι κατ’ ἔτος εὑρίσκοντο εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ δαπανῶσι χρήματα. Ἔργον δικαιοσύνης θὰ πράξῃ ἡ Βουλὴ νὰ ἀκυρώσῃ τὴν ἐκλογὴν, διότι ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων φαίνεται, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι προϊὸν δωροδοκίας, ὡς πρὸς τὸν κύριον Κουνουπιώτην. Ἐὰν ὁ κύριος Κουνουπιώτης ἔχῃ τὰς συμπαθείας τῶν συμπολιτῶν του, δὲν θὰ πάθῃ τίποτε, διότι θὰ ἔλθῃ πάλιν ὡς βουλευτής. Σημειώσατε ὅμως ὅτι τὸ καλὸν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπέλθῃ, εἶναι πολὺ ἀνώτερον τοῦ φαινομένου ἀδικήματος, διότι τότε δὲν θὰ διστάζουν πλέον ἀπὸ τὴν σημερινὴν ἀπόφασίν σας, ἂν αὕτη ᾖ ἀκυρωτικὴ, νὰ κατέρχωνται εἰς τὴν ἀνάγκην ἄνθρωποι, χαίροντος μὲν συμπαθείας, στερούμενοι ὅμως ὑλικῶν μέσων.

§36ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐπιθυμῶ καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἀκούσῃ μετὰ προσοχῆς εἰς τὰ ἀφορῶντα τὴν ἐκλογὴν τῶν Σπετσῶν, καθ’ ὅσον πρόκειται περὶ ἐκλογῆς κατηγορουμένης ἐπὶ δωροδοκίᾳ, καὶ καθ’ ὅσον εἶμαι μέλος ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐνεπιστεύθη σπουδαιοτάτην ἐργασίαν, πρόκειται δὲ ἤδη νὰ δικαιωθῇ τὸ σύστημα τῶν ἐπιτροπῶν καὶ νὰ διαψευσθῇ, ὅ,τι ἄλλοτε ἐῤῥέθη, ὅτι διὰ τοῦ μέτρου τούτου ἡ Βουλὴ προπαρασκευάζει τὴν ἀκύρωσιν ἐκλογῶν τινων. Ἡ ἐπιτροπή σας οὔτε ἐπὶ μίαν στιγμὴν ἐλησμόνησε τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἔφερεν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν σπουδαιοτάτου καθήκοντος, ἀνατεθέντος αὐτῇ παρὰ τῆς Βουλῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἐφρόντισε νὰ φέρῃ ἐνώπιον ὑμῶν τὰ πράγματα καθαρὰ καὶ ἀναμφισβήτητα. Τὰ πράγματα δὲ, τὰ σχετιζόμενα μὲ τὴν ἐκλογὴν τῶν Σπετσῶν καὶ μὲ τὴν ἀποδιδομένην εἰς αὐτὴν κατηγορίαν τῆς δωροδοκίας, ἔχουσιν ἀκριβῶς, ὅπως ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀντελήφθην, ὧδέ πως. Ἐν Σπέτσαις ἀφ’ ὅτου ἤρξοντο αἱ ἐκλογαὶ ἴσως ἀπὸ 1837 καθιερώθη ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν δύναμαι νὰ ὀνομάσω σύστημα δωροδοκίας, ἀλλ’ ἓν σύστημα ἀξιόμεμπτον ὅπως δήποτε, καὶ τοῦτο, διότι κατῆλθον ἐν ταῖς ἐκλογαῖς οὐχὶ πρόσωπα πολιτευόμενα, ἀλλὰ πρόσωπα ἐρειδόμενα εἰς τὰ πλούτη των, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιτυγχάνοντα εἴτε εἰς τὰς ἐκλογὰς τὰς βουλευτικὰς, εἴτε τὰς δημαρχικὰς, πάντοτε διὰ χρηματικῶν θυσιῶν. Ἑπομένως, κύριοι, καθ’ ὅσον ἐγὼ ἐπληροφορήθην, μέχρι τινὸς ἐν Σπέτσαις δὲν ἦσαν διακεκριμένα πολιτικὰ κόμματα ἢ φατρίαι δυστυχῶς διὰ τὸν λαὸν ἐκεῖνον, τὸν τοσοῦτον ἀγωνισθέντα τὸν ὑπὲρ τῶν ὅλων ἀγῶνα. Ἡ ἀξία τῆς ψήφου δὲν ἐννοεῖται, διότι ἀπὸ τοὺς καλλιτέρους τοῦ τόπου δὲν ἐδιδάχθη· ἀπεναντίας, οἱ πρωτεύοντες ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ παρέστησαν τὴν ψῆφον ὡς ἐμπόρευμα καὶ ἔπεισαν τοὺς ψηφοφόρους, ὅτι ἡ ψῆφος κἀμμίαν ἄλλην ἀξίαν δὲν ἔχει εἰμὴ τὴν τοῦ ἡμεροκαμάτου, καὶ διὰ τοῦτο ὁ κάτοικος τῶν Σπετσῶν, τοὐλάχιστον ὁ πολὺς κόσμος ἐκεῖ νομίζει, ὅτι πράττει ἔργον εὐσυνείδητον λαμβάνων δέκα, εἴκοσι, σαράντα δραχμὰς καὶ δίδων ἀντὶ τούτων τὴν ψῆφόν του (θόρυβος). Ἐν τῇ συναισθήσει τῆς μεγάλης εὐθύνης, τὴν ὁποίαν φέρω, θέλω ἀναφέρει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὰ πράγματα, ἵνα κανονίσῃ τὴν γνώμην της.

§37ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ εἴπατε ὅτι ἔχετε συναίσθησιν τῆς εὐθύνης σας, σᾶς λέγω ὅτι καὶ ἐγὼ ἐπίσης ἔχω· σᾶς ἐνθυμίζω λοιπὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἴπατε πρὸς τὸν Κουνουπιώτην ἔξωθεν τοῦ καφφενείου καθήμενος, ὅτι ὁποιονδήποτε καὶ ἂν ᾖναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὸ καλὸν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπέλθῃ διὰ μιᾶς καταδικαστικῆς ἀποφάσεως τῆς ἐκλογῆς, καὶ κἀνεὶς πλέον δὲν θὰ τολμήσῃ νὰ δώσῃ χρήματα.

§38ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἀπό τινος καιροῦ κατηρτίσθησαν δύω φατρίαι, ἀλλὰ φατρίαι, αἱ ὁποῖαι δὲν κατώρθωσαν νὰ διαιρέσουν καὶ ὁλόκληρον τὴν νῆσον εἰς δύω κόμματα· ἐπροχώρησαν μέχρι τινὸς, ἤτοι εἰς τὴν ἀνωτέραν τάξιν καὶ ἐκεῖ ἐσταμάτησαν, διότι ἀπέναντι τοῦ πολλοῦ κόσμου δὲν ἠδύναντο νὰ προχωρήσωσιν. Αἱ φατρίαι αὗται ἐμπροσωποῦνται ἡ μὲν ὑπὸ τοῦ κ. Θεοχάρη, ἡ δὲ ὑπὸ τοῦ κ. Κουνουπιώτη, ἀλλ’ οὔτε ὁ κ. Θεοχάρης δύναται νὰ καυχηθῇ, οὔτε ὁ κ. Κουνουπιώτης, ὅτι ἡ ἐπιῤῥοὴ, τὴν ὁποίαν ἐξασκοῦν ἐπὶ τῶν φίλων των, εἶναι τοσοῦτον ἰσχυρὰ, ὥστε νὰ ὑποχρεώσῃ αὐτοὺς νὰ ψηφοφορήσωσι καὶ τὸν συνυποψήφιόν των, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι εἶναι ἀνάγκη νὰ μάθετε, ὅτι ἕκαστος τῶν κομματαρχῶν αὐτῶν προσλαμβάνει εἰς τὸν συνδυασμόν του καὶ ἕνα ἔχοντα χρηματικὰ κεφάλαια, ὑπὸ τὸν ῥητὸν ὅρον ὅτι οὗτος μὲν καταθέτει τὰ ἠθικά του κεφάλαια, τουτέστι τὰς ψήφους, ἐκεῖνος δὲ τὰ ὑλικά του, τουτέστι τὰ χρήματα, ἅτινα εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ διὰ τὴν ἐνέργειαν μιᾶς ἐκλογῆς. Ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ κατηρτίσθησαν οἱ συνδυασμοὶ ἐν Σπέτσαις καὶ κατὰ τὴν ἐφετεινὴν ἐκλογήν· καὶ ὁμολογούμενον εἶναι καὶ ἀποδεδειγμένον, ὅτι ὁ κ. Κουνουπιώτης προσῆλθεν εἰς τὸν συνδυασμὸν τοῦ κυρίου Μανούσου, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ δαπανήσῃ οὗτος ὅσα χρήματα ἐχρειάζοντο διὰ τὴν ἐκλογήν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ βεβαιοῦται ἐπίσης ὅτι εἰς τὸν συνδυασμὸν τοῦ κ. Θεοχάρη προσῆλθε καὶ ὁ Β. Βάμπας, ὅστις ὑπεσχέθη νὰ δαπανήσῃ μέχρις ἓξ χιλιάδων δραχμῶν καὶ ὅστις κατὰ τὴν πεποίθησίν μου οὐδὲν ἠθικὸν κεφάλαιον παρουσιάζει ἐν τῷ τόπῳ τοῦτο δὲ διότι ἦτο μακρὰν τοῦ τόπου ἐκείνου ἐπὶ ἐπὶ εἴκοσιν ἔτη, καὶ πρώτην φορὰν ἤρχετο νὰ ζητήσῃ τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν του. Ἐγὼ δὲν ἠδυνάμην οὐδὲ θὰ δυνηθῶ νὰ πεισθῶ ὅτι ὁ κ. Βάμβας, ὅστις ἀπουσίαζεν ἐπὶ τόσα ἔτη ἐκ Σπετσῶν καὶ ὅστις φέρει ἡλικίαν τριάκοντα ἐτῶν ὅπερ δεικνύει ὅτι ἀνεχώρησεν ἐκεῖθεν δεκαετὴς ἢ δωδεκαετής, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἀνωτέραν ἐπιῤῥοὴν ἀπὸ τὴν τοῦ κ. Κουνουπιώτη ὅστις πολλάκις ἐξελέχθη βουλευτὴς Σπετσῶν. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν ἐνόουν ποτὲ οἱ φίλοι τοῦ κ. Θεοχάρη, οἱ πλεῖστοι τοὐλάχιστον πλὴν τινων ἐξαιρέσεων, νὰ ψηφοφορήσωσιν ὁλόκληρον τὸν συνδυασμόν, ἐὰν κατὰ τὸ ἔθιμον τὸ ἐκεῖ ἐπικρατοῦν δὲν ἐλάμβανον κἄτι τι. Ἐν Σπέτσαις δὲν συμβαίνει ὅ,τι συμβαίνει ἀλλαχοῦ, ὅπου εἶναι διακεκριμένα τὰ κόμματα, καὶ ὅπου ἡ δωροδοκία, καθὼς ἐξεφράσθη καὶ ἡ ἐν Τήνῳ ἀποσταλεῖσα ἐπιτροπή, ἀποσπᾷ τὸν φίλον τοῦ ἀντιθέτου διὰ τοῦ αἰσχροῦ αὐτοῦ μέσου· ἀναφέρω ἐνταῦθα ἓν παράδειγμα, τὸ παράδειγμα τοῦ Φραγκιᾶ. Καὶ ἐν Σπέτσαις ἀκόμη, ὁσάκις ἤρχοντο νὰ μοὶ ἀποδείξωσι τὴν ὕπαρξιν τῆς δωροδοκίας ὡς ἐπηρεασάσης τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς, πάντοτε τὸ παράδειγμα τοῦ Φραγκιᾶ μοὶ ἐπροβάλλετο. Καὶ ἠξεύρετε τί συνέβη μὲ αὐτόν; κ. Φραγκιᾶς κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ἔλαβε δάνειον ἀπὸ τὸ ἐκεῖ ὑποκατάστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ εἰς τὸ δάνειον αὐτὸ ἐγγυήθη κἄποιος φίλος τοῦ κ. Κουνουπιώτη. Ἀλλά, λέγουν οἱ φίλοι τοῦ κ. Θεοχάρη, τοῦτο εἶναι δωροδοκία, διότι πρὸς ἐξαφάλισιν τοῦ δανείου ὑποθήκευσαν, νομίζω, τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἐπὶ τοῦ μετοχικοῦ ταμείου. Βλέπετε ποίαν σᾶς φέρουσιν ὡς τὴν ἐναργεστέραν ἀπόδειξιν τῆς δωροδοκίας· ἐγὼ ὅμως δὲν ἔχω ἀνάγκην οὔτε στερεῶν, οὔτε σαθρῶν ἀποδείξεων πρὸς σχηματισμὸν τῆς πεποιθήσεως ἣν ἔχω ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν ψηφοφόρων ἐπληρώθησαν διὰ ψηφοφορήσωσι.

§39ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§40ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὴν ἱστορίαν αὐτῶν, ὡς πρὸς τὸ συμπέρασμα ὅμως ὄχι. Ἴσως ἡ Βουλὴ ἀπέδειξε κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν ἐν γένει ὅτι δὲν ἐμφορεῖται οὔτε ἀπὸ αἴσθημα μεροληψίας, οὔτε ἀπὸ αἴσθημα φατριασμοῦ· καθ’ ὅλην τὴν ἐξέλεγξιν τῶν γενικῶν ἐκλογῶν μέλημα αὐτῆς ὑπῆρξε ἡ ἀνακάλυψις τῆς ἀληθείας καὶ ἡ τιμώρησις τοῦ ἐγκλήματος. Ἐπαρουσιάσθη μεταξὺ τῶν ἄλλων καὶ τὸ ἔγκλημα τῆς δωροδοκίας ὡς λόγος ἐνστάσεως κατὰ τῶν ἐκλογῶν, καὶ πρώτην φορὰν καλεῖσθε νὰ δικάσητε ἐπὶ τοιαύτης ἐνστάσεως· διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι ὡς μέλος ἐπιτροπῆς ἐξεταστικῆς ἐπὶ μιᾶς ἐκλογῆς ὤφειλον νὰ φέρω καθαρὰ τὰ πράγματα ἐνώπιόν σας. Καλεῖσθε ν’ ἀκυρώσητε ἐκλογὴν λόγῳ δωροδοκίας, ἐγκλήματος μικροῦ ἀλλὰ μὴ βεβαιωμένου ἐντελῶς. Ἡμεῖς ἐδῶ ἐρχόμεθα μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἔλαβε χώραν δωροδοκία, ἡ δικαιοσύνη δὲν ἔχει περὶ τούτου κἀμμίαν πεποίθησιν, τὸ πλημμελειοδικεῖον Ναυπλίου μέχρι τοῦδε δὲν μᾶς εἶπε τίποτε καὶ ἴσως κατόπιν μᾶς εἴπει, ὅτι οὐδεμία δωροδοκία ἔλαβε χώραν· αὐτὴ ἡ ἀντίφασις μεταξὺ τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς ποίαν σπουδαιότητα θέλει ἔχει; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, ἀνοίγομεν στάδιον εἰς τοὺς ἀποτυχόντας. Ἀναφέρομαι εἰς τὴν συνείδησιν ἡμῶν καὶ ἐρωτῶ πάντας ἂν ὑπάρχῃ ἀποτυχών, ὁ ὁποῖος δὲν ἠθέλησε νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἀποτυχίαν του καὶ νὰ τὴν ἀποδώσῃ εἰς μίαν αἰτίαν. Ὅτε ἦτον ὁ καιρὸς τῶν κυβερνητικῶν ἐπεμβάσεων, οἱ πάντες ἐκάλυπτον τὴν ἀποτυχίαν των ὑπὸ τὴν δικαιολόγησιν ταύτην, ὅτι παρενέβη δῆθεν ἡ Κυβέρνησις· παρῆλθεν ἡ ἐποχὴ ἐκείνη, καὶ εὗρον διάφορα ἄλλα μέσα καὶ δὴ καὶ τὸ τῆς δωροδοκίας. Νὰ προσέξητε, κύριοι, διότι δὲν ἠξεύρω ποῖον θὰ ᾖναι τὸ μέλλον τῶν πολιτευομένων καὶ μάλιστα τῶν πολιτευομένων ἐκείνων, οἵτινες ἔχουν μικρὰν περιουσίαν εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν. Νομίζετε, ὅτι εἶναι δύσκολον εἰς πάντα, ὁ ὁποῖος ἀπέτυχεν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς, νὰ ἰσχυρισθῇ καὶ ὑποστηρίξῃ δι’ ὅλων τῶν φίλων του, ὅτι διὰ τῆς δωροδοκίας ἐπέτυχεν ὁ ἀντίπαλός του; Ἐν Σπέτσαις ἐδόθη εἰς ἡμᾶς μία ἀναφορὰ ἐξ 150 ἢ 200 ὑπογραφῶν ἐντίμων οἰκοκυραίων, οἱ ὁποῖοι διεβεβαίουν ἡμᾶς, ὅτι ἔλαβε χώραν δωροδοκία καὶ ὅτι διὰ ταύτης ἐπέτυχεν ὁ κ. Κουνουπιώτης. Ἑτέρα ἀναφορὰ ἐπίσης ἐντίμων ἀνθρώπων μᾶς ἐδόθη, ὅτι δὲν ἔλαβε χώραν παρὰ τοῦ κυρίου Κουνουπιώτου δωροδοκία, ἀλλὰ παρὰ τοῦ κυρίου Βάμβα, καὶ ὅτι ὅσας ψήφους ἔλαβεν οὗτος τὰς ὀφείλει εἰς τὸ μέσον αὐτὸ· τί θέλετε νὰ πιστεύσητε; Τί θὰ εἴπητε καὶ ὅταν ἀναφέρω σπουδαιότερον γεγονός; Ὁ κ. Κουνουπιώτης εἶπεν εἰς ἡμᾶς, ὅτι πρὸ τῶν ἐκλογῶν προσῆλθεν ὁ κ. Βάμβας καὶ ὑπεσχέθη νὰ δαπανήσῃ μέχρις 6,000 δραχμῶν πρὸς ἀγορὰν ψήφων, ἐὰν προσλάβῃ αὐτὸν εἰς τὸν συνδυασμόν του. Ἡ ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της μετ’ αὐστηρότητος, διότι ἤθελε νὰ δικαιώσῃ τὴν ἀποστολήν της, τῇ προτάσει τοῦ κυρίου Κυριακίδου ἔφερεν εἰς ἀντιπαράστασιν πολλὰ ἐπίσημα πρόσωπα, τὸν κ. δήμαρχον, τὸν κ. Κουφόν, τὸν κ. Λεωνίδαν καὶ ἄλλους ἐπίσης ἐντίμους, καὶ πάντες μεθ’ ὅρκου ἐβεβαίωσαν τὸ γεγονὸς αὐτὸ μεθ’ ὅλας τὰς διαμαρτυρήσεις τοῦ κυρίου Βάμβα (θόρυβος). Βλέπετε λοιπόν, ὅτι εὔκολον εἶναι εἰς τοὺς κομματάρχας τῶν ἐπαρχιῶν νὰ παρουσιάζουν τοὺς φίλους των καὶ τοὺς συγγενεῖς των διὰ νὰ βεβαιώσουν τοῦτο ἢ ἐκεῖνο τὸ γεγονός, τοῦτο ἢ ἐκεῖνο καὶ πρὸ πάντων μίαν δωροδοκίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ λέγεται ἀορίστως καὶ νὰ μὴ ἀποδεικνύεται. Διὰ τοῦτο σᾶς ἀνέφερα τὸ περιστατικὸν τῆς ἀντιπαραστάσεως. Ἐὰν συνέπιπτε, κύριοι, νὰ ἦσθε παρόντες ἐκεῖ, ἕκαστος ἤθελε πεισθῆ εἰς τοὺς λόγους τῶν ἐντίμων ἐκείνων προσώπων καὶ ἰδίως τοῦ κυρίου Κουφοῦ, ὅστις φαίνεται ἔντιμος νέος καὶ μορφωμένος, ἠθέλατε ἀκούσει τοὺς ἰσχυρισμοὺς τῶν ἐναντίων, καὶ ἐπὶ τέλους δὲν ἠθέλατε πιστεύσει τίποτε. Ἐπεκαλέσθημεν τὴν συνδρομὴν τῆς δικαιοσύνης διὰ νὰ μᾶς ἐξαγάγῃ ἀπὸ τὴν ἀμφιβολίαν. Ἀφοῦ δὲν εὕρωμεν ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἐκλογῆς οὐδεμίαν ἔκθεσιν τοῦ κυρίου ἀνακριτοῦ, τὸν παρεκαλέσαμεν νὰ μᾶς πέμψῃ ἔκθεσιν περὶ τοῦ τί ἀντελήφθη ἐν καιρῷ τῆς ἐκλογῆς, καὶ ὁ κ. Φελήρης δὲν ἐνόμισεν ἑαυτὸν ὑπόχρεων νὰ μᾶς χορηγήσῃ τοιαύτην. Ἐζητήσαμεν τοιαύτην διὰ τοῦ ἐν Ναυπλίῳ εἰσαγγελέως καὶ ὁ κ. εἰσαγγελεὺς ἀπήντησε τὰς αὐτὰς δυσκολίας· ἐζητήσαμεν τοιαύτην διὰ τοῦ κυρίου προέδρου τῆς Βουλῆς, καὶ νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔλαβε γνῶσιν ἑνὸς τηλεγραφήματός μας, ἀλλὰ μήτε διὰ τοῦ μέσου τούτου κατωρθώσαμεν νὰ ἔχωμεν ἔκθεσιν ἀνακριτικήν.

§41ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Ἐστάλη.

§42ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐνηργήσαμεν, κύριοι, ἑξήκοντα ἐξετάσεις, δηλαδὴ ἐξητάσαμεν ἑξήκοντα πρόσωπα ἀνήκοντα εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἑτέραν μερίδα· αἱ καταθέσεις αὗται τῶν ἑξήκοντα ὑπῆρξαν ἀντιφατικαί, οἱ μὲν ἔλεγον τοῦτο, οἱ δὲ κατέστρεφον τοῦτο· ἤλθομεν καὶ εἰς ἰδιαιτέρας ἐξετάσεις, καὶ βεβαιωθῆτε ὅτι καὶ ὁ κ. συνάδελφος, ὁ ὁποῖος πρὸ ὀλίγου ἐξέθηκεν ἀντίθετον γνώμην, τὴν στηρίζει μᾶλλον εἰς τὰς ἐξωδίκους, τὰς ἰδιαιτέρας πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐλάβομεν ἐκεῖ. Ἀπόῤῥοια λοιπὸν τῶν πληροφοριῶν μου εἶναι ἡ ἑξῆς, ὅτι ὁ κ. Μανοῦσος, ὁ συνάδελφος τοῦ κ. Κουνουπιώτου; ἐπλήρωσε ψήφους χωρὶς διόλου οἱ ψηφοφόροι οὗτοι νὰ ἀνήκουσι πρότερον εἰς ἄλλην φατρίαν καὶ νὰ ἀποσπασθοῦν, ἀλλ’ ἵσταντο ἐκεῖ καὶ ἐζήτουν χρήματα διὰ νὰ ψηφοφορήσουν· ὁ κ. Βάμβας, σύντροφος τοῦ κ. Θεοχάρη, ἐπλήρωσε ψήφους. Ἀλλ’ οὔτε ἡ ἀγορὰ τῶν ψήφων, τὴν ὁποίαν ἐνήργησεν ὁ Μανοῦσος, ἐπηρεάζει τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς καθόσον ἀφορᾷ τὸν Κουνουπιώτην, οὔτε ἡ ἀγορὰ τῶν ψήφων, τὴν ὁποίαν ἐνήργησεν ὁ Βάμβας, συνετέλεσεν εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ Θεοχάρη.

§43ΡΟΥΚΗΣ. Ὑποστηρίζετε διπλῆν δωροδοκίαν, κύριε Κατσικαπῆ· ἡμεῖς εἴμεθα ἁπλῶς τῆς ἰδέας ν’ ἀκυρωθῇ....

§44ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐκθέτω τὴν γνώμην αὐτήν, διότι πρέπει νὰ ᾖναι συνεπὴς εἰς τὰς ἀποφάσεις της ἡ Βουλὴ, καὶ διότι θέλω αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς νὰ ᾖναι σεβασταί· δὲν ἀντίκειται ποσῶς ἡ γνώμη ἡ ἰδική μου πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, διότι εἶπεν ὅτι παραδέχομαι τὸ μέρος τοῦτο ὡς ἀδωροδόκητον καὶ ἐξετάζω τὸ ἄλλο. Τί σᾶς λέγει ἡ ἐπιτροπὴ ὁμοφώνως ἐν τῇ ἐκθέσει της, κύριοι; ἀκούσατε παρακαλῶ, διότι ἐδὼ εἶμαι καθ’ ὁλοκληρίαν σύμφωνος μετὰ τῶν λοιπῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς· «καθόσον δ’ ἀφορᾷ τοὺς κυρίους Δ. Κουνουπιώτην καὶ Κωνστ. Βάμβαν καὶ Γ. Μανοῦσον, παρὰ πάντων ὁμολογεῖται καὶ ἰδίως μεταξὺ τῶν δύω τελευταίων» δηλαδὴ Μανούσου καὶ Βάμβα, ὅτι οἱ ἄνθρωποι οὗτοι ἐδαπάνησαν χρήματα πρὸς ἀγορὰν ψήφων, καὶ κατά τινας μὲν ἡ μερὶς Κουνουπιώτου καὶ Μανούσου ἐδαπάνησε περὶ τὰς 20,000 δραχμῶν, ὁ δὲ Κωνστ. Βάμβας περὶ τὰς πέντε ἢ ἓξ, ὅπερ ἔπραξεν εὑρεθεὶς εἰς ἀπόλυτον ἀνάγκην, καθότι εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Βάμβας δὲν στερεῖται συγγενῶν καὶ φίλων, ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα οἱ ἀντίθετοι αὐτοῦ μετεχειρίσθησαν, καὶ τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐδαπάνησαν πρὸς διαφθορὰν τῶν συνειδήσεων, δὲν ἠδύνατο ἄλλως νὰ πράξῃ εἰμὴ νὰ δαπανήσῃ καὶ αὐτός. Ἰδίως· τὸ ἰδίως νομίζω, ὅτι τοῦτο ἐξηγεῖ, ἰδίως οὗτοι οἱ δύω ἐδαπάνησαν χρήματα. Ἀλλ’ οἱ κ.κ. συνάδελφοι προβαίνουν περαιτέρω, ἐκεῖ ὅπου ἐγὼ εἶμαι ἀνίκανος νὰ φθάσω, δηλ. λέγουν ἐδαπάνησε περισσότερα ἐκεῖνος, ὀλιγώτερα οὗτος. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ φθάσω εἰς αὐτὸ τὸ συμπέρασμα, ὁμολογῶ τὴν ἀνικανότητά μου. Τέλος πάντων ἔχομεν παραδεδεγμένον, μεμαρτυρημένον ὅτι ψῆφοι ἠγοράσθησαν καὶ ἔνθεν καὶ ἔνθεν· ἡ Βουλὴ βεβαίως ἔχει καθῆκον νὰ τιμωρήσῃ τὸ ἔγκλημα καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, ὁμιλῶ, καὶ διὰ νὰ τὸ προλάβῃ εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλὰ νομίζετε, κύριοι, ὅτι ἡ ἀκύρωσις τῆς ἐκλογῆς προλαμβάνει τὸ ἔγκλημα εἰς τὸ μέλλον; νομίζω ὄχι· ὄχι μόνον, ἀλλὰ ὑποστηρίζει τὸ ἔγκλημα, καὶ ἰδοὺ τίνι τρόπῳ· κατὰ δύω τρόπους κατ’ ἐμὲ, κύριοι, δύναται καὶ νὰ τιμωρηθῇ τὸ ἔγκλημα καὶ νὰ προληφθῇ, ἢ διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ, ἢ διὰ τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν προσώπων ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἤθελον ἀποδειχθῆ ὡς δωροδοκήσαντα ἐν ταῖς ἐκλογαῖς· ἀλλὰ τὸ πρῶτον κατ’ ἐμὲ εἶναι δύσκολον, διότι δύσκολος εἶναι ἡ ἀνακάλυψις τοῦ ἐγκλήματος τῆς δωροδοκίας διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ, βλέπετε ὅτι ἐδῶ δὲν εἶναι ἐπισκοπικὰ, διὰ νὰ χρειασθοῦν μεσῖται, διὰ νὰ ἐπέλθουν τηλεγραφήματα· ἐδῶ ἀπ’ εὐθείας τοῦ δίδει κάτι τι ἀποκάτω ἀπὸ τὸ χέρι· ἔπειτα πῶς θὰ ἀνακαλυφθῇ, ὅταν πρόκειται νὰ τιμωρηθῇ καὶ ὁ δωροδοκήσας καὶ ὁ δωροδοκηθείς; Εἶναι δὲ τὸ ἄλλο ἀδύνατον, διότι δὲν ἔχομεν νόμους ν’ ἀποκλείσωμεν τοὺς ἐπὶ δωροδοκίᾳ κατηγορουμένους κυρίους ὑποψηφίους Βουλευτάς· μᾶς μένει ἡ ἀκύρωσις. Νομίζετε, ὅτι τό γε νῦν ἔχον ἐν Σπέτσαις ἡ ἀκύρωσις εἶναι μέσον τιμωρητικὸν διὰ τὸ ἔγκλημα τῆς δωροδοκίας; ἀπεναντίας, καὶ πιστεύσατε ὅτι ὑποστηρίζει τὴν δωροδοκίαν, διότι κατὰ συνείδησιν λέγω εἰς ὑμᾶς ὅτι ἂν ἀκυρωθῇ ἡ ἐκλογὴ καὶ μία ἐπανάληψις ἐκλογῆς ἀναδείξῃ Βουλευτὴν εἴτε τὸν Μανοῦσον εἴτε τὸν Βάμβαν, τοῦτο ἤθελεν εἶσθαι ἀποτέλεσμα φανερᾶς δωροδοκίας. Ἀλλά, κύριοι, νομίζετε, ὅτι μία ἀκυρωτικὴ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἤδη δὲν εἶναι καὶ εἰς τὴν Βουλὴν δύσκολον; διότι διὰ νὰ ἀκυρώσητε τὴν ἐκλογὴν ἤδη ὀφείλετε νὰ παραδεχθῆτε ὅτι ἡ δαπάνη ἡ προελθοῦσα ἀπὸ μέρους τοῦ κ. Μανούσου συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ ἀναδείξῃ βουλευτὴν καὶ τὸν κ. Βάμβαν· ἀλλ’ ὅταν ἡ ἐπιτροπὴ σᾶς βεβαιοῖ ὁμοφώνως ὅτι καὶ ὁ κ. Βάμβας ἐπλήρωσε ψηφοφόρους, δὲν νομίζετε ὅτι εὑρίσκεσθε εἰς ἀντίφασιν μὲ τὴν πρώτην ἀπόφασίν σας; Διὰ τοῦτο, κύριοι, συμπεραίνω ὅτι ἡ ἐκλογὴ πρέπει νὰ ἐπικυρωθῇ καθόσον ἀφορᾷ τὸν κ. Κουνουπιώτην.

§45ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Πιστεύω, κύριοι, ὅτι ἐκ τῆς λογικῆς, ἣν ἀνέπτυξεν ὁ προλαλήσας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ ὀλίγου, σᾶς ἔκαμε νὰ ἐκπλαγῆτε. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς πείσω ἐγὼ πλέον περὶ τῆς ἐν Σπέτσαις γενομένης δωροδοκίας· ὁ προλαλήσας δεόντως σᾶς ἐπληροφόρησε καὶ σᾶς ἔπεισεν. Ἀλλ’ ἆρά γε τὰ σαθρά, διὰ νὰ μὴν εἴπω ἄλογα, ἐπιχειρήματα αὐτοῦ ἦσαν ἀρκετὰ νὰ σᾶς πείσωσι; δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ μακρηγορήσω, διότι συνηγόρου καλλιτέρου ἀπὸ τὸν προλαλήσαντα αἱ Σπέτσαι δὲν ἔχουν ἀνάγκην· μετὰ παῤῥησίας καὶ χριστιανικῆς ἀθωότητος σᾶς ὡμολόγησε τὸ ἔγκλημα ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ ἐκτάσει καὶ τῇ ἐπισημότητι. Ἀλλὰ τί σᾶς εἶπε; διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον δὲν πρέπει ν’ ἀκυρώσητε τὴν ἐκλογήν, παρὰ νὰ τὴν ἐπικυρώσητε. Τῇ ἀληθείᾳ τοιαύτη λογικὴ πρώτην φορὰν ἀναπτύσσεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Πρὸς τοῖς ἄλλοις σᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ Βάμβας εἶναι ἄγνωστος ἐν Σπέτσαις, ὅτι ἔλειπε πρὸ τοσούτου χρόνου, ὅτι ὁ Βάμβας δὲν ἔχει ἀνθρώπους ἐν Σπέτσαις. Διαβεβαιῶ λοιπὸν τὸν κ. Κατσικαπῆ, ὅτι ὁ Βάμβας ἔχει τοσούτους συγγενεῖς ἐν Σπέτσαις ἐνδιαφερομένους ὑπὲρ αὐτοῦ, ὥστε δυσκολεύομαι νὰ πιστεύσω ὅτι τοσούτους κατοίκους ἔχει τὸ χωρίον ἐκ τοῦ ὁποίου ἐξέρχεται (γέλως). Ἠθέλησε νὰ σᾶς ἀποδείξει, κύριοι, ὅτι τιμωροῦντες τὸ ἔγκλημα δὲν φέρετε οὐδὲν ἀποτέλεσμα· ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ ποῦ ὑπῆρξεν αὐτὴ ἡ λογικὴ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ νὰ λέγῃ ὅτι, ἐπειδὴ θὰ τιμωρήσετε τὸ ἔγκλημα, δὲν ἐπιφέρετε θεραπείαν!

§46ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ μὲ διαστρέφετε· ἐγὼ δὲν εἶπα τιμωροῦντες τὸ ἔγκλημα τὸ ὑποστηρίζομεν.

§47ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἰς ἐμὲ δὲν μένει νὰ σᾶς πείσω περὶ τῆς γενομένης δωροδοκίας ἐν Σπέτσαις, διότι εὐτυχῶς ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος σᾶς ἔπεισε πληρέστατα, ἑπομένως δὲν θέλω νὰ σᾶς ἐπασχολήσω περισσότερον.

§48ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς, ὅτε ἐξηλέγχοντο αἱ ἐκλογαί, δὲν ἔλαβον τὸν λόγον, διότι ἐφρόνουν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἀκυρώσει τὴν ἐκλογὴν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐνδείξεων, αἱ ὁποῖαι φαίνονται εἰς τὸν φάκελλον τῆς ἐκλογῆς αὐτῆς· αἱ ἐνδείξεις αὗται εἶναι τόσον σαφεῖς, ὥστε δὲν ἀφίνουν καμμίαν ἀμφιβολίαν· ἐξ ἁβροφροσύνης δὲν ἔλαβον τὸν λόγον μήπως ὑποθέσητε ὅτι τοῦτο ἔπραττον ἀπὸ ἐμπάθειαν πρὸς τὸν συνάδελφόν μας. Σᾶς εἶπον δὲ ὅτι αἱ ἐνδείξεις ἐκεῖναι ἦσαν ἱκαναὶ ὅπως πείσουν τὴν Βουλὴν ν’ ἀκυρώσῃ τὴν ἐκλογήν, διότι ἦσαν ἐνδείξεις γεγραμμέναι ὑπὸ ἀντιπάλου, ἀλλ’ ἀνδρὸς ὅστις ὑπηρετεῖ ἐν τῇ δικαιοσύνῃ πρὸ καιροῦ, ἐνδείξεις ἀνδρός, ὁ ὁποῖος ἀπολαύει τὴν ὑπόληψιν ὁλοκλήρου τοῦ δικαστικοῦ κλάδου. Εὐτυχῶς σήμερον, ὅτε συζητεῖται ἡ ἐκλογὴ αὕτη, ἔφθασε τοῦ ἰδίου ἀνακριτοῦ ἔκθεσις ῥητή, ἡ ὁποία οὐχὶ συνεπτυγμένως καθὼς εἰς τὸ τότε τηλεγράφημα, ἀλλ’ ἐν ἐκτάσει, διότι ἐπιμόνως ἡ ἀποσταλεῖσα ἐν Σπέτσαις ἐπιτροπὴ ἵνα ἐξετάσῃ εἶχε ζητήσει παρὰ τοῦ εἰσαγγελέως τῶν ἐν Ναυπλίῳ πρωτοδικῶν νὰ πείσῃ τὸν κ. Φιλέρην, ὅστις εἶχε σταλῆ ὡς ἀνακριτής, νὰ κάμῃ ἔκθεσιν περὶ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν. Ὁ Φιλέρης, ὅπως φαίνεται ἤδη εἰς τὴν σήμερον ἀποσταλεῖσαν ἔκθεσίν του, εἶχε τὴν ἰδέαν ὅτι δὲν ὤφειλε νὰ κάμῃ τοιαύτην ἔκθεσιν περὶ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν, ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἐπείσθη καὶ σήμερον ἔπεμψεν εἰς τὸν πρόεδρον τὴν ἔκθεσιν ταύτην πλήρη καὶ σαφῆ. Πᾶν ὅ,τι ἐγώ, κύριοι, ἤθελον σᾶς εἴπει περὶ τῆς γενομένης δωροδοκίας ἐν Σπέτσαις εἴτε τώρα εἴτε κατὰ τὰς παρελθούσας ἐκλογάς, ἠθέλατε τὸ θεωρήσει ὅτι προέρχεται ἐξ ἐμπαθείας, ἠθέλατε θεωρήσει τοὺς λόγους μου, ὅτι, ἐπειδὴ δὲν ἐπέτυχεν ὁ συμπολίτης μου μετὰ τοῦ ὁποίου εἶχον συνδυασμόν, ζητῶ νὰ ἀκυρωθῇ καὶ νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ ἐκλογή, ὅπως ἔλθῃ ὁ συνάδελφός μου. Πιστεύσατε ὅτι δὲν ἔχω οὐδεμίαν προσωπικὴν ἀντιπάθειαν πρὸς τὸν κ. Μανοῦσον· πιστεύσατε ὅτι ἐπεθύμουν νὰ ἤρχετο βουλευτὴς ὅπως καὶ ἐγώ, ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπὶ τοσαύτας ἐκλογὰς μοῦ ἐκλείσθη ἡ θύρα τοῦ Βουλευτηρίου, ἐνῷ τετράκις ἀντιπροσώπευσα τὸν τόπον μου, μοῦ ἐκλείσθη τρὶς ἕνεκα τοῦ ἐγκλήματος τῆς δωροδοκίας, ὤφειλον νὰ ᾖμαι ὁ διώκτης τοῦ ἐγκλήματος τούτου. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ μακρηγορήσω, κύριοι, ὑποστηρίζων ὅλας ἐκείνας τὰς ἐνστάσεις, τὰς μηνύσεις, τὰς διαμαρτυρήσεις, ὅσας κατὰ καιροὺς ἔκαμον κατὰ τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν, διότι οὐδὲ ἡ ἐποχὴ τὸ συγχωρεῖ καὶ ὁ καιρὸς σπεύδει· παρακαλῶ μόνον ν’ ἀκούσητε τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Φιλέρη καὶ ἐκ ταύτης νὰ ἐξάξητε ἀποτέλεσμα, διότι ἡ ἐπιτροπὴ συνέταξεν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία ἀντιφάσκει πράγματι πρὸς ὅλα ὅσα ὁ κ. Κατσικαπῆς σᾶς εἶπεν. Ὁ κ. Κατσικαπῆς ἦλθε ν’ ἀποδείξῃ ὅτι ἔγεινε δωροδοκία, κατόπιν μᾶς ἀπέδειξεν ὅτι εἶναι ἔγκλημα, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς τὸ ἀρνεῖται, κατόπιν μᾶς ἀπέδειξεν ὅτι δὲν ἔχει ἐπιῤῥοὴν, κατόπιν ὅλως διόλου τὰ ἐναντία ἀπὸ ὅσα φαίνονται εἰς τὴν ἔκθεσιν. Ἰδοὺ τί λέγει εἰς τὴν ἔκθεσίν του· «Πρὸς τὸν Κύριον Εἰσαγγελέα τῶν ἐν Ναυπλίῳ Πρωτοδικῶν. Κατὰ τὰς ἄρτι ἐνεργηθείσας βουλευτικὰς ἐκλογὰς μετέβην εἰς Σπέτσας ὡς προσωρινὸς ἀνακριτὴς συνεπείᾳ παραγγελίας Σας, Κ. Εἰσαγγελεῦ, πρὸς βεβαίωσιν τῶν αὐτόθι παραβάσεων τοῦ ἐκλογικοῦ Νόμου ὡς καὶ ἄλλων ἐγκλημάτων. Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον παρέμεινα ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας εἰς Σπέτσας, καθ’ ἃς ἐργασθεὶς ἐφ’ ὅλων τῶν ἐγχειρισθεισῶν μοι μηνύσεων κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὑπέβαλα περαιωμένας τὰς σχηματισθείσας δικογραφίας εἰς τὴν ὑπηρεσίαν Σας, ὡς καὶ ἐκείνην τῆς δωροδοκίας. Ἀπέσχον δὲ μέχρι τοῦδε νὰ ὑποβάλω ὑμῖν, Κ. Εἰσαγγελεῦ, ἔκθεσιν ἰδίαν περὶ τῶν συμβάντων ἐν γένει, διότι ταῦτα περιείχοντο εἰς τὰς ἐνεργηθείσας ἀνακρίσεις, καὶ ἐφρόνουν, ὅτι τοῦτο ἀντέκειτο προφανῶς εἰς τὰς διατάξεις τῆς Ποινικῆς Δικονομίας. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλον ἐπίσης οὐσιώδη λόγον ἀπέσχον νὰ ὑποβάλω ἔκθεσιν, καθότι καὶ ἄλλοτε ὑπέβαλον μακρὰν ἔκθεσιν περὶ τῶν συμβάντων κατὰ τὴν βουλευτικὴν ἐκλογὴν Γόρτυνος, ἀλλ’ οἱ ἐνδιαφερόμενοι περὶ τῆς ἐπικυρώσεως τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης βουλευταὶ ἔλαβον ἐντεῦθεν ἀφορμὴν καὶ διὰ τῶν ἐφημερίδων καὶ τῶν ἐν τῇ Βουλῇ ἀγορεύσεών των παρέστησαν τὴν νόμιμον καὶ αὐτοῦ τοῦ καθήκοντός μου ἐνέργειαν ἐκείνην ὡς φατριαστικὴν καὶ παράνομον. Ὁ τότε ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὑπουργὸς ὄχι μόνον δὲν ὕψωσε τὴν φωνήν του ὑπὲρ τοῦ ἀδίκως ὑβριζομένου δικαστοῦ, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐφαίνετο συμμεριζόμενος καὶ οἱονεὶ υἱοθετῶν τὰς κατ’ ἐμοῦ ἀδίκους ἐπιθέσεις· τὴν δὲ δυσμένειάν του ταύτην ἐξεδήλωσε καὶ δι’ ἀλλεπαλλήλων κατ’ ἐμοῦ μεταθέσεων. Περιπλέον δὲ ἡ ἔκθεσις ἐκείνη ὑπῆρξεν ἀφορμή, ὅπως εἷς ἐκ τῶν ἐκ Γόρτυνος βουλευτῶν, ἐπιτυχὼν διὰ πανηγυρικῆς καλπονοθεύσεως, μὲ καταγγείλῃ ἐπὶ παραβάσει τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου. Ἑπομένως ἐκτὸς τῆς ἀδίκως τότε μεταθέσεως ὑπέπεσα διὰ τὸν ὑπερβολικὸν ζῆλόν μου πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός μου καὶ εἰς τὴν θέσιν τοῦ κατηγορουμένου. Εἶχον λοιπόν, Κ. Εἰσαγγελεῦ, βασίμους καὶ πρακτικούς λόγους ἅμα, ἵνα ἀπέχω τοῦ λοιποῦ τῆς συντάξεως ἐκθέσεων πρὸς ἀποφυγὴν τῶν ἐν τῇ Βουλῇ ἐπιθέσεων. Τοῦτο καὶ αὖθις μὲ ἠνάγκασεν, ἵνα μόνον περιορισθῶ μεταβὰς εἰς Σπέτσας εἰς μόνον τὰς καθαρῶς δικαστικὰς ἐνεργείας, διότι φρονῶ, ὅτι αἱ ζητούμεναι ἐκθέσεις δὲν εἶναι ἐκ τῶν καθαρῶς δικαστικῶν ἐνεργειῶν, ἐφ’ ὅσον δὲν κυρωθῇ ἡ ὑποχρέωσις αὕτη τοῦ δικαστοῦ διὰ νομοθετήματος, καὶ περιπλέον καὶ αὕτη ἡ ὑποχρέωσις πρὸς μετάβασιν ἐν τῷ τόπῳ τῆς ἐκλογῆς. Ἤδη ὅμως ἀφ’ οὗ τὸ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ὑπουργεῖον θεωρεῖ ὡς ἄρνησιν προκαλοῦσαν ἀτοπήματα καὶ ἐπισύρουσαν κατ’ ἐμοῦ εὐθύνας τὴν μὴ ὑποβολὴν ἐκθέσεως ὡς πρὸς τὰ ἐν Σπέτσαις συμβάντα κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ὑπέβαλον τὴν περὶ ταύτης ἔκθεσίν μου. Δύω κυρίως πολιτικαὶ μερίδες ἀντηγωνίζοντο ἐν Σπέτσαις, ἡ τοῦ Θεοχάρη ἔχοντος συνυποψήφιον ὀπαδὸν τὸν Βάμβαν, καὶ τοῦ Κουνουπιώτη, ἔχοντος συνυποψήφιον τὸν Μανοῦσον. Ἀμφότεροι οἱ κκ. οὗτοι ὑποψήφιοι βουλευταὶ μὲ ἐπεσκέφθησαν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, καὶ εἰς ἅπαντας τούτους ἐσύστησα νόμιμον ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν καὶ πρὸ παντὸς κατ’ ἐπανάληψιν ἐσύστησα αὐτοῖς τὴν ἀποφυγὴν τοῦ κακοηθεστέρου τῶν ἐγκλημάτων τοῦ τῆς δωροδοκίας, ἕνεκα τῆς ὁποίας ἀπειλεῖται ἡ καταστροφὴ τοῦ Πολιτεύματος. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἐδόθη μὲν ὑπόσχεσις παρὰ τῶν εἰρημένων ὑποψηφίων, ὅτι θὰ ἀποφύγωσι τὴν χρῆσιν τῆς δωροδοκίας πρὸς διαφθορὰν τῶν ἐκλογέων, ἀλλ’ ἡ ὑπόσχεσις αὕτη δὲν ἐτηρήθη, τὸ δὲ ἔγκλημα τῆς δωροδοκίας ἐτελέσθη καὶ αὖθις ἐν τῇ νήσῳ τῶν Σπετσῶν. Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν ἐν Σπέτσαις μοὶ ἐδόθησαν διάφοροι μηνύσεις ἐκ μέρους τῆς μερίδος τοῦ ὑποψηφίου βουλευτοῦ Κουνουπιώτου κατά τινων τῶν αὐτόθι δημοσίων ὑπαλλήλων καὶ ἄλλων δημοσίων ὑπηρετῶν ἐπὶ παραβάσει τοῦ ἐκλογικοῦ Νόμου, ἀλλὰ κατὰ τὸ πλεῖστον αἱ μηνύσεις αὗται ἦσαν ἐμπαθεῖς, ἰδίως ἡ κατὰ τοῦ Ἐπάρχου Σπετσῶν, ὅστις ὁμολογουμένως ἐτήρησε θέσιν ἀξιοπρεπῆ καὶ διαγωγὴν ἐμπρέπουσαν εἰς διοικητικὸν ὑπάλληλον. Τὰς κατὰ τῶν ὑπαλλήλων τούτων μηνύσεις ἐνήργησα καὶ ἀπέστειλα ἔκτοτε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν Σας. Ὅθεν περιορίζομαι μόνον εἰς τὸ τῆς δωροδοκίας ἔγκλημα. Ἡ δωροδοκία ἐν τῇ νήσῳ τῶν Σπετσῶν χρονολογεῖται μὲ τὴν ὕπαρξιν τῶν ἐν Ἑλλάδι ἐκλογῶν. Οἱ νησιῶται οὗτοι τοσοῦτόν εἰσιν ἐθισμένοι εἰς τὴν δωροδοκίαν, ὥστε δὲν ἐννοοῦν δικαίωμα ψήφου, ἀλλὰ ψῆφον ἀνταλλασσομένην μὲ νόμισμα· δὲν ἐννοοῦν ἐπὶ πλέον, ὅτι λαμβάνοντες χρήματα διαπράττουσιν ἔγκλημα. Τοῦτο πᾶς τις δύναται νὰ πληροφορηθῇ ἀσφαλῶς, ἐὰν ἐπί τινας ἡμέρας διαμείνῃ εἰς Σπέτσας. Οἱ ἁπλούστεροι λαλοῦν, ὡς περὶ πράγματος θεμιτοῦ, περὶ τῆς δωροδοκίας. Εἷς ἐκ τῶν πολλῶν κατηγορουμένων ἀνακρινόμενος ὡμολόγησεν, ὅτι ἔλαβε μὲν ὡρισμένον χρηματικὸν ποσόν, ἵνα ψηφοφορίσῃ, ἀλλὰ τῷ καθυστεροῦν καὶ ἄλλο ποσόν, ὅπερ τῷ ὑπεσχέθησαν. Τοσοῦτον δὲ ἡ νῆσος αὕτη εἶναι δηλητηριασμένη μὲ τὸ ἔγκλημα τοῦτο, ὥστε ἐντὸς τῆς ἀληθείας εὑρίσκεται πᾶς τις, ἐὰν παραδεχθῇ, ὅτι πλειότεροι τῶν 350 ψηφοφόρων δὲν ὑπάρχουσιν οἱ μὴ λαμβάνοντες χρήματα, οἱ δὲ λοιποί, οἱ τὰ τρία τέταρτα τῶν ψήφων ἀποτελοῦντες, δὲν ἐννοοῦν ψῆφον ἄνευ νομίσματος. Ἐν τῇ νήσῳ ταύτῃ μανθάνει πᾶς τις ὅτι οἰκογένειαι μὲ πλοῦτον σημαντικὸν κατηνάλωσαν αὐτὸν ἀφειδῶς καὶ ἐκ πείσματος κενοδοξίας εἰς τὰς ἐκλογάς. Ὅθεν ἀφ’ οὗ ἐν τῇ εἰρημένῃ νήσῳ τοιαῦται ἐπικρατοῦν ἀρχαὶ περὶ δωροδοκίας, βεβαιοῦμεν νῦν τίνες τῶν ὑποψηφίων βουλευτῶν μετεχειρίσθησαν χρήματα πρὸς ἐξώνησιν τῶν συνειδήσεων τῶν ἐκλογέων καὶ κατὰ τὰς ἄρτι ἐνεργηθείσας βουλευτικὰς ἐκλογάς. Καὶ κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτῶν ὁ ὑποψήφιος βουλευτὴς Θεοχάρης ἤγειρεν ἀληθῶς φωνὴν κατὰ τῆς δωροδοκίας καὶ μόνος αὐτὸς ἐφαίνετο στιγματίζων τὸ ἔγκλημα τοῦτο. Ἐξ ὅσων δὲ κατὰ τὴν μικρὰν ἐν Σπέτσαις διαμονήν μου ἠδυνήθην ν’ ἀντιληφθῶ καὶ νὰ πεισθῶ ἐσχημάτισα ἀδιστάκτως ὅτι κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐν Σπέτσαις ἐκλογῶν ὁ ὑποψήφιος βουλευτὴς Κουνουπιώτης ἐξώδευσε περὶ τὰς ὀκτὼ χιλιάδας δραχμῶν, ὁ σύντροφος αὐτοῦ Μανοῦσος περὶ τὰς δώδεκα χιλιάδας δραχμῶν, ὁ Βάμβας, σύντροφος τοῦ Θεοχάρη, περὶ τὰς ἓξ χιλιάδας δραχμῶν, πρὸς ἀγορὰν ψηφοφόρων· ὁ δὲ Θεοχάρης εἶναι ὁμολογούμενον ὅτι ἐξ ἰδίων οὐδὲν κατέβαλε πρὸς ἀγορὰν ψήφων. Ἐφημίζετο ὅμως ἐν τῇ νήσῳ ὅτι φίλοι τινὲς τοῦ Θεοχάρη κατέβαλον χρηματικά τινα ποσὰ ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς ἀγορὰν ψήφων, ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσω. Τοιαύτην λοιπὸν ἐσχημάτισα πεποίθησιν ἐκ διαφόρων περιστάσεων καὶ γεγονότων περὶ τῆς ἐν Σπέτσαις δωροδοκίας, ἥτις ἔλαβε χώραν, ὡς ἀνωτέρω ἐξετέθη, καὶ τοιαύτην δὲν ἀμφιβάλλω θὰ σχηματίσῃ καὶ ἡ ἐν Σπέτσαις νῦν διατρίβουσα ἀνακριτικὴ τῆς Βουλῆς Ἐπιτροπή. Ἐν Ναυπλίῳ, τὴν 3 Νοεμβρίου 1875. Ὁ ἐν τῇ νήσῳ Σπετσῶν περιοδεύων ἀνακριτὴς

Κ. ΦΙΛΕΡΗΣ.»

§49ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πότε ἐγράφη;

§50ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τὴν 3 Νοεμβρίου 1875. Ὅσοι λοιπὸν ἐξ ὑμῶν γνωρίζετε τὸ ἀκέραιον τοῦ χαρακτῆρος τοῦ κ. Φιλέρη, ὅσοι γνωρίζετε τὸ ἀδέκαστον αὐτοῦ τοῦ ἀνδρός, εἰμὶ βέβαιος, ὅτι θέλετε δώσει πλήρη πίστην εἰς τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔστειλε σήμερον εἰς τὸ προεδρεῖον.

§51ΟΘ. ΠΑΠΑΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Πόσας ψήφους ἐλάβατε σεῖς;

§52ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Περὶ ἐμοῦ δὲν πρόκειται, διότι ἐγὼ εἶμαι βουλευτής· δὲν ἔλαβον ὅμως ὅσους ἐλάβατε σεῖς, ὅταν τὰς ἐλάβατε διὰ τῆς σακκοῤῥάφας (θόρυβος).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ἄλλος τὸν λόγον;

§54ΜΗΤΣΑΣ. Δύω λέξεις θὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, ἐπειδὴ ἀνήκω εἰς τὴν αὐτὴν ἐπαρχίαν, ἂν καὶ εἶναι χωριστὴ ἡ ἐκλογικὴ περιφέρεια. Βεβαίως χρήματα ἐδόθησαν· ἀλλὰ ἐδόθησαν ὅπως πάντοτε δίδονται δι’ ἔξοδα τῆς ἐκλογῆς, καὶ κάτι τι ὀλιγώτερα ἐξωδεύθησαν ἐφέτος εἰς τὰς Σπέτσας, διότι οὔτε ὁ κ. Θεοχάρης εἶχεν ἀνάγκην ν’ ἀγοράσῃ ψήφους, οὔτε ὁ κ. Κουνουπιώτης· αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἔδωκαν ὀλίγα χρήματα ἀπέτυχον. Νομίζω λοιπόν, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιον νὰ πετάξητε ἔξω συνάδελφον, ὅστις ὑπῆρξε καὶ ἄλλοτε βουλευτής, ἀφοῦ καὶ ἐγὼ ἐπεκύρωσα τὴν ἐκλογὴν τοῦ κ. Θεοχάρη.

§55ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Καὶ ἐγὼ, κύριοι, διὰ τῆς ψήφου μου ἐπεκύρωσα τὴν ἐκλογὴν τοῦ καπετὰν Ἀντώνη.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ συζήτησις θεωρεῖται περαιωμένη. Τὸ προεδρεῖον θεωρεῖ ὡς ἀπωτέραν γνώμην τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς διὰ τὸν ἕνα μόνον βουλευτὴν κ. Κουνουπιώτην.

§57ΡΟΥΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἔγκυρον πρέπει νὰ τεθῇ πρῶτον.

§58ΤΙΝΕΣ. Καλὰ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος.

§59Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ ζήτημα περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται δὲν εἶναι νέον. Πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἔλαβον χώραν αἱ ἐξελέγξεις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅτε εἴχομεν ὡς βάσιν τὴν ἔκθεσιν τοῦ τμήματος. Λοιπὸν θὰ θέσητε ὡς βάσιν τὴν πρότασιν τοῦ τμήματος καὶ ἐπ’ αὐτῆς θ’ ἀποφανθῶμεν.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς ὡς πρὸς τὸν ἕτερον βουλευτὴν Σπετσῶν κ. Κουνουπιώτην, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (τὸ ἀποτέλεσμα ἀμφίβολον).

§61ΤΙΝΕΣ. Ἀπεῤῥίφθη.

§62ΕΤΕΡΟΙ. Τὸ ἀντίθετον.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς ὡς πρὸς τὸν ἕτερον βουλευτὴν κ. Κουνουπιώτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν.

§64ΤΙΝΕΣ. Τί ἐννοεῖτε, κ. πρόεδρε;

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς.

§66ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἐνοήσαμεν, κ. πρόεδρε· τὸ ἀντίθετον.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη.

§68ΤΙΝΕΣ. Λοιπὸν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγερθῆτε (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς 15). Λοιπόν, κύριοι, δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς λέγουσι Ναί, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι· (γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Διαμαντοπούλου καὶ Ῥούφου). Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς τῆς ἐπαρχίας Σπετσῶν ὡς πρὸς τὸν Δ. Κουνουπιώτην, ναὶ ἢ ὄχι;

Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 112. Ἐξ αὐτῶν 71 ἐψηφοφόρησαν ὑπὲρ τοῦ ἀκύρου, 35 κατὰ, καὶ ἓξ ἠρνήθησαν· ὥστε ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς Σπετσῶν κατὰ τὸν ἕνα βουλευτὴν αὐτῆς κ. Κουνουπιώτην.

§70ΛΑΠΑΣ. Δηλαδὴ, κ. πρόεδρε, καὶ τὴν ἐπανάληψιν ἐκ νέου τῆς ἐκλογῆς.

§71ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκλογῆς.....

§72ΤΙΝΕΣ. Ἀπεφασίσθη αὐτὸ, ὅτι θὰ ὑπάγῃ ἐπιτροπή.

§73ΛΑΠΑΣ. Κύριοι, ἐννοεῖται, ὅτι κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκλογῆς θὰ ὑπάγῃ ἐπιτροπή.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δεύτερον ἀντικείμενον εἶναι ἡ ἐκλογὴ τῆς ἐπαρχίας Τήνου.

§75ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει τὸ συμπέρασμα τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς). «Διὰ τοὺς προεκτεθέντας λόγους γνωμοδοτεῖ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἐπικυρωθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ τῶν δήμων Πανόρμου καὶ Περαίας, ν’ ἀκυρωθῶσι δὲ αἱ τῶν Τηνίων καὶ Σωσθενίου.» Ἐνταῦθα καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου ὁ ἀντιπρόεδρος κ. Καράπαυλος.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Τήνου; (οὐδεὶς ζητεῖ τὸν λόγον). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτροπῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πλεῖστοι).

§77ΚΑΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§78ΧΟΪΔΑΣ. Troppo tardi.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Κατσικόπουλε, ἐπὶ δέκα λεπτὰ ἐφώναζον, δὲν ἤθελε κανεὶς νὰ ὁμιλήσῃ.

§80ΤΙΝΕΣ. Παρακάτω, κ. πρόεδρε.

§81ΧΟΪΔΑΣ. Ἦτο παρὼν ὁ κ. Κατσικόπουλος, ὅταν ὁ κύριος πρόεδρος ἔλεγε τίς ἔχει τὸν λόγον, καὶ ἠδύνατο νὰ κατάσχῃ τὸ βῆμα· τώρα ὅμως δὲν δύναται, διότι ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, προσέξατε θὰ ἐρωτήσω.

§83ΤΙΝΕΣ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν διεκρίθη καλῶς, θὰ ἐρωτήσω πάλιν καὶ τὸ ἴδιον ἀποτέλεσμα θὰ ᾖναι. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν γνωμοδότησιν, τῆς ἐπιτροπῆς, δηλαδὴ νὰ ἀκυρωθῶσι δύω δῆμοι, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται πλεῖστοι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἄκυρον τῆς ἐκλογῆς τῶν δύω δήμων καὶ τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς. Τώρα, κύριοι, ἔχομεν τὸ κατηγορητήριον κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη.

§85ΤΙΝΕΣ. Καλέσατε τοὺς κυρίους βουλευτάς.

§86ΠΟΛΥΛΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἔχω τὸν λόγον, καθὸ εἰσηγητής.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πολυλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§88ΠΟΛΥΛΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ἀξιωθεὶς παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς νὰ συμπεριληφθῶ εἰς τὴν πενταμελῆ ἐπιτροπὴν, ἥτις ἔλαβε τὴν ἐντολὴν νὰ γνωμοδοτήσῃ ἐπὶ προτάσεως κατηγορίας κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη, ἀνέλαβον τὴν ἐντολὴν ταύτην ὑπείκων μὲν εἰς τὴν παραγγελίαν τοῦ κ. Προέδρου, ἀλλὰ μᾶλλον ὑπείκων εἰς ὑπέρτατον καθῆκον, τὸ ὁποῖον νομίζω, ὅτι εἰς πάντας τοὺς ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ παρακαθημένους ἔδωκεν ὁ τόπος. Ὁ τόπος μιᾷ φωνῇ ἀπ’ ἀρχῆς εἶπεν, ὅτι ὀφείλουν νὰ δώσωσιν εὐθύνας καὶ ὑπὸ πολιτικὴν καὶ ὑπὸ ποινικὴν ἔποψιν οἱ προσπαθήσαντες νὰ καταπατήσωσι καὶ καταπατήσαντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ τοὺς οὐσιωδεστέρους ὅρους τοῦ Συντάγματος. Καθῆκον, κύριοι, ὑπέρτατον μὲ ὑπεχρέωσε νὰ δεχθῶ τοιαύτην ἐντολὴν, καί τοι ὁμολογῶ παῤῥησίᾳ ὅτι δὲν εἶμαι ὁ μᾶλλον ἁρμόδιος, ὅπως ἀποφανθῶ ἐπὶ σπουδαίων ζητημάτων, ἰδίως ὑπὸ τὴν ποινικὴν αὐτῶν ἔποψιν· εὐτυχῶς προώρισται νὰ συνεργασθῶ μετ’ ἀνδρῶν ἐμφορουμένων καὶ αὐτῶν ὑπὸ τῆς ἀκραιφνοῦς ἐπιθυμίας τοῦ νὰ ἐξεύρωσι τὴν ἀλήθειαν, τοῦ νὰ καθυποβάλωσιν εἰς τὴν Βουλὴν γνώμην τοιαύτην, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ φθάσῃ τὸ ταχύτερον καὶ τὸ δικαιότερον εἰς τὸν σκοπόν της. Οὐδεμία, κύριοι, διαφωνία ὑπῆρξεν, οὔτε ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς πενταμελοῦς ἐπιτροπῆς καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὸ ἐγκληματικὸν τῶν πράξεων, αἵτινες ἐμπεριέχονται ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν κατηγορητηρίῳ· μόνη διαφωνία ὑπῆρξε, πρῶτον καθόσον ἀφορᾷ εἰς τὸν χαρακτηρισμὸν τῶν πράξεων τούτων, καὶ ἑπομένως εἰς τὸ ν’ ἀνεύρωμεν ἐν τῇ ποινικῇ ἡμῶν νομοθεσίᾳ τὰς ἐπιβαλλομένας ποινάς· δευτέρα διαφωνία ὑπῆρξεν ἡ ἑξῆς· ἐγὼ ὡς μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπέβαλον εἰς τὴν σκέψιν αὐτῆς τὴν ἑξῆς ἰδέαν· ἐνόμισα, κύριοι, ὅτι ἡ ἐπιτροπή, ἥτις καὶ αὐτὴ ἀποτελεῖ μέρος καὶ εἶναι τρόπον τινὰ μία τῶν μονάδων τῆς Βουλῆς, πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὴν ὑποστήριξιν κατηγορίας κατὰ πρώην ὑπουργῶν, εἶναι ὑποχρεωμένη, διὰ λόγους πολλούς, νὰ ἐξετάσῃ τὴν προηγουμένην ὅλην πολιτείαν, ἰδίως τοῦ ὑπουργείου τούτου τοῦ κυρίου Βούλγαρη. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἤδη εἶχον ἀναπτύξει διὰ βραχέων ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, πάλιν διὰ βραχέων θέλω ἀναπτύξει καὶ ἐνταῦθα. Βεβαίως, κύριοι, αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος δίδουσιν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα τοῦ κατηγορεῖν, τοῦ εἰσάγειν εἰς δίκην τοὺς ὑπουργοὺς τοῦ Κράτους· ἀλλὰ ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι ἡ Βουλὴ ὁσάκις ἴδῃ παραπτώματα, ἔστω καὶ μεγάλα, παρουσιαζόμενα ὡς διαπραχθέντα παρὰ ὑπουργῶν, εἶναι καὶ διὰ τοῦτο ὑποχρεωμένη νὰ τοὺς εἰσαγάγῃ εἰς δίκην. Ἡ Βουλή, (καὶ ὁμιλῶ, κύριοι, πάντοτε ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἔποψιν, οὐχὶ ὑπὸ τὴν ποινικὴν) ἡ Βουλή, πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὸ σπουδαιότερον βῆμα, νὰ εἰσαγάγῃ εἰς δίκην ἄνδρας ἄλλοτε διοικήσαντες τὰ τῆς πολιτείας, ὀφείλει νὰ πεισθῇ ὅτι εἰς τὰ παραπτώματα ταῦτα περιέπεσαν ἐκ δολίας προαιρέσεως, ἔστω καὶ μόνον διὰ νὰ καταλάβωσιν ἀθεμίτως τὴν ἐξουσίαν. Ἴσως ἀπαντήσῃ τις ὅτι περὶ τούτου οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει ἐν τῇ συνειδήσει τῆς Βουλῆς καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ τόπου. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι σπουδαία συζήτησις ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι ἀναγκαία ὅπως καὶ ἡμεῖς δικαιολογηθῶμεν ἐνώπιον τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι τοῦτο καθίσταται τόσῳ μᾶλλον ἀναγκαῖον, καθόσον ἀναντιῤῥήτως πλεῖστοι ἐκ τῶν ἐνταῦθα παρακαθημένων ἐξ ἀνάγκης εὑρίσκονται καὶ εὑρέθησαν εἰς πολιτικὴν ἀντίθεσιν πρὸς τοὺς κατηγορουμένους ὑπουργούς. Ἐντεῦθεν ἔχομεν συμφέρον ν’ ἀποδείξωμεν ὅτι ὁρμώμεθα ἁπλῶς καὶ μόνον ἐκ τῆς ἰδέας νὰ καταστήσωμεν πρᾶγμα τὸ Πολίτευμα καὶ νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς εἰς οὐδένα θὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ καταπατήσῃ ἀσυστόλως καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους. Εἰς τοῦτο, κύριοι, διεφώνησα κατά τι πρὸς τὰ ἔντιμα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα ἰσχυρίζοντο ὅτι ἦτο περιωρισμένη ἡ ἐντολή μας ἐντὸς τοῦ κύκλου, τὸν ὁποῖον τρόπον τινὰ διέγραφε τὸ κατηγορητήριον· διεφώνησα καὶ κατὰ τὴν σύνταξιν τῆς ἐκθέσεως καὶ εἰς ἄλλα. Ἐνόμισα, ὅτι ἀνατρέχοντες εἰς τὴν προηγουμένην πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, ἀνατρέχοντες εἰς τὰ διάφορα αὐτῆς στάδια, ἐὰν εἰς τὰ στάδια ἐκεῖνα, ἐὰν εἰς τὰς διαφόρους ἐκείνας φάσεις ἠθέλομεν ἀπαντήσει καὶ ἑτέρας παραβάσεις τοῦ Συντάγματος, καθῆκον εἴχομεν νὰ ὑποδείξωμεν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι, ἐὰν πεισθῇ περὶ τῆς δολίας προαιρέσεως τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, ὀφείλει ἀδιστάκτως νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν τιμωρίαν τοῦ ὑπουργείου δι’ ὅλα τὰ διαπραχθέντα, οὐχὶ μόνον δι’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα σημειοῦνται ἐν τῷ κατηγορητηρίῳ. Λέγω δὲ τοῦτο, κύριοι, οὐχὶ ὅπως συνδέσω τὰ ζητήματα ταῦτα, οὐχὶ ὅπως τυχὸν ὑποθέσῃ τις ὅτι θέλω νὰ φέρω πρόσκομμα εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἁπλουστάτου τούτου κατηγορητηρίου, τὸ ὁποῖον στηρίζεται ἐπὶ ὡρισμένων πράξεων, ἕνεκα τῶν ὁποίων δύναταί τις νὰ εἰσαγάγῃ εἰς δίκην τοὺς ὑπουργοὺς ἀνεξαρτήτως τῶν προηγουμένων. Ἡ ἔκθεσις, κύριοι ἡ ἰδική μου συνετάχθη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεων τούτων. Τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη πεσοῦσαν ἐν τῇ Βουλῇ τὸ 1874 διεδέχθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη· ἡ Κυβέρνησις αὕτη ὑπεστηρίχθη ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, φρονούσης ὅτι, ὁ κ. Βούλγαρης ἤρχετο νὰ ἐφαρμόσῃ ὁλοκλήρως τὸ Σύνταγμα κατὰ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ κατὰ τὸ γράμμα. Τοιαύτη δὲ ἦτο ἡ ἰδέα τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης, περὶ τῆς ὁποίας σήμερον, κύριοι, δὲν ἀποφαίνομαι, οὐδὲ πρόκειται ν’ ἀποφανθῇ νομίζω ἡ Βουλή· εἶναι βέβαιον ὅμως ὅτι ὑπὸ τοιούτους οἰωνοὺς, καὶ τοιαύτην λαβὼν ἐντολὴν ὁ κ. Βούλγαρης ἀνέλαβε τὴν ἐξουσίαν ὑποστηριζόμενος ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ταύτην τὴν ἰδέαν, κύριοι, ἁπλουστάτῳ τῷ τρόπῳ, ὅπως συνειθίζει, ὁ κ. Βούλγαρης ἐξέφρασεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἰπὼν, κατ’ ἐξαίρεσιν πρώτην φορὰν, ῥητῶς, ὅτι κυρίαν βάσιν τῆς πολιτείας του θὰ ἔχῃ τὴν τήρησιν τῶν κειμένων νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος. Δεύτερος ὅρος, κύριοι, ὁ ὁποῖος ἦτο συμπεφωνημένος, ἦτον ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης δὲν ἤθελε προκαλέσει παρὰ τοῦ Στέματος τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐκείνης. Ὑπὸ τοὺς δύω τούτους ὅρους βεβαίως ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη ὑπεστήριξε τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούλγαρη. Ἀλλὰ δυστυχῶς καὶ ὁ ὅρος οὗτος τῆς μὴ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, καί τοι ἐδόθη πάνδημος, πανηγυρικὴ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὑπόσχεσις παρὰ ἑνὸς τῶν μελῶν τοῦ ὑπουργείου τούτου, ὁ ὅρος οὗτος ἠθετήθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Βούλγαρη, ὅστις μετ’ ὀλίγας σχεδὸν ἡμέρας προεκάλεσεν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς.

§89ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε.

§90ΠΟΛΥΛΑΣ. Ἀθέτησις, λέγω, αὐθάδης τοῦ ὅρου ἐκείνου ἄνευ τοῦ ὁποίου βεβαίως ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη δὲν ἔδιδε τὴν ὑποστήριξίν της εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούλγαρη, διότι δὲν ἤθελε δώσει τὴν ὑποστήριξιν, ἐὰν ἐγνώριζε ὅτι τρίτην φορὰν ἐν Ἑλλάδι ἤθελε παρουσιασθῇ ὁ κ. Βούλγαρης, ἵνα ἐνεργήσῃ ἐκλογάς. Δὲν ἠννόει, κύριοι, ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη νὰ ἐμπιστευθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούλγαρη τὴν διεξαγωγὴν ἐκλογῶν ἐλευθέρων, ἀφοῦ περὶ τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη περὶ ἐκλογῶν, ἠδύνατο νὰ συμπεράνῃ ἐκ τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1868 καὶ 1872. Ὅρος, κύριοι, ἀπαραίτητος, καὶ τὸ γινώσκει ὁ τόπος ὅλος, ἦτο ἡ μὴ διάλυσις τῆς Βουλῆς, διότι ὑποθέτω ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη εἰς ἓν ἀπέβλεπεν, εἰς τὸ νὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ τόπῳ Κυβέρνησις, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ἄλλη νὰ ὑποστηριχθῇ ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλ’ ὁ κ. Βούλγαρης, ἐπαναλαμβάνω, καὶ τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἀθετήσαντες τὸν ὅρον ἐκεῖνον ἐξέπληξαν τὴν Ἑλλάδα διὰ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ τοῦτο, ἡ ἀθέτησις αὕτη ἡ ἀπότομος, ἡ αὐθάδης, ἐγένετο, καθότι ὑπῆρχεν ἤδη σχέδιον προμελετημένον, τὸ ὁποῖον κατέληξεν εἰς τὸ τελευταῖον στάδιον περὶ τοῦ ὁποίου πραγματεύεται τὸ κατηγορητήριον· σχέδιον, κύριοι, προμελετημένον, κατὰ τὴν ῥῆσιν τοῦ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, νὰ μετασχηματίσουν τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, ὅπως αὕτη δύναται, καθὼς εἶπε, νὰ ὑποστηρίξῃ ἰσχυρὰν καὶ μόνιμον Κυβέρνησιν, ἰσχυρὰν, κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου, μόνιμον, κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου, τοὐτέστιν ἰσχυρὰν ἐν τῇ βίᾳ, μόνιμον ἐν τῇ ἁρπαγῇ τῆς ἐξουσίας (εὖγε, εὖγε ἐκ τῶν θέσεων τῶν κυρίων βουλευτῶν, χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐξ ὅλων τῶν θεωρείων τοῦ ἀκροατηρίου,) ἰσχυρὰν καὶ μόνιμον, οὐχὶ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τῶν νόμων καὶ ἀποῤῥέουσαν ἐκ τῆς ἐλευθέρας ἀσκήσεως τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος, ὅπως κάλλιον παντὸς ἄλλου ἔθνους ὁ Ἕλλην ἐννοεῖ, ἀλλὰ ἰσχυρὰν ἐν τῇ καταπατήσει τοῦ δικαιώματος τούτου, ἐν τῇ ἀποσβέσει τῆς συνειδήσεως τοῦ ἐκλογέως. Τὸ ζήτημα τοῦτο συνεζητήθη εὐρέως ἐν τῇ Βουλῇ τοῦ 1874, ὑπὸ τῶν μᾶλλον διακεκριμένων ῥητόρων τῆς Βουλῆς ἐκείνης καὶ ἀπεδείχθη, ὅτι οὐδὲν τῶν μέσων δι’ ὧν ἡ ἐξουσία δύναται νὰ παρεμποδίσῃ ἢ νὰ ἐκβιάσῃ τὴν θέλησιν τῶν ἐκλογέων ἐλησμονήθη. Ναί, κύριοι· ἡ βία, αἱ ἐπεμβάσεις διὰ τῶν ὑπαλλήλων, διά τινων ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ βεβαίως ἐτέθησαν εἰς κίνησιν ὅσον οὐδέποτε τὰς ἔθεσεν αὐτὸς ὁ κ. Βούλγαρης εἰς ἄλλας ἐκλογάς. Ὅσοι εἰς τὴν Βουλὴν ἐκείνην παρεκαθήσατε, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἐν τῇ συζητήσει τρανώτατα ἀπεδείχθη, ὅτι ἐν Ζακύνθῳ οὐδόλως ἐγένετο ἐκλογή, ἀλλ’ ὅτι τὴν ἐνήργησεν ἡ λόγχη καὶ ὁ ἀποκλεισμός· ἐνθυμεῖσθε ὅτι καὶ περὶ ἐκλογῆς Μεσολογγίου πολλὰ ἀνεπτύχθησαν, τὰ ὁποῖα λίαν ἀμφίβολον κατέδειξαν τὴν γνησιότητα τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης· κατόπιν εἰς τὰς ἐξελέγξεις ἐγένοντο τερατουργήματα· ἐπεκυρώνετο ἡ ἐκλογὴ Μεγαλοπόλεως εἰς τὸ πεῖσμα τῆς ἀριθμητικῆς βεβαιότητος. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ῥύμη τοῦ λόγου μὲ ἔκαμε νὰ λησμονήσω ὅτι καὶ εἰς αὐτὸν τὸν πρῶτον καταρτισμὸν τῆς Βουλῆς ἐκείνης ἐφήρμοσεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη τὸ σύστημα διὰ τοῦ ὁποίου ἠθέλησε νὰ καταστήσῃ ἰσχυρὰν καὶ μόνιμον τὴν Κυβέρνησίν του. Ἤδη διὰ τῶν διοικητικῶν της ὀργάνων ἠρνήθη τὴν εἴσοδον ἐν τῇ Βουλῇ εἰς πλείστους ἐκ τῶν βουλευτῶν, διὰ τῶν διοικητικῶν ὀργάνων ἠρνήθη τὰ εἰσιτήρια εἰς τὴν Βουλήν, καὶ οὕτω, κύριοι, ὁμολογουμένως μετέτρεψε τὴν μειοψηφίαν εἰς πλειοψηφίαν καὶ ἔφθασεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα νὰ καταρτίσῃ πλειοψηφίαν ὑπείκουσαν εἰς τὰς θελήσεις της μέχρι τέλους. Βεβαίως, κύριοι, ἐὰν δὲν θὰ ἦμαι ἐγώ, ἄλλος θὰ ἔλθῃ νὰ σᾶς φέρῃ ῥητὸν κατηγορητήριον δι’ ὅσας ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἐξετέλεσε ἐπεμβάσεις εἰς τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1874, διότι ἐὰν τὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ, τὸ ἀντικείμενον τοῦ κατηγορητηρίου, εἶναι σπουδαῖον, οὐχ ἧττον σπουδαῖον εἶναι τὸ ἕτερον ἀντικείμενον τῶν ἐπεμβάσεων· ἐὰν ἐκεῖ ἀπ’ εὐθείας δὲν φαίνεται ὅτι παρεβιάσθη ὅρος τις τοῦ Συντάγματος, οὐχ ἧττον παρεβιάσθη τὸ μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου τὸ Σύνταγμα δύναται νὰ λειτουργήσῃ. Καὶ μὴ νομίσητε, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐκείνης, αἵτινες ἐξήγνισαν δῆθεν ἐκλογὰς παρανόμους, θὰ ἔχωσιν ἰσχὺν ἐνώπιον ἀδεκάστου δικαστηρίου· θὰ ᾖναι βεβαίως ἄδικον νὰ παραπέμπωνται εἰς τὰ δικαστήρια τὰ ὄργανα, τὰ ὁποῖα ὑπήκουσαν εἰς τὰς παρανόμους διαταγὰς Κυβερνήσεως, τὰ δὲ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης νὰ μένωσιν ἀτιμώρητα. Αὐτό, κύριοι, εἶναι καὶ ἀνακόλουθον καὶ ἄδικον. Κύριοι, ὑπῆρχεν ἐν τῇ τότε ἀντιπολιτεύσει γνώμη τις, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ ἠσπάσθην, καὶ ἡ ὁποία ἐκ τῶν ὑστέρων ἐφάνη ἡ δοκιμωτέρα· ὑπῆρχεν ἡ γνώμη, ὅτι ἅμα ἡ Βουλὴ ἐνέκρινε τὸν αὐθαίρετον διὰ τῆς ἀρνήσεως τῶν εἰσιτηρίων ἀποκλεισμὸν τῶν βουλευτῶν (ἕνδεκα νομίζω τὸν ἀριθμὸν) ἐκ τῆς Βουλῆς, ὑπῆρξεν ἡ γνώμη, ὅτι ἔκτοτε ἡ ἀντιπολίτευσις ὤφειλε ν’ ἀποχωρήσῃ, καὶ νὰ καταστήσῃ ἀδύνατον τὴν συγκρότησιν ἐκείνης τῆς Βουλῆς. Βεβαίως τότε ἐὰν ἡ γνώμη ἐκείνη ἠκούετο, ἤθελε καταπέσει ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη ὑπὸ τὸ βάρος τῆς γενικῆς ἀγανακτήσεως τοῦ ἔθνους, ἐκδηλουμένης διὰ τῆς μεγάλης πλειονότητος τῆς Βουλῆς ἀποχωρούσης. Ἡ γνώμη ἐκείνη, κύριοι, ὡρίμασεν ὁπόταν κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 30 Νοεμβρίου, εὐτυχῶς διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν, ὁ κ. Βούλγαρης καὶ οἱ περὶ αὐτὸν ἀπεφάσισαν νὰ συγκροτήσωσι συνεδρίασιν ἄνευ τῆς νομίμου ἀπαρτίας, τρόπον τινὰ πλαστογραφοῦντες τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς. Τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο (οὕτως ἐχαρακτηρίσθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Βουλῆς) τὸ πραξικόπημα ἐκεῖνο ἐπὶ τέλους ὥρισεν εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῇ θέσιν, ἥτις δὲν ἦτο πλέον ἐντὸς τοῦ περιβόλου τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἐκτός, ἐν εἴδει διαμαρτυρήσεως κατὰ τῆς ἀπειλουμένης καταπατήσεως τοῦ Συντάγματος. Γινώσκετε πόσαι προσπάθειαι κατεβλήθησαν παρὰ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ὅπως σαγηνεύσωσί τινας ἐκ τῶν ἀποχωρησάντων βουλευτῶν, καὶ ἄλλων, καὶ σχηματίσωσι τοὐλάχιστον νόμιμον ἀπαρτίαν. Ἤθελεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη τοὐλάχιστον τὸν τύπον τῆς νομιμότητος νὰ τηρήσῃ καὶ πρὸς τοῦτο (ἐπιτραπήτω μοι νὰ τὸ εἴπω, διότι, κύριοι, εἶναι λυπηρὸν ἐνόσῳ ὁμιλῶ περὶ ἀπόντων καὶ μὴ δυναμένων ἐνώπιόν μας νὰ ὑπερασπισθῶσι· δράττομαι δὲ τῆς εὐκαιρίας ἵνα ὑποδείξω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἠδύνατο πρόσφορα μέτρα νὰ λάβῃ ὅπως λάβωσιν εὐρέα τὰ μέσα τῆς ὑπερασπίσεως παρουσιαζόμενοι εἰς τὴν Βουλήν)· ἤθελε νὰ σαγηνεύσῃ βουλευτὰς ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη καὶ πρὸς τοῦτο, ὡς εἰς ἐμὲ προκύπτει, καὶ δύναται ἀνάκρισις νὰ τὸ εὕρῃ, καὶ δωροδοκία ἐνηργήθη ὅπως σύρωσιν ἐντὸς τοῦ περιβόλου βουλευτὰς ἵνα ἀποτελέσωσι τὴν νόμιμον ἀπαρτίαν. Γινώσκετε κάλλιστα, ὁ τόπος τὸ γνωρίζει, ὅτι ἐπανειλημμένα δικηγορικὰ συμβούλια ἐγένοντο, εἰς τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν πολλὰ ζητήματα, ἐτέθη ἰδίως τὸ ζήτημα ἐὰν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῆς νομίμου ἀπαρτίας δέον νὰ συμπεριληφθῶσιν οἱ βουλευταὶ, τῶν ὁποίων αἱ ἐκλογαὶ δὲν ἐκυρώθησαν, καὶ οἱ μὴ ὁρκισθέντες· ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐλύθησαν κατὰ τὰς ἰδέας τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. Ἔληξεν αὐτοδικαίως, συνταγματικῶς, ἡ σύνοδος ἐκείνη. Ὁ τόπος, τὸ ἐνθυμεῖσθε, ἦτον ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἐξαντλήσασα ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη πᾶν μέσον παράνομον ἤθελεν ἐπὶ τέλους προβῇ εἰς μέγα τι πραξικόπημα πρὸς κατάλυσιν τοῦ Πολιτεύματος.

§91Μ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πώποτε.

§92ΠΟΛΥΛΑΣ. Αὐτὴ ἦτον ἡ ἰδέα ἡ ἐν τῷ τόπῳ ἐπικρατοῦσα. Οὐδεὶς δύναται νὰ μοὶ ἀναιρέσῃ, ὅτι εἰς τὰς συνειδήσεις ὅλων ἡμῶν ὑπῆρξεν ὁ τοιοῦτος φόβος, φόβος λέγω, διότι ἤθελε ῥίψει τὸν τόπον εἰς τὸν ἐμφύλιον πόλεμον, καὶ οὐδεὶς ἐλεύθερος πολίτης τὸν ἐμφύλιον πόλεμον ἐπιθυμεῖ, τὸν ὁποῖον ὅμως ἤθελον δεχθῆ χάριν τῆς ἐλευθερίας. Ἐσκέφθησαν περὶ τούτου οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, καθ’ ἃ ἐν τῷ τόπῳ διεδίδετο; Τοῦτο εἶναι ἄδηλον, οὔτε δύναμαι νὰ τοὺς ἐνοχοποιήσω μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου, μέχρις ἐναντίας ἀποδείξεως· ἀλλ’ ἐὰν, κύριοι, τοιαύτη τις ἰδέα συνελήφθη, (πάλιν ἐπαναλαμβάνω τὰς ἐν τῷ τόπῳ τότε ἐπικρατούσας ἰδέας) λέγεται ὅτι ἡ ἰδέα αὐτὴ ἐναυάγησεν ἀπέναντι τῆς θέσεως τῆς φιλελευθέρας, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν ὁ ἐθνικὸς στρατὸς, ὁ ὁποῖος ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν, ὅτι οὐδέποτε ἤθελε συμπράξει πρὸς καταπάτησιν τοῦ Πολιτεύματος. Ὅπως δήποτε ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Βούλγαρη φαίνεται, ὅτι δὲν ἀπηλπίζετο, ὅτι ἠδύνατο ἐν ἐκτάκτῳ συνόδῳ νὰ προσφέρῃ εἰς τοὺς ἀποχωρήσαντας βουλευτὰς πρόφασίν τινα, ὅτι ἐπὶ τέλους δύνανται νὰ παρακαθήσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν. Ἀντὶ νὰ ὑποχωρήσωσιν εἰς τὴν γενικὴν ἀγανάκτησιν τοῦ τόπου, ὅπου δὲν εἶχον οὔτε δέκα φίλους, προεκάλεσαν Διάταγμα περὶ ἐκτάκτου συνόδου τῆς Βουλῆς ὅπως ψηφισθῶσιν, ὡς ἔλεγε τὸ Διάταγμα, νόμοι σπουδαῖοι. Τὰ αὐτὰ μέσα, καθὼς πάλιν μοὶ προκύπτει, μετεχειρίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ὅπως διαφθείρῃ βουλευτὰς ἵνα ἀποτελέσωσι νόμιμον ἀπαρτίαν, οὐχὶ νὰ τοὺς διαφθείρῃ ὅπως πράξωσι τὸ καθῆκόν των παρακαθήμενοι ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλὰ κατ’ ἐμὲ ὅπως τὸ καθῆκον τοῦ πατριώτου ἀθετήσωσι συμπράττοντες μετὰ τῶν ὀπαδῶν τῆς παρανομίας. Ἀλλὰ καὶ πάλιν αἱ προσπάθειαί της ἐναυάγησαν, καὶ ἐντεῦθεν συνελήφθη ἡ ἰδέα νὰ ἐξευρεθῇ ὁ τρόπος ὅπως καταπατηθῇ ἐξ ἑνὸς τὸ Σύνταγμα καὶ κατ’ ἐπιφάνειαν τηρηθῶσιν οἱ τύποι. Εἶχε ταφῆ, ὡς εἶπον, ἡ θεωρία περὶ τῆς ἀπαρτίας, καὶ τὴν θεωρίαν ταύτην ἠθέλησε νὰ ἀναστήσῃ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ προέβη εἰς τὸν σχηματισμὸν ἀπαρτίας, μὴ συμπεριλαμβανομένων τῶν βουλευτῶν τῶν μὴ ὁρκισθέντων καὶ ἐκείνων τῶν ὁποίων δὲν εἶχεν ἐπικυρωθῆ ἡ ἐκλογή. Διεπράχθη καὶ παράβασις οὐσιώδης τοῦ ἄρθρου 4ου τοῦ Κανονισμοῦ, καθ’ ὃ ῥητῶς ἀπαγορεύεται νὰ συζητηθῇ αὔθωρει ἔκθεσις ἐπὶ τῶν ἐκλογῶν, καὶ αὐθωρεὶ παρεδέχθησαν τὰς ἐκθέσεις καὶ εἰσήγαγον τοὺς βουλευτὰς ἐκείνους, 11 νομίζω τὸν ἀριθμὸν, ἵνα ἀποτελέσωσι τὸν ὡρισμένον ἀριθμὸν τῶν 85 καὶ ὑποβάλωσι εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τὰ πρακτικὰ τῆς 30ης Νοεμβρίου, τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχε ψηφισθῆ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1874, καὶ νὰ προβῶσι εἰς τὰ ἄλλα νομοθετήματα περὶ τῶν ὁποίων διαλαμβάνει τὸ κατηγορητήριον. Ἐκ τῶν γεγονότων τούτων, ἐκ τῆς ὅλης πορείας τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἐπιτρέπεται, οὐχὶ εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην, ἀλλ’ εἰς οἱανδήποτε ἄλλην Βουλὴν, νὰ σταματήσῃ οὐδὲ πρὸς στιγμὴν ὅπως εἰσαγάγῃ εἰς δίκην τοὺς ὑπουργοὺς ἐκείνους, καὶ ὄχι μόνον διὰ τὰ ὑπὸ ἐξέτασιν θέματα, ἀλλὰ καὶ δι’ ὅσα ἄλλα ἤθελον προκύψει ἐκ τῆς ἀκριβοῦς ἐρεύνης τῆς διαχειρίσεως τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη; Ἤδη ἐκπληροῦντες λυπηρὸν καθῆκον ἔχετε σχεδὸν παραπέμψει δύω ἐκ τῶν μελῶν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου ἐπὶ δωροδοκίᾳ. Δύνασθε νὰ πιστεύσητε ὅτι ἡ διαχείρησις τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου κατὰ τὰ ἄλλα ἦτο ἀμόλυντος; ὄχι βεβαίως. Καὶ ἔχετε καθῆκον χρώμενοι τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 58 τοῦ Συντάγματος νὰ συγκροτήσητε ἐξεταστικὴν ἢ ἐξεταστικὰς ἐπιτροπὰς, ὅπως ἐν καιρῷ δέοντι σᾶς φέρουν τ’ ἀποτελέσματα τῆς ἐρεύνης των καὶ ὅπως, ἐὰν εὕρητε κατάχρησιν, καὶ διὰ αὐτὰς ἐπιδιώξητε τὴν τιμωρίαν τῶν μελῶν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, οὐδὲ πρὸς στιγμὴν διστάζω μεθ’ ὅλης τῆς ζέσεως, μεθ’ ὅλης συνάμα τῆς μετριοπαθείας, νὰ ὑποστηρίξω κατηγορίαν κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, καὶ τώρα ἔρχομαι εἰς τὸ ἰδιαίτερον θέμα διὰ τὸ ὁποῖον ἐκλήθημεν νὰ γνωμοδοτήσωμεν. Τρεῖς γνωμοδοτήσεις ὑπεβλήθησαν παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς· εὐτυχῶς, κύριοι, καθὼς προεῖπον προοιμιαζόμενος, ἡ διαφωνία μας δὲν εἶναι οὐσιώδης· συνίσταται εἰς αἰτιολογίας τινὰς καὶ εἰς ἐφαρμογὴν διατάξεών τινων τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, διαφωνίας, αἱ ὁποῖαι ἐξ ἀνάγκης ἐγείρονται, προκειμένου περὶ ἐφαρμογῆς νόμου πρώτην φορὰν δυστυχῶς ἐν Ἑλλάδι ἐφαρμοζομένου. Καθόσον δ’ ἀφορᾷ ἐμὲ, ἔχω ἀνάγκην καὶ πάλιν νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι ὡς ἐκ τοῦ εἴδους τῶν ἰδιαιτέρων μελετῶν μου δὲν εἶμαι ὁ πάντῃ ἁρμόδιος ν’ ἀποφανθῶ γνώμην ἀδίστακτον καὶ ὁριστικήν· καθυποβάλλων ὅμως τὴν γνώμην μου εἰς τὴν Βουλὴν, παρακαλῶ αὐτὴν ὡρίμως νὰ τὴν σταθμίσῃ, ἐπιφυλαττόμενος καὶ ἐγὼ νὰ φωτισθῶ ἐκ τῆς συζητήσεως. Ἐκ τῶν τριῶν γνωμοδοτήσεων ἡ ἀποτέρα εἶναι ἐκείνη τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας κ. Ζέγγελη, καθότι ὁ κ. Ζέγγελης, κατὰ τὴν κρίσιν του, ἐνόμιζεν, ὅτι ἡ ἡμετέρα ἐπιτροπὴ δὲν εἶχεν ἁρμοδιότητα νὰ ἀνακρίνῃ, διότι ἐφρόνει, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ προηγηθῇ ἀνάκρισις ὅπως ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου γνωμοδοτήσωμεν· ἡμεῖς δὲ ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔχομεν ἁρμοδιότητα νὰ ἀνακρίνωμεν, ἀλλ’ ὅτι τὸ εἶδος τῆς ἀνακρίσεως ἐν τῇ προκειμένῃ ὑποθέσει ἦτο ἁπλούστατον, καθόσον κατηγοροῦνται οἱ κύριοι ὑπουργοὶ διότι προεκάλεσαν τὴν κύρωσιν νομοθετημάτων ἀνόμων, καὶ τοῦτο ἡ Βουλὴ ἤδη δι’ ἀποφάσεώς της παρεδέχθη, κατόπην ἄλλης γνωμοδοτήσεως ἐπιτροπῆς εἰς τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ συμπεριληφθῶ. Ἑπομένως τὸ ζήτημα, ὂν ἁπλούστατον, δὲν ἀπαιτεῖ ἀνακρίσεις οἵας νομίζει ἀναγκαίας ὁ κ. Ζέγγελης, ἐκτὸς ἐὰν, καθὼς ὑποφαίνεται εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Ζέγγελη, θέλωμεν τὸ κατηγορητήριον τοῦτο νὰ συνδέσωμεν μὲ ἄλλας πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἐπίσης δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν ἐγκληματικαί. Ἀλλὰ τοῦτο, κύριοι, τὸ θεωρῶ ἐπιζήμιον· νομίζω, ὅτι δυνάμεθα εἰς τὸ κατηγορητήριον τοῦτο νὰ προβῶμεν, νὰ προβῶμεν καὶ εἰς τὴν κλήρωσιν τοῦ δικαστηρίου καὶ κατόπιν δυνάμεθα, ἂν ἄλλας πράξεις εὕρωμεν ἐγκληματικάς, νὰ προβῶμεν καὶ εἰς ἄλλας κατηγορίας. Δὲν ἐνδιατρίβω ὑπὲρ τὸ δέον ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. Ζέγγελη, καθόσον, ὡς βλέπετε, οὐδεμίαν πρότασιν ὡρισμένην μᾶς φέρει, ἐκτὸς τῆς προτάσεως νὰ διαταχθοῦν ἀνακρίσεις. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τὴν ὁποίαν κυρίως διαφωνῶ ὡς πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τοῦ Ποινικοῦ Νόμου. Ἡ πλειοψηφία ἐρευνήσασα τὰς διατάξεις τοῦ Ποινικοῦ Νόμου ἐνόμισεν, ὅτι οὐδεμία διάταξις ὑπάρχει ἐφαρμοστέα εἰμὴ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 487 ὑπὸ τὸν τίτλον, «παράβασις τῶν καθηκόντων τῆς ὑπηρεσίας τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, μὴ ἀναφερομένων ῥητῶς ἐν τῷ παρόντι νόμῳ». Ἡ πλειονοψηφία ἐνόμισεν, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο ἀκριβῶς ἐφαρμόζεται ἐπὶ τοῦ προκειμένου, καθότι ὑπὸ τὴν ῥῆσιν Δημόσιοι ὑπάλληλοι, βεβαίως συμπεριλαμβάνονται καὶ οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Κράτους, τότε δὲ οἱ Γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας. Βεβαίως, κύριοι, ἐὰν ἄλλη τις διάταξις δὲν ἀνευρίσκετο ἐφαρμοστέα, ἡ διάταξις αὕτη δέον νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἐὰν ἄλλη, λέγω, διάταξις δὲν εἶναι ἐφαρμοστέα, τοῦθ’ ὅπερ εἶναι λίαν παράδοξον, καθότι τίς δύναται νὰ παραδεχθῇ ὅτι ὁ Ποινικὸς Νόμος δὲν ἤθελε νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ Γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας ἐπὶ παραβάσει τῶν καθηκόντων περὶ τῆς ὁποίας προνοεῖ τὸ ἄρθρον 476; Δὲν δέχομαι, κύριοι, καὶ δὲν ἐδέχθην τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας καὶ δὲν θέλω τὴν δεχθῆ, παρὰ ἀφοῦ ἐκ τῆς συζητήσεως πεισθῶ ὅτι ἄλλο ἄρθρον δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἔρχομαι, κύριοι, πρὶν ὑποστηρίξω τὴν γνώμην μου, νὰ ἀναλύσω τὸ ὑπὸ συζήτησιν κατηγορητήριον ὡς πρὸς τὸν χαρακτηρισμὸν τῶν πράξεων καὶ ὡς πρὸς τὰς ἐφαρμοστέας ποινάς. Ὡς πρὸς τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς πράξεως καὶ ὡς πρὸς τὰς ἐφαρμοστέας ποινάς· καὶ κατὰ πρῶτον καταγγέλλονται τὰ μέλη τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη διότι συνελθόντα μετ’ ἄλλων βουλευτῶν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ συναπετέλεσαν παράνομον ἀπαρτίαν, ἥτις ἔφερε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκδόσεως νόμων παρανόμων. Μεθ’ ὅλου τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ὀφείλω εἰς τὰ ἀξιότιμα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, τὰ ὁποῖα ὑπέγραψαν ἐν τῷ κατηγορητηρίῳ, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὑπάρχουσι καὶ διακεκριμένοι νομομαθεῖς, νομίζω ὅτι περιέπεσαν εἰς πλάνην· νομίζω ὅτι οἱ κκ. ὑπουργοὶ παρακαθήσαντες εἰς τὴν Βουλὴν καὶ συναποτελέσαντες τὴν ψευδῆ ἀπαρτίαν, ἠδύναντο νὰ θεωρηθῶσιν ἔνοχοι, ἂν τοιαύτη τις ἐνοχὴ προβλέπεται παρὰ τοῦ νόμου· ἀλλὰ ἂν ἦναι ἔνοχοι, εἶναι ἔνοχοι μετὰ τῶν λοιπῶν βουλευτῶν, καὶ ἐν ὅσῳ τὸ Σύνταγμα δὲν μᾶς δίδει τὸ δικαίωμα νὰ κατηγορήσωμεν βουλευτάς, δὲν δυνάμεθα ἐπὶ τούτῳ νὰ κατηγορήσωμεν τοὺς κ. κ. ὑπουργούς. Ἐθεώρησαν οἱ προτείναντες τὸ κατηγορητήριον τοῦτο ὡς ἀντιποίησιν νομοθετικῆς ἀρχῆς· ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὸ τοιοῦτον ἔπραξαν ὡς βουλευταὶ καὶ ὡς τοιοῦτοι δὲν δύνανται νὰ κατηγορηθῶσιν. Ἐχαρακτήρισαν οἱ προτείναντες τὴν πρᾶξιν ὡς ὑπαγομένην εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ποινικοῦ νόμου, τοῦ ἄρθρου 229 «εἰς εἱρκτὴν καταδικάζεται ὅστις ἀντιποιεῖται ἀρχήν τινα μὴ ἐπιτετραμμένην εἰς αὐτόν»· καὶ ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς πράξεως κατ’ ἐμὲ οὗτος δὲν εἶναι ὀρθός· ὅ,τι οἱ ὑπουργοὶ ἔπραξαν, τὸ ἔπραξαν ὡς ὑπουργοί, οὐδ’ ἀντεποιήθησαν τὴν ὑπουργικὴν θέσιν, διότι βεβαίως τὸ ἄρθρον τοῦτο μὲ τὴν λέξιν ἀρχὴ δὲν ἐννοεῖ ἐξουσίαν, ἀλλὰ ἀξίωμα. Τὸ ἄρθρον 247 λέγει «ἔνοχος πλαστογραφίας καθίσταται ὅστις ἐκδίδει ἔγγραφα ἐν ὀνόματι ἄλλου ὡς νὰ ἦσαν παρ’ αὐτοῦ τούτου ἐκδεδομένα». Τουτέστι νομίζουσιν, ἂν δὲν σφάλλω, οἱ κ. κ. προτείναντες ὅτι, ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ δὲν ἐξέδωκεν ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ τὰς ἀποφάσεις ἐκείνας, οἱ κ.κ. ὑπουργοὶ ἔπραξαν πλαστογραφίαν ἐκδόσαντες αὐτάς· ἀλλ’ οἱ ὑπουργοὶ δὲν ἔπλασαν αὐτὰς τὰς ἀποφάσεις· ἡ Βουλὴ συγκροτηθεῖσα ἐν παρανόμῳ ἀπαρτίᾳ ἐξέδωκεν αὐτὰς, αὐτοὶ δὲ ἀνεδέχθησαν τὴν εὐθύνην ν’ ἀποδεχθῶσιν ἐν κακῇ πίστει τὴν παράνομον ἐκείνην ἑρμηνείαν, ὅθεν τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον τὸ ἄρθρον 225 «τιμωρεῖται μὲ εἱρκτὴν ὁ δημόσιος ὑπάλληλος, ὅστις παραμορφόνει ἐν γνώσει διὰ παραλείψεως, προσθήκης ἢ μεταβολῆς κτλ.—ἢ ἐπὶ τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς βεβαιόνει καὶ ἐπιμαρτυρεῖ ἐν γνώσει μὴ ἀληθῆ πράγματα ὡς ἀληθῆ»· δὲν προκύπτει ὅτι οἱ ὑπουργοὶ, οὔτε παρεμόρφωσαν ἐν γνώσει, οὔτε παρέλειψαν, οὔτε ἐπρόσθεσάν τι εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, οὔτε δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἐβεβαίωσαν ψευδὲς γεγονός, ἀφοῦ τὸ γεγονὸς ὅτι 85 βουλευταὶ συνεκρότησαν παράνομον ἀπαρτίαν δὲν ἦτο ψευδές. Ἔρχομαι εἰς τὴν ἀπ’ εὐθείας ὑποστήριξιν τῆς προτάσεώς μου, βάσιν ἔχων ἰδίως τὸ ἄρθρον 81 τοῦ Συντάγματος, ἡ μελέτη τοῦ ὁποίου δύναται νὰ μᾶς διευκολύνῃ καὶ σήμερον καὶ εἰς τὸ ἑξῆς εἰς τὴν συζήτησιν. Τὸ ἄρθρον 80 λέγει «ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κατηγορῇ τοὺς ὑπουργοὺς ἐνώπιον ἐπὶ τούτῳ δικαστηρίου, ὅπερ προεδρευόμενον ὑπὸ τοῦ προέδρου τοῦ Ἀρείου Πάγου, θέλει συγκροτηθῆ ἐκ δώδεκα ἄλλων μελῶν, ἅτινα θέλουσι κληρωθῆ ἐξ ὅλων τῶν ὑπαρχόντων πρὸ τῆς κατηγορίας ἀρειοπαγιτῶν, ἐφετῶν καὶ προέδρων αὐτῶν. Ἡ κλήρωσις θέλει γείνει ὑπὸ τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει· τὴν δὲ διαδικασίαν θέλει ὁρίσει μέχρι τῆς ἐκδόσεως εἰδικοῦ περὶ τούτου νόμου αὐτὸ τοῦτο τὸ δικαστήριον. Εἰδικὸς νόμος θέλει ὁρίσει τὰ περὶ εὐθύνης ὑπουργῶν, τὰς ἐπιβλητέας ποινὰς, καὶ τὴν διαδικασίαν· ὁ νόμος δὲ οὗτος θέλει καθυποβληθῆ εἰς τὴν πρώτην συγκροτηθησομένην βουλευτικὴν σύνοδον.» Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε παρὰ τὸ ἄρθρον αὐτὸ, ἠδύνατό τις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ἐπὶ εὐθύνης ὑπουργῶν ἐπιβλητέαι ποιναὶ δὲν ὑπάρχουσιν ἐν τῇ ἑλληνικῇ νομοθεσίᾳ μέχρις οὗ ὁρισθῶσι παρὰ τοῦ εἰδικοῦ νόμου· ἀλλὰ οἱ συντάξαντες τὸ Σύνταγμα ἐσκέφθησαν ὅτι καὶ εἰς τὸ βραχὺ διάστημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε μεσολαβήσει μεταξὺ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς προσεχοῦς βουλευτικῆς περιόδου, ἠδύνατο νὰ παρουσιασθῇ ἡ περίπτωσις καταδιώξεως ὑπουργοῦ τοῦ Κράτους, καὶ περὶ τούτου ἐφρόντισαν εἰς τὸ ἄρθρον 81 «μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ εἰδικοῦ περὶ εὐθύνης ὑπουργῶν νόμου, ἡ Βουλὴ δύναται νὰ κατηγορῇ αὐτοὺς, καὶ τὸ κατὰ ἀνωτέρω ἄρθρον δικαστήριον νὰ τοὺς δικάζῃ ἕνεκα ἐσχάτης προδοσίας, καταχρήσεως δημοσίας περιουσίας, καὶ πάσης παραβάσεως τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν καθηκόντων των.» Ἑπομένως τὸ ἄρθρον 81 ἀποφαίνεται ὅτι πᾶσαι αἱ ποιναὶ, αἱ ἐπιβαλλόμεναι εἰς τοὺς ὑπαλλήλους διὰ παραβάσεις κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν καθηκόντων των, ἐφαρμόζονται, κατὰ τὴν ἔννοιαν καὶ τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου τούτου, καὶ εἰς τοὺς ὑπουργοὺς, μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ εἰδικοῦ νόμου, εἰς τὸν ὁποῖον λεπτομερέστερον καὶ ἴσως αὐστηρότερον ἤθελον συμπεριληφθῆ αἱ ποιναί. Ἑπομένως ὑποστηρίζω ὅτι ὁ ποινικὸς νόμος δέον νὰ ἑρμηνευθῇ, ἐχόντων ἡμῶν ὡς ὑπογραμμὸν πάντοτε τὸ ἄρθρον 81 τοῦ Συντάγματος. Ναὶ μὲν ὁ ποινικὸς νόμος ἐξεδόθη πρὶν ἢ συνταγματισθῇ ἡ Ἑλλάς, οἱ συντάξαντες ὅμως τὸ Σύνταγμα εἶχον βεβαίως ὑπ’ ὄψιν τὰς διατάξεις αὐτοῦ, αἱ ὁποῖαι τιμωροῦσι τοὺς παραβαίνοντας τὸ καθῆκόν των ἢ τοὺς ὑπερβαίνοντας αὐτὸ ὑπαλλήλους. Ἐὰν ἡ γνώμη μου αὕτη ᾖναι ὀρθὴ, πρόκειται νὰ ἐξεύρωμεν κατὰ πρῶτον τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν, τὸν ἀληθῆ χαρακτηρισμὸν τῆς πράξεως τῶν κ. ὑπουργῶν καθόσον ἀφορᾷ τὴν κύρωσιν καὶ δημοσίευσιν τῶν ἀνόμων τούτων νόμων. Κατ’ οὐσίαν, κύριοι, τί ἔπραξαν οἱ ὑπουργοὶ οὗτοι; ἐγίγνωσκον κάλλιστα ὅτι παρανόμως συνεκροτήθη ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν ἔκτακτον αὑτῆς σύνοδον· ἐγίγνωσκον κάλλιστα ὅτι τὰ νομοθετήματα ἐκεῖνα οὐδὲν κῦρος ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῆς ἀπαρτίας, διότι ἂν παραδεχθῆτε ὅτι ἦτον ἡ Κυβέρνησις ἐν καλῇ πίστει, βεβαίως τότε τὸ ζήτημα ἠδύνατο νὰ ἀλλάξῃ· ἀλλ’ ὅτι ἦσαν ἐν κακῇ πίστει ὅλα τὰ προηγούμενα τὸ ἀποδεικνύουν, τὰ προηγούμενα τῆς τακτικῆς συνόδου τῆς Βουλῆς, καθ’ ἣν ἐπαρουσιάσθη τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας καὶ πολλάκις ἐφηρμόσθη ἡ ἀληθὴς θεωρία, τουτέστιν ὅτι ἀπαρτία ἀπετελεῖτο ἐκ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ νομίμου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, οὐχὶ τοῦ τυχὸν ἐλλειποῦς πραγματικοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν· περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία. Ἄρα κακῇ τῇ πίστει τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἀπεδέχθη τὴν θεωρίαν, τὴν ὁποίαν προέβαλε πρῶτος εἰς τὴν Βουλὴν ἁπλοϊκός τις ἄνθρωπος, ὁ πρόεδρος ὁ προσωρινὸς τῆς Βουλῆς ὁ κύριος Ῥεβελιώτης, αὐθαιρέτως κηρύξας ἐν τῇ Βουλῇ ἐνώπιον τῶν 85 ὅτι ἡ νόμιμος ἀπαρτία ἀποτελεῖται ἐκ τῶν 85. Ἂν πεισθῆτε, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐν κακῇ πίστει ἀπεδέχθη τὴν παρερμηνείαν ἐκείνην καὶ ὑπέβαλε τὰ ἄνομα ψηφίσματα εἰς τὴν ἐπικύρωσιν τοῦ Βασιλέως, τότε παραδέχεσθε καὶ τὸ ἄλλο ὅτι σκοπὸς τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἦτο νὰ ἀντιποιηθῇ καὶ νὰ ἀφαρπάσῃ ἐξουσίαν νομοθετικὴν καὶ νὰ προκαλέσῃ τὴν κύρωσιν τῆς ἑτέρας τῶν νομοθετικῶν ἐξουσιῶν καὶ νὰ καταπατήσῃ τὴν ὑπόστασιν τὴν νομοθετικήν, ἥτις ἀπαιτεῖται ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς. Ἐὰν λοιπὸν ἡ πρᾶξις εἶναι καθαρὰ ἀντιποίησις ἐξουσίας νομοθετικῆς, θὰ ἐρωτήσωμεν, ὑπάρχει ἐν τῷ ποινικῷ νόμῳ διάταξις ἐφαρμοζομένη καὶ περιέχουσα ποινὴν κατὰ τοῦ ἐγκλήματος τούτου; Ἡ διάταξις ὑπάρχει καὶ ταύτην ὑπέδειξα ἐν τῇ γνωμοδοτήσει μου· τὸ ἄρθρον 476 ὑπὸ τὸν τίτλον «ὑπέρβασις καθηκόντων δημοσίων ὑπαλλήλων»· οἱ δὲ δημόσιοι οὗτοι ὑπάλληλοι εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο ὑποδιαιροῦνται εἰς δικαστικοὺς καὶ διοικητικούς· τὸ ἄρθρον τοῦτο λέγει «δικασταί, ἀνακριτικοὶ ὑπάλληλοι, εἰσαγγελεῖς, ἢ ἀντεισαγγελεῖς, τιμωροῦνται μὲ εἱρκτὴν 1) ὁσάκις ἀντιποιοῦνται νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἐκδίδοντες διατάγματα περιεκτικὰ νομοθετικῶν ὁρισμῶν, ἢ ἀναβάλλοντες τὴν ἐκτέλεσιν νόμου τινός.» Ἐδῶ ὁρίζεται ἡ πρᾶξις, ὁρίζεται καὶ ἡ ποινή· τοῦτο ὡς πρὸς τοὺς δικαστικοὺς ὑπαλλήλους. Ὡς πρὸς τοὺς διοικητικοὺς τὸ ἄρθρον 479 λέγει «νομάρχαι, διευθυνταί, ἔπαρχοι, δήμαρχοι, καὶ ἄλλοι διοικητικοὶ ὑπάλληλοι, τιμωροῦνται μὲ εἱρκτὴν εἰς τὴν περίστασιν τοῦ ἄρθρου 476.» Πρώτην ἐρώτησιν θὰ μοὶ προβάλῃ τις, (διότι, προκειμένου περὶ ἐφαρμογῆς ποινικῆς διατάξεως, ὀφείλομεν νὰ ἤμεθα ἀκριβεῖς) εἶναι δυνατὸν νὰ ὀνομασθῶσι διοικητικοὶ ὑπάλληλοι οἱ Γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας, νῦν δὲ οἱ ὑπουργοί; εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην ἀπαντᾷ ἄρθρον ῥητὸν τῆς ποινικῆς δικονομίας, τὸ 324, ὅπου πρόκειται περὶ «προανακρίσεως τῶν παρὰ τῶν διοι«κητικῶν ὑπαλλήλων περὶ τὴν ὑπηρεσίαν πραττομένων πλημ«μελημάτων καὶ κακουργημάτων.» Ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ ἄρθρου τούτου, ἐν τῇ βʹ. αὐτοῦ παραγράφῳ, πᾶς τις ὀφείλει νὰ πεισθῇ ὅτι τοὺς Γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας χαρακτηρίζει ὁ Νόμος ὡς διοικητικοὺς ὑπαλλήλους. Ἀλλ’ ἔρχεται ἐκ πρώτης ὄψεως σπουδαία ἀντίῤῥησις, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς, ἰσχυριζομένη ὅτι τὸ ἄρθρον 479 δὲν δύναται νὰ συμπεριλαμβάνῃ καὶ τοὺς Γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας, καθότι ἤθελον ὀνομάσει αὐτοὺς ῥητῶς καὶ δὲν ἤθελον τοὺς βάλει εἰς τὴν τελευταίαν θέσιν κατόπιν τῶν νομαρχῶν, τῶν δημάρχων καὶ τῶν διευθυντῶν. Ἡ ἔνστασις βεβαίως φαίνεται σπουδαία· ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἡ ἔνστασις αὕτη δὲν εἶναι εἰμὴ ἑρμηνευτική· λέγει ὅτι ἂν εἶχεν ἐν τῷ νῷ ὁ νομοθέτης νὰ συμπεριλάβῃ καὶ αὐτούς, ἤθελε τοὺς δώσει τὴν πρωτεύουσαν θέσιν. Ἀλλ’ ἂν τοῦτο, κύριοι, φαίνεται ἄτοπον, παραλογώτερον καὶ ἀτοπώτερον θὰ φανῇ τοῦτο τὸ ἄλλο, ὅτι ὁ νομοθέτης ἐκεῖνος ἤθελε νὰ καθιερώσῃ τὴν ἀτιμωρησίαν τῶν Γραμματέων τῆς Ἐπικρατείας, ἐπὶ ὑπερβάσει καθηκόντων. Δέχομαι μάλιστα τὸ παράλογον ὅτι δὲν ἔδωσεν εἰς αὐτοὺς τὴν ἀνήκουσαν ἐν τῇ διατάξει θέσιν παρὰ νὰ δεχθῶ τὸ ἕτερον ὅτι ἤθελε νὰ τοὺς ἀπαλλάξῃ πάσης ποινικῆς καταδίκης δι’ ὑπέρβασιν τῶν καθηκόντων καὶ ἰδίως διὰ τὴν ὑπέρβασιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ ἦσαν εἰς θέσιν νὰ διαπράξωσι κάλλιον παντὸς ἄλλου διοικητικοῦ ὑπαλλήλου. Ὑποθέσατε ὅτι ὁ Γραμματεὺς ἐκεῖνος τῆς Ἐπικρατείας, ἔν τινι ἐγκυκλίῳ ἢ ὁδηγίᾳ, ἤθελε συμπεριλάβει νομοθετικοὺς ὁρισμούς, ἤθελε διατάξει εἴσπραξιν φόρου μὴ νομοθετημένου, νομίζετε, ὅτι ὁ νομοθέτης ἐκεῖνος ἤθελε νὰ ἀπαλλάξῃ τὸν ἀνώτερον ὑπάλληλον ἀπὸ τῆς τιμωρίας; Αὐτὸ ἤθελεν εἶσθαι παράλογον καὶ λίαν ἄδικον, καθ’ ὅσον οἱ ὑποδεέστεροι διοικητικοὶ ὑπάλληλοι, οἱ νομάρχαι, ἐκτελοῦντες τοιαύτας ὁδηγίας θὰ ἐτιμωροῦντο, ὁ δὲ παραγγείλας Γραμματεὺς τῆς Ἐπικρατείας θὰ ἀπηλλάσσετο πάσης καταδιώξεως. Ἄλλως, ἐπανέρχομαι εἰς τὴν πρώτην ἐμὴν θεωρίαν ὅτι τὸ ἄρθρον 81 τοῦ Συντάγματος εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὰς διατάξεις τοῦ Ποινικοῦ νόμου καὶ φθάνω μέχρι τοῦ σημείου νὰ εἴπω ὅτι, καὶ ἂν ὁ ποινικὸς Νόμος δὲν ὠνόμαζε τοὺς διοικητικοὺς τούτους ὑπαλλήλους, ἀρκεῖ νὰ ἀνεύρητε τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς πράξεως, καὶ ὅταν τὸν ἀνεύρητε ὀφείλετε νὰ ἐφαρμόσητε τὴν ποινήν, ἡ ὁποία εἰς ἑτέρους ὑπαλλήλους ἐπιβάλλεται. Ὀφείλω, κύριοι, πρὶν κατέλθω τοῦ βήματος νὰ διακηρύξω ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ ὅτι, ἂν ἐκ τῆς προτάσεώς μου ἐκλάβῃ τις ὅτι ἤθελον νὰ φανῶ αὐστηρότερος, ὅπως συμμορφωθῶ πρὸς τὴν γενικὴν τοῦ τόπου ἐπιθυμίαν, ἐκεῖνος ἤθελε μὲ ἀδικήσει. Ἐγώ, κύριοι, πέποιθα ὅτι πάντες δὲν ὁρμώμεθα ἢ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας νὰ ἐφαρμόσωμεν εἰλικρινῶς τοὺς νόμους, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι καταδιώκομεν ἄλλους διότι τοὺς κατεπάτησαν. Βεβαίως ἐπιθυμία τοῦ τόπου εἶναι νὰ καταδιωχθῶσι καὶ νὰ τιμωρηθῶσιν οἱ ἐγκληματήσαντες, οἵτινες ἐκλήθησαν νὰ διευθύνωσιν ἄλλοτε τὰς τύχας τοῦ τόπου· ἀλλὰ ταυτοχρόνως ὀφείλομεν νὰ ἤμεθα μετριοπαθεῖς, νὰ φωτισθῶμεν ἀμοιβαίως ἐκ τῆς συζητήσεως καὶ νὰ ἀνεύρωμεν τοὺς ἀληθεῖς χαρακτηρισμοὺς τῶν πράξεων, καὶ νὰ ἔλθωμεν, εἰ δυνατόν, καὶ τὸ εὔχομαι, εἰς ὁμόφωνον ἀπόφασιν, ἥτις θέλει χρησιμεύσει ὡς βάσις σταθερὰ εἰς τὰς σκέψεις τοῦ ἀνεξαρτήτου ἐκτάκτου δικαστηρίου. Ὀφείλομεν, κύριοι, νὰ ἤμεθα αὐστηροί, ἀλλὰ δὲν ὀφείλομεν νὰ παρασυρθῶμεν ἀπὸ σκέψεις ἄλλας, παρὰ ἀπὸ τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ ἐνεργήσωμεν πράγματι ὡς φίλοι τῆς τάξεως καὶ τῆς εὐνομίας. Ἤθελέ τις πάλιν πολὺ μὲ ἀδικήσει, ἂν ἐνόμιζεν ὅτι διὰ τῆς εἰσαγωγῆς, τὴν ὁποίαν ἐνόμισα ἀπαραίτητον νὰ κάμω ὅπως πεισθῶ καὶ ἐγὼ καὶ ὑμεῖς περὶ δολίας προαιρέσεως τῶν ὑπουργῶν, ὅτι ἦλθα νὰ ῥίψω ἐν τῷ μέσῳ τῆς Βουλῆς σπέρματα διχονοίας καὶ πολιτικῆς συζητήσεως· ἂν τοῦτο γείνῃ, ἂς ἔχωσι τὴν εὐθύνην ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἤθελον τυχὸν προσπαθήσει νὰ διαταράξωσι τὴν ἁρμονίαν, ἡ ὁποία ὀφείλει νὰ ἐπικρατήσῃ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος. Ἐάν, κύριοι, διαφωνῶμεν εἰς ἄλλα, καὶ θὰ διαφωνήσωμεν βεβαίως, δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι κατὰ τὸ ζήτημα τοῦτο θέλομεν λάβει ὅλα τὰ μέτρα, ὅπως εἰς τὰ καθέκαστα φθάσωμεν εἰς ὁμόφωνον συμπέρασμα· ἰδίως δὲ συνιστῶ εἰς τὴν Βουλήν, ἂν τυχὸν παραδεχθῇ τὴν ἐμὴν γνώμην, ὅπως οὐδεμία τῶν παραβάσεων μείνῃ ἀτιμώρητος, νὰ μὴ συγχύσῃ ἐν τῷ αὐτῷ κατηγορητηρίῳ πολλὰ θέματα, ἀλλὰ τὸ ἓν κεχωρισμένον ἀπὸ τὸ ἄλλο νὰ ἐρευνήσῃ, ὅπως μὴ ἐπέλθῃ βραδύτης, ἀλλὰ ταχέως ληφθῇ ἡ ἱκανοποίησις ἐκείνη, ἣν ἀπαιτεῖ ὁ τόπος. Ναί, κύριοι· καὶ ἄν τις ἐντὸς τῆς Βουλῆς νομίζει ὅτι εἶναι λυπηρὸν τὸ καθῆκον, ὅπερ ἐκπληροῖ, ὀφείλει νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν τιμωρίαν, ὅπως ἱκανοποιηθῇ ὁ τόπος· διότι ἂν διὰ τοῦ νόμου ἱκανοποιηθῇ, δὲν θέλει εἰς τὸ ἑξῆς ζητήσει ἄλλην ἱκανοποίησιν, διότι θέλει πεισθῆ ὅτι ὅσον ὑψηλὰ καὶ ἂν ἵσταταί τις, ὅσον καὶ ἂν προστατεύηται, δὲν θέλει διαφύγει τὸν πέλεκυν τῆς δικαιοσύνης. Ἡμεῖς τοῦτο ὀφείλομεν νὰ ἐπιδιώξωμεν, ἂν πράγματι θέλωμεν τὴν ἰσοπολιτείαν, ἡ ὁποία δὲν συνίσταται εἰς τὰς ξηρὰς τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ νόμου διατάξεις, ἀλλ’ εἰς τὴν εἰλικρινῆ αὐτοῦ ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐφαρμογὴν (χειροκροτήματα ἐν τῷ ἀκροατηρίῳ).

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρατηρῶ εἰς τὰ ἀκροατήρια, ὅτι ὁ Κανονισμὸς ῥητῶς ἀπαγορεύει τὰς ἐπιδοκιμασίας καὶ ἀποδοκιμασίας, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀσχολεῖται περὶ σπουδαῖα ἀντικείμενα. Ἂν ἐπαναληφθῶσιν αἱ ταραχαὶ αὗται, θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐφαρμόσωμεν τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ (θόρυβος).

§94ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ἐλησμονήσατε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὰ πρόθυρα μιᾶς ἐπαναστάσεως (θόρυβος), καὶ δὲν θαυμάζετε τὴν ἀνοχὴν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ! (θόρυβος).

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἀκροατήριον πρέπει νὰ μένῃ ἥσυχον. Θέλει ἡ Βουλὴ νὰ ἐξακολουθήσωμεν;

§96ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Αὔριον.

§97ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Μάλιστα, νὰ ἐξακολουθήσῃ.

§98ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μ’ ὅλον ὅτι, κύριοι βουλευταί, παρῆλθεν ἡ ὥρα, κατέχομαι δὲ ὑπὸ σφοδρᾶς κεφαλαλγίας ἀπὸ τῆς πρωΐας σήμερον, μ’ ὅλα ταῦτα, ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ δὲν ἐνέκρινε νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις διὰ τὴν αὔριον, θὰ ὁμιλήσω, καίτοι ἐν τοιαύτῃ καταστάσει εὑρισκόμενος. Ἡ ἔκθεσις ἑνὸς ἐκ τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος ἡμῶν διώρισε πρὸς ἐξέτασιν τοῦ κατηγορητηρίου κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη, καὶ ἡ ἀνάπτυξις, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἔκαμεν ἐντεῦθεν ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως ταύτης, μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, διότι τρεῖς αἰτιάσεις ἐμπεριλαμβανόμεναι ἐν τῇ ἐκθέσει ἀφορῶσι καὶ ἐμὲ ὡς μέλος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης· δηλαδὴ ἡ αἰτίασις ὅτι παρεβιάσαμεν τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου ἐδώκαμεν, ὅτι δὲν θέλομεν κάμει χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, ἡ ἑτέρα αἰτίασις ὅτι ἐπενέβημεν κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, καὶ ἡ τρίτη αἰτίασις ὅτι διὰ τῶν διοικητικῶν ἡμῶν ὑπαλλήλων ἠρνήθημεν τὰ εἰσιτήρια εἰς πολλοὺς τῶν ἐκλεχθέντων Βουλευτῶν. Ἡ πρώτη αἰτίασις ὅτι παρεβιάσαμεν τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν ἐδώκαμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι δὲν θέλομεν κάμει χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, δὲν εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ἀκριβής. Εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι τὴν ά. ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐνεφανίσθη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἡ ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ κ. Βούλγαρη τὴν 9 Φεβρουαρίου 1874 σχηματισθεῖσα Κυβέρνησις, ἐδήλωσε δι’ ἐμοῦ ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος, παραμένουσα ἐν τῇ ἐξουσίᾳ· δι’ ἐμοῦ ἔκαμε τὴν δήλωσιν αὐτὴν, ὡς μέλους τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην οὐδόλως παρεβιάσαμεν, ὡς ἐλπίζω, ὅτι θέλω ἀποδείξει πρὸς ὑμᾶς. Τὴν ά. ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐνεφανίσθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἤτοι τὴν 12 Φεβρουαρίου 1874, τὴν αὐτὴν ἐκείνην ἡμέραν κατετέθη εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς ὑπὸ δύω ἐντίμων συναδέλφων μας, παρακαθημένων καὶ νῦν ἐνταῦθα, κατηγορητήριον κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη, τὸ ὁποῖον διεδέχθημεν ἡμεῖς. Ἰδού, κύριοι, αὐτολεξεὶ τί εἶπον ἐγὼ κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ὅσον ἀφορᾷ τὴν χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος· (ἀναγινώσκει ἐκ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς τακτικῆς Συνόδου τοῦ 1874.) «Αὐτὸ τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ βεβαιώσω εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, καὶ τὸ βεβαιῶ κατ’ ἐπανάληψιν, θὰ κυβερνήσῃ ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος, χωρὶς ποτὲ νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος.» Ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτὴν συνεδρίασιν, καθ’ ἣν, ὡς προεῖπον, ἐνεφανίσθη ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐζήτησε τὴν συνδρομὴν καὶ ὑποστήριξιν αὐτοῦ, διότι ἦτο Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ, σχηματισθεῖσα ἐκ τῶν σπλάγχνων τῆς κατὰ τοῦ ὑπουργείου Δεληγεώργη συμμαχικῆς ἀντιπολιτεύσεως, τῆς ἀποτελουμένης ἀπὸ τὰ πολιτικὰ κόμματα τοῦ κ. Βούλγαρη, τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ τοῦ κ. Ζαΐμη, τὴν αὐτὴν ἐκείνην ἡμέραν, λέγω, κατετέθη εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς κατηγορητήριον, φέρον τὰς ὑπογραφὰς δύω ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων καὶ νῦν παρακαθημένων ἐνταῦθα, ἔχον ὡς ἑξῆς· «Προτείνω νὰ ἐκλεχθῇ διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας ἐπιτροπὴ ἐξ ἐννέα Βουλευτῶν, ἥτις νὰ ἐξετάσῃ τὴν πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου τῆς 8 Ἰουλίου 1872 καὶ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσιν, δηλοῦσαν ἐὰν ἐκυβέρνησε κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ ἂν διεχειρίσθη καλῶς τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας καὶ τοῦ δημοσίου, ἢ ἂν ἠθέτησε κατά τι ταῦτα καὶ κατὰ τί, γνωμοδοτοῦσαν δὲ τί πρέπει νὰ πράξῃ ἐπὶ τούτου ἡ Βουλή. Εἰς τὴν ἐκλεχθησομένην ἀνακριτικὴν ἐπιτροπὴν ἡ Νομοτελεστικὴ ἐξουσία θέλει παράσχει πάντα τὰ ἀναγκαῖα μέσα πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἐντολῆς της. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 12 Φεβρουαρίου 1875.

Ὁ ἐκ Ζακύνθου Βουλευτὴς

Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ.

Ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς

Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ.»

§99ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κατηγορία ὀνομάζεται αὐτὸ, ἢ διάθεσις πρὸς κατηγορίαν; Ὡς πρὸς τὴν ἐπωνυμίαν διαφωνοῦμεν.

§100ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τέλος πάντων κατετέθη τὸ ἔγγραφον αὐτὸ εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς, ὅπως θέλετε χαρακτηρίσατέ το, εἴτε κατηγορίαν, εἴτε πρότασιν, ἀδιαφορῶ· ἐγὼ δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ κατηγορήσω τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη, καὶ ἑπομένως δὲν δίδω οὐδένα χαρακτηρισμὸν εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦτο· ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐπισήμως βεβαιωμένον, εἶναι, ὅτι κατὰ τὴν πρώτην αὐτὴν ἡμέραν κατετέθη τὸ ἔγγραφον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσα, εἰς τὸ προεδρεῖον τῆς Βουλῆς, καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἤρξαντο ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ζωηρόταται καὶ παρατεταμέναι πολιτικαὶ συζητήσεις περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς διεδέχθημεν· καθ’ ὅλον δὲ τὸ διάστημα τῶν παρατεταμένων καὶ πολυημέρων συζητήσεων ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἡμεῖς ἱστάμεθα ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ὡς ἁπλοῖ θεαταὶ καὶ ὡς ἁπλοῖ ἀκροαταί. Ἀλλ’ ὅταν τέλος πάντων εἴδομεν, ὅτι αἱ συζητήσεις ἦσαν ἀτελεύτητοι, ὅταν ἐπείσθημεν ὅτι δὲν πρόκειται συντόμως νὰ φθάσῃ ἡ Βουλὴ εἰς ἀποτέλεσμά τι ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, καὶ ὅτε τέλος πάντων ἀνελογίσθημεν ὅτι ὡς Κυβέρνησις εἴχομεν καθήκοντα καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὸν τόπον, ἐσκέφθημεν ὅτι ὠφείλαμεν νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Βουλὴν νὰ διακόψῃ τὰς συζητήσεις ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου ζητήματος, τὰς ὁποίας νὰ ἐπαναλάβῃ ἀκολούθως, καὶ νὰ ἐπιληφθῇ τῶν τακτικῶν νομοθετικῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, πρὸ πάντων τῆς ψηφίσεως τῶν φορολογικῶν νόμων καὶ τῆς ψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, καθότι διετρέχομεν τότε τὸν τρίτον μῆνα τοῦ ἔτους καὶ ἤμεθα ἐγγὺς εἰς τὸν τέταρτον μῆνα. Ἐπὶ τῆς προτάσεώς μας ταύτης, τὴν ὁποίαν ἐγὼ αὐτὸς ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν, ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ ἕνα μῆνα, τοὐτέστι τὴν 13 Μαρτίου, ἐγένετο ἐπίσης ἐκτεταμένη συζήτησις, καὶ οἱ μὲν ὑπεστήριξαν τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως, οἱ δὲ ἀπέκρουσαν αὐτὴν, θέλοντες νὰ περαιωθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον παρεμπιπτόντως ἐφέρθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Μετὰ μακρὰν δὲ συζήτησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἐγένετο ψηφοφορία, καθ’ ἣν 86 μὲν βουλευταὶ, συμπεριλαμβανομένων καὶ ἡμῶν τῶν ὑπουργῶν, ἀπεφάνθησαν ὑπὲρ τῆς προτάσεώς μας, 84 δὲ κατὰ τῆς προτάσεως ταύτης, καὶ εἷς ἠρνήθη ψῆφον, τοὐτέστιν ἡ Κυβέρνησις ἐκέρδησε τὸ ζήτημα περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, ὅπως ἡ Βουλὴ ἐπιληφθῇ τῶν τακτικῶν νομοθετικῶν ἐργασιῶν αὑτῆς, διὰ μιᾶς καὶ μόνης ψήφου· ἀπὸ τῆς στιγμῆς δὲ ἐκείνης, κύριοι βουλευταὶ, ἡ Κυβέρνησις ἐπείσθη ὅτι ἡ πλειονοψηφία, ἥτις τέως ὑπεστήριζεν αὐτὴν, ἐκλονίσθη. Δὲν εἶναι δὲ τοῦ παρόντος χρόνου νὰ ἐξετάσω τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπῆλθεν ἡ διατάραξις αὕτη εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς· αὐτὸ τὸ ὁποῖον πιστοποιῶ κατ’ ἐπανάληψιν, εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπείσθη ἀδιστάκτως ὅτι ἡ πλειονοψηφία, ἡ ὑποστηρίζουσα αὐτὴν, ἐκλονίσθη, καὶ ἑπομένως δὲν ἠδύνατο νὰ στηριχθῇ πλέον ἐπ’ αὐτῆς. Ἅμα ἐσχημάτισεν ἡ Κυβέρνησις τὴν πεποίθησιν ταύτην, πεποίθησιν ὑποστηριζομένην ἀπὸ τὰ πράγματα, ὑποστηριζομένην ἀπὸ τοὺς ἀριθμοὺς τῶν ψήφων τῶν βουλευτῶν, περὶ ὧν ἀνωτέρω ἐξέθεσα, ἐσκέφθη ἀμέσως, οὐχὶ νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος ὅπως παραμείνῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἀλλὰ νὰ καταθέσῃ τὴν ἑαυτῆς παραίτησιν εἰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως καὶ νὰ ἐκθέσῃ τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἠναγκάσθη νὰ πράξῃ τοῦτο. Καὶ ἀληθῶς, κύριοι, ἐγὼ αὐτὸς ἰδιοχείρως τὴν 16 Μαρτίου συνέταξα τὴν παραίτησιν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, ἀπευθυνομένην πρὸς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα, ἐν ᾗ ῥητῶς ἐξέθετον ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, ἡ ὑποστηρίζουσα τὸ ὑπουργεῖον, ἐκλονίσθη, καὶ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δὲν δύναται νὰ παραμείνῃ ἐπὶ πλέον ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ παρεκαλοῦμεν τὴν τὴν Μεγαλειότητά Του νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ καὶ νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῆς ἀντικαταστάσεώς μας. Τὴν παραίτησιν ταύτην, κατὰ τὰ εἰωθότα, ἐκόμισεν εἰς τὸν Βασιλέα ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· κατελθὼν δὲ τῶν ἀνακτόρων μετ’ ὀλίγην ὥραν, μᾶς ἀνήγγειλεν ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐδέχθη τὴν παραίτησίν μας. Ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἡμέραν Σάββατον, ἡ Βουλὴ συνεδρίαζε περιμένουσα ἴσως καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἡμεῖς ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαῖον νὰ εἰδοποιήσωμεν περὶ τούτου τὸν τότε καὶ νῦν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς Βουλῆς κ. Ζαΐμην, ὡς καὶ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ὁ ὁποῖος ὡς σύμμαχος ὑπεστήριζε μετὰ τῶν φίλων του τὴν Κυβέρνησίν μας. Ὁ Βασιλεὺς, δεχθεὶς τὴν παραίτησιν ἡμῶν ἐν τῷ συνταγματικῷ Αὑτοῦ δικαιώματι καὶ ἐν τῇ ὑψηλῇ Αὑτοῦ συνέσει, ἐκάλεσε τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσολογγίου, ὡς ἀρχηγὸν τῆς τότε κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἀνέθηκεν εἰς αὐτὸν τὸν σχηματισμὸν νέας Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν ἠδυνήθη νὰ προβῇ εἰς τὸν σχηματισμὸν τοιαύτης Κυβερνήσεως, καὶ ἑπομένως, τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν τῆς προσκλήσεως αὐτοῦ, κατέθηκε τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ὁ Βασιλεὺς ἀνέθηκεν εἰς αὐτόν.

§101ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἐδέχθην, κ. Παπαμιχαλόπουλε.

§102ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφοῦ δὲν κατωρθώθη ὁπωσδήποτε, εἴτε διότι δὲν ἐδέχθη, καθὼς εἶπεν αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ ἐγὼ τὸ πιστεύω ἀδιστάκτως, εἴτε διότι δὲν ἠδυνήθη νὰ μορφώσῃ ὑπουργεῖον, ὁ Βασιλεὺς, καλέσας τὸν πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Βούλγαρην, ἀνεκοίνωσεν εἰς αὐτὸν τὴν ἀποτυχίαν τοῦ σχηματισμοῦ νέου ὑπουργείου ἐκ μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ τῷ παρήγγειλε νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου, ἐξέφρασε δὲ συνάμα εἰς αὐτὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἐξακολουθήσει νὰ παρέχῃ τὴν συνδρομήν της καὶ τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς. Καθ’ ὅσον γνωρίζω, ὁ κ. Βούλγαρης δὲν ἐδέχθη ἀμέσως καὶ ἀνεπιφυλάκτως τὴν νέαν ταύτην βασιλικὴν ἐντολὴν, ἀλλὰ παρετήρησεν εἰς τὸν Βασιλέα ὅτι ὤφειλε νὰ συνεννοηθῇ μετὰ τῶν συμμάχων αὐτοῦ, καὶ ἂν πεισθῇ ὅτι ἡ συνδρομὴ, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποσχεθῶσιν οὗτοι, θὰ ᾖναι ἱκανὴ ὅπως στηριχθῇ ἐπ’ αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις, τότε θὰ ἀναγγείλῃ εἰς τὸν Βασιλέα ὅτι δέχεται τὴν νέαν ταύτην ἐντολὴν, ἄλλως θὰ ἀναγγείλῃ εἰς αὐτὸν ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ μένων ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Καὶ τῳόντι ὁ κ. Βούλγαρης, κατελθὼν ἐκ τῶν Ἀνακτόρων, συνεννοήθη μετὰ τῶν συμμάχων του, οἱ ὁποῖοι, ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω πρὸς τιμήν των, εἶπον εἰς αὐτὸν, οὔτε ἠρνήθημεν τὴν συνδρομήν μας, οὔτε τὴν ἀρνούμεθα ἐφ’ ὅσον ἀπὸ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐξαρτᾶται· αὐτὴ ἦτο ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔδωκαν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ κ. Ζαΐμης. Ἐν τούτοις ὁ κ. Βούλγαρης, ἀνελθὼν εἰς τὰ Ἀνάκτορα τὴν αὐτὴν ἡμέραν, 18 Μαρτίου, ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι συνεννοηθεὶς μετὰ τῶν συμμάχων αὐτοῦ, ἐπείσθη ὅτι δύναται νὰ παραμείνῃ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἀφ’ οὗ δὲν ἐστάθη δυνατὸς ὁ σχηματισμὸς νέου ὑπουργείου· τοῦτο δ’ ἔσπευσε ν’ ἀναγγείλῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 19 Μαρτίου, ὅτε ὁ κ. Δεληγεώργης, νομίζω, ὅτι ἐξέθηκε τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων δὲν προέβη εἰς τὸν σχηματισμὸν τοῦ νέου ὑπουργείου, κατὰ τὴν ἐντολὴν, ἣν ἔδωκεν εἰς αὐτὸν ὁ Βασιλεύς. Παρεκάλεσε δὲ ὁ κ. Βούλγαρης τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ πρὸ πάντων εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι ἤμεθα εἰς τὸ τέλος καὶ τοῦ τρίτου μηνὸς τοῦ ἔτους, καὶ ὅμως δὲν εἶχε γείνει οὔτε κἂν ἔναρξις τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§103ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διασάφησιν; Πρέπει νὰ προσθέσητε, καὶ τοῦτο τὸ λέγω διότι εἶναι γραμμένον εἰς τὰ πρακτικὰ, ὅτι, ὅταν ἔδωκα λόγον εἰς τὴν Βουλὴν διὰ ποίαν αἰτίαν δὲν ἐδέχθην τὴν ἐντολὴν τοῦ Βασιλέως, ὡμολόγησα συγχρόνως ἐν ὀνόματι τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι θέλομεν ὑποστηρίξει τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν φορολογικῶν νόμων, εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ παντὸς ἄλλου μέτρου, τὸ ὁποῖον ἤθελε θεωρηθῇ ἀναγκαῖον ὅπως δυνηθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἐντολήν της.

§104ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφ’ οὗ τὰ εἴπατε αὐτὰ, βεβαίως εἶναι γεγραμμένα εἰς τὰ πρακτικά· δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀντίῤῥησιν κατὰ τῆς διασαφήσεώς σας αὐτῆς. Ἀνελάβομεν καὶ αὖθις, κύριοι, τὴν 19 Μαρτίου, τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ νὰ ἐξακολουθήσωμεν νὰ κυβερνῶμεν τὸν τόπον, καὶ παρεκαλέσαμεν τὴν Βουλὴν, ἀφ’ οὗ εἶχεν ἤδη παραδεχθῆ ἡ πρότασις ἡμῶν, ἔστω καὶ διὰ μιᾶς ψήφου, τοῦ ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, νὰ μᾶς χορηγήσῃ τὸν προϋπολογισμὸν καὶ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, εἰ δυνατὸν, πρὸ τῶν ἑορτῶν τοῦ Πάσχα, διότι κατὰ τὰς ἑορτὰς οἱ Βουλευταὶ ἤθελον ἀπέλθει εἰς τὰς ἐπαρχίας των, καὶ Κύριος οἶδε πότε ἔμελλον νὰ ἐπανέλθωσι, καὶ τὸ Κράτος ἤθελε μείνει ἄνευ προϋπολογισμοῦ. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι διὰ τῶν προσπαθειῶν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Βουλῆς κατωρθώσαμεν τέλος πάντων καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ δίμηνον διάστημα νὰ λάβωμεν τὸν φορολογικὸν νόμον καὶ ἄλλους 2 ἢ 3 νόμους, ἧττον οὐσιώδεις, τὸν νόμον περὶ στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως, καὶ τὸν νόμον περὶ φορολογίας τῶν ζώων, ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον οὐδεμία διάθεσις ἐφαίνετο πρὸς ἐπιψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§105ΡΩΜΑΙΟΣ. Ἦτο μεγάλη Παρασκευὴ, μοῦ φαίνεται.

§106ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχ ἧττον, λέγω, δὲν κατεβάλλετο πολλὴ προσπάθεια καὶ μεγάλη ἐπιμέλεια ὡς πρὸς τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, διότι, ἕνεκα τῆς ἀναβολῆς τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, ἐγεννήθησαν δυσαρέσκειαι ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ πρὸ πάντων εἰς τὴν συμπολίτευσιν τὴν ὑποστηρίζουσαν τὸ ὑπουργεῖον, δυσαρέσκειαι ἴσως δεδικαιολογημέναι, διότι ἕκαστος ἔχει τὰς πεποιθήσεις του, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ σέβωνται οἱ ἄλλοι· ἦσάν τινες τῶν κυρίων Βουλευτῶν, ἐκ τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν, οἱ ὁποῖοι ἐφρόνουν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος· ὅταν δὲ ἡμεῖς κατωρθώσαμεν νὰ κερδήσωμεν διὰ τῆς μιᾶς ψήφου τὴν διακοπὴν τῆς συζητήσεως ταύτης, ἐπῆλθε χαλάρωσίς τις καὶ ἀδιαφορία εἴς τινας τῶν Βουλευτῶν τῆς συμπολιτεύσεως. Μετὰ τὴν 19 Μαρτίου, καθ’ ἣν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνήγγειλεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι θὰ ἐξακολουθήσῃ κυβερνῶν τὸν τόπον, καὶ παρεκάλεσεν αὐτὴν νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἡ Κυβέρνησις παρέστη καὶ αὖθις κατὰ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς τῆς 23, τῆς 24 καὶ 26 Μαρτίου καὶ παρεκάλεσε τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιληφθῇ τέλος πάντων τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, καθόσον μάλιστα εἶχεν ὑποβληθῆ καὶ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς, προεδρευομένης ὑπὸ τοῦ κ. Ζωχιοῦ, εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ἑπομένως ἡ ἐργασία τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ εἶχε κατασταθῆ ἤδη ὥριμος. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ ἰσχυρίσθη, καὶ ἴσως εἶχε δίκαιον, ὅτι ἦτο μεγάλη ἑβδομὰς, ὅτι ἐπλησίαζον αἱ ἑορταὶ τοῦ Πάσχα, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ σπουδαίου τούτου ἔργου, εἰμὴ μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν ἑορτῶν τοῦ Πάσχα. Τότε ἠναγκάσθημεν νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Βουλὴν νὰ μᾶς χορηγήσῃ πίστωσιν διὰ τὰ ἔξοδα τοῦ μηνὸς Μαρτίου, ὅπως μᾶς εἶχε χορηγήση καὶ διὰ τοὺς 2 ἄλλους μῆνας Ἰανουάριον καὶ Φεβρουάριον, καὶ ἡ Βουλὴ μᾶς ἐχορήγησε μὲν τὴν πίστωσιν ταύτην, ἀλλὰ συγχρόνως ἀπεφάσισε νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας αὑτῆς σιωπηρῶς, νομίζω, ἐπὶ 15 ἡμέρας, ἕνεκα τῶν ἑορτῶν τοῦ Πάσχα, ἐπαναλαμβάνουσα αὐτὰς μετὰ τὰς ἑορτάς. Τῳόντι ἀπὸ τῆς μεγάλης Τρίτης ἐγένετο ἡ διακοπὴ αὐτὴ, διαρκέσασα εἴκοσι περίπου ἡμέρας· ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ, μ’ ὅλον ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν συνεδρίαζεν, ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε νέας ἀφορμὰς νὰ ᾖναι πεπεισμένη, ὅτι δὲν δύναται πλέον νὰ ὑποστηριχθῇ ἐν τῇ Βουλῇ, διότι, καὶ δὲν διστάζω, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἡ μερὶς τοῦ κ. Βούλγαρη, εἰς ἣν ἔπεσε τότε ὁ κλῆρος νὰ σχηματίσῃ τὴν διάδοχον Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἦτον ἡ ἀσθενεστέρα ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ὅτι τὰ δύω ἄλλα κόμματα, τὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ τὸ τοῦ κ. Ζαΐμη, ἦσαν πολυαριθμότερα καὶ ἰσχυρότερα, ἰδίως μάλιστα τὸ κόμμα τοῦ κ. Κουμουνδούρου, εἰς τὸ ὁποῖον προσετίθεντο τότε καί τινες τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἡμῶν, οἵτινες κατόπιν ἐσχημάτισαν τὸ πέμπτον λεγόμενον κόμμα, καὶ ὡς κόμμα ἀνῆλθον πρὸ μικροῦ εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἀφοῦ ἐπείσθημεν λοιπὸν, ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ὑποστηριχθῶμεν κοινοβουλευτικῶς, διότι αἱ δυνάμεις ἡμῶν ἦσαν μικραὶ καὶ διότι αἱ δυνάμεις τῶν συμμάχων μας ἐχαλαρώθησαν, ἐσκέφθημεν ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ παρουσιασθῶμεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ νὰ ζήσωμεν ἐν αὐτῷ ὡς Κυβέρνησις ἀξιοπρεπῶς· σᾶς διαβεβαιῶ δὲ ὅτι ἐγὼ αὐτὸς ἐπανειλημμένως παρεκάλεσα τὸν Πρόεδρον τοῦ ὑπουργείου ν’ ἀποσυρθῶμεν τῆς κυβερνήσεως, διότι ἡ ἀξιοπρέπεια ἡμῶν, ὡς Κυβερνήσεως Συνταγματικῆς, δὲν ἐπέτρεπε νὰ διατηρῶμεν τὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ παρευρισκώμεθα εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, χωρὶς νὰ ἔχωμεν πλειονοψηφίαν ἐν αὐτῇ, ἀφοῦ ἡ ὑποστηρίζουσα ἡμᾶς συμμαχία εἶχε σχεδὸν διαλυθῆ. Τὴν 15 Ἀπριλίου λοιπὸν, ὅτε συνῆλθεν ἡ Βουλὴ καὶ ἐπανέλαβε τὰς ἐργασίας της, ἡμεῖς εἴχομεν ἀποφασίσει ν’ ἀποσυρθῶμεν τοῦ ὑπουργείου, καὶ ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν ἐκείνην κατεθέσαμεν, δευτέραν ἤδη φορὰν, τὴν παραίτησίν μας εἰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως, ἐπὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, ἥτις κατ’ ἀρχὰς ὑπεστήριξε τὸ ὑπουργεῖον, ἐκλονίσθη καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ ὑποστηρίξῃ αὐτὸ ἀποχρώντως. Ὁ Βασιλεὺς καὶ πάλιν ἐδέχθη ἄνευ ἐπιφυλάξεως τὴν παραίτησιν ἡμῶν, καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἤμεθα ὑπουργοὶ παρῃτημένοι, ἐγὼ δὲ, ὡς ἐνθυμοῦμαι καλῶς, οὔτε μετέβαινα εἰς τὸ ὑπουργεῖον πλέον νὰ ἐργασθῶ, ἀλλὰ εἶχα παρακαλέσει τοὺς ὑπαλλήλους νὰ φέρουν εἰς τὴν οἰκίαν μου τὰ μᾶλλον κατεπείγοντα καὶ ἀναγκαῖα ἔγγραφα νὰ τὰ ὑπογράφω, διὰ νὰ μὴ πάθουν τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου, καὶ ὑποθέτω ὅτι καὶ οἱ συνάδελφοί μου τὸ αὐτὸ ἔπραττον. Καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡ Βουλὴ συνεδριάζουσα περιέμενε τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσέλθῃ, ἀλλ’ ἡμεῖς ἤμεθα παρῃτημένοι, καὶ ἡ παραίτησίς μας εἶχε γείνει δεκτή. Ἐσπεύσαμεν νὰ εἰδοποιήσωμεν τὸν κ. πρόεδρον τῆς Βουλῆς περὶ τῆς παραιτήσεώς μας, καὶ ὁ κ. πρόεδρος, ἀναγγείλας τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν, διέλυσε τὴν συνεδρίασιν αὐτῆς.

§107ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Μάτσας τὸ ἀνήγγειλε.

§108ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ὁ κ. Μάτσας. Μετὰ τὴν παραίτησιν ἡμῶν ὁ Βασιλεὺς, ἐν τῷ Συνταγματικῷ Αὐτοῦ δικαιώματι, προσεκάλεσε τὸν κ. Κουμουνδοῦρον καὶ ἀνέθεσεν εἰς αὐτὸν τὸν σχηματισμὸν τῆς νέας Κυβερνήσεως. Εἶναι γνωστοὶ οἱ λόγοι, διότι καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἐξετέθησαν καὶ διὰ τοῦ τύπου ἐδημοσιεύθησαν, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσσήνης δὲν ἠδυνήθη νὰ προβῇ εἰς τὸν σχηματισμὸν νέου ὑπουργείου. Μετὰ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ὁ Βασιλεὺς προσεκάλεσε τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς Βουλῆς κ. Ζαΐμην, εἰς τὸν ὁποῖον ἐξέθηκε τὴν ἀποτυχίαν τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ ἐπεφόρτισεν αὐτὸν νὰ σχηματίσῃ ὑπουργεῖον. Ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, ὅπως ἔμαθον τότε, ἀπεποιήθη εὐθὺς ἀμέσως, χωρὶς νὰ δεχθῇ τὴν βασιλικὴν ἐντολὴν, οὔτε κἂν ἐζήτησε καιρὸν διὰ νὰ σκεφθῇ. Μετὰ τοῦτο ὁ Βασιλεὺς, ὡς εἶναι γνωστὸν, ἀπετάθη πρὸς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Μεσολογγίου, τὸν ἀρχηγὸν τῆς τότε κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην περίστασιν δὲν προέβη εἰς τὸν σχηματισμὸν τοῦ νέου ὑπουργείου· ἀγνοῶ τοὺς λόγους. Ἡ κρίσις αὕτη, κύριοι, διήρκεσεν ἀπὸ τῆς 15 Ἀπριλίου, ἡμέρας Δευτέρας, μέχρι τῆς 23 ἕως 24 Ἀπριλίου, ἤτοι δέκα ὅλας ἡμέρας. Καὶ ἐνταῦθα κρίνω εὔκαιρον τὴν περίστασιν, κύριοι, ἐπειδὴ ἡ ἀποτυχία τοῦ σχηματισμοῦ κοινοβουλευτικῆς κυβερνήσεως πρὸ πάντων ὀφείλεται εἰς τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν πολιτικῶν κομμάτων, νὰ οἰκτείρω καὶ κατακρίνω τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν τοιούτων πολιτικῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα ἀναντιῤῥήτως ἔφερον καὶ θὰ ἐξακολουθῶσι νὰ φέρωσι δυσκολίας εἰς τὴν λειτουργίαν τῆς συνταγματικῆς μηχανῆς. Ἀφοῦ λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη παρῃτήθη καὶ ἡ παραίτησίς του ἐγένετο δεκτὴ, ἀφοῦ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὡς ἀρχηγὸς πολιτικοῦ κόμματος, διὰ τοὺς γνωστοὺς λόγους, δὲν ἠδυνήθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἀφοῦ ὁ κ. Ζαΐμης, ἐπίσης ἀρχηγὸς πολιτικοῦ κόμματος, δὲν ἐδέχθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἀφοῦ ὁ κ. Δεληγεώργης, ἀρχηγὸς τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως τῆς κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη, δὲν ἠδυνήθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, ἐπήρχετο ἡ ἀνάγκη νὰ σκεφθῇ τὸ Στέμμα περὶ τῆς διοικήσεως τέλος πάντων τοῦ τόπου, διότι ὁ τόπος δὲν ἠδύνατο νὰ μείνῃ ἀκυβέρνητος. Τῆς Βουλῆς ἑπομένως, εἴτε διὰ τὸν ἕνα εἴτε διὰ τὸν ἄλλον λόγον, ἀποδειχθείσης ἀνικάνου νὰ χορηγήσῃ συνταγματικὴν κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον, ἐπήρχετο ἡ ἀναπόδραστος ἀνάγκη τῆς χρήσεως τῶν προνομιῶν, τὰς ὁποίας τὸ Σύνταγμα ἐχορήγησεν εἰς τὸν Βασιλέα διὰ τὴν συνταγματικὴν καὶ κανονικὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου· ὁ Βασιλεὺς ὤφειλεν ἐξ ἀνάγκης νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν καὶ νὰ καλέσῃ τὸ ἔθνος ν’ ἀποφανθῇ κατὰ ποῖον τρόπον ἐννοεῖ νὰ κυβερνηθῇ ὁ τόπος, ἤτοι εἰς ποῖον πολιτικὸν κόμμα πρέπει νὰ ἐμπιστευθῇ ἡ Κυβέρνησις. Κάμνω δὲ τὴν τελευταίαν ταύτην ἐξήγησιν, ἵνα μὴ παρεξηγηθῶ. Ἦτο δικαίωμα τοῦ Βασιλέως νὰ δώσῃ ἢ νὰ μὴ δώσῃ τὴν διάλυσιν εἰς τὸ α ἢ β τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Ὁ Βασιλεύς, ἐν τῇ βασιλικῇ Αὑτοῦ συνέσει, ἐνόμισε πρέπον νὰ χορηγήσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς εἰς τὸν κ. Βούλγαρην. Ἀλλὰ ὀφείλω, κύριοι, νὰ διαβεβαιώσω, καὶ ἐλπίζω ὅτι δὲν θέλετε μοῦ κάμει τὸ ἄδικον νὰ μὴ μὲ πιστεύσητε, ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης δὲν ἀπῄτησε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, οὔτε κατὰ τὴν πρώτην, οὔτε κατὰ τὴν δευτέραν περίπτωσιν, ὅτε παρῃτήθημεν καὶ ἐγένετο παραδεκτὴ ἡ παραίτησις ἡμῶν. Ὅταν ὅμως ὁ Βασιλεὺς παρετήρησε τὴν ἀνικανότητα τῆς Βουλῆς εἰς τὸ νὰ χορηγήσῃ Κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον, ἕνεκα τοῦ εἰς πολλὰ κόμματα κατακερματισμοῦ αὐτῆς, καὶ ἐπήρχετο ἀνάγκη ν’ ἀποταθῇ εἰς τὸ ἔθνος, τὴν Βουλὴν διαλύων, ὁ κύριος Βούλγαρης δὲν ἐδυσκολεύθη νὰ δεχθῇ τὴν βασιλικὴν ταύτην ἐντολὴν, διότι οὐδεὶς λόγος τὸν ἀπέτρεπε πρὸς τοῦτο, καὶ τοιουτοτρόπως παραμείνας ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, ἔλαβε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην, ἐρωτῶ πάντα ἐξ ὑμῶν....

§109Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς ἐρωτήσω, διότι εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἤμην τότε;

§110ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§111Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀφοῦ ἐδόθη ἡ διάλυσις, ποῦ ἡ ὑπόσχεσις νὰ μὴ κάμητε χρῆσιν τῶν προνομίων;

§112ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μὲ ἀφήσατε νὰ τελειώσω· ἴσα ἴσα δι’ αὐτὸ ἤθελα νὰ ἐρωτήσω, καὶ μὲ διεκόψατε εἰς τὴν ἐρώτησιν. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν ταύτην, ἐπαναλαμβάνω, ἔπειτα ἀπὸ τὴν διακοπὴν τοῦ κυρίου Πετιμεζᾶ, ἐρωτῶ πάντα ἐξ ὑμῶν, ὡς καὶ τὸν κ. Πετιμεζᾶν, νὰ εἴπῃ ἐν συνειδήσει καὶ ἐν πεποιθήσει ποῦ εὑρίσκει τὴν παράβασιν τῆς ὑποσχέσεως, τὴν ὁποίαν ἐδώκαμεν, ὅτι δὲν θὰ διατηρήσωμεν τὴν ἐξουσίαν ποιοῦντες χρῆσιν τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος.

§113Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἰς τὴν χρῆσιν.

§114ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἠθέλομεν εἶσθαι κατακριτέοι, κύριοι, καὶ ἠθέλομεν θεωρηθῆ ὡς παραβάται τῆς ὑποσχέσεως, τὴν ὁποίαν πρὸς ὑμᾶς ἐδώκαμεν, ἐὰν ἀπολέσαντες τὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, ἀντὶ νὰ παραιτηθῶμεν, ἐζητοῦμεν ἀπὸ τὸν Βασιλέα τὴν διάλυσιν αὐτῆς· καὶ ἰδοὺ τότε ἡ κακὴ χρῆσις ἐκ μέρους ἡμῶν μιᾶς βασιλικῆς προνομίας, διὰ τῆς ὁποίας χρήσεως ἠθέλομεν νὰ διατηρηθῶμεν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὶς παρῃτήθημεν καὶ δὶς ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησίς μας καὶ δὶς ἀπέτυχεν ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως, ἕνεκα δὲ τούτου ἐπῆλθεν ἡ ἀνάγκη τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Δὲν ἠδυνάμεθα καὶ ἡμεῖς νὰ κάμωμεν χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τούτου, ἀφοῦ ὁ Βασιλεὺς ἐν τῷ δικαιώματί του καὶ ἐν τῇ συνέσει του μᾶς τὸ ἐνεπιστεύθη;

§115Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅταν ἐδώκατε ὑπόσχεσιν, ὄχι.

§116ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν συμφωνῶ παντάπασι μὲ τὴν ἰδέαν σας αὐτὴν, διότι οὔτε ὀρθὴ, οὔτε δικαία εἶναι. Δι’ ὃν λόγον ἠδύνατο νὰ δοθῇ ἡ διάλυσις εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην ἢ εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἢ τὸν κ. Ζαΐμην, ὡς ἀρχηγοὺς πολιτικῶν κομμάτων, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἠδύνατο νὰ δοθῇ καὶ εἰς τὸν κ. Βούλγαρην ὡς ἀρχηγὸν ἐπίσης κόμματος, καὶ ὁ κ. Βούλγαρης ἠδύνατο νὰ δεχθῇ.

§117ΧΟΪΔΑΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶχον ὑποσχεθῆ οἱ ἄλλοι, κ. Παπαμιχαλόπουλε.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§119ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὁ κ. Βούλγαρης ἠδύνατο νὰ δεχθῇ τὴν βασιλικὴν ταύτην ἐντολὴν, χωρὶς νὰ φανῇ παραβιάζων ὑπόσχεσιν ἢ ὅρον τινὰ, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ἐδέχθη τὸν σχηματισμὸν τῆς κατὰ τὴν 9 Φεβρουαρίου σχηματισθείσης Κυβερνήσεως. Ἔχω λοιπὸν τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν παρέβημεν τὴν ὑπόσχεσιν, ἣν ἐδώκαμεν πρὸς ὑμᾶς, δι’ οὓς λόγους σᾶς ἐξέθηκα. Ἀλλὰ καὶ τοι ἔχων καὶ τότε καὶ τώρα τὴν πεποίθησιν ταύτην, ἐγὼ, κύριοι, τότε, οὐχὶ διότι ἐθεώρουν ἐμαυτὸν δεδεσμευμένον ἀπὸ τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκα εἰς τὸ Κοινοβούλιον ὡς ὑπουργὸς περὶ τῆς μὴ χρήσεως τῶν Βασιλικῶν προνομίων, ἀλλὰ διότι δὲν ἤθελον νὰ ἀναμιχθῶ εἰς ἓν νέον πολυκύμαντον καὶ πολυτάραχον στάδιον, ἀπεποιήθην νὰ λάβω μέρος εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, παραμένων ἐν τῷ ὑπουργείῳ. Ἀλλὰ ὡς ἄνθρωπος πολιτευόμενος, ἀνήκων εἰς κόμμα πολιτικὸν, ὤφειλον νὰ ἐνδώσω, ὤφειλον νὰ ὑποκύψω, καὶ ὑπέκυψα. Αὕτη εἶναι, κύριοι βουλευταὶ, ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν κάμνω ὡς πρὸς τὴν πρώτην αἰτίασιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Πολυλᾶ, τὴν ὁποίαν καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει του καὶ διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του ἀπηύθυνε κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Ἀπαντῶ ἤδη εἰς τὴν δευτέραν αἰτίασιν αὐτοῦ ὡς πρὸς τὴν ἐπέμβασιν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν· ἀλλὰ θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τοῦτο, κύριοι βουλευταὶ, μόνον καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἐμὲ αὐτόν. Καὶ μ’ ὅλον ὅτι, κύριοι, ἠδυνάμην νὰ ἐπικαλεσθῶ ἰσχυρῶς καὶ βασίμως τὸ ἀκαταμάχητον ἐπιχείρημα, ὅτι ἡ Βουλὴ, ὡς καὶ ἄλλοτε εἰς ἄλλην περίστασιν ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀναπτύξω ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου τούτου τὴν θεωρίαν μου ταύτην, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐξελέγχῃ τὰς πράξεις τῆς προκατόχου Βουλῆς δι’ οἷον δήποτε λόγον· ἂν καὶ ἠδυνάμην νὰ ἰσχυρισθῶ δεδικαιολογημένως, ὅτι τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1874 εἶναι ζήτημα δεδικασμένον ἤδη, εἶναι ζήτημα διαφεῦγον τὸν ἔλεγχον τῆς παρούσης Βουλῆς, μ’ ὅλα ταῦτα ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ὀχυρωθῶ ὄπισθεν τοῦ νομικοῦ τούτου ἐπιχειρήματος, καὶ εὐχαρίστως ὑποβάλλομαι εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦτον ἐνώπιόν σας, καθόσον ἀφορᾷ τοὐλάχιστον ἐμέ. Ἐπειδὴ ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Πολυλᾶ περὶ δύω ἐπαρχιῶν ποιεῖ λόγον συγκεκριμένον, περὶ τῶν ἐπαρχιῶν τούτων εἶμαι καὶ ἐγὼ ὑποχρεωμένος καὶ ἠναγκασμένος νὰ κάμω λόγον· ἐὰν δέ τις τῶν κυρίων συναδέλφων μου μὲ προκαλέσῃ καὶ διὰ πᾶσαν ἄλλην ἐπαρχίαν, εἶμαι ἕτοιμος νὰ ὑποβληθῶ εἰς τὸν κοινοβουλευτικὸν τοῦτον ἔλεγχον καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειάν μου καὶ ὡς πρὸς τοῦτο. Ὁ κ. Πολυλᾶς ἐν τῇ ἐκθέσει του περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου γράφει τὰ ἑξῆς· Ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ Φεβρουαρίου, οὕτω τροποποιηθεῖσα, προέβη εἰς τὴν δημιούργησιν τῆς νέας Βουλῆς, σχηματίζουσα καθ’ ὅλας τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους ὑπουργικοὺς συνδυασμοὺς, καὶ παρασκευάζουσα τὴν ὑποστήριξιν αὐτῶν διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως ἁπάντων σχεδὸν τῶν ὀργάνων τῆς ὑπηρεσίας, καὶ διὰ τῆς πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον καταλλήλου τοποθετήσεως στρατιωτικῶν δυνάμεων εἰς διαφόρους ἐπαρχίας, ἰδίως ἐν Ζακύνθῳ καὶ ἐν Μεσολογγίῳ.» Δὲν ἀρνοῦμαι, κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν ὑπεστήριξεν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τοὺς φίλους αὑτῆς συνδυασθέντας, ἀδιάφορον εἴτε ἂν θέλετε νὰ χαρακτηρίσητε αὐτοὺς τοὺς συνδυασθέντας ὡς ὑπουργικοὺς, ἢ ἂν θὰ χαρακτηρίσητε τοὺς συνδυασθέντας ὡς φίλους τῆς Κυβερνήσεως. Ὁμολογῶ μετὰ παῤῥησίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπεστήριξεν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τοὺς φίλους αὑτῆς, δὲν δυσκολεύομαι δὲ καὶ ἐγὼ νὰ χαρακτηρίσω καὶ ὀνομάσω τοὺς συνδυασθέντας φίλους μας ὡς ἀποτελέσαντας ὑπουργικοὺς συνδυασμούς. Ἀλλὰ βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ τις ὅτι ὑπῆρξεν ἢ συνωμολογήθη ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ σύστασις πρὸς καταδολίευσιν τοῦ νόμου, ἢ πρὸς παραβίασιν τοῦ δικαιώματος τῆς ψήφου, ἢ πρὸς ἄλλην τινὰ ἀθέμιτον ἐνέργειαν· ὅταν δὲ παραδεχθῆτε, καὶ ἐλπίζω ὅτι θὰ τὸ παραδεχθῆτε, ὅτι τοιαύτη σύστασις δὲν ὑπῆρχε καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ, ἡ ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν ἕκαστος τῶν ὑπουργῶν ἀνέλαβεν, ἦτο νὰ παράσχῃ εἰς τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως πᾶσαν ἠθικὴν συνδρομὴν καὶ ὑποστήριξιν, καὶ τοιαύτην ὁμολογῶ, ὅτι παρέσχον καὶ ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλά, κύριοι, αἱ ἐνέργειαί μου, ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἐν Ζακύνθῳ καὶ ἐν Μεσολογγίῳ, ἀναφέρω δὲ τὰς ἐπαρχίας ταύτας, διότι περὶ τούτων ἰδίως ἀναφέρει ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Πολυλᾶ, ἦσαν αἱ ἀκόλουθοι· ἐὰν δὲ τὰς ἐνεργείας μου ταύτας θεωρήσῃ ἡ Βουλὴ ὡς ἐπέμβασιν κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, καὶ μὲ θεωρήσῃ ἔνοχον μομφῆς ἢ ἄλλης βαρυτέρας τιμωρίας, εἶμαι ἕτοιμος νὰ ὑποβληθῶ ἀγογγύστως εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Ὅταν ἀνέλαβον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν τὴν 9 Φεβρουαρίου 1874, εὗρον ἐν Ζακύνθῳ ταμίαν τὸν συμπολίτην μου Παναγιώτην Καλογερᾶν, μὴ ὄντα φίλον μου ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μου, γραμματέα δὲ τὸν Γεώργιον Τσινκόπουλον, καὶ δύο γραφεῖς, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα δὲν ἐνθυμοῦμαι· εἰς τὸ προσωπικὸν δὲ τοῦτο ὁλόκληρον τοῦ ταμείου δὲν ἐπῆλθε μεταβολή τις οὔτε πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, οὔτε μετὰ τὴν διάλυσιν αὐτῆς, διότι ἄφησα αὐτὸ ὅπως τὸ εὗρον· μετέθεσα μόνον, περὶ τὸ τέλος τῆς ὑπουργίας μου καὶ μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν ἐκλογῶν, τὸν κ. Καλογερᾶν εἰς Κέρκυραν, ἀντικαταστήσας αὐτὸν δι’ ἄλλου ὑπαλλήλου τῆς ὑπηρεσίας, τοῦ κ. Κουτσελοπούλου ἐν Ζακύνθῳ. Εὗρον ἐν Ζακύνθῳ τελώνην τὸν κ. Βητσαρᾶν καὶ ἐλεγκτὴν τὸν κ. Ῥαζικότσικαν· καὶ περὶ μὲν τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ τελώνου οὐδεμία πρότασίς μοι ἐγένετο ἐκ μέρους τῶν κυρίων βουλευτῶν Ζακύνθου, τῶν πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ὡς δὲν μοὶ ἐγένετο τοιαύτη, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἀλλὰ δὲν τὸ βεβαιῶ, οὔτε περὶ τοῦ προσωπικοῦ τοῦ ταμείου· μοὶ ἐγένετο ὅμως πρότασις ἐκ μέρους αὐτῶν (καὶ ἐννοῶ τὸν κ. Λομβάρδον καὶ τοὺς τότε συναδέλφους του) νὰ ἀντικαταστήσω τὸν ἐλεγκτὴν τοῦ τελωνείου Ῥαζικότσικαν διὰ τοῦ Χαραλ. Μαρκοπούλου, ἀλλὰ τὴν πρότασιν ταύτην δὲν τὴν ἐδέχθην, διότι ὁ κ. Ῥαζικότσικας εἶναι ὑπάλληλος τιμιώτατος καὶ ἱκανώτατος· μοὶ ἐγένετο πρότασις ἀπὸ τοὺς βουλευτὰς Ζακύνθου, καὶ ὁμιλῶ πάντοτε διὰ τοὺς πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ν’ ἀντικαταστήσω τὸν εἰσπράκτορα τοῦ τελωνείου, καὶ τὸν ἀντικατέστησα διὰ τοῦ Θεμιστοκλέους Κοκίνη· μοὶ ἐγένετο ἐπίσης πρότασις ἀπὸ τοὺς ἰδίους βουλευτὰς Ζακύνθου, ν’ ἀντικαταστήσω τὸν γραμματέα τοῦ τελωνείου Ζακύνθου διὰ τοῦ Διονυσίου Λυκιαρδοπούλου, καὶ τὴν πρότασιν ταύτην ἐπραγματοποίησα· μοὶ ἐγένετο ἐπίσης πρότασις ἐκ μέρους τῶν ἰδίων βουλευτῶν τῆς ἐπαρχίας Ζακύνθου, νὰ ἐπαναφέρω εἰς τὴν Ζάκυνθον ἐκ Στυλίδος καὶ ἐκ Πατρῶν τοὺς δεκάρχας Ἀλιωνιτάκον καὶ Κάκαρην, καὶ τοὺς ἐπανέφερον.

§120ΤΙΝΕΣ. Πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς;

§121ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βέβαια πρὸ τῆς διαλύσεως. Μοὶ ἐγένετο παρὰ τῶν ἰδίων βουλευτῶν ἡ πρότασις νὰ μεταθέσω εἰς Ζάκυνθον ἐκ Κυθήρων, ἐξ Ἰθάκης καὶ ἐκ Κεφαλληνίας, τοὺς τελωνοφύλακας Ἀρνόπουλον, Χέρμην καὶ Χαρκοματὰν, καὶ τὴν πρότασίν των ταύτην ἐπραγματοποίησα. Αὗται εἶναι, κύριοι, αἱ μεταβολαί, τὰς ὁποίας ἔκαμα ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὴν ὑπαλληλίαν Ζακύνθου πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς.....

§122ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Ὄχι, κύριε Παπαμιχαλόπουλε, περὶ αὐτῶν, ἀλλὰ περὶ τελωνοφυλάκων.

§123ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐρωτήσατέ με, νὰ ἀπαντήσω, μὴ μὲ διακόπτετε· ἐγὼ δὲν ἀκούω τίποτε, κ. πρόεδρε, ὥστε δὲν δύναμαι νὰ ἀπαντήσω.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, μὴ διακόπτετε.

§125ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰς τὰς μεταβολὰς, κύριοι, ἔκαμα εἰς τὸ προσωπικὸν τῆς ὑπαλληλίας τῆς Ζακύνθου πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ μετὰ τὴν διάλυσιν αὐτῆς ἐσχηματίσθη ἐν Ζακύνθῳ, ἐκτὸς τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ κ. Λομβάρδου, καὶ ἕτερος βουλευτικὸς συνδυασμὸς, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ὑπεστήριζεν ὡς ὑπουργικὸν συνδυασμόν. Ὁ ὑπουργικὸς ἐκεῖνος συνδυασμὸς ἐζήτησεν ἀπὸ ἐμὲ νὰ ἀντικαταστήσω τὸν ταμίαν καὶ δὲν τὸν ἀντικατέστησα, νὰ ἀντικαταστήσω τὸν ἐλεγκτὴν τοῦ τελωνείου Ῥαζικότσικαν καὶ δὲν τὸν ἀντικατέστησα, καὶ νὰ διορισθῇ μάλιστα ἐντόπιος, διότι ἐντόπιος ἦτο καὶ ὁ παρὰ τῶν πρώην βουλευτῶν συστηθεὶς εἰς ἐμὲ Χαράλαμπος Μαρκόπουλος· μοὶ ἐζήτησαν καὶ ἄλλας τινὰς μεταβολὰς, ὡς ἐξάγω ἐκ τῶν σημειώσεων τὰς ὁποίας διατηρῶ εἰς χεῖράς μου, ἀλλὰ μόνον ἐδέχθην ν’ ἀντικαταστήσω τὸν γραμματέα τοῦ τελωνείου Λυκιαρδόπουλον διὰ τοῦ Ἀντωνίου Λ. Πολίτου· νὰ μεταθέσω δὲ ἐκ Ζακύνθου ἀλλαχοῦ εἴτε ἐξ ἄλλων μερῶν εἰς Ζάκυνθον μερικοὺς τελωνοφύλακας καὶ δύω ἕως τρεῖς δεκάρχας, καὶ τὴν πρότασίν των ταύτην ἐπραγματοποίησα. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ ἐνέργειά μου ἡ μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐν Ζακύνθῳ, ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπαρχίαν Μεσολογγίου, ἣν ἰδιαιτέρως μνημονεύει ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Πολυλᾶ, ὅπως ἰδιαιτέρως μνημονεύει καὶ τὴν ἐπαρχίαν Ζακύνθου, ἐκεῖ, κύριοι, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ἔπραξα κἄτι πλειότερα ἀπὸ τὴν Ζάκυνθον, ἐντὸς τῶν ὅρων πάντοτε τοῦ πρέποντος καὶ τῆς ἁρμοδιότητός μου, τῶν καθηκόντων μου ὡς ὑπουργοῦ. Ὅταν ἀνέλαβον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, εὗρον τὴν οἰκονομικὴν ὑπαλληλίαν Μεσολογγίου κατεχομένην, ὡς εἰκὸς, ἀπὸ φίλους τοῦ πεσόντος πρωθυπουργοῦ κ. Δεληγεώργη· ἡ ἑτέρα μερὶς, ἡ ἀντιπολιτευομένη τὸν κ. Δεληγεώργην ἐν Μεσολογγίῳ, εἶχε παράπονα, καὶ ἴσως δίκαια, ὅτι τουτέστιν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Δεληγεώργη, δεκαεννέα ὅλους μῆνας, ἦσαν ἐκτὸς τῶν πραγμάτων, καὶ ὅτι ἐδικαιοῦντο καὶ αὐτοὶ τέλος πάντων ν’ ἀνακύψωσι καὶ ν’ ἀνασάνωσι. Μοὶ ἐγένοντο λοιπὸν προτάσεις, πολὺ πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, περὶ ἀντικαταστάσεως ὅλης σχεδὸν τῆς ὑπαλληλίας Μεσολογγίου, καὶ ἐπέφερον τὰς ἑξῆς μεταβολάς· εὗρον ἐκεῖ ὡς ταμίαν τὸν κ. Μαγκανάραν, τὸν ὁποῖον ἀπέλυσα, καὶ ἀντικατέστησα διὰ τοῦ Κριεζῆ, ταμίου ὄντος ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ μου. Ἀλλὰ, ὡς γνωρίζετε, ἡ παράδοσις τοῦ ταμείου βραδύνει πολὺ, καὶ διὰ τοῦτο, μόλις περὶ τὰ τέλη Ἀπριλίου παρέδωκεν ὁ κ. Κριεζῆς τὸ ταμεῖον Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς πρὸς τὸν διάδοχόν του, καὶ ἀπῆλθε περὶ τὰ μέσα Μαΐου εἰς Μεσολόγγιον διὰ νὰ παραλάβῃ τὸ ταμεῖον ἐκεῖνο, ἐγχειρίζων πρὸς τὸν κ. Μαγκανάραν τὴν ἀπόλυσίν του. Ἀλλὰ τότε, κύριοι, ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς εἶχεν ἐπέλθει, καὶ εἶχεν εἰσέλθει εἰς τὸ ὑπουργεῖον ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὁ κ. Γρίβας. Ὁ κύριος Γρίβας ὡς συνάδελφός μου μὲ παρεκάλεσε νὰ μείνῃ προσωρινῶς εἰς Μεσολόγγιον ὁ κ. Μαγκανάρας· μετὰ τινας δυσκολίας, τὰς ὁποίας ἀντέταξα πρὸς αὐτὸν, εὑρέθην ἐπὶ τέλους εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραδεχθῶ τὴν παράκλησιν, καὶ διέταξα τὸν κύριον Κριεζῆν τηλεγραφικῶς νὰ μεταβῇ εἰς Ναύπακτον, νὰ παραλάβῃ καὶ διευθύνῃ τὸ ταμεῖον ἐκεῖνο προσωρινῶς, τὸν δὲ Μαγκανάραν παρήγγειλα νὰ διαμείνῃ εἰς τὴν θέσιν του, διευθύνων καὶ αὐτὸς προσωρινῶς τὸ ταμεῖον Μεσολογγίου.

§126ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠξεύρετε, κύριε Παπαμιχαλόπουλε, διατί ἐζήτησε τὴν διατήρησίν του;

§127ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ εἴπω.

§128ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ γυναικάδελφός του ἦτον ὑποψήφιος.

§129ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ παρεκάλεσαν οἱ ἀντίπαλοι τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἀλλὰ πάντοτε πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, νὰ μεταθέσω τὸν οἰκονομικὸν ἔφορον, τὸν ὁποῖον μετέθεσα εἰς Βάλτον, καὶ διώρισα τὸν κ. Τηλέμαχον Μπέλον, ὅστις, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, διατηρεῖται ἀκόμη ἐκεῖ ὡς τοιοῦτος, διότι ὁ κ. Μπέλος εἶναι ἀρχαῖος καὶ δόκιμος οἰκονομικὸς ὑπάλληλος. Ἀπέλυσα τὸν τελώνην Μεσολογγίου, ἐντόπιον ὄντα, καὶ τὸν ἀντικατέστησα δι’ ἀνθρώπου τῆς ὑπηρεσίας, τοῦ κ. Σκορδάκη. Ὁ συνάδελφός μας κ. Γκίκας, καὶ αὐτὴ ἡ ὑπηρεσία τὴν ὁποίαν συνεβουλεύθην, μοὶ τὸν ἐσύστησεν ὡς ἱκανὸν καὶ τίμιον, καὶ ἐγὼ δὲν εἶχον δυσκολίαν νὰ τὸν διορίσω, διὰ νὰ ἀπολύσω τὸν ἐντόπιον. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν τριῶν αὐτῶν προϊσταμένων τῶν ὑπηρεσιῶν, δηλαδὴ τοῦ ταμίου, τοῦ τελώνου καὶ τοῦ ἐφόρου, τὸ ὑποδεέστερον προσωπικὸν ἀντικατέστησα δι’ ἐντοπίων ὑπαλλήλων. Ἀντικατέστησα λοιπὸν τὸν Γραμματέα τοῦ ταμείου, διὰ τοῦ Κωνσταντίνου Μπεΐκου ἐντοπίου, τὸν γραφέα τοῦ ταμείου, διὰ τοῦ Ἀρ. Τρικούπη, τὸν Γραμματέα τοῦ ἐφόρου, διὰ τοῦ Κωνσταντίνου Κατσούνη, καὶ τὸν πρωτοκολλιστὴν τῆς ἐφορίας, διὰ τοῦ Ἰωάννου Παπᾶ Χρήστου, τὸν Δασονόμον, διὰ τοῦ Παναγ. Βασιλείου, ἐντοπίου καὶ τούτου. Διώρισα, πρὸ τῶν ἐκλογῶν πάντοτε, τρεῖς δασοφύλακας, τὸν Ἀπόστ. Κατοχιανὸν, τὸν Στρατ. Πολίτην καὶ τὸν Λεωνίδαν Ἀθανασιάδην. Ἀντικατέστησα καὶ τὸν ὑποτελώνην Αἰτωλικοῦ διὰ τοῦ Γεωργίου Μπερσίμη Γουναράκη· μάλιστα ὡς πρὸς τὸν διορισμὸν τούτου, ἔλαβε χώραν τὸ ἑξῆς ἐπεισόδιον· εἰς τὴν θέσιν τοῦ ἁλαταποθηκαρίου διώρισα ἄλλον παρὰ τὸν συστηθέντα μοι ἐντόπιον Γουναράκην, ἤτοι τὸν Ναυπάκτιον Χαρ. Γραβάνην, ἄνθρωπον τίμιον καὶ ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας συνιστώμενον, μὴ δεχθεὶς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν οἱ ἀντίπαλοι τοῦ κ. Δεληγεώργη μοὶ ἔκαμον διὰ τὸν εἰρημένον Γουναράκην. Ἀλλὰ, ὅταν ἐκοινοποίησα τὸν διορισμὸν εἰς τὸν Γραβάνην, οἱ κύριοι οἵτινες μοὶ εἶχον συστήσει τὸν Γουναράκην ἐξανέστησαν κατὰ τοῦ διορισμοῦ τούτου, καὶ μοὶ παρεπονέθησαν ὅτι τοὺς ἀδικῶ, διορίζων ξένον πρόσωπον ἐν τῇ θέσει ταύτῃ διὰ νὰ ἀντικαταστήσῃ ἐντόπιον, τὸν ὑπὸ τοῦ κ. Δεληγεώργη διωρισμένον, Μαλακάσην τοὔνομα, μὲ παρεκάλεσαν δὲ μετ’ ἐπιμονῆς νὰ πραγματοποιήσω καὶ τὸν διορισμὸν τοῦτον κατὰ τὴν σύστασίν των, ὅπερ καὶ ἠναγκάσθην νὰ πράξω, διορίσας τὸν Γουναράκην ἀντὶ τοῦ Γραβάνη, καὶ προσέτι διώρισα ἁλατοφύλακας τοὺς Ἀνδρέαν Δοῦρον, Γ. Βαρδουνάτσον καὶ Λάμπρον Ζαγκλῆν, καὶ ἐπὶ τέλους διέθεσα ὁλόκληρον τὸ προσωπικὸν ἐπὶ τῆς καλλιεργείας τῆς ἁλικῆς Μεσολογγίου ὑπὲρ τῆς ἰδίας ἐκείνης πολιτικῆς μερίδος, τῆς ἀντιπολιτευομένης τὸν κ. Δεληγεώργην. Αἱ μεταβολαὶ αὗται, ὡς σᾶς εἶπον, κύριοι, πλὴν ὀλιγίστων, εἶχον γείνει πρὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ἔμειναν δὲ καὶ μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ὡς εἶχον διατεθῆ πρότερον. Αὕτη εἶναι ἡ ἐνέργειά μου, καθόσον ἀφορᾷ καὶ τὴν ἐπαρχίαν Μεσολογγίου, ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν.

§130ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Τὰ τηλεγραφήματα τὰ στελλόμενα κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν ἐλαμβάνοντο ὑπ’ ὄψιν ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, ἢ ὑπὸ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ὑπουργῶν;

§131ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι ὑπὸ τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Ἐὰν θέλετε διὰ τὴν ἐκλογὴν Ζακύνθου, ἠμπορῶ νὰ σᾶς δώσω πληροφορίαν τινὰ, τί ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ· ἀλλὰ μοὶ φαίνεται, αὐτὸ δὲν θὰ σᾶς εὐχαριστήσῃ.

§132ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὀφείλετε νὰ μᾶς διαφωτίσητε.

§133ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ καλά. Ἐὰν διὰ τὴν ἐνέργειαν ταύτην, τὴν ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων μου, καὶ διὰ τῆς ὁποίας οὐδένα πλάγιον σκοπὸν ἐπεδίωκα ἢ νὰ χορηγήσω ἀναψυχήν τινα εἰς μίαν πολιτικὴν μερίδα διατελοῦσαν ὑπὸ τὴν κυβερνητικὴν πίεσιν, — δὲν ἔχω ἄλλην λέξιν καταλληλοτέραν νὰ μεταχειρισθῶ— ἐπὶ 19 μῆνας, ἡ Βουλὴ μὲ κρίνῃ ἔνοχον μομφῆς τινος, θέλω δεχθῆ ἀγογγύστως, διότι τοιαύτη μομφὴ ἐπὶ τοιούτων ἐνεργειῶν θὰ χρησιμεύσῃ οὐ μόνον δι’ ἐμὲ, ἐάν ποτε, ὅπερ ἀπεύχομαι, συμβῇ νὰ ἔλθω εἰς τὰ πράγματα, νὰ μὴ ἦμαι τόσον εὔκολος εἰς τὴν παραδοχὴν τοιούτων πολιτικῶν συστάσεων, ἀλλὰ καὶ διὰ πάντα ἄλλον ὑπουργόν. Ἀρκεῖ ὅτι δὲν ἐνήργησα ἐξ ἰδιοτελείας, ἀρκεῖ ὅτι δὲν ἐτοποθέτησα εἰς τὰς θέσεις ταύτας συγγενεῖς μου καὶ συμπατριώτας μου. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος κ. Λομβάρδος μὲ προκαλεῖ, καὶ ἔχει δίκαιον νὰ ἐπιμένῃ, νὰ εἴπω ὅ,τι παρέλειψα ἢ ὅ,τι δὲν εἶχον ἀνάγκην νὰ εἴπω περὶ τῆς ἐκλογῆς Ζακύνθου, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχω νὰ τὸ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν, διότι εἶναι σχετικὸν μὲ τὴν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος κ. Λούντζης, ἐὰν τὰ τηλεγραφήματα, τὰ ὁποῖα ἐστέλλοντο εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἴτε ἐκ Ζακύνθου ἢ ἄλλοθεν, ἀνεγινώσκοντο καὶ συνεζητοῦντο ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἐρώτησιν ἀπήντησα ἀποφατικῶς, διότι ὁμολογουμένως πολὺ σπανίως συνέβαινε νὰ συζητηθῶσι ζητήματα ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, σχετικὰ πρὸς τὰς ἐκλογάς· ἕκαστος ὑπουργὸς ἐνήργει ἀνεξαρτήτως ἐν τῷ κλάδῳ του. Ἀλλὰ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἤδη τὴν Ζάκυνθον, ἰδοὺ τί παρουσιάσθη ἐν ὑπουργικῷ συμβουλίῳ. Τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐκλογῆς, ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβεν ἐκεῖθεν ἐντὸς ἰδιαιτέρας ἐπιστολῆς 5 ἀνθρώπων, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα οὔτε ἐνθυμοῦμαι κἄν, διότι δὲν εἶναι ἐκ τῶν γνωστῶν, εἷς ὠνομάζετο, νομίζω, Κοκκίνης ἢ Κοκινάρης, ἓν ἔντυπον πρόγραμμα παρ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων ὑπογεγραμμένον, διὰ τοῦ ὁποίου οἱ κύριοι οὗτοι ἔλεγον, ὅτι κατέρχονται εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα ὡς ὑποψήφιοι βουλευταὶ καὶ ζητοῦν τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν των, ὑποσχόμενοι νὰ ὑποστηρίξουν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούλγαρη, καὶ νὰ παρακολουθῶσιν αὐτὸν ὡς ἀρχηγόν των καὶ ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει, ὅταν ἀπομακρυνθῇ τῆς ἐξουσίας. Διὰ τῆς ἐπιστολῆς των δὲ παρεκάλουν νὰ χορηγήσῃ τὴν συνδρομήν του τὸ ὑπουργεῖον εἰς αὐτοὺς, διὰ νὰ ἐκλεχθῶσι βουλευταὶ, διότι, ὡς ἔλεγον, ὁ συνδυασμὸς, τὸν ὁποῖον ὑπεστήριζεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι συνδυασμὸς Βασιλικὸς, καὶ ἑπομένως τὰ πρόσωπα τὰ ἀποτελοῦντα αὐτὸν δὲν θὰ παρακολουθήσουν τὸν κ. Βούλγαρην, ὅταν κατέλθῃ τῆς ἐξουσίας, ἐνῷ ἐκεῖνοι ὑπέσχοντο, ὅτι θὰ τὸν παρακολουθήσωσιν. Ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν πρότασιν ἐκείνην, ἀλλὰ δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ πολὺ, διότι ἦτο κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἐκλογῆς καὶ διότι τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἔγραφον, ἦσαν πρόσωπα ἄγνωστα εἰς ἡμᾶς, ἑτέρωθεν δὲ εἴχομεν πληροφορίας, ὅτι τὰ πρόσωπα ταῦτα ἀνῆκον εἰς τὴν πολιτικὴν μερίδα τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ ὡς φίλοι αὐτοῦ κατήρχοντο εἰς τὸν ἀγῶνα, ἐζήτουν δὲ τὴν συνδρομὴν τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ φέρουν ἀντιπερισπασμὸν εἰς τὸν ἄλλον συνδυασμὸν, τὸν Βασιλικὸν παρ’ αὐτῶν λεγόμενον. Αὐτὸ τὸ ἐπεισόδιον παρουσιάσθη ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν Ζακύνθου. Ἀπήντησα καὶ ὡς πρὸς τὴν δευτέραν αἰτίασιν τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὴν ἐπέμβασιν κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειάν μου· δὲν εἶμαι δὲ ὑποχρεωμένος νὰ ἀπαντήσω καὶ διὰ τὰς ἐνεργείας τῶν συναδέλφων μου, τὰς ὁποίας ἄλλως τε καὶ ἀγνοῶ. Τρίτη αἰτίασις συνδυαζομένη μὲ τὰ ἐκλογικὰ εἶναι ἡ ἀκόλουθος «ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς 11 Φεβρουαρίου, σταθερῶς ἐπιδιώκουσα τὴν προμελετημένην διαμόρφωσιν τῆς Βουλῆς καθ’ ὅλα τὰ στάδια τοῦ καταρτισμοῦ αὐτῆς, ἠρνήθη διὰ τῶν διοικητικῶν αὐτῆς ὀργάνων τὰ εἰς τὴν Βουλὴν εἰσιτήρια εἰς βουλευτὰς ἀνακηρυχθέντας παρὰ τῶν προέδρων τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν, καὶ ἡ οὕτω σχηματισθεῖσα πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς συνεδρίασιν, ἐγκρίνασα διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς τὴν παράνομον ταύτην διοικητικὴν ἐνέργειαν, ἀπέκλεισεν ἐκ προοιμίων καὶ ἀνεξετάστως ἀπὸ τῆς Βουλῆς ἕνδεκα μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως.» Ἡ αἰτίασις αὕτη ἀφορᾷ καὶ ἐμέ, διότι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διετέλουν ἐν τῷ ὑπουργείῳ. Καὶ μ’ ὅλον ὅτι ἠδυνάμην νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι, καὶ ἂν ἔλαβε χώραν τοιοῦτόν τι, ἔλαβε τῇ διαταγῇ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ, ὁποῖος ἦτον ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, μ’ ὅλον τοῦτο δὲν τὸ ἰσχυρίζομαι, διότι εὑρίσκομαι εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἀναιρέσω διὰ τῶν πραγμάτων τὴν κατηγορίαν ταύτην τὴν ἀποδιδομένην εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούργαρη. Ἀληθῶς, κύριοι, δὲν ἐχορηγήθησαν εἰσιτήρια εἰς τὸν βουλευτὴν Ἀττικῆς κ. Φιλήμονα, Θήρας κ. Βαλέτταν, εἰς τοὺς βουλευτὰς Κορινθίας καὶ εἰς τοὺς βουλευτὰς Σάμης, τουτέστι δὲν ἐχορηγήθησαν εἰδοποιητήρια ἐκ μέρους τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς εἰς 10 βουλευτάς. Καὶ περὶ μὲν τοῦ βουλευτοῦ τῆς Ἀττικῆς κ. Φιλήμονος λέγω ὅτι, ἀφοῦ κατὰ δυστυχίαν, ὡς μὴ ὤφειλεν, ἀνετράπη ἡ κάλπη ἑνὸς δήμου, τοῦ δήμου Ἀχαρνῶν, ἡ κάλπη δηλ. ἡ ἀνήκουσα εἰς τὸν κ. Φιλήμονα, πρὸ τῆς διαλογῆς τῶν σφαιριδίων, καὶ ὁ κ. Φιλήμων ἄνευ τῆς κάλπης ταύτης δὲν ἐπλειονοψήφει τοῦ πρώτου ἐπιλαχόντος, φρονῶ, ὅτι νομίμως ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ δὲν ἠδύνατο νὰ χορηγήσῃ εἰς αὐτὸν εἰσιτήριον.

§134ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἔδωκαν εἰς τὸν ἄλλον.

§135ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ἐπίσης δὲν ἔπρεπε νὰ δώσῃ καὶ εἰς τὸν ἐπιλαχόντα, τὸν κ. Κωστῆν, τοιοῦτον εἰσιτήριον, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας κατὰ τὴν γνώμην μου, τὴν ὁποίαν καὶ ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ τότε ὑπεστήριξα, ὤφειλε νὰ ἐνεργήσῃ νέαν ἐκλογὴν ἐν τῷ δήμῳ Ἀχαρνῶν καὶ πρὶν ἀκόμη περιμείνῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ᾖναι τὸ ἀποτέλεσμα πλῆρες καὶ νὰ δώσῃ εἰσιτήριον εἰς τὸν πλειονοψηφήσαντα μετὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκλογῆς ἐν τῷ δήμῳ ἐκείνῳ. Ἀλλ’ ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ ἔπραξεν ἄλλως, ἠρνήθη εἰσιτήριον, καὶ ὀρθῶς, εἰς τὸν κ. Φιλήμονα, καὶ ἔδωκε τοιοῦτον, ἐνῷ δὲν ἔπρεπε νὰ δώσῃ, εἰς τὸν κ. Κωστῆν· τοῦτο ὅμως ἔπραξεν ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ καὶ οὐδόλως εὐθύνεται ἡ Κυβέρνησις. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἐπαρχίαν Θήρας, ὡς πρὸς τὸν κ. Βαλέτταν, τελευταία ἴσως πάντων ἔμαθεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ σύλλογος, ὁ ἀποτελούμενος κατὰ τὸ ἄρθρον 58 τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ὑπὸ τῶν προέδρων τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν, ὑπὸ τοῦ δημάρχου καὶ τοῦ εἰρηνοδίκου τῆς πρωτευούσης, ἠρνήθη νὰ τὸν ἀνακηρύξῃ ὡς βουλευτήν, ἐπὶ τῷ ἀνυποστάτῳ ἰσχυρισμῷ, ὅτι εἰς ἕνα δῆμον ἐτύγχανον ἀγράμματα τὰ μέλη τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς. Ἀφοῦ δὲ ὁ σύλλογος οὗτος δὲν ἀνεκήρυξε τὸν κ. Βαλέτταν, ὁ ἔπαρχος οὐδὲν δικαίωμα εἶχε νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸν εἰδοποιητήριον, ἐνῷ ἐν τῷ προγράμματι περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ἐκλογῆς ἐσημείωσε καὶ τὸν κ. Βαλέτταν ὡς πλειονοψηφήσαντα βουλευτήν· δὲν εἶχε δὲ οὐδεμίαν εἴδησιν ἡ Κυβέρνησις περὶ τούτου καὶ τὸ ἔμαθεν, ὡς σᾶς εἶπον, τελευταία πάντων.

§136ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Δὲν εἶναι πολὺ ἀκριβὲς ὅπως τὸ λέγετε. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ σύλλογος ἀπεφάνθη ὡς εἴπατε, ἀλλ’ ἀπεφάνθη συνεπεία τῆς ἐκβιάσεως σχεδὸν τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, ἡ ὁποία προέβη οὐ μόνον δι’ ἀπειλῶν εἰς τὸν τοιοῦτον ἐξαναγκασμόν, ἀλλὰ σχεδὸν καὶ διὰ δωροδοκίας, ὅπως ἡ δικαστικὴ ἐξουσία, νομίζω, θὰ ἀποδείξῃ. Ἐκτὸς δὲ τούτου ὁ ἔπαρχος, πρὶν ἀκόμη ἐνεργηθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ, ῥητῶς, καὶ ὑπάρχει καταγγελία περὶ τούτου, ἔλεγεν, ὅτι καὶ ἂν ἐπιτύχω, εἰσιτήριον δὲν θὰ μοὶ δοθῇ, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ τῆς Κυβερνήσεως ἐπιθυμία.

§137ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι διὰ τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι εἶναι ἀληθές, ἀφοῦ ὁ κ. Βαλέττας τὸ διαβεβαιοῖ, ἀλλὰ δύναμαι καὶ ἐγὼ νὰ σᾶς διαβεβαιώσω ὅτι πᾶν ὅ,τι ἔπραξεν ὁ ἔπαρχος τὸ ἔπραξεν ἐν ἀγνοίᾳ ὅλως τῆς Κυβερνήσεως· (θόρυβος) οὐδεμίαν εἴδησιν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, καὶ οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ δώσῃ διαταγὴν εἰς τὸν ἔπαρχον ν’ ἀρνηθῇ τὸ εἰδοποιητήριον εἰς τὸν κ. Βαλέτταν μεταξὺ τόσων ἄλλων ἐπιτυχόντων ἀντιπολιτευομένων εἰς ὅλας σχεδὸν τὰς ἐπαρχίας. Ἐπομένως ἐὰν ὁ ἔπαρχος ἐξεβίασεν, ἢ ἠπείλησε τὸν σύλλογον, εἶναι ἀναντιῤῥήτως ἀξιοκατάκριτος. Ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν Κορινθίας, παρατηρῶ ὅτι εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην συνέβη τὴν παραμονὴν τῆς γενικῆς διαλογῆς τῶν ψήφων νὰ ὑπεξαιρεθῶσι τὰ πρακτικὰ ἑνὸς δήμου, τοῦ δήμου Πελλήνης· ἀλλ’ οἱ ὑποψήφιοι εἶχον λάβει εἰς χεῖράς των ἐπίσημον ἀντίγραφον ἀπὸ τὴν ἐφορευτικὴν ἐπιτροπήν, ἐκ τοῦ ὁποίου προέκυπτε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκλογῆς. Ὁ ἔπαρχος εἰδοποίησε τὴν Κυβέρνησιν περὶ τούτου καὶ ἐζήτησεν ὁδηγίας ἀπὸ αὐτὴν ἐὰν ἠδύνατο νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ ἀντίγραφα ἐκεῖνα τῶν πρακτικῶν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν νὰ ἐνεργηθῇ ἡ ἀνακήρυξις τῶν βουλευτῶν. Ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἐφέρθη ἐν ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, τὸ ὁποῖον, — καὶ τοῦτο σᾶς τὸ διαβεβαιῶ ὡς τίμιος ἄνθρωπος, εἶσθε δὲ κύριοι, νὰ μὲ πιστεύσετε ἢ ὄχι—ἐθεώρησε παράδοξον τὴν τοιαύτην ἐρώτησιν τοῦ ἐπάρχου, καὶ ὄχι μόνον ἀπήντησε διὰ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ εἰς αὐτὸν καταφατικῶς, ἀλλὰ καὶ ἐξέφρασε τὴν λύπην του διατί νὰ εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην ἀπορίαν· τὸν διέταξε δὲ νὰ ἀνακηρύξῃ ὡς βουλευτὰς τοὺς πλειονοψηφοῦντας, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀντιγράφων τῶν πρακτικῶν τῶν ὑπεξαιρεθέντων· ἀλλ’ ὅτε ἔφθασεν εἰς Κόρινθον τὸ τηλεγράφημα τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ἐκδοθὲν συνεπεία τῆς ἀποφάσεως τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὁ σύλλογος, ὁ κατὰ τὸ ἄρθρον 58 τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, εἶχε συντάξει ἔκθεσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἀνεκήρυττεν οὐδένα ἐκ τῶν ὑποψηφίων, καὶ εἶχε διαλυθῆ. Ἐπομένως ὁ ἔπαρχος εὑρέθη εἰς ἀμηχανίαν τί νὰ πράξῃ, καὶ βεβαίως δὲν ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς καμμίαν ἀνακήρυξιν, ἀφοῦ ὁ σύλλογος τῶν ἐπιτροπῶν ἀπέσχε νὰ ἀνακηρύξῃ τοὺς πλειονοψηφήσαντας. Ὡς πρὸς τὴν ἐπαρχίαν Σάμης, κύριοι, μετὰ θάῤῥους σᾶς λέγω, ὅτι κάλλιστα ἔπραξε καὶ ὁ σύλλογος τῶν ἐπιτροπῶν καὶ ὁ νομάρχης νὰ μὴ δώσῃ εἰσιτήρια εἰς κἀνένα, διότι ἐκεῖ δὲν ἦτο ἐκλογή, ἦτο ἐμπαιγμὸς πλήρης τοῦ νόμου, διότι ἐνῷ ὁ κατάλογος περιεῖχε π. χ. 1000 ψηφοφόρους, εἰς τὴν κάλπην εὑρέθησαν 3000 ὡς ψηφοφορήσαντες. Ὁ νομάρχης, καὶ τοιοῦτος ἦτον ὁ ἀξιότιμος κ. Οἰκονομόπουλος, ἔγραφεν, ὡς ἐνθυμοῦμαι, ἰδιαιτέρως εἰς ἐμὲ ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ εἰσιτήρια εἰς ἀνθρώπους τοιουτοτρόπως ἐκλεχθέντας, καὶ καλῶς ἔπραξεν. Ἐάν, κύριοι, λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκθεσιν τοῦ τμήματος ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς ταύτης, θ’ ἀπαντήσητε τὰ ἑξῆς περίεργα καὶ ἐκτρωματικὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα παρακαλῶ νὰ μοὶ δώσητε τὴν ἄδειαν νὰ ἀναγνώσω. «Ἐπειδὴ ὡς πρὸς τὸν δῆμον Πυλλαρέων τὸ περιεχόμενον τῆς ἐνστάσεως ἀποδεικνύεται, κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ τμήματος, οὐ μόνον ἀπὸ τῶν πρακτικῶν τῆς ἐκλογῆς, τῶν ἐκθέσεων τοῦ ἀνακριτοῦ καὶ μοιράρχου καὶ ἐξ ἐγγράφου τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς πρὸς τὴν νομαρχίαν Κεφαλληνίας, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ πρακτικοῦ τῆς γενομένης διαλογῆς τῶν σφαιριδίων, διότι ἐνῷ κατ’ αὐτὸ ἐψηφοφόρησαν 1853, συμπεριλαμβανομένων ὡς ψηφοφορησάντων αὐτόθι καὶ 500 Πυλλαρέων, οἱ τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ ὑποψηφίου Φλωριᾶ λαμβάνουσι, μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν πλεοναζόντων περίπου 120 σφαιριδίων, μηδὲν εἰς τὸ Ναί, καὶ 1853 εἰς τὸ ὄχι ψήφους, ἤτοι ὅλας εἰς τὸ Ὄχι, ἐνῷ τοὐναντίον οἱ τοῦ ἑτέρου συνδυασμοῦ μόλις καθ’ ὑπέρτατον ὅρον λαμβάνουσι 90 ψήφους εἰς τὸ Ὄχι, καὶ 1750 εἰς τὸ Ναί. «Ἐπειδὴ ἐπίσης ὡς πρὸς τὸν δῆμον Ἄσσου τὸ περιεχόμενον τῆς ἐνστάσεως βεβαιοῦται ὑπὸ τοῦ πρακτικοῦ τῆς ἐκλογῆς καὶ τοῦ βιβλίου τῶν ψηφοφορησάντων, ἐν ᾧ ἐμφαίνονται ὅτι 700 ἑτεροδημόται Πυλλαρεῖς ἐψηφοφόρησαν ἐν τῷ δήμῳ τούτῳ, ὑπὸ τῶν διαφόρων ἐκθέσεων καὶ τῶν ὑπαρχουσῶν ἐν τῷ φακέλλῳ ἐγγράφων μηνύσεων, καὶ διὰ διαφόρων διὰ δικαστικοῦ κλητῆρος ἐπιδοθεισῶν ἐνστάσεων, ὡς ἐπίσης καὶ ὑπὸ τοῦ πρακτικοῦ διαλογῆς τῶν σφαιριδίων, καθ’ ὃ, ἐνῷ τὸ σύνολον τῶν ψηφοφορησάντων ἀνέρχεται εἰς 1947, οἱ τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ ὑποψηφίου Δεστούνη λαμβάνουσιν εἰς τὸ Ὄχι πλέον τῶν τριῶν χιλιάδων σφαιριδίων. Ἐπειδὴ καὶ ὡς πρὸς τὸν δῆμον Σάμης ἡ ἔνστασις τῶν διαφερομένων φαίνεται βάσιμος, διότι τὸ γεγονὸς τοῦ ἀποκλεισμοῦ, ἐνῷ ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων ἀρχῶν βεβαιοῦται, οἱ ἐνδιαφερόμενοι περὶ τοῦ ἐναντίου οὐδόλως διατείνονται, κατὰ δὲ τὴν γενομένην διαλογὴν, ἐνῷ οἱ ὑποψήφιοι Φλωριᾶς καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ ἔλαβον ἀκριβῶς τὰς ἐν τῷ καταλόγῳ ἀναφερομένας ψήφους, οἱ ὑποψήφιοι Δεστούνης καὶ Μακρῆς, ἀφαιρουμένων τῶν πλεονασάντων ἀπὸ τοῦ Ναὶ σφαιριδίων, μένουσι χρεῶσται ἱκανῶν ψήφων». Ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι ἐπὶ τοιούτου τερατώδους ἀποτελέσματος ὁ σύλλογος καὶ ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ καλῶς ἔπραξε νὰ μὴ δώσῃ εἰδοποιητήρια.

§138ΦΛΩΡΙΑΣ. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξακριβωθῇ νῦν τίνι τρόπῳ ἐνεργήθη ἡ ἐκλογὴ ἐκεῖ· λυποῦμαι μάλιστα διότι δὲν δύναμαι νὰ ἀναπτύξω τίς ἦτο παραίτιος τῆς ἀναστατώσεως ἐκείνης τὴν ὁποίαν εἶδεν ἡ Κεφαλληνία ἐν μέσῳ αὐτῆς, καὶ τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατό τις νὰ φαντασθῇ. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ τούτου, καὶ δὲν ἤθελον σᾶς διακόψει ποσῶς, κ. Παπαμιχαλόπουλε, ἐὰν δὲν ἀνεφέρετε ἓν γεγονός, τὸ ὁποῖον, ἴσως νὰ μὴ ἔχηται ἀληθείας, τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι τὸ ἑξῆς· δικαιολογοῦντες ὑμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην τῆς ὁποίας ἀπετελεῖτε τότε μέρος, εἴπετε ὅτι ὁ σύλλογος τῶν προέδρων δὲν ἔδωκεν εἰσιτήρια. Τοῦτο ἰσχυρίζομαι καὶ ὑποστηρίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀληθές· ὁ σύλλογος τῶν προέδρων, λαβὼν ὑπ’ ὄψιν τὰ ἀποτελέσματα, ὁπωσδήποτε καὶ ἂν προῆλθον, ἀνεκήρυξεν, ὁ νομάρχης ὅμως ἐδυστρόπησε καὶ διέστρεψε....

§139ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καλῶς ποιήσας, κατ’ ἐμέ. Ἐγὼ οὐδεμίαν ἔχω εὐθύνην διὰ τοῦτο, ἀλλὰ λέγω, ὅτι ὁ νομάρχης, ἔχων ὑπ’ ὄψιν ἓν τοιοῦτον τερατῶδες ἀποτέλεσμα, ἔπρεπε νὰ μὴ δώσῃ εἰδοποιητήρια· πᾶν δὲ ὅ,τι ἔπραξεν ὁ νομάρχης προσθέτω, κύριοι, τὸ ἔπραξεν οἴκοθεν καὶ ἐξ οἰκείας βουλήσεως, καὶ οὐχὶ κατὰ διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλά, κύριοι, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας ὡς πρὸς τὴν αἰτίασιν περὶ εἰσιτηρίων, εἶμαι ὑποχρεωμένος ν’ ἀπαντήσω καὶ εἰς τὴν τετάρτην αἰτίασιν, τὴν ἐμπεριεχομένην ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ κ. Πολυλᾶ, ἴσως δὲ καὶ ἀναπτυχθεῖσαν κατὰ τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι δὲν ἐπρόσεξα πολὺ εἰς τὴν ἀγόρευσίν του, ὡς ἐκ τῆς κεφαλαλγίας ἐξ ἧς ὑποφέρω. Ὁ κ. Πολυλᾶς λέγει πρὸς τοῖς ἄλλοις «ὅτι κατόπιν τῶν ἀποκαλυφθέντων περὶ τῆς χειροτονίας τῶν ἐπισκόπων, ἡ ἐν γένει διαχείρισις τῆς Κυβερνήσεως τῆς 11 Φεβρουαρίου 1874 δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἀνωτέρα πάσης ὑπονοίας καὶ ὡς ἐκ τούτου προκαλεῖ, συζήτησιν παρὰ τῆς Βουλῆς». Εἰς τὴν αἰτίασιν ταύτην ἀναντιῤῥήτως συμπεριλαμβάνομαι καὶ ἐγώ, καὶ ἴσως πρωτίστως ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ αἰτίασις αὕτη εἶναι ἐντελῶς ἀόριστος, δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ τὴν ἀνασκευάσω· προκαλῶ ὅμως τὸν κ. Πολυλᾶν καὶ πάντα ἄλλον ἀξιότιμον συνάδελφόν μου νὰ φέρῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὁποιανδήποτε πρᾶξιν ἐμοῦ ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῆς διαχειρίσεώς μου, νὰ ζητήσῃ ἐπ’ αὐτῆς τὸν ἔλεγχον τῆς Βουλῆς, καὶ προθύμως καὶ ἑτοίμως θέλω ὑποκύψει εἰς μίαν τοιαύτην περὶ ὡρισμένων γεγονότων συζήτησιν· ἐλπίζω, δὲ ὅτι εὐχερῶς θέλω δικαιολογηθῆ κατὰ πάσης τοιαύτης αἰτιάσεως ἢ μομφῆς, τὴν ὁποίαν ὡρισμένως ἤθελε μοὶ ἀπευθύνει τις ἐξ ὑμῶν. Ἐπὶ τῆς ἀορίστου δὲ ταύτης αἰτιάσεως τοῦ κ. Πολυλᾶ κρίνω ἀνάξιον νὰ ἐνδιατρίψω· λυποῦμαι μάλιστα, ὅτι ὁ κ. Πολυλᾶς, κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ, ἔῤῥιψεν ἐν τῷ μέσῳ τῆς Βουλῆς μίαν τοιαύτην ἀόριστον κατηγορίαν, ἐνῷ τὸ σύστημα τοῦτο τῶν ἀοριστιῶν δὲν ἐμπρέπει εἰς κοινοβουλευτικοὺς καὶ εἰλικρινεῖς ἄνδρας. Ἀπήντησα, κύριοι, εἰς ὅλας τὰς αἰτιάσεις, τὰς ὁποίας ἡ ἔκθεσις τοῦ ἀξιοτίμου μέλους τῆς παρὰ τοῦ κ. Προέδρου ἡμῶν διορισθείσης ἐπιτροπῆς ἀπηύθυνε κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, μέρος τοῦ ὁποίου ἀπετέλουν καὶ ἐγὼ, καθόσον μὲ ἀφορῶσιν. Ἤδη δὲν ἔχω νὰ προσθέσω τίποτε ἄλλο, διότι ἡ θέσις μου εἶναι δύσκολος νὰ ἔμβω εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἐξέτασιν τοῦ κυρίου θέματος. Δύναμαι ὅμως, ἀφοῦ κατέχω τὸ βῆμα, νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ καὶ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Εἰμὶ, κύριοι, ἐξ ἐκείνων τῶν βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἀπεδοκίμασαν τὰ ἀξιοθρήνητα συμβάντα μετὰ τὴν 30 Νοεμβρίου, οὐ μόνον διὰ τῆς ἀποχωρήσεώς μου ἐκ τοῦ Βουλευτηρίου, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὑπογραφῆς μου εἰς τὴν πρὸς τὴν Α. Μ. ἔκθεσιν τῶν ἀποχωρησάντων 58 βουλευτῶν καὶ εἰς τὴν μετὰ τὴν 19 Μαρτίου ἀπευθυνθεῖσαν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἔκθεσιν τῶν ἐν Ἀθήναις παρευρισκομένων τότε βουλευτῶν· εἰμὶ εἷς ἐξ ἐκείνων οἵτινες καιρίως ἐλυπήθησαν διὰ τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁμολογουμένως ἐπέφερον γενικὴν ἀναστάτωσιν εἰς τὸν τόπον, καὶ τὴν ὁποίαν ἀναστάτωσιν προέλαβεν ἡ φρόνησις τοῦ Βασιλέως· ἀλλὰ, κύριοι, προκειμένου περὶ ἑνὸς τόσον σοβαροῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον πρώτην ἤδη φορὰν παρουσιάζεται παρ’ ἡμῖν ἀπὸ τῆς Συνταγματικῆς μεταπολιτεύσεως ἡμῶν, δευτέραν δὲ φορὰν καθ’ ὅλην τὴν Εὐρώπην τὴν Συνταγματισμένην, διότι δὲν ἔχομεν ἕτερον γεγονὸς τῆς καταδιώξεως ὁλοκλήρου ὑπουργείου, ἐκτὸς τῆς καταδίκης τοῦ ὑπουργείου Πολινιὰκ ἐν Γαλλία διὰ τὰ συμβάντα τοῦ Ἰουλίου τοῦ 1830, προκειμένου λέγω, περὶ τόσον σοβαροῦ καὶ σπουδαίου ζητήματος, εἶναι ἀνάγκη νὰ προσέξῃ ἡ Βουλὴ νὰ μὴ ὀλισθήσῃ κατὰ τὴν ἐξάσκησιν τῶν σπουδαιοτάτων αὑτῆς καθηκόντων καὶ παρεξηγηθῇ οὐ μόνον ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ αὐτὴν τὴν Εὐρώπην, καὶ νὰ μᾶς ἀποδοθῇ ἡ μομφὴ, ὅτι εὕρομεν εὔθετον τὴν περίστασιν νὰ διεκδικήσωμεν πολιτικὰ πάθη, μὴ ἁρμόζοντα εἰς ἓν Κοινοβούλιον. Ἀναντιῤῥήτως ἡ διαγωγὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης συνετάραξε καὶ δικαίως ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, διότι ἐσχολιάσθη πολυειδῶς καὶ ἀπεδόθη εἰς αὐτὴν σκοπὸς ἀνώτερος κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου. Ἀλλὰ φρονῶ, κύριοι, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἐξετάσῃ καὶ μελετήσῃ τὸ ζήτημα μετὰ μεγάλης προσοχῆς, καὶ πρὸ πάντων νὰ ἐξετάσῃ καὶ σκεφθῇ σοβαρῶς ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ὡς Κυβέρνησις, ἠδύνατο νὰ ἐπεμβῇ εἰς τὰ ἐσωτερικὰ καθήκοντα καὶ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, ὡς πρὸς τὸν σχηματισμὸν τῆς ἀπαρτίας αὐτῆς· διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον οὐδὲν δικαίωμα ἔχει νὰ προσέλθῃ εἰς τὸ Βουλευτήριον καὶ ν’ ἀποτείνῃ τὴν παρατήρησιν, ὡς ὑπουργεῖον, εἴτε εἰς τὸν πρόεδρον τῆς Βουλῆς εἴτε εἰς αὐτὴν τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ ἑπομένως ὅτι θὰ ἀποβάλῃ ἐντεῦθεν τοὺς συνεδριάζοντας, ἢ νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι δὲν δέχεται νὰ ἔλθῃ εἰς καμμίαν μετ’ αὐτῶν ἐργασίαν. Τὰς πράξεις καὶ ἐργασίας τῆς Βουλῆς τὰς κανονίζει ἰδιαίτερος Κανονισμὸς αὐτῆς, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ συνέταξε δυνάμει ῥητοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος· κατὰ τὰς διατάξεις δὲ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, ὁ πρόεδρος κηρύττει τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων, ἐπινεύσει δὲ τῆς Βουλῆς κηρύσσεται τὸ τέλος αὐτῶν. Οὐδὲν δικαίωμα ἑπομένως εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ὡς Κυβέρνησις, νὰ παρεμβῇ καὶ ἐξετάσῃ ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἐκηρύχθη ἐν ἀπαρτίᾳ ἡ Βουλή. Βεβαίως οἱ ὑπουργοὶ ἦσαν καὶ βουλευταί, ἑπομένως ὡς τοιοῦτοι δὲν ἔπρεπε νὰ συμμεθέξωσιν εἰς τοιαύτην ἔκνομον καὶ ἀντισυνταγματικὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο, ὡς βουλευταί, δὲν ὀφείλουσιν εὐθύνην ἐνώπιον τῆς δικαιοσύνης, ὀφείλουσιν ὅμως ἠθικὴν εὐθύνην ἐνώπιον τοῦ ἔθνους, καὶ τὸ ἔθνος ἀρκετὰ ἐτιμώρησεν αὐτούς (θόρυβος), διότι ὅλοι σχεδὸν οἱ τελέσαντες τὰ ὄργια ἐκεῖνα ἀπεκλείσθησαν διὰ τῶν νέων ἐκλογῶν. Οἱ ψευδεῖς νόμοι, οὓς ἐψήφισαν ἐκεῖνοι ὡς βουλευταί, ἠκυρώθησαν ὑπὸ τῆς ἀληθοῦς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους· ἡ τιμωρία αὕτη εἶναι ἀρκοῦσα ὡς τιμωρία ἠθική. Δὲν βλέπω, κύριοι, ὅτι δύναται, κατὰ τὴν γνώμην μου, νὰ ὑποστηριχθῇ κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου κατηγορία ἐπὶ παραβάσει ὅρου τινὸς τοῦ Συντάγματος, ἢ τοῦ ποινικοῦ νόμου ἐπὶ τῷ ἀντισυνταγματικῷ σχηματισμῷ τῆς Βουλευτικῆς ἀπαρτίας. Βεβαίως τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ζήτημα σπουδαιότατον· ὡς τοιοῦτον ἐλπίζω θὰ ἀναπτυχθῇ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου παρὰ τῶν διαπρεπεστέρων ῥητόρων τῆς Βουλῆς, καὶ ἑπομένως ἡ Βουλὴ θὰ εὑρεθῇ εἰς θέσιν μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν ταύτην νὰ ἐκφέρῃ ἀπόφασιν δικαίαν καὶ πεφωτισμένην. Ἐπαναλαμβάνω ὅμως νὰ συστήσω εἰς τὴν Βουλὴν προσοχὴν, μετριοπάθειαν καὶ ἀμερόληπτον ἐξέτασιν καὶ συζήτησιν ἕνεκα τοῦ ἐπισφαλοῦς τοῦ ζητήματος (θόρυβος ἐν τῇ Βουλῇ, ποδοκροτήματα καὶ χειροκροτήματα ἐν τῷ ἀκροατηρίῳ).

§140ΡΟΥΚΗΣ. Οἱ ὑπόδικοι προετοίμασαν, ὡς βλέπετε, καὶ ἀνθρώπους εἰς τὰ ἀκροατήρια. Τοὺς ἐπλήρωσαν νὰ ποδοκροτοῦν καὶ χειροκροτοῦν.

§141ΦΙΛΗΜΩΝ. Αὐτὰ εἶναι προπαρεσκευασμένα ἀπὸ τῆς ἡμέρας (θόρυβος). Ἀλλὰ δὲν θὰ μᾶς ἀναγκάσουν νὰ παραβῶμεν τὸ καθῆκόν μας.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι, καθήσατε θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συνεδρίασις.

§143Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂν ὁ τελευταῖον ἀγορεύσας περιωρίζετο εἰς τὸ τελευταῖον μόνον μέρος τῆς ὁμιλίας του, δὲν ἤθελε μὲ φέρει εἰς τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην νὰ μετάσχω σήμερον τῆς συζητήσεως ταύτης. Ἀνατραφεὶς ἐν ἐλευθέρῳ πολιτεύματι, ἐσυνείθισα νὰ σέβωμαι τὰς πεποιθήσεις τῶν ἄλλων, οἱαιδήποτε καὶ ἂν ὦσι· καὶ ἂν εὑρίσκωνται εἰς ἀντίθεσιν αἱ κρίσεις καὶ αἱ γνῶμαι τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου πρὸς τὰς ἐμάς, δὲν ἤθελον κρίνει ἀναποφεύκτως ἀναγκαῖον νὰ ἔλθω ν’ ἀντιλέξω. Δυστυχῶς ὅμως ὁ ἐξ Ἐπιδαύρου τῆς Λιμηρᾶς βουλευτὴς ἐξέτεινε τὸν λόγον ἐπὶ ἱστορικὰς ἐκδρομὰς, προέβη εἰς ἀφηγήσεις συμβεβηκότων, τὰ ὁποῖα πρὸ 20 περίπου μηνῶν ἐτελέσθησαν ἐνώπιον ὅλης τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας, καθήψατο προσώπων, τὰ ὁποῖα μετέσχον τῶν συμβεβηκότων ἐκείνων, καὶ μοὶ ἐπιβάλλει τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην νὰ ἐξηγήσω τὴν κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον πολιτείαν μου, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον αὕτη ἦτο ἐν ἀρχῇ σύμφωνος μετὰ τῆς πολιτείας πολλῶν ἄλλων, καὶ μετὰ τῆς πολιτείας καὶ αὐτοῦ τοῦ ὑπουργείου τῆς 9 Φεβρουαρίου. Μοὶ ἐπιβάλλει δὲ τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην νὰ μὴ φεισθῶ οὐδὲ τούτου, καὶ νὰ ἐκφέρω τὴν ἐπὶ τῶν γεγονότων ἐκείνων κρίσιν μοῦ μετὰ τῆς ἀμεροληψίας, μεθ’ ἧς ἐλπίζω ὅτι καὶ ἡ ἱστορία θέλει ἐκφέρει αὐτήν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐβασάνισα τὴν διάνοιάν μου καὶ ἐξήτασα πολλάκις ἐν ἐμαυτῷ, καθ’ ἣν ὥραν ἠγόρευεν ὁ ἐξ Ἐπιδαύρου τῆς Λιμηρᾶς βουλευτής, διὰ νὰ εὕρω τὴν ἀλληλουχίαν, τὴν ὁποίαν αἱ λεπτομέρειαι, ἃς ἐντεῦθεν ἀφηγήθη ἐπὶ τῶν συμβάντων ἐκείνων, εἶχον πρὸς τὸ εἰδικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐκλήθημεν νὰ συζητήσωμεν σήμερον. Δὲν ἠδυνάμην νὰ συνάψω ὅπως δήποτε μελέτην τόσῳ σπουδαίαν, οἵα εἶναι ἐκείνη εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ πρὸ ὀλίγου ἐπεδόθη μετὰ τοῦ διορισμοῦ τοῦ Χαντζάκου ὡς ἁλατοφύλακος καὶ τοῦ Ἀλαμπάση ὡς τελωνιακοῦ ὑπηρέτου. Ἀλλὰ ὅσον καὶ ἂν μὲ ἐνθαῤῥύνῃ ἡ εὐγενὴς αὕτη ἀνοχὴ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἀκολουθήσω αὐτὸν εἰς τὴν ἐξέτασιν ὅλων τῶν ἀντικειμένων, ὧν ἐπελάβετο, δὲν θέλω τὸ πράξει, ἀλλὰ θέλω περιορισθῆ ἀκριβῶς, ἵνα ἀνορθώσω τὰς ἱστορικὰς ἀφηγήσεις, τὰς ὁποίας ἐνέκρινε νὰ κάμῃ ἐντεῦθεν, τὰς ὁποίας ὅμως εὑρίσκω πεπλανημένας. Ὁ προαγορεύσας σᾶς εἶπεν ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, ἡ γενομένη κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1874, ἦτο πρᾶξις δικαιολογημένη ἀπὸ τοὺς γενικοὺς κανόνας, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ διέπωσι τὰς ἐνεργείας τῶν πολιτευομένων, καὶ οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦνται ἀπὸ τὸ σύνολον τῶν παραδόσεων τῶν Συνταγματικῶν. Δυστυχῶς δ’ ὑπεστήριξε προσέτι, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9ης Φεβρουαρίου ἠδύνατο ν’ ἀναλάβῃ τὸ ἔργον τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, καὶ ὅτι διέλυσε τὴν Βουλὴν εὐλόγως, προσηνέχθη δὲ τιμίως εἰς τὰς μετὰ τοῦ Κοινοβουλίου σχέσεις του, εἰ καὶ εἶχεν ὑποσχεθῆ εἰς αὐτὸ νὰ μὴ κάμῃ χρῆσιν τῶν προνομίων. Ἔχω διάφορον γνώμην ἐπὶ ἑκατέρου τῶν ζητημάτων τούτων. Κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ 1874 ἐκλήθη ἐπὶ τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας προήδρευεν ὁ ἐξ Ὕδρας Βουλευτής· ἡ Κυβέρνησις δ’ ἐκείνη διεδέχετο τὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας προήδρευεν ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δεληγεώργη εἶχε κυβερνήσει 18 περίπου μῆνας τὸν τόπον, τὸ δὲ τοῦ κ. Βούλγαρη ἀνεδεικνύετο καὶ ὑποστηρίζετο ὑπὸ συμμαχίας πολιτικῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα, κρίνοντα πλημμελῆ τὴν πολιτείαν τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἐπολέμησαν τὸ ὑπουργεῖον ἐκείνου καὶ συνέπραττον ἀντιπολιτευόμενα αὐτό. Δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἐξετάσω τώρα ἂν τὰ ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη συμπράττοντα τότε κόμματα εἶχον δίκαιον κατ’ οὐσίαν ἢ ὄχι, οὐδ’ εἶναι καιρὸς νὰ φέρω κρίσεις ἐπὶ τῆς πολιτείας τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1873, διότι νῦν ἀσχολούμεθα περὶ ἕτερα ἀντικείμενα. Εἶναι ὅμως τῆς παρούσης ὥρας, διότι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος προέβη εἰς τὴν ἱστορικὴν ταύτην ἀφήγησιν, νὰ ἐξετάσω τὸν λόγον, δι’ ὃν συνέστησαν τὰ κόμματα κατὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη, καὶ νὰ ἀνακοινώσω εἰς ὑμᾶς τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας τὰ κόμματα ἐκεῖνα, τὰ ἀντιπολιτευσάμενα τὸν κ. Δεληγεώργη, εἶχον ἀναλάβει πρὸς τὴν κοινωνίαν. Ἡ ἀντιπολίτευσις κατὰ τοῦ ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προήδρευεν ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής, διετείνετο ὅτι ἡ πολιτικὴ λειτουργία τοῦ Κοινοβουλίου παρεκωλύετο κατὰ τὸ παρελθὸν ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, καὶ ὅτι δὲν ἀφίνετο ἐλεύθερον τὸ Κοινοβούλιον νὰ ἐξασκήσῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα ἀνέθηκεν εἰς αὐτό. Ἐπομένως διετύπου ἐν γένει τὸ πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἀνέγραφεν ἐν αὐτῷ τὴν ἀκώλυτον λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ τὴν καθιέρωσιν τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα ἀνέθηκεν εἰς αὐτό. Ἡ ἔννοια τοῦ προγράμματος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης μοὶ φαίνεται ὅτι ἦτο ῥητῶς ἐκπεφρασμένη ἐν τῇ προσφωνήσει, τὴν ὁποίαν ὁ τότε ἀναβὰς τὴν ἕδραν τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ψήφου τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Σώματος ἀπηύθυνε πρὸς τὸ Κοινοβούλιον. Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς τότε διηρμήνευε τὸ φρόνημα τῆς πλειονοψηφίας ῥητῶς διὰ τῆς προσφωνήσεώς του, αἱ δὲ πολιτικαὶ ἔννοιαι, τὰς ὁποίας ἡ προσφώνησις ἐκείνη περιεῖχεν, ἦσαν τὸ πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τοῦ ὑπουργείου Δεληγεώργη, καὶ ἀπετέλουν τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις ἀνελάμβανε πρὸς τὴν κοινωνίαν, ἵνα ἐκπληρώσῃ, ὅταν ἔλθῃ εἰς τὴν ἀρχήν. Ἐὰν αἱ ἀντιπολιτεύσεις δὲν ἔχωσι κύριον σκοπὸν νὰ μεταβάλλωσι μόνον τὸ καθεστώς, νὰ ἀντικαταστήσωσι μόνον τὴν ὑπάρχουσαν διοίκησιν, νομίζω, ὅτι κατ’ οὐδένα λόγον δύνανται νὰ δικαιολογηθῶσι λησμονοῦσαι τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἀπέναντι τοῦ κοινοῦ ἀνέλαβον συνεπείᾳ τῶν ὑποσχέσεων, τὰς ὁποίας ἔδωκαν πρὸς αὐτὸ, ὅταν ἐζήτησαν τὴν ἐπιδοκιμασίαν του ἐπὶ τῆς πολιτείας των, καὶ διὰ τῆς ἐπιδοκιμασίας ταύτης προσεπάθουν νὰ ῥίψωσι τὴν ὑπάρχουσαν διοίκησιν αὐτῆς. Ἤμην μέλος τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης, οὐ μόνον διότι κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον συνέπραττον μετὰ ἀνδρῶν πολιτευομένων, τοὺς ὁποίους τιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι πάντοτε, ἀλλὰ καὶ διότι ἰδιαίτερα συμβεβηκότα μοὶ ὑπηγόρευον τὴν αὐτὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνοι μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραττον εἶχον. Ἐνόμιζον, ἀντιπολιτευόμενος τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη, ὅτι εἶχον ἐλαφρὰν τὴν συνείδησιν διότι ἔπραττόν τι, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐπέβαλε τὸ πρὸς πατρίδα καθῆκον, καὶ διότι ἐνόμιζον, ὅτι ἤθελον συντελέσει ἵνα ἀποκαταστήσω βελτίω τὴν μέλλουσαν κατάστασιν. Ἀφοῦ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δεληγεώργη ἀποχώρησε τῶν κοινῶν καὶ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν, ἐκπροσωποῦν τὸ φρόνημα τῆς μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀντιπολιτεύσεως, καὶ φέρον πρὸς τὸν τόπον τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη ὑπεσχέθη, εἶχον ἓν καθῆκον, νὰ δώσω τὴν συνδρομήν μου εἰς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ πεῖρα τῶν πραγμάτων ἐν Ἑλλάδι μὲ ἐδίδαξεν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὑπερβαλόντως εὔπιστοι, εὑρίσκονται πάντοτε ἐν μεταμελείᾳ, ἐνθυμοῦμαι ζωηρῶς, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος ὑπεσχέθην τὴν συνδρομήν μου πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη, ἀλλ’ ὑπὸ ῥητοὺς ὅρους, τοὺς ὅρους τῆς ἐκτελέσεως τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας πρὸς τὴν κοινωνίαν ὡς ἀντιπροσωπεῦον τὴν ἀντιπολίτευσιν ἀνέλαβε. Καὶ ὅμως μόλις ἀνέλαβε τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου, πρωτίστη αὐτοῦ μέριμνα ὑπῆρξε νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλὴν μὲ ἓν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον προέβαλε, διὰ νὰ προβιβάσῃ ἕνα ὑπάλληλον τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ, τὸν ὁποῖον εἶχεν, εἰς βαθμὸν ἀνώτερον. Ἐν τούτοις μεταξὺ τῶν συμφωνιῶν καὶ τῶν συνομολογηθεισῶν ἀμοιβαίων ὑποχρεώσεων, ἕνεκα τῶν ὁποίων συνέπραττον εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἦτο ἡ ὑποχρέωσις νὰ κανονισθῶσιν ἀκριβέστερον αἱ σχέσεις τῶν κυβερνώντων πρὸς τοὺς κυβερνωμένους, διὰ εἰσαγωγῆς νομοσχεδίου περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν· ἦτο ἡ λεπτομερεστέρα ἐξέλεγξις τῆς πολιτείας ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἀντεπολιτευόμεθα ἕως τότε· ἦτον ὁ λεπτομερέστερος κανονισμὸς τῆς ἐξασκήσεως τοῦ ἐκλογικοῦ δικαιώματος διὰ τῆς εἰσαγωγῆς νέου νόμου περὶ ἐκλογῆς Βουλευτῶν, δεσμεύοντος τὴν ἐπίδρασιν τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας ἐπὶ τὴν θέλησιν τῶν ἐκλογέων. Ὅλα ταῦτα ἀπῄτουν ἐργασίαν, ἀπῄτουν σκέψιν καὶ μελέτην· ἀλλὰ καὶ ἡ ἐργασία καὶ ἡ σκέψις αὕτη καὶ ἡ μελέτη ἐγκατελείφθη, ὁ δὲ προβιβασμὸς τοῦ ὑπαλλήλου τοῦ ὑπουργείου ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἐκρίθη μᾶλλον κατεπείγων, καὶ μᾶς ἐσυστήθη ὡς τὸ πρώτιστον ἀντικείμενον τῆς μερίμνης ἡμῶν. Τῇ ἀληθείᾳ δὲν σᾶς τὸ κρύπτω, ὅτι ἀπεθαῤῥύνθην. Ἀλλ’ οἱαιδήποτε καὶ ἂν ἦσαν αἱ γνῶμαι ἢ αἱ κρίσεις μου περὶ τῆς πολιτείας τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου, ὁ ὁποῖος προεκάθησε τῶν πραγμάτων, ἤμην πάντοτε ὑπόχρεως νὰ τὰς κρύπτω ἐν τῇ καρδίᾳ μου καὶ ἐν τῇ συνειδήσει μου. Ὑπέταξα αὐτὰς εἰς τὴν γνώμην τῶν πλειόνων, κατὰ δὲ τὴν γνώμην τῶν πλειόνων ὠφείλετο εἰς αὐτὸν σεβασμὸς διὰ τὰς μακρὰς εἰς τὸν τόπον ὑπηρεσίας του. Ὅσας δὲ καὶ ἂν μοὶ ἐγέννα δυσπιστίας ἡ παρελθοῦσα πολιτεία τοῦ ἀνδρὸς, ὤφειλον νὰ σιγήσω καὶ νὰ ἐξακολουθήσω νὰ χορηγῶ τὴν συνδρομήν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἧς προΐστατο. Ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἐπερωτήσεις ἐγένοντο ἐν τῷ μέσῳ. Δύω ἔντιμοι βουλευταὶ, τοὺς ὁποίους βλέπω ἐνταῦθα, ὁ βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου κύριος Λομβάρδος καὶ ὁ ἐκ Μέσης κύριος Ζωχιὸς, ἔφερον τὰς ἐπερωτήσεις ταύτας καὶ προέβησαν εἰς συζήτησιν αὐτῶν λίαν ἀνεπτυγμένην. Δὲν σκοπεύω νὰ ἐπικρίνω οὔτε τὸν κύριον Ζωχιὸν, οὔτε τὸν κύριον Λομβάρδον. Δὲν κρύπτω ὅμως, ὅτι ἐνόμισα, ὅτι αἱ συζητήσεις ἐκεῖναι δὲν ἦσαν καθαρῶς συνταγματικαὶ, δὲν ἦτο ἄσκησις τοῦ δικαιώματος τῆς Βουλῆς πρὸς ἐξέτασιν τῆς διαγωγῆς τῶν ὑπευθύνων ὑπουργῶν, ἦτό τι τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο αὐτὸ, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπα. Εἶχον δὲ καθῆκον καὶ ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ὡς πολιτικὸς συμπράκτωρ τῶν εἰρημένων ἐντίμων δύω συναδέλφων μου, νὰ συντελέσω εἰς τὸ νὰ περιορίσω τὰς συζητήσεις ἐκείνας ἐντὸς τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα διέγραψε, τὰ δὲ ὅρια ταῦτα περιώριζον τὴν ἐξέτασιν ἐπὶ μόνων τῶν πράξεων τῶν ὑπευθύνων ὑπουργῶν. Ὅθεν διὰ νὰ πραγματοποιήσω τὴν προαίρεσίν μου ταύτην, καὶ νὰ προσενέγκω τὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν ὤφειλον, διετύπωσα τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν τότε ὑπέβαλα. Δὲν ἦτο πρότασις κατηγορητηρίου, ὡς ὁ ἔντιμος ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς σᾶς εἶπε.

§144ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὴν ἐχαρακτήρησα οὕτως.

§145Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν νομίζω, ὅτι ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος ἐλησμόνησε τόσον τοὺς ὅρους τῆς πολιτικῆς γλώσσης καὶ τοὺς χαρακτηρισμοὺς τῶν πράξεων, ἵνα ὀνομάσῃ κατηγορητήριον τὴν πρότασίν μου, διὰ τῆς ὁποίας προέβαλον τὴν σύστασιν ἐπιτροπῆς ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων. Διὰ τῆς προτάσεώς μου περὶ τῆς Commission d'enquête ἐνόμιζον, ὅτι ἐπανέφερον τὴν συζήτησιν ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος, ὡσαύτως ὅτι ἐπανῆγον τὴν πορείαν τοῦ Κοινοβουλίου ἐπὶ τῆς συνταγματικῆς ὁδοῦ, ὥστε, ἂν εἶχε πραχθῆ κατὰ τὸ παρελθόν τι τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο σύμφωνον πρὸς τὸ πολίτευμα καὶ τοὺς νόμους, ἢ ἂν εἶχε πραχθῆ κατὰ τὸ παρελθόν τι, τὸ ὁποῖον δὲ ὑπηγορεύετο ἀπὸ τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, ἐγὼ διὰ τῆς προτάσεώς μου ἐκείνης ἀνεκήρυσσον ὑπευθύνους τοὺς ὑπουργοὺς, ἄφινον δὲ πάντας τοὺς λοιποὺς εἰς τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν τὸ Σύνταγμα ὥρισεν εἰς ἕκαστον. Καὶ σᾶς ὁμολογῶ ὅτι ἐχάρην χαρὰν μεγάλην, ὅταν εἶδον ὅτι ἐν τῇ προτάσει, τὴν ὁποίαν διετύπωσα κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν διὰ μολυβδοκονδύλου, ὁ ἔντιμος ἐκ Ζακύνθου βουλευτὴς προσεχώρησε προθύμως καὶ ἔθηκε τὴν ὑπογραφήν του· ἐχάρην διότι ἐν τῇ προσχωρήσει του ταύτῃ ἀνεῦρον τὴν ὁμολογίαν τοῦ κυρίου Λομβάρδου, ὅτι ἐνεφορεῖτο ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἰδεῶν, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐνεφορούμην καὶ ἐγώ. Ἡ πρότασις προεβλήθη καὶ ἡ συζήτησις αὐτῆς ἐπῆλθεν. Ἴσως δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ φέρω κρίσιν τινὰ τώρα ἐπὶ τῆς τακτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε τὸ Κοινοβούλιον ἐκεῖνο κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος προτάσεως· λέγω ἴσως δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον, διότι δὲν πρόκειται νὰ προκαλέσω τὴν γνώμην σας ἐπὶ τῆς κρίσεως ταύτης. Εἶναι κρίσις ἁπλῶς ἱστορικὴ, καὶ μ’ ὅλον ὅτι αἱ ἱστορικαὶ κρίσεις δὲν ἔχουσι χώραν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἀλλ’ ἐν ταῖς ἱστορικαῖς συγγραφαῖς, εἶμαι ὅμως ἠναγκασμένος νὰ μὴν παραλείψω νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὴν κρίσιν μου ταύτην, διότι νομίζω, ὅτι καὶ ἐκ τοῦ συμβεβηκότος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπικρίνω, ἐπῆλθον περιπλοκαὶ δυσαρέστως ἐπηρεάσασαι τὴν πολιτικήν. Πρόκειται νὰ ἐπικρίνω τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς Commission d'enquête. Ἐγὼ, ὁ ἀναπτύξας τὴν πρότασιν ἐκείνην, προσδιώριζον ῥητῶς τὰ ἀντικείμενα, ἐπὶ τῶν ὁποίων προεκάλουν τὴν ἐξέτασιν τῆς Βουλῆς· ταῦτα δὲ ἦσαν προσδιωρισμένα οὕτως, ὥστε ἦσαν τῷ ὄντι ἀντικείμενον ἐρεύνης τοιαύτης, ὁποίαν ἡ πρότασις περὶ συστάσεως ἐπιτροπῆς ἀπῄτει. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις μετεβλήθη εἰς συζήτησιν πολιτικὴν, καὶ τὴν μίαν ἡμέραν ἀντήχουν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ παράπονα κατὰ τοῦ διορισμοῦ ὁδηγῶν, τὴν ἄλλην ἡμέραν κατὰ τῆς διαγωγῆς μεταβατικῶν ἀποσπασμάτων. Ἐὰν δέ τις ἐτύγχανεν ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις κατὰ τὰς συνεδριάσεις ἐκείνας, ἤθελεν ὑπολάβει ὅτι συνετάττετο ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, καὶ ὅτι οἱ κύριοι βουλευταὶ ἡμιλλῶντο πῶς διὰ τῆς ἀπαντήσεως ταύτης νὰ κάμωσι γνωστὰ τὰ πολιτικά των φρονήματα εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ἵνα ὁδηγηθῇ ἂν πρέπῃ νὰ συντηρήσῃ ἢ μὴ τὰ ὑπάρχοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν πρόσωπα. Καὶ ὅμως ἡ πολιτικὴ, ἡ ὁποία ἐξητάζετο, ἦτο πορεία πολιτικῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ὑπῆρχον πλέον εἰς τὴν ἀρχήν· ὁ δὲ Ἡγεμὼν δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ μάθῃ τὸ φρόνημα τῆς Βουλῆς ὁποῖον ἦτο, ἀφοῦ οἱ ἄνθρωποι, περὶ ὧν τὸ φρόνημα, δὲν ἦσαν πλέον ἐν τῇ ἀρχῇ. Ἡ παρεκτραπεῖσα τῷ ὄντι ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου συζήτησις περιέλαβε τοσαῦτα ἀντικείμενα, ὥστε ἂν αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀνεπάλει τις τὰ τότε γενόμενα ἤθελεν εἰκάσει μετὰ λόγου, ὅτι οἱ μετασχόντες τῆς συζητήσεως ἐκείνης ὡδηγοῦντο περισσότερον ἀπὸ τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας εἶχον τότε νωπὰς περὶ τῶν ἀδικημάτων, τὰ ὁποῖα τυχὸν συνέβησαν εἰς αὐτοὺς, ὡδηγοῦντο περισσότερον ἀπὸ τὰ αἰσθήματα τῆς καρδίας των, ἢ ἀπὸ τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας εἶχον μετέχοντες τῆς συζητήσεως, καὶ ἀπὸ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ὑπηγόρευεν αὐτοῖς ἡ συνείδησις. Διάταξις ῥητὴ τοῦ Συντάγματος δίδωσι τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Βουλὴν νὰ συνιστᾷ ἐξεταστικὰς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπὰς· διὰ δὲ τῆς ἐκτελέσεως τῆς διατάξεως ταύτης δὲν ἐπέρχεται διατάραξις εἰς τὴν λειτουργίαν τῆς συνταγματικῆς μηχανῆς. Ἑκάστη ἀρχὴ μένει εἰς τὴν θέσιν της, οὐδεμία δὲ προσγίνεται ἀφορμὴ νὰ διαταραχθῇ ὁ συνταγματικὸς κόσμος, νὰ διαταραχθῇ εἴτε ἡ λειτουργία τοῦ Κοινοβουλίου, εἴτε ἡ γαλήνη τῆς κοινωνίας, εἴτε τὸ ἀνεύθυνον ἢ τὸ ὕψιστον τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας. Καὶ ὅμως τῆς προτάσεως ἐκείνης ἡ συζήτησις προήγαγε κρίσεις ἀσυμβιβάστους πρὸς ταῦτα πάντα, καὶ συνεπείας ἀπροσδοκήτους καθ’ ὅλα. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον, καὶ τὴν ὁποίαν ὑπέγραψε κατόπιν καὶ ὁ κύριος Λομβάρδος, ὅτι ἦτον αὐθαίρετος ἢ ἰδιότροπος γνώμη ἐμοῦ; ὅτι ἐγὼ ὑπέβαλον τὴν πρότασιν, διότι ἐπεθύμουν ἵνα οὕτω πολεμήσω πολιτικοὺς ἀντιπάλους καὶ ἐλαττώσω τὴν πρὸς αὐτοὺς ὑπόληψιν ἐν τῇ Κοινωνίᾳ; Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ μὲ ἀδικήσῃ εἰς τοσοῦτον βαθμόν. Ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ταύτης παρακάθηνται πολλοὶ ἔντιμοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσιν, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ἐμὴ ὡς καὶ αἱ λεπτομέρειαι αὐτῆς ἐξητάσθησαν, ἐκανονίσθησαν, καὶ ἐπεκυρώθησαν ὑπὸ πολλῶν ἐντίμων βουλευτῶν. Δὲν θέλω ὑποτεθῇ παραβιάζων τὰ ἀπόῤῥητα, τὰ ὁποῖα ἡ πολιτικὴ ἐμπιστοσύνη μοὶ κατέστησε γνωστὰ, ἐὰν ἀναφέρω ὅτι εἴκοσι καὶ πλέον περιφανεῖς ἄνδρες, κατέχοντες ἐπισημοτάτας ἐν τῇ πολιτείᾳ θέσεις, συνεμερίσθησαν καὶ ἐπεκύρωσαν τὰ τότε γενόμενα. Δὲν θέλω ὑποτεθῆ δὲ, ὅτι παραβιάζω ἀπόῤῥητα ἐμπιστευθέντα μοι, ἐὰν κάμω γνωστὸν, ὅτι δύω ἐκ τῶν ἐπισημοτέρων ἀνδρῶν ἐκείνων ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κάμωσι γνωστὰ τὰ τότε ἀποφασισθέντα εἰς τὸν τότε πρωθυπουργὸν κύριον Βούλγαρην, ὅτι ἀνεκοίνωσαν αὐτῷ ταῦτα, καὶ ὅτι ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπήντησεν εἰς αὐτοὺς λέγων: «ἀκόμη προσθέσατε, αὐτὰ εἶναι ὀλίγα ποῦ ἐβάλατε, βάλετε πολλὰ, πολλὰ, αὐτὰ εἶναι ὀλίγα.» Ὥστε αὐτὴ ἡ πρότασις περὶ συστάσεως ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν ἐκάκισεν ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος, καὶ τὴν ὁποίαν ἐθεώρησεν ὡς αἰτίαν ὅλων τῶν κακῶν, εἶχε τὴν ψῆφον οὐ μόνον ὅλων τῶν συμπραττόντων τότε κομμάτων, ἀλλὰ καὶ τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ τῶν συναδέλφων αὐτοῦ. Βεβαίως ἐν τῷ βουλευτηρίῳ ἑδρεύουσι πλεῖστοι ἄνδρες ἐξ ἐκείνων οἵτινες ἐσυζητοῦμεν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ ἐκείνῳ. Ἀλλὰ μόλις ἡ συζήτησις προέβη, ἡ γνώμη τοῦ προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετεβλήθη. Ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εὗρε τότε, ὅτι ἡ συζήτησις τῆς προτάσεως ἐκείνης ἀνέτρεπε τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὑπέσκαπτε τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, ἠπείλει τὴν δημόσιον ἀσφάλειαν τοῦ τόπου, καὶ ὅτι τὸ Κοινοβούλιον ἔπρεπε νὰ σταματήσῃ. Καὶ ἰδοὺ ἡ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις κατὰ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Δεληγεώργη ὑπεστήριζεν, ἰδοὺ ἡ Κυβέρνησις ἐπῆλθε νὰ σταματήσῃ τὸ Κοινοβούλιον κατὰ τὴν ἄσκησιν τῶν δικαιωμάτων του. Εἰμὶ πεπεισμένος ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἡ μεγίστη τῶν ἀντιφάσεων, εἰς τὴν ὁποίαν ἤθελε περιπέσει τις, ἀντιπολιτευόμενος τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Δεληγεώργη χθὲς καὶ ὑποστηρίζων σήμερον τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη, οὕτω πολιτευομένου.

§146ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ δὲν σᾶς παρεκώλυσα.

§147ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀποτείνω εἰδικῶς πρὸς τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Μεσολογγίου τὸν λόγον. Ἡ συνείδησις τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἔχω πρὸς τὴν πολιτείαν ὅταν πολιτεύωμαι, εἶναι τοσοῦτον μεγάλη καὶ ἀκμαία, ὥστε ὀφείλω νὰ ὑποτάσσω τὰς πράξεις μου εἰς αὐτὴν καὶ μόνην αὐτήν· ἑπομένως καὶ ἀντιπολιτευόμενος ἐκείνου, ὑπεῖκον εἰς τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς συνειδήσεώς μου, ἔστω καὶ πεπλανημέναι καὶ ἂν θεωρηθῶσιν, ἀντιπολιτευόμενος δὲ κατόπιν τοῦ κ. Βούλγαρη, ἐξεπλήρωσα πάλιν τὸ καθῆκον. Ἴσως ἠθέλατε νὰ εἰπῆτε ὅτι μετεμελήθην, ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω, ὅτι καὶ τὸ πρὶν ἐξεπλήρωσα καὶ ἔπειτα πάλιν ἐξεπλήρωσα τὸ καθῆκόν μου. Ἀλλὰ πῶς νὰ σταματήσῃ ἡ πορεία τοῦ Κοινοβουλίου; Τὸ Κοινοβούλιον εἶχεν ἀρχίσει τὴν συζήτησιν, ἐσυζήτει δέκα ἡμέρας, πῶς νὰ τὴν σταματήσῃ; Τότε ἐνθυμήθη ἡ Κυβέρνησις τὸν προϋπολογισμόν. Δὲν ἠμποροῦσε νὰ ὑποφέρῃ αὐτὴν τὴν μεγάλην συνταγματικὴν ἀνωμαλίαν, νὰ ἀρχίσῃ ὁ Ἰανουάριος, νὰ προβῶμεν εἰς τὰ τέλη τοῦ Φεβρουαρίου, καὶ νὰ μὴ ἔχῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἔτους, καὶ νὰ ζῇ μὲ τὰς πιστώσεις τὰς ὑπὸ τῆς Βουλῆς χορηγουμένας!! Ἡ Κυβέρνησις, περίφροντις διὰ τὴν διατήρησιν τοῦ Συντάγματος μέχρις εὐλαβείας, ἐμερίμνα καὶ ἐτύρβαζε καὶ ἐπέμενε νὰ προηγηθῇ ὁ προϋπολογισμὸς πάσης ἄλλης ἐργασίας. Διώρων ἐν τῷ ψευδεῖ ἐκείνῳ ἐπιχειρήματι τὴν πλάνην· ἤλπιζον καὶ εἶχον τὴν εὔλογον ἀξίωσιν καὶ ἐγὼ ἴσως καὶ οἱ ἄλλοι μετὰ τῶν ὁποίων κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους συνεβάδιζον, καὶ μετὰ τῶν ὁποίων συνεπολιτευόμην ἐν τῷ βουλευτηρίῳ, νὰ διίδῃ ὡσαύτως τὴν πλάνην ἐκείνην ὁ προϊστάμενος αὐτῶν· εἶχον τὴν ἀξίωσιν ταύτην, διότι ἀπέδιδον εἰς αὐτὸν μεγάλην τιμὴν, τὴν ὁποίαν καὶ νῦν ἀποδίδω εἰς αὐτὸν διὰ τὴν πεῖραν καὶ τὸν πατριωτισμόν του, ὅστις πιθανῶς ὑπηγόρευε καὶ τὰς πράξεις του ἐκείνας· δυστυχῶς ὅμως σκέψεις εἰδικαί, προερχόμεναι ἴσως ἐκ τῆς ἀνάγκης, ὑπηγόρευσαν εἰς αὐτὸν τὴν ἀπόφασιν νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑποστηρίζων τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βούλγαρη. Ἔκτοτε δ’ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀνεγράφη φράσις, ἡ ὁποία ἐπαναλαμβάνεται ἑκάστοτε καὶ ἐγείρει τὸ μειδίαμα τῶν ἀκουόντων: «θέλομεν ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν ἕως ὅτου ἐφαρμόζει τὰς ἀρχὰς τῆς τέως ἀντιπολιτεύσεως.» Τὸ μειδίαμα τὸ ἐμὸν ἐπροκάλεσε βεβαιότατα, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων, τῶν ἐνθυμουμένων τὴν τότε κατάστασιν τῆς Βουλῆς, ἐπροκάλεσε τὸ μειδίαμα. Δὲν νομίζω, κύριοι, ἡ τέχνη τοῦ πολιτεύεσθαι, ἡ πολιτικὴ, νὰ ᾖναι τέχνη τοῦ δόλου καὶ τῆς ἀπάτης· δὲν νομίζω, ὅτι οἱ κανόνες, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ διέπωσι τὰς πράξεις τοῦ κυβερνήτου, νὰ ᾖναι τοσοῦτον ἀπομεμακρυσμένοι ἀπὸ τοὺς κανόνας τῆς ἠθικῆς καὶ τῆς τιμῆς. Ἐὰν ἡ ἐπιστήμη τοῦ πολιτεύεσθαι δὲν εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην, ἤθελεν εἶσθαι προσιτὴ οὐ μόνον εἰς τοὺς πολιτευομένους, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἐν τοῖς δεσμωτηρίοις, διότι τὰ δεσμωτήρια χωρίζονται βεβαίως τῆς πολιτικῆς διὰ τῶν κανόνων τῆς ἠθικῆς. Ἐννέα μόνον ὑπελείφθησαν ψηφοφορήσαντες κατὰ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ὁ ἔντιμος ἐξ Ἐπιδαύρου τῆς Λιμηρᾶς βουλευτὴς, ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὑπέβαλε τότε εἰς τὴν Βουλὴν ζητήσας νὰ προταχθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐκείνης. Ἐννέα βουλευταί· ἀλλὰ ὄχι· δὲν ἤμεθα μόνον ἐννέα, ἠθέλαμεν ἐμμείνει ψηφοφοροῦντες περισσότεροι τὴν ἡμέραν ἐκείνην κατὰ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος. Ἐπειδὴ ὅμως ἐγνώριζον τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἡ ψῆφος ἑκάστου ἐπάγει εἰς αὐτὸν, ἐγὼ πρῶτος ἀπέτρεψα τοὺς ἄλλους τούτους νὰ ψηφοφορήσωσι κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ ὑπουργείου, διότι ἔκρινον, ὅτι πρὸς τὴν ζημίαν, ἥτις ἤθελε προκύψει ἐκ τοῦ παραγκωνισμοῦ τῆς προτάσεως ἐκείνης, ἤθελε προκύψει καὶ ἄλλη ζημία, νὰ εὐκολυνθῇ τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐπιτύχῃ ὅ,τι ἀποδεδειγμένως ἐζήτει νὰ ἐπιτύχῃ, ἐὰν εὑρίσκετο τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἐν μειοψηφίᾳ. Ἴσως τὴν στιγμὴν ταύτην παρακάθηταί πού τις τῶν βουλευτῶν, ὅστις ἦλθε καὶ μὲ ἠρώτησε πῶς νὰ ψηφίσῃ, καὶ ἴσως ἐνθυμεῖται, ὅτι εἶπον αὐτῷ νὰ ψηφοφορήσῃ ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου. Ἄλλως, ὤφειλον νὰ πράξω τοῦτο καὶ δι’ ἄλλον λόγον ἀκόμη· ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, κηρυσσόμενος πολέμιος τῆς Κυβερνήσεως, ὤφειλον νὰ μὴ συμπράξω εἰς τὴν πτῶσιν αὐτῆς, εἰμὴ ἐφ’ ὅσον ἠδυνάμην νὰ συντελέσω εἰς τὸν καταρτισμὸν διαδόχου Κυβερνήσεως. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τοὺς πολιτευομένους νὰ πολεμῶσι τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ μὴ ἔχωσι τὴν ὑποχρέωσιν συγχρόνως νὰ οἰκοδομήσωσι νέαν. Ἐγὼ δὲ ἐνῷ ἀπέναντί μου εἶχον ὑπουργοὺς, τοὺς ὁποίους ὤφειλον νὰ πολεμήσω, προσέβλεπον πρὸς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ὡς ἀντιπολιτευόμενος ἐπολέμησα, καὶ πρὸς ἐξέτασιν τῶν πράξεων τῶν ὁποίων ἐπρόβαλον τὴν σύστασιν ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς. Ἔκυπτον λοιπὸν ὑπὸ τὸ βάρος τῶν ὑποχρεώσεων καὶ τῶν δυσκολιῶν μὲ τὰς ὁποίας μὲ περιέβαλον αἱ σχέσεις μου αὗται. Διὰ τοῦτο προέτρεψα τοὺς φίλους μου τούτους νὰ ἀφήσωσι τὴν Κυβέρνησιν ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ, οὔτε νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς αὐτὴν τὴν ἀνάγκην νὰ ἀποχωρήσῃ τῶν πραγμάτων.

§148ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ μιᾶς ψήφου. Καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου ὁ πρόεδρος Θ. Ζαΐμης.

§149Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐνόμισεν, ὅτι, καίτοι ἔχουσα πλειονοψηφίαν μιᾶς ἢ δύω ψήφων, εἶχε τὸ καθῆκον νὰ παραιτηθῇ. Τῇ ἀληθείᾳ θαυμάζω βλέπων ἀντιγραφὰς ξηρὰς τῶν ἀλλαχοῦ γιγνομένων, ἀθετήσεις δὲ τῶν ἐννοιῶν τῶν συνταγματικῶν παραδόσεων καὶ ἐθίμων. Περίδοξος ἀνὴρ τῆς Ἀγγλίας, ὁ Γλάδστων, βλέπων τὸ ἀποτέλεσμα τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν καθ’ ἑαυτοῦ, σπεύδει καὶ παραιτεῖται πρὶν ἡ Βουλὴ ἐκφρασθῇ, διότι ἐπείσθη, ὅτι ἡ πλειοψηφία τῶν ἐκλεχθέντων δὲν ἦτο ὑπὲρ αὐτοῦ. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1874, βλέπον ἐκ τῆς ψηφοφορίας τῆς ἡμέρας ἐκείνης, ὅτι δύω μόνον ψήφων εἶχε πλειονοψηφίαν, δὲν ἐδέχετο τὴν προσβολὴν, δὲν ἐδέχετο τὴν περὶ τῆς πλειοψηφίας του ἀμφιβολίαν· ἀλλὰ ὁ Γλάδστων οὐδέποτε ἤθελε δεχθῆ νὰ σχηματίσῃ κυβέρνησιν, καθ’ ὃν χρόνον δώδεκα μόνον ψήφους ἠρίθμει ἐν τῇ Βουλῇ. Καὶ δὲν ἐξετάζετε, κύριοι, πόσας ψήφους εἶχεν ὁ κύριος Βούλγαρης ὅταν ἦλθεν εἰς τὴν κυβέρνησιν; Δὲν εἶχε παρὰ 12 μόνον ψήφους. Πῶς δὲ κόμμα, τὸ ὁποῖον ἠρίθμει 12 μόνον ψήφους, ἐτόλμησε νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων; Ἐὰν δ’ ὑποτεθῇ ὅτι ἐστηρίζετο ἐπὶ τῆς συνδρομῆς τῶν ἄλλων δύω κομμάτων, μὲ τὰ ὁποῖα συνέπραττε, πῶς δὲν ὑπώπτευεν ὅτι, ἀφ’ οὗ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἠδυνήθη νὰ κληθῇ εἰς τὴν κυβέρνησιν διενοήθη νὰ ἀπατήσῃ αὐτὰ, καὶ νὰ ἀθετήσῃ τὰς κοινὰς ὑποχρεώσεις, δὲν ἦτον δυνατὸν νὰ ἔχῃ βεβαίαν τὴν συνδρομὴν ταύτην; (Χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσετε, κύριοι, διότι, ἂν δώσητε καὶ ἄλλην ἀφορμὴν, θὰ ἀναγκασθῶ νὰ λάβω τὴν ἄδειαν νὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν.

§151Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς προβλέπει, κύριε πρόεδρε, καὶ δύνασθε νὰ διατάξητε τὴν ἐκκένωσιν.

§152Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μολονότι ἡ φωνὴ τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς εἶναι σεβαστὴ καὶ πρέπει νὰ ἀκουσθῇ ἀπὸ ἐκείνους, οἵτινες ἀκροῶνται τῶν συζητήσεων ἡμῶν, μ’ ὅλα ταῦτα ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ ἀπευθύνω καὶ ἐγὼ τὴν παραίνεσιν εἰς τοὺς ἀκροωμένους, ὅτι αἱ συζητήσεις τῆς Βουλῆς εἶναι πολὺ σπουδαῖαι καὶ καθ’ ὑπερβολὴν σοβαραὶ, δὲν ἁρμόζει δὲ νὰ συνταράττωσιν ἑκάστοτε αὐτὰς δι’ ἐπιδοκιμασιῶν καὶ ἀποδοκιμασιῶν. Οἱ ὑπουργοὶ τῆς 9ης Φεβρουαρίου 1874, τῶν ὁποίων ἦτο τόσον εὔθικτος ἡ φιλοτιμία καὶ τόσον μεγάλη ἡ προσοχὴ πρὸς τὰς σχέσεις καὶ ὑποχρεώσεις των πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, οἱ ὑπουργοὶ, οἵτινες ἕνεκα τούτου ἠναγκάσθησαν νὰ μὴν ἐξακολουθήσωσι νὰ ὑπηρετήσωσι, διότι εἶχον πλειονοψηφίαν δύω μόνον ψήφων, οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι ἐδέχθησαν νὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν καὶ νὰ λάβωσιν αὐτὴν, ἔχοντες 12 μόνον ψήφους, καὶ ἐπιστηριζόμενοι εἰς τὴν συνδρομὴν τῶν κ. κ. Κουμουνδούρου καὶ Ζαΐμη, τοὺς ὁποίους ἐκ τῆς πρώτης στιγμῆς διενοοῦντο νὰ ἐξαπατήσωσιν, ὡς καὶ ἐξηπάτησαν.

§153ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ πιστεύω.

§154Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι παρόντες οἱ δύω μεγάτιμοι πολῖται, τοὺς ὁποίους ἀνέφερα, καὶ δύνανται νὰ μὲ διαψεύσωσι. Παρητήθη λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον. Μετὰ τὴν παραίτησιν δὲ αὐτοῦ βεβαίως ὁ Βασιλεὺς εὑρέθη εἰς δυσκολίαν. Δὲν εἶναι κοινοβουλευτικὸν, κύριοι, ν’ ἀναφέρηται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως, μετὰ μεγάλης δὲ προσοχῆς τηρῶ τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην. Ὁμιλῶν ὅμως περὶ τῶν πράξεων τῆς Βασιλικῆς ἀρχῆς, καὶ περὶ τῆς ἀσκήσεως τῶν προνομίων, ἐννοῶ πάντοτε ἐκείνους, οἵτινές εἰσιν οἱ σύμβουλοι τοῦ ἡγεμόνος, ἐννοῶ τοὺς ὑπευθύνους ὑπουργούς. Λοιπὸν ἐὰν φράσις τις τοῦ λόγου μου περιέχῃ ἐπίκρισιν ἀσκήσεως δικαιώματος, ἀποδιδομένου εἰς τὴν Βασιλικὴν ἀρχὴν, ἀπευθύνεται πρὸς ἐκείνους, οἵτινες φέρουσιν ἐπὶ τούτῳ τὴν νόμιμον καὶ συνταγματικὴν εὐθύνην. Παρὰ τοῦ Ἡγεμόνος ἐκλήθησαν ἀλληλοδιαδόχως ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅστις δὲν ἐσχημάτισε κυβέρνησιν, καὶ κατόπιν ὁ κ. Βούλγαρης, ὁ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὑπάρχων ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ὁ κ. Βούλγαρης, ὡς ἠκούσατε, εἶπεν ὅτι ἤθελεν ἐξακολουθήσει ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ ἐρωτήσῃ τοὺς συμμάχους αὐτοῦ· ἐπειδὴ δὲ οὗτοι τῷ εἶπον, ὅτι ὑποστηρίζουσιν αὐτὸν, ἐν ὅσῳ ἐφαρμόζει τὰς ἀρχὰς τῆς τέως ἀντιπολιτεύσεως, ὁ κ. Βούλγαρης ἔμεινεν ἐν τῇ ἀρχῇ. Δὲν παρελείπετο ὅμως ἡ προεξέλεγξις τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἤμην μέλος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ μετὰ τοσαύτης συνεχείας αὕτη εἰργάζετο, ὥστε οὔτε καιρὸν ἐλάμβανον τὰ μέλη της νὰ προγευθῶσι· μετὰ τοσαύτης δὲ σπουδῆς, ὥστε καὶ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς συνετάχθη κακὴν κακῶς, καὶ εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν, καί τοι μὴ φέρουσα τὸν νόμιμον ἀριθμὸν τῆς πλειονοψηφίας τῶν μελῶν της. Ἀλλ’ ἐπῆλθον αἱ ἑορταὶ τοῦ Πάσχα, καὶ οἱ ὑπουργοὶ ἐζήτουν τὴν μεγάλην Παρασκευὴν καὶ τὸ μέγα Σάββατον νὰ συνεδριάσωμεν, διὰ νὰ ἀρξώμεθα τῆς συζητήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἐπειδὴ δὲ τοῦτο δὲν ἦτο δυνατόν, ἐνεκρίθη 15 ἡμερῶν διακοπή. Ἀλλὰ τὴν δεκάτην ἕκτην ἡμέραν, ἐνῷ ἠτοιμαζόμεθα νὰ συνέλθωμεν νὰ συζητήσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν, ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐνόμισεν, ὅτι εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν, νὰ παραιτηθῇ. Διατί; διότι ἐκλονίζετο, ὡς εἶπεν, ἡ ἐν τῇ Βουλῇ πλειονοψηφία. Καὶ ποῦ τὸ ἐγνώριζεν; Ὑπῆρξε συζήτησίς τις; Ὑπῆρξε ψηφοφορία τις ἐνδείξασα εἰς τὸν πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μεταβολήν τινα; Ἡ Βουλὴ οὐδεμίαν εἶχε κάμει νέαν ψηφοφορίαν, αὐτὸς δὲ δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ οὐδένα λόγον πρὸς παραίτησιν. Ἀλλ’ εἶχεν ὁ κ. Βούλγαρης σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἀρχῆθεν ἐπεδίωκεν· ἐπεθύμει τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, καὶ ἰδοὺ ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐκείνου παραιτηθεὶς ἔλαβε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Τὴν ἔλαβε, διότι εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχει τὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλὰ δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔχει τὴν πλειοψηφίαν, ἀφ’ οὗ ἡ πλειοψηφία του ἀπετελεῖτο πάντοτε ἐκ τῶν τριῶν κομμάτων, ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου, αὐτὸς δὲ οὐδέποτε ἠρίθμει πλείονας τῶν δώδεκα ψήφων. Δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφία ἐκλονίσθη, διότι οὐδεμία ψηφοφορία ἐγένετο ἀποδεικνύουσα τοῦτο. Ἂν ψηφοφορία τις ἤθελεν ἀποδείξει ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης εἶχεν ἀπολέσει τὴν πλειοψηφίαν, ἡ ψηφοφορία ἐκείνη ἤθελεν ἐνδείξει συγχρόνως εἰς ποίους ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς εἶχε μεταστῆ, καὶ ὁδηγήσει τὸν ἡγεμόνα νὰ ἀποταθῇ πρὸς αὐτοὺς χωρὶς νὰ γένηται χρῆσις τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς· ἐκεῖνοι δ’ οἵτινες ἤθελον ἀποτελέσει τὴν πλειοψηφίαν, ἤθελον ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σχηματίσωσι Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ μεταξὺ τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἀντιπολιτευομένου ἀριθμοῦντος 70 ψήφους περίπου, καὶ ἡμῶν τῶν καταψηφισάντων τοῦ κ. Βούλγαρη, δὲν ὑπῆρχε συνεννόησις πολιτικὴ, οὐδὲ συνάντησις ἐπὶ τῶν αὐτῶν πολιτικῶν ἰδεῶν, ὥστε νὰ συμπράξωμεν. Ἐπομένως εἶχον καθῆκον νὰ προσέξωμεν νὰ μὴ συντελέσωμεν εἰς τὴν πτῶσιν τοῦ ὑπουργείου, ὅπως μὴ ἀναδεχθῶμεν τὴν εὐθύνην τοῦ σχηματισμοῦ νέας Κυβερνήσεως. Καὶ πραγματικῶς ὁ κ. Δεληγεώργης ἐδήλωσεν, ὅτι θέλει παράσχει τὴν συνδρομήν του διὰ νὰ ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμὸς, καὶ νὰ μὴ ἐπέλθωσι προσκόμματα εἰς τὴν κυβερνητικὴν πορείαν· ἐγὼ δὲ δὲν ἐδήλωσα τοῦτο, διότι δὲν ἔκρινα σπουδαῖον νὰ δηλώσω, ἀφ’ οὗ δὲν ἠρίθμουν παρὰ 5–6 ψήφους μετ’ ἐμοῦ. Ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἔσπευδε νὰ παραιτηθῇ, δὲν ἤθελε πολεμηθῆ· ἤθελε διέλθει τὴν σύνοδον καὶ δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν. Ἀλλὰ ἔσπευσε νὰ ζητήσῃ τὴν παραίτησιν ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἐκλονίσθη ἡ πλειοψηφία, νὰ ἐκβιάσῃ τὴν Βασιλικὴν ἀρχὴν νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἡ διάλυσις λοιπὸν τῆς Βουλῆς, εἰς τὴν ὁποίαν προέβη τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη, δὲν ἦτο πρᾶξις δεδικαιολογημένη ὅπως παρέστησεν αὐτὴν ὁ κ. ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς βουλευτής· εἶναι πρᾶξις, ἥτις εἶναι ἀξία ἐπικρίσεως. Καὶ ἂν ᾖναι ἀξία ἐπικρίσεως ἡ ἄσκησις τοῦ δικαιώματος τοῦ διαλύειν τὴν Βουλὴν καθ’ ὅλας τὰς περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας δὲν θεωρεῖται ἐπιτετραμμένη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, εἶναι ἀξία ἐπικρίσεως πολὺ περισσότερον κατὰ τὴν περίπτωσιν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἀναλαμβάνοντες αὐτὴν τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματος τούτου εἶχον ἀναλάβει καὶ πρὸς τὴν κοινωνίαν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴν ἀναλάβωσιν αὐτὴν, διότι ὑπεσχέθησαν, ὅτι δὲν θέλουν κάμει χρῆσιν κἀμμίαν τῶν ἡγεμονικῶν προνομίων, εἶχον ἀναλάβει καὶ πρὸς τοὺς πολιτευομένους τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην, διότι οὕτως συνεφώνησαν μετ’ αὐτῶν. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατὰ τὸ πολυώδυνον ἐκεῖνο στάδιον τοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου μου περιῆλθον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἔλθω εἰς συνεννοήσεις πολιτικὰς μετὰ πολιτευομένων, μετὰ τῶν ὁποίων δὲν εἶχον συνειθίσει κατὰ τὸ παρελθὸν νὰ εὑρίσκωμαι εἰς συνεννοήσεις τοιαύτας· εὑρέθην δ’ εἰς τὴν ἀνάγκην ταύτην, διὰ μόνον τοῦτον τὸν λόγον. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι μία ἐκ τῶν βάσεων τῶν συνεννοήσεών μου ἐκείνων ἦτον ἡ ἀξίωσις, ὅτι καὶ ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις, ἡ σχηματισθησομένη, δὲν ἤθελεν ἔχει τὴν πλειοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου, δὲν ἠθέλομεν οὐδὲ ἀποκόψει τὸν ἑξάμηνον βίον τῆς Βουλῆς, τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος προσδιορισθέντα, οὐδὲ προσφύγει εἰς μέτρον τι, ἵνα σταματήσωμεν τὴν πορείαν αὐτῆς, ἀλλ’ ἠθέλομεν ὑποταχθῆ εἰς τὴν ἔκφρασιν τῆς θελήσεώς της καὶ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῆς ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Εἶχον ἀληθῶς προΐδει, κύριοι, τὰ τότε γενόμενα. Ὅταν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη ἐγκαθίστατο ἐπὶ τῶν πραγμάτων, τότε ἦσαν νωπαὶ αἱ συμβάσεις καὶ αἱ συμφωνίαι, καὶ ὑπέσχετο εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἤθελε κάμει χρῆσιν τῶν ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων, διὰ τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλ’ ὅταν ἐπῆλθεν ὁ καιρὸς νὰ γένηται χρῆσις τῶν ἡγεμονικῶν προνομίων, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἦτο δυνατὸν νὰ τῷ δοθῇ, δὲν ἦσαν πλέον νωπαὶ αἱ ὑποσχέσεις καὶ αἱ συμφωνίαι, παρεσκευάσθησαν συμβεβηκότα ἄλλα, τὰ ὁποῖα προωρίζοντο νὰ δικαιολογήσωσι καὶ νὰ καταστήσωσι δυνατὴν τὴν ἀπόκτησιν τοῦ δικαιώματος ἐκείνου. Καὶ ποῖα μὲν εἶναι τὰ προπαρασκευασθέντα συμβεβηκότα δὲν ἁρμόζει εἰς ἐμὲ νὰ κάμω λόγον, ἴσως δὲ περὶ τούτου κάμει μνείαν ἄλλος τις. Χρεωστῶ ὅμως νὰ μὴ παραλίπω τὴν κρίσιν, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐξ Ἐπιδαύρου τῆς Λιμηρᾶς πρὸ μικροῦ. Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος νομίζει, ὅτι ἡ λειτουργία τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος προσκόπτει εἰς τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν κομμάτων. Καὶ δὲν γνωρίζω ποίας ἰδέας ἔχει περὶ τοῦ δεσμοῦ, τοῦ συνδέοντος τοὺς διαφόρους πολιτευομένους εἰς κόμματα· δὲν γνωρίζω τί φρονεῖ περὶ τῶν λόγων τῆς ἐσωτερικῆς συνοχῆς τῶν κομμάτων. Ἀλλὰ δὲν μοὶ εἶναι πολλὰ ἐνθαῤῥυντικὸν νὰ ὁδηγηθῶ ἀπὸ τοὺς λόγους αὐτοῦ, διὰ νὰ κρίνω περὶ τῶν ἰδεῶν του περὶ τῆς συνοχῆς ταύτης. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατὰ τὰ τέλη τοῦ παρελθόντος μηνὸς, ἀπαντῶν εἰς ἐρώτησιν τοῦ κ. Λομβάρδου, διακόψαντος αὐτὸν ἀγορεύοντα, ἔδωκε τὴν πληροφορίαν, ὅτι αἱ περὶ τῆς συνοχῆς τῆς ἐσωτερικῆς τῶν κομμάτων ἰδέαι του εἶναι πολλὰ διάφοροι τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ἐγὼ ἔχω. Ἐγὼ δὲν νομίζω, ὅτι τὰ μέλη τῶν κομμάτων ὀφείλουσι νὰ ἀρνῶνται τὴν ἐλευθερίαν τοῦ κρίνειν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν συμβεβηκότων, οὐδὲ στεροῦνται τῆς ἐλευθερίας τοῦ συζητεῖν τὰς γνώμας, οὐδ’ ἀπαλλάσσονται ἀπὸ τὸ καθῆκον τοῦ ὑποστηρίζειν μόνον τὰς ὀρθάς. Παρατηρῶ, ὅτι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος ἐπιθυμεῖ νὰ διευκρινίσω τοὺς λόγους μου τούτους. Ἐπιθυμῶ νὰ σᾶς εὐχαριστήσω. Ἐλέγετε, διαψεύδοντες τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἐν Ἀθήναις εἰσαγγελέως τῶν πλημμελειοδικῶν ἢ ἐφετῶν, ἢ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς δικαιοσύνης, ἐλέγετε, ὅτι δὲν κατεθέσατε πώποτε, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ ἐκθέσει ἐκείνῃ ἀναφέρεται, ὅτι ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅταν τὸν ἠρωτήσατε περὶ τῶν ἐπισκοπικῶν, σᾶς ἐπέβαλε σιγήν. Ἀλλ’ ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου ἐκ Ζακύνθου κ. Λομβάρδος, τοῦ ὁποίου ἡ ὀξυδέρκεια εἶναι μεγίστη, σᾶς ἀπηύθυνε πονηρὰν ἐρώτησιν: μετὰ τὸ συμβεβηκὸς ἐκεῖνο δὲν ἠρωτήσατέ ποτε, σᾶς εἶπε, τί γίνεται περὶ τῶν ἐπισκοπικῶν, τὸν κ. πρόεδρον καὶ τοὺς ἁρμοδίους ὑπουργούς; Ὑμεῖς εἴπετε, ὄχι, διότι δὲν ἀνεκατεύεσθε εἰς τὰ ἔργα τῶν ἄλλων ὑπουργῶν».

§155ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἕκαστος ὑπουργὸς ἐνήργει ἐπὶ τοῦ κλάδου του ἀνεξαρτήτως.

§156Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κατὰ τοῦτο διαφωνῶ πρὸς ὑμᾶς· ὅτι ὅταν εἶμαι μέλος Κυβερνήσεως ἢ κόμματος βλέπω δ’ ἐξανισταμένην τὴν κοινωνίαν συνεπείᾳ ἀκουσμάτων ἢ θρυλλημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἀφορμὴν πράξεις τῶν συναδέλφων μου ἐναντίον τῶν νόμων, νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἐπερωτῶ καὶ τοὺς συναδέλφους μου ὑπουργοὺς καὶ τοὺς συναδέλφους μου, τὰ μέλη τῶν κομμάτων, διὰ νὰ ἀνακαλύπτω τὴν ἀλήθειαν, καὶ νὰ συντελῶ εἰς τὸ νὰ τελῆται πάντοτε τὸ προσῆκον.

§157ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν τίποτε δὲν ἦτο περὶ τῶν ἐπισκοπῶν, διὰ νὰ μοῦ κινήσῃ τὴν περιέργειαν.

§158Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν λοιπὸν αἱ ἰδέαι μου περὶ τῆς ἐσωτερικῆς συνοχῆς τῶν κομμάτων ᾖναι ἀληθεῖς, εἰς τὰ μέλη τῶν κομμάτων ἀναγνωρίζω πλήρη ἐλευθερίαν περὶ τὸ συζητεῖν καὶ ἐξετάζειν, πλήρη αὐτοβουλίαν περὶ τὸ γνωμοδοτεῖν, καὶ πλήρη ἐξουσίαν καὶ καθῆκον μάλιστα εἰς τὸ προκαλεῖν τὴν συζήτησιν καὶ βάσανον τῶν κομμάτων, ὥστε νὰ προτιμᾶται πάντοτε ἡ ὀρθοτέρα σκέψις. Ἐὰν δὲ ᾖναι ἀληθὴς ἡ τοιαύτη ἰδέα μου περὶ τῆς ἐσωτερικῆς συνοχῆς τῶν κομμάτων, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑμεῖς νομίζετε ὅτι εἶναι πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων, δὲν εἶναι ἀκριβές. Εἶναι διάφοροι ἀποχρώσεις, διάφοροι γνῶμαι ἐν τοῖς κόμμασι, τῶν ὁποίων τὴν θυσίαν δὲν ἤθελε βεβαίως ἔχει κανεὶς τὴν ἀξίωσιν νὰ ζητήσῃ, διότι ἤθελε ζητήσει τὴν τυραννίαν ἐν τοῖς κόμμασι, τὸν θάνατον τῆς αὐτοβουλίας τῶν μελῶν τῶν κομμάτων. Τὰ κόμματα, κατὰ τὴν ἰδέαν μου, δὲν εἶναι ἐμπορικαὶ ἑταιρίαι, αἱ ὁποῖαι συνομολογοῦσι μεταξὺ των τὴν συμφωνίαν τῆς ἀμοιβαίας συνδρομῆς, διὰ νὰ καρπωθῶσιν εὐρύτερον τὰ ἀγαθὰ τῆς ἀρχῆς· εἶναι συμπτώσεις ἐπὶ τὸ αὐτὸ πολιτικῶν γνωμῶν, αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν ἕνα μόνον σκοπὸν, τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, καὶ μίαν ὑποχρέωσιν, τὴν τήρησιν τοῦ Πολιτεύματος. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων ἀποτελεῖ πράγματι ἢ θέλει ἀποτελέσει πρόσκομμα, πρὸς ὃ ἀληθῶς προσκόπτει ἡ λειτουργία τοῦ Πολιτεύματος, πολλῷ μεγαλείτερον πρόσκομμα, πρὸς ὃ ἀληθῶς προσκόπτει ἡ λειτουργία τοῦ Πολιτεύματος, ἀποτελεῖ ἄλλο δεινόν. Μοὶ εἶναι δύσκολον νὰ σᾶς ἐνθυμίσω τὸ κακὸν τοῦτο, μοὶ εἶναι δύσκολον, διότι πρόκειται νὰ ὁμιλήσω περὶ συγχρόνων συμβεβηκότων· δὲν ἀνέλαβον δὲ τὸ ἔργον τοῦ ἱστορικοῦ. Ἐπειδὴ ὅμως τὰ συμβεβηκότα ταῦτα εἶναι τοσοῦτον σύγχρονα, ὥστε καὶ ἂν θέλω νὰ τὰ περικαλύψω, δὲν θὰ δυνηθῶ, διότι πάντες ὑμεῖς εἶσθε αὐτόπται τῶν συμβεβηκότων τούτων, ἀναγκάζομαι νὰ καταδείξω τὸ δεινὸν τοῦτο. Τὸ δεινὸν τοῦτο συνίσταται εἰς τὴν ἀθέτησιν τῆς καλῆς πίστεως τῶν πολιτευομένων. Εἶναι τῳόντι δεινὸν νὰ ἀμφιβάλλῃ τις περὶ τῶν πρωτίστων στοιχείων καὶ τῶν ἀπολύτως ἀναγκαίων χαρακτηριστικῶν τῶν κοινωνικῶν σχέσεων, περὶ τῆς τιμιότητος τῶν σχέσεων ἐν τῇ πολιτικῇ. Εἶναι μέγιστον τῶν δεινῶν· διότι, ὡς σᾶς εἶπον, τὸ πολιτεύεσθαι δὲν εἶναι ἐπιστήμη τοῦ ἀπατᾶν καὶ τοῦ δολιεύεσθαι, τοῦ πλανᾶν καὶ μηχανοῤῥαφεῖν, εἶναι ἐπιστήμη εὐγενὴς μὲν ὡς ὑποβοηθουμένη ὑπὸ τοῦ πορίσματος τῶν ἀληθειῶν πολλῶν ἄλλων ἐπιστημῶν, εὐεργετικὴ δέ, διότι συγκεντρόνει τὰς ἐθνικὰς ἐνεργείας καὶ τὰς χειραγωγεῖ ἐπὶ τῆς γραμμῆς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἠθικῆς. Αἱ πολιτικαὶ κοινωνίαι ἤθελον φθάσει εἰς ἐντελῆ διάλυσιν, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι τὸ γέρας ἤθελε περιπίπτει εἰς τὰς χεῖρας ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἤθελεν ἔχει μεγαλειτέραν ἱκανότητα περὶ τὸ ἐξαπατᾶν τοὺς ἄλλους. Ἰδίως εἶχον σκοπὸν νὰ ἀναιρέσω τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς κατὰ τὸ 1874 ἦτο πρᾶξις δεδικαιολογημένη, νὰ ἀναιρέσω τὸν δεύτερον ἰσχυρισμὸν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου ἰσχυρισθέντος, ὅτι αἱ σχέσεις τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης πρὸς τὴν Βουλὴν, ὑποσχεθείσης μὲν τὸ πρῶτον, ὅτι δὲν θὰ κάμει χρῆσιν τῶν βασιλικῶν προνομίων, μὴ τηρησάσης δὲ τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην, ὅτι αἱ σχέσεις ἐκεῖναι πρὸς τὴν Βουλὴν ἦσαν σχέσεις τίμιαι. Φρονῶ, ὅτι ἀπέδειξα καὶ ἐπὶ τῶν δύω τούτων τὸ ἀντίθετον τῆς γνώμης τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου.

§159ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν αὔριον περὶ τὴν μίαν ὥραν ἀκριβῶς, διὰ νὰ μὴ παρατείνωνται αἱ συνεδριάσεις μέχρι τῆς ἐννάτης. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 10|60.