1874.02.28

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 17

Τῆς 28 Φεβρουαρίου 1874.

(Πέμπτη).

(Ὥρα 3½ μ. μ.)

Τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου κατέχει ὁ ἀντιπρόεδρος κύριος Ν. Τσώκρης.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἤρξατο ἡ συνεδρίασις. Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπικυροῦνται.

§1ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης.). Ἐπὶ τοῦ παρεμπεσόντος καὶ ὑπὸ συζήτησιν ζητήματος τὸ ὑπουργεῖον ἐσκέφθη καὶ εὗρε ὡς καταλληλοτέραν πρότασιν τὴν ἑξῆς, τὴν ὁποίαν ὑπέγραψε, καὶ παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ τὴν ἐπιψηφίσῃ. «Ἡ Βουλὴ, πιστῶς διερμηνεύουσα τὸ φρόνημα αὐτῆς καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς καθεστώσης Συνταγματικῆς Μοναρχίας, δηλοῖ, ὅτι ἀποκρούει τὰ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 25 λήγοντος περὶ δημοκρατίας λεχθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου, κυρίου Λομβάρδου, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§2ΠΟΛΛΟΙ. Καλὰ.

§3ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ἀναστάσεως.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κανάρης ἐζήτησε τὸν λόγον.

§5ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ΚΑΝΑΡΗΣ. Ἂν καὶ πολλάκις εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι μέλος τοῦ κοινοβουλίου, ἀπὸ σεβασμὸν ὅμως πρὸς τὸ βῆμα, δὲν ἐτόλμησά ποτε νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι ἠξεύρω ὅτι ἀπαιτοῦνται προσόντα, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς δὲν ἔχω. Ἀλλὰ σήμερον δὲν ἠμπόρεσα, προσεπάθησα ν’ ἀποτρέψω τὸν ἑαυτόν μου, ἐστάθη ὅμως ἀδύνατον. Τὸ προκείμενον ζήτημα εἶναι ἓν ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων ζητημάτων τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἐσυζήτησαν αἱ Βουλαὶ, τοὐλάχιστον ἀφ’ ὅτου ἐγὼ πολιτεύομαι· καὶ διὰ τοῦτο ἀνέβην ὄχι μετὰ θάῤῥους, διότι τὸ θάῤῥος μοῦ λείπει, ἀλλὰ διότι ἔκρινα ἀπαραίτητον καθῆκόν μου, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ὅλοι σας γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι αὐτὸ τὸ ἔθνος δὲν ἔγεινε παρὰ διὰ μεγάλων θυσιῶν. Ὅλοι σας γνωρίζετε τοῦτο, καὶ οἱ νεώτεροι δὲ, οἵτινες δὲν ηὐτυχήσαμεν νὰ ἴδωμεν τὸν μέγαν ἐκεῖνον ἀγῶνα, γνωρίζομεν τοὺς κατόπιν ἀγῶνας τοῦ ἔθνους. Ἡ τρίτη Σεπτεμβρίου δὲν ἔγεινε χωρὶς κόπον. Τὸ ἔθνος ἐστενοχωρήθη, καὶ ἐστενοχωρήθη δικαίως, διότι ὁ μακαρίτης Ὄθων εἶχεν ὑποσχεθῆ, ὅταν ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ δώσῃ Σύνταγμα, ἀλλὰ ἐνόμιζεν ὅτι ἠμπορεῖ ν’ ἀναβάλῃ τοῦτο μέχρις ὅτου, δὲν ἠξεύρω τί ἰδέας εἶχε, μέχρις ὅτου ἀναπτυχθῇ τὸ ἔθνος. Ἀλλὰ τὸ ἔθνος τὸν ἐξεβίασε καὶ ἔδωκε τὸ Σύνταγμα. Συνταγματικῶς λοιπὸν ἠθέλησε τὸ ἔθνος νὰ κυβερνηθῇ, καὶ Σύνταγμα ἔχομεν. Ὅταν, κύριοι, ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐψήφισε τὸ Σύνταγμα, πρῶτον ὡρκίσθη ὁ Βασιλεὺς, ὡρκίσθημεν δὲ καὶ ἡμεῖς ὅλοι. Κᾀνεὶς δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ θεωρηθῇ ἱερόσυλος, χειρότερος ἀπὸ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος πηγαίνει καὶ ἁπλόνει χεῖρα εἰς τὸν Ναὸν, ἐὰν δὲν σέβεται τὴν θέλησιν, τοὺς ἀγῶνας τοῦ ἔθνους, καὶ τὰς προσδοκίας τὰς ὁποίας τὸ ἔθνος ἔχει ἀπὸ αὐτόν. Λοιπὸν, κύριοι, ἀφοῦ τὸ ἔθνος ἠθέλησε νὰ κυβερνᾶται συνταγματικῶς, πρέπει νὰ σεβώμεθα τὸ Σύνταγμα, καὶ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν καλῶς πῶς νὰ τὸ καταστήσωμεν ἀλήθειαν, πρᾶγμα. Κύριοι, τάχα εἶναι δίκαιον νὰ ἐπαναφέρωμεν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος ἀπεδοκίμασε, κατεδίκασε; πρέπει νὰ ᾖναι ἀμφίβολον ἐὰν ᾖναι χρήσιμος ἡ Βουλὴ, ἐὰν ᾖναι ἀναγκαία ἡ Βουλὴ, ἐὰν πρέπῃ τὸ ἔθνος νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτήν; Αἱ Βουλαὶ ἐπὶ Ὄθωνος κατεδικάσθησαν ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν· δὲν ἀρκεῖ τοῦτο νὰ μᾶς διδάξῃ τί θέλει, τί ζητεῖ ἀπὸ ἡμᾶς τὸ ἔθνος; εἶναι δίκαιον νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὰ αὐτά; Ἐνθυμηθῆτε ποῦ ἡ κατάστασις ἐκείνη μᾶς ἔφερε, ποῦ μᾶς ὤθησεν.... Ἐλπίζετε τάχα ὅτι μὲ τὰ ἴδια πράγματα θὰ φθάσῃ εἰς καλλίτερον μέλλον ὁ τόπος μας; Σκεφθῆτε. Τὸ βῆμα τοῦτο εἶναι ἱερόν· διατί; διὰ τὸ ἄτομον τὸ ὁποῖον ἀναβαίνει εἰς αὐτό; Ὄχι· διότι τὸ ἄτομον ἠμπορεῖ νὰ ὁμιλήσῃ ὅπου θέλει, τοῦτο δὲν σημαίνει. Τὸ βῆμα εἶναι ἱερὸν, διότι εἶναι ἐγγύησις τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου. Ὅ,τι ἐκτὸς αὐτοῦ ἠμπορεῖ νὰ παρεξηγηθῇ, ὅ,τι ἠμπορεῖ νὰ καταδιωχθῇ, ἀπ’ ἐδὼ δὲν δύναται παρὰ νὰ ᾖναι σεβαστόν. Δέν πιστεύω ὅτι λείπει ἀπὸ κἀνένα Ἕλληνα ἡ πεποίθησις καὶ ὁ σεβασμὸς πρὸς τὸ βῆμα τοῦτο. Θέλετε λοιπὸν νὰ βάλωμεν χαλινὸν εἰς τὸ στόμα ἑνὸς ἀνθρώπου πεποιθήσεων, ὁποιοσδήποτε καὶ ἂν ᾖναι, ὅταν εἰλικρινῶς λέγῃ ὅ,τι νομίζει συμφέρον εἰς τὸν τόπον; Ὄχι· ἐὰν τὸ ἔθνος δὲν ἤθελε συνταγματικὸν πολίτευμα, τότε μάλιστα· ἀλλ’ ὅταν τὸ ἔθνος θέλῃ νὰ κυβερνᾶται συνταγματικῶς, τίς ἀπὸ ἡμᾶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μηδενίσῃ τὴν θέλησιν τοῦ ἔθνους καὶ νὰ καταστρέψῃ τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας, ὡς εἶπον, καὶ ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡμεῖς ὡρκίσθημεν νὰ τηρήσωμεν; Αἱ πατροπαραδόσεις, εἶπεν ὁ κ. Ζαήμης· Ναὶ, κύριε, Ζαήμη, αἱ πατροπαραδόσεις εἶναι σεβασταὶ, ἀλλὰ σεῖς εἶσθε εἰς καλλιτέραν θέσιν νὰ ἠξεύρετε, ὅτι ὁ ἀείμνηστος πατήρ σας δὲν ἀπέθανεν εὐχαριστημένος· ἡ συνθήκη τοῦ Ζωγράφου ἔθλιψε τὰς τελευταίας ἡμέρας του. Ὁ ἀείμνηστος Τζαβέλας, ὁ ὁποῖος ἐχρεώστει τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν δόξαν του εἰς τοὺς ἀγῶνας του, καὶ τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα τὸ ἔθνος τὸ εἶχε καμάρι, ἀπέθανεν ὡς ἀπέθανεν εἰς τὰ 1854· ἐκεῖνος ἤξευρεν ἀπὸ πόσας πικρίας εἶχε ποτισθῆ! Δημοκρατία, φόβος, τρόμος, μεγάλο κακό! Δὲν εἶμαι, κύριοι, δημοκράτης· μὰ διατί δὲν εἶμαι δημοκράτης, διότι δὲν ἀγαπῶ τὰς ἐλευθερίας; Ὄχι, διότι αὐτὸ τὸ βυζὶ ἐβυζάξαμεν ὅλοι. Δὲν εἶμαι δημοκράτης· ἀλλὰ δὲν ἀγαπῶ καὶ τὴν δημοκρατίαν; Ὄχι, τὴν ἀγαπῶ, καὶ τὴν ἀγαπῶ, διότι εἶναι τὸ φυτὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον αὐτὸς ὁ τόπος ἐγέννησε, καὶ εἶναι αἶσχος νὰ εἴπῃ τις τὸ ἐναντίον, διότι τότε ὁμολογεῖ ὅτι ὁ Φαλμεράϊερ εἶχε δίκαιον εἰπὼν ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα Σλάβοι. Ὄχι, διότι ἐδῶ πρῶτον ἐφύτρωσεν ἡ δημοκρατία· ὄχι, διότι αὐτὸ τὸ γάλα ἤπιαμεν καὶ ἡμεῖς. Ἡ δημοκρατία ἐγέννησε τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ ἔθνους, ὅταν μοναρχίαι ἠθέλησαν νὰ τὴν σβύσουν. Δὲν ἀποκηρύττω λοιπὸν τὴν δημοκρατίαν, δὲν λέγω ὅτι εἶναι ἀποτρόπαιον πρᾶγμα, δὲν θέλω νὰ γελᾷ ἡ Ἀμερικὴ, ἀκούουσα ὅτι τοιαῦτα γίνονται εἰς τοῦτον τὸν τόπον, καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ αἴ, αἴ! εἶσθε σεῖς;

§6ΤΙΝΕΣ. Τί εἶναι αὐτά;

§7ΚΑΝΑΡΗΣ. Μὰ τί ἀνακατόνεις τοὺς ἀρχαίους, ἴσως θὰ μοῦ εἴπουν τινὲς, καὶ ἀναβαίνεις εἰς δύω χιλιάδες χρόνια; Δὲν εἶμαι δημοκράτης· δὲν περιφρονῶ ὅμως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον οὔτε ὁ Πλάτων, οὔτε ὁ Ἀριστοτέλης, οὔτε ἄλλος τις ἀπὸ τοὺς προπάτοράς μας ἐπεριφρόνησε. Τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος εἶναι ἀνώτερον, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς λέγω εἶμαι συνταγματικὸς, δὲν εἶμαι δημοκράτης, ἀλλὰ σέβομαι τὴν δημοκρατίαν. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς Βασιλείας τῆς συνταγματικῆς, διότι τὸ πολίτευμα αὐτὸ οἱ πατέρες μας ἔκριναν ὀρθῶς ὡς συμφερώτερον εἰς τὸ ἔθνος· διότι πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι αἱ ἐλευθερίαι ἐξασφαλίζονται διὰ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἄνευ ἐλευθεριῶν, κύριοι, εἰς τί χρησιμεύει τὸ σύνταγμα; ἔχει λόγον ὑπάρξεως τὸ πολίτευμα αὐτό; συμβιβάζεται ὁ χαρακτὴρ τοῦ Ἕλληνος μὲ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἐξασφαλίζει τὴν ἐλευθερίαν; Εἶμαι συνταγματικός, καὶ δι’ ἄλλον προσέτι λόγον. Οἱ πατέρες μας καλῶς ἐγνώριζαν νὰ φροντίζουν διὰ τὴν τύχην τοῦ ἔθνους. Ἤξευραν ὅτι ὕστερον ἀπὸ τόσων αἰώνων ζυγὸν, ἤξευραν ὅταν ἀνέστησαν ἀπὸ δύο χιλιάδων χρόνων θάνατον, ὅτι ἦσαν ξένοι τῆς Εὐρώπης. Λοιπὸν ἔπρεπε καὶ ἡμεῖς, ἀφοῦ ἡ Εὐρώπη ἔχει βασιλεῖς, νὰ ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς Βασιλείαν, διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ συγκοινωνήσωμεν μὲ τὰς ἄλλας βασιλικὰς οἰκογενείας τῆς Εὐρώπης. Ὅποιος θέλει, ἂς ἔλθῃ, ἀλλὰ μὲ τὴν καρδιά του, νὰ διαψεύσῃ ὅτι αὐτὸς δὲν ἦτον ἰσχυρότατος λόγος ὑπὲρ τῆς βασιλείας. Ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἀνάγκην, καὶ τὸ συμφέρον της αὐτὸ ἀπῄτει. Ἀλλὰ, κύριοι, μὴ μὲ παρεξηγῆτε, δὲν ἐννοῶ ὅτι ἡ ἀνάγκη ἐξέλιπε, δὲν βλέπω ὅτι παραβλάπτεται εἰς τίποτε τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Δὲν ἔρχομαι εἰς μίαν παρεξήγησιν τοῦ λόγου διὰ τὸν ὁποῖον ἔχομεν συνταγματικὸν πολίτευμα, εἰς μίαν παρεξήγησιν, ἡ ὁποία, μοῦ φαίνεται, ὅτι εἶναι ταπεινὴ διὰ σπουδαίους ἀνθρώπους, ταπεινὴ ἀκόμη κατὰ δυστυχίαν, διότι περὶ ἀτόμων ἐδῶ δὲν πρόκειται, ταπεινὴ διὰ τὴν Βουλὴν, διὰ τὸ ἔθνος. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν ὁ κ. Λομβάρδος ἔκαμε χθὲς, καὶ τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὡς εἰλικρινὴς ἄνθρωπος, νομίζω ἄτοπον, καὶ λυποῦμαι διότι καὶ ἐγὼ μὲ τὴν καρδιά μου θέλω νὰ ὑποστηρίξω τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, διότι εἶμαι σύμφωνος ὡς πρὸς τὰς βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται, νομίζω, ὅτι δὲν ἔπρεπε πλέον νὰ φανῇ πρότασις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Κύριε Βούλγαρη, εἶσθε ὁ γεροντώτερος ἡμῶν· Κύριε Βούλγαρη, ἔχετε εἰς τὸν τόπον περισσοτέρας ὑπηρεσίας ἀπὸ κάθε ἄλλον ἐδῶ μέσα εἰς τὴν Βουλήν· Κύριε Βούλγαρη, εὐχαριστημένος δὲν εἶσθε.... Κύριε Βούλγαρη, συγχωρημένον εἶναι εἰς τὸν ἄνθρωπον ν’ ἀπατηθῇ, διότι αὐτὸ θὰ εἰπῇ, ὅτι εἶναι καλὴ φύσις, ἐμπιστεύεται· δὲν εἶναι ὅμως συγχωρημένον εἰς ἄνθρωπον, καὶ κατ’ ἐξοχὴν εἰς ὅποιον διευθύνει τὰς τύχας αὐτοῦ τοῦ τόπου, νὰ παίζῃ τέτοια. Ἐὰν ἡ παῤῥησία ᾖναι κακὸν πρᾶγμα, τότε, κύριοι, ἡ ἐπιτηδειότης εἶναι καλή; μὲ ἐπιτηδειότητα διοικοῦν τὰ ἔθνη; δὲν πιστεύω εἰς τὴν συνείδησιν κἀνενὸς νὰ ᾖναι τὸ τοιοῦτον. Αἱ πεποιθήσεις πρέπει νὰ ᾖναι σεβασταί. Οἱ ἄνθρωποι ἔχουν ὅλοι τὰ προτερήματά των, καὶ ἡ τύχη ἔδωκεν εἰς τοὺς μὲν περισσότερα, εἰς τοὺς ἄλλους ὀλιγώτερα. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ μὴ διαφωνῶμεν. Ἀλλὰ νὰ διαφωνήσω ὅταν ἡ συνείδησίς μου ὑπαγορεύῃ τοῦτο, αὐτὸ εἶναι ὀρθὸν, ἐκτὸς ἐὰν ἐκ τῆς συζητήσεως πεισθῶ, ὅτι ἔχω ἄδικον· διὰ τοῦτο ὁ Θεὸς ἔδωκεν εἰς τὸν ἄνθρωπον τὸν λόγον. Νομίζω, ὅτι τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ ἔχῃ πρόοδον, πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ χαρακτῆρα· ἄνευ χαρακτῆρος, φέρετέ μου παράδειγμα, ὅτι ἔθνος ἠμπόρεσε νὰ ὑπάγῃ ἐμπρός. Εἶσθε ὑπόχρεοι, κύριοι, σεῖς περισσότερον ἀπὸ ἡμᾶς τοὺς ἄλλους. Σᾶς ἔχομεν ἀρχηγούς. Διατί σᾶς ἔχομεν ἀρχηγούς; διότι ἔχομεν πεποίθησιν, ὅτι εἶσθε καλλίτεροι ἀπὸ ἡμᾶς, ὅτι ἔχετε περισσοτέραν πεῖραν ἀπὸ ἡμᾶς, ὅτι εἶσθε ἱκανώτεροι ν’ ἀναλάβητε φορτίον, τὸ ὁποῖον βεβαίως εἶναι βαρὺ, τὴν διοίκησιν ἑνὸς Κράτους. Ἀλλ’ ὅταν ἔχωμεν μόνον αὐτὴν τὴν πεποίθησιν, καὶ δὲν ἔχομεν καὶ τὴν ἄλλην, ὅτι εἶσθε χαρακτῆρος ἑδραίου, ὅτι ἔχετε ὅλοι σταθερὰς πεποιθήσεις, τότε εἴμεθα ἀγέλη συμφερόντων, καὶ ἀλλοίμονον ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι ὅλον τοῦτο τὸ πολιτικὸν σῶμα δὲν ἐμπνέεται ἀπὸ τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, καὶ τὰ κόμματα δὲν ἐμπνέονται ἀπὸ ἀρχὰς, δὲν ἔχουν πεποιθήσεις, ἀλλ’ ἀποβλέπουν εἰς προσωπικὰ συμφέροντα! Ἀλλοίμονον! ἠμπορεῖ τις νὰ ἐλπίζῃ ὅτι θὰ προοδεύσῃ τὸ ἔθνος, καὶ ἄξιζε νὰ χαθοῦν οἱ μισοὶ καὶ νὰ γλυτώσουν οἱ ἄλλοι μισοὶ, διὰ νὰ χαραχθῇ τοιοῦτος δρόμος; Δὲν μοῦ φαίνεται ὀρθὸν, οὔτε τὸ πιστεύω. Κύριοι, δὲν ἀνέβην εἰς τὸ βῆμα μὲ εὐχαρίστησιν. Ἀνέβην νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τοῦ κυρίου Λομβάρδου, ὄχι χάριν τοῦ κ. Λομβάρδου μὲ τὸν ὁποῖον δὲν μὲ συνδέει ἰδιαιτέρα τις σχέσις, οὔτε δι’ ἄλλον λόγον, ἀλλὰ διότι τὸ ἔκρινα καθῆκόν μου πρὸς τὴν Βουλήν. Νομίζετε, ὅτι εἶναι εὔκολον πρᾶγμα, ὅτι εἶναι συμφέρον εἰς τὸν τόπον νὰ πετῶνται τὰ πρόσωπα ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία μὲ θυσίαν ἔγεινε; Καὶ ὁ κ. Λομβάρδος, ὁ ὁποῖος ὁμολογουμένως ἔχει καὶ καλὰ κάμει, δὲν εἶναι ἄξιο προσοχῆς; Βεβαίως αὐτὸς ὁ τόπος μικρὰ σχετικῶς πράγματα ἔκαμε διὰ τὴν ἕνωσιν τῆς Ἑπτανήσου, ἐκεῖνος ὅμως ὁ τόπος ὑπέφερεν· ἐκεῖ ἐξορίαι, ἐκεῖ θάνατοι, ἐκεῖ ἀγχόνη· ἐκεῖ ἐπρομαχοῦσεν ὁ κ. Λομβάρδος. Αἴ, κύριοι, μία ἐγγύησις δὲν εἶναι τοῦτο, τὰ ὀλίγα καλὰ τὰ ὁποῖα ἔκαμε; Καὶ τὰ καλὰ μὲν καλά, τὰ δὲ ἄλλα νὰ τὰ πετῶμεν ἔτσι; Καὶ ποῖος εὐχαριστεῖται ἀπὸ ὑμᾶς νὰ ἐξαρτᾶται ἡ τύχη του ἐκ τοῦ ἀέρος, ἀπὸ μίαν στιγμήν; ὄχι, κύριοι. Καὶ ἔπειτα ὀλιγώτερον φιλόστοργοι εἴμεθα ἡμεῖς ἀπὸ τὰς οἰκογενείας, καὶ δὲν θέλω νὰ μὲ παρεξηγήσῃ μήτε ὁ κ. Λομβάρδος. Ἀτυχῶς δὲν εἶναι ἐδῶ· ἤθελα νὰ ἦτο. Ἔστω καὶ ἂν ἦτο καὶ παρεκτροπή· ἔτσι τιμωροῦνται; Μοῦ κακοφαίνεται, ὅτι ἔρχομαι εἰς μίαν ἀντίκρουσιν μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Εἶπε, τὴν συνταγματικὴν Βασιλείαν τὴν θέλομεν, διότι ἐκεῖ εἶναι ἡ τάξις, εἶναι, εἶναι... Ἡ τάξις, κύριοι, δὲν εἶναι εἰς τὸ χαρτί· εἰς τὴν διοίκησιν εἶναι ἡ τάξις, καὶ ἐγὼ δὲν σᾶς λέγω ἄλλο σήμερον, δὲν ἀναφέρω ἄλλο παράδειγμα, ἀλλ’ ἀναφέρω τοῦτο, διότι τοῦτο τὸ ἠξεύρω. Τάξις ἦτο πρὸ ὀλίγου; Ἐγὼ ἤθελον νὰ φέρω μαύρην σκέπην εἰς τὸ κεφάλι μου, δὲν λέγω διὰ τὸν μακαρίτην τὸν ἀδελφόν μου, τὸν Ἀριστείδην· αὐτὸς ἐσκοτώθη ὑπὲρ τῆς τάξεως, ὅπως τὴν ἐννόει. Ἀλλὰ τὶ ἔπταιε τὸ παιδί μου; τὶ ἔπταιεν ὁ ἀνεψιός μου; Ἔγειναν αὐτὰ τὰ λυπηρὰ πράγματα τοῦ πανεπιστημίου· τὶ ἔπταιαν αὐτοί; Καὶ ἐντοσούτῳ ἐπῆγεν ἕνας διὰ τὴν τάξιν, διὰ νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ τάξις, καὶ τοῦ ἔδωκε μίαν σουβλιάν, τοῦ ἐξέσχισε τὸ σουρτοῦκον, καὶ ὁ υἱός μου, ὅταν εἶδε τὸν ἐξάδελφόν του, κατέβασε τὸ ὅπλον, καὶ ἡ τύχη μὲ ἔσωσεν. Ἀλλ’ ὁ εὔζωνος δὲν εἶχε τίποτε νὰ κάμῃ, καὶ νὰ φέρω καὶ ἐγὼ μαύρην σκέπην. Τοιαύτη εἶναι ἡ τάξις; Ἐγὼ ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας δὲν γνωρίζω τίποτε, ἀλλ’ ἀκούω μόνον ὁσάκις γίνεται λόγος ἐδῶ. Ἐὰν εὕρω κανένα ἔξω καὶ μοῦ εἴπῃ τίποτε, ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ὑπερβολή. Ἐδῶ ἔρχονται καὶ σᾶς λέγουν, ὅτι αἱ ἐπαρχίαι, ὁ θεὸς νὰ σᾶς φυλάξῃ, τὶ γίνεται! Ὑπάρχει τιμὴ ἐκεῖ, κ. Κουμουνδοῦρε; ὑπάρχει ἀσφάλεια ἐκεῖ, κ. Ζαΐμη; Ἐὰν ᾖναι ψεῦμα τα αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγουν, ἄλλος ὁ λόγος· νομίζω ὅμως κἀνεὶς ὅτι δὲν πιστεύει, ὄχι μόνον ὅσοι εὑρίσκονται εἰς Ἀθήνας, ὅτι εἶναι τάξις. Λοιπόν, διατὶ ἡ τάξις δὲν ἑδραιώθη ποτέ; Τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα πταίει; ὁ θεὸς νὰ μᾶς φυλάξῃ, δὲν πταίει τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα. Δὲν ἔρχομαι λοιπὸν νὰ καταμηνύσω τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, τοῦ ὁποίου ὀπαδὸς εἰλικρινὴς εἶμαι. Τὶ πταίει λοιπόν, κύριοι; τὸ ἠξεύρετε ὅλοι.... Ἡ εἰλικρινὴς καὶ μόνη ἐφαρμογὴ τοῦ συντάγματος φέρει τὴν τάξιν (εὖγε, εὖγε)· αὐτὸ θέλω νὰ εἴπω. Ἔρχεται ὁ κ. Ζαΐμης καὶ λέγει δάκτυλος· κύριε Ζαΐμη, τὶ σημαίνει δάκτυλος; δάκτυλο, αἴ! δάκτυλος. Λοιπὸν ὁ θεὸς φυλάξοι, καὶ ἀπεύχομαι... Δὲν συζητῶ, δὲν εἶναι ἰδικόν μου ἔργον αἱ συζητήσεις, δὲν εἶμαι πολιτικὸς ἄνθρωπος, εἶμαι ναυτικός, ἀλλὰ σεῖς εἶσθε ὑποχρεωμένοι, διότι αὐτὸς ὁ τόπος μὲ θυσίας ἀπέκτησεν ὅ,τι ἀπέκτησε, κἀνενὸς δὲν χρεωστεῖ εὐγνωμοσύνην παρὰ εἰς τὰς θυσίας του καὶ τὰς ἀρετάς του. Λοιπόν, κύριοι, τὸ συμφέρον ἀπολύτως τοῦ τόπου, τῆς Βασιλείας, ἀπαιτεῖ τὴν εἰλικρινῆ ἐφαρμογὴν τοῦ συντάγματος. Τότε εἶναι τάξις, καὶ ὅταν ὁ Βασιλεὺς, ὁ ὁποῖος θέλω νὰ πιστεύσω, τὸ θέλῃ· διότι εἶναι ἀδύνατον ἄλλως, δὲν βλέπω τὶ ἄλλο συμφέρον ἔχει. Ἄλλως ἂς ’βγάλῃ ἀπὸ τὸ ἔμβλημά του, τὸ ὁποῖον ἐδέχθη τὸ «ἰσχύς μου ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ μου». Διατὶ τὸ διατηρεῖ; (θόρυβος ἀριστερά.) Κύριε Βαλασόπουλε, μὲ συγχωρεῖτε· γέρος ἄνθρωπος ἐσηκώθη καὶ ἐπῆγεν εἰς τὴν Κοπενάγην, καὶ μέσα εἰς αὐτὸ τὸ ψήφισμα εἶναι τέσαρες ψῆφοι Καναρικαί. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ συζητήσω· ἐγὼ εὔχομαι ὅλα τὰ καλά, ἀλλὰ τὰ εὔχομαι ἴσα ἴσα πρὸς στερέωσιν τοῦ θρόνου, διότι ἤμην μικρὸς ἀντιπολιτευόμενος τότε κατὰ τοῦ Ὄθωνος. Λοιπὸν ἐνδιαφέρομαι τὸ ἀποτέλεσμα νὰ ἦνε καλόν, διότι μέσα ἐκεῖ καὶ ὁ πατήρ μου ἔλαβε μέρος εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν. Λοιπὸν δὲν εἶναι τίποτε κακόν, δὲν ἐννοῶ κἀνεὶς ἀπὸ σᾶς νὰ εἴπῃ ὅτι εἶναι φιλοβασιλικώτερος μὲ εἰλικρίνειαν· τὸ συμφέρον τοῦ τόπου δὲν εἰμπορεῖ παρὰ καὶ ἡ Α. Μ. νὰ ἐπιποθῇ εἰλικρινῶς· ἀλλά, ὅπως εἶπε καὶ χθὲς ὁ κύριος Λομβάρδος, δὲν εἰμπορεῖ ὁ Βασιλεὺς νὰ καταβῇ νὰ ἰδῇ τὸν ἕνα καὶ τὸν ἄλλον, καὶ διὰ τοῦτο εἶναι οἱ σύμβουλοι τοῦ στέμματος. Λοιπὸν διὰ τοῦτο ἐγὼ ἔρχομαι νὰ σᾶς εἴπω τὴν γνώμην μου· αὐτὴ ἡ πρότασις δὲν μοὶ φαίνεται δικαία, τὴν νομίζω ἄδικον· νομίζω καθῆκον τῆς Βουλῆς νὰ μὴ ἀφίνῃ σπουδαῖα ζητήματα χάριν ἐπεισοδίου, ὅπως εἶπον. Ἐγὼ σέβομαι τοὺς κυρίους οἵτινες ἠγόρευσαν κατὰ τοῦ κυρίου Λομβάρδου, ἐγὼ δὲν λέγω διὰ τὸν κύριον Δεληγεώργην τίποτε· ἀλλὰ σπουδαῖον ζήτημα εἶναι ἡ ἐξέλεγξις. Τί σχέσιν ἔχει τὸ προκείμενον ζήτημα μὲ τὴν ἐξέτασιν ἐκείνην; Λοιπὸν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, καὶ ὅλη ἡ πολιτεία ἔχει συμφέρον εἰς ἐκεῖνο τὸ ζήτημα καὶ περιμένει, καὶ πιστεύει νὰ φωτισθῇ· πρέπει τέλος νὰ ἔμβωμεν εἰς μίαν σειράν, νὰ ἔχωμεν ἐγγυήσεις διὰ τὸ μέλλον τοῦ τόπου.

§8ΖΩΧΙΟΣ. (ἱστάμενος πρὸ τοῦ βήματος).

§9ΤΙΝΕΣ. Ἀπὸ τοῦ βήματος.

§10ΖΩΧΙΟΣ. Ὀλίγα θὰ εἴπω ἀπὸ ἐδῶ.

§11ΤΙΝΕΣ. Ἀπὸ τοῦ βήματος· δὲν ἀκούομεν.

§12ΖΩΧΙΟΣ (ἀναβαίνει τὸ βῆμα). Ἐσκόπευον νὰ λαλήσω ἀπὸ ἐκείνης τῆς θέσεως (δεικνύει τὸν πρὸ τοῦ βήματος τόπον).

§13ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί;

§14ΖΩΧΙΟΣ. Διατί; Ἡ Πυθία, ἀναβαίνουσα εἰς τὸν τρίποδα, ἐτρελαίνετο· οἱ δὲ τριάκοντα τύραννοι, διὰ νὰ ταπεινώσουν τῶν Ἀθηναίων τὸ φρόνημα, ἔστρεψαν πρὸς τὴν πόλιν τὸ πρὸς τὴν Σκλαμῖνα ἀποβλέπον βῆμα. Διατί; Διὰ νὰ μὴ ἐνθυμοῦνται τὰ τρόπαια τῆς Σαλαμῖνος, καὶ ὑπερηφανεύωνται. Δὲν ἤθελον λοιπὸν καὶ ἐγὼ νὰ ἀναβῶ τὸ βῆμα, διὰ νὰ μὴ πάθω ὅ,τι ἐπάθαινεν ἡ Πυθία, ὅ,τι ἔπαθεν ὁ Λομβάρδος, καὶ διὰ νὰ μὴ δώτω ἀφορμὰς κατὰ τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου. Ὁ Λομβάρδος δὲν γνωρίζει καλῶς τὸν τόπον, ἀλλὰ δὲν ἐβλασφήμησεν, εἰπὼν ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες εἶναι....

§15ΡΑΛΛΗΣ. Δημοκράται.

§16ΖΩΧΙΟΣ. Ἡ λέξις δημοκράτης δὲν εἶναι ἑλληνική· θὰ σᾶς ἀποδείξω ὅμως, ὅτι ὅλοι δημοκρατίζετε, περὶ δὲ αὐτοῦ ὅλοι ἔχετε δώσει τὴν ὑπογραφήν σας. Σᾶς εἶπον ἤδη, ὅτι ὁ Λομβάρδος δὲν γνωρίζει τὸν τόπον, καὶ πρὸς βεβαίωσιν τούτου θὰ σᾶς φέρω μάρτυρα ἕνα ἄλλον Λομβάρδον, τὸν μακαρίτην Κλονάρην. Ὁ Κλονάρης ἀντεπολιτεύετο ἐπιμόνως, ἀμειλίκτως τὸν ἀοίδημον βασιλέα Ὄθωνα. Τὴν 2 ὅμως Σεπτεμβρίου τοῦ 1843, ἐν ᾧ συνετάσσετο ὑπὸ τοῦ συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας τὸ περὶ συγκαλέσεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἔγγραφον, ὁ μακαρίτης Μεταξᾶς ἠρώτησε, λέγων· «Καὶ τί θὰ κάμωμεν, ἐὰν ὁ Βασιλεὺς δὲν ὑπογράψῃ; Δὲν πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ τῶν ἐνδεχομένων;» «Δὲν ἔχει ἐάν, ἀπεκρίθη ἔξω ἑαυτοῦ ὁ Κλονάρης, οὔτε περὶ ἐνδεχομένων πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν. Ὁ Βασιλεὺς θὰ ὑπογράψῃ. Ἐὰν δὲ δὲν θελήσῃ νὰ ὑπογράψῃ, τὸν πολιορκοῦμεν, καὶ δι’ αὐτῆς τῆς πείνης τὸν ἀναγκάζομεν νὰ ὑπογράψῃ, διότι χωρὶς βασιλέα ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ.» Καὶ ἐξεβιάσθη ὁ βασιλεὺς, καὶ ἡ Ἑλλὰς ἐσώθη τότε διὰ τῆς τοιαύτης βίας. Ποίαν δὲ ἄλλην καλλιτέραν ταύτης θέλετε ἀπόδειξιν, ὅτι τὸ ἔθνος εἶναι βασιλικόν; Ἐῤῥέθη δὲ τὸ πάλαι εἰς τὸ τόπον τοῦτον, οὐκ ἄνευ Θησέως, ὅλη δὲ ἡ Ἑλλὰς ἔλεγεν ἄλλοτε, οὐκ ἄνευ Ὄθωνος. Εὑρέθησαν ὅμως τινὲς.... Ἤδη δὲ λέγομεν, οὐκ ἄνευ Γεωργίου. Βλέπετε δὲ, καθ’ ἃ σᾶς εἶπον, ὅτι ὁ Λομβάρδος ἔχει ἐσφαλμένας περὶ τοῦ τόπου πληροφορίας. Ἐγὼ δὲ ἀνέβην ἐπὶ τοῦ βήματος, διὰ νὰ σᾶς ἐμποδίσω νὰ ἀποθεώσετε τὸν Λομβάρδον, διότι ἂν ἡ πρότασις τῆς κυβερνήσεως ἐπιψηφισθῆ, τετέλεσται, ὁ Λομβάρδος ἀνακηρύσσεται ἡμίθεος. Ἐγὼ ὅμως ἡμιθέους δὲν δέχομαι.

§17ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί;

§18ΖΩΧΙΟΣ. Τώρα, τώρα, μὴ μὲ βιάζετε. Τὸν Λούθηρον ποῖος τὸν ἔκαμε Λούθηρον; Ὁ Πάπας. Ναὶ, ὁ Πάπας τὸν ἐσταύρωσεν, αὐτὸς δὲ ἀμυνόμενος ἀνεδείχθη Λούθηρος ὀνομαστὸς, περιβόητος. Καὶ σεῖς θέλετε νὰ στιγματίσητε τὸν Λομβάρδον, διὰ λόγια τὰ ὁποῖα δὲν εἶπεν. Ἀλλὰ τί συμβαίνει; Οἱ Ζακύνθιοι, εἴτε φρονοῦντες, εἴτε παραφρονοῦντες, παραδέχονται τὸν Λομβάρδον ὡς μισοάγιον, διὰ νὰ μὴ εἴπω ὡς ἅγιον. Ἐὰν λοιπὸν ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς, τὸν ὁποῖον καταναγκάζετε....

§19ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον. Σήμερον δὲ κατέλαβον οἱ ναυτικοὶ τὸ βῆμα.

§20ΖΩΧΙΟΣ. Ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ ναυτικῶν, καὶ ἐπιθυμεῖ ὁ κ. Μπούμπουλης νὰ ὁμιλήσῃ....

§21ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§22ΖΩΧΙΟΣ. Τὸ μέγα στρατήγημα τοῦ Θεμιστοκλέους ἐν Σαλαμῖνι ἦτο τὸ ἑξῆς· Τὸν Ἕλληνα ὅταν δὲν τὸν ξενοχωρῇ τις πανταχόθεν, ὑποχωρεῖ, ἐνδίδει· ὅταν δὲ δὲν τοῦ ἀφήσῃς διέξοδόν τινα ἐλευθέραν, γίνεται θηρίον. Τοῦτο δὲ συνέβη εἰς τὴν Σαλαμῖνα διὰ τῶν τεχνασμάτων τοῦ Θεμιστοκλέους, καὶ οἱ Ἕλληνες ἐνίκησαν. Ἀφήσατε λοιπὸν εἰς τὸν Λομβάρδον θύραν ἀνοικτὴν, διὰ νὰ ὑποχωρήσῃ, ἄλλως, θὰ τὸν κάμετε δημοκρατικὸν, χωρὶς νὰ θέλῃ. Σᾶς ἐρωτῶ δὲ, εἶναι φρονήσεως ἔργον νὰ βιάσετε τὸν ἄνθρωπον αὐτὸν, τὸν ἔχοντα ἐν τῷ κόλπῳ αὐτοῦ τὴν ἐκλογὴν αὑτοῦ, νὰ τρελαθῇ; Ἐὰν ὁ Λομβάρδος ὑπάγῃ εἰς τὴν Ζάκυνθον καὶ εἴπῃ πρὸς τοὺς Ζακυνθίους, «φίλοι μου, μέχρις ἐσχάτων ἤμην ὁ φιλοβασιλικώτερος κάτοικος τοῦ βασιλείου, μάρτυρα δὲ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου φέρω τὸν κύριον Ζαΐμην, τὸν ἐξ ὅλων τῶν Ἑλλήνων ὁμολογουμένως φιλοβασιλώτατον. Φέρω δὲ τὸν κύριον Ζαΐμην μάρτυρα, διότι δημοσίᾳ μὲ ἀνεκήρυξε καὶ αὐτοῦ φιλοβασιλικώτερον. Ἐντούτοις δὲν θέλουν νὰ πιστεύσουν, ὅτι εἶμαι χριστιανός. Διὰ νὰ τοὺς πείσω δὲ, εἶπον παῤῥησίᾳ τὸ Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν· δὲν θέλουν ὅμως νὰ μὲ δεχθοῦν ὡς χριστιανὸν, ἀλλὰ μοῦ λέγουν, εἶσαι Τοῦρκος, εἶσαι Τοῦρκος (γέλως). Μετὰ ταῦτα λοιπὸν ἰδοὺ τί σᾶς λέγω· ἐὰν θέλετε τοῦ λοιποῦ νὰ σᾶς ἀντιπροσωπεύσω εἰς τὰς Ἀθήνας, θέλω νὰ μὲ ψηφίσετε ὡς δημοκρατικόν.»

§23ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Δὲν εἶναι αὐτὸ ἀληθές. Εἶναι χίμαιρα, στηριζομένη ἐπὶ μιᾶς ὑποθέσεως, ἥτις δὲν ἔχεται ἀληθείας.

§24ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἂς παύσῃ ἡ συζήτησις, διότι ἡ ὑπόθεσις εἶναι ἤδη ὥριμος.

§25ΖΩΧΙΟΣ. Διὰ σᾶς εἶναι ὥριμος, δι’ ἐμὲ ὅμως εἶναι ὅλως διόλου ἄγουρος. Σᾶς ἀποκρίνομαι δὲ εὐθύς. Δεύτερον ἔτος εἶναι, ἀφ’ ἧς εἶμαι ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου· ἐὰν δὲ μὲ ἐρωτήσουν οἱ ἐκλογεῖς μου, λέγοντες· «Τί ἔκαμες ὑπὲρ ἡμῶν εἰς τὰς Ἀθήνας; ἀναγκάζομαι ν’ ἀποκριθῶ· Τίποτε. Εἰς τί λοιπὸν εἰργάσθης; Εἰς τίποτε.» Πέρυσι δὲ σεῖς ἐψηφίζατε τοὺς σιδηροδρόμους, ἐγὼ δὲ σᾶς ἔλεγον· ὄχι· ὄχι, σεῖς ὅμως τοὺς ἐψηφίζατε. Ταξειδεύσατε λοιπὸν τώρα δι’ αὐτῶν (γέλως). Ἐγὼ δὲ ἂν εἴπω εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μου· «ὡρίμασαν τὰ πράγματά σας, ὅπως ὡρίμασαν τὰ τῶν σιδηροδρόμων, ποία μοῦ πρέπει ἀπόκρισις;» Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι οὐδὲν καλὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡριμάζει. Τοῦ δὲ κυρίου Λούντζη τὰ λόγια καὶ ἀποδέχομαι καὶ ἔρχομαι νὰ βεβαιώσω αὐτὰ δι’ αὐτῶν τῶν λόγων τοῦ κυρίου Λομβάρδου. Ἠξεύρετε, ὅτι ὁ ἄνθρωπος ἀποθνήσκων ἐξομολογεῖται· ἂν δὲ οὐδέποτε ἄλλοτε εἶπε τὴν ἀλήθειαν, κατὰ τὰς τελευταίας στιγμάς του οὐδὲν ἄλλο λέγει, εἰμὴ μόνην τὴν ἀλήθειαν. Ὁ Λομβάρδος λοιπὸν, τὸν ὁποῖον σεῖς θέλετε νὰ καταδικάσετε ὡς ἀντιβασιλικὸν....

§26ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§27ΖΩΧΙΟΣ. Ὡς δημοκρατικόν.

§28ΟΙ ΑΥΤΟΙ. Ὄχι αὐτὸν, τὰς ἰδέας του.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Ἰδοὺ τί ὁ Λομβάρδος τελευτῶν σᾶς εἶπεν· «Ἐνασκήσατε τὸ δικαίωμά σας, ἐκπληρώσατε τὸ καθῆκόν σας, μείνατε δὲ βέβαιοι, ὅτι ἐκπληροῦτε τὸ ἀνώτατον τῶν καθηκόντων σας πρός τε τὴν πατρίδα καὶ πρὸς τὸν βασιλέα.» Μετὰ ταύτην λοιπὸν τὴν ἐξομολόγησιν ἔρχεσθε νὰ τὸν καταδικάσητε;

§30ΤΙΝΕΣ. Δὲν τὸν καταδικάζομεν.

§31ΖΩΧΙΟΣ. Λοιπὸν τὸν ἐπαινεῖτε. Εἴπατε ὅμως ὅτι ἡ ὑπουργικὴ πρότασις εἶναι ἔπαινος τοῦ Λομβάρδου, καὶ ἐγὼ τὴν ὑπογράφω. Ἤδη δὲ ἐπιχειρῶ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι ὅλοι δημοκρατίζομεν, ἐγὼ ὅμως πάντων τελευταῖος· ἐπὶ τούτῳ δὲ σᾶς ἐρωτῶ· Κατὰ τὸ πρῶτον Σύνταγμα, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι ἐν ὑπαίθρῳ ὑπῆρχεν; Ὄχι. Τίς λοιπὸν περιέλαβεν εἰς τὸ δεύτερον Σύνταγμα τὸ δικαίωμα αὐτό; Κατὰ τὸ παρελθὸν Σύνταγμα τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως ἐλογίζετο ἱερόν· ἀπὸ τοῦ Συντάγματος ὅμως τοῦ νέου ἡ λέξις ἱερὸν ἀφῃρέθη. Ποῖος τὴν ἀφῄρεσε;

§32ΛΑΠΑΣ. Ἡ Συνέλευσις.

§33ΖΩΧΙΟΣ. Κατὰ τὸ παλαιὸν Σύνταγμα, ἡ πάνδημος ψηφοφορία δὲν ἐπεκράτει· σήμερον ὅμως ἐπικρατεῖ. Τίς παρενέβαλεν αὐτὴν ἐν τῇ πολιτείᾳ; Δημοκρατίζομεν λοιπὸν, ἢ οὔ; Δημοκρατίζοντες δὲ ὅλοι, τί κατηγοροῦμεν τὸν Λομβάρδον ὡς δημοκρατίζοντα; Ἀλλὰ ἂς μὴ προχωρήσω, καὶ ἂς δεχθῶ ὡς ὥριμον τὴν ὑπόθεσιν· ὑποβάλλω δὲ περὶ αὐτῆς εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀκόλουθον πρότασιν. «Ἡ Βουλὴ, νομίζουσα πεπλανημένης διανοίας χίμαιραν πᾶσαν περὶ ἑλληνικῆς δημοκρατίας ἰδέαν, καὶ εἰς τὰ λεχθέντα ἀρκουμένη, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Γνωρίζετε δὲ, ὅτι πολλοὶ Ἄγγλοι εὕρισκον παιγνίδι νὰ πιστολίζουν τὴν βασίλισσαν, κενὴν ἐπιζητοῦντες φήμην, δὲν εὑρίσκετο δὲ τρόπος ἀπαλλαγῆς. Ἐπὶ τέλους δὲ ἐψηφίσθη νόμος, καθ’ ὃν ὁ κατὰ τῆς βασιλίσσης πυροβολῶν λογίζεται τρελὸς, καὶ κλείεται ἐν φρενοκομείῳ. Ἔκτοτε δὲ ἡ βασίλισσα τῆς Ἀγγλίας εὗρε τὴν ἡσυχίαν της. Παρ’ ὑμῖν δὲ βεβαίως τρελὸς ἄνθρωπος δύναται νὰ προτείνῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον, καὶ ἂν καθ’ ὕπνους φαντασθῇ τις, τρομάζει. Πρὸς τί δὲ ὁ τόσος θόρυβος; Μήπως ἐπίκειται πραγματικός τις κίνδυνος; Ψηφίζοντες δὲ τὴν πρότασιν τῆς κυβερνήσεως, καταδικάζετε τὸν Λομβάρδον.

§34ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§35ΖΩΧΙΟΣ. Τὸν ἐπαινεῖτε λοιπόν;

§36ΟΙ ΑΥΤΟΙ. Μήτε τὸν ἐπαινοῦμεν, μήτε τὸν καταδικάζομεν.

§37ΖΩΧΙΟΣ. Ἀλλ’ ἰδοὺ παραδέχομαι ὡς βλασφημίαν ὅ,τι ἂν ὁ Λομβάρδος εἶπε. Τί πρὸς τοῦτο; Ἐπὶ Ναπολέοντος τοῦ τρίτου, εἰς τὸ γαλλικὸν βουλευτήριον δὲν περιελαμβάνετο καὶ ὁ Ῥοσσεφὸρ, ὁ ὑβριστὴς, ὁ βλάσφημος; Ἀλλ’ οὐδεὶς συνέλαβε τὴν ἰδέαν νὰ τὸν τιμωρήσῃ διὰ τοὺς λόγους του. Ἀλλ’ ἀρκοῦντα εἶπον. Τελευτῶν δὲ, φέρω πρὸς παραδειγματισμὸν τῶν λόγων μου δύω ἱστορικὰ γεγονότα, τὸ μὲν ἀρχαῖον, τὸ δὲ ἄλλο νεώτερον.

§38ΤΙΝΕΣ. Ὡρίμασε.

§39ΖΩΧΙΟΣ. Διὰ σᾶς ὡρίμασε, διότι ἀλείφετε τὰ σῦκα μὲ λάδι καὶ ὡριμάζουν πρόωρα, δι’ ἐμὲ ὅμως τὰ σῦκα εἶναι ἀκόμη ἄγουρα· διὰ νὰ τὰ ὡριμάσω δὲ, καταφεύγω καὶ εἰς ἱστορικὰ παραδείγματα. Κατὰ τὸ 1828 ἔφθασεν ὁ Κυβερνήτης εἰς Ναύπλιον, καὶ ἀπὸ τοῦ Ναυπλίου μετέβη εἰς Αἴγιναν. Τελετῆς δὲ γενομένης καὶ ψαλλομένης ἐπὶ τούτῳ δοξολογίας εἰς τὸν ἐκεῖσε πρωτεύοντα ναὸν, παρόντος καὶ τοῦ Κυβερνήτου, κατ’ εἰσήγησιν τῆς τότε ἀντιπολιτεύσεως, ὁ Καΐρης ἀνέβη εἰς τὸν ἄμβωνα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐπεχείρησε νὰ προσβάλῃ τὸν Κυβερνήτην, ἤρχισε δὲ λέγων· «Οὐκ ἄρξω ἐγὼ, οὐκ ἄρξει ὁ υἱός μου, Κύριος ὑμῶν ἄρξει.» Ἐπὶ τέλους ἔφερεν ἐν τῷ μέσῳ καὶ τὸν Τιμολέοντα, τὸν χάριν τῆς ἐλευθερίας φονεύσαντα τὸν ἴδιον αὐτοῦ ἀδελφὸν, τὸν ἄρχοντα τῆς Κορίνθου. Ὑπὸ τῆς αὐθαδείας δὲ τοῦ ῥήτορος σκανδαλισθέντες τινὲς, ἐπεχείρησαν νὰ τὸν κατεβάσουν ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος, καὶ ἤθελον τὸν κατεβάσει, ἐὰν δὲν ἀντέτεινεν ὁ Κυβερνήτης λέγων· «Ἂν τὸν κατεβάσετε, θὰ δώσετε εἰς τοὺς λόγους του σημασίαν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχουν.» Ὑπήκουσαν δὲ εἰς τὰ λόγια τοῦ Κυβερνήτου καὶ ἀφῆκαν τὸν ἱεροκήρυκα νὰ εἴπῃ ὅ,τι ἤθελεν· οὐδεὶς ὅμως ἐκ τῶν ἀτασθάλων λόγων αὐτοῦ προέκυψε κίνδυνος. Ἰδοὺ δὲ καὶ τὸ ἄλλο παράδειγμα, τὸ ἀρχαῖον, τὸ ὁποῖον κἄπως δύναται νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ὁδηγίαν. Τοῦ Περικλέους τὴν γυναῖκα χωρὶς νὰ τὴν γνωρίζῃ ὕβρισε καθ’ ὁδὸν βδελυρός τις ἄνθρωπος· μαθὼν δὲ μετὰ ταῦτα ποία ἦτον ἡ γυνὴ ἐκείνη, ἔδραμεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ Περικλέους, διὰ νὰ ζητήσῃ συγχώρησιν. Ἀλλ’ ὁ Περικλῆς, φρόνιμος ἄνθρωπος ὢν καὶ μὴ θέλων οὐδὲ λόγος περὶ τῆς γυναικὸς αὐτοῦ νὰ γίνεται, οὐδὲ νὰ φαντασθῇ τις, ὅτι τὴν ὕβρισεν, εἶπε πρὸς τὸν ὑβριστήν· «Δὲν ὕβρισες τὴν γυναῖκά μου, διότι αὐτὴ, ἀπὸ πολλῶν ἡμερῶν ἀσθενοῦσα, οἰκουρεῖ.» Ποῖον δὲ εἶχε σκοπὸν ἡ τοιαύτη τοῦ Περικλέους ἀπόκρισις, καὶ διατί τὴν ἀνεκάλεσα εἰς τὴν μνήμην σας, ὁ δυνάμενος νοεῖν, νοείτω. Ἐγὼ δὲ καταβαίνων τοῦ βήματος, παραδίδω εἰς τὸ προεδρεῖον τὴν πρότασιν, περὶ ἧς ἀνωτέρω σᾶς ἐλάλησα. (Καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον τὴν πρότασιν).

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κοντογούρης.

§41ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἡ κυβέρνησις, κύριοι, προτείνει ἵνα ἡ Βουλὴ ἀποδοκιμάσῃ τὸν βουλευτὴν Ζακύνθου διὰ τὰ περὶ δημοκρατίας παρ’ αὐτοῦ λεχθέντα. Δὲν δύναμαι, κύριοι, ἢ νὰ διαμαρτυρηθῶ καὶ ἐγὼ δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς μου κατὰ προτάσεως, ὅσον ἀδίκου, τόσον καὶ ἀντισυνταγματικῆς. Καὶ εἶναι μὲν ἄδικος, διότι περιέχει ἰδέας μὴ ἀληθεῖς, διότι θέλει νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὸν ἀποδοκιμαζόμενον βουλευτὴν μορφὴν φοβερὰν, τὴν μομφὴν τῆς ἐπιορκίας, τὴν μομφὴν τῆς παραβιάσεως τοῦ ἄρθρου 64 τοῦ Συντάγματος, κατὰ τὸ ὁποῖον καὶ ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου ὤμοσε πίστιν εἰς τὸν συνταγματικὸν βασιλέα. Καὶ ἠκούσατε χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μετὰ πόσης παῤῥησίας ὁ εὐφραδὴς τῆς Ζακύνθου ῥήτωρ σᾶς ἐβεβαίωσεν ὅτι οὐδὲ κἂν ἐσκέφθη ποτὲ, οὐδ’ ἦτον ἐπιτετραμμένον εἰς ἔντιμον ἄνδρα, εἰς ἄνδρα ἀγαπῶντα τὴν πατρίδα, ν’ ἀθετήσῃ αὑτὸς πρῶτος τὸν ὅρκον, ὃν ὤμοσεν ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου καὶ ἐνώπιον ὅλου τοῦ ἔθνους. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἁρμόδιος νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ὁμιλίας τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Ζακύνθου, τῆς παρελθούσης Δευτέρας. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι, ἄνευ οὐδεμιᾶς προκαταλήψεως, πιστὸν τέκνον τῆς συνταγματικῆς βασιλείας ἐν Ἑλλάδι, ἐνόμισα καθῆκόν μου ἱερὸν καὶ ἀπαραίτητον νὰ ὑψώσω καὶ ἐγὼ τὴν ἀδύνατον φωνήν μου κατὰ τῆς ἀδικίας, ἥτις προσγίνεται εἰς ἄνδρα, ὅστις μετὰ παῤῥησίας χθὲς σᾶς ἐξήγησε τὰς πεποιθήσεις του, ὅτι τὸν παρενόησαν, ὅτι δὲν διενοήθη νὰ λαλήσῃ κατὰ τῶν θεσμῶν τῆς πατρίδος, τοὺς ὁποίους κλονιζομένους μετὰ θάῤῥους καὶ πατριωτισμοῦ ἀπαραμίλλου ἀείποτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπερασπίσθη· ἠθέλησα, λέγω, νὰ λάβω τὸν λόγον ἐκ τῆς ἀδικίας, ἥτις προσγίνεται εἰς ἄνδρα, οὗτινος ἡ φωνὴ ἀντήχησεν πάντοτε ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ κατὰ πάσης ἀδικίας, καὶ ὅστις, τὸ λέγω μετὰ θάῤῥους, κατέστη, διὰ τῆς ἱκανότητος, νοημοσύνης καὶ τοῦ πατριωτισμοῦ του, ἀπαραίτητον καλὸν στοιχεῖον τοῦ ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου (εὖγε, εὖγε). Καὶ ἐνόμιζον ὅτι, μετὰ τὰ λεχθέντα αὐτοῦ χθὲς, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις τῶν ἐντίμων ἀρχηγῶν τῶν διαφόρων κομμάτων, ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἀρκεσθῆ εἰς ταῦτα, ὅτε παρὰ προσδοκίαν εἴδομεν τὴν κυβέρνησιν καταθέτουσαν πρότασιν ἀποδοκιμασίας. Ἀλλ’ ἡ πρότασις αὕτη εἶναι οὐ μόνον ἄδικος, ὡς προεῖπον, ἀλλὰ καὶ ἀντισυνταγματικὴ, διότι δι’ αὐτῆς ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου ἐξετάζεται ἕνεκα γνώμης δοθείσης παρ’ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν βουλευτικῶν του καθηκόντων, καὶ ἐνῷ, κατὰ τὸ ἄρθρ. 23 τοῦ κανονισμοῦ, ὁ λόγος εἶναι ἐλεύθερος, κατὰ τὸ ἄρθρ. 62 τοῦ Συντάγματος οὐδεὶς βουλευτὴς ἐξετάζεται ἕνεκα γνώμης, κατὰ δὲ τὸ 14, ἡ λογοκρισία, ἀπαγορεύεται. Ὑποπίπτομεν λοιπὸν εἰς τὸ ἄτοπον, νὰ θέλωμεν νὰ προστατεύσωμεν τοὺς νόμους τῆς πατρίδος διὰ τῆς παραβάσεως αὐτῶν. Ὁ Βουλευτὴς Ζακύνθου δὲν εἶπεν ὅ,τι περιέχει ἡ πρότασις· τοὐλάχιστον οὕτως ὀφείλομεν ν’ ἀποφανθῶμεν μετὰ τὰς ἐξηγήσεις του. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι τὰ εἶπεν, δὲν τὰ διετύπωσεν εἰς πρότασιν, ἀλλ’ ἱστορικῶς ἀφηγήθη τὴν συνταγματικὴν ἱστορίαν τῆς πατρίδος του, καὶ ἐξέφερε γνώμην, δι’ ἣν δὲν ὀφείλει εὐθύνας. Ἡ δὲ γνώμη αὕτη εἶναι καθαρῶς γνώμη ἀτομικὴ, ἂν παραδεχθῶμεν ὅτι τὴν ἐξέφερεν, ἀφοῦ ἅπασα ἡ Βουλὴ, διὰ τῶν ἀρχηγῶν τῶν διαφόρων κομμάτων, διεμαρτυρήθη κατὰ τῶν ἰδεῶν ἐκείνων. Καὶ ὡς ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ σεβαστὸς πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντικρούσεως μόνον ἦτον ἡ περίπτωσις. Μὴ θελήσωμεν λοιπὸν νὰ καθιερώσωμεν ἀρχὰς ἀπαδούσας εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῶν σημερινῶν χρόνων. Ἡ ἱερὰ ἐξέτασις, καὶ ἡ λογοκρισία ἔφεραν τὰ ἔθνη εἰς καταστροφάς. Μὴ θελήσητε νὰ δεσμεύσητε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, καὶ ἀρκεσθῆτε εἰς τὰς ἐξηγήσεις τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Ζακύνθου. Καὶ ἄλλοτε ἐν τῇ Συνελεύσει ἐγένετο πρότασις ὁμοία κατὰ τοῦ πληρεξουσίου Πλαστήρα· ἀλλὰ τότε δὲν ἐπρόκειτο περὶ γνώμης, ἐκφρασθείσης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐπρόκειτο περὶ προσβολῆς ἀνηθίκου δι’ ἐπιστολῆς κατὰ τοῦ ἱεροῦ προσώπου τοῦ βασιλέως, τὸ ὁποῖον ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ ὡς ἀρχηγὸν φατρίας, καὶ ὅμως ὁ τότε πληρεξούσιος κ. Βάσσος, νῦν διαγγελεὺς τῆς Α. Μ. ἀπέκρουσεν εὐγλώττως τὴν πρότασιν ἐκείνην, ὡς ἀπαράδεκτον καὶ εἶπε μάλιστα τί λέγει ἡ ἐπιστολὴ αὐτή Λέγει πρὸς τὸν Βασιλέα καθαρῶς, εἰλικρινέστατα, «Βασιλεῦ, ἀπεφασίσαμεν ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες νὰ ἐκδιώξωμεν τὸν Ὄθωνα, διότι ἐγένετο ἀρχηγὸς φατρίας.» Ἐρωτῶ ὑμᾶς, εἶναι ψεῦδος; Ἂς ὑψωθῇ μία φωνὴ νὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι εἶναι ψεῦδος... (σιγὴ βαθεία). Οὐδεὶς ἀποκρίνεται, διότι εἶναι μία ἀλήθεια». Ἐὰν ὑπάρχῃ ἔγκλημα, ἐὰν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς ἐργάζεται κατὰ τοῦ πολιτεύματος, καταδιώξατε τὸν ἐγκληματίαν βουλευτὴν, ζητήσατε τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, καὶ καταγγείλατέ τον ἐνώπιον τῆς δικαιοσύνης ὡς ἐπίορκον, ὡς ἔνοχον ἐσχάτης προδοσίας· ἀλλ’ ἂν δὲν ὑπάρχῃ, σεβασθῆτε τὸ Κοινοβούλιον, οὗτινος ἀποτελεῖ μέρος. Καταβαίνων, κύριοι, δὲν δύναμαι ἢ καὶ πάλιν νὰ διαμαρτυρηθῶ ἐν ὀνόματι τοῦ Συντάγματος, οὗτινος τὴν τήρησιν ἡ πατρὶς ἀνέθετο εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων, ἐν ὀνόματι τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τῶν ἀληθῶν συμφερόντων τῆς βασιλείας, ἐν ὀνόματι τῆς πατρίδος, κατὰ προτάσεως, ἥτις θέλει ἐπιφέρει θλιβερὰς συνεπείας, καὶ πιστεύω ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν δόντων τὸν ὅρκον εἰς τὸν συνταγματικὸν θρόνον τοῦ Γεωργίου καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα, εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ ψῆφον ὑπὲρ προτάσεως ἀντιβαινούσης ἄντυκρυς εἰς τὴν ὑπερτάτην συνταγματικὴν διάταξιν, τὴν ἀφορῶσαν τὴν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἐλευθερίαν τοῦ λόγου. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα βουλευτῶν καὶ ἀκροατηρίων).

§42ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Τί εἶναι αὐτὰ, κύριε πρόεδρε; Θέατρον τὸ ἐκάμαμεν ἐδῶ!

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι, εἰς τὸ ἀκροατήριον· νὰ παύσουν αἱ ἐπιδοκιμασίαι καὶ ἀποδοκιμασίαι.

§44ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀκούων τις, κύριοι, τοὺς λόγους τοῦ ἐντίμου προαγορεύσαντος, ὡς καὶ τῶν λοιπῶν δύω τῶν πρὸ αὐτοῦ ἀγορευσάντων, ἠδύνατο νὰ ὑπολάβῃ ὅτι πρόκειται περὶ κατηγορίας ἢ περὶ μομφῆς κατὰ τοῦ προσώπου ἢ τῶν ἀρχῶν τοῦ κυρίου Λομβάρδου, καὶ τὸ περιεργότερον ἔτι, ὅτι πρόκειται περὶ συντάξεως τῆς πολιτείας, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι κεκλημένη ν’ ἀποφασίσῃ ἐὰν ἡ συνταγματικὴ βασιλεία ἢ ἡ δημοκρατία ᾖναι καταλληλοτέρα, εἴτε καθ’ ἑαυτὰς εἴτε διὰ τὴν πατρίδα ἡμῶν, καὶ διὰ νὰ ἀποφασίσῃ τοῦτο ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐξετάσῃ ὄχι μόνον τὸν βίον τοῦ Θεμιστοκλέους, τοῦ Περικλέους καὶ ὅλων ἐν γένει τῶν μεγάλων ἀνδρῶν τῆς ἀρχαιότητος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ μαντεῖον τῆς Πυθίας (ἱλαρότης). Κύριοι, λυποῦμαι παρατηρῶν ὅτι ἀπό τινων ἡμερῶν κατέλαβέ τινας ἀξιοθρήνητος μανία τοῦ ὁμιλεῖν περὶ παντὸς πράγματος, τοῦ ἐκφράζειν πᾶν ὅ,τι κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν κατέχει τις τὸ βῆμα, διέλθει τῆς κεφαλῆς του. Ἐλησμονήθη ὅτι ἡ κυρία ἀρετὴ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ῥήτορος εἶναι νὰ μὴ ἐξέρχηταί ποτε τοῦ θέματος τοῦ ὑπὸ συζήτησιν. Ἐὰν τὸν κανόνα τοῦτον ἐτηροῦμεν εἰς τὴν μέχρι τοῦδε συζήτησιν, τὸ δυστυχὲς ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ σήμερον τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν ἤθελε λάβει βεβαίως χώραν. — Θὰ προσπαθήσω, κύριοι, νὰ περιορίσω τὴν συζήτησιν εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Ὅτε χθὲς, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε τὴν γνωστὴν πρότασιν περὶ ἀποδοκιμασίας τῶν ὑπὸ τοῦ κ. Λομβάρδου λεχθέντων κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς παρελθούσης Δευτέρας, ὁμολογῶ ὅτι εὑρέθην εἰς ἀμηχανίαν· διότι βεβαίως, ἀμήχανος εἶναι ἡ θέσις ἐκείνου ὅστις ἵσταται μεταξὺ δύω καθηκόντων. Καὶ τῷ ὄντι, εἶχον τὸ καθῆκον νὰ ὑποστηρίξω τὴν Κυβέρνησιν, πρῶτον, διότι ὑπεσχέθην τὴν τοιαύτην συνδρομὴν, καὶ ὡς τίμιος ἄνθρωπος, ἐντίμως πολιτευόμενος, δὲν ἠδυνάμην νὰ παραβῶ τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ ν’ ἀρνηθῶ τὴν συνδρομὴν ἄνευ σπουδαιοτάτου λόγου· δεύτερον, διότι τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν θεωρῶ ὡς κεκλημένην νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς ἀρχὰς τῆς μέχρι χθὲς ἀντιπολιτεύσεως, ἑπομένως δικαιουμένην ν’ ἀπαιτήσῃ παρ’ ἐμοῦ καὶ παρὰ πάντων τῶν ὁμοφρόνων μου εἰλικρινῆ καὶ ἀποτελεσματικὴν ὑποστήριξιν. Ἰδοὺ τὸ ἓν καθῆκον. Ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ καθήκοντος τούτου, ἵστατο, κύριοι, ἓν ἄλλο σοβαρὸν, ἱερὸν, ἴσως δὲ μάλιστα ἱερώτερον καὶ σοβαρώτερον τοῦ πρώτου. Τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ ᾖναι ἀπολύτως ἐλεύθερον, ἀπηλλαγμένον οὐ μόνον πάσης καταδιώξεως ἢ ἐξετάσεως τοῦ προσώπου τοῦ ἐπ’ αὐτοῦ ὁμιλοῦντος, ἀλλὰ καὶ πάσης κατακρίσεως ἢ ἀποδοκιμασίας τῶν ἰδεῶν, αἵτινες ἐκπέμπονται ἀπ’ αὐτοῦ. Ἕνα ἐχθρὸν ἔχουσιν αἱ ἰδέαι, αἱ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐκφερόμεναι, τὴν συζήτησιν, τὴν ἀνασκευὴν, τὴν ἀναίρεσιν, οὐχὶ δέ ποτε τὴν μομφὴν, ἢ ἀποδοκιμασίαν. Καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη, διὰ νὰ πεισθῇ τις περὶ τούτου, εἰμὴ νὰ ῥίψῃ ἓν βλέμμα εἰς ὅλα τὰ κοινοβούλια τῆς Εὐρώπης. Πανταχοῦ θὰ ἀπαντήσῃ ἐν αὐτοῖς ἀντιπροσώπους, φανερὰ κεκηρυγμένους ἐναντίον τοῦ ἐπικρατοῦντος πολιτικοῦ ὀργανισμοῦ. Ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν Γαλλίᾳ, ἐν Βελγίῳ, ἐν Πρωσσίᾳ, ἐν Αὐστρίᾳ κλπ. εὑρίσκετε πολιτικοὺς οὐ μόνον δημοκράτας καὶ σοσιαλιστὰς, ἀλλὰ καὶ προσβάλλοντες καθαρὰ αὐτὴν ἔτι τὴν ἀκεραιότητα τῆς χώρας· οὐδεὶς δέ ποτε διενοήθη νὰ στηλιτεύσῃ τὰς ἰδέας ταύτας, τὰς ἀνατρεπτικὰς τοῦ καθεστῶτος, τοῦ τε πολιτικοῦ καὶ τοῦ κοινωνικοῦ, διὰ τῆς ἀποδοκιμασίας, ἀλλὰ πάντες τὰς ἀναιροῦσι διὰ τῆς συζητήσεως. Δὲν ἐξετάζω ἐὰν ὁ κύριος Λομβάρδος ἐνδομύχως καὶ λελογισμένως ἐκήρυξεν ὅ,τι ἐκήρυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῆς δημοκρατίας· πιστεύω μᾶλλον ὅτι παρεφέρθη ὑπὸ τῆς ῥύμης τοῦ λόγου εἰς σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν εἶχε σκοπὸν ἴσως νὰ φθάσῃ. Ζωηρὸς, οἷος εἶναι ὁ κύριος Λομβάρδος, παράθερμος καὶ ὁρμητικὸς, ἀφίνει ἐνίοτε τὴν καρδίαν νὰ προτρέχῃ τῆς κρίσεως· καὶ ὅταν ἡ καρδία προτρέχῃ, ἐὰν μάλιστα τυγχάνῃ κοχλάζουσα ὑπὸ πάθους οἱουδήποτε, ἐμβάλλει εἰς τὸ στόμα τοῦ ῥήτορος λέξεις, φράσεις καὶ ἰδέας, τὰς ὁποίας ἀπαθῶς ἂν ἐβουλεύετο καὶ ὡμίλει, δὲν ἤθελεν ἀποδεχθῆ, οὔτε ἐκφέρει. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, κύριοι, καὶ ἐὰν παραδεχθῶμεν ὅτι ὁ κύριος Λομβάρδος ἀπὸ τοῦ βήματος ἐξετύλιξεν ἓν δημοκρατικὸν πρόγραμμα, ἡ εὐθύνη καὶ ἡ δόξα τοῦ προγράμματος τούτου εἰς αὐτὸν καὶ μόνον ἀνήκει· εἰς οὐδένα δ’ ἀπολύτως, μὴ ἀσπαζόμενον τὸ πρόγραμμα τοῦτο, ἢ οἱανδήποτε γνώμην ἔχοντα περὶ αὐτοῦ, δέδοται τὸ δικαίωμα νὰ στιγματίσῃ τὴν ἰδέαν ταύτην ἢ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον τὴν ἀπαγγέλλει, διὰ τῆς ἀποδοκιμασίας ἢ τῆς μομφῆς. Τὸ ὅπλον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ μεταχειρισθῇ κατὰ τῆς ἰδέας, εἶναι ἡ λογικὴ ἀναίρεσις, ἀπέναντι τῆς ὁποίας εἶναι βέβαιον ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πρόγραμμα δὲν δύναται νὰ σταθῇ. — Ἰδοὺ, κύριοι, τὸ δεύτερον καθῆκον. Ἡ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ ὑποστηρίξω, μοὶ ἐζήτει νὰ παραβιάσω τὸ καθῆκον τοῦτο, ν’ ἀποδοκιμάσω, νὰ μεμφθῶ ἀρχὴν, ἰδέαν, τὴν ὁποίαν δὲν συμμεριζόμεθα, οὔτε αὐτὴ, οὔτε ἐγώ. Δέν μοι ἐζήτει νὰ τὴν ἀναιρέσω διὰ τῆς συζητήσεως, νὰ τὴν ἀποδείξω ψευδῆ, ἀλλὰ νὰ τὴν στιγματίσω καὶ διὰ τῆς στιγματίσεως τῆς ἰδέας νὰ στιγματίσω καὶ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον τὴν ἐξέφρασεν. Ἡ θυσία ἦτο μεγάλη, μεγίστη· μὴ γνωρίζων δὲ τί νὰ πράξω, ἤμην ἕτοιμος νὰ ἀπόσχω τῆς ψηφοφορίας. Χαίρω σήμερον, διότι ἡ Κυβέρνησις παρῄτησε τὴν πρότασιν ἐκείνην καὶ ὑπέβαλε νέαν, πολὺ ἀπέχουσαν τῆς πρώτης. Διὰ τῆς νέας ταύτης προτάσεως δὲν καταμέμφεται τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Λομβάρδου, οὔτε στιγματίζεται ἡ ἰδέα καὶ τὸ φρόνημα αὐτοῦ, ἀλλὰ βεβαιοῦται καὶ ἀνακηρύσσεται τὸ ἀντίθετον φρόνημα, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησε καὶ παρὰ τῇ Βουλῇ καὶ παρὰ τῷ Ἔθνει. Ἡ σημερινὴ πρότασις εἶναι ἡ ἀναίρεσις τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν λόγων τοῦ Λομβάρδου, ἀλλ’ ἀναίρεσις λογικὴ, κοινοβουλευτικὴ, οὐδὲν πλέον. Ὁ κ. Λομβάρδος σᾶς εἶπε, «δὲν διερμηνεύω μόνον τὸ ἴδιον ἐμοῦ φρόνημα, ἀλλὰ διερμηνεύω τὰ φρονήματα ὅλων τῶν ἀποχρώσεων τῆς τέως ἀντιπολιτεύσεως.» Ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ὑπὸ συζήτησιν προτάσεως ὅλων τῶν ἀποχρώσεων τῷ ἀπαντᾷ· «Τὸ φρόνημα τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας εἶναι ὑπὲρ τῆς καθεστώσης συνταγματικῆς μοναρχίας...»

§45ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Μὴ λέγετε τοιαῦτα πράγματα· εἶναι ὑποθέσεις αὐτά· ὁ Λομβάρδος δὲν ὡμίλησε περὶ δημοκρατίας.

§46ΜΙΛΗΣΗΣ. Καταλαμβάνετε, κ. Λούντζη, ὅτι οὔτε μὲ τὰ αὐτιά σας ἀκούω, οὔτε μὲ τὴν κεφαλήν σας σκέπτομαι, ἀλλὰ μὲ τὰ αὐτιά μου ἀκούω καὶ μὲ τὴν κεφαλήν μου σκέπτομαι.

§47ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Σᾶς συγχαίρω καὶ διὰ τὰ αὐτιά σας καὶ διὰ τὴν κεφαλήν σας.

§48ΜΙΛΗΣΗΣ. Καὶ ἐγὼ διὰ τὰ ἰδικά σας. Ὁ κ. Λομβάρδος ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶπε προσέτι, ὅτι ἡ σημαία, τὴν ὁποίαν κρατεῖ εἰς τὰς χεῖρας, εἶναι σημαία τοῦ ἔθνους. Καὶ ἡ κυβέρνησις διὰ τῆς προτάσεώς της ζητεῖ νὰ κηρύξητε σεῖς ὅτι ὄχι μόνον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας τὸ φρόνημα, ἀλλὰ καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ἡ σημαία εἶναι ὑπὲρ τῆς καθεστώσης μοναρχικῆς βασιλείας. Δὲν πρόκειται λοιπὸν παντάπασι περὶ μομφῆς, δὲν πρόκειται παντάπασι περὶ ἀποδοκιμασίας· πρόκειται ἁπλῶς περὶ ἀναιρέσεως λογικῆς ἑνὸς προγράμματος, μιᾶς ἰδέας, μιᾶς ἀρχῆς, ἡ ὁποία ἀνεκηρύχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεκηρύχθη ἡ δημοκρατικὴ ἀρχὴ, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου γίνεται ἡ ἀναίρεσις, καὶ διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς γίνεται ἡ ἐπίσημος κύρωσις τῆς ἀναιρέσεως αὐτῆς.

§49ΝΕΓΚΑΣ. Κύριε Μίληση, ἀνεκήρυξε τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Λομβάρδος τῆς θρησκευτικῆς ἐφαρμογῆς τοῦ πολιτεύματος...

§50ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτετε.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔρχεσθε κατόπιν ἀπὸ τοῦ βήματος.

§52ΜΙΛΗΣΗΣ. Τοιαύτη, κύριοι, εἶναι ἡ ἔννοια τῆς ὑπὸ συζήτησιν προτάσεως· τοῦτο σᾶς ζητεῖ ἡ κυβέρνησις νὰ κηρύξητε, τίποτε περισσότερον. Εἶναι τοῦτο ἀντισυνταγματικόν; Καὶ ποῦ, κύριοι, τὸ Σύνταγμα ἐμποδίζει τὴν ἐν εἰδικῇ περιπτώσει καθιέρωσιν καὶ ἀνακήρυξιν τῶν ἀρχῶν του ἐκ μέρους τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας; Εἶναι παραβίασις τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου; Καὶ λοιπὸν ὁ κ. Λομβάρδος εἶχε τὴν ἐλευθερίαν νὰ κηρύξῃ μίαν ἀρχὴν, ἀντίθετον τοῦ καθεστῶτος, καὶ ἡμεῖς οἱ περισσότεροι, τὸ σύνολον σχεδὸν τῆς Βουλῆς, δὲν ἔχομεν τὴν ἐλευθερίαν νὰ εἴπωμεν ὅτι τὴν ἀρχὴν αὐτὴν δὲν τὴν παραδεχόμεθα; Διὰ τὴν ἀνακήρυξιν δημοκρατικῶν ἀρχῶν ἀπόλυτος ἐλευθερία, καὶ διὰ τὴν ἀναίρεσιν αὐτῶν περιορισμός; Ἀλλόκοτος ἐλευθερία τοῦ βήματος. Ἐπαναλαμβάνω, τίποτε περισσότερον δὲν εἶναι ἡ πρότασις, εἰμὴ τοῦτο καὶ μόνον, ἀναιροῦμεν μίαν ἀρχὴν, κηρυχθεῖσαν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀρχὴν ἔθεσεν ὁ κ. Λομβάρδος, ἀρχὴν θέτει ἀντίθετον ἡ Βουλή. Τὸ φρόνημα τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους ἠθέλησε νὰ διερμηνεύσῃ ὁ κ. Λομβάρδος, τὸ φρόνημα τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους θὰ διερμηνεύσουν καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ψηφίσουν ὑπὲρ τῆς προτάσεως. Δὲν θίγομεν τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Λομβάρδου, οὐ μόνον διότι δὲν ἔχομεν τοιοῦτον δικαίωμα, ἀλλὰ διότι δὲν εἶναι ἄξιον τῆς Βουλῆς νὰ συγκαταβῇ μέχρις ἑνὸς προσώπου, ὅσον δήποτε εὐϋπόληπτον καὶ ἂν ᾖναι τοῦτο. Μίαν ἀντίῤῥησιν μοὶ ἔκαμόν τινες προηγουμένως. Δὲν ἀνεκήρυξεν, εἶπον, ἀρχὰς δημοκρατικὰς ὁ κ. Λομβάρδος. Ἐὰν ἀνεκήρυξεν ἢ ὄχι, σεῖς εἶσθε ἁρμόδιοι νὰ κρίνητε, διότι σεῖς τὸν ἠκούσατε. Ὁ κ. Λομβάρδος ὡμίλησε δημοσίᾳ εἰς ἐπήκοον ἡμῶν ἁπάντων, εἰς ἐπήκοον τοῦ ἀκροατηρίου· εἶναι λοιπὸν ἁπλῆ ἐκτίμησις γεγονότος, τὴν ὁποίαν θὰ κάμετε εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεώς σας. Ἀλλὰ καὶ ἂν τις ἐν ἡμῖν ὑπάρχῃ ὁ φρονῶν ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος δὲν ἀνεκήρυξε δημοκρατικὰς ἀρχὰς, διατὶ ταράττεσθε; Ἀγαθῇ τύχῃ, ἡ Βουλὴ πρὸς διασκέδασιν πάσης ἀμφιβολίας εὑρίσκει ἀφορμὴν, διὰ νὰ ἐκδηλώσῃ τὸ ὑπὲρ τῆς καθεστώσης πολιτικῆς τάξεως φρόνημά της. Τί εὑρίσκετε ἐν τούτῳ προσβλητικὸν, εἴτε τῆς ἀξιοπρεπείας αὐτῆς, εἴτε τοῦ χαρακτῆρος τοῦ κ. Λομβάρδου; Διὰ τοῦτο θέλω ψηφίσει μετὰ πάσης εὐχαριστήσεως ὑπὲρ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ὑπέβαλε σήμερον ἡ κυβέρνησις, διότι δι’ αὐτῆς ἀνοίγεται μία διέξοδος, ἵνα ἐξέλθωμεν τέλος πάντων ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἀφόρητον θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν περιήλθομεν. Παρακαλῶ δὲ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους νὰ μὴ παρατείνουν τὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης συζήτησιν, ἀλλὰ νὰ τὴν ψηφίσωμεν ὅλοι δι’ ἀναστάσεως.

§53ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§54ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§55ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἀρκετὸν, κύριοι, καιρὸν ἀπωλέσαμεν εἰς τοιαύτας ἀκάρπους συζητήσεις, αἵτινες, πιστεύσατε, οὔτε ὑπὲρ τῶν δημοσίων συμφερόντων συντελοῦσιν, οὔτε τὸ ἀξίωμα τῆς Βουλῆς ἀναβιβάζουσι. Παρακαλῶ λοιπὸν κατ’ ἐπανάληψιν, νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις ὁμοφώνως καὶ δι’ ἀναστάσεως.

§56ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. Ἀρκετὰ, κύριε πρόεδρε.

§57ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε. Κατὰ τὴν τελευταίαν Ἐθνοσυνέλευσιν, κύριοι, ἀνὴρ, τοῦ ὁποίου ἡ μνήμη εἶναι εἰς ὅλους τοὺς Ἕλληνας σεβαστὴ, εἰς μίαν τῶν θορυβωδῶν ἐκείνων συνεδριάσεων εἶπεν, εἶμαι τυφλὸς καὶ δὲν βλέπω, ἐπεθύμουν νὰ ἤμην καὶ κωφὸς ἵνα μὴ ἀκούω. Ὡς Ἕλλην, κύριοι, ἐπεθύμουν καὶ ἐγὼ, χωρὶς οὐδόλως νὰ παρομοιάσω τὸν ἑαυτόν μου πρὸς τὸν ἔνδοξον ἐκεῖνον ἄνδρα, νὰ ἤμην κωφὸς, ὅπως μὴ ἀκούσω ὅσα κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας καὶ ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου τούτου καὶ ἐκτὸς ἐῤῥέθησαν. Ἐὰν ἐπρόκειτο σήμερον, κύριοι, νὰ φέρω πρότασιν, ἐὰν ἤμην βέβαιος ὅτι ἡ πρότασίς μου αὕτη ἤθελε γείνει δεκτὴ, μὲ ὅλον τὸ σέβας, τὸ ὁποῖον ἔχω πρὸς τὸν πρόεδρον τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως, ἤθελα φέρει πρότασιν ἀποδοκιμασίας ἐναντίον τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως.

§58ΠΑΠΑΔΑΙΟΣ. Μπά!

§59ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Εἶναι γνώμη μου, κύριε Παπαδαῖε. Ἐνόμιζον, κύριοι, ὅτι, μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου κύριος Λομβάρδος ἔδωκεν, ἡ προταθεῖσα πρότασις παρὰ τῆς κυβερνήσεως δὲν ἤθελεν ἔχει πλέον ὑπόστασιν. Ἀλλὰ τί εἶπεν ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τοσοῦτος πάταγος ἔγεινεν; ἱστορικῶς κατὰ τὴν κρίσιν του ἠθέλησε νὰ διερμηνεύσῃ τὸν γενικὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἕλληνος· εἶπε δὲ ὅτι ὁ γενικὸς οὗτος χαρακτὴρ εἶναι τοιοῦτος, ὁποῖον αὐτὸς ἠθέλησε νὰ περιγράψῃ. Παραδέχομαι πληρέστατα τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος, κυρίου Δηλιγιάννη, ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο δὲν εἶναι βῆμα ἀκαδημαϊκὸν, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπεται νὰ ἔρχεται πᾶς τις νὰ συζητῇ ἐπὶ παντοίων θεωριῶν· ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο τῆς Βουλῆς δὲν χρησιμεύει εἰς ἄλλο εἰμὴ εἰς συζήτησιν τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν τῆς κοινωνίας καὶ τῶν πολιτικῶν ἐκείνων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἄμεσον σχέσιν ἔχουσι πρὸς τὴν πολιτείαν· ἀλλ’ οὐχ ἧττον ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου παραγνωρίσας ἴσως, ἢ μᾶλλον, ἂν ὄχι παραγνωρίσας, κατὰ τὴν ῥύμην τοῦ λόγου παρασυρθεὶς καὶ μεταβὰς εἰς ἄλλο πεδίον, τὸ ὁποῖον καὶ κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν εἰς ἄλλην ἀνήκει ἕδραν, ἠθέλησε νὰ παρενείρῃ θεωρίας περὶ τοῦ ἑλληνικοῦ χαρακτῆρος, τὰς ὁποίας ἡ μία μερὶς ἐν τῷ δικαίῳ της ἴσως ἐξεμεταλλεύθη, ἡ δὲ ἄλλη μερὶς, τὸ λέγω μετὰ λύπης μου καὶ μετὰ λύπης μου μεγάλης, ἐκ δειλίας δεόντως δὲν ὑπερασπίσθη.

§60ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἔχομεν δικαίωμα, κ. Λούντζη, νὰ ζητήσωμεν νὰ ἀνακληθῇ ἡ ἔκφρασίς σας.

§61ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ· ἐὰν ἡ ἐκτίμησις αὕτη ᾖναι πεπλανημένη, θεωροῦμαι εὐτυχὴς, ὅτι ἐκ τοῦ λάθους αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἔκαμα, δίδεται ἀφορμὴ, ὥστε νὰ μὴν ἀποδίδεται, κατὰ τοὺς λόγους σας, ἄδικος μομφὴ, ὅτι τὰς ῥήσεις αὐτὰς τοῦ κυρίου Λομβάρδου ἡ μερίς σας ἐξεμεταλλεύθη.

§62ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Διετηρήσαμεν σιωπὴν μέχρι τοῦδε καὶ ἀταραξίαν ἐπὶ τὰς δύω ταύτας ἡμέρας τῆς συζητήσεως, χωρὶς νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὴν θέσιν σας, οὐδὲ νὰ σᾶς παρεμβάλλωμεν προσκόμματα, νὰ ἰσχυρίζεσθε ὅτι ἡμεῖς ἐξεμεταλλεύθημεν τοὺς λόγους τοῦ κ. Λομβάρδου.

§63ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Εὐχαρίστως ἀποδέχομαι, ὅτι ὑπέπεσα εἰς ἓν λάθος, καὶ αὐτὸ εἶναι νὰ ἐπηρεασθῶ ἐκ τῶν ἐκτὸς τοῦ βουλευτηρίου, κατὰ τὴν ἑπομένην ἡμέραν τοῦ λόγου τοῦ κυρίου Λομβάρδου, ὑπ’ ἀνθρώπων ἀνηκόντων εἰς τὴν μερίδα σας ἐν μέσῃ ἀγορᾷ λεχθέντων.

§64ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Διόλου δὲν εἶναι ἀληθές.

§65ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Τί ἄλλο θέλετε νὰ σᾶς εἴπω. Ἐὰν αὐτὴ ἡ γνώμη ᾖναι πεπλανημένη, τί καλλίτερον ἀπὸ τοῦ νὰ δοθῇ μία ἀφορμὴ, ὥστε νὰ ἀποδειχθῇ ἡ ἀλήθεια. Ἐνόμιζον λοιπὸν, ὅτι, μετὰ τὰ κατὰ τὴν τελευταίαν, τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν, ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου κ. Λομβάρδου προστεθέντα, ἡ πρότασις αὕτη οὐδεμίαν θὰ εἶχεν ὑπόστασιν, ὅτε ὁ κύριος Λομβάρδος, βουλευτὴς Ζακύνθου, ῥητῶς ἐξήγησε τὴν ἔννοιαν τῶν λόγων ἐκείνων χωρὶς ποσῶς τὸ γράμμα τῶν λόγων ἐκείνων νὰ μεταβάλῃ, ὅταν σαφῶς ἐξέθεσεν, ὅτι πᾶν ἄλλο ἐνόει, πᾶν ἄλλο εἶχεν εἰς τὸν νοῦν του εἰμὴ νὰ προσβάλῃ τὰ καθεστῶτα, καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι τὸ μόνον δυνατὸν ἐν Ἑλλάδι πολίτευμα εἶναι ἡ δημοκρατία. Ἀλλὰ κατὰ δυστυχίαν ἡ κυβέρνησις ἐμμένει εἰς τὴν πρότασιν ταύτην· ἡ δὲ πρότασις αὕτη, κατ’ ἐμὴν γνώμην, βασίζεται ἐπὶ μιᾶς καθαρᾶς συκοφαντίας....

§66ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ἡ Βουλὴ εἶναι ἁρμοδία νὰ ἀποῤῥίψῃ αὐτήν.

§67ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Παιδείας). Συκοφαντία δὲν εἶναι, εἶναι κρίσις.

§68ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Εἶμαι πολὺ εὐτυχὴς, ἐν ᾧ δὲν εἶμαι πολὺ δυνατὸς εἰς τὸ βῆμα, νὰ ἔχω τοσαύτας ἀντιῤῥήσεις.

§69ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Ἡ κυβέρνησις ὑπέβαλε μίαν πρότασιν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Βουλῆς, διότι οὕτως νομίζει, ὅτι ἐκπληροῖ τὸ καθῆκον αὑτῆς πρός τε τὴν Πατρίδα καὶ τὴν Βασιλείαν. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη δὲν εἶναι πρότασις στηριζομένη, οὔτε εἰς τὸ Σύνταγμα, οὔτε εἰς τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας, εἶναι ἁρμοδία νὰ τὴν ἀποῤῥίψῃ, καὶ ἡ κυβέρνησις ἐπίσης νὰ σκεφθῇ περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἀποῤῥίψεως τῆς προτάσεως ταύτης.

§70ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Στηρίζεται ἐπὶ μιᾶς προτάσεως, ἥτις, ἀφ’ οὗ ὁ κύριος Λομβάρδος τὴν ἀνήρεσε, δὲν ὑφίσταται.

§71ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Στηρίζεται ἐπὶ μιᾶς προτάσεως, ἥτις, ἀφ’ οὗ ὁ κύριος Λομβάρδος τὴν ἀνήρεσε, δὲν ὑφίσταται. Λοιπὸν ἐπὶ τίνος θὰ ψηφίσωμεν; Εἴμεθα Συντακτικὴ Συνέλευσις ἢ ἁπλῶς Κοινοβούλιον ἐν συνταγματικῇ πολιτείᾳ; Πρόκειται τάχα νὰ ψηφίσωμεν ποῖον εἶναι τὸ καταλληλότερον πολίτευμα διὰ τὴν Ἑλλάδα; πρόκειται τάχα νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ βασιλείας ἢ δημοκρατίας; Δὲν διαφεύγομεν τὰ ὅρια, αὐτὴν τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Βουλῆς; Περὶ τίνος νὰ ψηφίσωμεν; Ἐὰν ἡ Βουλὴ εἴπῃ, ἀποκρούει τὰ παρὰ τοῦ Λομβάρδου λεχθέντα, ὑπὲρ τίνος θὰ ψηφίσωμεν; ὑπὲρ τῆς βασιλείας· ἂν ψηφίσῃ τις κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ ὑπουργείου, θὰ εἴπῃ τότε ὅτι θέλει τὴν δημοκρατίαν. Τί θὰ ψηφίσωμεν λοιπόν; Σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι δὲν ἐννοῶ ποία εἶναι ἡ ἔννοια τῆς προτάσεως αὐτῆς. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, θὰ ψηφίσω κατὰ, διότι εἶναι μία μομφὴ, ἡ ὁποία δίδεται κατὰ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου κ. Λομβάρδου, καὶ τὴν ὁποίαν ἐγὼ τὴν ἀποκρούω, ὄχι διότι ὁ κύριος Λομβάρδος εἶναι συνάδελφός μου, ἀλλὰ διότι ἐν τῇ συνειδήσει μου, ἐν τῇ πεποιθήσει μου τὴν θεωρῶ ἄδικον. Ποίαν λοιπὸν ἔννοιαν θὰ ἔχῃ ἡ ψῆφος; ἡ κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ ὑπουργείου ψῆφος θὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ μερὶς αὐτὴ, ἡ ὁποία εἶναι ὑπὲρ τοῦ κ. Λομβάρδου καὶ ἔδωκε ψῆφον κατὰ τῆς προτάσεως τῆς κυβερνήσεως, ὅτι εἶναι δημοκρατική. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν τὴν ἔννοιαν αὐτῆς τῆς προτάσεως, καὶ αὐτὸ ἴσα, ἴσα, ἰσχυρίζομαι, ὅτι μετὰ τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κύριος Λομβάρδος χθὲς ἐδῶ, ἡ πρότασις τῆς κυβερνήσεως δὲν ἔχει κᾀμμίαν ἔννοιαν. Τί περισσότερα περιμένετε νὰ σᾶς εἴπῃ ὁ κύριος Λομβάρδος; Εἶναι ἀνάγκη νὰ δικαιολογήσω ἐγὼ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κ. Λομβάρδον; νὰ ἔλθω νὰ κάμω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸν πανηγυρικόν του, καὶ νὰ ἀποδείξω διὰ τῆς ἱστορίας ὁλοκλήρου τοῦ παρελθόντος, ὁποῖα τὰ φρονήματά του; Ἀλλὰ σεῖς, κύριε Κουμουνδοῦρε, ὅστις συνεπράξατε μετ’ αὐτοῦ, ὅστις πολὺ καλὰ ἐνθυμεῖσθε, ὅταν οἱ πληρεξούσιοι τῆς Ἑπτανήσου συνηθροίσθησαν εἰς Ζάκυνθον καὶ μετὰ ταῦτα ὡς μέγας ὄγκος κατέπεσον ἐντὸς τῆς τότε Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅπως θέσωσι τέρμα εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης καὶ παγιώσωσι τὸν συνταγματικὸν θρόνον τοῦ βασιλέως Γεωργίου, εἴπατε, λέγω, σεῖς ποίας ἀρχὰς οἱ πληρεξούσιοι ἐκεῖνοι ἐκήρυξαν; Ὁ κ. Λομβάρδος ποῖον ψήφισμα τῆς ἑνώσεως ἐψήφισε; Καὶ αὐτὸ τὸ ψήφισμα, τὸ ὁποῖον ἥνωσε τὴν Ἑπτάνησον μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὑπὸ ποίους ὅρους ἐψηφίσθη; Δὲν ἐψηφίσθη ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τοῦ συνταγματικοῦ βασιλέως Γεωργίου; Ποῦ εὑρίσκεται λοιπὸν αὐτὸ τὸ φάσμα τῆς δημοκρατίας; Εἶπον ὅτι ἤθελον νὰ θέσω ζήτημα ἀποδοκιμασίας κατὰ τῆς κυβερνήσεως, διότι διϊσχυρίζομαι, ὅτι ἡ κυβέρνησις κακῶς ἐπολιτεύθη, θέσασα ἀντιμέτωπον ἑνὸς ἀτόμου αὐτὴν τὴν βασιλείαν.

§72ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Ἀπατᾶσθε, ἡ κυβέρνησις φέρει τὴν εὐθύνην· δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ φέρετε εἰς τὸ μέσον τὸ ὄνομα τοῦ βασιλέως.

§73ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Κύριε ὑπουργὲ, ἀφήσατε τὰς περὶ φιλοβασιλικῶν αἰσθημάτων διαμαρτυρήσεις σας, διότι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν εἶναι φιλοβασιλικός· τὸ τίς δὲ περισσότερον τοῦ ἄλλου, ἡ ἱστορία ἑνὸς ἑκάστου δύναται νὰ τὸ ἀποδείξῃ· ἧττον δὲ παντὸς ἄλλου ἔχω ἀνάγκην ἐγὼ νὰ κάμω ἐπίδειξιν τῶν τοιούτων αἰσθημάτων μου. Ἀποδοκιμάζω λοιπὸν τὴν κυβέρνησιν.

§74ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Κάμετε πρότασιν.

§75ΛΟΥΝΤΖΗΣ. Τί ὠφελεῖ, εἶμαι μόνος μου· ὀφείλω ὅμως νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἔχω δὲ καθῆκον νὰ δηλώσω διατί θέλω ψηφίσει κατὰ τῆς προτάσεως, καθόσον ἡ ἐπιψήφισις τῆς προτάσεως αὐτῆς δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὰ φρονήματά μου τὰ πολιτικὰ, τὰ ὁποῖα εἶναι τὰ αὐτὰ πρὸς τὰ τοῦ συναδέλφου μου κ. Λομβάρδου, ὁ ὁποῖος κάθε ἄλλο εἶναι παρὰ δημοκράτης. Δὲν ἔχω ἄλλο τι νὰ προσθέσω, διότι βλέπω ὅτι οἱ λόγοι μου φέρουσι κάπως ταραχήν.

§76ΑΘ. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, πολλὰ ἐῤῥέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὸ ζήτημα σχεδὸν τὸ θεωρῶ καὶ ἐγὼ ἐξηντλημένον, μεθ’ ὅσα χθὲς ὡμίλησα καὶ σήμερον λίαν εὐγλώττως ὑπεστήριξεν ὁ κ. Κοντογούρης. Καὶ δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι, ὅ,τι ὑπεστήριξεν, ἐν μέρει εἶναι ὀρθὸν, διότι ἡ ἀπόκρουσις τῶν ἰδεῶν δὲν εἶναι τιμωρία, ἀλλ’ ἐκδήλωσις τοῦ φρονήματος, τὸ ὁποῖον ἐπικρατεῖ ἐν τῇ Βουλῇ, ἐνῷ ἡ ἀποδοκιμασία εἶναι τιμωρία, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει δικαίωμα, δι’ οὓς ἀνέφερα λόγους, νὰ κάμῃ ἡ Βουλὴ πρὸς οὐδὲν μέλος αὐτῆς· μολαταῦτα μᾶς θέτετε εἰς μίαν διλημματικὴν θέσιν διὰ τῆς προτάσεώς σας. Δὲν θέλω νὰ ὑποστηρίζω καὶ πάλιν ὅσα ὁ κ. Λομβάρδος σᾶς εἶπεν, ὅτι τοῦ ἀποδίδετε· τοῦτο εἶναι γεγονὸς παραδεδεγμένον παρ’ ὅλων τῶν ἐξευγενισμένων λαῶν καὶ ἀνθρώπων· διότι εἰς ὅσα εἶπέ τις καὶ τὰ ὁποῖα ἤθελον θεωρηθῆ προσβλητικὰ, ἅμα δώσῃ τις κατόπιν τὴν ἑρμηνείαν εἰς ἄτομον, εἴτε εἰς σῶμα, ἡ ἱκανοποίησις εἶναι πλήρης. Ὅταν τις εἰπῇ, κακῶς ἐξελάβατε τοὺς λόγους μου καὶ παραπονεῖσθε ἐναντίον μου, ἐγὼ δὲν εἶπόν τι μὲ αὐτὸν τὸν σκοπόν· ἂν νομίζετε ὅτι εἶπόν τι, τὸ πέρνω ὀπίσω, καὶ ἑπομένως σᾶς δίδω τὴν ἱκανοποίησιν, καὶ τὸ ἄτομον εἶναι ἱκανοποιημένον. Τί ζητεῖτε λοιπὸν ἤδη μετὰ τὴν ἑρμηνείαν τὴν ἐπίσημον, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔκαμεν ὁ κ. Λομβάρδος ἀπὸ τοῦ βήματος, μετὰ τὴν ῥητὴν δήλωσιν καὶ τῶν πολιτικῶν του φρονημάτων καὶ τῶν πολιτικῶν του ἐννοιῶν, τὰς ὁποίας περιεῖχε ἡ πρώτη αὐτοῦ ὁμιλία; Τὸ ζήτημα εἶναι καθαρόν· καὶ ᾐσθάνθητε καὶ ὑμεῖς, ὅτι εὑρίσκεσθε εἰς τὸ ἄδικον, διότι 80 βήματα πρὸς τὰ ὀπίσω ἐφέρατε τὴν πρότασιν τὴν χθεσινὴν, ζητοῦντες σήμερον μόνον τὴν ἀπόκρουσιν τῶν λόγων τοῦ Λομβάρδου. Ἀλλ’ ἡ πρότασίς σας, ὡς ὑποβάλλεται, εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφοφορηθῇ; οὐχί· πρέπει τοὐλάχιστον νὰ διαιρεθῇ. «Ἡ Βουλὴ, πιστῶς διερμηνεύουσα τὸ φρόνημα ἑαυτῆς καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς καθεστώσης συνταγματικῆς μοναρχίας, δηλοῖ, ὅτι ἀποκρούει τὰ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 25 λήγοντος περὶ δημοκρατίας λεχθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου κ. Λομβάρδου καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Σᾶς ἐρωτῶ εἶναι δυνατὸν αὐτὴ ἡ πρότασις, αὐτοτελὴς ὡς ἔχει, νὰ ψηφοφορηθῇ; Ἐγὼ, κύριοι, δὲν εἶμαι δημοκράτης, τὸ γνωρίζετε ὅλοι ὑμεῖς, σᾶς τὸ εἶπον· φέρετέ μοι πρότασιν ν’ ἀποκρούσω ἰδέας περὶ δημοκρατίας, καὶ θὰ τὰς ἀποκρούσω· ἀλλ’ ἂν μοὶ εἴπητε, ὅτι ὁ Λομβάρδος εἶπε περὶ δημοκρατίας τι, θέλω σᾶς εἴπει, ὄχι δὲν εἶπε. Πῶς θὰ ψηφοφορήσω λοιπόν; Ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζωχιοῦ εἶναι ὀρθοτέρα καὶ γενικωτέρα. Ἂν ἐπιμείνῃ τὸ ὑπουργεῖον, νὰ διαιρεθῇ ἡ πρότασις, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀποκρούει πᾶσαν περὶ δημοκρατίας ἰδέαν ἐκφραζομένην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ τότε εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι καὶ θὰ εἴπωμεν ναί· ὅτε δὲ ἔλθῃ τὸ ἕτερον, ὁ Λομβάρδος ὑπεστήριξεν ἰδέαν περὶ δημοκρατίας, ἡμεῖς θὰ εἴπωμεν ὄχι. Εἶμαι κατὰ τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν· λέγω ὅμως, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος δὲν ὡμίλησεν ὑπὲρ δημοκρατίας. Διὰ τί λοιπὸν θέτετε ἡμᾶς εἰς δύσκολον θέσιν νὰ εἴπωμεν, ὅτι δεχόμεθα τὴν δημοκρατίαν, ψηφίζοντες κατὰ τῆς προτάσεως; Ἀλλὰ, μᾶς λέγουν, ὁ κ. Λομβάρδος ὡμίλησε περὶ δημοκρατίας. Τοῦτο ὁμοιάζει πρὸς ἐκείνην τὴν κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν ἐπεκαλοῦντο ἄλλοτε οἱ Τοῦρκοι· «Μοῦ ἔβρυσες τὴν πίστι.» Ὀφείλετε λοιπὸν, κύριοι, νὰ χωρίσετε τὸ ζήτημα, ἄλλως παραβιάζετε τὸν κανονισμόν· διότι περιπεπλεγμένην πρότασιν ὅταν φέρετε εἰς ψηφοφορίαν, πᾶς βουλευτὴς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ τὸν χωρισμὸν αὐτῆς, καθόσον δὲν δύνασθε σεῖς νὰ πιέσητε καὶ νὰ παραβιάσητε τὴν συνείδησιν τῶν βουλευτῶν. Χωρίσατε τὴν πρότασίν σας· εἴπατε, «ἀποκρούει ἡ Βουλὴ τὰς δημοκρατικὰς ἰδέας; εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι· ὕστερον τὸ ζήτημα, ὡμίλησεν ὁ κ. Λομβάρδος περὶ δημοκρατίας; ἡμεῖς θὰ εἴπωμεν ὄχι· καὶ τὸ εἶπεν ὁ ἴδιος. Προτείνω λοιπὸν τὸν χωρισμὸν τῆς προτάσεως, διότι δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφοφορήσωμεν. Ἀδιάφορον, ἂν δὲν ἔχωμεν τὴν πλειοψηφίαν, τὸ ζήτημα εἶναι ζήτημα τοῦ κανονισμοῦ. Ὅλοι εἴμεθα κατὰ τῆς δημοκρατίας, καὶ εἰς τοῦτο εἴμεθα σύμφωνοι· ἀλλ’ ἡμεῖς πιστεύομεν ἔτι ὅτι δὲν εἶπεν ὁ κ. Λομβάρδος τι κατὰ τοῦ ὑπάρχοντος πολιτεύματος, ἀλλ’ εἶπεν, ἂν δὲν τὸν σπρώξετε, ὅτι εἶναι καὶ θὰ ᾖναι ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ βασιλέως Γεωργίου καὶ τῶν διαδόχων αὐτοῦ.

§77ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργ. Οἰκονομικῶν). Δὲν θ’ ἀπαντήσω εἰς ὅσα οἱ κατὰ τῆς προτάσεως ἀγορεύσαντες ἐξέθεσαν ἐντεῦθεν, διότι ἡ κυβέρνησις νομίζει, ὅτι δὲν πρέπει νὰ εἰσέλθῃ εἰς τοιαύτην συζήτησιν καὶ νὰ δώσῃ εἰς αὐτὴν διαστάσεις, τὰς ὁποίας ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν ν’ ἀποφύγωμεν· θὰ κάμω μόνον τὴν παρατήρησιν εἰς τὸν πρὸ ὀλίγου καταβάντα τοῦ βήματος ὡς πρὸς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε περὶ διαιρέσεως τῆς ὑπὸ συζήτησιν προτάσεως. Ἡ πρότασις αὕτη τοῦ κ. Πετιμεζᾶ δὲν στηρίζεται εἰς τὸν κανονισμόν, διότι δὲν συζητοῦμεν περὶ μιᾶς ἀφῃρημένης ἰδέας, ὅτι δηλονότι ἡ Βουλὴ συμμερίζεται ἢ ἀποκρούει τὰς δημοκρατικὰς ἰδέας· σήμερον ἡ συζήτησις περιστρέφεται εἰς ζήτημα συγκεκριμένον, ὅπερ ἔλαβεν ὕπαρξιν ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου κ. Λομβάρδου. Εἶναι ἤδη τινὲς ἐκ τῶν ἡμετέρων συναδέλφων φρονοῦντες, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος δὲν ἐξέθηκεν ἐντεῦθεν ἰδέας δημοκρατικάς, οὔτε ὑπεστήριξε τοιαύτην τινὰ θεωρίαν· ἀλλὰ τοῦτο θὰ τὸ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ψήφου αὑτῆς. Εἰ μὲν τῳόντι ὁ κ. Λομβάρδος παρεσύρθη κατὰ τὴν παρελθοῦσαν μακρὰν ἀγόρευσίν του εἰς τὸ νὰ ἐκφράσῃ ἰδέας ἀντικειμένας εἰς τὸ καθεστώς, ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ἀποδοκιμάσῃ τὰς ἰδέας του ἐκείνας· ἂν δὲ ἀπ’ ἐναντίας ὁ κ. Λομβάρδος δὲν ἔπραξε τὸ τοιοῦτον, ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ ἀποδώσῃ εἰς αὐτὸν δικαιοσύνην, ἀποῤῥίπτουσα τὴν ὑπὸ συζήτησιν πρότασιν. Ἡ πρότασις λοιπὸν τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων περὶ διαιρέσεως τῆς προτάσεως εἶναι ἀπαράδεκτος, διότι συζητοῦμεν ἀντικείμενα ὡρισμένα, ἀντικείμενα συγκεκριμένα καὶ πρόκειται νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ ἂν ἀποκρούῃ ἢ μὴ τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἐξεφέρθησαν περὶ δημοκρατίας· διότι ἂν ὁ κύριος Λομβάρδος δὲν ἐξέφερε τοιαύτας ἰδέας, ὅλη αὐτὴ ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία πρὸ δύω ἡμερῶν ἀπασχολεῖ τὸ Κοινοβούλιον, ἤθελεν εἶσθαι ματαία ἐντελῶς καὶ ὅλως ἀφῃρημένη, ἡ δὲ Βουλὴ δὲν ἔχει τὸν σκοπὸν νὰ καταναλίσκῃ τὸν καιρόν της εἰς συζητήσεις ἀφῃρημένας καὶ θεωρητικὰς περὶ δημοκρατικῶν ἰδεῶν. Ἡ κυβέρνησις προέβη εἰς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν ἀπὸ χθὲς, λαβοῦσα ἀφορμὴν ἐκ τῶν ἰδεῶν, ἃς ὁ κ. Λομβάρδος ἐξήνεγκε προχθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Δὲν εἶναι δὲ ἀληθὲς ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐτροποποίησε τὴν χθεσινὴν πρότασίν της, διότι οὔτε ἡ χθεσινὴ πρότασις, οὔτε ἡ σήμερον ὑποβληθεῖσα ἔχει τὸν σκοπὸν προσωπικῆς μομφῆς κατὰ τοῦ κυρίου Λομβάρδου· καθόσον ἡ κυβέρνησις οὔτε συμφέρον ἔχει, οὔτε διάθεσιν, οὔτε λόγον ἄλλον νὰ μεμφθῇ τὸν κ. Λομβάρδον. Ἡ κυβέρνησις ἀποκρούει ἢ ἀποδοκιμάζει, ἀδιάφορον ὅπως θέλετε, τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ὁ κ. Λομβάρδος ὑπεστήριξε περὶ δημοκρατίας, καὶ ἔφερε τὴν σημερινὴν ἀντὶ τῆς χθεσινῆς προτάσεως, ὅπως καταλληλότερον ἐκφράσῃ τὸ φρόνημά της ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ἀποκρούσεως τοιούτων ἰδεῶν περὶ δημοκρατίας, ἂν πράγματι δὲν συμμερίζεται αὐτάς, ὅπως δὲν τὰς συμμερίζεται καὶ ἡ κυβέρνησις καὶ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος.

§78Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταί....

§79ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Δικαιοσύνης). Πρῶτον νὰ κηρυχθῇ ἡ λῆξις τῆς συζητήσεως.

§80ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ θέματος, ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§81ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡμιλήσατε τρεῖς φορὰς ἐπ’ αὐτῆς τῆς προτάσεως, δὲν δύνασθε νὰ ὁμιλήσετε ἐκ νέου.

§82ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις, κύριοι, κηρύσσεται περαιωμένη.

§84ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑποθέτω, κύριοι, ὅτι ἡ λογικὴ πάντοτε εἶναι μία καὶ ἡ αὐτή. Ἔρχεται ὁ κ. ὑπουργὸς καὶ σᾶς λέγει, πῶς θὰ διαιρέσητε τὴν πρότασιν; Δὲν ἠμπορεῖτε, εἶναι ἀχώριστος. Πρέπει νὰ ἀποκρούσῃ ἡ Βουλὴ τὰς δημοκρατικὰς ἰδέας, ἃς ἐξέφερεν ὁ κ. Λομβάρδος, μᾶς λέγουν. Μὰ ἡμεῖς συζητῶμεν δύω ἡμέρας, ὅτι δὲν ἐξεφράσαμεν τοῦτο.

§85ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀποῤῥίψατε τὴν πρότασιν.

§86ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀλλὰ τότε μᾶς θέτετε εἰς τὸ ἀκόλουθον δίλημμα· οἱ παραδεχόμενοι τὰς δημοκρατικὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐξέφερεν ὁ κ. Λομβάρδος, λέγουν ναί· οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Ἡμεῖς ὅμως λέγομεν, ὅτι δὲν ἐξέφερε τοιαύτας ἰδέας· τί θὰ ψηφοφορήσωμεν;

§87ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι.

§88ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ ψηφοφορήσωμεν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζωχιοῦ, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἀπωτέρα· ἡμεῖς ἀποκρούομεν τὰς ἰδέας τὰς δημοκρατικάς, διότι εἴμεθα ἅπαντες ὀπαδοὶ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ἔρχεται κατόπιν τὸ ζήτημα, ὁ κ. Λομβάρδος κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν ἐξέφρασε δημοκρατικὰς ἰδέας, ναὶ ἢ ὄχι; Ἡμεῖς θὰ εἴπωμεν ὄχι. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς στενοχωρήσητε νὰ ψηφοφορήσωμεν, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος ἐξέφρασε δημοκρατικὰς ἰδέας, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ πρότασίς σας.

§89ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι εἶναι καὶ συκοφαντία κατὰ τοῦ κ. Λομβάρδου.

§90ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ πρότασις λέγει· «Ἡ Βουλὴ, πιστῶς διερμηνεύουσα τὸ φρόνημα ἑαυτῆς καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς καθεστώσης συνταγματικῆς Βασιλείας, δηλοῖ τὰ αἰσθήματά της.» Ἕως ἐδῶ εἴμεθα σύμφωνοι· εἶτα λέγει, «ἀποκρούει τὰ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 25 λεχθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Λομβάρδου καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἀλλ’ ἡμεῖς εἰς τοῦτο λέγομεν ὄχι, δὲν εἶπε περὶ δημοκρατίας. Πῶς λοιπὸν θὰ ψηφίσωμεν; Μᾶς θέτετε εἰς προβληματικὴν θέσιν, ψηφίζοντες ὄχι, νὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς δημοκρατίας.

§91ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ ἐννοοῦμεν αὐτό.

§92ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ λέγει ἡ πρότασίς σας· ὁ δὲ κανονισμὸς τί λέγει; «Ἐπὶ τῶν συνθέτων ζητημάτων ἡ διαίρεσις ἀπαγγέλλεται παρὰ τοῦ προέδρου, ὅταν ζητῆται παρ’ ἑνὸς τῶν βουλευτῶν, δύναται δὲ νὰ τὴν ἀπαγγείλῃ καὶ οἴκοθεν....

§93ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι σύνθετος.

§94ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. «Ἀμφιβολίας οὔσης περὶ τοῦ συνθέτου τῶν ζητημάτων, ἀποφασίζει ἡ Βουλή.» Εἴπατέ μοι λογικῶς· μᾶς λέγετε, ὁ Λομβάρδος εἶπε δημοκρατικὰς ἰδέας καὶ πρέπει νὰ τὸν ἀποκρούσωμεν, ἐγὼ ὅμως λέγω ὄχι. Ἀλλὰ συνάμα τί μᾶς λέγετε; ὅτι, ἂν κηρυχθῶ ὑπὲρ τοῦ Λομβάρδου, εἶμαι ὑπὲρ τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν.

§95ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐννοοῦμεν αὐτό.

§96ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζωχιοῦ εἶναι ὀρθοτέρα. «Ἡ Βουλὴ, νομίζουσα πεπλανημένην διανοίας χίμαιραν πᾶσαν περὶ δημοκρατίας ἰδέαν, καὶ εἰς τὰ λεχθέντα ἀρκουμένη, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Ἐὰν ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν ταύτην, ψηφίζομεν, κύριοι, σύμφωνα πρὸς τὰ αἰσθήματά μας· ἐὰν δὲ τὴν ἑτέραν, ὡς ἔχει, μᾶς θέτετε εἰς προβληματικὴν θέσιν, διότι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ὑπὲρ τῆς δημοκρατίας, ἀλλ’ οὔτε πιστεύομεν, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος ὡμίλησε περὶ δημοκρατίας.

§97ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς Καλαβρύτων πλανᾶται· ἡ κυβέρνησις ἔφερε πρότασιν ὡρισμένην, διὰ τῆς ὁποίας ἐπικαλεῖται τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ἵνα ἀποκρούσῃ τὰ λεχθέντα κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς παρελθούσης δευτέρας περὶ δημοκρατίας ὑπό τινος τῶν συναδέλφων ἡμῶν. Ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι τοιαῦτα τινὰ ἐῤῥέθησαν κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου, καὶ ἑπομένως ὅτι δὲν τὰ συμμερίζεται, ὀφείλει νὰ ἐπιψηφίσῃ τὴν πρότασιν. Ἀλλ’ ἂν ἦναι τινὲς, ὡς ὁ κ. Πετμεζᾶς καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν ἐντίμων συναδέλφων μας, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν, ὅτι ὁ κ. Λομβάρδος δὲν ἐξέφερεν ἰδέας δημοκρατικάς, ἔχουσιν ὅλην τὴν ἐλευθερίαν νὰ καταψηφίσωσι τὴν πρότασιν, χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ὑποστηρίζουσιν ἰδέας δημοκρατικάς. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν αὐτὴν νομίζω, ὅτι πᾶσα περαιτέρω συζήτησις εἶναι περιττὴ καὶ ἀνωφελής.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρχόμεθα εἰς τὴν ψηφοφορίαν· ἡ πρότασις ἔχει ὡς ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, πιστῶς διερμηνεύουσα τὸ φρόνημα ἑαυτῆς καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς καθεστώσης συνταγματικῆς Μοναρχίας, δηλοῖ, ὅτι ἀποκρούει τὰ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 25 λήγοντος περὶ δημοκρατίας λεχθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου κ. Λομβάρδου καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§99ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ ΤΙΝΕΣ. (ὑπὲρ τοὺς δέκα καὶ πέντε). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι.

§101ΘΕΟΔ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πρὶν ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία, λέγω ὅτι, ἐπειδὴ διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξέθηκα ἐν τῇ συνεδριάσει τῆς χθὲς νομίζω, ὅτι ἐν τῇ ἐντολῇ μου δὲν ὑπάρχει ἐξουσία νὰ ψηφοφορήσω ἐπὶ τῆς προτάσεως, θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὸ ἑξῆς θέμα· «ἡ Βουλὴ, πιστῶς διερμηνεύουσα τὸ φρόνημα ἑαυτῆς καὶ σύμπαντος τοῦ ἔθνους ὑπὲρ τῆς καθεστώσης συνταγματικῆς Μοναρχίας, δηλοῖ, ὅτι ἀποκρούει τὰ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 25 λήγοντος περὶ δημοκρατίας λεχθέντα ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ζακύνθου Κ. Λομβάρδου καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν,» ναὶ ἢ ὄχι;

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 156· ὑπὲρ τοῦ ναὶ 127, ὑπὲρ τοῦ ὄχι 18, καὶ 11 ἠρνήθησαν ψῆφον, ὥστε ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. Αὔριον μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6 μ. μ.