1873.07.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 58

Τῆς 3 Ἰουλίου 1873.

(Τρίτη).

(Ὥρα 8½ π. μ.)

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐνεκρίθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕνεκα τοῦ θανάτου τοῦ Πρίγκηπος Ἀδαλβέρτου τῆς Πρωσσίας, ὁ Βασιλεὺς διέταξε πένθος. — Ὑποβάλλεται ἓν ὑπόμνημα τοῦ Ἀλφρέδου Πάγετ κλπ. περὶ τοῦ ζητήματος τῶν ἐκβολάδων.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ τυπωθῇ.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν φέρει νομοσχέδιον πιστώσεως ἐκ δραχ. 1500 «ἔξοδα κεκλεισμένων χρήσεων» πρὸς πληρωμὴν καθυστερουμένης ἀποζημιώσεως διὰ τὸ 1868 εἰς τὸν βουλευτὴν Ἀγγελικάραν, τὴν ὁποίαν ἀπεφάσισεν ἡ Βουλὴ νὰ λάβῃ. Λοιπὸν παραδέχεται εἰς ά. ἀνάγνωσιν;

§4ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως διὰ ά. φορὰν ἔχον ὡς ἕπεται· «Ἄρθρον μόνον. Χορηγεῖται ἀναπληρωτικὴ πίστωσις δραχμῶν χιλίων πεντακοσίων, ἀριθ. 1500, ἐπὶ τῆς χρήσεως 1873, καταλογιζομένη ὑπὸ τὸ κεφ. 9, ἄρθρον 2 τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργείου «ἔξοδα διαγεγραμμένων χρήσεων» πρὸς πληρωμὴν τῆς καθυστερουμένης ἀποζημιώσεως εἰς τὸν βουλευτὴν Ν. Ἀγγελικάραν διὰ τὴν ἔκτακτον βουλευτικὴν σύνοδον τοῦ 1868.»

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν τώρα τὴν ἔκθεσιν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Γορτυνίας. Τὸ ἕκτον τμῆμα θεωρεῖ ἔγκυρον τὴν ἐκλογήν. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§6ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς καὶ νομίμους βουλευτὰς τοὺς κ. κ. Θ. Δηλιγιάννην, Γ. Πλαπούταν, Β. Νικολόπουλον, Α. Ἀντωνόπουλον, Ι. Δεληγιάννην καὶ Γ. Λαδόπουλον.

§8ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΣ. Κύριοι, πρὸ τινων ἡμερῶν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔφερε νομοσχέδιον καὶ ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ διανομῆς τῆς ἐγχωρίου περιουσίας Κεφαλληνίας. Γενομένης παρατηρήσεως ὑπὸ βουλευτῶν Κερκυραίων ὅτι ὑφίσταται ἀνάγκη τοιούτου δι’ ὅλην τὴν Ἑπτάνησον, ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ φέρωμεν διατάξεις τινὰς ὡς τροπολογίας εἰς τὸ νομοσχέδιόν του ἵνα καὶ αἱ ἀνάγκαι θεραπευθῶσιν ὅπου ὑπάρχωσιν. Τινὲς λοιπὸν βουλευταὶ Κερκύρας φέρομεν πρότασιν περιέχουσαν τοιαύτας διατάξεις. Τινὲς τῶν βουλευτῶν Κερκύρας προσήγαγον πρότασιν ἀφορῶσαν τὰς ἐκτιμήσεις τοῦ ἐλαιοκάρπου Κερκύρας, τροπολογίας τινὰς τοῦ ΣΜΔʹ. νόμου. Προτείνομεν καὶ ἡμεῖς τροπολογίας τινὰς ἵνα θεραπευθῶσιν ἔτι μᾶλλον αἱ ἀνάγκαι, αἵτινες ἀφορῶσι τὰ νομοσχέδια ταῦτα. Ὑποβάλλομεν 2 νέας προτάσεις, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ μὲν ἀφορᾷ περὶ ἐκτιμήσεως τοῦ ἐλαιοκάρπου Κερκύρας, ἡ δὲ περὶ ἀποδείξεως τῆς ἀγροληπτικῆς ἐμφυτευτικῆς, ἐδαφονομικῆς ἰδιοκτησίας τῶν πρώην τιμαριωτῶν Κερκύρας. Παρακαλῶ νὰ τυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσιν.

Αὗται ἔχουσιν ὡς ἕπονται·

«ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ

Ἐπὶ τοῦ περὶ διανομῆς τῆς ἐγχ. περιουσίας Κεφαλληνίας νομοσχεδίου. Ἐπειδὴ τὸ κατεπεῖγον τῆς διανομῆς τῆς ἐπικοίνου περιουσίας τῶν δήμων Κεφαλληνίας ὑφίσταται καὶ διὰ τὴν διανομὴν τῆς ἐπικοίνου δημοτικῆς περιουσίας Κερκύρας, προτείνομεν οἱ ὑποφαινόμενοι βουλευταὶ τῆς νήσου Κερκύρας ὅπως τὸ προσαχθὲν ὑπὸ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν νομοσχέδιον περὶ διανομῆς τῆς ἐν Κεφαλληνίᾳ ἐγχωρίου περιουσίας τροποποιηθῇ ὡς ἕπεται, ἵνα παραλάβῃ εἰς τὰς διατάξεις αὑτοῦ καὶ τὴν ἐγχ. περιουσίαν Κερκύρας. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 27 Ἰουνίου 1873. Οἱ βουλευταὶ Θ. Ῥωμαῖος, Γ. Ζωχιὸς, Π. Β. Κωσταντᾶς. ἀ.) Ἡ ἐπιγραφὴ νὰ μεταβληθῇ οὕτω. «Νόμος περὶ διανομῆς τῆς ἐγχωρίου περιουσίας τῶν δήμων Κεφαλληνίας καὶ Κερκύρας.» Αʹ. Κεφαλληνία. βʹ.) Μετὰ τὰς διατάξεις τοῦ προταθέντος νομοσχεδίου, νὰ προστεθῶσιν αἱ ἑξῆς· Βʹ. Κέρκυρα. Ἄρθρον 13. Αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου ἰσχύουσι καὶ διὰ τὴν Κέρκυραν ὡς τροπολογοῦνται διὰ τῶν ἑπομένων εἰδικῶν ὁρισμῶν. Ἄρθρον 14. Ἡ ὑπὸ τοῦ τρίτου ἄρθρου ὁριζομένη ἐπιτροπὴ διαλύεται μετὰ τὴν ὁριστικὴν διανομὴν καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ Κράτους κατεχομένης περιουσίας· τρίτον δὲ μέλος αὐτῆς εἶναι εἷς ἀντιπρόσωπος τῶν δήμων τῆς νήσου, ἐκλεγόμενος μετὰ τῶν ἀναπληρωτῶν αὐτοῦ διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας ὑπὸ τῶν δημοτ. συμβούλων συγκαλουμένων ὑπὸ τοῦ νομάρχου ἐν τῇ ἕδρᾳ τῆς διοικήσεως. Ἄρθρον 15. Ἐξαιροῦνται τῆς διανομῆς· α) Τὸ ἁλατοπηγεῖον Λευκίμνης, τοῦ ὁποίου τὸ ἐκ μισθώσεως παραχθησόμενον εἰσόδημα, θέλει διανέμεται εἰς τοὺς δήμους κατὰ πληθυσμόν. β) Τὰ ὑπὸ τοῦ Κράτους ὀφειλόμενα, μέχρις οὗ πληρωθῶσι καὶ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ κατεχόμενα κτήματα (τῶν ὁποίων τὰ ἐνοίκια ἀφοῦ πληρωθῶσι, τὰ ἐπίκοινα δημοτ. χρέη θέλουν ἐπίσης διανέμεσθαι εἰς τοὺς δήμους) μέχρις οὗ ἡ ἐγκατάλειψις καὶ ἡ διανομὴ αὐτῶν κανονισθῇ διὰ νόμου. γ) Τὰ διὰ διαθήκης προορισθέντα εἰς εἰδικοὺς σκοποὺς ὑπὸ τῶν διαθετῶν. δ) Τὰ καθυστεροῦντα (περιλαμβανομένων καὶ τῶν εἰς ὀφειλέτας τῶν ἐγχωρίων καθυστερούντων), ὧν ἡ εἴσπραξις ἀναστέλλεται μέχρις οὗ εἰδικὸς νόμος ὁρίσῃ περὶ ἐκκαθαρίσεως καὶ διανομῆς αὐτῶν. ε) Τὰ τιμαριωτικὰ δικαιώματα καὶ τὰ Λατινικὰ ἐκκλησιαστικὰ εἰσοδήματα, τὰ γνωστὰ ὑπὸ τὸ ὄνομα ἀκανονικάτα μένσα ἀρχιεπισκοπικὴ» κλπ. τὰ ὁποῖα μετὰ τῶν καθυστερουμένων καταργοῦνται. Ἄρθρον 16. Τὰ περὶ συντηρήσεως τῶν ἀγαθοεργῶν καταστημάτων κανονισθήσονται ὑπὸ τῶν δημοτικῶν συμβούλων τῆς νήσου, κατὰ πρότασιν τῆς ὑπὸ τοῦ ἄρθρου δευτέρου ἐπιτροπῆς. Ἄρθρον 17. Ὁ ΣΟΕʹ. νόμος τῆς 6 Νοεμβρίου 1868 περὶ διαχ. ἐπιτροπῆς Κερκύρας καὶ τὸ 31 ἄρθρον τοῦ ΣΜΑʹ. νόμου τῆς 1 Νοεμβρίου 1867 περὶ εἰσπράξεως τῶν καθυστερούντων ἐγχωρίων διὰ προσωπικῆς κρατήσεως καταργοῦνται. Ἄρθρον 18. Πᾶς νόμος ἀντιβαίνων εἰς τὸν παρόντα καταρ-

γεῖται.»

«ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ

Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροπολογίας διατάξεών τινων τῶν νόμων ΣΜΔʹ. καὶ ΣΞΗʹ. Ἄρθρον 1. Τὸ ἀρχικὸν κεφάλαιον πάσης προγενεστέρας τοῦ παρόντος νόμου ὀφειλῆς προερχομένης ἐκ μεριδίων, κανόνων, ἐδαφονομίων, ἀποζημιώσεων κακογεωργίας καὶ ἀγεωργίας, μισθώσεων παντὸς εἴδους, πάκτου καὶ γνησίου ἢ εἰκονικοῦ προστυχίου, ἐφ’ ὧν αἰτήσει τοῦ πιστωτοῦ, ἐκκαθαρισθῇ ἐκ τῶν ἤδη πληρωθέντων, ὑπολογιζομένων ἐπὶ τοῦ ἀρχικοῦ κεφαλαίου, πληρόνονται ἀτόκως καὶ κατ’ εἶδος εἰς δέκα ἐτησίας δόσεις ἀρχομένας ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τῆς ὁριστικῆς περὶ ἐκκαθαρίσεως ἀποφάσεως. Εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν εἰκονικῶν προστυχίων ὑπάγονται καὶ αἱ μετὰ γεωργῶν συνομολογηθεῖσαι ἐμπορικαὶ ὑποχρεώσεις. Αἱ περὶ διακοπῆς δὲ παραγραφῆς διατάξεις τοῦ ἀστικοῦ νόμου δὲν ἐφαρμόζονται ἐπὶ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν δικασθεισῶν ἢ μὴ ὀφειλῶν τούτων. Ἄρθρον 2. Τὰ πρὸς τὴν ἐγχώριον διαχείρισιν καὶ πρὸς τοὺς ὀφειλέτας αὐτῶν ἐξ ἐγγείων προσόδων καθυστερούμενα καταργοῦνται καὶ παύει ἰσχύουσα πᾶσα διάταξις νόμου ἀφορῶσα τὴν διὰ προσωπικῆς κρατήσεως εἴσπραξιν τῶν καθυστερούντων ἐν τῷ μέλλοντι. Ἄρθρον 3. Αἱ συνομολογηθεῖσαι ἢ ἄλλως γενόμεναι μεταλλαγαὶ ἐγχωρίων διηνεκῶν μερίδων ἢ κανόνων ἐλαίου πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ ΣΜΔʹ. νόμου τῆς 1 Νοεμβρίου 1867 πληρόνονται κατὰ διετίαν. Αἱ μικρότεραι δὲ τῆς δραχμῆς ἐν γένει διηνεκεῖς μεταλλαγαὶ, κανόνες ἢ ἐδαφονομαὶ τοῦ ἐγχ. ταμείου καταργοῦνται. Ἄρθρον 4. Κατὰ τὴν διάλυσιν τῶν ἀγροληψιῶν ὁ ἀγρολήπτης λαμβάνει τὸ τῆς συνιδιοκτησίας αὐτοῦ μερίδιον ἀναλόγως τοῦ μεριδίου τοῦ καρποῦ. Ἡ διάταξις δὲ αὕτη ἰσχύει καὶ διὰ τὰς ἀγροληψίας τὰς συναφθείσας μετὰ τὴν 1 Μαΐου 1841, ἐὰν πρόκειται περὶ ἀγροληψίας συνομολογηθείσης πρὸ τῆς ἐποχῆς ταύτης καὶ μεταγενεστέρως δι’ ἄλλου συμβολαίου τροπολογηθείσης ἐν εἴδει προσκαίρου ἢ διηνεκοῦς ἀγροληψίας ἢ μισθώσεως ἢ ἄλλως πως κανονισθείσης. Ἐφ’ ὅλων δὲ τῶν ἀγροληψιῶν τὸ μὲν δικαίωμα τῆς διαλύσεως ἀνήκει εἰς τὸν ἀγρολήπτην, τὸ δὲ τῆς ἐκτελέσεως εἰς τὸν ἀγροδότην. Ἄρθρον 5. Οἱ ὁρισμοὶ τοῦ 57 ἄρθρου τοῦ ΣΜΔʹ. νόμου τῆς 1 Νοεμβρίου 1867, διὰ τοῦ ΣΞΗʹ. νόμου τροπολογηθέντες ἐπανέρχονται ἐν ἰσχύϊ καὶ ἐφαρμόζονται καὶ ἐπὶ ἐδαφονομῶν, ἐμφυτεύσεων καὶ μεταλλαγῶν. Ἡ ἐγκατάλειψις δὲ γίνεται ἐξωδίκως. Συμβολαίου μὴ ὑπάρχοντος, ἡ ἐγκατάλειψις ἀναφέρεται εἰς τὰς διακατοχικῶς ἐκδοθείσας δικαστικὰς πράξεις. Ἄρθρον 6. Καταργεῖται πᾶσα διάταξις νόμου ἀντιβαίνουσα εἰς τὸν παρόντα. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 30 Ἰουνίου 1873. Οἱ Βουλευταὶ Γ. Ζωχιὸς, Θ. Ῥωμαῖος, Ν. Σ. Παγκράτης, Π. Β. Κωσταντᾶς.»

«ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΙΣ.

Αἱ ἀτελεῖς διατάξεις τοῦ περὶ ἐκτιμήσεως τοῦ ἐν Κερκύρᾳ ἐλαιοκάρπου ἰσχύοντος εἰδικοῦ νόμου συντελοῦσι εἰς πολλὰς καταχρήσεις, αἵτινες ἤρξαντο νὰ γίνωνται πρὸς ὑπεξαίρεσιν τῆς μερίδος τῆς ἀνηκούσης εἰς τοὺς γεωργούς. Πρὸς ἀποτροπὴν δὲ τοιαύτης ἀδικίας, ἥν τινες ἀσυστόλως διαπράττουσι κατὰ τῶν ἀγροληπτῶν καὶ μισθωτῶν, προτείνομεν τὰς ἐφεξῆς συμπληρωτικὰς καὶ ἑρμηνευτικὰς διατάξεις περὶ ἐκτιμήσεως τοῦ ἐλαιοκάρπου Κερκύρας, τὰς ὁποίας συνιστῶμεν εἰς τὴν μελέτην καὶ ἐπιψήφισιν τῆς Βουλῆς. Ἐν Ἀθήναις, τῷ 27 Ἰουνίου 1873. Οἱ Βουλευταὶ Γ. Ζωχιὸς, Θ. Ῥωμαῖος, Ν. Σ. Παγκράτης, Π. Β. Κωσταντᾶς.

ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΝΟΜΟΥ

Περὶ ἐκτιμήσεως τοῦ ἐλαιοκάρπου Κερκύρας. Ἄρθρον 1. Οἱ διὰ τὰς ἐκτιμήσεις τοῦ ἐλαιοκάρπου διοριζόμενοι παρὰ τοῦ Νομάρχου Κερκύρας εἰδικοὶ κλητῆρες ὀφείλουσι νὰ ἔχωσι τὰ προσόντα τῶν δικαστικῶν κλητήρων. Οὗτοι δὲ παρίστανται καθ’ ὅλον τὸ στάδιον τῆς ἐκτιμήσεως ἐπὶ ποινῇ ἀκυρότητος αὐτῆς, ἐν περιπτώσει μὴ προσλήψεως αὐτῶν. Ἄρθρον 2. Οἱ ἐκτιμηταὶ καὶ οἱ εἰδικοὶ κλητῆρες προσλαμβάνονται ἐκ τῶν ἀνηκόντων ὡς δημοτῶν εἰς τὸν δῆμον, εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ ὁποίου κεῖνται τὰ ἀγροληπτικὰ ἢ μεμισθωμένα ἐλαιόδενδρα. Ἄρθρον 3. Ἐν τῇ ἐκτιμήσει τοῦ ἐλαιοκάρπου παραλαμβάνονται παρὰ τοῦ ἀγροδότου δύω μάρτυρες ἐκ τῶν ἐγγραμμάτων δημοτῶν κατοίκων τῆς κώμης, εἰς τὴν περιφέρειαν τῆς ὁποίας κεῖνται τὰ ἀγροληπτικὰ ἐλαιόδενδρα. Ἄρθρον 4. Ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐκτιμήσεως, ἐν περιπτώσει ὑπαρχούσης ἢ ἐπικειμένης φθορᾶς, ὁρίζεται καὶ τὸ ποσὸν τοῦ ἐξαχθησομένου ἐλαίου, ἐξ οὗ ληφθήσονται αἱ μερίδες. Ἄρθρον 5. Ὁ ἀγροδότης ἢ ἐκμισθωτὴς ὁ ἐκτιμῶν ἐλαιόδενδρα τοῦ αὐτοῦ ἀγρολήπτου ἢ μισθωτοῦ εἰς θέσεις τῆς περιφερείας κώμης τινὸς πλείονας τῆς μιᾶς, ὀφείλει νὰ ἐνεργῇ τὰς ἐκτιμήσεις ταύτας, ἀρχόμενος ἀπὸ τῆς μιᾶς καὶ λήγων εἰς τὴν τελευταίαν θέσιν ἄνευ οὐδεμιᾶς διακοπῆς. Ἄρθρον 6. Ἀπόγραφον τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐκτημήσεως εἰς ἄσημον χάρτην ἐπιδίδεται ἀμέσως ἐν τῷ τόπῳ τῆς ἐκτιμήσεως εἰς τὸν ἀγρολήπτην ἢ μισθωτὴν ὑπὸ τοῦ παριστανομένου εἰς τὴν ἐκτίμησιν εἰδικοῦ κλητῆρος. Ἐν περιπτώσει ἀπουσίας τοῦ ἀγρολήπτου ἢ μισθωτοῦ, τὸ ἀπόγραφον τῆς ἐκθέσεως ἐπιδίδεται τὴν ἐπιοῦσαν κατ’ οἶκον κατὰ τὰς διατάξεις τῆς Πολ. δικονομίας, ὁ δὲ ἀγρολήπτης ἢ μισθωτὴς δύναται ἐντὸς πέντε ἡμερῶν ν’ ἀνακόψῃ τὴν ἐκτίμησιν ἐνώπιον τοῦ ἁρμοδίου Εἰρηνοδικείου πρὸς ἐπανάληψιν αὐτῆς. Ἄρθρον 7. Ἡ παράβασις τῶν διατάξεων τοῦ παρόντος καὶ τοῦ ΣΕΖʹ. Νόμου περὶ ἐκτιμήσεως ἐλαιοκάρπου Κερκύρας συνεπάγει αὐτοδικαίως τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκτιμήσεως. Ἄρθρον 8. Πᾶσα διάταξις Νόμου ἀντιβαίνουσα εἰς τὸν παρόν-

τα καταργεῖται.»

«ΕΚΘΕΣΙΣ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ.

Διὰ τοῦ ΣΜΔʹ. Νόμου τῆς 1 Νοεμβρίου τοῦ ἔτους 1867 ὑπεχρεώθησαν οἱ ὑποτελεῖς τῶν πρώην τιμαριωτῶν νὰ ἀποζημιώσωσιν αὐτοὺς μόνον ὡς πρὸς τὰ εἰσπραττόμενα εἰσοδήματα τὰ προερχόμενα ἐξ ἐλευθέρων γαιῶν, δοθεισῶν εἰς ἀγροληψίαν, ἐμφύτευσιν καὶ ἐδαφονομίαν. Ἀλλὰ διὰ τοῦ Νόμου τούτου οὐδὲν ὡρίσθη ὡς πρὸς τὸ σύστημα τῆς διακρίσεως τῶν δικαιωμάτων ἰδιοκτησίας ἀπὸ τῶν φορολογικῶν εἰσπράξεων τῶν πρώην τιμαριωτῶν. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον ὁ Νόμος οὗτος ἀντὶ ὠφελείας ἐπέφερε μεγίστας ζημίας εἰς τοὺς ὑποτελεῖς, διότι ἐνέπλεξεν αὐτοὺς εἰς ἀπεράντους δίκας, αἵτινες καταλήγουσιν εἰς τὴν καταστροφὴν αὐτῶν. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον πρὸς ἄρσιν πάσης παρεξηγήσεως τοῦ ΣΜΔʹ. Νόμου περὶ τὴν ἀπόδειξιν τῶν δικαιωμάτων ἰδιοκτησίας τῶν πρώην τιμαριωτῶν, προτείνωμεν τὸ ἐφεξῆς σχέδιον Νόμου, ὅπερ παρακαλοῦμεν τὴν Βουλὴν νὰ θεωρήσῃ κατεπεῖγον, ὅπως ψηφισθῇ ἐντὸς τῆς ἐνεστώσης Αʹ. Συνόδου. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 28 Ἰουνίου 1873. Οἱ Βουλευταὶ Γ. Ζωχιός, Θ. Ῥωμαῖος, Π. Β. Κωσταντᾶς.

ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΝΟΜΟΥ

Περὶ ἀποδείξεως τῆς ἀγροληπτικῆς, ἐμφυτευτικῆς, ἐδαφονομικῆς ἰδιοκτησίας τῶν πρώην τιμαριωτῶν Κερκύρας. Ἄρθρον 1. Ἡ ἀγροληπτική, ἐμφυτευτικὴ καὶ ἐδαφονομικὴ ἰδιοκτησία τῶν τιμαριωτικῶν δικαιωμάτων ἀποδεικνύεται ἐνώπιον τῶν ἁρμοδίων δικαστικῶν ἀρχῶν δι’ ἀρχικῶν συμβολαίων, συνταχθέντων κατὰ τοὺς περὶ διαθέσεως ἐλευθέρων κτημάτων τῶν τιμαρίων εἰς διηνεκῆ ἢ πρόσκερον ἀγροληψίαν, ἐμφύτευσιν ἢ ἐδαφονομὴν τιμαριωτικοὺς νόμους καὶ ἐγχωρίους κανονισμοὺς καὶ οὐχὶ δι’ ἀναγραφῶν, μεταγενεστέρων συμβολαίων καὶ ἄλλων κατοχικῶν πράξεων. Ἡ ἀπόδειξις ἐπιβαρύνει τὸν πρώην τιμαριοῦχον. Ἄρθρον 2. Αἱ συγκράτειαι καὶ τὰ κανίσκια δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἐμφυτευτικῶν καὶ ἐδαφονομικῶν δικαιωμάτων καὶ ἑπομένως καταργοῦνται. Ἄρθρον 3. Τὰ καθυστεροῦντα ἐκ μὴ ἀποδεικνυομένων ἀγροληπτικῶν, ἐμφυτευτικῶν καὶ ἐδαφονομικῶν δικαιωμάτων τῶν τιμαρίων καταργοῦνται Οἱ Βουλευταὶ Γ. Ζωχιός, Θ. Ῥωμαῖος, Π. Β. Κωσταντᾶς.» Ἐνταῦθα ὁρκίζονται οἱ βουλευταὶ Γορτυνίας Θ. Δηλιγιάννης, Α. Ἀντωνόπουλος, Γ. Λαδόπουλος καὶ Ι. Δεληγιάννης.

§9Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ Βουλὴ, ἡ ἐξετάζουσα τὰ πληρεξούσια ἔγγραφα τῶν βουλευτῶν, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐξετάζῃ συγχρόνως καὶ τὴν διαγωγὴν τῶν ὀργάνων τῆς διοικήσεως, ἅτινα ἐκπληροῦσι λειτουργίαν τινὰ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν ἢ τὰ ὁποῖα ἐξασκοῦσιν ἄλλην τινὰ ὑπηρεσίαν τῆς διοικήσεως ἐν τῇ περιφερείᾳ ἐκείνῃ· ἔχει δὲ τὸ δικαίωμα τοῦτο ἡ Βουλὴ καί τοι μὴ καταρτισθεῖσα. Οἱ βουλευταὶ ὅμως, οἱ εἰσαγόμενοι μετὰ τὸν καταρτισμὸν τῆς Βουλῆς, εἶναι ἀμφίβολον ἄν ἔχωσι τὸ δικαίωμα τοῦτο, πρὶν ἢ ἀνακηρυχθῶσιν ὡς νόμιμοι βουλευταί. Διὰ τοῦτο ἐχώρισα τὸ ζήτημα τὸ ἀφορῶν τὸ κῦρος τῆς ἐκλογῆς ἀπὸ τὸ ἀφορῶν τὴν διαγωγὴν τῶν ὑπαλλήλων, καὶ δὲν ἔλαβον οὐδόλως μέρος συζητουμένου τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς. Ἐπειδὴ ὅμως νομίζω, ὅτι εἷς τῶν μεγίστων ἐχθρῶν τῶν ἐκλογικῶν ἐλευθεριῶν, εἶναι ἡ μεροληψία ἢ ὁ φατριασμὸς τῶν δημοσίων λειτουργῶν ἢ αἱ ἄλλαι παραβάσεις τοῦ νόμου ὑπ’ αὐτῶν ἐφ’ ὅσον ἀνετέθη ἐντολή τις εἰς τοὺς ὑπαλλήλους τούτους, ὀφείλω νὰ μὴ παραλείψω τὴν ἐξέτασιν τῆς διαγωγῆς τῶν ἐν Γόρτυνι ὀργάνων τῆς διοικήσεως κατὰ τὴν δὶς γενομένην ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς βουλευτῶν ἐκεῖ. Ἀλλ’ εἰσερχόμενος ἤδη εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τὸ μαρτύριον, ὅπερ διῆλθον, εὑρίσκω προκεχωρικυῖαν συζήτησιν πολιτικὴν, ἑπομένως νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ν’ ἀναμίξω εἰς αὐτὴν καὶ τὴν συζήτησιν, περὶ ἧς εἶπον, διὰ νὰ μὴ ὑποτεθῶ, ὅτι θέλω ὁπωσδήποτε νὰ ἐπιβαρύνω τὴν τύχην τῆς πολιτικῆς ταύτης συζητήσεως· ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὀφείλω νὰ μὴν ἔχω κἀμμίαν προκατάληψιν κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἕνεκα τῆς διαγωγῆς τῶν ὀργάνων του, ἕως οὗ ἐξετασθῇ αὕτη, ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα, διὰ νὰ μὴ μείνωσιν ἀνεκταὶ αἱ παραβάσεις αὗται, οὔτε νὰ θεωρηθῇ ὑπεύθυνος ἡ διοίκησις ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἐκ τῆς ἐξετάσεως ἀποδειχθῆ ὅτι δὲν ἐνέχεται· διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα πρὸς ἐξέτασιν, καὶ τὴν ἐπιφύλαξιν τοῦ δικαιώματος τούτου ὀφείλω ν’ ἀνακοινώσω ἀπὸ σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν.

§10ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γορτυνίας δὲν ἠξεύρω πόθεν ἠρύσθη τὸν φόβον, ὅτι τὰ δικαιώματά του ἠδύναντο νὰ διακινδυνεύσωσιν, ἂν δὲν ἔκαμνε μίαν ἐπιφύλαξιν περὶ τῆς διαγωγῆς τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι ἐπεστάτησαν κατὰ τὰς δύω ἐκλογὰς, ἃς ἐτέλεσεν ἡ ἐπαρχία αὐτοῦ κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο. Οὔτε ἐγὼ γνωρίζω τοιαύτην τινὰ ἀρχὴν, οὔτε κἀνείς ποτε ἤκουσα ἄλλος νὰ φέρῃ τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην, ὁρμώμενος ἐκ τοῦ φόβου ἐξ οὗ ὡρμήθη ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Γορτυνίας. Ἀναγκάζομαι καὶ ἐγὼ νὰ κάμω αὐτὴν τὴν παρατήρησιν, διότι μοῦ φαίνεται, ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ προχωρήσῃ εὐθὺς εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς διαγωγῆς τῶν ὑπαλλήλων, παρὰ ν’ ἀναβάλῃ αὐτὸ τὸ ζήτημα ἀφοῦ ἔῤῥιψεν ἐν τῷ μέσῳ τῆς κατηγορίας. Δὲν δικαιολογεῖται δὲ νομίζω καὶ δι’ ἄλλον τινὰ λόγον· διότι πρόκειται πολιτικὸν ζήτημα καὶ γίνεται πολιτικὴ συζήτησις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δὲ προτεινομένη ἐπιφύλαξις καὶ μνεία μόνη ἄνευ ὡρισμένων πράξεων, μνεία ἀορίστων παρεκτροπῶν δῆθεν τῆς διοικήσεως δύναται κατὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν νὰ βλάψῃ τὴν Κυβέρνησιν. Γινώσκετε βεβαίως, ὅτι ἡ κεντρικὴ διοίκησις δὲν ἔλαβε καμμίαν εἴδησιν περὶ παρεκτροπῆς τῶν ὀργάνων της, καθόλην τὴν διάρκειαν τῆς ἐκλογῆς, δὲν ἦλθε κἀνὲν τηλεγράφημα διὰ τοῦ ὁποίου εἴτε ὁ ἀξιότιμος κ. Δηλιγιάννης, εἴτε συνάδελφός του εἴτε ἐκλογεὺς τις νὰ παραπονῆται· ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις διατελεῖ ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ ἂν ἐκ μέρους τῶν ὑπαλλήλων ἐπράχθη τι. Κατὰ τὴν πρώτην διεξαγωγὴν τῆς ἐκλογῆς ἐγένοντο τῷ ὄντι αἰτιάσεις ἀπευθυνθεῖσαι πρὸς τὰ δικαστήρια, καὶ ἀναφερόμεναι κατὰ δύω ὑπαλλήλων, τοῦ λοχαγοῦ Ἀντζουλίνου καὶ τοῦ ἐπάρχου Μαντζαράκη. Κατὰ τοῦ τελευταίου παρεπονέθησαν, διότι εἰσῆλθεν εἰς τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας προσκληθεὶς ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων ἵνα ἐξηγήσῃ τὸν νόμον εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία δὲν ἤθελε νὰ δεχθῇ σφαιριοδότας, εἴτε διότι ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἐφαίνετο πολὺς, εἴτε διότι ἐνόμιζεν ὅτι ἡ κεντρικὴ ἐξουσία δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ διορισμοῦ. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ἡ καταγγελία ἦτον ἀνυπόστατος, διότι ἔχομεν δικαστικὴν ἀπόφασιν, ἥτις τὸν ἠθώωσεν. Ἐγένετο ἐπίσης κατηγορία ἐναντίον τοῦ λοχαγοῦ Ἀντζολίνου, ἥτις συνίσταται εἰς τοῦτο, ὅτι ἔσυρε τὸ ξίφος ἐναντίον τινὸς, ἀλλ’ αὐτὸς ἦτον ἄνθρωπος τοῦ ὄχλου, ὅστις φέρων ῥόπαλον ἐστράφη κατὰ τοῦ λοχαγοῦ νὰ τὸν κτυπήσῃ· τὸ δικαστήριον ἠθώωσε καὶ αὐτόν. Πιθανὸν νὰ ὑπάρχουν ἄλλαι παρεκτροπαὶ, καὶ ἐπειδὴ τὸ λέγει ὁ ἀξιότιμος κ. Δηλιγιάννης δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ τὸ πιστεύσω· ἡ Κυβέρνησις ὅμως δὲν ἔχει καμμίαν ἀφορμὴν ἐπίσημον.

§11ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Συνομολογῶ ἐντελῶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς 8 Ἰουλίου δὲν ἔλαβε κἀνὲν παράπονον ἐμοῦ ἢ τῶν συναδέλφων μου περὶ τῆς διαγωγῆς τῶν ὑπαλλήλων τῆς δημοσίου δυνάμεως· κατά τε τὴν πρώτην καὶ τελευταίαν συμπληρωτικὴν ἐκλογὴν, πλὴν παραστάσεων, αἱ ὁποῖαι κατ’ ἐντολήν μου ἐγένοντο πρὸς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, κἀνὲν ἄλλο παράπονον δὲν ἀπηύθυνα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου δὲν εἶχε δίκαιον νὰ παρεξηγήσῃ τὴν μετὰ τοσαύτης εὐθύτητος ἐπιφύλαξίν μου, ἀφ’ οὗ ῥητῶς ἐδήλωσα ὅτι δὲν ἠννόουν νὰ ἐπιβαρύνω τὴν Κυβέρνησιν, ἕως οὗ ἡ ἐξέτασις τῆς διαγωγῆς τῶν ὀργάνων αὐτῆς ἤθελεν ἀποδείξει ὅτι εἶναι ἀξία τοιαύτης ἐπιβαρύνσεως. Νομίζω δὲ, ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κακῶς ἐνόμισεν ὅτι ἐῤῥίφθη τοῦτο διὰ νὰ ἐπαυξήσῃ τὴν εὐθύνην τοῦ ὑπουργείου. Τὸ ζήτημα περὶ τῆς διαγωγῆς τῶν δημοσίων ὀργάνων εἶναι πολὺ συναφὲς μετὰ τῆς ἐκλογῆς, καὶ ἦτο πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ ἐκληφθῇ ἡ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς σιωπή μου ὡς δήλωσις ὅτι δὲν εἶχον ἀφορμὴν νὰ κάμω αἰτίασίν τινα. Λυποῦμαι ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἰσῆλθεν εἰς τὴν οὐσίαν· ἐπειδὴ δὲ εἰσῆλθεν ἀνέτοιμος, ἑπόμενον ἦτο νὰ μὴ παρασταθῇ ὅτι ἔχει ἀκριβῆ γνώμην περὶ τῶν διατρεξάντων. Διαβεβαιῶ αὐτὸν ὅτι τὰ πράγματα δὲν ἐγένοντο οὕτως, ὅπως διὰ τῆς μνήμης τὰ ἀνεκάλεσε τώρα, ἢ τοὐλάχιστον ὅτι ὑπάρχουσι διαφοραὶ ἄξιαι λόγου καὶ ἐπὶ τῶν αἰτιάσεων τῶν κατὰ τῶν ὑπαλλήλων καὶ ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων περὶ αὐτῶν. Ὅτι ἐκτὸς τῶν δύω δημοσίων ὑπαλλήλων, ὧν ἐμνημόνευσεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὑπάρχουσι πράξεις ὑπαλλήλων, αἱ ὁποῖαι ἐπιβαρύνουσι ἄλλα ὄργανα τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ μὲ ὅλην τὴν εὐχαρίστησιν, τὴν ὁποίαν εἶχον νὰ μὴ συντελέσω κατά τι εἰς τὴν ἐπιβάρυνσιν ἢ τὴν μετατροπὴν τῆς τύχης, ἣν τὸ πολιτικὸν ζήτημα ἤθελε λάβει, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ αἰσθανθῶ ὅτι ἔχω δικαίωμα νὰ κάμω τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην. Ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς θέλει συναινέσει νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις εἰς ἄλλην συνεδρίασιν· ἂν ὅμως ἐπιμείνῃ, εἶμαι πρόθυμος· ἀλλὰ τοῦτο θέλει βραδύνει τὴν ἀπόφασιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν Βουλὴν καὶ τοῦ ὁποίου ἐπιθυμία δηλοῦται πολλαχόθεν, ἵνα ἐπέλθῃ ταχέως τὸ πέρας.

§12ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Αὗται αἱ ψευδεῖς ὑποχωρήσεις δὲν μοὶ ἀρέσουν, διὰ τοῦτο καίτοι εὑρισκόμενος εἰς τόσον ἐπίπονον ἀγῶνα, μὅλα ταῦτα παρὰ νὰ μένωμεν ὑπὸ τὸ βάρος μομφῆς, ἡ ὁποία ἔρχεται ἀπὸ Βουλευτὴν μόλις εἰσελθόντα, προτιμότερον εἶναι νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῆς τῆς νέας κατηγορίας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν διοικητικῶν ὀργάνων καὶ τῶν στρατιωτικῶν, ἅτινα διήγειρον τὰ παράπονα τῶν ἀξιοτίμων κυρίων, ἐφέρθη οὐ μόνον μὲ ἀμεροληψίαν, ἀλλὰ μὲ μεροληψίαν ὑπὲρ τῶν παραπονουμένων σήμερον. Οἱ ἀνακριταὶ, οἵτινες ἐστάλησαν εἰς τὴν πρώτην καὶ εἰς τὴν δευτέραν ἐκλογὴν, μοὶ φαίνεται ὅτι καὶ ἐκ τῶν προηγουμένων ἦσαν γνωστοὶ καὶ ἐκ τῶν ἐκθέσεών των ἔτι γνωστότεροι ἐγένοντο ὅτι δὲν εἶχον κἀμμίαν συμπάθειαν, πολὺ ὀλιγώτερον φανατισμὸν ἢ ἀφοσίωσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐξ ἐναντίας, ἂν ἐπιτετραμμένον ἦν τῷ δικαστῇ νὰ ἔχῃ πολιτικὸν τι φρόνημα καὶ συμπαθείας, αὐτοὶ ἀνῆκον εἰς τοὺς ἀντιθέτους. Ὁ εἷς ἐκ τῶν δικαστῶν εἶναι ἐκ Καλαβρύτων, προήχθη εἰς δικαστὴν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων ὡς πρωθυπουργοῦ, τοῦ κ. Ζαΐμη. Δὲν ἐννοῶ ὅτι παρεξετράπη τῶν καθηκόντων του, δὲν ἐννοῶ ὅτι ἠννόησε νὰ παραβιάσῃ τοὺς νόμους τῆς πατρίδος, χάριν συμπαθειῶν, ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρξῃ τις ὅστις νὰ εἴπῃ ὅτι αἱ συμπάθειαί του δὲν εἶναι ὑπὲρ τῶν ἐναντίων. Ἀπεστάλη δεύτερος ἀνακριτὴς, ὅστις διὰ τὸ φρόνημά του εἶναι πασίγνωστος, εἶναι δικαστὴς, ὅστις ἔλαβε μέρος εἰς ἄλας ἐκλογὰς διαβοήτους εἰς ἄλλας περιστάσεις ὡς εἰρηνοδίκης καὶ προαχθεὶς ἔπειτα εἰς Πρωτοδίκην. Ἐγένετο δὲ γνωστὸς ἕνεκα τῶν περιστάσεων ἐκείνων διὰ τὸ φρόνημα τὸ ὁποῖον ἀνέπτυξε, φρόνημα ὅλως ἐναντίον πρὸς ἡμᾶς, καὶ μαρτυροῦν τὸν μέγιστον βαθμὸν τῆς ἑαυτοῦ εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς ἀντιθέτους. Ὁ δ’ ἕτερος τρίτος ἀνακριτὴς ὁ κ. Κριεζῆς, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ἐστάλη ἐκεῖ νὰ ἐκπληρώσῃ ἀνακριτικὰ καθήκοντα κατὰ τὰς ἐκλογὰς, εἶναι ὁ παυθεὶς παρ’ ἐμοῦ τὸ 1870, καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ εὐγνωμοσύνη τὴν ὁποίαν τυχὸν μοὶ ὀφείλει. Ὅταν δὲ ἐπανήλθομεν ἤδη εἰς τὰ πράγματα τὸ 1872, τὸν εὑρῆκα ἐκ νέου πρωτοδίκην καὶ δὲν τὸν ἔπαυσα φυσικῷ τῷ λόγῳ, διότι δὲν ἠδυνάμην. Βλέπετε ὅτι τῆς δικαστικῆς ὑπηρεσίας, τῆς παρεχούσης τὰς πλειοτέρας καὶ τὰς ἰσχυροτέρας ἀποδείξεις κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καὶ τὴν ἰσχυροτέραν καὶ ἀσφαλεστέραν ἄγκυραν τῆς ἀδικουμένοις εἴτε ὑπὸ ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν, εἴτε ὑπὸ ἐκλογέων εἴτε ὑπὸ ὑπαλλήλων τῆς ἐξουσίας, αὐτῆς, λέγω, τῆς ἐξουσίας τὰ ὄργανα ἐξελέχθησαν οὐ μόνον ἀμερόληπτα, ἀλλ’ ἐπιτήδεια πρὸς μεροληψίαν νὰ ἀποκλίνωσι μᾶλλον ὑπὲρ τῶν ἐνταῦθα παρακαθημένων. Ὁ δὲ στρατιωτικὸς, ὁ ὁποῖος ἐκεῖ ἐστάλη καὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς παράπονα, εἶναι ἐπίσης γνωστὸς μεταξὺ τοῦ στρατοῦ ὡς εἷς τῶν πλέον διακεκριμένων ἀξιωματικῶν διὰ τὴν ἀμεροληψίαν του καὶ τὴν τιμιότητά του. Ὁ κ. Ἀντζουλίνος δὲν εἶναι γνωστὸν νὰ ἔλαβε ποτὲ μέρος εἰς ἐκλογὴν καὶ νὰ ἐγεννήθησαν ἐκ τῆς διαγωγῆς του σκάνδαλα εἴτε κἂν συκοφαντίαι, καὶ ὡς τοιοῦτος ἐστάλη ὁ κ. Ἀντζουλίνος· καὶ νομίζω, ὅτι τὸ καθῆκόν του ἐξετέλεσε μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν, ἣν οἱ στρατιωτικοὶ ὀφείλουν νὰ τηροῦν. Ὅθεν καὶ ἡ δικαιοσύνη ἀπὸ πάσης τὸν ἀπήλλαξε μομφῆς. Ὡς πρὸς τὸν ἔπαρχον, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς δυσαρεσκείας, παρατηρῶ ὅτι τὸν ἔπαρχον τοῦτον, τὸν ὁποῖον διώρισα ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, οὐδέποτε εἶχον ἰδεῖ τὴν ὄψιν. Εἷς Βουλευτὴς τῆς διαλυθείσης Βουλῆς, ὁ ὁποῖος δὲν ἀνῆκεν εἰς τὸ ἡμέτερον κόμμα, ἀλλ’ εἰς ἓν τῶν ἀντιπάλων κομμάτων, πιθανῶς τοῦ κ. Ζαΐμη...

§13ΖΑΪΜΗΣ. Ὄχι.

§14ΤΙΝΕΣ. Εἰς τοῦ κ. Βούλγαρη.

§15ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὸς ὁ βουλευτὴς ἦλθε καὶ μὲ παρεκάλεσεν ἁπλῶς νὰ διορίσω τὸν ἀδελφόν του ἔπαρχον. Τὸν ἠρώτησα ἐὰν ὑπῆρξεν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτήν ποτε. Μοὶ εἶπεν οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἔπαρχος, οὔτε γραμματεὺς ἐπαρχείου, ὑπῆρξεν ὅμως ἐπὶ πολλοὺς χρόνους οἰκονομικὸς ὑπάλληλος· ἐζήτησα καὶ ἄλλας πληροφορίας καὶ μὲ εἶπον ὅτι εἶναι ἐντιμότατος ἄνθρωπος· καὶ ἐνῷ ἐπεθύμουν ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐρευνῶν νὰ εὕρω ἔπαρχον διὰ τὴν Γορτυνίαν, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἔδωκεν ἐκ τῶν προηγουμένων του ἀφορμὴν, ὥστε νὰ ᾖναι χαρακτηρισμένος εἴτε ὡς φίλος τῆς μιᾶς μερίδος εἴτε ὡς φίλος τῆς ἑτέρας, ὅταν μοὶ παρουσιάσθη τοιοῦτος, ἐθεώρησα αὐτὸν κατάλληλον νὰ διοικήσῃ τὴν Γορτυνίαν. Ὅταν ἐπλησίασαν αἱ ἐκλογαὶ, Δὲν βλάπτει νὰ τὸ εἴπω, ὀλίγον καιρὸν πρὸς ὁ Νομάρχης μοὶ εἶχε γράψει ὅτι ὁ ἔπαρχος εἶναι ἀνίκανος, δὲν δύναται νὰ διεξαγάγῃ τὴν ἐκλογὴν, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τούτου. Βεβαίως δὲν θέλει ὑποθέσει κἀνεὶς ὅτι ὁ κ. Δημητριάδης, ὁ Νομάρχης Ἀρκαδίας, εἶχε συμπαθείας ὑπὲρ τῶν ἀντιπάλων τῶν νῦν εἰσελθόντων εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἀντιπαθείας πρὸς τοὺς ἤδη εἰσελθόντας. Ἐγὼ δὲ πειθόμενος εἰς τὰς παραστάσεις ταύτας τοῦ κ. νομάρχου προεκάλεσα Βασιλικὸν διάταγμα διὰ τοῦ ὁποίου ἀνέθεσα τὴν διοίκησιν τῆς ἐπαρχίας κατὰ τὴν ἐκλογὴν εἰς τὸν Γραμματέα τῆς Νομαρχίας κ. Μανοῦσον. Τὸ διάταγμα κοινοποιεῖται εἰς τὸν κ. Νομάρχην καὶ ὁ Νομάρχης τηλεγραφεῖ· κ. πρόεδρε ἔλαβον τὸ διάταγμα τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Μανούσου ἵνα διευθύνῃ τὴν ἐκλογὴν τῆς Γορτυνίας, ἀλλὰ ἔλαβον συγχρόνως τὸ θάῤῥος νὰ ἀναστείλω τὴν ἐκτέλεσίν του, διότι ὁ κύριος Μανοῦσος εἶναι συγγενὴς τινος τῶν ἀποδυομένων εἰς τὸν ἀγῶνα, νομίζω, τοῦ κυρίου Ἀντωνοπούλου, ἀντιπολιτευομένου. Δύνασθε νὰ ἐννοήσητε ἐκ τούτου ὁπόσον μεγάλην φροντίδα πρέπει νὰ κατέβαλα ὅπως εὕρω τὸ πρόσωπον τὸ ἐπιτήδειον νὰ ἐκτελέσῃ φατριαστικοὺς σκοποὺς ὑπὲρ ἡμῶν καὶ νὰ ἐφαρμόσῃ κατὰ τὴν ἐκλογὴν μέτρα, τὰ ὁποῖα ἤθελον ὑπηρετήσει τυφλῶς καὶ ἀσυνειδήτως τὰς διαθέσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ὅταν ὁ Νομάρχης τοιαῦτα ἀνήγγειλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ Κυβέρνησις ἐνέκρινε τὴν ἄδειαν, τὴν ὁποίαν εἰς ἑαυτὸν ἐπέτρεψεν ὁ κ. Νομάρχης· ἀλλὰ δὲν ἦτο πλέον καιρὸς νὰ φροντίσῃ περὶ ἐπάρχου ἑτέρου, ἀφῆκε τὸν ἀνίκανον ἔπαρχον καὶ αὐτὸς διεξήγαγε τὴν ἐκλογήν. Δὲν πιστεύω δὲ, καὶ οὔτε ὁ κ. Δηλιγιάννης θέλει μᾶς εἴπει τὸ ἐναντίον, δὲν πιστεύω νὰ ἀπέδειξεν ἱκανότητά τινα περὶ τὸ φατριάζειν τοιαύτην, ὥστε νὰ διεγείρῃ τὰ παράπονα τῶν νῦν ἐπιτυχόντων. Ὅταν διεξήχθη, κύριοι, καὶ ἐπεραιώθη ἡ ἐκλογὴ τῆς Γόρτυνος κατὰ τὴν πρώτην περίοδον, ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε παρὰ τοῦ Νομάρχου τῆς Ἀρκαδίας κατὰ τὴν διαταγὴν, ἣν εἶχε δόσει εἰς ὅλους τοὺς Νομάρχας, μίαν ἔκθεσιν καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει ἐκείνῃ ὁ Νομάρχης ἐξέθετε τὴν γνώμην αὑτοῦ περὶ τῆς γνησιότητος τῆς ἐκλογῆς. Τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθησε διὰ νὰ σχηματίσῃ πεποίθησιν περὶ τῆς ἐκλογῆς ταύτης. Ὁ κ. Δημητριάδης ἔλεγεν ὁποῖαι ὑπῆρξαν αἱ κατηγορίαι κατὰ τῆς ἐκλογῆς καὶ διαῤῥήδην ἀπεφαίνετο ὅτι ἡ ἐκλογὴ τοῦ δήμου Μυλάοντος εἶναι ἀκυρωτάτη· ἀνέφερε δὲ συγχρόνως ὅτι τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα διηγέρθησαν κατὰ τῆς ἐκλογῆς τοῦ δήμου Τρικολλώνων, καὶ ἂν τυχὸν ὑποτεθῇ ὅτι ἔχουν τινὰ ὑπόστασιν, ἠμπορεῖ τις νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι συμψηφίζονται μὲ ἕτερα παρατράγῳδα ὅμοια ἢ καὶ ἀνώτερα, συμβάντα εἰς τὸν δῆμον Λαγκαδίων, εἰς ὃν παμψηφεὶ σχεδὸν ἐξελέχθησαν οἱ ἀντιπολιτευόμενοι. Δὲν ἀναφέρω δὲ ἔκθεσιν, ἡ ὁποία εἶναι κεκρυμμένη εἰς τὰ ἀρχεῖα τῆς Κυβερνήσεως· ὁμιλῶ περὶ ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν παρεδώκαμεν, λίαν εἰλικρινῶς φερόμενοι, εἰς τὰς χεῖρας τοῦ τμήματος βουλευτῶν ἐνδιαφερομένων καὶ ὑπὲρ τῆς μιᾶς καὶ ὑπὲρ τῆς ἄλλης μερίδος, καὶ τοι ἔκθεσιν διοικητικὴν, ἣν δὲν ὠφείλομεν νὰ παρουσιάσωμεν, καὶ τοι ἔκθεσιν ἡ ὁποία συνηγόρει ὑπὲρ τῆς ἀκυρώσεως τῆς ἐκλογῆς κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον ἐπιτύχει ἓξ βουλευταί, οἵτινες συνετάσσοντο μὲ τὴν ὑπουργικὴν μερίδα. Καὶ τῷ ὄντι ἡ Κυβέρνησις πειθομένη εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ Νομάρχου, ἐμόρφωσε τὴν πεποίθησίν της περὶ τῆς ἐκλογῆς, καὶ συμφώνως μὲ τὴν πεποίθησιν ταύτην ἐφέρθη κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν, δηλονότι ἐκηρύχθη ὑπὲρ τῆς ἀκυρώσεως. Μάλιστα ὁ κ. Νομάρχης Ἀρκαδίας, ὄχι μόνον δὲν εἶχε συμπαθείας ἀντιθέτους καὶ ἐπιβλαβεῖς εἰς τοὺς σήμερον εἰσελθόντας εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι καὶ κατά τι ἐκ τοῦ ὑπερβολικοῦ αὐτοῦ ζήλου ἵνα φανῇ πρὸς τὸν νόμον εὐλαβὴς καὶ νὰ ἐκπληρώσῃ εὐλαβῶς τὰς διαταγάς, ἃς εἶχε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, πρὸ πάντων δὲ ἐκ τῆς φιλοτιμίας, τὴν ὁποίαν προσεπαθήσαμεν ἐντεῦθεν νὰ τῷ ἐμπνεύσωμεν, ὅπως λυθῇ ἓν πρόβλημα, τὸ ὁποῖον παρὰ πάντων ὁμολογεῖται ὡς πρόβλημα, τοῦ νὰ διεξαχθῶσιν ἐν Γορτυνίᾳ αἱ ἐκλογαὶ ἐν νομιμότητι, προέβη ἀγαθῇ τῇ πίστει εἰς πράξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν τοῦ ἦσαν ἐπιτετραμμέναι, ὡς π. χ. ἐπιμόνως τηλεγραφῶν ἀπῄτει παρὰ τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς καὶ τῆς στρατιωτικῆς νὰ ἐγκαταστήσῃ διὰ τῆς βίας τὸν πρόεδρον τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς, τὸν ὁποῖον ἀπό τινα τῶν δήμων εἶχον ἀποπέμψει οἱ ἀντίπαλοι τῶν νῦν βουλευτῶν, ὡς οὗτοι ἰσχυρίζοντο, ἐκεῖνοι δὲ ὡς ἀποσυρθέντα παρίστων, διότι δὲν ἐγένοντο δεκτοὶ οἱ ὑπ’ αὐτοῦ προταθέντες σφαιριδιοδόται.

§16ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ δὲν διετύπωσα ὡρισμένας πράξεις τῶν ὑπαλλήλων, τὰς ὁποίας ἐθεώρουν ὅτι ἔμελλον νὰ γείνουν ἀντικείμενον συζητήσεως. Ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου μόνος ἐπελάβετο τῶν λεπτομερειῶν τῶν ἐνεργειῶν τῶν ὑπαλλήλων. Αἱ λεπτομέρειαι αὗται δὲν εἶναι ἀκριβεῖς κατὰ πάντα καὶ πολλαὶ παραλείπονται. Ἐὰν θέλετε νὰ γείνῃ σήμερον ἀναίρεσις, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι σεῖς εἶσθε ἀνέτοιμοι. Μοὶ λέγετε ὅτι ὁ πρόεδρος τῆς ἐφορευτικῆς ἐπιτροπῆς ἀπεσύρθη.

§17ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καθὼς ἰσχυρίζονται ἐκεῖνοι.

§18ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔχω δικαστικὴν ἀπόφασιν ἐδῶ, διὰ τῆς ὁποίας ἠθῳώθησαν ὁ κ. ἔπαρχος καὶ ὁ ἀξιωματικός· ἐὰν ἀναγνώσητε ὅμως τὸ σκεπτικὸν, θὰ ἰδῆτε ὅτι αὐτοὶ ἦσαν εἰς τὸν ὕψιστον βαθμὸν παραβάται τοῦ νόμου.

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἓν δικαστήριον νὰ ἀθῳώσῃ ὃν θεωρεῖ ἔνοχον;

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἔχομεν ἡμερησίαν διάταξιν περὶ τῆς ἐν γένει διαγωγῆς τῆς Κυβερνήσεως.

§21ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἐννοῶ τελείως, κύριε πρόεδρε, ὅτι ἡνώθη τὸ ζήτημα μετὰ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐννοεῖ ὅτι ἡ διαχείρισις βαρύνει τὴν Κυβέρνησιν· ἐὰν σεῖς λέγετε ὅτι δὲν βαρύνεται, ἠμπορεῖτε νὰ χωρίσητε τὸ ζήτημα, ἄλλως εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτό.

§23ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἐξέτασις τῶν πράξεων τῆς νομοτελεστικῆς ἐξουσίας ἔχει διπλοῦν σκοπόν· ὁ πρῶτος σκοπὸς εἶναι ἡ κατάδειξις τῶν παραβάσεων τῶν νόμων πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ἡ ἀντιπολίτευσις προτίθεται νὰ κατορθώσῃ τὴν ἀντικατάστασιν τῶν ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας δηλαδὴ τοῦ ὑπουργείου, καὶ νὰ ἔλθῃ αὐτὴ εἰς τὴν ἐξουσίαν· δεύτερος σκοπὸς εἶναι ἡ διόρθωσις τῶν κακῶς γιγνομένων, ὁ φωτισμὸς τῆς Κυβερνήσεως, ἡ τιμωρία τῶν ὀργάνων τῶν ἀδικησάντων καὶ ἴσως καὶ αὐτῆς τῆς κεντρικῆς διοικήσεως, ἥτις παρέλειψε νὰ ἐκτελέσῃ τὰ καθήκοντά της. Ἐγὼ δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ φέρω τὴν συζήτησιν ταύτην, ἵνα προκαλέσω τὴν πτῶσιν τοῦ ὑπουργείου καὶ τὴν ἀνάβασιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἰς τὰ πράγματα, ἔχω σκοπὸν μόνον νὰ καταδείξω παραπτώματα τῶν ὀργάνων τῆς διοικήσεως, διὰ νὰ κατορθωθῇ ὥστε ἐὰν οἱ κύριοι ὑπουργοὶ παρέλειψαν νὰ προλάβωσιν, ἢ ἠμέλησαν νὰ καταστείλουν τὰς παραβάσεις, νὰ ἐννοήσουν τὴν παράλειψιν ταύτην, ἵνα μὴ ἐπαναληφθῶσιν εἰς τὸ μέλλον τοιαῦται πράξεις· ἑπομένως δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μὲ ὑποθέσητε, ὅταν ἐξετάζω πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰς ἀναμιγνύω μετὰ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως περὶ τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ὅλως διάφορα πράγματα.

§24ΤΙΝΕΣ. Εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος.

§26ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔμεινε διὰ πότε, κ. πρόεδρε;

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Σωτηρόπουλε, ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως ἔχετε τὸν λόγον.

§28ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε πρόεδρε, περιμένω ἀπάντησιν.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ τὸν προϋπολογισμόν. Ἐνταῦθα ὁρκίζεται ὁ βουλευτὴς Γορτυνίας κύριος Νικολόπουλος.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Σωτηρόπουλος.

§31ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, κ. πρόεδρε, ὅτι πρὶν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν εἶναι καλὸν νὰ προηγηθῇ ἡ ἐκλογὴ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς διὰ τὴν ἐκλογὴν Μεσσήνης.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Σωτηρόπουλε, τί πράγματα εἶναι αὐτά; Ἀπὸ τὸ στόμα σας δὲν τὸ ἐπερίμενα.

§33ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διατί φρονεῖτε τόσον κακὴν τὴν ὑπόθεσιν;

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐκλογὴ εἶναι τὴν ἄλλην Δευτέραν. (θόρυβος).

§35ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πολλοὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος ἔλαβον τὸν λόγον μετ’ ἐμέ. Θέλω κάμει μικρὰν ἐπιθεώρησιν τῶν ἀγορεύσεών των καὶ θέλω προσπαθήσει νὰ ἀναιρέσω ὅσα μέρη αὐτῶν θεωρῶ ἄξια ἀναιρέσεως. Ἐξαίρεσιν θέλω κάμει μόνον εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου κ. Μακρῆ, διότι ὁ κ. οὗτος, καθὼς σᾶς εἶπε, καταληφθεὶς ἐξαίφνης ὑπὸ ἐξάψεως ἀνέβη εἰς τὸ βῆμα, οὐχὶ διὰ νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν γενικὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀπαγγείλῃ ἐγκώμιον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἄρχομαι ἀπὸ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ. Ἡ μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἐμοῦ διαμάχη, τὴν ὁποίαν τινὲς εὐηρεστήθησαν νὰ χαρακτηρίσουν ὡς προσωπικὴν, δὲν ἔχει κανένα λόγον διὰ νὰ παραταθῇ περισσότερον. Ἐγὼ ἐξέλαβα ὅτι λόγοι τινὲς τοῦ κ. Χρηστίδη ἦταν ὀλίγον πειρακτικοὶ, τὸν αὐτὸν χαρακτηρισμὸν ἀπέδωκε καὶ ὁ κύριος Χρηστίδης εἴς τινας ἐκ τῶν ἰδικῶν μου λόγων· ὁ κύριος Χρηστίδης εἰς τὴν δευτέραν του ἀγόρευσιν ὡμολόγησεν ὅτι δὲν εἶχε σκοπὸν οὔτε νὰ μὲ πειράξῃ, οὔτε νὰ μὲ προσβάλῃ. Τὴν αὐτὴν ὁμολογίαν κάμνω καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Προσθέτω μάλιστα ὅτι εἶχεν ἄδικον ὁ κ. Χρηστίδης νὰ παραπονεθῇ ὅτι ἐγὼ ἠθέλησα νὰ προσβάλω ὁλόκληρον τὸ παρελθὸν αὐτοῦ, διότι περὶ τοῦ παρελθόντος κἀνένα λόγον δὲν ἔκαμα· περιωρίσθην στενότατα εἰς τὸ προκείμενον θέμα, δηλ. εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐξέφερον τὰς ἰδέας μου. Ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν τοῦ προϋπολογισμοῦ, φρονῶ ὅτι ὁ κύριος Χρηστίδης δὲν εἶπε τίποτε πρὸς ἀναίρεσιν τῶν ὅσων ἐγὼ ἐξέθηκα οὔτε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ 1871, οὔτε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς βάσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 73· ἀκολουθῶν μόνον τὸ ζήτημα τῶν ἀντεγκλήσεων καὶ αὐτὸς, ὅπως ἔπραξαν καὶ ὅλοι οἱ φίλοι του, ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὅτι καὶ κατὰ 1871 δὲν ἐμείναμεν ἀδάνειστοι, ὅτι ἐκάμαμεν καὶ ἡμεῖς δάνεια καὶ ἀνέφερε κονδύλιά τινα τὰ ὁποῖα καὶ εἰς τὴν προηγουμένην μου ἀγόρευσιν παρέστησα, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν, οὔτε δίκαιον νὰ συμπεριλαμβάνῃ μεταξὺ τῶν δανείων. Ἀρκοῦμαι νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν κ. Χρηστίδην, ὅτι ὅσα ἂν εἴπῃ καὶ αὐτὸς καὶ πᾶς ἄλλος εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποδείξωσιν ὅτι κατὰ τὸ 1871 ἔλαβον χώραν δάνεια διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ 1871, ἀφοῦ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον παρουσιάζει ὁ ἴδιος, ἀποδεικνύεται, ὅτι τὸ 1871 οὐ μόνον ἐπήρκεσεν εἰς ὅλας αὐτοῦ τὰς ἀνάγκας, ἀλλ’ ἀφῆκε καὶ περίσσευμα. Μετὰ τὸν κ. Χρηστίδην ἔλαβε τὸν λόγον ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Κεφαλληνίας κύριος Πυλαρινός. Ὁ κ. Πυλαρινὸς καί τοι ἀνήκων εἰς τὴν ὑπουργικὴν φάλαγγα, δὲν ἀνέβη τὸ βῆμα διὰ νὰ ὑπερασπίσῃ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ κ. Χρηστίδη· ἀπεναντίας, κατέκρινε καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον, ὅπως τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν προηγουμένων ἐτῶν. Ὁ κ. Πυλαρινὸς ἠθέλησε νὰ κάμῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν κοινωνίαν μίαν ἀνακάλυψιν, ἀνακάλυψιν τῷ ὄντι σπουδαίαν, διὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν ὅλοι νὰ εὐγνωμονῶμεν τοὺς ἀξιοτίμους ἐκλογεῖς τῆς ἐπαρχίας Πάλλης μὴ ἐξαιρουμένων οὔτε τῶν ἀδελφῶν Ἰακωβάτων, οἱ ὁποῖοι, καθὼς ἤκουσα, ἀπεφάσισαν νὰ ταφοῦν ζῶντες, καὶ ἀφῆκαν τὸ στάδιον ἐλεύθερον καὶ τοιουτοτρόπως εἰσῆλθεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ὁ κ. Πυλαρινός. Ὁ κ. Πυλαρινὸς ἠθέλησε νὰ εἴπῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἐὰν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους εὑρίσκωνται εἰς κακὴν κατάστασιν, τοῦτο προέρχεται, διότι πάντες οἱ μέχρι τοῦδε χρηματίσαντες ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν δὲν ἦσαν ἐπιστήμονες, καὶ δὲν διεχειρίζοντο αὐτὰ κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης. Καὶ βεβαίως, κύριοι, ὅλοι ἡμεῖς, ὅσοι συνέπεσε νὰ διέλθωμεν ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, τὰ ἐμάθαμεν τὰ οἰκονομικά, εἴτε εἰς τὰ γραφεῖα, εἴτε εἰς τὸν περίβολον τοῦτον· καὶ ἂν κἀνεὶς ἐξ ἡμῶν ἀνέγνωσε καὶ κἀνὲν οἰκονομολογικὸν σύγγραμμα, δὲν δύναται νὰ καυχηθῇ ὅτι εἶναι οἰκονομολόγος. Ἀφοῦ ἅπαξ εἰσῆλθεν εἷς ἐπιστήμων εἰς τὴν Βουλὴν, δὲν ἔχομεν εἰμὴ νὰ εὐχηθῶμεν ὅπως εἰσέλθῃ ταχέως καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ τακτοποιηθῶσιν ὁριστικῶς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους (ἱλαρότης). Ὁ κ. Πυλαρινὸς εἶπε πολλὰ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀλλὰ τὰ περισσότερα δὲν εἶχον κἀμμίαν σχέσιν μὲ τὸ προκείμενον. Πολλὰ δὲ δὲν ἠδυνήθην οὔτε ἐγὼ, οὔτε πολλοὶ ἄλλοι νὰ τὰ ἐννοήσωμεν καὶ δικαίως, διότι ἡμεῖς δὲν γνωρίζομεν τὴν ἐπιστήμην ὅπως πρέπει νὰ τὴν γνωρίζῃ τις διὰ νὰ ἐννοῇ ἕνα ἐπιστήμονα. Ἐξ ὅλης τῆς ἀγορεύσεως ὅμως τοῦ κ. Πυλαρινοῦ δύω διδάγματα ἤκουσα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα νομίζω ὅτι εἶναι εἰς καιρὸν νὰ ὠφεληθῇ καὶ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Χρηστίδης. Τὸ πρῶτον εἶναι ὅτι, προκειμένου νὰ ἐπιβάλλωμεν φόρους ἢ νὰ αὐξάνωμεν τοὺς ὑπάρχοντας, πρέπει νὰ κάμωμεν τοῦτο ὄχι εἰς τὰ ἀντικείμενα τῆς πολιτελείας, ἀλλ’ εἰς τὰ ἀντικείμενα τῆς πρώτης ἀνάγκης, διότι οὕτω πράττοντες δυνάμεθα νὰ ἤμεθα βέβαιοι, ὅτι πραγματικῶς θὰ εἰσαγάγωμεν πλειότερα χρήματα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, καθόσον τῶν ἀντικειμένων τούτων, ὡς ἀντικειμένων τῆς πρώτης ἀνάγκης, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐλαττωθῇ ἡ κατανάλωσις. Τὸ δεύτερον εἶναι, ὅτι ὅπως ἐπιτευχθῇ ἀσφαλῶς τὸ ἰσοζύγιον ἑνὸς προϋπολογισμοῦ εἶναι προτιμότερον νὰ καταφεύγωμεν εἰς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῆς ἐθνικῆς περιουσίας καὶ εἰς τὰ δάνεια. Ἑπομένως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησαν οἱ μέχρι τοῦδε ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν προσπαθοῦντες ἀφ’ ἑνὸς νὰ ἐλαττώσουν τὰς δαπάνας τοῦ Κράτους, μεταχειριζόμενοι δηλαδὴ τὴν μεγάλην ψαλλίδα τοῦ κ. Χρηστίδου, καθὼς καὶ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησαν ἄλλοι καὶ αὐτὸς ὁ κύριος Χρηστίδης, προσπαθοῦντες νὰ αὐξήσουν τὰ εἰσοδήματα τοῦ Κράτους, εἶναι σύστημα ἀντικείμενον εἰς τοὺς κανόνας τῆς ἐπιστήμης· διότι κατὰ τὴν ἐπιστήμην ἀρκεῖ νὰ πωλῇ τις τὴν ἐθνικὴν περιουσίαν καὶ νὰ δανείζηται, καὶ τοιουτοτρόπως θὰ ἔχῃ ἀσφαλέστερον τὸ ἰσοζύγιον. Εἶναι τῷ ὄντι, κύριοι, σπουδαία ἡ ἀνακάλυψις αὕτη, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον ἕως τώρα ἐγνώριζον, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκποιῆται ἡ ἐθνικὴ περιουσία οὐχὶ διὰ νὰ ἐπιφέρεται τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, ἀλλὰ διότι τὸ δημόσιον εἶναι κακὸς ἰδιοκτήτης, καὶ δὲν πρέπει νὰ κρατῇ κτήματα, τὰ ὁποῖα μεταβιβαζόμενα εἰς ἰδιωτικὰς χεῖρας δύναται καὶ καλλίτερα νὰ καλλιεργηθῶσι καὶ περισσότερον εἰσόδημα νὰ δώσωσιν. Ἐπίσης ἐγνώριζον, ὅτι διὰ τῶν δανείων δὲν εἶναι ἐπιτετραμένον νὰ ζητῆται τὸ ἰσοζύγιον. Τὰ δάνεια εἶναι ἔκτακτοι φόροι, εἰς οὓς καταφεύγουν αἱ Κυβερνήσεις εἴτε ὅταν εὑρίσκωνται εἰς μεγάλας ἀνάγκας καὶ δὲν δύνανται νὰ πράξωσι διαφορετικά, εἴτε ὅτε πρόκειται νὰ ἐκτελέσωσιν ἔργα μεγάλα καὶ παραγωγικὰ, διὰ τῶν ὁποίων θέλουν ἐν τῷ μέλλοντι αὐξηθῆ αἱ πρόσοδοι τοῦ Κράτους. Ἀφίνω τὸν κύριον Πυλαρινὸν, παρακαλῶ δὲ μόνον τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ θελήσῃ νὰ ὠφεληθῇ ἀπὸ τὰ διδάγματα, τὰ ὁποῖα εὐηρεστήθη νὰ μᾶς ἐκθέσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Μετὰ τὸν κ. Πυλαρινὸν ἔλαβε τὸν λόγον διὰ νὰ ἀποκρούσῃ τοὺς ἀγορεύσαντας ὑπὲρ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν περιεστράφη εἰς δύω τινά· πρῶτον ἠθέλησε νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι τὰ εὐάρεστα ἀποτελέσματα τοῦ 1871, τὰ ὁποῖα διὰ μακρῶν εἰς τὴν πρώτην μου ἀγόρευσιν ἐξέθεσα καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἠρνήθη, ὀφείλονται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν μεγάλην εὐφορίαν τῶν προϊόντων τῆς γῆς καὶ ὅτι οὐδόλως συνετέλεσαν τὰ διοικητικὰ μέτρα καὶ τὰ νομοθετήματα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· ἀνέφερε δὲ τὰ σῦκα καὶ τὰς σταφίδας, προϊόντα, τὰ ὁποῖα ὁμολογουμένως ἦσαν ἐν εὐφορίᾳ κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο, ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ἡ στάθμη τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν δὲν εἶχε παρὰ ἓν μόνον δίσκον, εἰς τὸν ὁποῖον ἔθεσε τὰ προϊόντα τὰ ὁποῖα ἦσαν ἐν εὐφορίᾳ, δὲν ἔχει δὲ καὶ ἄλλον δίσκον νὰ θέσῃ τὰ προϊόντα, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἐν μεγάλῃ ἀφορίᾳ, ἄλλως ἤθελεν ἰδεῖ καὶ ὁ ἴδιος, ὅτι ἐὰν ἐπῆλθε εὐάρεστον ἀποτέλεσμα δὲν ὀφείλεται οὐδόλως εἰς τὴν καλὴν κατάστασιν τῶν προϊόντων. Προχωρῶν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἠθέλησε νὰ ἐπαινέσῃ τὸ ἐν ἰσχύϊ σύστημα τῆς ἀποδεκατώσεως καὶ νὰ κατακρίνῃ ὅλους ἡμᾶς, οἵτινες τὸ κατακρίνομεν καὶ προσπαθοῦμεν νὰ τὸ καταργήσωμεν. Καὶ ἐὰν περιωρίζετο ὁ κ. Δρόσος εἰς τὸ νὰ ἐξηγήσῃ τὴν ἰδίαν του γνώμην, βεβαιωθῆτε ὅτι δὲν ἤθελον εἰπῆ τίποτε, διότι ἡ γνώμη τοῦ κ. Δρόσου, ὡς καὶ ἡ ἰδική μου, δὲν ἔχει μεγάλην βαρύτητα, ἀλλὰ ὁ κ. Δρόσος κατέφυγεν εἰς μίαν μεγάλην οἰκονομολογικὴν ἐπισημότητα, ἐπεκαλέσθη δηλ. τὸν μέγαν οἰκονομολόγον Σαίη. Ἀλλὰ ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι ἀντὶ νὰ ἀναγνώσῃ τὸ μέρος ἐκεῖνο τοῦ συγγράμματός του, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ κ. Σαίη ὁμιλεῖ περὶ ἀποδεκατώσεως, ἀνέγνω ἄλλο χωρίον ὅπου ὁμιλεῖ περὶ ἄλλου εἴδους φόρων. Ἐὰν ἀνεγίνωσκε τὸ περὶ ἀποδεκατώσεως χωρίον, ἤθελεν ἀπαντήσει ὁ κ. Δρόσος τὰ ἀκόλουθα· «τὸ σύστημα τοῦτο τῆς ἀποδεκατώσεως φαίνεται μὲν ὅτι εἶναι τὸ δικαιώτερον, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν εἶναι τὸ ἀδικώτερον πάντων, διότι φορολογεῖ τὴν ἀκαθάριστον πρόσοδον χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν δι’ ὅλου τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν διὰ τὴν παραγωγὴν τῶν προϊόντων.» Ὅπως δὲ καταστήσῃ μᾶλλον καταληπτὴν τὴν ἰδέαν του ὁ μέγας οἰκονομολόγος, ἀναφέρει τὸ ἑξῆς παράδειγμα· ὑποθέσατε ἰδιοκτήτην ἔχοντα δάση, λιβάδια, καὶ ἄλλα κτήματα, τῶν ὁποίων ἡ καλλιέργεια οὐδεμίαν ἀπαιτεῖ δαπάνην καὶ ὅστις ἀπολαμβάνει ἐτήσιον εἰσόδημα 12,000 φράγκα· ὑποθέσατε ἄλλον ἰδιοκτήτην, ὅστις σπείρει τὰς γαίας του μὲ δημητριακοὺς καρποὺς καὶ ἄλλα προϊόντα καὶ ὅστις ἀπολαμβάνει καὶ αὐτὸς εἰσόδημα 12,000 φράγκα, ἀλλ’ ὅστις ἐδαπάνησε πρὸς τοῦτο τὰς 8,000 χιλιάδας· τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ὅτι ὁ πρῶτος ἔχει καθαρὸν εἰσόδημα 12,000 φράγκα τὸ ὅλον δηλαδὴ τῆς παραγωγῆς του, ὁ δὲ δεύτερος μόνον 4,000 φράγκα, διότι τὰς ἄλλας 8 ἐδαπάνησεν εἰς τὴν καλλιέργειαν. Ἐὰν λάβετε, προσθέτει ὁ μέγας οἰκονομολόγος, κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀποδεκατώσεως, καὶ ἀπὸ τὸν ἕνα καὶ ἀπὸ τὸν ἄλλον τὸ δωδέκατον ἤτοι χίλια φράγκα, ἀπὸ μὲν τὸν πρῶτον ἀφαιρεῖται τὸ δωδεκατημόριον μόνον, ἀπὸ δὲ τὸν δεύτερον τὸ τέταρτον τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος. Ἔπειτα, ἐπιφέρει ὁ διάσημος αὐτὸς συγγραφεὺς, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ συστήματος τῆς ἀποδεκατώσεως ἀπαιτοῦνται σμήνη φυλάκων, εἰσπρακτόρων καὶ ἄλλων μικρῶν ὑπαλλήλων, ὅλοι δὲ οὗτοι εἶναι τόσαι βδέλλαι, αἵτινες ἐκμυζοῦν τὸ αἷμα τοῦ παραγωγοῦ. Αὐτὸ λέγει ὁ Σαίη, καὶ μεγάλως τὸν ἠδίκησεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν νὰ ἐπικαλεσθῇ, πρὸς βεβαίωσιν τῶν λόγων του, τὴν μαρτυρίαν ἑνὸς τόσον μεγάλου ἀνδρός. Τὸ τεμάχιον, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσεν ἐκ τῆς συγγραφῆς τοῦ Σαίη, ἀφορᾷ τοὺς φόρους τοὺς ὀνομαζομένους progresifs, προοδευτικούς· καὶ ὁ κ. Κεχαγιᾶς σᾶς ἐξήγησεν τί εἶναι προοδευτικὸς φόρος. Αὐτὸ εἶναι ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀκόμη δὲν ἐμβῆκεν εἰς ἐνέργειαν καὶ τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιστήμη εὑρίσκει ὡς ὀρθότερον ὅλων τῶν ἄλλων συστημάτων· κατ’ αὐτὸ ὁ ἔχων μέγα εἰσόδημα ὀφείλει νὰ πληρόνῃ καὶ ἀνώτερον ποσοστὸν φόρου, ὁ δὲ ἔχων μικρότερον εἰσόδημα πρέπει νὰ φορολογῆται ὀλιγώτερον. Καὶ ὅταν λέγουν εἰσόδημα οἱ συγγραφεῖς, ἐννοοῦν τὴν καθαρὰν πρόσοδον· ὁ ἔχων π. χ. πρόσοδον χιλίων φράγκων εἶναι δίκαιον, λέγουν, νὰ πληρόνῃ 3%· ὁ δὲ ἔχων πρόσοδον ἑκατὸν χιλιάδων φράγκων 30%, ἢ καὶ 50%. Αὐτοὶ εἶναι οἱ φόροι οἱ προοδευτικοί, τοὺς ὁποίους ἐννοεῖ ὁ Σαίη· ἀλλὰ κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀποδεκατώσεως λαμβάνεται πάντοτε ὁ αὐτὸς φόρος ἤτοι 10% περίπου, καὶ ἑπομένως εἶναι φόρος ἀναλογικὸς καὶ ὄχι προοδευτικός.

§36ΔΡΟΣΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ κάμω μίαν διασάφησιν;

§37ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§38ΔΡΟΣΟΣ. Ὅ,τι εἶπον, τὸ εἶπον διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον συσταίνετε, ἀντίκειται εἰς τὰς ἀρχὰς τῶν φόρων τῶν προοδευτικῶν, ἐνῷ τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον δὲν ἀπέχει τόσον ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τῆς προοδευτικῆς φορολογίας.

§39ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο σύστημα περιέχει ἀναλογικοὺς φόρους καὶ οὐχὶ προοδευτικούς. Τὸ προοδευτικὸν σύστημα παρεδέχθησαν ἐν μέρει εἰς τὴν Ἀγγλίαν κατὰ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος incomtax· διότι ἐκεῖ οἱ ἔχοντες εἰσόδημα μέχρις 100 λιρῶν δὲν πληρόνουν οὐδένα φόρον, οἱ δὲ ἔχοντες ἀπὸ 100 λιρῶν μέχρι 500, νομίζω, πληρόνουν ὀλιγώτερον ποσοστὸν τῶν ἐχόντων ἀνωτέραν τοῦ ὅρου τούτου πρόσοδον.

§40Ν. ΣΟΥΤΣΟΣ. Τὸ σύστημα αὐτὸ ἐφηρμόσθη καὶ παρ’ ἡμῖν ἐπὶ τῆς κρατήσεως τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων.

§41ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν τὸ θεωρῆτε καὶ αὐτὸ ὡς φόρον, μάλιστα. Μέχρι τοῦ σημείου τούτου αἱ συζητήσεις ἦσαν ἤρεμοι, διότι περιεστρέφοντο εἰς τοὺς ἀριθμοὺς, καὶ οἱ κακόμυροι οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ψυχροὶ καὶ ἀπαθεῖς καὶ δὲν προκαλοῦν ἐξάψεις καὶ φλογερὰς συζητήσεις· αἴφνης ἀναβὰς εἰς τὸ βῆμα ὁ κ. Ζαΐμης, ἔθεσε ζήτημα πολιτικὸν κατηγορῶν τὸ ὑπουργεῖον ὅτι διατηρεῖ τὴν ἐξουσίαν παρὰ τὰς συνταγματικὰς παραδόσεις καὶ ἔθιμα καὶ ὅτι διὰ τῶν πράξεών του καὶ τῶν ἔργων του δὲν ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ ἔθνους. Κατακρίνων δὲ τὸ ὑπουργεῖον διὰ ταῦτα, ἠθέλησε χάριν δικαιοσύνης νὰ ἐπαινέσῃ τὴν διάλυσιν, διότι κατὰ τὴν κρίσιν του ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν εἶχε συγκροτηθῆ νομίμως. Ἡ παρατήρησις αὕτη τοῦ κυρίου Ζαΐμη ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα τὸν κύριον Παπαμιχαλόπουλον, ὅστις διὰ μακρῶν ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ ὅτι ἡ Βουλὴ τοῦ 1872 συνεκροτήθη νομίμως καὶ ὅτι οὐδεὶς διὰ τὸν λόγον τοῦτον εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσίν της. Ἂς μοὶ συγχωρηθῇ, κύριοι, ἡ φιλικὴ παρατήρησις πρὸς τὸν κύριον Ζαΐμην καὶ πρὸς τὸν κύριον Παπαμιχαλόπουλον, ὅτι καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, ἀφοῦ σκοπὸν εἶχε νὰ κατηγορήσῃ τὸ ὑπουργεῖον, δὲν ἦταν ἀνάγκη νὰ ὁμιλήσῃ περὶ μιᾶς πράξεως διὰ τὴν ὁποίαν ἦτο σύμφωνος μὲ τὸ ὑπουργεῖον· καὶ ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος περιττὸν ἦτο νὰ εἴπῃ τόσα πολλὰ καὶ νὰ ἀντικρούσῃ μίαν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κύριος Ζαΐμης. Ἐν τούτοις τόσον ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Ζαΐμη ὅσον καὶ ἡ μακρὰ ἀπάντησις τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου τίποτε ἄλλο δὲν ἀποδεικνύουσιν, εἰμὴ μόνον ὅτι ἡμεῖς οἱ συγκροτοῦντες τὴν ἀντιπολίτευσιν δὲν εἴμεθα κατὰ τὸ παρελθὸν σύμφωνοι. Ἀλλὰ τοῦτο οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἰσχυρίσθη ἢ δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ· νομίζω δὲ ὅτι διὰ τὸν λόγον τοῦτον δὲν εἶχον δικαίωμα νὰ μᾶς κατακρίνωσιν οἱ συγκροτοῦντες τὴν συμπολίτευσιν, διότι καὶ αὐτοὶ δὲν ἦσαν σύμφωνοι κατὰ τὸ παρελθόν. Καὶ διὰ νὰ μὴ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμω τὴν βιογραφίαν ὅλων τῶν μελῶν, τὰ ὁποῖα συγκροτοῦν τὴν φάλαγγα τῆς συμπολιτεύσεως καὶ ἐκ τῶν ὁποίων οὐδὲ τὸ πέμπτον ἀνῆκεν εἰς τὸ κόμμα τοῦ κυρίου Δεληγεώργη πρὸ τῆς ἀνόδου του εἰς τὴν ἐξουσίαν, περιορίζομαι νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ διὰ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα συγκροτοῦν τὸ ὑπουργεῖον. Ὁ κύριος Γρίβας ἦτο μέλος τοῦ ὑπουργείου τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, τὸ ὁποῖον σφοδρῶς ἐπολέμει καὶ κατέκρινεν ὁ κ. Δεληγεώργης, καὶ τὸ κατέκρινε μάλιστα διὰ πράξεις ἀναγομένας εἰς τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προΐστατο ὁ κύριος Γρίβας. Ὁ κύριος Δρόσος ἦτο φίλος ἀχώριστος τοῦ κυρίου Βούλγαρη· ὅλοι δὲ ἐξεπλάγημεν ὅτε κατὰ τὸ 1870 εἴδομεν αὐτὸν ἐγκαταλείψαντα τὸν κύριον Βούλγαρην καὶ λαβόντα μέρος εἰς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Δεληγεώργη. Ὁ κύριος Χρηστίδης ἦτο πρόεδρος τῆς Βουλῆς καὶ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ κατεκρίθη προσωπικῶς μάλιστα διὰ τὴν συνεδρίασιν τοῦ ἁγίου Δημητρίου, ἀλλὰ τοῦτο οὐδόλως ἐκώλυσεν αὐτὸν νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Δεληγεώργη. Ὅλοι δὲ γνωρίζετε ὅτι αἱ σχέσεις τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης καὶ τοῦ τέως ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν δὲν ἦσαν διόλου φιλικαὶ, καὶ μολαταῦτα δὲν ἐμποδίσθησαν οἱ δύω πολιτικοὶ ἄνδρες νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προεδρεύει σήμερον ὁ κύριος Δεληγεώργης. Λοιπὸν, κύριοι, δὲν πρέπει νὰ κατακρίνετε τοὺς συγκροτοῦντας τὴν ἀντιπολίτευσιν διότι κατὰ τὸ παρελθὸν δὲν ἦσαν σύμφωνοι, διότι καὶ σεῖς δὲν εἶσθε σύμφωνοι. Καὶ λέγων τοῦτο, δὲν ἐννοῶ νὰ κατηγορήσω τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς πατρίδος μου, διότι τότε κατηγορῶ καὶ τὸν ἑαυτόν μου, ἐὰν δύναμαι νὰ συγκαταριθμηθῶ καὶ ἐγὼ μεταξὺ αὐτῶν, ἀφοῦ εὑρίσκομαι τόσα ἔτη εἰς τὸ Κοινοβούλιον· τοῦτο εἶναι συνέπεια τῆς κοινωνικῆς καταστάσεως ἡμῶν καὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν σχηματίζονται τὰ πολιτικὰ κόμματα ἐν Ἑλλάδι. Εἰς τὰς ἄλλας χώρας τῆς Εὐρώπης τοὺς πολίτας διαιροῦσι μεγάλα κοινωνικὰ ζητήματα ἢ δυναστικὰ συμφέροντα· πᾶν δὲ κόμμα ἔχει ἀναγεγραμμένον εἰς τὴν σημαίαν του ἢ ἓν κοινωνικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀσπάζονται οἱ ἄλλοι, ἢ ἓν δυναστικὸν συμφέρον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν συμφωνοῦν οἱ ἄλλοι. Τότε δὲ σχηματίζεται ἐκεῖ νέον κόμμα, ὅταν παρουσιάζεται ἢ νέα τις ἰδέα, ἢ νέον τι δυναστικὸν συμφέρον, τὸ ὁποῖον δὲν θέλουσι νὰ ἀκολουθήσωσι τὰ ὑπάρχοντα κόμματα. Ἐνταῦθα ὅμως δὲν σχηματίζονται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τὰ κόμματα. Πρὸ μικροῦ ἐξελθόντες ἀπὸ μακρὰν δουλείαν καὶ ὄντες ἐλεύθεροι προλήψει, δὲν εἴχομεν ἀκόμη τοσαύτην πεποίθησιν εἰς τὰς ἰδέας μας, ὥστε χάριν αὐτῶν νὰ καθίσταται ἀδύνατος ἡ σύμπραξις ἡμῶν μὲ ἄλλους πολιτικοὺς ἄνδρας, εὐτυχῶς δὲ οὐδὲν δυναστικὸν συμφέρον μᾶς διαιρεῖ. Τὰ κόμματα εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι μᾶλλον προσωπικὰ καὶ διὰ τοῦτο ἀποκαλοῦνται καὶ μὲ τὰ ὀνόματα τῶν ἀρχηγῶν αὐτῶν. Νέον δὲ κόμμα ἀναφαίνεται, ὁσάκις παρουσιάζεται πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ φιλαυτίᾳ του φρονεῖ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐξακολουθῇ συμπράττον ὑπὸ ἕνα τῶν ὑπαρχόντων ἀρχηγῶν· καὶ ἐπειδὴ διὰ νὰ ἀνέλθῃ τις εἰς τὴν ἐξουσίαν δὲν ἐθεωρήθη πάντοτε ἀπαιτούμενον νὰ ἔχῃ καὶ πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, φοβοῦμαι μήπως ἴδωμεν καὶ πολλὰ ἄλλα κόμματα, διότι εἶναι πολὺ φυσικὸν νὰ θέλῃ ἕκαστος νὰ ᾖναι μᾶλλον καπετάνιος παρὰ στρατιώτης (ἱλαρότης). Ἔπειτα ὑπάρχει καὶ ἄλλο πλεονέκτημα διὰ τὸν ὅστις ἤθελε προλάβει νὰ κηρύξῃ τὸν ἑαυτόν του ἀρχηγὸν πολιτικοῦ κόμματος, δύναται δηλ. νὰ καυχᾶται ὅτι εἶναι εἰς θέσιν νὰ σχηματίσῃ κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, ὡς εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργός, καὶ οὐχὶ προσωπικήν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων παρ’ ἡμῖν, δὲν βλέπω διατί νὰ παραξενεύωνταί τινες, διότι οἱ συγκροτοῦντες τὴν ἀντιπολίτευσιν δὲν εἴμεθα σύμφωνοι κατὰ τὸ παρελθόν. Δὲν ἀρνούμεθα τοῦτο, ἀλλὰ λέγομεν, ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι διὰ τὸ παρόν, μᾶς ἑνόνει δὲ ἡ πεποίθησις ὅτι τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον διαχειρίζεται τὰ δημόσια, δὲν ἵσταται εἰς τὴν ἐξουσίαν κοινοβουλευτικῶς, καὶ ὅτι τὰ ἔργα αὐτοῦ δὲν εἶναι ἄξια σπουδαίας Κυβερνήσεως· αὐτὴ ἡ πεποίθησις, κύριοι, μᾶς ἑνόνει σήμερον. Παρακαλῶ δὲ τὸν ἀξιότιμον φίλον μου κ. Ἡλιόπουλον, βουλευτὴν Πατρῶν, νὰ μὴν ἀνησυχῇ διὰ τὸ μέλλον, διότι αὐτὴ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ὑποστηρίζει τὴν ἀντιπολίτευσιν συμμεριζομένη τὴν γνώμην αὐτῆς· ἡ ἀντιπολίτευσις εἶναι ἑτοίμη νὰ σχηματίσῃ ἰσχυρὰν καὶ συνταγματικὴν Κυβέρνησιν γνωρίζουσαν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος καὶ δυναμένην νὰ προαγάγῃ τὰ πράγματα αὐτὰ καλλίτερα ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ὁ κ. Ζαΐμης κατηγόρησε τὸ ὑπουργεῖον διότι δὲν διέλυσεν ἀμέσως τὴν Βουλήν, διότι ἔκαμε τὴν διακοπὴν καὶ διότι τὰ ἔργα του δὲν εἶναι ἄξια σπουδαίας Κυβερνήσεως. Ἡμεῖς κατηγοροῦμεν τὴν Κυβέρνησιν πρὸς τούτοις καὶ διότι παρὰ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ διότι ἄνευ λόγου διέλυσε τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ παρατηρῶ ὅτι ἡ ἐξέτασις τῆς ἀνόδου τοῦ ὑπουργείου εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ἡ ἐξέτασις τῶν λόγων τῆς διαλύσεως χαρακτηρίζεται παρά τινων ὡς ἀμφισβήτησις τῶν ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων, ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς δὲν ἐδίστασε νὰ τὴν χαρακτηρίσῃ ὡς ἐπανάστασιν, διὰ τοῦτο εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἐννοῶ νὰ θέσω εἰς οὐδεμίαν ἀμφισβήτησιν τὰ ἡγεμονικὰ δικαιώματα, ἀλλ’ ὅτι ἀκόμη δὲν δίδω εἰς ἄλλον τὸ δικαίωμα νὰ λέγῃ ὅτι ἀγαπᾷ τὸν Βασιλέα περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι τὸν ἀγαπῶ ἐγώ. Εἶμαι μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, κύριοι, χάρις εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν συνεπαρχιωτῶν μου, ἀφ’ ὅτου ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ἐπάτησε τὸ ἑλληνικὸν ἔδαφος. Τετράκις προσεκλήθην πλησίον του ὡς ὑπουργὸς, καὶ πάντοτε μὲ περιέβαλε μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην του, καὶ πάντοτε μοὶ ἐξέφρασε τὴν εὐαρέσκειάν του· ἐγνώρισα ἐκ τοῦ πλησίον τὰ μεγάλα πλεονεκτήματά του, τὸν ἔξοχον αὐτοῦ πατριωτισμόν, καὶ θεωρῶ τὴν ὕπαρξιν καὶ τὴν κραταίωσιν τοῦ θρόνου στενῶς συνδεδεμένην μὲ τὴν εὐδαιμονίαν καὶ τὴν εὐημερίαν τοῦ ἔθνους· διὰ τοῦτο θὰ εἴπω καὶ μετὰ παῤῥησίας τὴν γνώμην μου, διότι ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι πρὸς κραταίωσιν τοῦ ἔθνους ἐργάζονται οὐχὶ οἱ χαμερπεῖς κόλακες εἰσερχόμενοι εἰς τὰς αὐλὰς διὰ νὰ συκοφαντῶσι τοὺς ἄλλους, ἀλλ’ οἱ εἰλικρινεῖς ἄνδρες, οἵτινες λέγουν πάντοτε μετὰ παῤῥησίας τὴν ἀλήθειαν. Κατ’ ἐμὲ, οἱ ἰσχυριζόμενοι ὅτι οἱ ἀνερχόμενοι εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ διαλύοντες τὴν Βουλὴν ἔχουν εὐθύνην, οὐδόλως ἀμφισβητοῦν τὰ βασιλικὰ προνόμια. Ὁ Βασιλεὺς ἔχει ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα νὰ καλῇ πλησίον του ὅν τινα θέλῃ, νὰ διαλύῃ τὴν Βουλήν, νὰ διακόπτῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς, νὰ κηρύττῃ τὴν λῆξιν, νὰ δίδῃ χάριν καὶ ἀμνηστείαν, νὰ κηρύττῃ πόλεμον καὶ νὰ διορίζῃ εἰς δημοσίας θέσεις· ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀπόλυτα δικαιώματα διὰ τοὺς ἡγεμόνας, καὶ οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ λόγον παρ’ αὐτῶν· ἀλλὰ πάντα ταῦτα ἐνασκοῦνται διὰ τῶν ὑπουργῶν, καὶ οἱ ὑπουργοί, οἵτινες θέτουσι τὴν ὑπογραφήν των εἰς τὰ βασιλικὰ διατάγματα, καθίστανται ὑπεύθυνοι, καὶ παρ’ αὐτῶν δικαιοῦται ἡ Βουλὴ καὶ ἡ κοινωνία νὰ ζητῇ παρ’ αὐτῶν λόγον. Ὁ λέγων ὅτι δὲν χρεωστεῖ νὰ δώσῃ λόγον διὰ βασιλικὰ διατάγματα, τῶν ὁποίων προκαλεῖ τὴν ἐνάσκησιν διὰ τῆς ὑπογραφῆς του, πράττει ἀντισυνταγματικῶς, καὶ θέλει νὰ ἀφαιρέσῃ τὴν εὐθύνην ἀπὸ τὸν ἑαυτόν του καὶ νὰ τὴν ῥίψῃ εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, τὸν ὁποῖον τὸ πολίτευμά μας κατέστησεν ἀνεύθυνον. Ἀπὸ τοιαύτην ἀρχὴν ὁρμώμενος, κύριοι, ἰσχυρίζομαι ὅτι ὁ κ. Δεληγεώργης, κληθεὶς παρὰ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἔπρεπε νὰ μὴ δεχθῇ· διότι ἐγνώριζεν ὅτι δὲν εἶχε πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ κατὰ γενικὸν κανόνα ὑπουργοὶ πρέπει νὰ γίνωνται ἐκεῖνοι οἵτινες ἔχουν τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Βουλήν. Ὅταν τις, χωρὶς νὰ ἔχῃ πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Βουλήν, δέχεται τὴν ἐξουσίαν, εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προκαλέσῃ τὴν διάλυσιν αὐτῆς· ἀλλὰ διὰ τὴν διάλυσιν καθίσταται αὐτὸς ὑπεύθυνος ἐνώπιον τοῦ ἔθνους καὶ πρέπει νὰ δώσῃ λόγον. Ὁ κ. Δεληγεώργης διατελῶν ἐν μειονοψηφίᾳ καὶ δεχθεὶς νὰ λάβῃ τὴν κυβέρνησιν, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προκαλέσῃ μίαν διάλυσιν, χωρὶς κατ’ ἐμὲ νὰ ὑπάρχῃ οὐδεὶς λόγος ἐπιτρέπων τὴν διάλυσιν ταύτην. Διὰ νὰ διαλυθῇ, κύριοι, ἓν Κοινοβούλιον, ἀπαιτεῖται κατ’ ἐμὲ νὰ ᾖναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι δὲν ἀντεπροσώπευε τὸ φρόνημα τοῦ ἔθνους, ὅτι ἄλλαι ἦσαν αἱ ἰδέαι τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἄλλαι αἱ ἰδέαι τῆς πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καὶ μόνον εἶναι συγκεχωρημένη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ διὰ νὰ ᾖναι τοῦτο κάπως ἀποδεδειγμένον ἀπαιτεῖται ἓν ἐκ τῶν δύω· ἢ ἡ ὑπάρχουσα Κυβέρνησις νὰ ἀπολέσῃ τὴν πλειονοψηφίαν εἰς ζήτημά τι σπουδαῖον καὶ ἀποβλέπον μεγάλα συμφέροντα τοῦ τόπου, ἢ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς νὰ ἐξακολουθῇ παρέχουσα τυφλῶς τὴν ὑποστήριξίν της εἰς ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ὑπέπεσεν εἰς πολλὰς παρεκτροπάς, ὅτε τὸ κοινὸν φρόνημα ἐξεγείρεται κατὰ τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὅταν ὁ κ. Δεληγεώργης ἐπροκάλεσε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, οὐδεμία τῶν περιπτώσεων τούτων ἔλαβε χώραν, διότι οὔτε ὁ κ. Δεληγεώργης ἦτον εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ἔχασε τὴν πλειονοψηφίαν ἐπί τινος μεγάλου ζητήματος, οὔτε ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις κατηγορήθη ἐπανειλημμένως εἰς τὴν Βουλὴν ὡς παρανόμως καὶ κακῶς διαχειριζομένη τὴν ἐξουσίαν. Δὲν εὗρον ἄλλον λόγον ὅπως δικαιολογήσωσι τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς εἰμὴ τὸν λόγον ὅτι εἶχε συγκροτηθῆ κακῶς καὶ παρανόμως. Μοὶ φαίνεται, κύριοι, ὅτι εἶναι πολὺ τολμηρὸν νὰ ζητῇ τις τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς διὰ τὸν λόγον ὅτι εἶναι κακῶς συγκεκροτημένη, διότι ὄχι μόνον ἐπεμβαίνει εἰς ξένην ἁρμοδιότητα, ἀλλὰ καὶ διότι εἶναι πολὺ δύσκολον, προκειμένου περὶ ἐκλογῶν ὅτε τὸ ἔθνος εἶναι διῃρημένον εἰς δύω στρατόπεδα, νὰ εὕρῃ τις ἀλανθάστως ἂν τῷ ὄντι τὸ Κοινοβούλιον συνεκροτήθη κακῶς. Διὰ τοὺς λόγους τούτους φρονῶ, ὅτι καὶ κακῶς ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ κακῶς διέλυσε τὴν Βουλήν. Μετὰ τοῦτο ἔρχονται τὰ λοιπὰ ἄρθρα τῆς κατηγορίας, τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ κ. Ζαΐμης, καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἐγὼ θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐπανέλθω. Ἂν τὸ ὑπουργεῖον ἤθελε νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν διότι ἐνόμιζε ὅτι εἶχε πλειονοψηφίαν εἰς τὸν τόπον, ὤφειλε νὰ κάμῃ τοῦτο εὐθὺς ὡς ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, οὐδόλως δὲ ἦτον ἐπιτετραμμένον νὰ κρατήσῃ τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ τοσούτους μῆνας διὰ νὰ προπαρασκευάσῃ τὰς ἐκλογάς. Κατόπιν πολὺ κακὰ ἔκαμεν, ὅταν κατηρτίσθη ἡ Βουλὴ καὶ ἐφαίνετο ὅτι δὲν εἶχε πλειονοψηφίαν, νὰ κάμῃ χρῆσις τοῦ δικαιώματος τῆς διακοπῆς καὶ ἀποπέμψῃ τοὺς Βουλευτὰς εἰς τὰς ἐπαρχίας των. Ἀλλά, κύριοι, ἀφίνων αὐτὰ τὰ συνταγματικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς θέσιν ἄλλοι καλλίτεροι ἀπὸ ἐμὲ ν’ ἀναπτύξωσι, μεταβαίνω εἰς τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ κατηγορητηρίου, τὸ ὁποῖον ἐξέθεσεν ὁ κ. Ζαΐμης καὶ τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὰς πράξεις τοῦ ὑπουργείου καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ἐπὶ τοῦ μέρους τούτου ὅσοι ἐκ τῶν κυρίων ὑπουργῶν καθὼς καὶ ἐκ τῶν φίλων αὐτῶν ἔλαβον τὸν λόγον, ἀντὶ νὰ ἀναιρέσωσιν ὅσα οἱ βουλευταὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶπον κατὰ τοῦ ὑπουργείου, παρεξετράπησαν εἰς ἀντεγκλήσεις κατὰ τοῦ παρελθόντος, καὶ αἱ ἀντεγκλήσεις αὗται ἔλαβον τοιαύτας διαστάσεις, ὥστε χολωθεὶς ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μᾶς παρέστησε τὸ μοναδικὸν φαινόμενον ὑπουργοῦ ἐν ἐνεργείᾳ καὶ ἀποκαλέσαι χυδαῖον ἓν ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι πρᾶξις Βασιλικὴ καὶ οὐχὶ πρᾶξις ὑπουργική.

§42ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ (ὑπουργὸς Ἐκκλησιαστικῶν). Δὲν εἴπατε ὅτι εἰς ὅλα εἶναι ὑπεύθυνοι οἱ ὑπουργοί; Τώρα τί μοὶ λέγετε; ὅτι διὰ τὸ διάγγελμα δὲν εἶχε τὴν εὐθύνην τὸ ὑπουργεῖον ἀλλὰ ποῖος; (θόρυβος).

§43ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκολουθοῦντες οἱ ἐκ τῆς συμπολιτεύσεως ἀγορεύσαντες τὸ σύστημα τῶν ἀντεγκλήσεων, σᾶς εἶπον τί κατηγορεῖτε τοὺς παρόντας ὑπουργούς; Τί ἐκάματε σεῖς; Ἢ κατὰ τί παρεξετράπησαν οἱ παρόντες ὑπουργοὶ εἰς ὅσα σεῖς ἐκάματε; διατί κατηγορεῖτε τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ κ. Χρηστίδου; Μήπως δὲν εἶναι ἀντίγραφον τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐκάματε σεῖς κατὰ τὰ παρελθόντα ἔτη; Κατηγοροῦμεν κύριε βουλευτὰ Κορινθίας, τὸ παρὸν ὑπουργεῖον, διότι, ἐνῷ ἀντέγραψε τοὺς προηγουμένους προϋπολογισμούς, δὲν ὁμολογεῖ τοῦτο, ἀλλὰ θέλει νὰ παραστήσῃ ὅτι ἔκαμε μέγα κατόρθωμα καὶ ὅτι πρῶτον αὐτὸ ἔφερε τὸ ἰσοζύγιον· τὸ κατηγοροῦμεν ἀκόμη, διότι αἱ καινοτομίαι, τὰς ὁποίας ἠθέλησε νὰ κάμῃ, δὲν εἶναι ὀρθαὶ καὶ δὲν συμβιβάζονται μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Σεῖς διεταράξατε, μᾶς λέγουν, τὸ ἰσοζύγιον, διότι σεῖς ἐπροκαλέσατε τὰ δάνεια καὶ τὰ χρεωλύσια, τὰ ὁποῖα ἐπιβαρύνουν τὸν προϋπολογισμόν. Ἂν δὲν ἐντρέπεσθε τοὺς ἀνθρώπους, δὲν φοβεῖσθε τὴν συνείδησίν σας, λέγοντες ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα παραίτιοι τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα ἐπιβαρύνουν σήμερον τὸ Κράτος; Τὰ δάνεια ἐπροκάλεσεν ἡ μεταπολίτευσις τοῦ 62 καὶ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης. Διὰ τὴν μεταπολίτευσιν τοῦ 62 δὲν εὐθυνόμεθα ἡμεῖς περισσότερον ἀπὸ ὑμᾶς· διὰ τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης νομίζω, ὅτι σεῖς μᾶλλον εἶσθε ὑπεύθυνοι ἀπὸ ἡμᾶς, διότι ἡμεῖς τοὐλάχιστον, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ἐγὼ, ὑπουργοὶ ὄντες ἀμφότεροι ὑπὸ τὸν ἔνδοξον ναύαρχον Κανάρην κατὰ τὸ 1864, ἀπετρέψαμεν τὴν ἐπανάστασιν, ἐξεῤῥάγη δὲ αὕτη κατὰ τὸ 1866, ὅτε ὁ κ. Δεληγεώργης ἦτον ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἂν λοιπὸν διὰ τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης καὶ τὴν μεταπολίτευσιν τοῦ 1862 ἐγένοντο δάνεια καὶ ἐπεβαρύνθη ὁ τράχηλος τοῦ ἔθνους, ὡς εἴπατε, οὐδόλως εἴμεθα ὑπεύθυνοι ἡμεῖς. Χάριν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ κατὰ τὸ 1866 συμπράττοντες μετὰ τῶν φίλων τοῦ κ. Βούλγαρη ἐκάμαμεν πολλὰς οἰκονομίας, πραγματοποιήσαντες πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὴν ἀφομοίωσιν τῆς Ἑπτανήσου, ἐξ ἧς προῆλθον ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομυρίου ἐλαττώσεις· κατὰ δὲ τὸ 67 δὲν ἐδιστάσαμεν μὲ θυσίαν τῆς δημοτικότητός μας νὰ αὐξήσωμεν τοὺς φόρους, καὶ τέλος κατὰ τὸ 1871 ἐπράξαμεν ὅσα σᾶς ἐξέθεσα εἰς τὴν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἰσοζύγιον. Δὲν ἐφροντίσατε, εἶπεν ὁ κ. Μαυρομαρᾶς, ὅσον ἔπρεπε διὰ τὰς ἐκβολάδας, καὶ διὰ νὰ ἀποδείξῃ τοῦτο ἔφερε καὶ ἀνέγνωσεν ἔγγραφόν τι φέρον τὴν ὑπογραφὴν ἐμοῦ, ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν· ἀλλὰ τί διελάμβανε τὸ ἔγγραφον τοῦτο; ὅτι ἐπειδὴ ἡ ἐπιστημονικὴ ἐπιτροπὴ, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τοῦ 1870 εἶχε διορίσει ἡ Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, καὶ ἥτις περιελάμβανε πρόσωπα λίαν ἀξιότιμα καὶ εἰδικὰ, μὲ τὰ ὁποῖα ἐγὼ δὲν συνδέομαι μὲ καμμίαν σχέσιν προσωπικὴν, ἐπειδὴ ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἐγνωμοδότει ὅτι χώματα εὑρισκόμενα ἀναμεμιγμένα μὲ τὰς σκωρίας τῆς Πεντέλης δὲν εἶναι ἐκβολάδες, καὶ τοῦτο, διελάμβανε τὸ ἔγγραφον, οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει ὅπως ἐπὶ τῶν σκωριῶν τούτων ἐφαρμόζεται τὸ αὐστηρὸν μέτρον τοῦ κοσκίνου. Ἀλλὰ, κύριοι, περισσοτέραν ἐντύπωσιν ἀφ’ ὅλλα ταῦτα μὲ ἔκαμε μία μεγάλη ἀντέγκλισις τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ, διὰ τῆς ὁποίας ἐνόμισεν, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν τοῦ ἀπηύθηνεν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου Βουλευτὴς Παρνασίδος κ. Κεχαγιᾶς περὶ τῆς ὑποθέσεως τῶν ἐκβολάδων. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὡς μᾶς εἶπε κατείχετο ὑπὸ πυρετοῦ, καὶ ἤθελε κάμει καλλίτερα ἐὰν δὲν ἐλάμβανε τὸν λόγον, διότι ἴσως δὲν ἤθελε φύγει τὸ ἀπὸ τὸ ἕρκος τῶν ὀδόντων του μία φράσις διὰ τὴν ὁποίαν, εἶμαι βέβαιος, πολλάκις θέλει μεταμεληθῆ. Ἐγὼ, κύριοι, τὴν φράσιν ταύτην τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ δὲν τὴν θεωρῶ ἀξίαν ἀπαντήσεως· ἂς ἔλθῃ νὰ ἀπαντήσῃ πρὸς αὐτὸν, ὅστις ἄλλος θέλει· ἐγὼ δὲν ἀναλαμβάνω νὰ ἀπαντήσω εἰς ἄνθρωπον, ὅστις φρονεῖ ὅτι ἐκτὸς αὐτοῦ δὲν ὑπάρχει οὔτε ἀρετὴ, οὔτε τιμιότης, οὔτε δικαιοσύνη· τὸν συμβουλεύω μάλιστα, ἐὰν εἰσεχώρησε τοιαύτη ἰδέα εἰς τὴν κεφαλήν του, νὰ φύγῃ μίαν ὥρα ἀρχήτερα ἀπὸ τὸν κατηραμένον τοῦτον τόπον, ὡς ἔπραξεν ὁ Λὼτ, διότι ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ δικαιοσύνη ἑνὸς μόνου ἀνθρώπου εἶναι ἀδύνατον νὰ σώσωσι τὰ νέα ταῦτα Σόδωμα ἀπὸ τὴν καταστροφήν· ἐὰν ἔχῃ τοιαύτην ἰδέαν περὶ τῆς ἠθικῆς καταστάσεως τῆς πατρίδος του, εἶναι περιττὸν νὰ κοπιάζῃ τοσοῦτον διὰ τὰ δημόσια καὶ νὰ φθείρῃ τὴν πολύτιμον ὑγείαν του. Ὅ,τι καὶ ἂν κάμῃ, τίποτε δὲν θὰ κατορθώσῃ· θὰ πέσῃ μίαν ἡμέραν ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον, εἶναι θνητὸς τέλος πάντων καὶ θὰ ἀποθάνῃ. Ἐὰν λοιπὸν πάντες ἐκτὸς αὐτοῦ ἐξηχρειώθησαν, ὅλα ὅσα καὶ ἂν κάμῃ θὰ καταστραφῶσιν ἀπὸ τοὺς διαδόχους του. Ἀλλά, κύριοι, ἐρωτῶ, ἕως πότε θὰ πλανώμεθα καὶ θὰ πλανῶμεν τὴν κοινωνίαν μὲ αὐτὸ τὸ Λαύριον; Ἕως πότε θὰ παραμορφόνωμεν τὰ πράγματα καὶ θὰ τὰ παριστάνωμεν εἰς τὴν κοινωνίαν πολὺ διαφορετικὰ παρ’ ὅ,τι εἶναι; Ἴσως ἦσαν δικαιολογημένοι τινὲς νὰ λέγουν ὅσα ἔλεγον κατὰ τὸ 1871, διότι τότε τὰ πράγματα δὲν ἦσαν ἐντελῶς διευκρινισμένα καὶ πολλοὶ δὲν ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ἐννοήσουν τὰς συνεπείας οὔτε τῆς ἰδικῆς των, οὔτε τῆς τῶν ἄλλων συμπεριφορᾶς· ἀφ’ οὗ ὅμως παρῆλθον δύω ἔτη καὶ διευκρινήθησαν τὰ πράγματα καὶ ἴδωμεν ὅτι τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα τότε ἐθεωρούσαμεν ὡς ἀπαραίτητα διὰ τὴν σωτηρίαν τοῦ Λαυρίου, αὐτὰ ἔθεσαν εἰς κίνδυνον τὸ Λαύριον καὶ ὀλίγον ἔλειψε νὰ τὸ καταποντήσουν, φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι πλέον συγκεχωρημένον νὰ ὁμιλῶμεν μὲ τὴν γλῶσσαν, μὲ τὴν ὁποίαν ὡμιλούσαμεν κατὰ τὸ 1871. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, πῶς ἤρχισε τὸ ζήτημα τῶν ἐκβολάδων καὶ ποία ἦτον ἡ γνώμη περὶ αὐτῶν τῶν ἐντιμοτέρων νομομαθῶν τῆς Ἑλλάδος, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηριζόμενος ὁ Σερπιέρης ἀντεποιεῖτο τὰ χώματα ταῦτα ὡς ἀνήκοντα εἰς τὸ μεταλλεῖον, τὸ ὁποῖον εἶχε παραχωρηθῆ πρὸς αὐτὸν κατὰ τὸ 1867 καὶ 1868 καὶ εἰς τὸ ἔδαφος τοῦ ὁποίου ἀνεκαλύφθησαν αἱ ἐκβολάδες, τὴν δὲ γνώμην ταύτην ὑπεστήριζεν καὶ ὁ εἰσαγγελεὺς τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ἡ πρώτη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπεχείρησεν νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ νὰ φέρῃ μίαν ὡρισμένην καὶ θετικὴν περὶ αὐτοῦ γνώμην ἐν τῇ Βουλῇ, ἦτον ἡ κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1870 σχηματισθεῖσα Κυβέρνησις ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἀπεφάνθη ἄνευ δισταγμοῦ ὅτι ἡ ἀξίωσις τοῦ Σερπιέρη ἦτον ἄδικος, δὲν ἐστηρίζετο οὔτε εἰς τὸ δίκαιον, οὔτε εἰς τὸν νόμον, καὶ ὅτι αἱ ἐκβολάδες δὲν ἀνήκουν εἰς τὸ μεταλλεῖον· μὴ εὑρίσκουσα δὲ πῶς ἄλλως ἠδύνατο νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν νέαν ταύτην προσοδοφόρον περιουσίαν, κατέφυγεν εἰς τὰς γενικὰς ἀρχὰς τοῦ δικαίου καὶ ἀπεφάνθη ὅτι τὰ χώματα ταῦτα πρέπει νὰ θεωρηθοῦν ἰδιοκτησία τοῦ ἰδιοκτήτου τοῦ ἐδάφους· ἔπραξε δὲ τοῦτο τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον ἦτο βεβαία ἐκ τῶν προτέρων ὅτι τὸ ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑπῆρχον χώματα, ἦτον ἐθνικὸν, καὶ ἑπομένως ἐὰν αἱ ἐκβολάδες ἐκηρύσσοντο παρακολούθημα τοῦ ἐδάφους, ἐγίνοντο καθαρὰ περιουσία τοῦ ἔθνους· ἔφερε λοιπὸν νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τοῦ ὁποίου ἐπεβάλλετο 10% ἐπὶ τῶν ἐκβολάδων τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς ἰδιοκτήτους γαίας καὶ τοιαῦται δὲν ὑπῆρχον, ἐπεφυλάσσετο δὲ νὰ προνοήσῃ δι’ ἰδικοῦ νόμου περὶ τῶν ἐκβολάδων, ὅσαι εὑρίσκονται εἰς ἐθνικὴν γῆν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἡ φορολογία αὕτη δὲν ἤρεσεν εἴς τινας τῶν κ. βουλευτῶν· αὐτοὶ ἰσχυρίσθησαν ὅτι ναὶ μὲν κατὰ τὸ νομοσχέδιον αἱ ἐκβολάδες, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται εἰς ἐθνικὴν γῆν, κυρήσσονται ἐθνικὴ περιουσία, ἀλλὰ τὸ ἔδαφος δὲν εἶναι ἐπιδικασμένον εἰς τὸ δημόσιον, καὶ τὸ εἶπον φανερὰ, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν καμμίαν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ δικαστήρια, φοβούμεθα δηλ. ὅτι τὰ δικαστήρια δὲν θέλουν ἐπιδικάσῃ τὸ ἔδαφος εἰς τὸ δημόσιον. Τὸ κακὸ δὲ εἶναι ὅτι τὰς ἀντιῤῥήσεις ταύτας δὲν ἔφερον ἐνώπιον τῆς πολυμελοῦς ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐσχημάτισε καὶ ἡ ὁποία ἀκούουσα τὰ ὑπὲρ καὶ κατὰ ἐδύνατο νὰ φέρῃ μίαν γνώμην μᾶλλον πεφωτισμένην εἰς τὴν Βουλὴν· ὄχι, κύριοι, δὲν ἐπαρουσιάσθησαν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, ἔφεραν τὸ ζήτημα εἰς τὸν ὄχλον, τὸ ἔῤῥιψαν εἰς τὰς ἀγυιὰς καὶ ἔκαμαν τὸν κόσμον νὰ πιστεύσῃ ὅτι ἐὰν ἐπιψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἔφερεν, αἱ ἐκβολάδες τρέχουν τὸν μεγαλείτερον κίνδυνον, διότι εἶναι ἀδύνατον τὰ δικαστήρια νὰ ἐπιδικάσουν τὸ ἔδαφος εἰς τὸ δημόσιον. Συνετάραξαν λοιπὸν τὴν κοινωνίαν ὁλόκληρον, καὶ ὁ κόσμος ἐπίστευσεν ὅτι διὰ νὰ σωθοῦν αἱ ἐκβολάδες τοῦ Λαυρίου ἦτον ἀνάγκη νὰ κηρυχθοῦν ἐθνικαὶ ἀνεξαρτήτως τῆς ἰδιότητος τοῦ ἐδάφους. Καὶ ἡ μὲν Κυβέρνησις ἐκείνη, ἰδοῦσα τὰς ἀπαιτήσεις τῆς κοινωνίας, δὲν ἐδυσκολεύθη νὰ παραδεχθῇ τὴν νέαν ταύτην αἰτιολογίαν, διότι καθὼς σᾶς προεἶπον εἶχε πλήρη πεποίθησιν ὅτι αἱ ἐκβολάδες εἶναι ἐθνικαὶ, καὶ δὲν ἐπρόκειτο εἰμὴ περὶ ἁπλῆς αἰτιολογίας τοῦ νόμου. Ἐσυλλογίσθημεν ὅτι δὲν ἤξιζε τὸν κόπον νὰ ἀντιστρατευθῶμεν εἰς τὴν κοινὴν γνώμην διὰ νὰ μὴ μεταβάλλωμεν μόνον τὸ αἰτιολογικὸν μέρος τοῦ νόμου, ἀφοῦ ὡς πρὸς τὸ διατακτικὸν εἴμεθα κατὰ πάντα σύμφωνοι, καὶ ἀφοῦ διὰ τῆς μεταβάσεως ἑνὸς ἐξ ἡμῶν εἰς Λαύριον ἐπείσθημεν ἀδιστάκτως ὅτι τὸ ἔδαφος εἶναι ἐθνικόν. Ἐκτὸς τούτου ἀνερευνήσαντες τὴν νομοθεσίαν τῶν ἐξευγενισμένων ἐθνῶν, ὄχι δὲ τὸ Κοράνιον καὶ τὸ δίκαιον τοῦ Σουλτάνου, τὰ ὁποῖα ἐπεκαλοῦντο οἱ ἔχοντες ἐναντίαν γνώμην, εὕρομεν ἐν αὐτῇ παραδείγματα ὅτι αἱ ἐκβολάδες ἐθεωρήθησαν ὡς ἐθνικὴ περιουσία. Ἀλλὰ δυστυχῶς, ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἐγένετο τὸ δεύτερον νομοσχέδιον, τὰ δραματικὰ περιστατικὰ, ὡς τὰ ὠνόμασεν ὁ κ. Ζαΐμης, τὰ ὁποῖα παρηκολούθησαν τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, ἐγέννησαν ζήτημα διπλωματικόν. Δύω μεγάλαι Δυνάμεις ἐξηγέρθησαν κατὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐζήτουν παρ’ αὐτῆς νὰ ἱκανοποιήσῃ τὰ συμφέροντα τῶν ὑπηκόων των, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ ψηφισθέντος νόμου προσεβάλλοντο. Ὅλοι, κύριοι, γνωρίζετε τὰς περιπετείας καὶ τὰς διαστάσεις κοῦ μεγάλου τούτου ζητήματος· μόνον ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ ἰσχυρίζοντο ὅτι ζήτημα λαυριωτικὸν δὲν ὑπάρχει. Ἀλλ’ ἡ θεία δίκη, ἡ ὁποία δὲν ἀφίνει τίποτε ἀτιμώρητον εἰς αὐτὸν τὸν κόσμον, ἐκένωσεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ὁλόκληρον αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ τὸν ἔφερεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναγνωρίσῃ καὶ ὁμολογήσῃ ὅτι τὸν ἔργον, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἐθεώρει ἀπαραίτητον διὰ τὴν διάσωσιν τοῦ μεγάλου θησαυροῦ τοῦ Λαυρίου, τὸ ἔργον ἐκεῖνο ἐξέθεσεν εἰς πλήρη κίνδυνον τὸ Λαύριον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σωθῇ οὔτε ἐὰν τό ἔργον αὐτὸ κατεστρέφετο. Ἐλθὼν εἰς τὴν ἐξουσίαν ὁ κ. Δεληγεώργης εἶδε καὶ ἐκ τοῦ πλησίον καὶ ἐπείσθη ὅτι ὑπῆρχε ζήτημα λαυριωτικὸν καὶ ὅτι εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἐκινδύνευε νὰ καταποντισθῇ οὐ μόνον τὸ Λαύριον ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἐθνικὴ τιμή. Ἐπεχείρησε τότε νὰ δικαιολογήσῃ τὸν νόμον τοῦ 1871 καὶ ἀντέγραψεν εἰς μακρὸν καὶ λίαν ἐκτεταμένον ὑπόμνημα ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα οἱ προκάτοχοι αὐτοῦ εἰς διάφορα ἔγγραφα εἶχον ἤδη ἀναγράψει. Ἰδὼν τότε ὅτι τὸ Κοράνιον καὶ τὸ ἀστικὸν δίκαιον τοῦ Σουλτάνου δὲν ἦταν ἱκανὰ πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ νόμου τῶν ἐκβολάδων, ἐνθυμήθη τὸ δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας τοῦ ἐδάφους ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίζετο τὸ πρῶτον νομοσχέδιον τοῦ ὑπουργείου Κουμουνδούρου καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς νομοθεσίας τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζονται οἱ περὶ μεταλλείων νόμοι ἀνάλογος τῶν ὁποίων ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ καὶ ὁ νόμος τῶν ἐκβολάδων. Ἀλλὰ τῷ εἶπον εἰς ἀπάντησιν, ὅτι εἶναι πολὺ ἀργά. Ἐδήλωσεν, ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1871 δὲν εἶναι νόμος, εἶναι γνώμη ἁπλῆ τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ δήλωσίς του αὕτη ἐπροκάλεσε τὸν γέλωτα καὶ τὸν μυκτηρισμόν. Προβαίνων, ὑπεσχέθη ὅτι δύναται νὰ φέρῃ ἐν τῇ Βουλῇ ἑρμηνευτικὸν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ κηρυχθῇ ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1871 δὲν εἶχε κἀμμίαν ἐφαρμογὴν ἐπὶ τῶν φιλονεικουμένων ἐκβολάδων, καὶ τῷ ἀπήντησαν, μὲ ποῖον πρόσωπον θὰ εἰσαγάγητε τοιοῦτον νόμον σεῖς ὁ ὁποῖος ἄλλοτε ἐλέγετε ὅτι τὸν ψηφισθέντα νόμον τὸν θεωρεῖται ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον διὰ νὰ κλείσητε τὰς θύρας τῶν δικαστηρίων, εἰς τὰ ὁποῖα κἀμμίαν ἐμπιστοσύνην δὲν ἔχετε; Ἔφθασε τέλος πάντων, κύριοι, μέχρι τῆς ὑποσχέσεως νὰ καταργήσῃ τὸν νόμον, νὰ καταστρέψῃ δηλ. ἐκ θεμελίων τὸ ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἐκαυχήθησαν τότε καὶ καυχῶνται καὶ τόσον πολὺ σήμερον, καὶ τῷ εἶπον ὅτι καὶ τοῦτο δὲν τὸ δέχονται· ἀφοῦ μίαν φορὰν σεῖς οἱ ἴδιοι ἐψηφίσατε, ὅτι δὲν ἔχετε κἀμμίαν ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ δικαστήριά σας, δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν καὶ ἡμεῖς. Ἀπελπισθεὶς λοιπὸν πανταχόθεν, καὶ μανθάνων ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἀπὸ τὰ τηλεγραφήματα τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ πρέσβεων τοῦ Βασιλέως ὅτι ἐπέκειτο ἡ διακοπὴ τῶν σχέσεων, δὲν ἠθέλησε πάλιν νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν εὐθεῖαν ὁδόν, τὴν ὁποίαν εἶχε χαράξει πολὺ ὀρθῶς ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις τοῦ κυρίου Βούλγαρη. Ἀφοῦ μίαν φοράν, κύριοι, ἐκάμαμεν τὸν νόμον αὐτόν, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν πλέον οὔτε διὰ τῆς ἀνακλήσεως αὐτοῦ νὰ ἐπαναφέρωμεν τὰ πράγματα εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν, δὲν μᾶς ἔμεινεν ἄλλο μέσον ἀπαλλαγῆς εἰμὴ μόνον τὸ νὰ ἀγοράσωμεν τὰς ἐν Λαυρίῳ κτήσεις καὶ δικαιώματα τοῦ Σερπιέρη. Τοιαύτην πρότασιν ὁ Σερπιέρης εἶχεν ὑποβάλλει ἀπὸ τοῦ 1871 ζητῶν νὰ τῷ πληρωθῶσι διὰ τὰς σκωρίας καὶ δι’ ὅλα τὰ ἐν Λαυρίῳ κτήματα τοῦ ἐργοστασίου εἴκοσιν ἑκατομμύρια, ἤτοι δύω ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος. Ἀλλὰ τὴν πρότασιν ταύτην μόνος, καθόσον ἐνθυμοῦμαι, ὑπεστήριξε τότε, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Αἰγίου κ. Μιχαλόπουλος, ὅστις ἐν πεποιθήσει ἐφρόνει, ὅτι αἱ σκωρίαι τοῦ Λαυρίου καὶ τὰ ἐργοστάσια καὶ δικαιώματα τοῦ Σερπιέρη ἔχουν μεγάλην ἀξίαν, οὐδεὶς δὲ ἄλλος ἠθέλησε νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ. Κατὰ τὸ 1872 ὁ κ. Βούλγαρης ἦλθε μετὰ τοῦ Σερπιέρη εἰς διαπραγματεύσεις καὶ συγκατετέθη οὗτος νὰ ἀποχωρήσῃ ἀπὸ τὸ Λαύριον λαμβάνων μόνον δέκα ἓξ ἑκατομμύρια. Ἦτο δὲ πολὺ πιθανὸν, ἐὰν αἱ διαπραγματεύσεις αὗται προέβαινον καὶ ἤρχετο τὸ ζήτημα εἰς τὴν Βουλὴν, ὁ συμβιβασμὸς μετὰ τοῦ Σερπιέρη νὰ τελειώσῃ μὲ πολὺ ὀλιγώτερα ἑκατομμύρια· καὶ αὐτὸς ἦτον ὁ μόνος τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο τὸ Λαύριον νὰ σωθῇ καὶ νὰ σωθῇ ἀκέραιον· ἐὰν ἐδίδομεν εἰς τὸν Σερπιέρην μίαν ποσότητα ἀνάλογον μὲ τὴν ἀξίαν τῶν σκωριῶν καὶ τῶν καταστημάτων καὶ τῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα ἐξετέλεσε, τότε ἐλαμβάνομεν πλήρη τὴν κυριότητα τῶν ἐκβολάδων, ἀπεκρούομεν ὅλας τὰς ἀξιώσεις αὐτοῦ καὶ τῶν Δυνάμεων καὶ ἐμένομεν ἐντελῶς ἐλεύθεροι νὰ διαθέσωμεν τὰς ἐκβολάδας κατὰ τὸν μᾶλλον συμφέροντα εἰς τὸ ἔθνος τρόπον. Ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης δὲν ἐνέκρινεν νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν εὐθεῖαν ταύτην ὁδόν· ἠθέλησε καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου νὰ κάμῃ κάτι τι νέον, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχον ἐννοήσει οἱ προκάτοχοι αὐτοῦ. Ἀλλὰ τὸ νέον τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἔκαμε, ἀντὶ νὰ μᾶς παραδώσῃ τὰς ἐκβολάδας σώας καὶ ἀκεραίας, μᾶς τὰς ἔφερεν ἠκρωτηριασμένας καὶ ἐλλειπεῖς κατὰ τὸ μέγα μέρος. Τί ἔγεινε, κύριοι, διὰ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο; παρουσιάσθη ὁ Συγγρὸς καὶ ἄλλοι τινὲς κεφαλαιοῦχοι, οἱ ὁποῖοι ἠγόρασαν τὰ δικαιώματα καὶ κτήματα τοῦ Σερπιέρη ἀντὶ 12 ἑκατομμυρίων, ἀναδεχθέντες συνάμα νὰ πληρώσωσι πρὸς τὸ δημόσιον τὰ παρ’ αὐτοῦ ὀφειλόμενα 3–4 ἑκατομμύρια. Διὰ νὰ δώσῃ, κύριοι ὁ Συγγρὸς καὶ οἱ περὶ αὐτὸν 16 ἑκατομμύρια πρέπει νὰ ὑποθέσητε δύω τινά· ἢ ὅτι εἶχον πλήρη βεβαιότητα καὶ πλήρη πεποίθησιν ὅτι τὰ δικαιώματα καὶ τὰ κτήματα τοῦ Σερπιέρη ἤξιζον πλέον τῆς ποσότητος ταύτης, ἢ ὅτι κατελήφθησαν ὑπὸ μεγάλου πατριωτισμοῦ καὶ ἠθέλησαν διὰ τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς θυσίας τῆς ἰδίας αὐτῶν περιουσίας νὰ ἐξαγάγωσι τὸ ἔθνος ἀπὸ μίαν δυσκολίαν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο. Ἀλλά, κύριοι, ἐὰν βαθύτερον ἐξετάσητε τὰ πράγματα, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν οὔτε τὸ ἕν, οὔτε τὸ ἄλλο· ὁ Συγγρὸς καὶ οἱ περὶ αὐτὸν δὲν ἠδύναντο νὰ ἔχουν καμμίαν βεβαιότητα ὅτι τὰ κτήματα τοῦ Σερπιέρη ἐν Λαυρίῳ ἤξιζαν 16 ἑκατομμύρια, διότι ὄχι μόνον δὲν ἐξήτασαν τὸ πρᾶγμα ἐγκαίρως, καθὼς προκύπτει ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν τοῦ κυρίου Σκαλτσούνη, ἡ ὁποία ἐδημοσιεύθη μετὰ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ διότι ὅλαι αἱ ἐξετάσεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον γείνει μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης παρ’ εἰδημόνων ἀνδρῶν, ἔφερον εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι αἱ σκωρίαι καὶ τὰ καταστήματα τοῦ Σερπιέρη εἶναι πολὺ μικροτέρας ἀξίας. Δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι αὐτοὶ οἱ κύριοι κατελήφθησαν ἀπὸ τοιοῦτον πατριωτισμόν, ὥστε ἠθέλησαν νὰ προσφέρουν τὴν περιουσίαν των ὁλοκαύτωμα εἰς τὸν βωμὸν τῆς πατρίδος, διότι τοῦτο οὔτε αὐτοὶ ἰσχυρίζονται, οὔτε κἀνεὶς δύναται νὰ τὸ πιστεύσῃ. Ἐὰν ἦτον ἀνάγκη νὰ γείνωσι θυσίαι διὰ νὰ ἐξέλθῃ τὸ ἔθνος ἀπὸ τὴν δύσκολον θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο, τὰς θυσίας ταύτας ἔπρεπε νὰ κάμῃ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος καὶ ὄχι ὀλίγα τινὰ ἄτομα. Τὰ ἄτομα λοιπὸν ταῦτα ἔκαμαν μίαν κερδοσκοπικὴν ἐπιχείρησιν, καὶ δὲν τὰ κατηγορῶ διὰ τοῦτο· εἶναι ἔμποροι, κάμουν τὸ ἔργον των καὶ φροντίζουν νὰ κερδίζουν θεμιτῶς καὶ τιμίως ὅσον δύνανται περισσότερα. Αὐτοὶ ἐστηρίχθησαν εἰς τὰς ἐκβολάδας, καὶ διὰ νὰ στηριχθῶσιν εἰς αὐτάς, φαίνεται ὅτι δὲν ἔκαμαν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ’ εἶχον λάβει προηγουμένην ὑπόσχεσιν ἐκ μέρους τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ ὅτι θέλει γείνει εἰς αὐτοὺς ἡ παραχώρησις. Ὅσα καὶ ἂν λέγετε σήμερον οὐδεὶς πιστεύει ὅτι αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ὑπάγουν εἰς τὰ στραβά, ὅτι ἀπεφάσισαν νὰ δώσουν 16 ἑκατομμύρια διὰ νὰ ἀγοράσουν κτήματα κατωτέρας ἀξίας, ἐὰν προηγουμένως δὲν εἶχον λάβει τὴν ὑπόσχεσιν τῆς παραχωρήσεως τῶν ἐκβολάδων.

§44ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἔχετε καμμίαν ἀφορμὴν νὰ τὸ πιστεύητε;

§45ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ λέγει ὅλος ὁ κόσμος.

§46ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μόνος ἡ εὐγενεία σας.

§47ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐξάγεται ἀπὸ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως.

§48ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τοῦτο ἴσως εἶναι συλλογισμός· ἀλλὰ λέγω ἐὰν ἔχετε καμμίαν ἀπόδειξιν.

§49ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀπὸ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως.

§50ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην ἢ τὴν ἰδέαν ταύτην τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ ἐδημοσίευσαν εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῶν Ἀθηνῶν, καὶ κατώρθωσαν νὰ πιστευθῇ ὑφ’ ὅλου τοῦ κόσμου· καὶ ἐνῷ πέρυσιν ἐθεωρεῖτο προδοσία τὸ νὰ δώσῃ τὸ δημόσιον 11 ἢ 12 ἑκατομμύρια διὰ νὰ ἀγοράσῃ τὰ κτήματα τοῦ Σερπιέρη, τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος ἀπέδωκε τοσαύτην ἀξίαν εἰς αὐτὰ, ὥστε ἐνῷ ἐτέθησαν εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ κοινοῦ 50,000 μετοχαὶ, ἔγειναν ἐγγραφαὶ διὰ 350,000· ἅμα δὲ ἐτελείωσαν αἱ ἐγγραφαὶ, ἔτρεχον εἰς τὸ χρηματιστήριον τῆς Ἑλλάδος ὅλος ὁ κόσμος προσπαθοῦντες τίς νὰ ἀγοράσῃ περισσοτέρας μετοχάς. Πόθεν, κύριοι, ἡ αἰφνηδία αὕτη μεταβολή; Τί ἔκαμε τὸ κοινὸν τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀποδίδῃ τοσοῦτον μεγάλην ἀξίαν εἰς τὰς σκωρίας καὶ τὰ καταστήματα τοῦ Σερπιέρη, ἐνῷ πρὸ ὀλίγων μηνῶν δὲν τὰ ἐξετίμα οὔτε διὰ δέκα ἑκατομμύρια; οὐδεμία ἄλλη αἰτία εἰμὴ ἡ πεποίθησις ὅτι αἱ ἐκβολάδες ἔμελλον νὰ παραχωρηθοῦν εἰς τὴν Ἑταιρίαν τῶν Μεταλλουργείων τοῦ Λαυρίου· ἡ δὲ πεποίθησις αὕτη, ἡ ὁποία ἐν ἀρχῇ ἠμποροῦσε νὰ ᾖναι κενὴ καὶ ἀόριστος, ἐπεκυρώθη καὶ κατέστη πρᾶγμα διὰ τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κύριος πρωθυπουργός. Ναὶ, κύριοι, μόνη ἡ σύμβασις αὕτη δίδει τὴν μεγάλην ὑπερτίμησιν εἰς τὰς μετοχὰς τῶν Μεταλλουργείων. Ἀκυρώσατε, ἐὰν ᾖναι δυνατὸν, αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὴν σύμβασιν, καὶ θέλετε ἰδεῖ ἀμέσως τὰς μετοχὰς νὰ καταπέσουν ἀπὸ τὴν ἀρχικήν των ἀξίαν. Βεβαιώσατε ἀπ’ ἐναντίας τὸν κόσμον, ὅτι ἡ σύμβασις θέλει ἐπικυρωθῆ, ἐπικυρώσατε αὐτὴν, μὲ ἄλλας λέξεις, καταστήσατέ την νόμον τοῦ Κράτους, καὶ τότε θέλετε εἰδεῖ ὅτι αἱ μετοχαὶ θέλουν ὑπερτιμηθῆ ἴσως μέχρι τετρακοσίων καὶ πεντακοσίων φράγκων. Ἐὰν, κύριοι, μὲ μόνην τὴν ἁπλῆν ἰδέαν ὅτι αἱ ἐκβολάδες ἔμελλον νὰ παραχωρηθοῦν καὶ μὲ μόνον τὸ ἄκουσμα ὅτι ὑπεγράφη ἡ σύμβασις, ἡ ὑπερτίμησις ἔφθασεν εἰς 160 φράγκα εἰς ἐποχὴν μάλιστα, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις ἥτις ὑπέγραψε τὴν σύμβασιν ἐκλονίζετο εἰς τοὺς πόδας της καὶ ἐθεωρεῖτο δύσκολον νὰ διατηρηθῇ διὰ νὰ τὴν ἐπιψηφίσῃ, ἐὰν, λέγω, ἔλαβε χώραν τοιαύτη ὑπερτίμησις, ἀμφιβάλλετε ὅτι, ἅμα ἐπικυρωθῇ ἡ σύμβασις, αἱ μετοχαὶ θέλουν φθάσει ἴσως εἰς 500 φράγκα; Καὶ ἠξεύρετε, κύριοι, τί θέλει νὰ εἴπῃ ὑπερτίμησις 500 φράγκων; θέλει νὰ εἰπῇ προσθήκη εἰς τὴν ἀξίαν τῶν κτημάτων, τὰ ὁποῖα ἠγόρασεν ἡ Ἑταιρία τῶν Μεταλλουργείων, προσθήκη 50 ἑκατομμυρίων φράγκων· διότι ἔχομεν 100,000 μετοχὰς, καὶ ὅταν ὑπερτιμηθοῦν εἰς 500 φράγκα θέλομεν ἔχει 50 ἑκατομμύρια· ἡ ὑπερτίμησις τῶν 160 μόνον φράγκων, ἡ ὁποία εἶναι βεβαία, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν ὑπὸ τὰς ὄψεις μας, αὐτὴ μόνη προσθέτει εἰς τὴν περιουσίαν τῆς Ἑταιρίας, πόσα; 16 ἑκατομμύρια.

§51ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι εἰς τὴν περιουσίαν, ἀλλὰ εἰς τὸ παθητικόν· σᾶς παρακαλῶ εἶναι μεγάλη διαφορά· δὲν εἶναι περιουσία ἡ ὑπερτίμησις.

§52ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἠξεύρω καὶ ἐγώ!

§53ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠξεύρετε, ἀλλὰ δὲν ὁμιλῆτε.

§54ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁμιλῶ πολὺ καθαρὰ μάλιστα.

§55ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁμιλῆτε καθαρὰ, ἡ γλῶσσά σας εἶναι καθαρὰ, ἀλλὰ...

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μία ἑταιρία, ἡ ὁποῖα κατέθεσεν εἰς τὸν σχηματισμὸν αὐτῆς ἀντικείμενον ἐκτιμηθὲν ὑπ’ αὐτῆς 100,000 δραχμῶν διὰ τὰς ὁποίας ἐξέδωκεν ἴσης ἀξίας μετοχὰς, ἐὰν κατορθώσῃ ὥστε αἱ μετοχαὶ αὐτῆς νὰ ὑπερτιμηθοῦν καὶ ἀντὶ τῶν 100 χιλιάδων νὰ ἔχουν ἀξίαν 500 χιλιάδων, θέλει νὰ εἴπῃ ὅτι τὸ ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον κατέθεσεν ἔχει ἀξίαν 500,000 δραχμῶν. Τώρα πῶς θὰ γείνῃ εἰς τὰ κατάστιχα, πόσα θὰ περάσουν εἰς τὸ παθητικὸν καὶ πόσα εἰς τὸ ἐνεργητικὸν, τοῦτο εἶναι μία ἄλλη θεωρία.

§57ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν μία ἑταιρία καταθέσῃ κεφάλαιον μετοχικὸν 20,000,000, αἱ μετοχαί της θὰ ὑπερτιμηθῶσι κατὰ τὸ τριπλάσιον καὶ πενταπλάσιον, τότε τὸ 10% θὰ ἦτον ἀνάλογον πρὸς τὰ 20,000,000 καὶ ἤθελε καταντήσει 1%, ἐὰν τὸ κεφάλαιον ἤθελε διπλασιασθῇ.

§58ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ σύμβασις λοιπὸν περὶ ἐκβολάδων, τὴν ὁποίαν ἡ ἑταιρία αὕτη ἔκαμε μὲ τὴν Κυβέρνησιν, προσθέτει εἰς τὴν ἀξίαν τῶν κτημάτων τῆς ἑταιρίας πολλὰ ἔτι ἑκατομμύρια· ἀλλὰ διὰ νὰ προστίθενται τὰ ἑκατομμύρια ταῦτα πρὸς ὄφελος τῆς ἑταιρίας, τί πρέπει νὰ ὑποθέσωμεν; ὅτι οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως δὲν εἶναι οἱ μᾶλλον συμφέροντες εἰς τὸν τόπον. Ἡ ἑταιρία τῶν Μεταλλουργείων τοῦ Λαυρίου διαφέρει ἀπὸ τὰς ἄλλας μεταλλευτικὰς ἑταιρίας, αἱ ὁποῖαι βασίζονται ἐπὶ ἀδήλοις, ἐπὶ τῶν ὁποίων αἱ μετοχαὶ δύνανται νὰ λαμβάνωσιν εὔκολον ὑπερτίμησιν. Σχηματίζεται ἑταιρία τις διὰ τὸ δεῖνα μεταλλεῖον, καὶ τὸ μεταλλεῖον ἐκτιμᾶται διὰ 100,000 δραχμῶν καὶ πωλοῦνται μετοχαὶ 100,000 δραχμῶν· ἀλλὰ μετὰ ἓν ἔτος ἡ ἀξία τῶν μετοχῶν τῆς ἑταιρίας εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ διπλασιασθῇ καὶ τριπλασιασθῇ, διότι οἱ ἄνθρωποι δὲν δύνανται εἴτε ἀπὸ τὴν μίαν περίστασιν, εἴτε ἀπὸ τὴν ἄλλην νὰ λάβωσι τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ μεταλλεῖον αὐτὸ περιέχει πλοῦτον· εἰς τὴν Ἑταιρίαν τῶν Μεταλλουργείων τοῦτο δὲν δύναται νὰ συμβῇ, διότι ἡ ἰδέα αὕτη δὲν στηρίζεται εἰς πράγματα ἄδηλα καὶ ἀβέβαια· αὕτη ὡς βάσιν ἔχει τὰς σκωρίας, τὸ ποσὸν τῶν ὁποίων εἶναι γνωστὸν καὶ ἐξηκριβωμένον καθὼς καὶ τὸ περιεχόμενον αὐτῶν, ἑπομένως τὰ κέρδη τῆς ἑταιρίας ταύτης δὲν ὑπόκεινται εἰς ἀμφισβήτησιν. Πῶς ὁ Σερπιέρης παρεχώρησεν ὅλα ταῦτα διὰ 16 ἑκατομμύρια, καὶ πῶς συμβαίνει ὥστε τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος τὰ 16 ἑκατομμύρια νὰ τὰ ἐκτιμᾷ 30,40 καὶ 50 ἑκατομμύρια; εἶναι φανερὸν ὅτι τὸ θέαμα τοῦτο τὸ ἔφερεν ἡ παραχώρησις τῶν ἐκβολάδων· δὲν ἤθελε δὲ φέρει τοιοῦτόν τι, ἐὰν ἡ παραχώρησις ἐγένετο ὑπὸ ὅρους, οἱ ὁποῖοι νὰ συμφέρωσι περισσότερον εἰς τὸ δημόσιον. Λοιπὸν βλέπετε, κύριοι, ἂν πρέπει νὰ καυχώμεθα διὰ τὸν νόμον τοῦ 1871, ἢ ἂν πρέπει νὰ μεταμελούμεθα· βλέπετε σήμερον ὅτι ἂν ἐπεψηφίζετο ὁ πρῶτος νόμος, ὁ ὁποῖος εἰσήχθη, καὶ αἱ ἐκβολάδες ἐκηρύσσοντο παρακολούθημα τοῦ ἐδάφους, τότε αἱ ἐκβολάδες ἤθελον περιέλθει σῶοι καὶ ἀκέραιοι εἰς τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου· διότι ἐναντίον τοιούτου νόμου δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξεγερθῇ οὔτε ἡ Εὐρώπη, οὔτε ἄλλος τις. Ἀντὶ ὅμως νὰ κάμωμεν τὸν νόμον ἐκεῖνον, ἐκάμαμεν ἕτερον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐκηρύξαμεν ἀποτόμως τὰς ἐκβολάδας ἐθνικὴν περιουσίαν. Εἴδομεν ἔπειτα ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς κατέστρεφε τὰς ἐκβολάδας καὶ ἐζητήσαμεν νὰ τὸν ἀκυρώσωμεν, ἀλλ’ ἐστάθη ἀδύνατον τοῦτο νὰ μᾶς συγχωρηθῇ· περιήλθομεν, λοιπὸν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συνεννοηθῶμεν ἵνα ἐνισχύσωμεν ἰδιώτας κερδοσκόπους, οἱ ὁποῖοι παρασταθέντες εἰς τὸ μέσον ἔλυσαν τρόπον τινὰ τὸ ζήτημα· ἀλλὰ τὸ ἔλυσαν μὲ μεγάλην ζημίαν τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, διότι ἂν ἡ σύμβασις τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῆς Ἑταιρίας τῶν Μεταλλουργείων τοῦ Λαυρίου ἐπικυρωθῇ τὸ δημόσιον θέλει ὑποστῆ μεγάλην ζημίαν ὅπως ἐν καιρῷ θέλομεν ἀναπτύξει κατὰ τὴν συζήτησιν. Τελειόνων, κύριοι, τὸν λόγον μου, συμπεραίνω ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἀξία τῆς περαιτέρω ὑποστηρίξεως τοῦ Κοινοβουλίου, διότι καὶ παρὰ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ διέλυσε τὴν Βουλὴν, καὶ διότι καταχρωμένη τὰ Βασιλικὰ δικαιώματα ἐκράτησε καὶ κατέχει τὴν ἐξουσίαν καὶ διότι τὰ ἔργα τοῦ ὑπουργείου τούτου δὲν εἶναι ἀνάλογα μὲ τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ ἔθνους.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δημητριάδης, βουλευτὴς Εὐρυτανίας, ἔχει τὸν λόγον.

§60ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Παραιτοῦμαι, κύριε πρόεδρε, διότι ἀρκετὰ συνεζητήθη αὐτὸ τὸ θέμα, καὶ καλὸν εἶναι νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα. Ἐνταῦθα ὁρκίζεται ὁ Βουλευτὴς Γορτυνίας κ. Γ. Πλαπούτας.

§61ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ. Κατόπιν πολλῶν καὶ δεινῶν ἀγορεύσεων ἀξιοτίμων συναδέλφων δὲν ᾐσθανόμην τὴν ἀνάγκην ν’ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα. Ἀτυχῶς ὅμως ὁ προαγορεύσας μὲ ἀναγκάζει εἰς τοῦτο ὡς ἐκ τῆς ἀδίκου κατ’ ἐμοῦ ἐπιθέσεώς του. Ἀφοῦ ὁ κύριος Σωτηρόπουλος ἔκαμε τὴν ἐπιθεώρησιν ὅλων τῶν προαγορευσάντων, ἐτίμησε καὶ ἐμὲ, ἰδίως δὲ κατεμέμφθη ἀρχῶν ἀνεπτυχθεισῶν παρ’ ἐμοῦ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὴν γενικὴν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ συζήτησιν. Δὲν ἀξιῶ, κύριοι, ὅτι ἠδυνάμην νὰ παράσχω διδάγματα καὶ μάλιστα πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Σωτηρόπουλον, ὅστις καὶ πεῖραν ἔχει καὶ γνώσεων δὲν στερεῖται, ἐπεθύμησα μόνον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους νὰ παρασταθῶσι, νῦν τὸ πρῶτον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, πιστῶς τὰ πράγματα· ἐντεῦθεν καὶ μετὰ θάῤῥος ἀπεκάλεσα τὴν σκάφην σκάφην, καὶ τὰ σῦκα σῦκα, ἄνευ οὐδεμιᾶς πολιτικῆς προκαταλήψεως· ἐξετάσας τὰς βάσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, εὗρον ὅτι κατὰ τὴν σύνταξιν τούτου ἀείποτε ἐπεκράτησε μᾶλλον ἡ ἰδιωτικὴ οἰκονομία ἢ ἡ δημοσία. Παρετήρησα ὅτι τῳόντι πᾶς προϋπολογισμὸς οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ ἀντιγραφὴ ἑτέρου προϋπολογισμοῦ· παρετήρησα ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑψωθῶμεν καθόσον ἀφορᾷ τὴν διαῤῥύθμισιν τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων ἡμῶν εἰς ἐπιστημονικὰς ἀρχὰς, ἐπιλαμβανόμενοι σπουδαίας καὶ ῥιζικῆς μεταῤῥυθμίσεως, παύοντες τοῦ λοιποῦ ἀπὸ τοῦ νὰ μετερχώμεθα ἔργον τελευταίου ὑπαλλήλου τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἐλαττόνοντες ἢ αὐξάνοντες ἁπλῶς τοὺς ἀριθμούς. Πικρόχολος ὁ κύριος Σωτηρόπουλος κατεμέμφθη τῶν ἀγορεύσεών μου οὐχὶ δι’ ἀπαθοῦς ἐπιστημονικῆς τινος ἀναιρέσεως, ἀλλὰ διὰ σκωμμάτων καὶ χαριτολογιῶν, ἀνέμιξε τὴν ἐπαρχίαν μου, τὸν κ. Χρηστίδην, χαρτοφυλάκια, οἰκονομικὰ διδάγματα, καὶ τὰ τοιαῦτα, διὰ δηκτικοῦ δὲ τρόπου ἠθέλησε νὰ ἐγγύξῃ ἄνδρα, ὅστις καὶ ἠγάπησε καὶ ἐσεβάσθη αὐτόν. Φαίνεται, ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλλίας, ὁ ἔχων ἄλλως τε τόσας γνώσεις, ἐλησμόνησε ὅμως τὸ λόγιον τοῦ Ῥοσεφοκὸλδ, τοὐτέστιν ὅτι «ὁ βουλόμενος νὰ κάμῃ ἐπίδειξιν πνεύματος ἀποβάλλει καὶ ἐκείνην τὴν δόσιν τοῦ πνεύματος, τὴν ὁποίαν ἔχει.» Εἶπεν ὅτι ἔφερον πρωτοτύπους ἀρχὰς ἐν τῷ μέσῳ, διότι ἀνέφερον ὅτι ὅπως τὸ δημόσιον καλύψῃ τὸ ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν καὶ φέρῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν, πρέπει νὰ προσφεύγῃ κατὰ προτίμησιν εἰς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῆς ἐθνικῆς ἀκινήτου κτήσεως καὶ εἰς δάνεια. Τοῦτο λέγει εἶναι ἀνακάλυψις· ἀλλὰ τὸ ὁμολογούμενον παρὰ τῶν εἰδικῶν καὶ δοκίμων περὶ τὰ τοιαῦτα ἀνδρῶν, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλλίας θεωρεῖ ὡς ἀνακάλυψιν, εἰς ἐμὲ ὀφειλομένην; Λυποῦμαι πολὺ, ἐπίστευον αὐτὸν μᾶλλον ἐνήμερον εἰς τὰς οἰκονομολογικὰς προόδους τῶν πεφωτισμένων κρατῶν. Φαίνεται, ὅτι ἀποῤῥοφηθεὶς ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τύρβην, ὀλίγον φροντίζει διὰ τὰ σπουδαῖα· μοὶ ἔδωκε δὲ τὴν ἀπόδειξιν ταύτην πρὸ ὀλίγου, καθόσον ὁμιλῶν περὶ ἀποδεκατώσεως, δὲν ἐκάλει αὐτὴν μέθοδον εἰσπράξεων φόρων, ἀλλὰ φορολογικὸν σύστημα, ὅπερ ἐμφαίνει ὅτι καὶ μὲ τὴν ἐπιστημονικὴν γλῶσσαν ἔπαυσε πλέον ἀπὸ τοῦ νὰ ᾖναι ἐξοικειωμένος. Τοῦτο ὅμως εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον δὲν ἐπιτρέπεται. Ὁ ἀξιῶν νὰ διδάξῃ τοὺς ἄλλους, ὀφείλει νὰ ᾖναι λίαν ἀσφαλὴς εἰς τὰς πεποιθήσεις καὶ εἰς τὰς προσβολάς του. Δὲν εἶμαι ἐγὼ, ἀξιότιμε συνάδελφε, ὅστις ἔφερον ἐν τῷ μέσῳ ἀνακάλυψιν· ἡ θεωρία μου δὲν ἦτον ἢ πιστὴ ἐπανάληψις τῶν συμβουλῶν σοφῶν ἀνδρῶν. Ἀνακάλυψις ὁμολογουμένως ἦτον τὸ ὑμέτερον νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἠθελήσατε νὰ ἐφαρμόσητε ἐν Ἑλλάδι τὸν πολύκροτον φόρον ἐπὶ τῶν ζευγαρίων, ὅστις, ὡς εἶπον κατὰ τὴν προηγουμένην ὁμιλίαν μου, οὐδαμοῦ εὑρίσκεται, πρῶτος ἐγὼ πληροφορήσας τὴν Βουλὴν ὅτι ἀπαντᾶται μὲν ὁ τοιοῦτος φόρος εἰς τὰς χώρας τοῦ κάτω Δουνάβεως, ἀλλ’ οὐχὶ ποτὲ ὡς εἴσπραξις ἐγγείου φόρου, ἀλλ’ ὡς δόμα, τὸ ὁποῖον οἱ χωρικοὶ καταβάλλουσιν εἰς τοὺς κατόχους τῶν δασῶν ἀντὶ τῆς παρ’ αὐτῶν ἐνεργουμένης ξυλεύσεως. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλίας ἀγνοεῖ ἄρα ὅτι τὸ περὶ δημοσίων δανείων ζήτημα πρὸς ἀπάλειψιν τοῦ ἐλλείμματος τῶν προϋπολογισμῶν λίαν ἐπησχόλησεν τούς τε οἰκονομιστὰς καὶ τὰς κυβερνήσεις, καὶ ὅτι κατόπιν εὐρυτάτων συζητήσεων, καθ’ ἃς ὅλα τὰ ὑπὲρ καὶ κατὰ ἀνεπτύχθησαν, ἐπὶ τέλους ὅμως κατίσχυσεν ἡ τῶν δανείων προτίμησις καὶ οὐχὶ ἡ τῶν φόρων αὔξησις; Δὲν ἐννοῶ ὅμως ἐντεῦθεν ὅτι προτιμητέα εἶναι ἐκεῖνα τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα συνωμολογήθησαν ἐν Ἑλλάδι, οὐχί· ἐννοῶ δάνεια μὲ ὅρους ἧττον ἐπαχθεῖς. Ἂν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλίας δὲν ἔτυχε νὰ γινώσκῃ ὅτι ἐπεκράτησεν ἡ περὶ δανείων γνώμη, ἄρα πταίω ἐγώ; Ἂν δὲν ἐσκέφθη ὅτι ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ζευγαρίων, ὃν ἐπεθύμησε νὰ εἰσαγάγῃ παρ’ ἡμῖν, ἀντιστρατεύεται εἰς τὰς στοιχειώδεις οἰκονομικὰς ἀρχάς, καθόσον φέρει τὴν μορφὴν φόρου ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου καὶ οὐχὶ ἐπὶ τὴν πρόσοδον, ἄρα πταίω ἐγώ; Πρὸς τί λοιπὸν πικρόχολος προσωπικῶς κατ’ ἐμοῦ ἐπετέθη; Ἡ πεῖρα βεβαίως προβιβάζει καὶ ποδηγετεῖ τοὺς πολικοὺς ἄνδρας, ἀλλ’ ἡ πεῖρα ἡ πεφωτισμένη· διότι ἡ μὴ συνοδευομένη πεῖρα μετ’ ἐνδελεχοῦς τῆς ἐπιστήμης μελέτης καταντᾷ ἐμπειρισμός, ὁ δὲ ἐμπειρισμὸς ἔβλαψε πάντοτε τὰ κράτη, οὐδέποτε τὰ ὠφέλησε. Μεταβαίνω, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐπασχολεῖ τὴν Βουλὴν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας· οὐδὲν δὲ τὸ παράδοξον ἔχει ἡ τῶν συζητήσεων παράτασις, καθόσον τὴν Βουλὴν ἀπησχόλησαν καὶ ἕτερα οὐσιωδέστερα ἀντικείμενα σχετικῶς μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν. Ἐτέθη ἤδη ἐπὶ τῆς τραπέζης τὸ πολιτικὸν ζήτημα, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ παρατηρήσω ὅτι τὸ κατηγορητήριον, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυναν κατὰ τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, ἔχει διαφόρους ἐκδότας, τὴν προσοχήν μου ὅμως μᾶλλον ἐπέσυρεν ἡ ἔκδοσις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων, καὶ τοῦτο οὐ μόνον ὡς ἐκ τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ὀφείλω πρὸς αὐτόν, οὐ μόνον ὡς ἐκ τῆς πεφωτισμένης αὐτοῦ πείρας, ἀλλὰ καὶ συγχρόνως, διότι ὁ ἐκ Καλαβρύτων ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκπροσωπεῖ καὶ τὴν σπουδαιοτέραν μερίδα τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης εἶπεν ἀγορεύων ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἐπιδιώκει ὡς μόνον καὶ κύριον σκοπὸν τὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἐπιζητεῖ τὴν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ διαδοχὴν ἔχει καὶ πλῆρες δικαίωμα. Οἱ διαφιλονεικοῦντες τὸ ἀπόλυτον τῶν προνομίων τοῦ Στέμματος καὶ ἀποδεχόμενοι ὅτι ὑπάρχουσιν ἀναγκαῖοι ὅροι περιστολῆς αὐτῶν ἐν τῇ χρήσει, δὲν πιστεύω ὅτι ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως τοῦ νὰ ἀνέρχηται εἰς τὴν ἐξουσίαν ὅτι τοῦτο, καὶ μόνον τοῦτο εἶναι ἀπόλυτον· φρονῶ ὅτι ὑποβάλλεται εἰς συνθήκην, ἧς ἄνευ πᾶσα ἐνέργεια τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀπάδει εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν αὐτῆς καὶ ἐξασθενεῖ τὴν ἠθικὴν ἰσχύν, ἧς πρὸ πάντων μεγάλην ἔχει ἀνάγκην αὕτη, καθὰ φρονῶ. Ἡ πλειοψηφοῦσα ἀντιπολίτευσις ἔχει μὲν τὸ δικαίωμα νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλὰ ά) πρέπει νὰ ἔχῃ ἀποχρῶντας καὶ δεδικαιολογημένους λόγους, ὑπαγορεύοντας τὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπίθεσιν, βʹ) ὑλικὴν δύναμιν, ὅπως ἐπιτυχῶς ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν, γʹ) ἠθικὴν δύναμιν πρὸς τοῦτο, καὶ δʹ) τὴν ἐπίνευσιν τοῦ ἡγεμόνος. Καθόσον ἀφορᾷ τὸ τελευταῖον ἀναγκαῖον τοῦτο στοιχεῖον, οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω, καθόσον καὶ πάντες οἱ συνάδελφοι γινώσκουσιν ὅτι ὁ σεβαστὸς ἡμῶν ἡγεμὼν πάντοτε εὐχαρίστως ὑπεδέχθη τὸν ἄνδρα, ὃν ὑπέδειξεν ἑκάστοτε ἡ ἀντιπολίτευσις πρὸς μόρφωσιν νέας Κυβερνήσεως· ὡς πρὸς τὸ πρῶτον, οἱ δικαιολογημένοι ἀποχρῶντες λόγοι, οἵτινες ὑπαγορεύουσι τὴν πτῶσιν τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως ὑπεδείχθησαν καὶ ὑπεστηρίχθησαν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων· καὶ καθόσον μὲν ἀφορᾷ τοὺς καθαροὺς πολιτικοὺς λόγους, οὗτοι ἀρκούντως συνεζητήθησαν, δὲν ἐξητάσθησαν ὅμως οἱ ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἀρυόμενοι. Καλῶς βεβαίως ἔπραξεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης νὰ ἐξεύρῃ ὅπλα νέας ἐφευρέσεως ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους, καλῶς δὲ παρετήρησεν καὶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Παρνασσίδος ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι τὸ σπουδαιότερον ἔργον, τὸ ὁποῖον κατεργάζεται ἡ Βουλὴ, καὶ ὅτι ἀποδίδουσα τοῦτο εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐμφαίνει ὅτι χαίρει τὴν ἐμπιστοσύνην της. Προσέθηκε δὲ ὁ κ. Κεχαγιᾶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπέσπευσε τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, ἵνα δι’ αὐτοῦ κλείσῃ τὰς θύρας τοῦ Βουλευτηρίου. Τὸ τοιοῦτον δὲν ἦτον εὔστοχος ἀνακάλυψις· ὤφειλε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Παρνασσίδος ὅτι ὑπάρχει κείμενος νόμος, ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ νὰ προτιμήσῃ δηλ. τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸ παντὸς ἄλλου νομοθετικοῦ ἔργου. Ὁ δὲ ἀξιότιμος βουλευτὴς Παρνασίδος ὅπως ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῆς ὑπονοίας, τὴν ὁποίαν εἶχε συλλάβει, ὅτι ἐπεσπεύδετο ὁ προϋπολογισμὸς ὅπως κλείσῃ ἡ Κυβέρνησις τὰς θύρας τοῦ Βουλευτηρίου, ἐπειράθη νὰ ὑποκλέψῃ τὴν κλεῖδα, ἀντιτάξας ἐπὶ τοσούτῳ ζωηρῶς κατὰ τῆς προτιμήσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τὴν προτίμησιν τῆς ἐπὶ τῆς Κτηματικῆς Τραπέζης συζητήσεως. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων ἐν τῷ προϋπολογισμῷ κατεμέμφθη τοῦ μέτρου τῆς καταργήσεως τῶν πρεσβειῶν καὶ τῆς καταστροφῆς τῆς ἐγχωρίου ἀτμοπλοΐας. Ἂν ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἤθελεν ἀπειλήσει διὰ ζημιῶν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, δὲν εἶναι ἀμφιβολία ὅτι ἔπρεπε νὰ καταψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμός· καὶ βεβαίως κατὰ τὴν καταψήφισιν ταύτην δὲν θὰ ἤμην ὁ τελευταῖος, ὅστις ἤθελον λάβει μέρος. Ἂν ἡ κατάργησις τῶν πρεσβειῶν ᾖναι ἐθνικὸν κακόν, ἂν ἡ ἄρνησις τῆς χρηματικῆς ἐπιχορηγήσεως πρὸς τὴν ὑφισταμένην ἐγχώριον Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν, οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι πρέπει ν’ ἀρνηθῶμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν εἰς τὴν τοιαύτην Κυβέρνησιν, καὶ νὰ ἀρνηθῶμεν πᾶσαν πρὸς αὐτὴν συνδρομήν. Μελετήσας τὸ ζήτημα τοῦτο ἀποχρώντως, εὗρον ὅτι πρόκειται περὶ ἔργων εὐεργετικωτάτων καθὼς θέλω ἀποδείξῃ δι’ ὀλίγων. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὰς πρεσβείας. Μικροῦ Κράτους, τοῦ ὁποίου αἱ συμπάθειαι ἢ ἀντιπάθειαι κατ’ οὐδὲν βαρύνουσιν εἰς τὴν πλάστιγγα τῶν Εὐρωπαϊκῶν πολιτικῶν ζητημάτων, αἱ πρεσβεῖαι εἰς τὰς αὐλὰς τῶν μεγάλων δυνάμεων τῆς Εὐρώπης οὐδεμίαν ἀσκοῦσιν ἐπιῤῥοήν· αἱ κυβερνήσεις δὲν κερδίζουσι διὰ θωπειῶν, ἀλλὰ μόνον διὰ συμφερόντων. Αἱ πρεσβεῖαι τοῦ Πεδεμοντίου δὲν κατήρτισαν τὴν ἑνότητα τῆς Ἰταλίας. Ἡ Γαλλικὴ ἱστορία διδάσκει ἡμᾶς, ὅτι τὸ τερπνὸν ὄνειρον τῶν Γάλλων ἦτο πάντοτε ἡ ἀπώθησις τῶν Γερμανῶν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας, καὶ ὅλαι αἱ ἐμπόλεμοι καὶ διπλωματικαὶ ἐνέργειαι τῆς Γαλλίας ἀείποτε εἰς τοῦτο ἔτεινον. Εὔθετον εὐκαιρίαν ἐπαρουσίασεν ἡ τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν ἀπομόνωσις καὶ ἡ ἀνάγκη τοῦ Ναπολέοντος Γʹ. εἰς τὸ στρατεύειν· ἡ Ἰταλία ἐθυσίασεν τὴν Νίσσαν, τὴν Σαβοΐαν, πρὸς δὲ καὶ τὴν Σαρδηνίαν, ἀλλὰ καταπλαγείσης τῆς Εὐρώπης, αἴφνης ὁ Ναπολέων Γʹ. ἠναγκάσθη νὰ ὑποχωρήσῃ, παραιτούμενος τῆς Σαρδηνίας· ἁπάσας δὲ τὰς θυσίας ταύτας προσέφερεν τῷ ὄντι ὁ Καβούρ. Κατ’ ἄλλας ὅμως ἐποχὰς αἱ Κυβερνήσεις δὲν κερδίζουσιν πολιτικὰ συμφέροντα, μόνον διὰ θωπειῶν. Σᾶς ἐνθυμίζω τὴν Ῥωμαϊκὴν ἱστορίαν· ἡ Ῥώμη ἀπέστειλεν ὡς πρέσβεις κυρίως εἰς τοὺς Γότθους καὶ εἰς τὸν Κοριολάνον δύω κυρίας τὴν Βετουρίαν καὶ Βουλιμίαν, αἱ δὲ κυρίαι πρέσβεις αὗται ἔσωσαν τὴν Ῥώμην. Ἐπίσης ἡ Ἀγγλία ἄλλοτε εἰς τὴν Πύλην ἔστειλεν ὡς πρέσβυν κυρίαν τινὰ τὴν ledy Mertley, ἐπίσης καὶ ἡ αὐλὴ τῆς Ἱσπανίας ἐπὶ Ἑῤῥίκου Δʹ. ἔστειλε ὡς πρέσβυν εἰς τὴν Ὑψ. Πύλην κυρίαν τινά· αἱ δὲ κυρίαι ἅπασαι τῳόντι ἀνταπεκρίθησαν εἰς τὰς προσδοκίας, δοκίμως πληρώσασαι τὴν ἀποστολήν των. Ἀλλὰ ἐπαναλαμβάνω, τὴν σήμερον αἱ Κυβερνήσεις δὲν κερδίζονται δι’ θωπειῶν, ὥς τινες νομίζουσι, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐλπίδων τῶν φόβων ἢ τῶν συμφερόντων, ἡ δὲ μικρὰ Ἑλλὰς στερεῖται δυστυχῶς τῶν ἐλατηρίων τούτων. Ἂν ὅμως οἱ πόροι τοῦ Κράτους ἐπέτρεπον τὴν σύστασιν πρεσβειῶν ἐν Εὐρώπῃ, βεβαίως καλὸν ἤθελεν εἶσθαι τοὐλάχιστον χάριν τοῦ φιλαύτου ἡμῶν· ἀλλὰ μὴ δυνάμενοι ἀξιοπρεπῶς νὰ παρασταθῶμεν εἰς τὰ ἔξω, φρονήσεως ἔργον εἶναι ὅπως κρύπτωμεν τὴν μικρότητα ἡμῶν εἰς τὰ ἔσω. Τὰ μικρὰ κράτη ἐπαρατηρήθη ὅτι ἔχουν πάντοτε τὴν μικροφιλοτιμίαν νὰ στέλλωσιν ἀντιπροσώπους εἰς τὰς μεγάλας αὐλάς· ἡ δημοκρατία τοῦ ἁγίου Μαρίνη (;) καὶ αὐτὴ ἐπεθύμησε νὰ ἐπιδείξῃ τὸ μικροσκοπικὸν μεγαλεῖόν της, ἀλλ’ ἠναγκάζετο ὡς ἐκ τῆς ἀπορίας της νὰ μισθοδοτῇ τοὺς πρέσβεις της δι’ 24 σολδίων τὴν ἡμέραν. Ἐὰν λοιπὸν θέλωμεν ἀντιπροσωπείαν ἐν Εὐρώπῃ, πρέπει νὰ τὴν ἔχωμεν, ἀλλ’ ἀξιοπρεπῆ καὶ οὐχὶ πενιχρὰν καὶ ταπεινωμένην. Ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας....

§62ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Ταῦτα εἶναι εἰς τὰ καθέκαστα.

§63ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ. Ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἰδίως, μολονότι ἐγὼ νομίζω ὅτι ἦτον ἀνάγκη νὰ ἐπιληφθῶμεν τῶν καθέκαστα, διότι τὸ κατηγορητήριον ἰδίως ἐρείδεται ἐπὶ τῶν ἐπιβλαβῶν διατάξεων τοῦ προϋπολογισμοῦ. Δὲν ἀμφισβητῶ λοιπὸν τὸ δικαίωμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως τοῦ νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ’ ὑποβάλλω τοῦτο εἰς ἀναγκαίους ὅρους. Διὰ τῶν ἡγουμένων ἠσχολήθην τοῦ πρώτου ὅρου α) ἀποχρῶντες λόγοι δικαιολογοῦντες τὴν κατὰ τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως ἐπίθεσιν. Ὁ δεύτερος ὅρος, ὡς εἶπον, εἶναι νὰ ἔχῃ ἡ ἀντιπολίτευσις ὑλικὴν δύναμιν πρὸς διαδοχήν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, ἔχει τὴν σήμερον ἡ ἀντιπολίτευσις τὴν ὑλικὴν δύναμιν, ὅπως ἀνέλθῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ διαχειρισθῇ τὰ κοινά; Ποῦ εἶναι ἡ ἁρμονία μεταξὺ τῶν μελῶν αὐτῆς; Ποία εἶναι ἡ κεφαλὴ αὐτῶν; Ἀκούω ὅμως τινὰς λέγοντος ὅ,τι σᾶς μέλλει». Πῶς, θεωρεῖτε τοῦτο ἀδιάφορον διὰ τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους; Δὲν ὀφείλομεν πάντες νὰ δώσωμεν λόγον, ὅταν δι’ ἡμῶν ἀναβιβάζωνται Κυβερνήσεις ὅπως ὑπάρξωσιν ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα καὶ κατόπιν νὰ καταῤῥεύσωσι; Τὸ γεγονὸς εἶναι, ὅτι τὰ διάφορα τμήματα τῆς ἀντιπολιτεύσεως συμφωνοῦν καθόσον ἀφορᾷ τὴν προσβολὴν τῆς κυβερνήσεως, καὶ τὴν ἀνατροπήν της, συμφωνοῦσι νὰ ῥίψωσι τὸ οἰκοδόμημα· ἀλλὰ δὲν πρέπει ἆρά γε νὰ σκεφθῶσι διὰ τὴν ἀνέγερσιν τοῦ νέου; Τὸ νομίζουν τινὲς ἀδιάφορον τοῦτο; Ἀλλὰ δὲν ἕπεται ὅτι θὰ τὸ θεωρήσωμεν καὶ ἡμεῖς ἀδιάφορον. Πρέπει λοιπὸν καθ’ ἡμᾶς ἡ ἀντιπολίτευσις ν’ ἀναδειχθῇ συμπαγής, ἑνιαία, νὰ ἀναδείξῃ τὴν κεφαλὴν αὐτῆς, καθόσον τὸ νὰ μὴ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ μέλλοντος νὰ ἀνεγερθῇ οἰκοδομήματος, τοῦτο εἶναι ὀλιγωρία ἀδικαιολόγητος, ὅπως μὴ εἴπω ἀφροσύνη. Ἐνθυμοῦμαι ὅλας τὰς ἀνατρεπτικὰς κοινωνικὰς σχολάς, αἱ ὁποῖαι ἀνεφάνησαν ἀπὸ τοῦ Πλάτωνος μέχρι τοῦ Cabet εἴτε κοινοκτήμονες égalitaires εἴτε protectionistes καλοῦνται αὗται. Ὅλαι εἶναι σύμφωνοι, «πρέπει νὰ καταῤῥεύσῃ τὸ καθεστώ, λέγουσιν. Ὁ μηχανισμὸς τῆς κοινωνίας εἶναι τεχνητός, ἄρα δυνάμεθα νὰ τὸν τελειοποιήσωμεν. Ὅλοι λοιπὸν συμφωνοῦν νὰ καταῤῥεύσῃ τὸ καθεστώς. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἀναδιοργάνισιν, ὡς πρὸς τὴν ἀνάπλασιν; ἕκαστος ἴδιον προτάσσει σχέδιον, ἴδιον ὀργανισμόν, ἰδίαν χίμαιραν, καὶ κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν πάντες οἱ ἀνατρεπτικοὶ διαφωνοῦσι καὶ συναναιροῦνται· ἡ ἐξομοίωσις εἶναι ἄτοπος ἄρα....

§64ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ μὴ σᾶς μέλῃ.

§65ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ. Παραιτοῦμαι λοιπὸν τῆς περαιτέρω ἀναπτύξεως ὅπως εὐχαριστήσω τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία εἶναι ἀρκούντως κουρασμένη. Προσθέτω ὅμως ὅτι καὶ καθ’ ἣν περίπτωσιν εἶχε τὴν ὑλικὴν δύναμιν ν’ ἀνέλθῃ ἡ ἀντιπολίτευσις εἰς τὴν ἐξουσίαν, πάλιν ὑστερεῖ τῆς ἠθικῆς πρὸς τοῦτο δυνάμεως, ὀφείλουσα νὰ ἀποδείξῃ ἡμῖν τὸ νέον σύστημα αὐτῆς, τὰς ἀρχὰς, ἃς σκοπεῖ ν’ ἀκολουθήσῃ, διαδεχομένη τὴν ἐξουσίαν. Ποῖον εἶναι τὸ πολιτικὸν αὐτῆς πρόγραμμα; Ποία ἡ πολιτικὴ αὐτῆς ὁμολογία; Τί σκοπεῖ νὰ πράξῃ, ἀνερχομένη εἰς τὴν ἐξουσίαν; Δὲν ἔχουσι νὰ ὑποδείξωσι ἢ τὸ παρελθόν. Ἐγὼ στέργω αὐτὸ, ἔστω· εἶναι ἀξιόλογον, καὶ τερπνὰς ἐμπνέει περὶ τοῦ μέλλοντος προσδοκίας· ἀλλὰ ἐπὶ τοῦ παρελθόντος ὑμῶν, ὑμεῖς αὐτοὶ δὲν συμφωνεῖτε, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οὐχὶ ἁβροφρόνως περὶ αὐτοῦ ἐλαλήσατε.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κοντόσταυλος.

§67ΤΙΝΕΣ. Εἶναι ἀπών.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος.

§69ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὴν ὑπόσχεσίν μου μ’ ἐνθύμισε πρὸ μικροῦ ἰδιαιτέρως ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἡ ὑπόσχεσίς μου αὕτη ἦτον ὅτι θὰ ἦμαι σύντομος, ἤγουν μόνον τόσον ὅσον θὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι δυνατὸν εἶναι νὰ ἦμαι ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος. Θὰ ἦμαι δὲ σύντομος καὶ ἐξ ἀνάγκης. Ἔπειτα ἀπὸ τόσου, ἀξιοτίμους καὶ σπουδαίους ῥήτορας, οἱ ὁποῖοι ἐλάλησαν, ἔπειτα ἀπὸ τὸ θέρος, τὸ ὁποῖον ἔκαμαν ἐπὶ τοῦ πεδίου ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁλονὲν πορευόμεθα, πολλοὶ ὀλίγοι στάχυς ἔμειναν ἀπὸ ἐδῶ καὶ ἀπὸ ἐκεῖ, τοὺς ὁποίους ὅμως θὰ προσπαθήσω νὰ συλλέξω εἰς ἓν μικρὸν δρᾶγμα καὶ νὰ τὸ καταθέσω ἐπὶ τῆς μεγάλης θημονιᾶς, τὴν ὁποίαν ἀνύψωσαν οἱ προαγορεύσαντες. Θέλω προσπαθήσει λοιπὸν ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ μὴ ἐπαναλάβω αὐτὰ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπον οἱ προαγορεύσαντες, ἢ τοὐλάχιστον ἐὰν ἐπαναλάβω τι, νὰ τὸ ἐπαναλάβω ὑπὸ ἔποψιν ἰδικήν μου. Τρεῖς εἶναι αἱ κατηγορίαι, αἱ ὁποῖαι ἀπευθύνονται κατὰ τοῦ ὑπουργείου· ά) Ἦλθεν ἀντικοινοβουλευτικῶς, βʹ) διέμεινε καὶ διαμένει ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἀντικοινοβουλευτικῶς, γʹ) παρεβίασε τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Ἄρχομαι, κύριοι, ἀπὸ τὸ τελευταῖον, διότι μετὰ τοῦ ζητήματος τούτου συνδέεται ὄχι ζήτημα, ἀλλὰ ἔρις τις μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ. — Παρεβίασε τοὺς νόμους τοῦ Κράτους ἡ Κυβέρνησις κυρίως καθόσον ἀποβλέπει τὸν νόμον περὶ ἐκβολάδων, προτείνασα εἰς τὰς ξένας Δυνάμεις οὐ μόνον τὴν διὰ ἑρμηνευτικοῦ νόμου ἑρμηνείαν τοῦ νόμου ἐκείνου, ἀλλὰ ῥητῶς καὶ τὴν κατάργησιν αὐτοῦ. Τοῦτο εἶπα εἰς μίαν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου ἐγὼ πρῶτος, ὄχι ὅτε ἐτέθη τὸ πολιτικὸν ζήτημα, ἀλλ’ ὅτε ἐσυζητήσαμεν, νομίζω, τὸ ζήτημα τῶν Τραπεζῶν. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς λαμβάνων τὸν λόγον μετ’ ἐμὲ, μεθ’ ὅλης τῆς δυνάμεως, τῆς εὐγλωττίας του καὶ μὲ ὅλον τὸ ὕφος τῆς φωνῆς του μοὶ εἶπεν ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς, μοὶ εἶπεν ὅτι τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου οὐδέποτε τὴν ἐπρότεινε, μοὶ εἶπεν ὅτι ἐνῷ ἐν γνώσει εἶμαι τοῦ γεγονότος τούτου, ἐνῷ γινώσκω ὅτι δὲν ἐπρότεινε τὴν κατάργησιν ταύτην, ἐγὼ ἔρχομαι καὶ τὸ ῥίπτω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, μοὶ εἶπεν ὅτι ὅστις δήποτε ξένος καὶ ὅστις δήποτε Ἕλλην ἀκούσῃ αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπα θὰ μὲ χλευάσῃ. Τὸν ἠρώτητα εἰς μίαν κατόπιν συνεδρίασιν, κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, νομίζω, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης ἔθεσε τὸ πολιτικὸν ζήτημα, διατί δὲν ἀπήντησεν ὡς πρὸς τὸ μέρος τοῦτο τοῦ λόγου τοῦ κ. Ζαΐμη, καὶ τὸν εἶπα· «μήπως ἀποσύρετε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἄλλοτε εἴπατε;» Ἀλλὰ ἐδήλωσεν ὅτι ἐμμένει, ἑπομένως ἐμμένει, ὅτι ἐγὼ ἐν γνώσει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τοῦ εἶπον ὅτι ἐπρότεινε τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου τούτου, ἐνῷ ἐγίνωσκον ὅτι δὲν τὸ ἔπραξε, καὶ ὅτι ἐν γνώσει ἦλθα νὰ παραστήσω πράγματα ψευδῆ κατὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δὲν δύναμαι ν’ ἀναιρέσω κάλλιον τὸν πρωθυπουργὸν εἰμὴ δι’ αὐτοῦ τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἐπικαλούμενος τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ ἐὰν ἐγὼ ἐν γνώσει εἶπα τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅτι ἐπρότεινε νὰ καταργήσῃ τὸν νόμον ἐνῷ δὲν τὸ ἐπρότεινεν, ἢ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐν γνώσει ἠθέλησε νὰ μὲ εἴπῃ ὅτι δὲν εἶπα ἀλήθειαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἰδοὺ τὸ τεῦχος τοῦ Λαυρίου τυπωθὲν, δημοσιευθὲν καὶ ἐπιδιορθωθὲν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως· σελὶς 163 (ἀναγινώσκει)· ὁ κύριος Ὑψηλάντης τῷ κυρίῳ Δεληγεώργῃ· «ἡμεῖς εἴχομεν κάμει τὸ καθ’ ἡμᾶς τὴν εὐρυτέραν καὶ λογικωτέραν τῶν παραχωρήσεων, προτείνοντες νὰ ἐκμηδενίσωμεν δι’ ἑρμηνευτικοῦ τινος νόμου τὰς συνεπείας τοῦ τῆς 29 μαΐου 1871.»

§70ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Περὶ ἑρμηνείας πρόκειται.

§71ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ὅταν εἰς μίαν ἄλλην συνεδρίασιν ἔκαμα τὴν παρατήρησιν ταύτην ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἑρμηνείας, ἀλλὰ περὶ καταργήσεως, ὅλη αὐτὴ ἡ ἀξιότιμος πτέρυξ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) μοὶ εἶπεν ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ὀρθόν· καὶ ὅταν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοὶ εἶπε τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους προανέφερα, ὅλη αὐτὴ ἡ πτέρυξ ἀνευφήμησε. Ἀκούσατε. (Ἀναγινώσκει). «Ὁ κύριος Δεληγεώργης πρὸς τοὺς κυρίους πρέσβεις τῆς Α. Μ. ἐν Παρισίοις, Λονδίνῳ, Βιέννῃ καὶ Βερολίνῳ, Ῥώμῃ καὶ Πετρουπόλει. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 9|21 Δεκεμβρίου 1872. «Τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον, τῷ εἶπον, ἐποιήσατο εἰς παραχωρήσεις τολμηρότατον βῆμα· προσηνέχθη νὰ καλέσῃ ἐκ νέου τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἵνα ἀναψηλαφήσῃ τὰ παρ’ αὐτῆς ἀποφασισμένα· ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος, τῷ προσέθηκα, ὅτι καὶ ἂν αὐτὴν τὴν κατάργησιν τοῦ περὶ ἐκβολάδων νόμου ἠθέλομεν σᾶς ὑποσχεθῆ, ἠθέλετε τὴν ἀποκρούσει.» «Ὁ κ. Ferry μοὶ ἀπήντησεν, ὡς πρὸς μὲν τὸ πρῶτον, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τούτων τῶν παραχωρήσεων, αἵτινες ἀπεῤῥίφθησαν· ὡς πρὸς δὲ τὸ δεύτερον, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ποτε νὰ ζητήσωμεν τοιαύτην ἀπόφασιν παρὰ τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ἐγὼ ἐπανέλαβον καὶ ὁ κ. Ferry ἐπέμεινεν εἰς τὴν αὐτὴν περὶ ἀδυνάτου γνώμην του. «Καὶ τῷ ὄντι, κύριε πρέσβυ, ὅ,τι ἔλεγον τῷ κ. Ferry εἶναι ἡ ἀκράδαντος πεποίθησίς μου, τὴν ὁποίαν θεμελιῶ ὄχι τόσον ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν ὡς εἴρηται μοὶ ἔδωκεν, ὅσον ἐπὶ τῆς συγκρίσεως τῆς περὶ καταργήσεως τοῦ νόμου ἰδέας πρὸς τὴν πρότασιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῆς 3/15 Σεπτεμβρίου· διότι ἡ πρότασις ἐκείνη, ἂν οὐχὶ οὐδόλως, ἀλλὰ μικρὸν διαφέρει τῆς τοῦ νόμου καταργήσεως. Κατ’ αὐτὴν ὁ νόμος μένει, ἀλλὰ θὰ ἰσχύῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων, εἰς ἃ εἷς νέος νόμος ἤθελε τὸν περικλείσει. Ὁ δὲ νέος οὗτος νόμος ἦτον ἀντικείμενον προσυνεννοήσεως τῶν τριῶν κυβερνήσεων, διότι ἡ πρότασις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως δὲν συνίστατο εἰς τὰς λέξεις καὶ τὰς ἐκφράσεις τῆς διακοινώσεως τοῦ προκατόχου μου, καὶ ἑπομένως δὲν ἀπέκλειε τὴν περὶ διατυπώσεως αὐτῆς συζήτησιν, ἀλλὰ συνίστατο εἰς τὴν ἀρχὴν «ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις προθυμοποιεῖται νὰ ματαιώσῃ νομοθετικῶς πᾶν τοῦ περὶ ἐκβολάδων νόμου παρὰ τῶν κυβερνήσεων προτεινόμενον ἐλάττωμα, καὶ νὰ περιφρουρήσῃ μὲ νέας νομοθετικὰς διατάξεις τὰ συμφέροντα τῆς γαλλοϊταλικῆς ἑταιρίας.» Διὰ τοῦτο τὸ ἔγγραφον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως δὲν περιεῖχεν οὔτε ῥητὴν πρότασιν, οὔτε διατύπωσιν προτάσεως, ἀλλὰ τὴν προθυμίαν καὶ διάθεσιν αὐτῆς πρὸς νομοθετικὴν λύσιν. Εἰς ταύτην δὲ τὴν περὶ τῆς προτάσεώς μας παρατήρησιν καὶ τὰς ἑπομένας θέλετε ἰδιαζόντως, κύριε πρέσβυ, ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ. «Ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων τούτων στηριζόμενος ἐξέφρασα, ὡς προεῖπον, τῷ κ. Ferry τὴν ἰδέαν ὅτι καὶ αὐτὴν τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελε προσφέρει, ἡ πρότασις αὐτῆς ἤθελεν ἀποκρουσθῆ· διότι μετὰ τὰ εἰρημένα δὲν βλέπω τίς ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ὑποδειχθέντος νέου νομοθετήματος καὶ τῆς καταργήσεως τοῦ νόμου τῶν ἐκβολάδων.» Τῳόντι ὁ πρέσβυς ἔπρεπε νὰ ἐκπλαγῇ ἀκούων τὸν πρωθυπουργὸν Συνταγματικοῦ καὶ κοινοβουλευτικοῦ Κράτους καὶ μάλιστα τὸν κ. Δεληγεώργην, ὅστις τὸν νόμον τοῦτον διὰ τοσαύτης ἐπιμονῆς ἐπέβαλε, καὶ μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν ταύτην ἐπέβαλεν, εἰς Κοινοβούλιον, νὰ λέγῃ εἰς τὸν πρέσβυν· «Θὰ περιφρουρήσω μὲ νέας νομοθετικὰς διατάξεις τὰ συμφέροντα τῆς γαλλοϊταλικῆς ἑταιρίας, δὲν σοῦ ἀρκεῖ ἡ ἑρμηνεία, θὰ παρουσιασθῶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ θὰ ζητήσω τὴν κατάργησιν.» Ὁ πρέσβυς τοῦ ἔλεγεν· «δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πράξῃς τοῦτο,» ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς ἐπέμενεν ὑποσχόμενος ὅτι θὰ τὸ ἔπραττε. Φίλε Σωτηρόπουλε, ἐὰν εἰς τὸ 1871 ἤθελες εἴπῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι θὰ προτείνῃς νομοσχέδιον μὲ τὸ ὁποῖον ἤθελες περιφρουρήσει τὰ συμφέροντα τῆς Ἰταλο Γαλλικῆς ἑταιρίας, ποῦ ἤθελε σὲ στείλλει ὁ κύριος Μιχαλόπουλος; Ὅπως καλλίτερον ἀντιληφθῆτε τὴν ἔννοιαν τῆς περιόδου ταύτης παρακαλῶ ν’ ἀναγνώσητε τὸ γαλλικὸν κείμενον, διότι φαίνεται ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ ἔγγραφα εἶναι μεταφρασμένα ἀπὸ τὸ γαλλικόν, ἡ δὲ μετάφρασις εἰς πολλὰ μέρη δὲν εἶναι τόσον ἀκριβής.

§72ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶναι πολλὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐν πρωτοτύπῳ γεγραμμένα εἰς τὰς δύω γλώσσας καὶ αὐτὸ εἶναι ἐξ ἐκείνων.

§73ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πολὺ καλά· ἀκούσατε. «Le cabinet actuel, lui ai-je dit, a fait dans la voie des concessions un pas aussi risqué que décisif. Il a offert de convoquer de nouveau le Parlement et de lui proposer de revenir sur des décisions déjà prises par lui. Mais je suis persuadé, ajoutai je, que, quand même nous promettrions d’ ailer jusqu’ à proposer l'abrogation de la loi sur les ecvolades, encore auriez-vous repoussé cette offre». Mr Ferry m'a répondu qu il ne s'agissait point de ces concessions déjà repoussées et que, quant à l'offre de provoquer l abrogation de la loi, il ne serait guère possible que nous fissions sérieusement une telle démarche; j'ai persisté à dire que nous la ferions; Mr Ferry de son côté persista dans l opinion qu'il vanait d’ émettre sur l'impossibilité d’ une telle démarche.» Ἐὰν ὅλα αὐτὰ δὲν σημαίνουν πρότασιν εἰς τὰς Δυνάμεις νὰ καταργηθῇ ὁ νόμος τῶν ἐκβολάδων, δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο σημαίνουσιν. Ἐν ταῖς σελίσι 329 εἰς ἔγγραφον ἀπευθυνόμενον παρὰ τοῦ ἐν Πετρουπόλει πρέσβεώς μας κυρίου Βουδούρη πρὸς τὸν κύριον Δεληγεώργην εὑρίσκομεν τὰ ἑπόμενα. Ὁ κύριος Βουδούρης γράφει ὅτι συνδιελέγετο μὲ τὸν πρίγκηπα Γορτζακὼφ μεταξὺ τῶν ἄλλων λέγει. «Δὲν ἔλλειψα νὰ ὑπομνήσω ὡς ἐν παρόδῳ εἰς τὴν Α. Υ. ὅτι, ἐκφράσασα ἄλλοτε τὴν γνώμην περὶ τοῦ ὅτι τροποποίησις ἢ ἡ κατάργησις τοῦ περὶ ἐκβολάδων νόμου, ἠδύνατο ἢ ὤφειλε νὰ ἱκανοποιήσῃ ἐντελῶς τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Γαλλίας καὶ Ἰταλίας, ἐδικαιολόγει βεβαίως τὴν ἐνδεχομένην ἐρώτησιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Βασιλέως, ἀπορούσης διατί τὸ μέτρον τοῦτο, καίτοι ἄλλοτε ὑποδειχθέν, δὲν ἐγένετο παραδεκτὸν ὅτε προὐτάθη παρ’ ὑμῶν ὡς ὁριστικὴ θεραπεία τῶν ὑπαρχουσῶν διαφορῶν. «Οἱ καιροὶ καὶ τὰ πράγματα ἤλλαξαν,» ἀπήντησέ μοι ὁ πρίγκηψ· «ἔκτοτε τὸ λαυριωτικὸν ζήτημα διῆλθεν ἀπείρους περιπετείας, καὶ τὰ πολιτικὰ πάθη τοσοῦτον ἐν Ἑλλάδι μετ’ αὐτοῦ συνεζυμώθησαν ὥστε, ὡς ἦτο δυστυχῶς ἑπόμενον, καὶ αὐτὸ ἔτι τὸ μέτρον δὲν ἐκρίθη πλέον ἐπαρκὲς ἵνα θεραπεύσῃ τὴν λίαν ἄγρυπνον, ἵνα μὴ εἴπω δύσπιστον ἐπίβλεψιν τῶν δύω Δυνάμεων.» Βλέπετε λοιπὸν ὅτι καὶ ἐν Πετρουπόλει ἀκόμη ἐσυζητεῖτο τὸ τοιοῦτον, καὶ ἐσυζητεῖτο οὐχὶ ἡ ἑρμηνεία, ἀλλ’ ἡ κατάργησις. Καὶ τί ἐννοοῦμεν λέγοντες κατάργησιν; ὅλα τὰ λεξικὰ τοῦ κόσμου θὰ σᾶς τὸ εἴπουν. Δικαιοῦμαι λοιπὸν ναὶ ἢ ὄχι νὰ παραπονεθῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι δὲν ἔπρεπε ν’ ἀποταθῇ εἰς ἐμὲ καὶ νὰ μὲ εἴπῃ ὅτι ὅτε εἶπα, ὅτι ἐπρότεινε τὴν κατάργησιν, ἐν γνώσει παρεμόρφωσα τὰ πράγματα; Μοὶ ἐπιτρέπεται ν’ ἀποταθῶ εἰς τὴν ἀξιότιμον ταύτην πτέρυγα τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) καὶ νὰ τοῖς εἴπω νὰ μὴ ἦναι εἰς τὸ ἑξῆς τόσον πρόθυμοι νὰ χειροκροτῶσιν εἰς πράγματα, τὰ ὁποῖα πρέπει πρῶτον νὰ ἐξακριβόνωσι;

§74ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Δὲν μᾶς εἴπατε ἀκόμη....

§75ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι εἰς αὐτὴν τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἤλπιζα διαφορετικὴν, νὰ κάμω τὴν ἑπομένην παρατήρησιν. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μεταξὺ τῶν μεγάλων προτερημάτων του, τὰ ὁποῖα ὅλοι ἀναγνωρίζομεν, ἔχει καὶ τοῦτο, ὅτι δύναται ἐν πάσῃ φάσει καὶ ἐν πάσῃ στιγμῇ τῆς συζητήσεως τοῦ ζητήματος, εἰς αὐτὴν ἐκείνην τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν νομίζετε ὅτι οὐδεμία ἀμφιβολία εἶναι πλέον καὶ ὅτι θὰ σᾶς ὁμολογήσῃ ὅτι εἴχατε δίκαιον, δύναται νὰ κάμῃ ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον πολλάκις παρεπονέθη ὁ κύριος Ζωχιός, νὰ σοῦ μετακινήσῃ τὸ ἔδαφος. Καὶ ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἱκανότης τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὸ ἀναγνωρίζουν καὶ οἱ ξένοι. Ὁ Πρέσβυς τῆς Αὐστρίας, ὅταν πρώτην φορὰν ἐπαρουσιάσθη φιλικῶς, φιλικώτατα πρὸς τὸν κύριον Πρόεδρον ἵνα τῷ ἀναγγείλῃ ὅτι ἔλαβε παρὰ τῆς Κυβερνήσεώς του ἐντολὴν νὰ προσπαθήσῃ νὰ συμβιβάσῃ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Λαυρίου καὶ τοῦ ἐζήτει νὰ τῷ προσδιορίσῃ ἡμέραν καὶ ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ συνομιλήσουν, τῷ εἶπε «Κύριε Πρόεδρε νὰ συμφωνήσωμεν εἰς ἓν πρᾶγμα, τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν θὰ ἔλθω ἵνα συνομιλήσωμεν, ὅπως μὴ συμβῶσι παρεννοήσεις, καθὼς φαίνεται ὅτι συνέβησαν ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ ἐδημοσιεύσατε, νὰ καταστρώσωμεν ἓν μικρὸν πρωτόκολλον εἰς τὸ ὁποῖον ἐγὼ μὲν θὰ σημειώσω, ὅτι ὁ Πρέσβυς τῆς Αὐστρίας εἶπε πρὸς τὸν Κύριον Πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τοῦτο, ὁ δὲ ἀξιότιμος Κύριος Πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀπήντησε τοῦτο. Τὸ δέχεσθε; τοῦ εἶπε. — Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τὸ ἐδέχθη. Ὁ Κύριος Πότεμβουργ ἐνόμιζεν, ὅτι μὲ το το ἦτον ἠσφαλμένος ἔχων ἔγγραφα, ἀλλά....

§76ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὑμεῖς μὲν Κύριε Λομβάρδε, χαίρετε ὅλην τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ ἑπομένως ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε ὅτι ἤμην εἰς τὰς διαπραγματεύσεις μου κακῆς πίστεως. Ὁ κύριος Ποτέμβουργ οὔτε τὸ εἶπε ποτέ, οὔτε νομίζω θὰ τολμήσῃ νὰ τὸ εἴπῃ.

§77ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ ἀναφέρω ἁπλῶς καὶ μόνον τὸ γεγονὸς τὸ ὁποῖον φαίνεται ἐδῶ· ἰδοὺ ἀναγινώσκω ἐν πρωτοτύπῳ. Εἶναι ἡ τελευταία ἐρυθρὰ Βίβλος τῆς Αὐστρο–Οὐγγαρίας ἐν σελ. 40 (ἀναγινώσκει). Il y a dejà eu peaucoup de mal entendus dans cette affaire, et Votre dernière cinclaire en fait foi. Or, pour éviter un nouveau qui pro quo, je vous propose que le jour que vous fixerex pour me donner votre réponse, nous signerons un protocole tres-court et très simple. Il y sera dit que le Ministre d'Autriche-Hougrie est venu faire au Gouvernement Hellénique telle proposition au nom de son Gabinet et qu’ à cette proposition le Persident du Gonseil a donné telle réponse au nom du Gabinet du Roi. Voilà tout. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ τὸ μεταφράσω Ἑλληνιστί. «Ἐγένοντο ἤδη πολλαὶ παρεννοήσεις εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην· ἡ τελευταία σας ἐγκύκλιος τὸ ἀποδεικνύει. Ὅθεν διὰ ν’ ἀποφύγωμεν νέας παρεννοήσεις, Σᾶς προτείνω ὅπως τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν θὰ προσδιορίσητε ὅπως μοὶ ἀπαντήσητε, νὰ ἐκθέσωμεν πρωτόκολλον βραχύτατον καὶ ἁπλούστατον. Θὰ σημειώσωμεν ἐν αὐτῷ ὅτι ὁ Πρέσβυς τῆς Αὐστρο–Οὐγγαρίας ἦλθε καὶ ἐπρότεινεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν δεῖνα πρότασιν ἐξ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεώς του, καὶ ὅτι εἰς τὴν πρότασιν ταύτην ὁ πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔδωκεν ἐν ὀνόματι τοῦ ὑπουργείου τοῦ Βασιλέως τὴν δεῖνα ἀπάντησιν. Ἰδοὺ τὸ πᾶν.» — Ὁ Κ. Δεληγεώργης συνῄνεσεν εἰς τὴν πρότασιν ταύτην» Ὁ κ. Δεληγεώργης ἐδέχθη αὐτὰς τὰς προτάσεις. Κατόπιν ἕπεται εἰς τὴν βίβλον ταύτην τὸ πρωτόκολλον. Ἐγὼ δὲν εἶχον τὴν ἰδέαν νὰ εἴπω ὅτι ὁ κ. πρόεδρος ἦτο κακῆς πίστεως. Αὐτὸ τὸ εἶπεν ὁ ἴδιος· εἶπεν ὅτι καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἐγγράφων δὲν μοῦ ἐξασφαλίζεται τὸ ἔδαφος, ὅπως ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁμολογήσῃ ὅτι ἐγὼ δὲν παραμορφόνω τὴν ἀλήθειαν, ὅταν εἶπα ὅτι εἰς τὰς ξένας Δυνάμεις ὁ κ. πρόεδρος ἐπρότεινε τὴν κατάργησιν, τὴν κατάργησιν, τὴν κατάργησιν.

§78ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. Πότεμβουργ, ὅτι ἡ τελευταία μου ἐγκύκλιος ἀποδεικνύει ὅτι ὑπάρχουν mal entendus, ἀναφέρει τῷ ὄντι περὶ δύω τοιούτων· ἀλλ’ ἐὰν τὰ ἐγνωρίζετε, δὲν ἠθέλετε τὰ μνημονεύσει.

§79ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τὰ ἠξεύρω.

§80ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νὰ σᾶς φωτίσω· τὸ ἓν εἶναι, ὅτι ἐπεφορτίσθη ἀπὸ τὸν πρέσβυν τῆς Πετρουπόλεως ὁ πρέσβυς αὐτὸς νὰ μοὶ ἀνακοινώσῃ, ὅτι ἐγένετο προσφυγὴ εἰς αὐτὸν, ὅπως μεσολαβήσῃ καὶ ὅτι ἀποδεχθεὶς τὴν μεσολάβησιν ταύτην δίδει τὴν ἑξῆς συμβουλήν. Ὅταν ἡ ἐγκύκλιός μου διεβιβάσθη, ὁ κ. Σαβούρωφ μοὶ ἀνεκοίνωσε καὶ προφορικῶς καὶ ἐγγράφως, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς διότι δὲν ἐννοοῦσεν ὁ Πότεμβουργ νὰ ἀναδεχθῇ τὴν προταθεῖσαν αὐτῷ μεσολάβησιν, ἀλλὰ ἁπλῶς καὶ μόνον νὰ δώσῃ μίαν συμβουλήν· καὶ δευτέρα παρεννόησις εἶναι ἡ ἐκ μέρους τοῦ πρέσβεως τῆς Ἰταλίας, ὅστις παρεπονέθη ἐγγράφως, ὅταν μοὶ ἀνεκοίνωσε τὴν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως αὐτοῦ ἔγκρισιν τῆς ἀπαντήσεως τὴν ὁποίαν εἶχε κάμει εἰς τὴν Κυβέρνησιν περὶ τοῦ ὑπομνήματος, τῆς διακοινώσεώς μου ἡ ὁποία τὸ συνοδεύει, οὐχὶ ἀφοῦ ἐπανῆλθεν ἐξ Ἰταλίας, ἀλλὰ πρὶν ἀναχωρήσει.

§81ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐμβῆκα νὰ ἐξετάσω περὶ τούτων. Ἔλαβα ἁπλῶς καὶ μόνον τὸ κείμενον τοῦ ἐγγράφου τοῦ πρέσβεως Αὐστρίας καὶ Οὑγγαρίας. Δὲν ἠθέλησα νὰ κάμω καμμίαν παρατήρησιν ἐπὶ τῆς σημασίας τῶν λόγων του. Ἀλλὰ ἀφοῦ μὲ διακόπτει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἠθέλησα νὰ ἀναφέρω, διότι προσπαθῶ νὰ ἀποφύγω πᾶσαν αἰτίαν ἐρεθισμοῦ, λέγω καὶ ἐγώ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς μίαν τῶν τελευταίων συνεδριάσεων ἀνέφερε κἄτι τι, ἂν οὐχὶ ὡς ἄξιον θαυμασμοῦ, ἀλλ’ ἄξιον μνήμης, διότι ἀνέφερε ὅτι ὅτε κατὰ 1871 ὁ κύριος Ζαΐμης, ἐπληροφοροῦσε τὴν Βουλὴν περὶ τῶν διατρεξάντων ἐν Δήλεσι, ἐγὼ δὲ τῷ ἀπηύθυνα κάποιας ἐρωτήσεις, ὁ νῦν πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τότε βουλευτὴς, διέκοψε τὸν κ. Ζαΐμην καὶ τοῦ εἶπε «τί εἶναι αὐτά; εἶναι ἀνάκρισις, δὲν εἶναι κοινοβουλευτικὴ εὐθύνη» «καὶ οὕτως, εἶπεν, ἔσωσεν ὁ κ. Δεληγεώργης τὸν κ. Ζαΐμην ἀπὸ τὴν ἀναξιοπρεπῆ ἐκείνην θέσιν.» Τοῦτο τὸ ἀνέφερεν ὡς ἄξιον μνήμης ὁ κ. πρωθυπουργὸς, τὸ ἐνθυμεῖσθε εἰς μίαν τῶν τελευταίων συνεδριάσεων. — Ἀναγνωρίζω τὴν θέσιν τῶν μικρῶν κρατῶν κατέναντι τῶν μεγάλων· ἀλλ’ ἡ θέσις τοῦ πρωθυπουργοῦ, ἔστω καὶ τοῦ ἐλαχίστου κράτους, κατέναντι ἑνὸς ξένου πρέσβεως, ὅστις τῷ λέγει θὰ ἐπανέλθω νὰ ὁμιλήσωμεν, ἀλλ’ ὅταν θὰ ὁμιλήσωμεν θὰ ἐκδώσωμεν πρωτόκολλον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐγὼ μὲν θὰ σημειώσω τί θὰ σοῦ εἴπω καὶ σεῖς τί θὰ ἀπαντήσητε· ἡ θέσις, λέγω, τοῦ πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ πλέον ἀδυνάτου κράτους εἰς τὴν περίστασιν ταύτην εἶναι νὰ εἴπῃ εἰς τὸν κύριον πρέσβυν, «στῆθι», ἐὰν ἀμφιβάλλῃς εἰς τοὺς λόγους μου, στεῖλέ μου ἔγγραφον καὶ σοῦ ἀπαντῶ. Οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦτον ἡ παρεννόησις ἡ λαβοῦσα χώραν εἴτε μικρὰ εἴτε μεγάλη, ἐὰν δὲν ἦτο σύμφωνος μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν ἑνὸς παραιτηθέντος πρωθυπουργοῦ, τοῦ κ. Ζαΐμη, ἱσταμένου ἐπὶ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους του νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς ἐρωτήσεις ἑνὸς βουλευτοῦ, πολὺ πλέον, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω, δὲν ἦτο σύμφωνος μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ κράτους, νὰ τεθῇ διὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ του εἰς τοιαύτην θέσιν κατέναντι τοῦ ξένου πρέσβεως. Ἐπαναλαμβάνω, ἀναγνωρίζω τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν πολλάκις εὑρίσκονται τὰ μικρὰ καὶ ἀδύνατα κράτη, ἀλλὰ κάμνω τὴν σύγκρισιν τοῦ γεγονότος ἐκείνου μὲ τοῦτο, τὸ ὁποῖον καὶ προχθὲς ἀκόμη, ἂς τὸ ἐπαναλάβω, ἐθεώρησεν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἂν ὄχι ἄξιον θαυμασμοῦ, ἀλλ’ ἄξιον μνήμης.

§82ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, διότι καὶ ἐδῶ τὸ ἔδαφος σαλεύεται. Μὲ συγχωρεῖτε διὰ τὴν διακοπὴν, διότι εἶσθε καλῆς πίστεως καὶ ἐπιθυμεῖτε νὰ ἐλέγχεσθε δημοσίᾳ· σᾶς παρατηρῶ τοῦτο λοιπὸν, ὅτι τὸ προταθὲν παρὰ τοῦ κυρίου Ποτέμβουργ δὲν μετέχει παντάπασι τοῦ χαρακτηρισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἀποδίδετε ὑμεῖς· (θόρυβος) ὁ μόνος τρόπος ἦτον αὐτὸς, ἀποκλειστικῶς ὁ μόνος κατὰ τὸν ὁποῖον ἠδυνάμεθα νὰ διαπραγματευθῶμεν αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο τότε. Ὁ κ. Πότεμβουργ δὲν ἠδύνατο νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ διακοίνωσιν, διότι ἐὰν ἤθελεν ἀποῤῥίψει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν μεσολάβησιν τῆς Αὐστρίας, τὸ πρᾶγμα ἤθελεν εἶσθαι δυσάρεστον.

§83ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἔγγραφον τοῦ πρέσβεως. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἀντελήφθην τὸ ἔγγραφον τοῦτο ἐξέφρασα τὰς ἰδέας μου· ὑπὸ τὴν ἔποψιν ὑφ’ ἣν ἀντελήφθη αὐτὸ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξέφρασε τὰς ἰδικάς του ἰδέας. Ποία εἶναι ἡ καλλιτέρα ἀντίληψις ἂς κρίνῃ ἡ Βουλή.

§84ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς ποῖον ἀπευθύνεται τὸ ἔγγραφον τοῦτο;

§85ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὸν Κόμητα Ἀνδράση.

§86ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ τί ἐγνώριζα ἐγὼ ἐκ τῶν γραφομένων τοῦ Πότεμβουργ πρὸς τὸν Ἀνδράση; Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι τοῦτο· πῶς θέλετε νὰ διαπραγματευθῇ...; (θόρυβος)

§87ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ὁ κ. Πότεμβουργ δὲν ἤθελε γράψει εἰς τὴν Κυβέρνησίν του ἄλλο τι ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν μεταξὺ τοῦ πρωθυπουργοῦ μας καὶ αὐτοῦ. Ἐὰν τῳόντι τὸ ἔγγραφον τοῦ πρέσβεως δὲν ἐκφράζῃ τὴν ἀλήθειαν, ὁ κ. πρωθυπουργός μας ὀφείλει νὰ ἔλθῃ ἐδῶ νὰ τὸ ἀναιρέσῃ καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τὸν Πότεμβουργ, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθῆ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα γράφει.

§88ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πῶς προσεφέρθην εἰς τὴν Αὐστριακὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὰς ἄλλας ἔχετε μυρίας ἀποδείξεις.

§89ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τὸ ἐξετάζω....

§90ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὀφείλετε νὰ τὸ ἐξετάσητε.

§91ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οὐδὲ δύναμαι νὰ ἐννοήσω τί αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐννοεῖτε.

§92ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὀφείλετε νὰ ἐξετάσητε, ὅταν προσβάλλετε τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἀναξιοπρεπῶς ὑποστηρίζουσαν τὰς ἰδέας της, ὀφείλετε νὰ ἐξετάσητε καὶ νὰ ἔχητε ὅλας τὰς ἀποδείξεις τῆς ἀναξιοπρεπείας.

§93ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ δὲν κάμνω ἄλλο παρὰ νὰ ἀναφέρω γεγονότα· ἀλλ’ ἐὰν προσβάλλω τὴν Κυβέρνησιν, δὲν τὴν προσβάλλω ὄπισθέν της, ἀλλ’ ἐνώπιόν της, ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἂς ἔλθῃ νὰ ἀναιρέσῃ ὅσα νομίζει ὅτι δὲν εἶναι σωστὰ ἢ ἀκριβῆ. Ἐπανέρχομαι εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου μου. — Κατηγορήθη προσέτι ἡ Κυβέρνησις ὅτι κατέστρεψε τὸν νόμον τῶν ἐκβολάδων διὰ τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέγραψε μετὰ τῆς Ἑταιρίας τῶν Μεταλλουργείων. Εἶναι ἢ ὄχι καταστροφὴ τοῦ νόμου τοῦτο; Εἶναι ἢ ὄχι παραβίασις τῶν διατάξεων τοῦ νόμου ἐκείνου ἡ ὑπογραφὴ τῆς συμβάσεως; Δὲν θέλω νὰ ἔμβω νὰ τὸ ἐξετάσω τώρα· θὰ τὸ ἐξετάσωμεν ὅταν ἔλθῃ ἡ σύμβασις. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο λύεται διὰ τοῦ ἐγγράφου τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ ἀριθ. 295 «Ὁ κ. Δεληγεώργης πρὸς τοὺς πρέσβεις Παρισίων, Λονδίνου κλπ. (ἀναγινώσκει). «Βάσις τῶν συνδιαλέξεων ἡμῶν ἐτέθη ἡ ἐπὶ τοῦ προκατόχου μου κ. Σπηλιωτάκη πρότασις τῶν κυρίων πρέσβεων Γαλλίας καὶ Ἰταλίας, καθ’ ἣν τὸ δημόσιον καὶ ἡ ἑταιρία ἔμελλον ἐξ ἴσου νὰ μερίζωνται τὸ καθαρὸν κέρδος τῆς ἐπιχειρήσεως τῆς τῶν σκωριῶν καὶ ἐκβολάδων ὁμοῦ συγκαμινεύσεως. Ἀλλ’ ὁ κ. Βαλτατζῆς ἠξίου νὰ προαφαιρῆται ἐκ τοῦ καθαροῦ τούτου κέρδους ποσοστὸν πρὸς ὄφελος τῆς ἑταιρίας, ὅπερ ἤθελε χρησιμεύσει ὡς χρεωλύσιον πρὸς ἀπόσβεσιν τοῦ κεφαλαίου αὐτῆς, ὅπερ ἀναβιβάζει εἰς 12 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Τὴν πρότασιν ταύτην ἀπέκρουσα, προβάλλων ὅτι οἱ κύριοι πρέσβεις δὲν εἶχον προτείνει αὐτὴν τῷ κ. Σπηλιωτάκῃ καὶ ὅτι ἀρκετὴ ἦτον ἡ εὐθύνη τοῦ ὑπουργείου, δεχομένου νὰ παραχωρήσῃ τὰς ἐκβολάδας ἄνευ συναγωνισμοῦ, ὡς ὁ περὶ αὐτῶν νόμος διαλαμβάνει, καὶ πρὸς 10% ἐπὶ τοῦ καθαροῦ κέρδους ὀλιγώτερον τοῦ κατὰ τὸν νόμον ἐκεῖνον ἐλαχίστου ὅρου τῆς διὰ συναγωνισμοῦ παραχωρήσεως.» Καὶ ἡ ἔννοια αὕτη καθαρώτερα ἐκφράζεται εἰς τὸ γαλλικὸν κείμενον, τὸ ὁποῖον συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω. «J'ai décliné cette proposition en alleguant que MM. les ministres de France et d'Italie n'avaient rien proposé de semblable à Mr Spiliotakis et que le gouvernement assumerait déjà une responsabilité assez grande en concédant les ecvolades sans adjudication au concours, adjudication expressément ordonnée par la loi qui les concerne, et à un taux de 10% inférieur au minimum fixé par cette loi pour le bénéfice net à stipuler dans les adjudications au concours.» Μὴ φωνάζετε, λέγει ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅτι ἡ σύμβασις αὕτη παραβιάζει τὸν νόμον, διότι, λέγει, ἀπὸ σᾶς ἐξαρτᾶται νὰ ἐπικυρώσητε ἢ ὄχι τὴν σύμβασιν. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως διὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης παρεβίασε νόμον ῥητὸν καὶ τὸν παρεβίασε ἐννέα ἡμέρας πρὶν συνέλθῃ ἡ Βουλή. Δὲν καταγίνομαι, κύριοι, εἰς τὸ νὰ ἐξετάσω τὰς συνεπείας τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως ἐκείνης· οἱ προαγορεύσαντες τὸ ἐξήτασαν· θέλω μόνον καὶ ἐγὼ νὰ ἀποκρούσω τὴν δικαιολόγησιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμεν ὡς πρὸς τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως ταύτης, καὶ ὡς πρὸς τὴν σπουδὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβε νὰ ὑπογράψῃ. Ἔσπευσα, εἶπε νὰ ὑπογράψω, (καὶ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Σωτηρόπουλος νὰ ἐπαναλάβω ἐγὼ τὰς λέξεις τὰς ὁποίας ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς). «Ἔσπευσα νὰ ὑπογράψω τὴν σύμβασιν ταύτην, διατί; «Μὲ τὸ διατὶ τοῦτο «ἐπρόσθεσε» θὰ ἀποστομώσω τὸν κ. Κεχαγιάν· διότι δὲν ἤθελον νὰ ἀφήσω ἀνοικτὴν τὴν περίπτωσιν, ὅπως δι’ ἑνὸς ναὶ ἢ ἑνὸς ὄχι, εἴτε ἐν τῇ Κυβερνήσει, εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ κατόπιν καταστραφῇ ἢ χαρισθῇ ἡ ἐθνικὴ αὕτη περιουσία (δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς ἐδῶ τὴν ἔκφρασιν τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη ὁ κ. πρωθυπουργὸς), διότι ἤθελον νὰ ἐξασφαλίσω τὸ ποσὸν τοῦτο τὸ ὁποῖον προσεφέρετο πρὸς τὸ δημόσιον διὰ τὰς ἐκβολάδας, ὅπως μὴ δι’ ἑνὸς ναὶ ἢ ὄχι, εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ, εἴτε ἐν τῇ Κυβερνήσει αὐτὸ τὸ ποσὸν ῥιψοκινδυνεύσῃ νὰ χαθῇ». Καὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει λοιπὸν οὐδεμία ἀσφάλεια ἠδύνατο πλέον νὰ ὑπάρξῃ τοῦ ἐθνικοῦ ἐκείνου πλούτου, τῆς δημοσίας ἐκείνης περιουσίας, ἅμα μετὰ ἐννέα ἡμέρας ὡς ἐφοβεῖτο (καθὰ ἐφάνη ἀπὸ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Δεληγεώργη) συνερχομένης τῆς Βουλῆς ἤθελεν ἀποχωρήσει ὁ κ. Δεληγεώργης ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν; Οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ προσθέσω ὡς πρὸς τὴν γενικὴν ταύτην προσβολὴν, εἰς ὅσα εἶπεν ὁ κ. Σωτηρόπουλος. Λέγω μόνον· ἐπιτρέπεται εἰς τὸ ἄτομον ἐν τῇ κοινωνίᾳ νὰ φαντάζηται ὅτι εἶναι μόνος του τίμιος καὶ ὅτι ὅλοι οἱ ἄλλοι δὲν εἶναι, ὡς ἐπιτρέπεται εἰς τὸ ἄτομον νὰ φαντάζηται ὅτι εἶναι μόνος φρόνιμος καὶ ὅτι ὅλοι οἱ ἄλλοι εἶναι τρελοὶ, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸ ἄτομον νὰ ἔχῃ τοιαύτας ἰδέας, ὅταν εὑρίσκεται ἐν τῇ Κυβερνήσῃ, καὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει πρεσβεύει ἰδέας ἀναμορφώσεως καὶ ἀναγεννήσεως τοῦ τόπου, κηρύσσει ὅτι δι’ αὐτοῦ ὁ τόπος του θὰ ἀναπλασθῇ. Ἐὰν αὐτὴ ᾖναι ἡ πεποίθησίς σας, ἀξιότιμε κ. πρόεδρε τοῦ ὑπουργ. συμβουλίου, ἐὰν πιστεύητε ὅτι εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἐφθάσαμεν ὥστε οὐδεμία ἄλλη νὰ ὑπάρχῃ τιμιότης παρὰ τὴν ἰδικήν σας, τότε τί ζητεῖτε ἐν τῇ Κυβερνήσει; Τί θὰ δυνηθῆτε σεῖς μόνος νὰ διορθώσητε ἢ ἀναμορφώσητε; Πιστεύω καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ προσβλητικὴ αὕτη φράσις δὲν ἤθελεν φύγει ἀπὸ τὸ στόμα σας, ἐὰν τὴν ἡμέραν ἐκείνην δὲν ἦσθε, ὡς μᾶς εἴπατε, πυρέσσων. — Μεταβαίνω εἰς ἄλλο. Πολλὰ ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργ. συμβουλίου μᾶς εἶπε περὶ τῶν δυσκολιῶν, τὰς ὁποίας ἀπήντησεν ὡς πρὸς τὸ λαυριωτικὸν ζήτημα ἕνεκα τῆς διαμαρτυρήσεως τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς τοῦ 1871, ὅστις, εἶπε, κατέβη τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ἀπὸ τὴν ἕδραν του ὡς φάσμα ἐν μέσῳ νυκτός. Τὸν ἠρώτησα, ποῦ; καὶ μοὶ εἶπεν, ἡ μεγαλειτέρα δυσκολία, ἥτις μᾶς ἐπαρουσιάσθη εἰς τὸ ζήτημα τοῦ Λαυρίου, ἦτον αὕτη ἡ τῆς διαμαρτυρήσεως τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς. Ἐψηλάφησα ὅλα τὰ τυπωθέντα ἔγγραφα, ἀλλ’ οὐδαμοῦ εὗρόν τι ἀναφερόμενον περὶ τοῦ προέδρου τῆς Βουλῆς. Τοῦτο ἐὰν ἦτο, δὲν θὰ τὸ ἐθεώρουν ἐντροπήν μου· ἤθελα τὸ θεωρήσει ὡς κάτι τι ἐπαινετὸν δι’ ἐμὲ ἐὰν ἤθελεν ἀναφέρεται καὶ ἐκεῖ ὅτι, διὰ τὸ ὁποῖον ἄλλως ἀδιαφορῶ, ἐὰν ἤθελεν ἀναφέρεται καὶ ἐκεῖ ὅτι ἔλαβα ἂν ὄχι τὸ θάῤῥος, τὴν ἀπόφασιν νὰ ἐγκαταλείπω τὴν ἕδραν τοῦ προέδρου καὶ νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλὴν, στῆθι, μὲ τοιαύτην ὀχλαγωγίαν δὲν λύεται τοιοῦτον ζήτημα. Ἀλλὰ λέγω ὅτι οὐδαμοῦ ἀπήντησα τὸ τοιοῦτον ἀναφερόμενον εἰς τὰ ἔγγραφα ταῦτα· καὶ ἐπειδὴ καὶ αὐτὰ τὰ τυπωμένα καὶ ἀναγινωσκόμενα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἤδη ἀμφισβητοῦνται, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἐν ὅσῳ δὲν δημοσιεύητε ἔγγραφα δὲν πιστεύω κἀγὼ εἰς ὅσα λέγετε. Ἐτελείωσα, κύριοι, τὸν ἰδιαίτερον λογαριασμὸν, τὸν ὁποῖον εἶχα μετὰ τοῦ κ. προέδρου τοῦ ὑπουργείου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος. Εἰσέρχομαι εἰς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν κατὰ τοῦ ὑπουργείου κατηγορίαν, δηλαδὴ εἰς τὸ ὅτι ἦλθεν ἀντικοινοβουλευτικῶς εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ διέμεινε καὶ διαμένει ἐν αὐτῇ ἀντικοινοβουλευτικῶς. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπαναλάβω καὶ ἐγὼ, κύριοι, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων καὶ ἀμφισβητήσεως αὐτῶν; Εἶναι ἀνάγκη νὰ κάμω διαμαρτύρησιν καὶ ἐγὼ ὅτι σέβομαι τὰ δικαιώματα τοῦ Ἡγεμόνος, ὅτι κἀγὼ τὸν ἀγαπῶ, ὅτι τὸν ὑποστηρίζω, ὅτι ἡ ὕπαρξις τοῦ θρόνου ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἐγγύησις τῆς τάξεως καὶ ἡσυχίας; Πρὸς τί ταῦτα; Τί ἔχει νὰ κάμῃ ὁ Βασιλεὺς μὲ τὴν συζήτησιν αὐτήν; Ὑπὸ μίαν μόνην ἔποψιν ἐνδιαφέρεται, καὶ πρέπει νὰ ἐνδιαφέρεται ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην, νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του εἰς αὐτὴν, νὰ τὴν σκεφθῇ, νὰ τὴν ἐξετάσῃ διὰ νὰ μάθῃ τὴν ἀλήθειαν. Αἱ συνέπειαι τῆς ἀπάτης τοῦ ἀτόμου μένουσι περιωρισμέναι εἰς ἑαυτὸ, εἰς τὴν οἰκογένειάν του· συνέπεια τῆς ἀπάτης τοῦ Ἡγεμόνος εἶναι βλάβη τοῦ Κράτους. Ἔθνη (καὶ ἄλλοτε τὸ εἶπα, καὶ πάλιν τὸ ἐπαναλαμβάνω) ἔθνη τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἐλεύθερον βῆμα καὶ δὲν φροντίζουσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ διαφωτίζουσι τὸν Ἡγεμόνα των καὶ νὰ τῷ δεικνύωσι τὴν ἀλήθειαν γυμνὴν, δὲν ἔχουν κἀνὲν δικαίωμα νὰ παραπονῶνται, ἐὰν ὁ Ἡγεμὼν αὐτῶν δὲν γνωρίζῃ τὴν ἀλήθειαν· τὸ λάθος εἶναι ἰδικόν των καὶ ὄχι τοῦ Ἡγεμόνος. Καὶ τὸν Ἡγεμόνα δὲν ἀγαπᾷ ἐκεῖνος, ὅστις προσπαθεῖ νὰ τὸν ἀπατήσῃ καὶ τῷ παραστήσῃ τὰ πράγματα ὅπως τὸ ἰδιαίτερον ἑαυτοῦ συμφέρον τῷ ὑπαγορεύει, ἀλλ’ ἐκεῖνος, ἐπαναλέγω, ὅστις γυμνὴν ἐνώπιον τοῦ Ἡγεμόνος παριστάνει τὴν ἀλήθειαν, ἔστω καὶ μὲ κίνδυνον νὰ τὸν δυσαρεστήσῃ. Ἦλθε, λέγω κἀγώ, ἀντικοινοβουλευτικῶς ὁ κ. Δεληγεώργης, διότι ἦλθεν ἐκ τῆς μειοψηφίας, ἐνῷ Κυβέρνησις ὑποστηριζομένη ὑπὸ μεγάλης πλειονοψηφίας ἐν τῇ Βουλῇ ὑπῆρχε καὶ ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἀνετράπη ὄχι διὰ λόγον κοινοβουλευτικόν, ἢ πραγματικόν, ἀλλὰ διὰ λόγον προσωπικόν, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἔλθῃ ἡ μειοψηφία εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν δύναται νὰ τὸ κάμῃ ὁ Ἡγεμὼν τοῦτο; Δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ προσκαλέσῃ τὴν μειονοψηφίαν; Ναί· ἀλλὰ αὐτὴ ἡ λέξις δύναται τί σημαίνει; ὅτι ἡ πρόσκλησις τῆς μειονοψηφίας εἶναι ἐξαίρεσις, ὅτι τὸ νὰ προσκαλῆται ἡ μειονοψηφία εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου κατέναντι τῆς πλειονοψηφίας τῆς ὑπαρχούσης ἐν τῇ Βουλῇ εἶναι ἐξαίρεσις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ δικαιολογῆται σπουδαίως διὰ μεγάλον καὶ ἰσχυρὸν πολιτικὸν λόγον, διότι εἰς τὰς κοινοβουλευτικὰς πολιτείας ἡ πλειοψηφία κυβερνᾷ. Καὶ ὅτι τοῦτο ἔχει οὕτω, συμφωνεῖ μετ’ ἐμοῦ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. «Ἐγκύκλιος πρὸς τοὺς νομάρχας», τὴν ὁποίαν ἀναγινώσκω διὰ νὰ ἔχωμεν καὶ αὐτὰς τὰς λέξεις· «ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι κυβερνῶσιν αἱ πλειονοψηφίαι, λέγει ὁ κ. πρωθυπουργός.» «Ἡ δὲ ἀρχὴ αὕτη ἐρείδεται ἐπὶ τοῦ δικαιώματος τῆς τῶν λαῶν αὐτοδιοικήσεως.» Ὅταν λοιπὸν ἡ μειονοψηφία προσκαλῆται νὰ διοικήσῃ, παραβιάζεται ἡ ἀρχὴ τῆς τῶν λαῶν αὐτοδιοικήσεως, παραβιάζεται τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα. Πρέπει νὰ ᾖναι, ἐπαναλέγω, ἐξαιρετικὴ περίστασις ὅπως δικαιολογήσῃ τὸ διάβημα τοῦτο. Ἐὰν ὅμως, κύριοι, ἕνας τόπος εὑρίσκεται διαρκῶς, ἐπιμόνως, συστηματικῶς ὑπὸ τὰς κυβερνήσεις τῆς μειονοψηφίας, ἐὰν ἕνας τόπος βλέπει ὅτι ἐπιμόνως, διαρκῶς, συστηματικῶς αἱ κυβερνήσεις τῆς πλειονοψηφίας ἀνατρέπονται διὰ νὰ προσκληθῶσι κυβερνήσεις ἐκ τῆς μειονοψηφίας, ὁ τόπος ἐκεῖνος ποῦ εὑρίσκεται; Ὁ τόπος ἐκεῖνος εὑρίσκεται ἐν Κοινοβουλευτικῷ, εὑρίσκεται ἐν Συνταγματικῷ πολιτεύματι; Εὑρίσκεται ἐν πολιτεύματι ἀναγνωρίζοντι καὶ καθιεροῦντι τὴν ἀρχὴν τῆς αὐτοδιοικήσεως τῶν λαῶν, ἢ εὑρίσκεται εἰς τὸ ἀντίθετον; Ὁ κ. Μαυρομαρᾶς, ἐκ τῆς ὑπουργικῆς μερίδος, ἀξιότιμος συνάδελφος ἀξιοτίμου μερίδος, λαλήσας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἠθέλησε νὰ μᾶς κάμῃ τὴν ἱστορίαν τῶν διαλύσεων ἀπὸ τοῦ 1865 καὶ ἐντεῦθεν. Ἡ ἱστορία καὶ μάλιστα ἡ σύγχρονος, κύριοι, ὅταν γίνεται, πρέπει νὰ ᾖναι ἀκριβής, πρέπει νὰ ᾖναι πλήρης. Ἄλλως, ἡ ὠφέλεια, τὴν ὁποίαν περιμένει τις ἀπὸ τὴν ἱστορίαν ταύτην, δὲν εἶναι ὠφέλεια, εἶναι βλάβη. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος κ. Μαυρομαρᾶς νὰ ἐκθέσω καὶ ἐγὼ τὴν ἱστορίαν ταύτην, καὶ ἐπειδὴ ἔχω σκοπὸν νὰ τὴν ἐκθέσω οἵα εἶναι, οἵα παρίσταται ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν τῶν συγχρόνων, ὀφείλω νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἀνοχήν σας, ὀφείλω νὰ σᾶς παρακαλέσω ἐκ προοιμίων, νὰ μὴ νομίσῃ κἀνεὶς ὅτι εἰς τὴν ἐξιστόρησιν ταύτην ἐμπεριέχεται οὔτε ἴχνος κατακρίσεως ἐναντίον κἀνενός, εἴτε πολιτικοῦ προσώπου, εἴτε πολιτικῆς μερίδος. Ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡμολόγησεν ὅτι πταίομεν καὶ οἱ πολιτευόμενοι, καὶ πρῶτος ἐγώ, εἶπεν, ἀναγνωρίζω ὅτι ἔσφαλα, καὶ ὁ ἀναμάρτητος βαλέτω τὸν λίθον. Ἡ διακήρυξις αὕτη τοῦ κ. Ζαΐμη τὸν τιμᾷ, ἡ ἐξομολόγησις αὕτη τοῦ κ. Ζαΐμη εἶναι βῆμα, τὸ ὁποῖον ἀναδεικνύει οὐ μόνον τὸν πατριωτισμόν του ἀλλὰ καὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ χαρακτῆρός του, καθότι οὐ μικρὰ δύναμις χρειάζεται, ὅπως ὁμολογήσῃ τις δημοσίᾳ ὅτι ἡμάρτησεν. Ἐγένοντο λάθη κατὰ τὸ παρελθόν, ὀφείλομεν νὰ τὰ ὁμολογήσωμεν ἅπαντες ἐν εἰλικρινείᾳ, καὶ ἐὰν τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος, δηλαδὴ τοῦ συγχρόνου βίου μας, ἐπικαλούμεθα, ὀφείλομεν νὰ συνειθίσωμεν νὰ τὴν βλέπωμεν καθαρὰ ἐνώπιόν μας. Δὲν ἐγένετο ἡ πρώτη διάλυσις κατὰ τὸ 1865, ὡς εἶπεν ὁ κ. Μαυρομαρᾶς· ἡ Βουλὴ τοῦ 1865 διελύθη κατὰ τὸ 1868.

§94ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Αὐτὸ εἶπα καὶ ἐγὼ ὅτι διελύθη τότε, ὄχι εἰς τὰ 1865, ἀλλ’ εἰς τὰ 1868.

§95ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἴπατε ὅμως ὅτι διελύθη, διότι ἀνεβοκατέβαζε Κυβερνήσεις.

§96ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Αὐτὸ εἶναι εἰς ἄλλην περίστασιν.

§97ΠΕΤΣΑΛΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δὲν εἶναι ἄλλη περίστασις, αὐτὴ εἶναι.

§98ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀνεβοκατέβαζε Κυβερνήσεις ἡ Βουλὴ τοῦ 1865 (θόρυβος). Νὰ τελειώσωμεν λέγει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Εὐρυτανίας κ. Δημητριάδης· νομίζετε, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ παύσωμεν;

§99ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§100ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀνεβοκατεβάζοντο Κυβερνήσεις εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ 1865· ναί! καὶ διὰ τὸ ἀνεβοκατέβασμα τῶν κυβερνήσεων δὲν ἔχομεν νὰ παραπονεθῶμεν εἰς κἀνένα παρὰ εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς, αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἔπεσεν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν τότε· προσεκλήθη ἡ τότε ἀντιπολίτευσις, ἀλλὰ κυβέρνησιν δὲν ἠμποροῦσε τότε νὰ σχηματίσῃ οὔτε τὸ ἓν αὐτῆς τμῆμα, οὔτε τὸ ἄλλο, ἀφ’ οὗ ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη μετὰ τὴν νίκην της διῃρέθη. Εἶπα καὶ εἰς ἄλλην περίστασιν, τὸ ἐπαναλέγω καὶ τώρα, δυστύχημα ἐθεώρησα ἔκτοτε, καὶ ὅσον περισσότερον σκέπτομαι, τόσον περισσότερον πείθομαι ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δυστύχημα ὑπῆρξεν ἡ διαίρεσις τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης· ἂν ἡ διαίρεσις δὲν ἐπήρχετο, ἡ προσωπικὴ Κυβέρνης δὲν ἤθελε τολμήσει νὰ παρουσιαθῇ ἐνώπιον ἡμῶν. Ἀλλὰ ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκείνη διαιρεῖται καὶ κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς, μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, ἐστοχάσθησαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐσυνείθιζαν νὰ στοχάζωνται ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι σῶμα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ τὸ θεωρήσῃ τις τὸ πολὺ πολὺ ὡς ἓν δημοτικὸν συμβούλιον, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑποδεικνύῃ Κυβερνήσεις ἢ νὰ ἐκφράσῃ δυσπιστίαν πρὸς πρὸς αὐτάς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πρεσβεύουσιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου πρέπει νὰ ᾖναι ἐπιβεβλημένη εἰς αὐτὸν χωρὶς οὐδόλως νὰ ἀναμιγνύηται ἡ ἀντιπροσωπεία εἰς τὸν σχηματισμόν της, ἐνόμισαν ὅτι ἐσήμανεν ἡ ὥρα πρὸς καθίδρυσιν τῆς προσωπικῆς Κυβερνήσεως· καὶ τοιαύτη ἦτον ἡ τοῦ 1868. Διετηρήθη Πρόεδρος ὁ μακαρίτης Ῥοῦφος, ὃν εἶχεν ὑποδείξῃ ἡ Βουλὴ, διότι δὲν εἶχον ἀκόμη τὴν τόλμην νὰ προσβάλωσι κατὰ πρόσωπον, ἀλλὰ πέριξ αὐτοῦ ἐτοποθετήθησαν πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐὰν οὐχὶ ἄλλο δὲν ἠδύναντο νὰ θεωρηθῶσιν ὅτι εἶχον τὴν ὑποστήριξιν τῆς Βουλῆς ἢ ὅτι ἦσαν γνωστὰ εἰς αὐτήν. Ἐῤῥέθη τότε πρός τινα τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων (καὶ ὑπάρχει τις ὁλονὲν ἐντὸς τῆς Βουλῆς γινώσκων ὅτι ἀληθῆ λέγω) ἐῤῥέθη, λέγω, τί σκοπὸν εἴχατε μὲ τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἐσυστήσατε; δὲν σκέπτεσθε ὅτι μόλις ἔλθῃ ἡ Βουλὴ θὰ σᾶς ῥίψῃ;— καὶ ἡμεῖς τὴν διαλύομεν. — Μήπως ἡ ἄλλη θὰ ᾖναι διαφορετική; Διαλύομεν καὶ ἐκείνην, καὶ τρὶς καὶ τετράκις θὰ διαλύσωμεν, ἕως οὗ νὰ μάθωσιν νὰ ὑποτάσσωνται. —Ἀλλὰ τὰ πράγματα δὲν ἐπέτρεψαν τότε τὴν πλήρη ἐφαρμογὴν τῆς μεγάλης ταύτης ἀρχῆς των. Ὁ Βασιλεὺς ἠναγκάζετο νὰ ἀναχωρήσῃ διὰ τὴν Εὐρώπην καὶ διάλυσις Βουλῆς, καὶ νέαι ἐκλογαὶ δὲν ἠμποροῦσαν νὰ γείνωσι κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν. Προσεκλήθη ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν.

§101ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρελείψατε ἓν ὑπουργεῖον ἐν τῷ μεταξύ. Μετὰ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον εἴπατε ὅτι παρὰ τοῦ κ. Ῥούφου ἐσχηματίσθη, ἦλθε μία Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ ἐμοῦ.

§102ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα, καὶ σᾶς εὐχαριστῶ πάρα πολὺ, ἔχετε δίκαιον· ἔχει δίκαιον ὁ κ. Δεληγεώργης. Ὅταν ἐκηρύχθη ὁ Αὐστροπρωσσικὸς πόλεμος καὶ ἡ Κρήτη ἤρχισε νὰ ταράσσηται, ἡ προσωπικὴ ἐκείνη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἦλθε νὰ διορθώσῃ τὸν τόπον ἐν τῷ πείσματι τῆς Βουλῆς, ἔφυγεν ἐν τῇ ὄψει τῆς καταιγίδος, ἀφοῦ μᾶς ἐφιλοδώρισε τὴν περίφημον προσλαλιὰν τῶν Πατρῶν, τὴν ὁποίαν ἐνθυμεῖσθε ὅλοι. Ἀπετάθησαν πρὸς τὰ κόμματα, καὶ ὁ κ. Βούλγαρης μετὰ τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐσχημάτισαν ὑπουργεῖον ἀποποιηθέντος τοῦ κ. Κουμουνδούρου. Ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, ἐνθυμεῖσθε ὅτι εἶχε σύμβολον τὴν διάλυσιν, ἦτο μειονοψηφία τῆς Βουλῆς τοῦ 1867.

§103ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι, ἔχετε ἄδικον.

§104ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρὶν ἀποχωρίσητε σεῖς....

§105ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἴσα ἴσα, διότι δὲν τὴν ἤθελον, ἔπεσε τὸ ὑπουργεῖον· δὲν εἴχομεν σύμβολον τὴν διάλυσιν.

§106ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐζητεῖτο ὅμως ἡ διάλυσις. Ἐὰν τότε ἡ διάλυσις παρεχωρεῖτο, κύριοι, κατὰ τί ἤθελεν ὠφεληθῆ ὁ τόπος, κατὰ τί ἤθελεν ὠφεληθῆ ἡ βασιλεία; ἤθελε μόνον ὠφεληθῆ ἕνας κομματάρχης, μία φατρία, ἀλλ’ οὔτε ὁ τόπος, οὔτε ἡ βασιλεία ἤθελον ὠφεληθῆ, διότι ἡ συκοφαντηθεῖσα ἐκείνη Βουλὴ ἔδειξε ὅτι κατὰ δύω Συνόδους ὑπεστήριξε τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Βασιλέως, τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κουμουδούρου τοῦ 1867 εἰς ζητήματα οὐ μόνον σπουδαῖα, ἀλλὰ τὰ πλέον ἀντιδημοτικὰ διὰ μίαν Βουλὴν, ἀφορῶντα ἐπιβολὴν φόρων ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ἑκατομμυρίων. Ἐξηκολούθει ἐν τῇ μεγίστη ἐκείνῃ πλειονοψηφίᾳ, ἐπαναλαμβάνω, ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου νὰ διοικῇ· ἀλλὰ ἡ παραίτησις ἐπιδιώκεται, ἡ παραίτησις τοῦ Κουμουνδούρου ἐπιβάλλεται, ὁ Κουμουνδοῦρος ἀποπέμπεται, καὶ δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν θὰ τὸν λυπήσῃ ἐὰν ἀκούσῃ ὅτι εἶπα ὅτι ἀπεπέμφθη. Ἀπεπέμφθη, καὶ δύναμαι νὰ τὸ εἴπω, διότι με ἐξουσιοδότησε νὰ τὸ εἴπω Ἠθέλησαν νὰ θέσωσι τὴν χεῖρά των ἐντὸς τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ ὑπουργείου, ἠθέλησαν νὰ ἐξαιρέσωσι δύω ἐκ τῶν συναδέλφων του ὡς μὴ εἰδικοὺς, ἐμὲ ὡς μὴ εἰδικὸν διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ τὸν κ. Γρίβαν ὡς μὴ εἰδικὸν διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν.

§107Δ. ΓΡΙΒΑΣ. Αὐτὸ ἐῤῥέθη, ἀλλὰ δὲν εἶναι πραγματικόν.

§108ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶναι πραγματικὸν καθ’ ὑμᾶς, εἶναι ὅμως κατ’ ἐμέ.

§109ΠΟΛΛΟΙ. Τὰ γνωρίζομεν ὅλοι.

§110ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν πνευματώδη ἐκείνην ῥῆσιν περὶ τῆς εἰδικότητος, ἀλλὰ μὴ εἰπῆτέ τι περισσότερον, κ. Κεχαγιᾶ.

§111Δ. ΓΡΙΒΑΣ. Καθὼς φαίνεται, ἔχετε συμφέρον νὰ διαστρέφητε τὰ πράγματα.

§112ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἤμεθα μόνοι, ἦσαν καὶ ἄλοι πέντε συνάδελφοι ἐνώπιον τῶν ὁποίων ἀνεγνώσθη ἡ ἐπιστολὴ τῆς Α. Μεγαλειότητος, ἐν τῇ ὁποίᾳ ὑπάρχει ὅτι δὲν ἐζήτησαν παρὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰμὴ τοῦτο, τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Λομβάρδου ὡς μὴ εἰδικοῦ διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ τὴν τοῦ Γρίβα ὡς μὴ εἰδικοῦ διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν (Θόρυβος)...

§113ΓΡΙΒΑΣ. Αὐτὸ ἴσως τὸ ἀνεγνώσατε μόνοι σας, διότι πολλὰ ἐκάματε μόνοι σας.

§114ΚΕΧΑΓΙΑΣ. (Θόρυβος) ... παρῃτήθημεν ὅλοι διὰ μιᾶς.

§115ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀπεπέμφθη λοιπὸν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος εἰς τὰ 1867 καὶ προσεκλήθη ἡ μειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐκείνης νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, καὶ εἰς τὴν μειονοψηφίαν ἐκείνην ἐδόθη ἡ διάλυσις.

§116ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, δὲν ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν μειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, οὔτε διελύθη τότε ἡ ἡ Βουλή.

§117ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἔχετε δίκαιον, παρέτρεξα διὰ συντομίαν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Μωραϊτίνη. Προσεκλήθη ὁ κύριος Βούλγαρης καὶ δὲν ἐδέχθη, διότι δὲν τοῦ ἐδόθη ἀμέσως ἡ διάλυσις.

§118ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ ἠξεύρετε διατὶ ὁ κ. Βούλγαρης δὲν ἐδέχθη.

§119ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Προσεκλήθη....

§120ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠξεύρετε διατί δὲν ἠδυνήθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν ὁ κ. Βούλγαρης τότε· αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε ὅτι, ἐπειδὴ δὲν τῷ ἐδόθη ἡ διάλυσις, διὰ τοῦτο ἀπεποιήθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν, δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω, καί τοι μὴ ἔχων τὴν ἀξίωσιν ὅτι ἀποτελῶ μέρος τῶν ἰδιαιτέρων Συμβούλων τοῦ Στέμματος, δὲν εἶναι ἀληθές· ὁ κ. Βούλγαρης δι’ ἄλλους λόγους ἀπεποιήθη τότε τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως.

§121ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πολὺ καλὰ, ἔστω οὕτω. — Προσεκλήθη λοιπὸν μετὰ τὴν ἀποβολὴν τοῦ Κουμουνδούρου ὁ κ. Μωραϊτίνης ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, καὶ ἐσχημάτισε τὸ ὑπουργεῖον ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ἐδιοίκησε 35 ἡμέρας. Κατόπιν προσεκλήθη ὁ κύριος Βούλγαρης ἐκ νέου, ὅστις παριστῶν τὴν μειονοψηφίαν ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν καὶ εἰς αὐτὸν ἐδόθη ἡ διάλυσις. Ὁ κ. Βούλγαρης ἐσχημάτισε Βουλήν· καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ ἔλαβε, δὲν ἐξετάζω τώρα πῶς, τὴν πλειονοψηφίαν· διεξήγαγε τὴν ἑξάμηνον Σύνοδον ὅλην, τὴν παρέτεινε καὶ ἐπί τινας ἑβδομάδας ἐκτάκτως, ἀλλὰ ἔρχονται τὰ τότε γνωστὰ συμβάντα, καὶ προσκαλεῖται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ νέου ἡ μειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐκείνης καὶ εἰς τὴν μειονοψηφίαν δίδεται ἡ διάλυσις. Σχηματίζεται τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Ζαΐμη. Ὁ κ. Ζαΐμης συνεκρότησε νέαν Βουλὴν, ἔλαβε πλειονοψηφίαν ἐντὸς αὐτῆς, διεξήγαγε ὅλην τὴν Σύνοδον καὶ ἀνεχώρησεν ἡ Βουλὴ, ἀφίνουσα ἐν τῇ ἐξουσίᾳ Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζεν ἡ πλειονοψηφία· ἀλλὰ ἐπιστρέφει ἡ Βουλὴ, καὶ τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζε, δὲν τὴν εὑρίσκει. Πρὶν τῆς ἐπανόδου τῆς Βουλῆς, κύριοι, ἐπῆλθε (συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐκφρασθῶ μὲ ἄλλην λέξιν) ἐπῆλθε καὶ τοῦ κ. Ζαΐμη ἡ ἀποπομπή. Τὰ περὶ τῆς ἀποπομπῆς ταύτης ἐσυζητήθησαν ἄλλοτε ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ κ. Ζαΐμη προσεκλήθη ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅστις ἀπετέλει μειονοψηφίαν ἐν τῇ μειονοψηφίᾳ τῆς Βουλῆς ἐκείνης, καὶ εἰς τὴν μειονοψηφίαν ταύτην ἐδόθη ἡ ὑπόσχεσις τῆς διαλύσεως. Τότε δὲ ἐλέγετο περὶ μιᾶς συμβάσεως, πρωτοκόλλου, ἢ συνεννοήσεως, ὅτι οὐ μόνον εἰς μίαν ἀλλὰ καὶ εἰς δευτέραν καὶ τρίτην διάλυσιν θὰ ἐπροχώρουν διὰ νὰ φθάσωσι νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ σύστημα τῆς καλῆς των διοικήσεως. Καὶ τοῦτο μὲ ἔκαμε νὰ τὸ ἐνθυμηθῶ ἡ προχθεσινὴ παρατήρησις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ εἰπόντος «ἡμεῖς μὲν (ἡ Κυβέρνησις) εἴμεθα ἔνοχοι διὰ μίαν διάλυσιν καὶ σεῖς (ἡ ἀντιπολίτευσις) διὰ τρεῖς·» ἄρα τοῦ μένουν ἀκόμη δύω διαλύσεις (γέλως). Λοιπὸν, κύριοι, ἐκ νέου ἡ μειονοψηφία προσεκλήθη καὶ τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἐπιβληθῇ διὰ τῆς διαλύσεως εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Ἀφίνω, κύριοι, διὰ νὰ ᾖμαι σύντομος, τὰ διατρέξαντα κατόπιν μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη καὶ τὴν συγκρότησιν τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Κουμουνδούρου· παραλείπω, ὅ,τι ἐῤῥέθη ὡς πρὸς τοῦτο κατὰ τὴν ἐπὶ τούτου συζήτησιν τοῦ 1871 καὶ ἔρχομαι εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐκείνης. Ποῖος προσεκλήθη, κύριοι, ἵνα διαλύσῃ; οἱ κ.κ. Βούλγαρης καὶ Κουμουνδοῦρος, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ μειονοψηφίαν, καὶ αὐτὸ ἀπεδείχθη καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν ψηφοφορίαν, ἥτις τότε ἐγένετο. (Ἀνησυχίαι εἰς τὸ ἀκροατήριον).

§122Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸ ἀκροατήριον ἀνησυχεῖ.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι.

§124ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διελύθη καὶ ἡ Βουλὴ ἐκείνη καὶ ἐσχημάτισε νέαν Βουλὴν ὁ κ. Βούλγαρης· ὅλοι δὲ ἐνθυμεῖσθε τὴν μεγάλην ἐκείνην πλειονοψηφίαν, ἥτις ὑπεστήριζε τὸν κ. Βούλγαρην. Ἀλλ’ ἔρχεται μετ’ ὀλίγον ἡ στιγμὴ νὰ ἀποπεμφθῇ καὶ ὁ κ. Βούλγαρης, καὶ ποῖος πάλιν προσκαλεῖται; ἡ μειονοψηφία τῆς μειονοψηφίας τῆς Βουλῆς ἐκείνης καὶ τῇ δίδεται ἡ διάλυσις. Τί μᾶς ἀποδεικνύει, κύριοι, ἡ ἱστορία ἀπὸ τοῦ 1868 ἕως σήμερον; ὅτι σταθερῶς, ἀπαραβάτως, ἐπιμόνως αἱ πλειονοψηφίαι δὲν προσέρχονται νὰ διοικήσωσι τὸν τόπον κατὰ τὴν ἀρχὴν τὴν συνταγματικὴν, ἀλλὰ σταθερῶς, ἀπαραβάτως, ἐπιμόνως ἔρχονται αἱ μειοψηφίαι μὲ τὸ προνόμιον τῆς διαλύσεως, καὶ τὸ προνόμιον τοῦτο χρησιμεύει εἰς τὸ νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν μειονοψηφίαν ἐπὶ τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ ἐξαίρεσις ἐγένετο τοιουτοτρόπως κανών. Ὅταν μία συνταγματικὴ διάταξις, κύριοι, ἀπὸ τὸν καιρὸν τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ Συντάγματος, ἐφαρμόζεται σταθερῶς, ἀπαραβάτως, ἐπιμόνως κατὰ τὴν ἐξαίρεσιν καὶ οὐδέποτε κατὰ τὸν κανόνα, δὲν θὰ εἴπητε ὅτι οὐδέποτε ἐξετελέσθη; Εἶναι τοῦτο παράβασις οὐχὶ μόνον τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, οὐ μόνον τοῦ πνεύματος ἀλλὰ καὶ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος τοῦ ὁρίζοντος ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ζῇ ἐπὶ τέσσαρα ἔτη. Δύναται νὰ διαλυθῇ, ἀλλὰ τὸ δύναται εἶναι ἐξαίρεσις, καὶ ἀφ’ ὅτου ἐγκαθιδρύθη τὸ Σύνταγμα, οὐδεμία Βουλὴ ἔζησε τέσσαρα ἔτη. (Θόρυβος καὶ ἀνησυχία εἰς τὸ ἀκροατήριον).

§125ΤΙΝΕΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν εἶναι κατάστασις αὐτὴ, διατάξατε νὰ πετάξουν ἔξω τοὺς ἀνησυχοῦντας εἰς τὰ ἀκροατήρια.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι.

§127ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αἱ δύω Βουλαὶ διελύθησαν εὐθὺς τὸ πρῶτον ἔτος τῆς γεννήσεώς των, ἡ ἄλλη Βουλὴ διὰ νὰ ζήσῃ δύω ἔτη ἐχρειάσθη νὰ συντρέξουν τόσα ἔκτακτα περιστατικά. Ἀλλὰ τὸ δικαίωμα, λέγουσιν, εἶναι ἀπόλυτον, οὐδαμοῦ τοῦ Συντάγματος εὑρίσκεται περιορισμὸς τῆς χρήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου, ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ κάμῃ χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως, ὅταν καὶ ὅπως θέλει, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ τὸν περιορίσῃ. Τὸ ἀπόλυτον ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ δὲν ὑπάρχει, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη· ἡ ἰδέα τοῦ ἀπολύτου, καὶ ἡ τοῦ Συντάγματος ἀποκλείονται ἀμοιβαίως. Εἶναι ἀπόλυτος ἡ χρῆσις τῆς ἰδιοκτησίας σου, δύνασαι νὰ τὴν μεταχειρισθῇς ὅπως θέλεις, ἀλλὰ ὁ νόμος σοῦ θέτει περιορισμοὺς, ὅταν διὰ τῆς χρήσεως τῆς ἰδιοκτησίας σου βλάπτῃς τὴν ἰδιοκτησίαν τοῦ ἄλλου. Ἔχεις δικαίωμα νὰ καύσῃς τὴν οἰκίαν σου, ἀλλ’ ὅταν δὲν βλάπτῃ τοῦ ἄλλου τὸ σπῆτι, ὅταν ὅμως πρόκειται διὰ τῆς φωτιᾶς νὰ κάψῃς καὶ τὸ ἰδικόν μου τὸ σπῆτι, ὁ νόμος σοὶ τὸ ἐμποδίζει καὶ σὲ τιμωρεῖ. Εἶσαι ἐλεύθερος νὰ μεταχειρισθῇς τὰ χρήματά σου ὅπως θέλεις· ἀλλ’ ὅταν τὰ ρίπτῃς ἀπὸ τὸ παράθυρον, σοῦ διορίζουν κηδεμόνας. Εἶναι ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως τοῦ διαλύειν τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἐνόσῳ διὰ τῆς χρήσεως αὐτοῦ δὲν καταστρέφεται ἡ ἄλλη ἐξουσία, δὲν προσβάλλονται τὰ δικαιώματά της, δὲν ἀνατρέπεται ἡ βάσις τοῦ Συντάγματος, ἐπιβαλλομένης τῆς μειονότητος ἐπὶ τὴν πλειονότητα. Εἶναι ὡς τὸ τῆς διαλύσεως ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ παύειν καὶ διορίζειν τοὺς ὑπουργοὺς, τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναβάλλειν, ἢ διακόπτειν τὴν σύνοδον, τὸ δικαίωμα τῆς ἐπικυρώσεως ἢ ὄχι τῶν νόμων. Ἀλλὰ, κύριοι, τὸ ἤκουσα ἄλλοτε ἀπὸ τὸν κύριον πρωθυπουργὸν καὶ τὸ παραδέχομαι ὡς ὀρθὸν, ὅτι τὰ δικαιώματα ταῦτα συγκεντρούμενα εἰς μίαν ἐστεμμένην κεφαλὴν ἤθελον ἀποτελεῖ τὴν μεγαλειτέραν τυραννίαν περιβεβλημένην τὸ κῦρος τοῦ νόμου.

§128ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριε Λομβάρδε; (θόρυβος).

§129ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτετε.

§130ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω. Τὰ δικαιώματα ταῦτα, συγκεντρούμενα εἰς μίαν ἐστεμμένην κεφαλὴν, ἀποτελοῦσιν ἢ ὄχι τὴν φοβερωτέραν τυραννίαν, περιβαλλομένην τὸ κῦρος τοῦ νόμου; Ἐγὼ λέγω ναί· καὶ μετ’ ἐμοῦ συμφωνεῖ ὁ κύριος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι εἰς τὰ ζητήματα ταῦτα, κύριοι, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν εἶμαι εἰδικὸς, προσπαθῶ νὰ ἀκολουθῶ εἰδικοὺς ἄνδρας, ἐνταῦθα δὲ ἔχω τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, τοῦ ὁποίου συμμερίζομαι τὴν πεποίθησιν μ’ ὅλην τὴν εὐχαρίστησιν. Ὅτε ἀκριβῶς τὸ ζήτημα τοῦτο περὶ κακῆς χρήσεως τῶν προνομίων τοῦ στέμματος ἐσυζητεῖτο κατὰ τὸ 1871 ἐν τῇ Βουλῇ, ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς νῦν κυβερνήσεως εἶπε πρὸς τοῖς ἄλλοις ταῦτα (ἀναγινώσκει). «Τῳόντι, κύριοι, ὁ Βασιλεὺς εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη θεωρεῖται, εἶναι καὶ ἀναγράφεται ὡς ἡ κορυφὴ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ὡς ὁ ἀνώτατος ἄρχων τοῦ Κράτους, ὡς ἔχων τό δικαίωμα τοῦ παύειν καὶ διορίζειν τοὺς ὑπουργούς του καὶ ὡς ἔχων τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως. Αὐτὰ τὰ δικαιώματα, κύριοι, μετὰ τοῦ ἑτέρου δικαιώματος τοῦ veto συγκεντρούμενα εἰς μίαν ἐστεμμένην κεφαλὴν, ἤθελον ἀποτελεῖ τὴν μεγαλειτέραν τυραννίαν, περιβεβλημένην τὸ κῦρος τοῦ νόμου.» Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν παρέλειψα οὔτε λέξιν· εἶναι ὅμως καὶ ἄλλα. (Ἀναγινώσκει). «Ἀλλ’ οἱ λαοὶ, οἵτινες προῆλθον εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐκ τῆς καταχρήσεως τῶν βασιλέων.» —(Δὲν ἠννόει βεβαίως ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λέγων ταῦτα τότε, νὰ προσβάλῃ τὸν Βασιλέα· καθὼς σήμερον δὲν ἔχει κἀνεὶς ἀπὸ ἡμᾶς, κύριοι, σκοπὸν νὰ θέσῃ εἰς ἀμφισβήτησιν οὔτε τὰ δικαιώματα τοῦ Βασιλέως, οὔτε τὰ προνόμια· μὴ μᾶς φέρετε ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐν τῷ μέσῳ τοῦτο.—Ἀκούσατε τὰ ἐπίλοιπα). «Ἀλλ’ οἱ λαοὶ, οἵτινες προῆλθον εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐκ τῆς καταχρήσεως τῶν βασιλέων, αὐτοὶ ἐφρόντισαν νὰ εὕρωσι τὰ μέσα, ὥστε νὰ περιορίσωσι τὴ ἀπόλυτον, τὴν τυραννικὴν αὐτὴν ἐξουσίαν· δὲν ἔθηκαν κἀμμίαν ἀπαγόρευσιν εἴτε διάταξιν ἐντὸς τοῦ πολιτικοῦ Συντάγματος, διὰ τῆς ὁποίας νὰ ἐπιβάλλωσιν εἰς τὸν βασιλέα τοὺς ὑπουργούς. Ἐκράτησαν ὅμως δι’ αὑτοὺς οἱ λαοὶ καὶ ἀπέδωκαν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους των τὸ δικαίωμα τοῦ ψηφίζειν τοὺς φόρους, μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ὑποτάσσουσι τοιουτοτρόπως τὸν κακῆς πίστεως μονάρχην καὶ ὑποχρεοῦσιν αὐτὸν ἐντὸς τῆς καλῆς πίστεως διὰ τοῦ φοβεροῦ, τοῦ μεγάλου καὶ τοῦ ἄλλως εὐεργετικοῦ αὐτοῦ δικαιώματος τοῦ ψηφίζειν τοὺς φόρους. Ἀλλὰ τότε ὁποία ἀνάγκη γεννᾶται εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα; ἡ ἀνάγκη νὰ ἔχῃ τὴν ἐπιῤῥοὴν ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου· διότι ἅμα τὸ Κοινοβούλιον διὰ τὴν ἔλλειψιν ταύτην τῆς ἐπιῤῥοῆς τῶν συμβούλων τοῦ Στέμματος ἀρνηθῇ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν τὰ μέσα τοῦ ζῇν, ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀποθνήσκει.»

§131ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λοιπὸν ηὕρατε τὴν κατ’ ἐμὲ λύσιν.

§132ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τώρα ἔχομεν, κύριε Πρόεδρε, τὴν ἀρχὴν εἰς ἣν συμφωνοῦμεν, δὲν παραδέχομαι τὴν λύσιν τὴν ὁποίαν δίδετε· θὰ ἔλθω εἰς αὐτὴν κατόπιν. Συμφωνῶ νῦν μαζῆ σας ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ παύειν καὶ διορίζειν τοὺς ὑπουργοὺς, τοῦ διαλύειν τὴν Βουλὴν κτλ. συγκεντρούμενα εἰς μίαν ἐστεμμένην κεφαλὴ, ἀποτελοῦν τὴν φοβερωτέραν τυραννίαν, ὅταν ἀπολύτως, ἤτοι ἄνευ λόγου καὶ ἰδιοτρόπως, τίθενται εἰς ἐνέργειαν. Τώρα θέλω νὰ ἀναγνώσω μίαν ἄλλην περικοπὴν ἀγορεύσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ διὰ νὰ σᾶς δείξω ὅτι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου σᾶς ἀνέγνωσα, ἀποδεικνύει τὸ σταθερὸν καὶ ἀδιάσειστον τῆς πεποιθήσεώς του. Ἰδοὺ τί ἔλεγεν ἐν τῇ Συνελεύσει εἰς τὰ 1864. Τὸ ἔλεγεν δὲ ὅταν ἐσυζητεῖτο ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα τῶν φόρων περὶ ἀφομοιώσεως αὐτῶν καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ. Ὑπεστήριζεν ὅτι οἱ φόροι, ὅπως εἶναι ἐν Ἑλλάδι, πρέπει νὰ ᾖναι καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ. Καὶ ἐνταῦθα συγχωρήσατέ μοι νὰ κάμω τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμον εἰς μίαν ἄλλην συνεδρίασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν μὲ διέκοψεν ὁ κύριος Πρωθυπουργός, ὅταν τοῦ ἔλεγα τότε νὰ μὴ σπεύδῃ, διότι καὶ ἄλλοτε ὑπεστήριξες τὴν ἀφομοίωσιν τῶν φόρων καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ, ἀλλὰ ἀφοῦ ἦλθες εἰς τὴν ἐξουσίαν, δὲν ἠδυνήθης νὰ τὸ ἐκτελέσῃς, καὶ τότε ὁ κύριος Πρόεδρος μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι δὲν ἔλαβε καιρὸν νὰ μεταῤῥυθμίσῃ τὸ φορολογικὸν σύστημα. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο περὶ τούτου, ἐπρόκειτο νὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ φόροι καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ, ὅπως εἶναι καὶ ἐν Ἑλλάδι· ἰδοὺ δὲ τί ἔλεγε τότε (ἀναγνώσκει ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς Συνελεύσεως). «Τὸ σπουδαιότερον στάδιον, εἰς τὸ ὁποῖον γίνεται ἡ ἐξέλεγξις τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι τὸ περὶ διαχειρίσεως τῶν φόρων. Ἀγνοῶ ὁποῖον ἐνδιαφέρον μέγα θέλουν ἔχει διὰ τὴν ἐξέλεγξιν αὐτὴν πληρεξούσιοι ἀντιπροσωποῦντες τόπον, ὁ ὁποῖος μένει ἀφορολόγητος, καὶ ἀφορολόγητος σχεδὸν εἶναι ὁ φορολογούμενος εἰς τὸ τελωνεῖον μόνον. Ἄλλο φοβερώτερον ἀκόμη ἀτόπημα. Τὸ Σύνταγμα οὐδέποτε θὰ λάβῃ κῦρος· διότι μία μόνον ὑπάρχει κύρωσις κατὰ τὰς ἀρχὰς τὰς συνταγματικάς. Ὅλη ἡ ἐξουσία τοῦ Κράτους εἶναι δεδομένη εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὅλη ὁλόκληρος· ἓν μόνον δικαίωμα διετήρησαν οἱ λαοὶ, τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἀρνῶνται διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὑτῶν τοὺς φόρους. Οὐδεὶς τὸ ἀγνοεῖ τοῦτο· οὐδεὶς ἀγνοεῖ ὅτι ἐκεῖ ἐπαναπαύεται τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα· διότι λέγουν οἱ δημοσιολόγοι πάντες, ὅ,τι θέλει ἂς κάμῃ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία τὴν σήμερον ὁπόταν ὅλαι αἱ ἀνάγκαι ἀναλύωνται εἰς ἀργύριον· διότι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ, ἀφοῦ τῆς ἀρνούμεθα τὰ μέσα τοῦ ζῇν.»

§133ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν θέλετε νὰ μὲ ἀποδείξητε ἀνακόλουθον.

§134ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι· λέγω μάλιστα ὅτι ἐδῶ εἶσθε συνεπέστατος. Συμφωνῶ λοιπὸν μὲ τὸν κύριον Πρόεδρον ὅτι τῆς ἀπολύτου χρήσεως ἡ ἐξουσία τοῦ δικαιώματος τούτου εἶναι κακὴ, εἶναι τυραννία, δὲν συμφωνῶ ὅμως μὲ τὸν κύριον Πρόεδρον ὅτι τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον διὰ νὰ περιστείλλῃ τὴν τυραννίαν δύναται νὰ κάμῃ ἡ Βουλὴ, εἶναι τὸ νὰ ἀρνηθῇ τοὺς φόρους. Τὸ νὰ ἀρνηθῇ ἡ Βουλὴ τοὺς φόρους, βέβαια εἶναι ἐπανάστασις· φαίνεται δὲ ὅτι ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρωθυπουργὸς δύω μόνον ἐνεργείας παραδέχεται διὰ τοὺς ἐν ἐλευθέρᾳ πολιτείᾳ πολιτευομένους, ἢ τυραννίαν, ἢ ἐπανάστασιν. Ἀλλὰ πρὶν ἢ φθάσῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὸ βῆμα τοῦ νὰ ἀρνηθῇ τοὺς φόρους εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, τὸ ὁποῖον εἶναι ἡ ἄρνησις τῆς ὑπάρξεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἔχομεν νὰ δοκιμάσωμεν πολλὰ μέσα καὶ πρὸ πάντων τὴν δι’ ἐλευθέρας συζητήσεως ἀποδοκιμασίαν τῶν τολμησάντων νὰ ἀναλάβωσι καὶ νὰ κρατῶσι τὴν ἐξουσίαν διὰ μέσων καὶ ἐνεργειῶν τεινουσῶν νὰ φέρωσιν ἐπὶ τέλους τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους εἰς τὸ σκληρὸν βῆμα νὰ ἀρνηθῶσι τοὺς φόρους.

§135ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐνθυμηθῆτε, κύριε Λομβάρδε, ὅτι τοῦτο εἶπον ὅταν ἐπρόκειτο περὶ Βασιλέως κακῆς πίστεως.

§136ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ πάλιν ὁ Βασιλεὺς ἐμπρός.

§137ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Θεωρητικῶς ὁμιλῶ.

§138ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂς ἀφήσωμεν, ἀξιότιμε πρόεδε τῆς Κυβερνήσεως, ἂς ἀφήσωμεν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐγεννήθησαν, δὲν ἀνετράφησαν, δὲν ἀνεδείχθησαν διὰ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ διὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ συναγωνισμοῦ, νὰ φέρουν ἐμπρὸς τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἐν Κοινοβουλίῳ ἐγεννήθησαν, ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἀνετράφησαν, δι’ αὐτοῦ ἀνυψώθησαν καὶ δι’ αὐτοῦ ἂν πέσωσι καὶ πάλιν ν’ ἀνυψωθῶσιν ἐλπίζουσιν, ὀφείλουν ν’ ἀφήσουν τὸν Βασιλέα ὑψηλὰ ὅπου ἵσταται, καὶ ἂς ἔχωμεν τὴν τόλμην ν’ ἀναδεχώμεθα ἡμεῖς τὰς συνεπείας τῶν πράξεών μας. Δὲν πρόκειται περὶ καλῆς ἢ κακῆς πίστεως οἱουδήποτε Βασιλέως, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἂν καλὴ ἢ κακὴ χρῆσις ἐγένετο τῶν προνομίων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα ἔδωκε τῷ Βασιλεῖ ὡς παρακαταθήκην, τὰ ὁποῖα ὁ Βασιλεὺς δὲν τὰ μεταχειρίζεται, ἀλλὰ τὰ μεταχειρίζονται ὑπεύθυνοι διὰ τὴν χρῆσίν των ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους τὸ Σύνταγμα ὑπευθύνους ὥρισεν. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν, κύριοι, διὰ μίαν στιγμὴν τὰς θεωρίας ταύτας, ἂς ὑπερπηδήσωμεν τὸ μέγα τοῦτο γεγονὸς, ὅτι ἀφ’ ὅτου τὸ Σύνταγμά μας ἐγκαθιδρύθη οὐδέποτε Βουλὴ ἔζησε τὴν τετραετίαν, οὐδέποτε ἡ πλειοψηφία ἔμεινεν ἐλευθέρα ἐν τῇ ἐξασκήσει τῶν δικαιωμάτων της τῶν συνταγματικῶν, ἀλλὰ πάντοτε διαρκῶς τοῦ προνομίου ἐγένετο χρῆσις, ὅπως ἡ μειονοψηφία ἐπιβληθῇ ἐπὶ τῆς πλειοψηφίας.

§139ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τίς εὐθύνεται;

§140ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οἱ ὑπεύθυνοι ὑπουργοί....

§141ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§142ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οἱ ὁποῖοι ἔχουν καὶ θὰ ἔχουν τὸ θάῤῥος ν’ ἀναλάβουν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών των, ὄχι ὡς ἐκείνους οἵτινες ἄλλοτε ἐκρύπτοντο ὄπισθεν τοῦ Ὄθωνος καὶ ἔλεγον, δὲν πταίομεν ἡμεῖς, ἀλλὰ ὁ Ὄθων, καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπεύθυνοι ὄχι διὰ τὴν διοίκησίν των, ἀλλὰ διὰ τὴν νόθευσιν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, διὰ τὴν παραβίασιν τῶν ἐκλογῶν πρὸς σχηματισμὸν τεχνικῆς πλειονοψηφίας. Ἂς ἐξετάσωμεν, λέγω, κύριοι, τὸ ζήτημα ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν ἡ χρῆσις τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως, οἵα παρ’ ἡμῖν ἐγένετο, ἀπαντᾶται τυχὸν ἄλλοθί που, ἂν ἔχῃ τὸ κῦρος τοῦ παραδείγματος ἄλλων ἐθνῶν. Ἐξετάσατε τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν ὅλων τῶν ἐθνῶν, καὶ εἰπέτε μοι, ποῦ θὰ εὕρητε 4 διαλύσεις Βουλῶν εἰς διάστημα 5 ἐτῶν, ὡς συμβαίνει παρ’ ἡμῖν ἀπὸ τὸ 1868 ἕως τὸ 1873; Ὑπῆρξέ ποτε, κύριοι, Κράτος, ὑπῆρξέ ποτε Κυβέρνησις, ἡ ὁποία παρ’ ὅλου τοῦ κόσμου κατεκρίθη, ὅτι ἐποιήσατο κατάχρησιν τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως. Εἰς βάρος τῆς καταχρήσεως ταύτης κυρίως ἀπεδόθη ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ὑπάρχει πλέον, καὶ ἐβιάσθη νὰ εἴπῃ δὲν δύναμαι νὰ ὑπάρξω, καὶ τὸ Κράτος καὶ ἡ Κυβέρνησις αὕτη εἶναι ἡ τῆς πρώην Ἰονίου πολιτείας. Τίς δὲν ἠξεύρει ἀπὸ σᾶς, κύριοι, ὅτι δὲν ὑπῆρξε δημοσιολόγος, δὲν ὑπῆρξεν ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος νὰ ἐσκέφθη περὶ τῆς καταστάσεως τῆς Ἑπτανήσου ἐπὶ ἀγγλοκρατίας, καὶ νὰ μὴ ἐστιγμάτισε τὴν ἐκεῖ γενομένην κατάχρησιν τῆς διαλύσεως; Ἠξεύρετε ὅλοι σας, ὅτι τὸ αὐθαίρετον τῶν ἐν Ἑπτανήσῳ ἁρμοστῶν καὶ ἡ κατάχρησις, ἣν οὗτοι ἔκαμνον τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως, προτείνεται ὡς τὸ μὴ περαιτέρω τῆς καταχρήσεως διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Πόσας ὅμως διαλύσεις ἔκαμον οἱ ἁρμοσταὶ εἰς διάστημα πεντηκονταετίας; ἑπτά· καὶ ἀπὸ τὰς ἑπτὰ ταύτας διαλύσεις, κύριοι, αἱ δύω ἦσαν ἐπιβεβλημέναι, διότι ἡ μὲν ἐγένετο εἰς τὸ 1850, ὅτε τὸ τότε ἰσχῦον σύνταγμα εἶχε μεταῤῥυθμισθῆ, καὶ διετάσσετο ἄλλος τρόπος ἐκλογῆς τῶν βουλευτῶν, οἱ δὲ βουλευταὶ οἱ ἐκλεχθέντες ὑπὸ τὸ παλαιὸν σύνταγμα δὲν ἠμποροῦσαν νὰ καθήσωσιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς· ἀφαιρέσατε λοιπὸν μίαν διάλυσιν ἐκ τῶν ἑπτά. Δευτέρα ἐπιβληθεῖσα διάλυσις ἦτον ἡ τῆς δωδεκάτης Βουλῆς κατὰ τὸ 1864. Ἐπρόκειτο νὰ ἐκφρασθῇ ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ τόπου ἂν θέλῃ τὴν ἕνωσιν· ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ἐκλεχθῇ Βουλὴ μὲ εἰδικὴν ἐντολὴν καὶ ἐξελέχθη ἡ δεκάτη τρίτη. Ἀπ’ αὐτὰς λοιπὸν τὰς 7 διαλύσεις ἀφαιρέσατε τὰς δύω, μένουν μόνον 5. Πέντε μόνον διαλύσεις ἔκαμον εἰς διάστημα πεντηκονταετίας οἱ ἁρμοσταὶ, καὶ ὅλος ὁ κόσμος ἐφώναζεν ὅτι ἐγένετο κατάχρησις μὴ περαιτέρω τῆς διαλύσεως, καὶ δὲν ἐδίστασαν νὰ τὸ φωνάξουν Ἄγγλοι καὶ βουλευταὶ καὶ δημοσιογράφοι. Καὶ περὶ τίνος ἐπρόκειτο ὅταν ἐγένοντο αἱ διαλύσεις ἐκεῖναι; Συνήρχοντο οἱ ἀξιότιμοι βουλευταὶ τῶν 7 πετρῶν τοῦ Ἰονίου ἢ τῶν 6 χυτρῶν τοῦ τζάϊ κατὰ τὸν Times καὶ ἐπαρουσιάζοντο ἐνώπιον τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Μεγάλης Βρετανίας καὶ τοῦ ἔλεγον· φύγε ἀπ’ ἐδῶ, δὲν σὲ θέλομεν νὰ ἦσαι ἐδῶ. Περὶ τούτου ἐπρόκειτο καὶ διὰ τοῦτο ἐγένοντο αἱ διαλύσεις ἐκεῖναι. Καὶ εἰσερχόμεθα ἐκεῖ μέσα εἰς τὸ Ἰόνιον βουλευτήριον καὶ ἐκηρύσομεν ὅτι δὲν ἀναγνωρίζομεν τὸ σύνταγμα τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει, διότι εἶναι ἐπιβεβλημένον, δὲν ἀναγνωρίζομεν τὴν Βασίλισσαν τῆς Ἀγγλίας ὡς προστάτιδα, διότι μᾶς ἐπεβλήθη, δὲν ἀναγνωρίζομεν τὴν συνθήκην τοῦ 1815, διότι δὲν εἴχομεν ἀντιπροσώπους ἡμεῖς ἐκεῖ· ἠναγκάζετο ἢ ὄχι πρὸς συντήρησιν τοῦ καθεστῶτος ὁ ἁρμοστὴς νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν; Δὲν ἐννοῶ νὰ ὑπερασπίσω ἢ δικαιολογήσω τὰς διαλύσεις ἐκείνας, ἀλλὰ νὰ ἐξηγήσω ὁποία ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῶν 5 διαλύσεων τῶν ἁρμοστῶν ἐντὸς πεντηκονταετίας, καὶ τῶν διαλύσεων τῶν ὑπευθύνων μας ἐντὸς πενταετίας. Πότε συνῆλθε Βουλή ἐδῶ καὶ ἐξεφράσθη κατὰ τῶν καθεστώτων; Ἂν λοιπόν, κύριοι, καὶ αὐτὸ τὸ μᾶλλον αὐθαίρετον Κράτος, τὸ τῆς πρῴην Ἑπτανήσου, λάβετε ὑπ’ ὄψιν, ἂν συγκρίνητε τὴν διαγωγὴν τῶν ἁρμοστῶν μὲ τὴν τῶν ὑπευθύνων ὑπουργῶν μας, ὅλοι θέλετε συνομολογήσει ὅτι ὑπερηκοντήσαμεν τοὺς Ἄγγλους ἁρμοστάς. Καὶ τοῦτο εἶναι συνταγματικὸν πολίτευμα; Καὶ τοῦτο εἶναι χρῆσις τῶν προνομίων ἡ ὁποία θὰ ἐμπεδώσῃ τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας; Ἕνεκα τῆς καταχρήσεως ταύτης τῆς πολὺ πλέον δεδικαιολογημένης ἡ Ἀγγλικὴ προστασία δὲν ἠδυνήθη νὰ στηριχθῇ ἐν Ἑπτανήσῳ, καὶ ἡ πλέον ἀδικαιολόγητος κατάχρησις, τὴν ὁποίαν ἐκάματε σεῖς, θέλει χρησιμεύσει πρὸς ἐμπέδωσιν τοῦ νῦν καθεστῶτος τῶν συνταγματικῶν ἡμῶν ἐλευθεριῶν; Ἀπατᾶσθε. Θέλει χρησιμεύσει πρὸς ἐμπέδωσιν τῆς καταστάσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν χαρακτηρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς τὴν φοβερωτέραν τυραννίαν, ἂν δηλ. ἡ Ἑλλὰς ᾖναι ὁ τόπος, ὅστις δύναται νὰ κύψῃ εἰς τὴν τυῤῥαννίαν τὴν ὁποίαν ὑπαινίττονται οἱ λόγοι τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ. Διὰ νὰ κάμω, κύριοι, εὐνοητότερον καὶ ψηλαφητότερον τὸ ἄτοπον τῆς θεωρίας τῶν ἀντιφρονούντων, οἵτινες παραδέχονται ὅτι εἶναι ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως καὶ εἰς οὐδένα περιορισμὸν ἢ εὐθύνην ὑπόκειται, συγχωρήσατέ με νὰ ἐξάξω ὅλα τὰ ἐκ ταύτης συμπεράσματα. Τρεῖς μῆνας συνεδριάζει ὑποχρεωτικῶς κατ’ ἔτος ἡ Βουλή. Τὴν ἑπομένην ἡμέραν τῆς λήξεως τῶν τριῶν μηνῶν ὁ Βασιλεὺς εἴτε ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κηρύξῃ τὴν λῆξιν; Καὶ ἂν τὸ κάμῃ τὸ ὑπουργεῖον, εἶναι ἢ ὄχι ἐν τῷ δικαιώματί του; Κατὰ τί ἀντίκειται εἰς διάταξιν τοῦ Συντάγματος; Δύναται λοιπὸν νὰ κυβερνήσῃ ὁ ὑπουργὸς 9 μῆνας τοῦ ἔτους ἄνευ Βουλῆς· ἀφ’ οὗ παρέλθουν οἱ 9 μῆνες, τίς δύναται ν’ ἀντείπῃ ὅτι δύναται νὰ ἀναβάλλῃ τὴν σύνοδον ἐπὶ 40 ἡμέρας; Τίς δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι μετὰ τοῦτο δὲν δύναται νὰ τὴν διακόψῃ ἐπὶ ἄλλας 40 ἡμέρας; Εἶναι αὐτὰ ὅλα συνταγματικά, ναὶ ἢ ὄχι; Ἀφ’ οὗ παρέλθουν καὶ αἱ νέαι 40 ἡμέραι διαλύεται ἡ Βουλή. Ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ τοῦτο; Βεβαιότατα. Διαλύεται ἡ Βουλή, συνέρχεται ἡ νέα, δαπανᾷ κατὰ τὸν τακτικὸν κανόνα εἰς τὰς ἐξελέξεις δύω μῆνας, μόλις δὲ ἑτοιμάζεται νὰ ἐκλέξῃ τὸν Πρόεδρόν της διακόπτεται πάλιν ἐπὶ 40 ἡμέρας. Γίνεται κἀμμία ἀντίῤῥησις εἰς ὅλα ταῦτα ἀπὸ τὸ Σύνταγμα; Ὑπάρχει πουθενὰ ἐναντία διάταξις;

§143ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἔγειναν αὐτά;

§144ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἠμπορεῖ νὰ γείνουν. Σεῖς τὸ εἴπατε ὅτι ἠμπορεῖ νὰ γείνουν.

§145ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Μὴ λέγετε ὅ,τι δὲν εἶπον.

§146ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὴν ἀρνεῖσθε ὅ,τι εἴπατε ἐνώπιον πολλῶν.

§147ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἄλλο εἶπα· τὸ εἶπα καὶ τὸ ἐπαναλέγω. Αὐτὸ ποῦ λέγετε, δὲν τὸ εἶπα.... (θόρυβος).

§148ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀφοῦ μοῦ λέγετε ὅτι δὲν τὰ εἴπατε, ἀκούσατε νὰ σᾶς εἴπω τί εἴπατε.

§149ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἄλλο εἶπα.

§150ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ εἶπα καὶ ἄλλοτε, κ. ὑπουργὲ, ὅτι δὲν ἐσυνείθισά ποτε, λαλλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος, νὰ λέγω πράγματα, τὰ ποῖα δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ τὰ ἀποδείξω, πολλῷ μᾶλλον ὅταν πολεμῶ τὴν Κυβέρνησιν, κ. ὑπουργὲ, ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ νὰ βλέπω σᾶς νὰ μοὶ λέγετέ τι, τὸ ὁποῖον δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἀποδείξητε.

§151ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἐμπρὸς, εἰπέτε, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω ὅτι δὲν λέγετε ἀλήθειαν.

§152ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀκούσατε κύριοι, διότι ἐδῶ πάλιν εἴμεθα εἰς τὸ κιτάπι, ἐδῶ εἶναι τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς τοῦ 1871. Ἀκούσατε, τί εἶπεν ὁ κ. Χρηστίδης ὑποστηρίζων καὶ τότε τὸ ἀπόλυτον τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως (χειροκροτήματα). (Ἀναγινώσκει). «Ἀλλ’ ἐν τούτοις, μοὶ λέγει ὁ κ. βουλευτὴς, πῶς ἦλθες εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐνῷ ἤξευρες ὅτι δὲν ἔχεις πλειονοψηφίαν, καὶ τὸ ἀποδεικνύεις σήμερον, ὅτε ἐρχομένης τῆς Βουλῆς σὺ ἀποσύρεσαι; Ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ κυβερνήσῃς μόνος σου, λέγεις, καὶ πῶς ἐδέχθης μέσα εἰς τὸ Σύνταγμα, κύριε, τὴν διάταξιν ἐκείνην, ἥτις λέγει· τρεῖς μῆνας ἠμπορεῖ νὰ διαρκέσῃ ἡ Βουλὴ; Οἱ ἄλλοι ἐννέα μῆνες πῶς κυβερνῶνται; Πρέπει νὰ ἔλθῃ λοιπὸν ἑκάστοτε, ὁσάκις εἶναι ἀνάγκη, ἡ Βουλὴ; Μάλιστα· αὐτὴν τὴν ἰδέαν, ἔντιμε κ. Βουλευτὰ Παρνασσίδος, πρέπει νὰ τὴν βάλῃς εἰς τὸ Σύνταγμα. «ΚΕΧΑΓΙΑΣ. «παρακαλῶ.... «ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. «Μὴ διακόπτεις· νὰ τὴν βάλῃς εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι δὲν εἶναι. Ἠμπορεῖ νὰ διοικήσῃ ὁ ὑπουργὸς ἐπὶ 9 ὁλοκλήρους μῆνας· ἠμπορεῖ ὁ ὑπουργὸς ν’ ἀναβάλῃ καὶ ἐπὶ 40 ἡμέρας, ἠμπορεῖ νὰ διακόψῃ τὴν Βουλὴν, ἠμπορεῖ καὶ ἔπειτα νὰ τὴν διαλύσῃ (θόρυβος).»

§153ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Κύριε, σοῦ εἶπα....

§154ΠΟΛΛΟΙ. Εἶναι στάμπα (γέλωτες).

§155ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Τοῦ εἶπα προτήτερα, ἔγεινε τοῦτο; ἄλλο ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ· τοῦ εἶπα, ἔγεινε; Τώρα ἀπαντήσατε, (θόρυβος)

§156ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι χρειάζεται θάῤῥος διὰ νὰ ἠμπορέσῃ κᾀνεὶς νὰ ψεύσῃ καὶ νὰ ἀναιρέσῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὁ ἴδιος ἔχει εἰπεῖ καὶ ὑποστηρίζει καὶ εἶναι γραμμένα ἐδῶ, εἶναι θάῤῥος καὶ θάῤῥος μέγα, ἀλλὰ συγχωρήσατέ με νὰ σᾶς ἐξομολογηθῶ ὅτι χρειάζεται ὑπομονὴ καὶ ὑπομονὴ, τὴν ὁποῖαν δὲν ἔχω, διὰ νὰ ἠμπορέσῃ τις, ἔπειτα ἀφ’ οὗ ἀνέγνωσα ταῦτα, καὶ μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ νὰ τοῦ ἀπαντήσῃ. Τί νὰ ἀπαντήσω, κύριοι, ἀφ’ οὗ ἐγὼ σᾶς ἀναγινώσκω τί εἶπεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, αὐτὸς δὲ λέγει, δὲν εἶπεν ὅσα εἶπεν; Καὶ εἶπεν ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δύναται νὰ διοικήσῃ τοὺς 9 μῆνας, καὶ ἂν θέλετε νὰ εἴπητε ὅτι δὲν δύναται, σᾶς λέγει, ἔπρεπε νὰ βάλλετε διάταξιν περὶ τούτου εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ προσθέτει ὅτι δύναται ἔπειτα ν’ ἀναβάλῃ ἐπὶ 40 ἡμέρας, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ διαλύσῃ· ἀφοῦ δὲ καὶ τοῦτο γείνῃ καὶ νέα Βουλὴ ἀποπερατώσῃ τὰς ἐξελέγξεις καὶ ἑτοιμάζεται νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου, νὰ ἐπαναλάβῃ τὴν διακοπὴν τῶν 40 ἡμερῶν. Τὸ τελευταῖον τοῦτο δὲν τὸ εἶπε τότε, ἀλλὰ τὸ ἔκαμεν ἐφέτος (θόρυβος). Ἰδοὺ, κύριοι, ποῦ μᾶς φέρει ἡ θεωρία τοῦ συχνοῦ ἀναβαπτισμοῦ τῆς Βουλῆς τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Χρηστίδου, τῆς ἐμπεδώσεως τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν διὰ τῆς συχνῆς διαλύσεως τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ· μᾶς φέρει ἢ ὄχι εἰς τὴν πλήρη ἀνατροπὴν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος; Μᾶς φέρει ἢ ὄχι εἰς τὴν φοβερωτέραν τυραννίαν ὑπὸ τὸ κῦρος τοῦ νόμου; Ἀλλὰ μὴ φοβῆσθε τὰς συχνὰς διαλύσεις, μᾶς εἶπεν ὁ κ. Ἡλιόπουλος· αἱ διαλύσεις ἐμπεδόνουν τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας, ἀρκεῖ νὰ ἔχητε ἐλευθέρας ἐκλογάς· καὶ σεῖς, κ. Λομβάρδε, μοὶ εἶπεν, εἴχατε ἐν Ἑπτανήσῳ συχνὰς διαλύσεις, ἀλλ’ ἐπειδὴ εἴχετε ἐλευθέρας ἐκλογὰς δὲν σᾶς ἐμπόδισαν αἱ συχναὶ διαλύσεις νὰ ὑπερασπίσητε τὰ δικαιώματα τῆς πατρίδος σας καὶ νὰ ἀποκτήσητε τὴν ἀνεξαρτησίαν σας. Σᾶς ἀπέδειξα ὅτι μακρὰν ἀπέχουν οἱ ἁρμοσταὶ, τοὺς ὁποίους καὶ σεῖς ἐλέγχετε, νὰ πλησιάσωσι τοὺς ὑπευθύνους μας ὡς πρὸς τὴν κατάχρησιν τῆς διαλύσεως (θόρυβος)· ἤθελον ἴσως ἀποδεχθῆ τὴν θεωρίαν σας, ἂν πράγματι μοὶ ἐπαρουσιάζετο ἐνώπιόν μου ὅτι ἔγειναν αἱ διαλύσεις τῆς Βουλῆς μὲ τὸν σκοπὸν νὰ λάβωμεν ἐλευθέρας καὶ νομίμους ἐκλογάς. Καὶ ἐπειδὴ, κ. Ἡλιόπουλε, περὶ Ἀγγλικῆς προστασίας μοὶ ἀνεφέρατε καὶ ἐπικαλεῖσθε τὴν μαρτυρίαν μου, ὀφείλω ἐγὼ ὁ πολεμήσας μετ’ ἄλλων ἐπὶ πολλὰ ἔτη τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην νὰ ὁμολογήσω τὴν ἀλήθειαν, ἀφ’ οὗ μὲ προκαλεῖτε. Παρηνόμησαν οἱ ἁρμοσταὶ, ὑπῆρξαν πολλάκις αὐθαίρετοι μέχρι τοῦ σημείου τῆς τυραννίας, ἀλλὰ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν κάλπην τὴν ἐσεβάσθησαν καὶ οἱ στρατιῶται τῆς Ἀγγλίας μᾶς ἦσαν ἡ πρώτη ἐγγύησις ὅτι ἡ κάλπη δὲν ἤθελε παραβιασθῆ. Ἓν μόνον παράδειγμα σᾶς ἀναφέρω. Κατὰ τὸ 1852 εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀγριωτέρου ἴσως τῶν ἁρμοστῶν ἐξ ὅσων ἐλάβομεν, τοῦ Οὐάρδου. Κατὰ τὸ 1852 ἐνδιαφέρετο μεγάλως ἡ Προστασία νὰ συγκεντρώσῃ πλειονοψηφίαν ἐντὸς τῆς Βουλῆς, νὰ ἐμπορέσῃ νὰ εἰσαγάγῃ ἀπὸ τοὺς 42, 22 Βουλευτὰς διὰ νὰ ψηφίσωσι τὰς συνταγματικὰς μεταῤῥυθμίσεις, τὰς ὁποίας ὁ ἁρμοστὴς ἐν ὀνόματι τῆς Βασιλίσσης τῆς Ἀγγλίας ἐπρότεινεν, ἡ ἀπόῤῥιψις τῶν ὁποίων ἤθελε θεωρηθῆ ὡς ὕβρις ἐναντίον τῆς Βασιλίσσης τῆς Ἀγγλίας. Ἐφυλακίσθησαν ἄνθρωποι, ἐξωρίσθησαν, ἔγειναν ὅσα ἠμπορεῖτε νὰ φαντασθῆτε πρὶν τῶν ἐκλογῶν· ἦλθεν ἡ ἡμέρα τῶν ἐκλογῶν, ἡ ἀστυνομία καὶ οἱ χωροφύλακες ὑπῆρχον ἐν πληρεστάτῃ ἐνεργείᾳ ὅπως ἐνθαῤῥύνωσι τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως καὶ πτοήσωσιν ἡμᾶς τοὺς ἀντιθέτους. Κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ τότε ἰσχύοντος νόμου, μία νὺξ ἐμφιλοχώρει κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐκλογῆς. Οὐδεὶς, οὔτε ὑποψήφιος, οὔτε ἄλλος ἠδύνατο κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην νὰ μείνῃ ἐντὸς τοῦ τόπου τῆς ψηφοφορίας, ἐξαιρουμένων δύω μόνον ἐκλογέων ἐξαγομένων διὰ κλήρου ἐκ τοῦ γενικοῦ καταλόγου τῶν ἐκλογέων. Ἡ τύχη ἔκαμεν ὥστε οἱ δύω ἐκεῖνοι ἐκλογεῖς ἦσαν δύω ἐκ τῶν μανιωδεστέρων ἀντιπάλων μας. Ἀπηλπίσθημεν! ἐμπιστευόμεθα εἰς τὴν συνείδησιν τῶν συμπολιτῶν μας ὡς πρὸς τὴν ψῆφόν των· ἀλλ’ ἡ νὺξ ἐκείνη! κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ κάλπαι θὰ ἔμενον εἰς τὴν διάθεσιν τῶν δύω ἐκείνων! Οὔτε ἐπιτροπὴ, οὔτε κἀνεὶς θὰ ἔμενε παρὰ τὰς κάλπας· αὐτοὶ οἱ δύω ἦσαν κύριοι τῶν καλπῶν. Εἷς τῶν ὑποψηφίων τῶν ἰδικῶν μας (καὶ σημειώσατε ὅτι ἐκεῖνος, δὲν ἦτον ὑποψήφιος περὶ τοῦ ὁποίου νὰ ἠδύνατο νὰ ἐγερθῇ ἀμφιβολία περὶ τοῦ τί ἐπρέσβευε καὶ τί ἤθελε κάμει ἂν εἰσήρχετο ἐν τῇ Βουλῇ· ἦτο γνωστότατον ὅτι μόλις ἤθελεν εἰσέλθει ἐν τῇ Βουλῇ θὰ ἔλεγε καὶ πάλιν τῷ ἁρμοστῇ, φύγε ἀπ’ ἐδῶ δὲν σὲ θέλομεν). Εἷς, λέγω, τῶν ὑποψηφίων μας ἐπορεύθη εἰς τοῦ ἄγγλου τοποτηρητοῦ καὶ τοῦ εἶπεν· ἔχομεν πλήρη πεποίθησιν ἢ τοὐλάχιστον ἔχομεν μεγίστας ὑπονοίας, ὅτι τὴν νύκτα θὰ μᾶς καλπονοθεύσουν· θὰ μᾶς μεταφέρωσι τὰ ναὶ εἰς τὸ ὄχι καὶ τὰ ὄχι εἰς τὸ ναὶ· σὲ παρακαλοῦμεν στεῖλε στρατιώτας Ἄγγλους νὰ φυλάξουν τὰς κάλπας· αὐτοὶ τοὺς ὁποίους πολεμοῦμεν, αὐτοὶ θέλομεν νὰ μᾶς φυλάξουν τὰς κάλπας. Συγκατετέθη ὁ Τοποτηρητὴς καὶ διέταξεν ἕνα ἀξιωματικὸν, δὲν ἐνθυμοῦμαι μὲ πόσους στρατιώτας, οἵτινες κατέλαβον τὸν τόπον τῆς ψηφοφορίας. Ὅτε δὲ ἠκούσαμεν τὸν ἀξιωματικὸν νὰ εἴπῃ εἰς τὸν λοχίαν, «τὰς κάλπας αὐτὰς καὶ τὰς σφραγῖδας αὐτὰς ὅπως τὰς παραλαμβάνεις, οὕτω θὰ μοὶ τὰς παραδώσῃς τὸ πρωΐ. Ἐκεῖνοι οἱ δύω, οἱ ὁποῖοι ἵστανται ἐκεῖ, ἂν κινηθοῦν πρὸς τὰς κάλπας, νὰ τοὺς τρυπήσῃς μὲ τὴν λόγχην· τὸ αὐτὸ θὰ πράξῃς καθ’ οἱουδήποτε ἄλλου ὅστις πλησιάσει ἐδῶ μέσα», ὑπήγαμεν, ἐκοιμήθαμεν· τὸ πρωΐ ἐξηκολουθήσαμεν τὴν ψηφοφορίαν καὶ τὸ ἀπόγευμα ἠνοίχθησαν αἱ κάλπαι, ἐμετρήθησαν αἱ ψῆφοι· οὐδεὶς τῶν ὑποψηφίων τῆς Κυβερνήσεως ἐπλειοψήφισε. Δός μοι τοιαύτην ἐγγύησιν κατὰ τὰς ἐκλογάς μας, πειθάρχισε τὸν στρατὸν καὶ τὴν χωροφυλακὴν εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε νὰ βλέπω ἐν αὐτῇ τὴν πλήρη ἐξασφάλισιν τοῦ δικαιώματός μας ὡς τὴν ἔβλεπον εἰς τὸν Ἄγγλον στρατιώτην, καὶ τότε ἠμπορεῖς νὰ μοῦ εἴπῃς, τί σὲ μέλει διὰ τὰς διαλύσεις; Ἀλλὰ καθὼς γίνονται αἱ ἐκλογαί, εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν ἠκυρώσατε καὶ σεῖς ἐκλογὰς δι’ ἐπεμβάσεις στρατιωτικάς, ἐνῷ τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἔχομεν ἐνώπιόν μας, μοὶ λέγετε, μὴ φοβεῖσαι τὰς ἐπανειλημμένας ἐκλογάς; Καὶ ἂν δὲν ἔγεινε τίποτε ἄλλο κακὸν διὰ τῶν ἐπανειλημμένων ἐκλογῶν, ἐπολλαπλασιάσθη ἡ διαφθορὰ, ηὔξησαν τὰ πάθη εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ πᾶσα ἐκλογὴ γίνεται διὰ νὰ ἐπιβληθῇ διὰ παντὸς μέσου ἡ μειονοψηφία εἰς τὴν πλειοψηφίαν.

§157ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ὡμίλησα σχετικῶς μὲ τὴν διαγωγὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὄχι ἀπολύτως (θόρυβος).

§158ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν κατὰ μέρος καὶ ὅλα αὐτὰ, κύριοι, καὶ ἂς ἐξετάσωμεν μόνον τὴν τελευταίαν διάλυσιν, τὴν τελευταίαν παραίτησιν ἢ ἀποπομπὴν τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, τὴν εἴσοδον τοῦ κ. Δεληγεώργη εἰς τὴν ἐξουσίαν διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν εἰς τοῦτο τοὐλάχιστον τὸ σημεῖον ἐβαδίσαμεν τὸν δρόμον τὸν κοινοβουλευτικόν. Εἶπον ἄλλοι, καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ τὸ ἐπαναλάβω, διατὶ ἐβιάσθη νὰ παραιτήσῃ τὴν ἐξουσίαν τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη, εἶπον ἄλλοι ὅτι οὐδεὶς λόγος ὑπῆρχεν ὅπως προσκληθῇ ὁ κ. Δεληγεώργης· διαφωνία οὐδεμία ὑπῆρξε μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Βασιλείας, ἥτις νὰ δικαιολογήσῃ κοινοβουλευτικῶς, συνταγματικῶς τὴν πρόσκλησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Ἀλλ’ εἰσῆλθεν ὁ κ. Δεληγεώργης, πῶς ἐπορεύθη; Ἔρχεται ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ζητεῖ τὸν προϋπολογισμόν· εἰς δύω ὥρας ἡ Βουλὴ τὸν ψηφίζει. Ἡ ψῆφος ἐκείνη ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶπεν ὁ κ. Δεληγεώργης, τὶ ἄλλο ἦτον εἰμὴ συγκατάθεσις τῆς Βουλῆς ὅπως κυβερνήσω; Ἔστω. Ἀλλ’ ἂν παραδεχθῆτε τὴν ψῆφον ἐκείνην ὡς συγκατάθεσιν, ἀνεδέχθητε καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συγκυβερνήσητε μετὰ τῆς Βουλῆς ἐκείνης. Ἂν ἀπὸ τῆς ψήφου ἐκείνης ἀναγνωρίζετε τὴν κοινοβουλευτικότητα καὶ τὴν συνταγματικότητά σας, ἀνεδέχθητε καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ παύσητε συνεργαζόμενοι μετὰ τῆς Βουλῆς αὐτῆς εἰμὴ ὅταν σᾶς ἠρνεῖτο τὴν ψῆφόν της. Ἀπῆλθε τὴν ἄλλην ἡμέραν ἡ Βουλὴ ἐκείνη· καὶ πρὶν ἢ ἀπέλθω καὶ ἐγὼ ἀπ’ αὐτῆς, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ εἴπω, ὅτι τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ἀξιότιμε Πρωθυπουργέ, τὴν ὁποίαν ἀνεφέρατε εἰς ἀπόδειξιν τοῦ βαπτίσματός σας ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ ὑπάρξει σας, συγχωρήσατέ με νὰ τὸ εἴπω, ἐντρέπομαι ἐνθυμούμενος αὐτήν. Ὑπῆρχεν ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ μία μεγάλη πλειοψηφία ὑποστηρίζουσα τὸν κύριον Βούλγαρην, εἰσῆλθε διὰ μιᾶς καὶ χωρὶς νὰ τὸ ἐλπίζῃ τις καὶ νὰ δύναται νὰ τὸ φαντασθῇ ἑτέρα Κυβέρνησις ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἀπῄτησε τὸν προϋπολογισμόν, καὶ μόλις μία φωνὴ ἠγέρθη καὶ οὐχὶ ἀπὸ τὸ μέρος ἐκεῖνο, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἐγερθῇ καὶ νὰ εἴπῃ τὶ τρέχει ἐδῶ;

§159ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Καλλιφρονᾶς διεμαρτυρήθη τότε.

§160ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τὸ ἐνθυμοῦμαι. Οὐδεὶς ἠγέρθη νὰ εἴπῃ εἰς τὴν νέαν Κυβέρνησιν πόθεν ἔρχεται, τὶ γίνεται ἡ Κυβέρνησις τὴν ὁποίαν χθὲς ὑπεστήριζα; Εἶπα καὶ λέγω ὅτι διὰ τὴν διαγωγήν, τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ἡ Βουλὴ ἐκείνη κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν, ἦτον ἀξία νὰ διαλυθῇ· ἀλλ’ ὁ λόγος οὗτος, ἀξιότιμε κύριε ὑπουργὲ, εἶναι λόγος ψυχολογικὸς, καὶ διὰ ψυχολογικοὺς λόγους τὰ κοινοβούλια δὲν διαλύονται.

§161ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐλησμονήσατε ὅτι ἐγένετο συζήτησις;

§162ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐσυζητήσατε σεῖς μετὰ τοῦ κ. Βούλγαρη, ἡ δὲ Βουλὴ σιωπηλῶς σᾶς ἤκουσε.

§163ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Διατί δὲν ὡμιλήσατε σεῖς;

§164ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὡμίλησα ὅσον εἰς ἐμὲ ἐπετρέπετο, ὡμίλησα ἁπλῶς καὶ μόνον ὅπως ἐνθυμίσω ὅ,τι κατὰ τὰς ἐξελέγξεις τῆς Βουλῆς ἐκείνης ἐπανειλημμένως εἶπα, ὅτι πλειονοψηφία σχηματιζομένη, ὡς ἐσχηματίσθη ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἐκείνης, συντρίβεται ὡς σκεῦος κεραμέως. Τὸ χρέος τὸ δικόν μου τὸ ἐξεπλήρωσα τότε. Ἡ διαγωγὴ ὅμως, τὴν ὁποίαν ἐτήρησεν ἡ Βουλὴ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, δικαιολογεῖ, ἐπαναλέγω, τὴν διάλυσίν της, καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπῆλθεν εἰς τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ἂς χρησιμεύσῃ ὡς παράδειγμα εἰς τὰς μετερχομένας Βουλάς, ἵνα ἴδωσιν ὅτι ἡ μόνη ἀνδρικὴ ὑποστήριξις τῶν δικαιωμάτων δύναται νὰ σώσῃ τιμὴν καὶ ὕπαρξιν τῆς Βουλῆς· ἄλλως, τὰ πάντα εἶναι χαμένα. Ἀλλὰ ἀπέναντι τοῦ ψυχολογικοῦ λόγου τούτου, κύριε πρωθυπουργὲ, δὲν δύναται νὰ παρουσιασθῇ ἡ Βουλὴ ἐκείνη καὶ νὰ εἴπῃ, «τὶ τὴν ψυχὴν ἐξετάζετε, τὴν ὁποίαν ὁ Θεὸς μόνον γινώσκει; διατὶ δὲν λέγετε μᾶλλον ὅτι ἀπὸ πατριωτισμὸν ἐκινήθην; Ἡ Κυβέρνησις τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζα διεφώνησε μετὰ τοῦ Βασιλέως ἐπὶ τοῦ Λαυριωτικοῦ ζητήματος, ἐπεβλήθη δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἡ παραίτησις· εἶδα ἐνώπιόν μου παρουσιαζομένην τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἡ ὁποία ὡς σημαίαν εἶχεν ὅτι ζήτημα Λαυριωτικὸν δὲν ὑπῆρχε καὶ ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο ἤθελε λυθῆ διὰ μιᾶς καὶ ἄνευ οὐδενὸς κόπου καὶ ἱδρῶτος· δὲν ὤφειλα νὰ ἀφήσω τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη πάντῃ ἐλεύθερον, νὰ τῆς παραχωρήσω ἐντὸς δύω ὡρῶν τὰ μέσα τῆς ὑπάρξεώς της, τὴν δ’ ἐπιοῦσαν ν’ ἀναχωρήσω καὶ νὰ μὴ ἐπανέλθω πλέον, ἵνα μὴ θέσω τὸ παραμικρὸν ἐμπόδιον εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως;» — Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ κοινοβουλευτικὸν γεγονός. Ἡ Κυβέρνησις ζητήσασα καὶ λαβοῦσα παρὰ τῆς Βουλῆς ἐκείνης τὰ μέσα τῆς ὑπάρξεως, ἢ κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, τὴν συγκατάθεσιν ὅπως κυβερνήσῃ, τὴν ἀνεγνώρισε καὶ ἀνέλαβε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συγκυβερνήσῃ μαζῆ τους. Τὴν ἀνεγνώρισεν ἔτι μᾶλλον, ὅτε προέβη εἰς τὴν κήρυξιν τῆς λήξεως τῆς συνόδου, καὶ ἔτι μᾶλλον ὅτε μετὰ τοῦτο εἰς τὰς ξένας Δυνάμεις ἀποτεινομένη ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινε νὰ συγκαλέσῃ ἐκ νέου τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ὅπως εἰς αὐτὴν προτείνῃ τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου τῶν ἐκβολάδων. Καὶ μὀλαταῦτα ἡ Βουλὴ ἐκείνη διελύθη πρὶν ἢ φανῇ ὅτι ἦλθεν εἰς διαφωνίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν δηλ. ἐνῷ οὐδεὶς συνταγματικὸς ἢ κοινοβουλευτικὸς λόγος ὑπῆρχεν. Ἀλλ’ ἐνῷ δὲν ὑπῆρχε τοιοῦτος λόγος πρὸς διάλυσιν, ἔπρεπε νὰ εὑρεθῇ ἄλλος, καὶ ἐδῶ ἐτέθησαν εἰς ἀντίφασιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουν τὸ ἀπόλυτον τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως. Ἐὰν τὸ δικαίωμα ἐκεῖνο εἶναι ἀπόλυτον, διατί τὸ δικαιολογεῖτε; Καὶ δικαιολογεῖτε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐκείνης διὰ τὰς ἁμαρτίας της, διὰ τὸ παράνομον τῆς συγκροτήσεώς της. Φρίττω ἐν τῇ ἰδέᾳ παρανόμου συγκροτήσεως Βουλῆς, διότι παραδέχομαι ὅτι, ἑωσοῦ δὲν κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν Βουλὰς πράγματι νομίμους, κατὰ τῶν ὁποίων οὐδεὶς δύναται νὰ ἀνυψώσῃ τὴν φωνὴν καθόσον ἀποβλέπει τὴν συγκρότησίν των, ἡ διὰ τῆς Βουλῆς ἐπιδιωκομένη ἐπανόρθωσις τῶν κοινῶν ματαίως ἐπιδιώκεται. Ἀλλὰ λέγω, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν λόγῳ τῆς παρανόμου συγκροτήσεώς της; Δὲν παραδέχομαι τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουσι τοῦτο, δὲν προβαίνω νὰ ἐξετάσω καὶ ἀναλύσω τὸ ζήτημα, ἀλλὰ παραδέχομαι διὰ μίαν στιγμὴν ὅτι δύναται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ κάμῃ τὸ πραξικόπημα τοῦτο, (διότι πραξικόπημα κατ’ ἐμὲ εἶναι ἡ λόγῳ παρανόμου συγκροτήσεως διάλυσις τῆς Βουλῆς,) ὅμως τὸ πραξικόπημα τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ τὸ ἐννοήσω τελούμενον παρὰ μόνον ἀπὸ μίαν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἡ ὁποία καθ’ ὅλον τὸ στάδιον τῆς ὑπάρξεώς της δύναται νὰ εἴπῃ, εἶμαι ἀνεπίληπτος ἀπὸ οἱανδήποτε παρανομίαν, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἢ ἐξελέγξεις, εἶμαι ἐξουσία ἡ ὁποία οὐδέποτε εἶδα, οὐδέποτε ὑπηγόρευσα, οὐδέποτε ἠνέχθην παράνομόν τι κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἢ ἐξελέγξεις, ἑπομένως δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ τὰς σημερινὰς παρανομίας. Πρέπει νὰ ᾖναι ἐξουσία συγκροτημένη παρὰ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι τοὐλάχιστον διὰ τὰς παρανομίας, διὰ τὰς ὁποίας ἐπιπλήττουσι τὴν Βουλὴν, τὴν ὁποίαν διαλύουν, νὰ ᾖναι ὅλως ἀμέτοχοι· ἡ ψῆφός των νὰ μὴ ἀνεμίχθη ἀκριβῶς εἰς ἐκείνας τὰς ἰδίας παρανόμους ἐκλογὰς, αἱ ὁποῖαι παρανόμως ἐκυρώθησαν ἢ ἠκυρώθησαν. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ ὑπουργεῖον, ὅπερ ὀλιγώτερον ἠδύνατο νὰ ὑψώσῃ τὴν φωνήν του κατὰ τῶν παρανομιῶν τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐξελέγξεων τοῦ 1872, εἶναι τὸ ὑπουργεῖον τὸ σημερινὸν, καθὼς συνεκροτήθη· καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος ἔκαμε θαυμασίως τὸ μέρος του διὰ τῆς ἐκτεταμένης καὶ λίαν σπουδαίας ὁμιλίας του καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἶπε.

§165ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Καὶ ὅμως εἰς τὰς....

§166ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλ’ εἰς κἀμμίαν ἀπὸ τὰς ἐκλογὰς, τὰς ὁποίας ἀνέφερεν ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος, δὲν θέλετε εὕρει ὑπὲρ αὐτῶν οὔτε τὴν ψῆφον, οὐδὲ τὴν φωνήν μου, κύριε ὑπουργέ.

§167ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ὡμίλησες καὶ εἰρωνεύθης ὅτι εἰς μίαν ἐπαρχίαν ὁποῖος εἶναι ὑπουργὸς ἐκλέγεται πάντοτε βουλευτής.

§168ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διὰ τοῦτο ἐγὼ θὰ εἶχον τὸ δικαίωμα κατὰ τὸ δόγμα σας νὰ διαλύσω τὴν Βουλὴν ἐκείνην καὶ οὐχὶ σεῖς.

§169ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Κύριε Λομβάρδε, ἐγὼ ὑπέγραψα κατὰ τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης, σεῖς ἦσθε ἐπιφυλακτικός. Προχωρεῖτε.

§170ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἠξεύρετε ποίαν ἐκλογὴν ἐννοεῖ ὁ κ. Χρηστίδης; τὴν ἐκλογὴν Γορτυνίας. Ναί! καὶ τὴν ἐκλογὴν ταύτην ἐπολέμησα ἐδῶ ἀπὸ τοῦ βήματος ἐγὼ μόνος, ἐνῷ σεῖς ἐσιωπήσατε· ἐπικαλοῦμαι δὲ μάρτυρα τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον, τότε ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἐπρόκειτο νὰ ἀναβῶ ἐπὶ τὸ βῆμα μὲ παρεκάλει νὰ μὴ λάβω τὸν λόγον, ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἠγόρευσα ἐν ἐκτάσει. Ἐγένετο λοιπὸν, κύριοι, ἡ διάλυσις διὰ τὸν λόγον τῆς παρανόμου συγκροτήσεως, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἤθελε νὰ δείξῃ τὸν σεβασμὸν εἰς τὴν ψῆφον τῶν ἐκλογέων, παρενέβη πρωτοφανῶς καὶ εἰς αὐτὰς ἀκόμη τὰς ἐξελέγξεις· μὴ λησμονεῖτε δὲ ὅτι αἱ ἐξελέγξεις εἶναι τὸ τελευταῖον στάδιον τῶν ἐκλογῶν (θόρυβος). Ἀλλὰ μόλις συνῆλθεν ἡ Βουλὴ καὶ ἐπελήφθη τῶν ἐξελέγξεων, ἀπεδείχθη ὅτι πλειοψηφίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχεν. Ἐπεκυρώθησαν ὅλαι αἱ ἐκλογαὶ ἐκεῖναι τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις ἤθελε νὰ ἐπικυρώσῃ καὶ ἠκυρώθησαν ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἡ ἀντιπολίτευσις ἤθελε νὰ ἀκυρώσῃ· οὐχὶ ἓν, οὐχὶ δύω, οὐχὶ τρία, οὐχὶ τέσσαρα, ἀλλὰ πολλὰ ζητήματα ἔχασεν ἡ Κυβέρνησις· καὶ δὲν ἐπρόκειτο μὲν περὶ πολιτικῶν ζητημάτων, διότι δὲν ἠδύναντο τοιαῦτα ζητήματα νὰ τεθῶσιν, ἀλλ’ ἐπρόκειτο περὶ ζητημάτων, τὰ ὁποῖα αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις ἔθεσε καὶ τὰ ὁποῖα ὑπεστήριξεν ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ὅλα ἀνεξαιρέτως τὰ ἔχασεν· αἱ συνεδριάσεις ἰδίως τῆς 24 καὶ 26 Μαρτίου εἶναι ζωηραὶ εἰς τὴν μνήμην σας, καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ τὰς ἐνθυμίσω. Εἶναι λοιπὸν θετικὸν ὅτι τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ δὲν τὴν εἶχε, καὶ ἡ ἰδία Κυβέρνησις τὸ ὡμολόγησε· προχθὲς ἀκόμη ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅτε ἐδικαιολόγησε τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως, τί μᾶς εἶπεν; ὅτι τοῦτο ἔπραξεν ὅπως μήπως ἕνα ναὶ ἢ ἕνα ὄχι εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ εἴτε ἐν τῇ Κυβερνήσει ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὸ δημόσιον τὸν θησαυρὸν ἐκεῖνον. Ἐὰν δὲν εἴχατε πεποίθησιν ὅτι ἑτέρα Κυβέρνησις ἐπρόκειτο νὰ σᾶς διαδεχθῇ ἐντὸς ὀλίγου, ἐὰν εἴχετε πεποίθησιν ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἤθελε σᾶς ἀκολουθήσῃ, πρὸς τί ἐπεσπεύσατε τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως; Ἡ ὁμολογία ἐκείνη εἶναι ἡ μεγαλειτέρα ἀπόδειξις ὅτι ὑπῆρχεν εἰς σᾶς ἡ πεποίθησις ὅτι πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ μετὰ τὴν διακοπὴν δὲν εἴχατε. Ἔρχεται ἐπὶ τέλους, ἀποπερατωθεισῶν τῶν ἐξελέγξεων, κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς ἐκλογῆς τοῦ προέδρου, καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπιμένει ἐδῶ ἀπὸ τοῦ βήματος ζητῶν τὴν ἀναβολὴν, λέγων, ναὶ μὲν δὲν εἶναι πολιτικὸν τὸ ζήτημα, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐνδιαφέρεται ἡ Κυβέρνησις καὶ ζητεῖ τὴν ἀναβολὴν ὅπως προετοιμασθῇ καὶ σκεφθῇ. Ἔθεσαν τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν καὶ τὸ ἔχασαν· ὁρίζεται ἀκολούθως ἡ ἡμέρα ὅπως προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ προέδρου, καὶ ὅμως κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἀναγινώσκεται τὸ διάταγμα τῆς διακοπῆς. Εὕρετέ μοι ἓν παράδειγμα εἰς τὸν Συνταγματικὸν καὶ Κοινοβουλευτικὸν βίον τῶν ἐθνῶν διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ὅπως αὕτη ἐμποδισθῇ νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ προέδρου αὑτῆς! ἀνέφερα τοὺς Ἄγγλους Ἁρμοστὰς, οὐδέποτε ὅμως Ἄγγλος Ἁρμοστὴς ἐτόλμησε νὰ διακόψῃ τὴν Βουλὴν εἰς τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐπρόκειτο νὰ ἐκλέξῃ τὸν πρόεδρόν της. Εἶχε τὴν ἰδέαν ἡ Κυβέρνησις, ὡς πολλὰ καλῶς εἶπεν εἷς τῶν προλαλησάντων, ὅτι τὸ τῆς ἀναβολῆς τῆς ἐκλογῆς τοῦ προέδρου ζήτημα ἦτο πολιτικόν; ὤφειλε νὰ παραιτηθῇ ἀφοῦ τὸ ἔχασε· δὲν τὸ ἐθεώρει πολιτικόν; διατί ἐμπόδισε τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς: Σύσσωμος σχεδὸν ὁ τύπος τῆς πρωτευούσης διεμαρτυρήθη κατὰ τῆς διακοπῆς ἐκείνης, διότι εἶδεν εἰς ἐκεῖνο τὸ πραξικόπημα τὴν χειροτέραν καὶ ἀποτομωτέραν ἐπέμβασιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰς αὐτὰς τὰς ἐσωτερικὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Ἀπόδειξις ἄχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης πλήρης ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφίαν δὲν εἶχε. Συνήλθομεν μετὰ 40 ἡμέρας καθ’ ἃς ἐτέθησαν ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα Κυβέρνησις δύναται νὰ διαθέσῃ ὅπως κερδήσῃ ψήφους, καὶ ὅμως τὸν πρόεδρον ἐκέρδισεν ἡ Κυβέρνησις διὰ μόνης μιᾶς ψήφου. Δὲν ἐπεθύμουν, κύριοι, οὔτε κἂν ν’ ἀναφέρω τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἐννοεῖτε διατί. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπανειλημμένως φέρουσι τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην ὡς ἀπόδειξιν, ὅτι ἔχουσιν ἐν τῇ Βουλῇ πλειοψηφίαν, ὀφείλω νὰ κάμω τὴν παρατήρησιν εἰς τοὺς κ. ὑπουργοὺς ὅτι, ἂν ἐθεωρήσατε πολιτικὸν τὸ ζήτημα τῆς ἐκλογῆς τοῦ προέδρου, τὸ ἐκερδήσατε μὲ ἡμίσειαν ψῆφον συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἓξ ψήφων τῶν ἰδικῶν σας. Ἑπομένως οὐχὶ ἡ Βουλὴ, ἀλλὰ σεῖς εἴπατε εἰς τὸν ἑαυτόν σας ὅτι ἔχετε εἰς τὸν ἑαυτόν σας ἐμπιστοσύνην· ἔπρεπε δὲ τότε νὰ παραιτηθῆτε· ἂν δὲ τὸ ζήτημα δὲν ἦτο πολιτικὸν, δὲν πρέπει νὰ τὸ φέρετε ὡς ἐπιχείρημα, ὅτι ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν· καὶ ὅτι δὲν τὴν εἴχατε, ἀπόδειξις ὅτι εὐθὺς κατόπιν ἐχάσατε καὶ τοὺς τέσσαρας γραμματεῖς καὶ τοὺς δύω ἀντιπροέδρους.

§171ΜΑΚΡΗΣ. Τὰς ἐπιτροπὰς τὰς ἐκερδήσαμεν.

§172ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὲ δύω ψήφους· ὅ,τι σᾶς εἶπα διὰ τὸν πρόεδρον, ἐπαναλέγω καὶ διὰ τὰς ἐπιτροπάς. Ἐὰν ἐθεωρήσατε τὸ ζήτημα πολιτικὸν, πρέπει ν’ ἀφαιρέσητε τὰς ἓξ ψήφους τῶν ὑπουργῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἐκερδήσατε τὸ ζήτημα μὲ δύω ψήφους· ἐὰν δὲ δὲν ἦτο πολιτικὸν τὸ ζήτημα, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐπικαλῆσθε τὴν ψηφοφορίαν ἐκείνην ὡς ἔκφρασιν ἐμπιστοσύνης, ἢ ὑποστηρίξεως τῆς Βουλῆς· καὶ εἰς τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐφθάσατε ἕως τώρα, τῆς ὑπεροχῆς ἡμισείας καὶ δύω ψήφων εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ προέδρου καὶ τῶν ἐπιτροπῶν, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ψήφων τῶν ὑπουργῶν, ἐφθάσατε ἀφοῦ ἐκάματε χρῆσιν τῆς διακοπῆς τῶν 40 ἡμερῶν καὶ ἀφοῦ κατὰ τὴν διακοπὴν ἐθέσατε εἰς ἐνέργειαν ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ θέσῃ, ὅταν ἔχῃ ἀνάγκην νὰ κερδήσῃ ψήφους.— Διὰ τὴν διακοπὴν ἐκείνην τῶν 40 ἡμερῶν, ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως οὐδεμίαν ἄλλην ἠδυνήθη νὰ δώσῃ δικαιολόγησιν εἰμὴ ὅτι ἡ διακοπὴ ἐγένετο ἅπαξ καὶ ἐπὶ Ὄθωνος. Ἐξήτασα, ἠρώτησα τοὺς γνωρίζοντας τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ μὲ ἐβεβαίωσαν, ὅτι οὐδέποτε ἐπὶ Ὄθωνος ἐγένετο διακοπή. Ἀλλὰ παραδέχομαι διὰ μίαν στιγμὴν ὅτι ἐγένετο τὸ τοιοῦτον ἐπὶ Ὄθωνος. Εἶναι δικαιολόγησις, εἶναι ἀπόδειξις συνταγματικῆς καὶ κοινοβουλευτικῆς διαγωγῆς νὰ δικαιολογῆται μία πρᾶξις γενομένη σήμερον, διὰ τὸν λόγον ὅτι ἐγένετο καὶ ἐπὶ Ὄθωνος; Εἶμαι βέβαιος ὅτι ἂν ὁ μακαρίτης Ὄθων ἐκεῖ κάτω εἰς τὰ ἀνάκτορα τοῦ Πλούτωνος, ὅπου τίς οἶδε εἰς ποῖον διάδρομον περιφέρεται ἢ εἰς ποῖον κοιτῶνα ἀναπαύεται, μάθῃ τὸ γεγονὸς τοῦτο, ἂν δύναται νὰ φωνάξῃ καὶ ἀπὸ ἐκεῖθεν νὰ ἀκουσθῇ ἡ φωνή του, ὤ, ὤ! δὲν ἤθελε στείλει φωνὴν χαρᾶς, χαίρων ὅτι τὸ σύστημά του δικαιολογεῖται ἀπὸ αὐτοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δι’ αὐτὸ τὸν ἐκρήμνισαν· ὄχι, δὲν ἤθελεν εἴπει τοῦτο, ἀλλ’ ἤθελεν εἴπει, προτείνατε, φίλε Δεληγεώργη, εἰς ἀπομίμησιν τὸν πατριωτισμόν μου, ἢ τὰς ἄλλας ἀτομικὰς ἀρετάς μου, ἀλλὰ μὴ προτείνετε εἰς ἀπομίμησιν τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον ἐστοχάσθην νὰ ἐφαρμόσω τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι, διότι ἐὰν διὰ τὰς πρώτας μὲ μνημονεύουσι καὶ μὲ μακαρίζουσι, διὰ τὸ δεύτερον ἐξεδόθη ἤδη καταδικαστικὴ ἀπόφασις τοῦ Ἔθνους, καὶ τὴν καταδικαστικὴν ταύτην ἀπόφασιν ὑπέγραψες σὺ, φίλε Δεληγεώργη, τὴν 10 Ὀκτωβρίου ἐπὶ τοῦ τυμπάνου τοῦ στρατιώτου (θόρυβος).

§173ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Χειροκροτήσατε.

§174ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Θὰ χειροκροτήσῃ ἡ ἱστορία εἰς τοὺς λόγους αὐτούς.

§175ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἔχομεν ἀνάγκην ἔργων καὶ οὐχὶ λόγων.

§176ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πραγματικῶς, κύριε Δημητριάδη, ἔχομεν ἀνάγκην ἔργων, ἀλλὰ ἔργα οὐδέποτε θὰ ἴδητε ἕως ὅτου δὲν κατορθώσητε νὰ δώσητε εἰς τὸ Ἔθνος Κυβέρνησιν τοιαύτην, οἵαν τὸ Ἔθνος ἐννοεῖ, Κυβέρνησιν ἐπὶ τῆς ὁποίας νὰ ἀναβιβάζητε οὐχὶ ὁ μᾶλλον εἰς τὰ ἀνάκτορα ῥαδιουργῶν, ἀλλὰ ὁ μᾶλλον χαίρων τὴν ὑπόληψιν τῆς Βουλῆς (θόρυβος). Ἡ ἱστορία μας λοιπὸν ἡ σύγχρονος, τὴν ὁποίαν ἀνέμνησεν ὁ κύριος Μαυρομαρᾶς καὶ τὴν ὁποίαν ἐπροσπάθησα νὰ συμπληρώσω, ἀποδεικνύει ὅτι διαρκῶς εὑρισκόμεθα ἀπὸ τὸ 1868 εἰς πάλην, ὅπως αἱ μειονοψηφίαι ἐπιβάλλωνται εἰς τὴν πλειοψηφίαν, ὅτι ἀπὸ τὸ 68 εὑρισκόμεθα εἰς ἀνατροπὴν τῆς ἀρχῆς ὅτι εἰς τὰς κοινοβουλευτικὰς πολιτείας κυβερνῶσιν αἱ πλειονοψηφίαι, ἀρχῆς, βασιζομένης, κατ’ αὐτὸν τὸν κ. πρωθυπουργὸν, ἐπὶ τοῦ δικαιώματος τῆς τῶν λαῶν αὐτοδιοικήσεως. Ἡ σύγχρονος ὅμως ἱστορία ἀποδεικνύει, ὅτι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐτέθησαν εἰς ἐνέργειαν ἀπὸ τοῦ 1868, οὐδέποτε ἔφθασαν ἐκεῖ ὅπου ἔφθασαν ὑπὸ τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν· καὶ ἀντικοινοβουλευτικῶς ἦλθε καὶ ἀντικοινοβουλευτικῶς διοικεῖ· τὴν πλειοψηφίαν δὲν τὴν εἶχε, τὴν πλειοψηφίαν δὲν τὴν ἔχει, μ’ ὅσα καὶ ἂν ἔθεσε καὶ θέτει εἰς ἐνέργειαν μέσα.

§177ΡΟΥΚΗΣ. Κατὰ τὴν ἰδέαν σας, δὲν τὴν ἔχει· τώρα ποῦ θὰ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία, τὸ βλέπομεν.

§178ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Θὰ τὸ ἴδωμεν. Ἂν ἕνεκα τοῦ ἀποσυρμοῦ τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ τῶν φίλων του, ἂν δηλαδὴ ἐπιμένουν ν’ ἀποσυρθοῦν......

§179ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἰδική μας δουλιὰ.

§180ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν ὡς ἐκ τούτου τὰ πράγματα λάβωσιν ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων ἐν τῇ Βουλῇ ἄλλην τροπὴν, περὶ τούτου δὲν μεριμνῶ. Ὁ ἀποσυρμὸς τοῦ κυρίου Βούλγαρη καὶ τῶν φίλων του θὰ ἦναι ὠφέλιμος ἢ ὄχι εἰς τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον ἀπὸ κοινοῦ ὑπεστήριξεν ἡ ἀντιπολίτευσις καὶ ἐξακολουθεῖ, δὲν ἀμφιβάλλω, νὰ ὑποστηρίζῃ καὶ ὁ κύριος Βούλγαρης· διότι ἄνθρωπος ὡς ὁ κ. Βούλγαρης, δώσας τὸν λόγον του, δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸν ἀποσύρῃ· ἐὰν, λέγω, ὁ ἀποσυρμὸς κατὰ τὴν ψηφοφορίαν ταύτην τοῦ κυρίου Βούλγαρη καὶ τῶν φίλων του θὰ ἦναι ὠφέλιμος ἢ ὄχι εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, δὲν θέλω ἐγὼ νὰ τὸ ἐξετάσω, καθόσον, ὡς εἶπε πολὺ καλὰ ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος πρὸ ὀλίγου, εἶναι λογαριασμὸς ἐδικός των, ἑπομένως λογαριασμὸς ἐδικός των καὶ ὁ ἐκ τούτου ἐνδεχόμενος ἔπαινος ἢ ψόγος. Ὁ ἀγὼν τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν γίνεται διὰ νὰ σᾶς πάρωμεν τὴν ἐξουσίαν, κύριοι (θόρυβος ἀριστερά).

§181ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν εἶναι διὰ τὴν ἐξουσίαν; Σεῖς, κ. Λομβάρδε, ἠμπορεῖτε νὰ τὸ εἴπητε, ὄχι ἄλλοι.

§182ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν θέλομεν νὰ σᾶς πάρωμεν τὴν ἐξουσίαν. Ὀλίγον φροντίζομεν, ἐὰν θὰ πλειοψηφήσωμεν εἰς τοῦτο τὸ ζήτημα, φροντίζωμεν μόνον καὶ μεριμνῶμεν νὰ διαβεβαιωθῇ ὅτι ἀπὸ τὸ 1868 ἠνεῴχθη ἤδη ὁ ἀγὼν περὶ κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑνὸς καὶ προσωπικῆς Κυβερνήσεως ἐξ ἄλλου. Περὶ τούτου ἀγωνίζεται ἡ ἀντιπολίτευσις· σήμερον δὲ πρόκειται νὰ ἀποδειχθῇ μόνον ὅτι ὅλαι αἱ διαιρέσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον μέχρι τοῦδε μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐξαλείφονται συγχωνευόμεναι ἅπασαι εἰς τὴν ἀπὸ κοινοῦ ὑποστηριζομένην ἀρχήν. Ἡ πάλη ἤρξατο ἀπὸ τὸ 1868, ἐξακολουθεῖ καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ. Δὲν εἶμαι τόσον ἁπλοῦς, ὥστε νὰ πιστεύω ὅτι καὶ ἂν τὴν σήμερον ἡ γνώμη μας λάβῃ τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, διὰ τοῦτο θὰ παύσῃ διὰ μιᾶς τὸ σύστημα, διὰ τοῦτο θὰ παύσῃ ἡ πάλη. Ὄχι! τὸ πρῶτον κακὸν βῆμα, τὸ ὁποῖον κατὰ τοὺς Γάλλους εἶναι τὸ μόνον τὸ ὁποῖον κοστίζει, ἐγένετο κατὰ τὸ 1868· ἔπρεπε ν’ ἀκολουθήσῃ καὶ ἐξηκολούθησε τὸ δεύτερον, τὸ τρίτον, τὸ τέταρτον, καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ πέμπτον καὶ τὸ ἕκτον. Δὲν εἶναι καμμία ἀνάγκη νὰ μοὶ τὸ ἐγγυηθῇ τις ὅτι ἐὰν τυχὸν ἡ Κυβέρνησις μειοψηφήσῃ ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, ἡ διάλυσις εἶναι ἐκτὸς ἀμφιβολίας, διότι καὶ πάλιν θὰ ζητήσωσι νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν μειοψηφίαν εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Περὶ τούτου οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει. Τὸ ὑπουργεῖον θὰ πέσῃ, ἂν εὑρεθῇ εἰς μειοψηφίαν. Ἡ πάλη δὲν θὰ παύσῃ εἰμὴ ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμὴ καὶ ἤδη προσεγγίζει, ἡ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος τεταγμένη, ὅτε οἱ πληρεξούσιοι τοῦ Ἔθνους ἐρχόμενοι ἐδῶ ἐν ὀνόματι τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας εἴπωσι· φθάνει ἕως ἐδῶ, μὴ περαιτέρω. Τότε καὶ μόνον ἡ πάλη θὰ παύσῃ ὁριστικῶς.

§183ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Ἐννοεῖτε τὴν ἀναθεώρησιν.

§184ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα· εἶπον ὅτι προσεγγίζει ἡ στιγμή, ἡ παρὰ τοῦ Συντάγματος τεταγμένη. Παρήγορον εἶναι ὅμως, κύριοι, ὅτι, ἐνῷ δευτέραν μόλις φορὰν τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς κακῆς χρήσεως τῶν προνομίων τοῦ Στέματος ἐκ μέρους τῶν ὑπευθύνων ἐν τῷ Ἑλληνικῷ κοινοβουλίῳ συζητεῖται, καὶ ἐνῷ τὴν πρώτην φορὰν μόλις 18 ψῆφοι συνεγκεντρώθησαν ὑπὲρ τῆς γνώμης ἐκείνων, οἵτινες τοὺς κακῶς μεταχειριζομένους τὰ προνόμια ταῦτα ἐπέκρινον, σήμερον μετὰ παρέλευσιν μόλις 2 ἐτῶν σύμπασα ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ἀριθμεῖ εἰς τὰς τάξεις της ὅλας τὰς ἐξοχότητας τῶν ἐν Ἑλλάδι πολιτευομένων, ἐκτὸς μιᾶς καὶ μόνης, τῆς τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐξαιρουμένης, σύμπασα, λέγω, ἡ ἀντιπολίτευσις μὲ ὅλας τὰς παρελθούσας διαφωνίας της συνέρχεται ἐπὶ τὸ αὐτὸ καὶ ὁμόφωνος ἀπαιτεῖ τὴν παῦσιν τῆς κακῆς ταύτης χρήσεως, ἀποδεικνύουσα ὅτι κατέναντι τῆς σημαίας τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις φαίνεται ὅτι δὲν ἔχει ἐπ’ αὐτῆς ἀναγεγραμμένον ἄλλο εἰμὴ τυραννίαν ἐξ ἑνός, ἐπανάστασιν ἐξ ἄλλου, ὑπάρχει ἄλλη τις σημαία προφυλάττουσα ἐξ ἴσου καὶ ἀπὸ τῆς τυραννίας καὶ ἀπὸ τῆς ἐπαναστάσεως καὶ τὴν ὁποίαν κατ’ ἐμὲ ὀφείλει ν’ ἀκολουθῇ ὁ βαδίζων τὴν κατὰ τὸν κ. πρωθυπουργὸν δύσκολον ὁδὸν τοῦ πολιτευομένου ἐν ἐλευθέρᾳ πολιτείᾳ, καὶ ἡ σημαία αὕτη εἶναι ἡ τῆς προοδευτικῆς συντηρήσεως διὰ τῆς ἀπαιτήσεως τῆς πιστῆς, τῆς εἰλικρινοῦς, τῆς τιμίας ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ὑπὸ τὴν σημαίαν ταύτην καταταχθεὶς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καθ’ ἣν ὡς ἐλεύθερος πολίτης ἦλθον κἀγὼ ἐν ἐλευθέρᾳ πολιτείᾳ νὰ πολιτευθῶ, ὑπὸ τὴν σημαίαν ταύτην καταθέτω καὶ σήμερον καὶ θέλω καταθέσει καὶ πάλιν τὴν ψῆφόν μου μὲ τὴν μεμακρυσμένην ἀλλὰ τερπνὴν ἐλπίδα ὅτι ἴσως δὲν θὰ λάβωμεν αἰτίαν ν’ ἀνοίξωμεν ἀκολούθως καὶ πάλιν ἐπὶ τοιούτου ζητήματος συζήτησιν ἕως οὗ κατὰ τὴν προσεγγίζουσαν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ὁριζομένην προθεσμίαν οἱ πληρεξούσιοι τοῦ Ἔθνους συνερχόμενοι εἴπωσιν, ἂς ἀρθῶσιν ὁριστικῶς ἀπὸ τοῦ πολιτεύματος αἱ διατάξεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἀφορμὴ τοσούτων σκανδάλων καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν ἐξησκήθησαν εἰμὴ διὰ νὰ φέρωσιν εἰς περιπλοκὰς καὶ τὸ Ἔθνος καὶ τὸν Ἡγεμόνα.

§185ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως, κύριοι, εἰς τὴν πολιτικὴν σημαίαν μου δὲν εἶναι γεγραμμένον τυρανία ἢ ἐπανάστασις, ὡς εἶπεν ὁ προλαλήσας· εἶναι ὅμως βεβαίως ἐγγεγραμμένον ἐπανάστασις κατὰ τῆς τυραννίας. Τὴν τυραννίαν μᾶς τὴν ἐδίδαξαν ἄλλοι, οἵτινες ἀποπειράθησαν νὰ τὴν πλάσωσι, προσέφερον πρὸς τοῦτο τὴν ὑπόληψίν των καὶ ἔθεσαν τὰ θεμέλια μιᾶς ἄκρας δυσπιστίας τοῦ ἔθνους, ὁσάκις ἀναλαμβάνουσι νὰ ὑπερασπίσωσι τὰς ἐλευθερίας, πρὸς τοὺς λόγους των καὶ πρὸς τὰς πράξεις των. Ἀναλαμβάνων, κύριοι, ν’ ἀπαντήσω πρὸς τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα βουλευτὴν Ζακύνθου, εὑρίσκομαι ἀναμφισβητήτως εἰς πολὺ μεγάλας δυσκολίας. Αἱ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐγκλήσεις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ εἶναι ἐλάχισται καὶ δύνανται δι’ ὀλιγίστων λέξεων καὶ νὰ ἀρθῶσι καὶ ν’ ἐγκριθῶσιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος, τὴν ἀσθένειαν τῆς ὑποθέσεώς του αἰσθανόμενος, συνέταξε κατηγορητήριον, εἰς τὸ ὁποῖον περιέλαβεν ὁλόκληρον τὸν βίον τῆς Ἑλλάδος μετὰ τὴν μεταβολὴν καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς νέας δυναστείας, ἐξαιρουμένης μόνον τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἥτις περιέχει ἓν φοβερὸν κατηγορητήριον ἐναντίον αὐτοῦ καὶ ἣν ἀπέφυγε νὰ μνημονεύσῃ· καὶ τὸ κατηγορητήριον τοῦτο, τὸ περιλαμβάνον ὁλόκληρον τὸν βίον ἡμῶν, τὸ ἀπηύθυνε κατὰ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἥλπισα καὶ οὐδόλως ὑπευθύνου δι’ αὐτό. Ἀλλ’ ἡ θέσις μου εἶναι τῳόντι δυσκολωτάτη, διότι τί ἠθέλατε νὰ πράξω; Νὰ σιωπήσω τὰς κατηγορίας καί τοι ἀπευθυνομένας ἐναντίον ἡμῶν; Νὰ θελήσω νὰ τὰς ἀναιρέσω; Τὸ μὲν πρῶτον, ἤθελον ἀφήσει τὴν βασιλείαν, οὐχὶ δηλονότι τὸν βασιλέα, ἀλλὰ τὴν βασιλικὴν ἐν γένει ἐξουσίαν ἔρημον πάσης ὑπερασπίσεως διὰ τὰ δικαιώματά της καὶ διὰ τὰ προνόμιά της· τὸ δὲ ἤθελέ με ἀναγκάσει νὰ δώσω λόγον τῶν ὑπ’ ἄλλων πεπραγμένων, ἐνῷ περὶ αὐτῶν δὲν ἠμπορῶ νὰ ἔχω ἀκριβεῖς πληροφορίας. Τὸ θέμα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Λομβάρδου, ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὴν διάλυσιν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐτελέσαμεν, εἶναι συντομώτατον, πενιχρότατον, ἔρημον ἐπιχειρημάτων, καὶ μόνον ἐκ τῆς σοφιστίας δυνάμενον νὰ ἀρυσθῇ δυνάμεις. Ἀλλ’ ὅλαι ὁμοῦ αἱ διαλύσεις ἑνούμεναι εἰς μίαν κατηγορίαν, ἀποτελοῦσι τῳόντι θέμα ἄξιον πολλῆς προσοχῆς καὶ χρῆζον ἀναιρέσεως ἐμβριθοῦς, βάσιν ἐχούσης τὴν εἰλικρινῆ ἔρευναν τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων τῶν διαφόρων ἐξουσιῶν, τὰς ὁποίας ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις ἔπλασε καὶ καθιέρωσε. Δὲν εἶναι βεβαίως ἔργον ἰδικόν μας, νὰ ἀπολογηθῶμεν διὰ τὴν διάλυσιν τοῦ 1868, οὔτε ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν λόγον διὰ τὴν διάλυσιν τοῦ 1869. Ἐθαύμασα μάλιστα πῶς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων, ὅστις ἐζήτησε καὶ ἔλαβε καὶ ἐξετέλεσε τὴν διάλυσιν τοῦ 1869, πῶς κατεδέχθη, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ αὐτὴ ἡ ἔκφρασις, νὰ παραλείψῃ τὴν ὑπεράσπισιν, τὴν ἐξέτασιν καὶ τὴν ἀπολογίαν τῆς ἰδίας αὐτοῦ ἱστορίας, ἐνῷ δι’ αὐτὴν προσκαλεῖται νὰ συμψηφορήσῃ μετὰ τῶν κατηγόρων του ἐναντίον ἡμῶν.

§186ΖΑΪΜΗΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§187ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καθὼς ἐπίσης, κύριοι, ἀπορῶ διὰ τὴν σιωπὴν τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ τοῦ 1868 καὶ τῶν φίλων αὐτοῦ κατακρινομένων, καὶ μετ’ αὐτῶν καὶ τῆς βασιλείας συγκατακρινομένης, ὅτι ἐζήτησαν, ἔλαβον καὶ ἐξετέλεσαν τὴν διάλυσιν τοῦ 1868! καὶ πῶς ἀντὶ νὰ ἴδω καὶ τοὺς δύω πρωθυπουργοὺς συνασπιζομένους μετὰ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἵνα εἰς αὐτὴν μόνον ἀφήσουν τὴν δικαιολογίαν τῶν λόγων, οἵτινες ἐπροκάλεσαν τὴν διάλυσιν τοῦ 1872, συναναλάβωσι δὲ μετ’ αὐτῆς τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ἀρχῆς, ἐκ τῆς ὁποίας ἤντλησαν τὸ τῆς διαλύσεως δικαίωμα, καὶ συγχρόνως εἰς τὰς λεπτομερείας τῶν δύω διαλύσεων εἰσερχόμενοι ἀποδείξωσι καὶ τὸ σωτήριον καὶ τὸ χρήσιμον αὐτῶν. Μολοντοῦτο καὶ ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ὡς εἷς τῶν συμβούλων τοῦ Στέμματος ὀφείλω καὶ ἐκείνων τὴν ἔλλειψιν νὰ ἀναπληρώσω καὶ τὴν ὑπεράσπισιν τῆς Κυβερνήσεως ὅσον τὸ δυνατὸν πλήρη ὡς πρὸς τοῦτο νὰ προσφέρω. Ἐν πρώτοις ὀφείλω θεωρητικῶς, δηλονότι κατὰ τὸ γράμμα καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, νὰ ἐρευνήσω τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον τόσον ἀποτόμως φιλονεικεῖται καὶ τοῦ ὁποίου ἡ χρῆσις ἀνέμνησε εἰς τοὺς ἀγορεύοντας τὴν συγκάλεσιν Συνελεύσεως καὶ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος. Εἶναι, ἐρωτῶσι, ἀπόλυτον ἢ δὲν εἶναι ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς βασιλείας τοῦ διαλύειν τὴν Βουλήν; Τὸ ἐσυζήτησαν πολυτρόπως καὶ ἐκ τῶν συζητήσεων τούτων ἐξήγαγον ἕκαστος ἀνὰ ἓν συμπέρασμα· πάντα δὲ τὰ συμπεράσματα αὐτὰ, ὅθεν δήποτε καὶ ἂν ἐξήγοντο, πρὸς ἕνα ἔτεινον σκοπὸν, τὸ νὰ κατακρίνωσι τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἀντισυνταγματικὴν, λησμονοῦντες ὅτι ἡ ἀφορμὴ, ἡ ὁποία δίδεται εἰς αὐτοὺς πρὸς ἐξέτασιν αὐτῆς τῆς ἀρχῆς, δὲν προέρχεται ἐκ μέρους τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ προέρχεται ἐξ ὅλων ὁμοῦ τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπεν ὑπὸ τοῦ κ. Λομβάρδου εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν δέσμην νὰ ἑνωθῶσι καὶ νὰ ὑπάρξωσιν ὁ σκοπὸς τῶν βελῶν αὐτοῦ. Ἡ Βουλὴ βεβαίως ἐπιθυμεῖ νὰ ἀκούσῃ παρ’ ἡμῶν ὁποία εἶναι ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν πρεσβεύομεν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι ἀπόλυτος ἄρνησις τοῦ ἀπολυτισμοῦ. Τοιαύτη δὲ δὲν εἶναι ἡ δημοκρατία καὶ πολὺ ὀλιγώτερον εἶναι ἡ ὀχλοκρατία ἢ ὁ μοναρχικὸς δεσποτισμός. Τὰ τρία αὐτὰ τελευταῖα πολιτεύματα, ἡ ἀπόλυτος μοναρχία, ἡ ὀχλοκρατία, ἡ δημοκρατία στηρίζονται ἐπὶ μιᾶς ἀπολύτου ἀρχῆς, ἤτοι βάσιν ἔχουσι τὴν ἐπικράτησιν μιᾶς ἐξουσίας· ἑπομένως τὸ συμπέρασμα εἶναι ὅτι εἰς αὐτὰ τὰ τρία πολιτεύματα δύνανται νὰ ἀπαντηθῶσι καὶ ἀπαντῶνται ἀπόλυτα δικαιώματα. Ἡ δημοκρατία ἀπόλυτον δικαίωμα θέλει ὑπὲρ τοῦ δήμου. Ἡ ὀχλοκρατία ἀπόλυτον δικαίωμα θέλει ὑπὲρ τοῦ ὄχλου καὶ ἡ ἀπόλυτος μοναρχία ἀπόλυτον κράτος τοῦ μονάρχου ἐπιζητεῖ καὶ εἰς τοῦτο βασίζεται. Δὲν ὑπάρχει ἐκ τῶν γνωστῶν πολιτευμάτων εἰμὴ ἓν καὶ μόνον, τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀνέχεται τὰ ἀπόλυτα δικαιώματα· διότι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα σκοπὸν ἔχει νὰ καταστήσῃ σύνθρονον τῇ βασιλείᾳ τὴν ἐλευθερίαν. Τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ζητεῖ νὰ συμβιβάσῃ δύω ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι ἐκτὸς τοῦ πολιτεύματος τούτου εἰς τὰ ἄλλα δὲν συναπαντῶνται, ἀλλ’ εἰς αὐτὰ ἢ ἐπικρατεῖ τὸ ἓν ἢ ἐπικρατεῖ τὸ ἄλλο. Ἀφοῦ δὲ τοιαύτη εἶναι ἡ φύσις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, δικαίως εἶπον περὶ αὐτοῦ ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἄρνησις τοῦ ἀπολυτισμοῦ καὶ ἑπομένως εἰς αὐτὸ ἀπόλυτα δικαιώματα δὲν ἀπαντῶνται. Ἀλλὰ διατί ζητεῖται, κύριοι, τῶν δικαιωμάτων τῆς συνταγματικῆς μοναρχίας ὁ περιορισμός; Ἡ ἀντιπολίτευσις διά τινῶν τῶν ῥητόρων αὐτῆς, ἀγνοῶ δὲ ἐὰν ᾖναι ἡ γενικὴ γνώμη ἁπάντων, φρονεῖ ὅτι ὁ περιορισμὸς τῶν δικαιωμάτων γίνεται διὰ τῶν ἀριθμῶν, καὶ δὲν φρονεῖ τοῦτο μόνον, ἀλλ’ ἐσφαλμένην γνώμην ἔχουσα περὶ τοῦ πολιτεύματος τὸ ὁποῖον μᾶς κυβερνᾶ, τοῦ πολιτεύματος τοῦ ὁποίου ἀνέλαβε τὴν ὑπεράσπισιν, τοῦ πολιτεύματος τοῦ ὁποίου βλέπει, λέγει, τὰς βάσεις σαλευομένας, δὲν σᾶς ἐζήτησε μέχρι τοῦδε εἰμὴ ἕνα μόνον περιορισμὸν, τὸν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας. Διὰ τοῦτο ἴσα ἴσα προέταξα τὴν θεωρίαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας φρονῶ ὅτι βασίζεται τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, διὰ νὰ ἐνθυμίσω εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν ὅτι τὸ πολίτευμα ἀγνοεῖ, ὅταν ἐνῷ εἶναι κρᾶμα δύω στοιχείων, τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς μοναρχίας, τοὺς περιορισμοὺς ἐπάγει εἰς τὸ ἓν καὶ οὐχὶ εἰς τὸ ἕτερον. Ἀγνοοῦν τάχα ὅτι οἱ μονομερεῖς περιορισμοὶ καὶ καταστρέφουν τὰς ἰδιότητας καὶ τὰς ἀρετὰς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος; ἀγνοοῦν ὅτι ἅμα διαταραχθῇ ἡ ἁρμονία μεταξὺ τῶν δύω οὐσιωδῶν στοιχείων, καθὼς δύω θεμελειωδῶν βάσεών τινὸς οἰκοδομήματος, τὸ οἰκοδόμημα ἀνατρέπεται; Ἀγνοοῦν ἐκ τῆς ἱστορίας ὅτι ἡ τυραννία δύναται νὰ προέλθῃ ἐκ τῆς καταχρήσεως καὶ τοῦ ἀπεριορίστου καὶ τῆς ἀσυνεσίας εἴτε τοῦ ἑνὸς στοιχείου εἴτε τοῦ ἄλλου; Τῷ ὄντι, κύριοι, τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα περιέχει περιορισμοὺς, οἵτινες ἐμποδίζουσι τὸ ἀπόλυτον κράτος εἴτε τῆς μιᾶς ἐξουσίας εἴτε τῆς ἄλλης· οἱ περιορισμοὶ ὅμως οὗτοι εἶναι αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξασφαλίζουσι πάντα τὰ δικαιώματα ἐν τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ· αἱ δύω ἐξουσίαι ἐμφανίζονται, ἡ μὲν διὰ τῆς πλειοψηφίας, ἡ δὲ διὰ τῆς διαλύσεως. Ὑπάρχουσι περιορισμοὶ, διότι ἂν δὲν ὑπῆρχον περιορισμοὶ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἤθελε χάσει τὸν χαρακτῆρά του. Ἡ πλειοψηφία ὑπέχει τὸν περιορισμὸν τῆς μειοψηφίας, τὸν περιορισμὸν τοῦ τύπου, τῶν συναθροίσεων, τῶν ἀναφορῶν, τῆς διαλύσεως, ἤτοι τῆς γνώμης τῶν ἐκλογέων. Ἡ διάλυσις ὑπέχει περιορισμούς. Οἱ περιορισμοί της εἶναι ἡ διαγωγὴ τῆς πλειοψηφίας, ὁ χαρακτὴρ αὐτῆς, τὰ φρονήματά της, αἱ πράξεις της, τὰ ψηφίσματά της· εἶναι περιπλέον ὁ τύπος, αἱ συναθροίσεις, αἱ ἀναφοραὶ, πάντα ταῦτα δικαιώματα ἀναγεγραμμένα οὐχὶ τυχαίως καὶ μάτην ἐν τῷ Συντάγματι, ἀλλ’ ἐν παντὶ συνταγματικῷ Κράτει λειτουργοῦντα θαυμασίως, ἐν δὲ τῷ ἡμετέρῳ πολλάκις προσενεγκόντα μεγάλας ἐκδουλεύσεις. Τὸ κράτος τῆς πλειοψηφίας καθὼς ἐπίσης ἡ δύναμις τῆς διαλύσεως ἔχουσιν ἕνα ἔλεγχον, τὸν μόνον ὅστις ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ, τὸν ἔλεγχον τῆς ἐθνικῆς γνώμης. Ἡ ἐθνικὴ γνώμη εἶναι ἡ ἀληθὴς κυρίαρχος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνετέθη τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ περιορίζῃ καὶ τὸ μὲν καὶ τὸ δέ· διότι πλειοψηφία ἀντιπράττουσα πρὸς τὰ φρονήματα τοῦ Ἔθνους καὶ πολιτευομένη ἐναντίον αὐτοῦ, δὲν δύναται νὰ ὑψώσῃ σημαίαν δικαιωμάτων οὐδ’ ἐπὶ τέλους νὰ ὑπάρξῃ, διότι ὁ τελικὸς σκοπὸς τῆς ὑπάρξεώς της εἶναι νὰ ὑπηρετῇ τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους, δηλονότι τὰ συμφέροντα αὐτοῦ. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ διάλυσις χρεωστεῖ νὰ ᾖναι δικαία καὶ σύμφωνος μὲ τὸ φρόνημα τοῦ Ἔθνους, ἐὰν δ’ ᾖναι ἄδικος, ἀποβάλλει τὴν ἀξίαν της, δὲν ἐπιτυγχάνει τὸν σκοπόν της, καὶ ἅμα πρὸς τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἀντιβαίνει δὲν εἶναι ἀξία σεβασμοῦ εἴτε ἐκ κακοβουλίας εἴτε καὶ ἐξ ἀπερισκεψίας ὑπηγορεύθη. Ἐὰν ἤθελον οἱ ἀξιότιμοι κύριοι νὰ συλλογισθῶσι πρακτικῶς εἰς τί ἤθελε φέρει ἡ θεωρία αὐτῶν, ἤθελον ἀπόσχει αὐτῆς. Εἰς παρελθοῦσάν τινα συνεδρίασιν ἠναγκάσθην νὰ μνημονεύσω τὰ συμβάντα ἐπὶ τῆς πρώτης δυναστείας. Δὲν τὸ ἔπραξα μὲ κακὸν σκοπόν· ἠθέλησα μόνον νὰ μνημονεύσω ὁποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα ἑνὸς δοκιμασθέντος συστήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἐξ ἀνάγκης μᾶς φέρει ἡ θεωρία τῶν κυρίων ἀντιπολιτευομένων. Κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην ὑπῆρξεν ἄπειρος σεβασμὸς πρὸς τὴν κοινοβουλευτικὴν πλειονοψηφίαν· ἀλλ’ ὁ σεβασμὸς ἐκεῖνος κανεὶς δὲν θέλει ἰσχυρισθῇ ὅτι ὑπῆρξεν ὠφέλιμος, καί τοι δὲν ἦτο κατὰ τύπους ἀντισυνταγματικός. Κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην πᾶσα διέξοδος εἰς τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους διὰ τοῦ συστήματος τοῦ σεβασμοῦ τούτου πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν ἀπεκλείσθη. Ἐταράττετο ἡ Γερουσία καὶ ἐκλονίζετο ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς; ἀμέσως ἐνισχύετο διὰ προσθήκης γερουσιαστῶν. Ἐταράττετο ἡ Βουλή; μετήρχοντο ὅλα τὰ μέσα ὅπως κατορθώσωσι νὰ μένῃ ἀκλόνητος ἡ ἐν αὐτῇ πλειονοψηφία, καὶ ποτὲ δὲν ἠθέλησαν νὰ συμμορφωθῶσι μὲ τὰς ἀξιώσεις τοῦ Ἔθνους, διότι εἰς ἀπείρους περιστάσεις αἱ καταχρήσεις τῆς πλειονοψηφίας εἶχον κατεξεγείρει τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ἐὰν ὁ τότε σεβασμὸς πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν ᾖναι συνταγματικός, δωρούμεθα αὐτὸν τοῖς βουλομένοις· ἀλλ’ εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι ὅλα τὰ δεινὰ, ὅσα ἡ ἐποχὴ ἐκείνη περιλαμβάνει, δὲν ἤθελον λάβει ὕπαρξιν, ἐὰν ἡ ἀρχὴ περὶ τῆς ὁποίας σήμερον πρόκειται καὶ τὴν ὁποίαν τόσον ἐκθύμως ὑπερασπίζουσί τινες τῶν κυρίων ἀντιπολιτευομένων δὲν εἶχε λάβει αὐτὴν τὴν τιμήν. Ὅτι δὲ ἡ πεσοῦσα δυναστεία δὲν ἐπρέσβευεν εἰλικρινῶς τὴν ἀρχὴν αὐτὴν, ἀπόδειξις εἶναι ὅτι τὴν παρέβη ὁσάκις ὑπῆρχε χρήσιμος καὶ τὴν ἠκολούθησε τυφλῶς, ὅταν ἠσφάλισε τὸ αὐθαίρετον αὐτῆς κράτος καὶ κατέπνιξε τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεως τῆς βουλευτικῆς πλειονοψηφίας. Εὐθὺς ἀπὸ τοῦ 1847 ἡ ἐθνικὴ γνώμη τοσοῦτον ἰσχυρῶς ἐξεδηλώθη, ὥστε ἡ πλειοψηφία ἐκλονίσθη. Ἀλλὰ κατὰ τοῦ κλονισμοῦ ἐκείνου φάρμακον προσεφέρθη ἡ διάλυσις καὶ οὐχὶ τοῦ ὑπουργείου ἡ παραίτησις, ὅπερ εἰς τὴν ἐξουσίαν παρέμεινε, καί τοι εἴδομεν ἐντὸς ὀλίγου καὶ αὐτὰ τὰ ὅπλα νὰ λάβωσιν οἱ καταδιωκόμενοι καὶ ἡ τάξις νὰ διαταραχθῇ καὶ ἡ ἐξουσία νὰ κλονισθῇ. Ἔκτοτε ἡ Ἑλλὰς ἐδιοικήθη ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας, καὶ δὲν ἐπῆλθε νέα διάλυσις εἰμὴ τὸ 1860, ὅτε τὸ Κοινοβούλιον καὶ διὰ τὰ παρελθόντα πάθη καὶ διὰ τὴν εἴσοδον νέων τινῶν προσώπων ἐν τῇ Βουλῇ καὶ διὰ πολλὰς ἄλλας περιστάσεις ἠθέλησε νὰ παραιτήσῃ τὴν παλαιὰν ὁδὸν καὶ νὰ ἀποκλίνῃ πρὸς τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ἡ Γερουσία ἀπό τινων ἐτῶν ἠκολούθει. Ἐρωτῶ ἑπομένως, ἔχει ἢ δὲν ἔχει κἀνένα περιορισμὸν ἡ πλειονοψηφία; Εἶναι τῷ ὄντι ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς πλειονοψηφίας; Εἶναι ἐκ τῶν θεσμῶν, ἐκ τῶν παραδειγμάτων ἢ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα εἴδομεν; Ἐπὶ τῆς πρώτης δυναστείας δὲν ἐδιδάχθημεν, ὅτι καὶ διὰ τῆς διαλύσεως ἐτυραννήθημεν καὶ διὰ τῆς πλειοψηφίας; Δὲν ὤφειλον βεβαίως ἐγὼ νὰ ἐξετάσω τὰς διαλύσεις τοῦ 1868 καὶ 1869. Ἐπειδὴ ὅμως εἶμαι ἠναγκασμένος, θέλω ὀλίγα τινὰ εἰπεῖ περὶ αὐτῶν. Ἡ διάλυσις τοῦ 1868 βεβαίως δὲν ἐγένετο τῇ συνεργείᾳ μου, οὔτε τινὸς τῶν φίλων μου, οἱ ὁποῖοι δὲν εἴχομεν μέρος εἰς τὴν ἐξουσίαν· μία ὅμως περίστασις μὲ ἐδίδαξεν, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς τὸ σήμερον ὑπὸ τοῦ κ. Λομβάρδου ῥηθὲν, ὅτι ἡ διάλυσις ἐκείνη προῆλθεν ὑπὸ λόγων ἀποκλειστικῶς προσωπικῶν.

§188ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρόφασις εἶπα.

§189ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Χειρότερα· ἂν ὁ κ. Βούλγαρης ἦτο παρὼν, ἤθελεν ἴσως πολλῷ πλείονα εἰπεῖ πρὸς δικαιολόγησιν τῆς διαλύσεως ἐκείνης· ἐγὼ περιορίζομαι μόνον εἰς ὅ,τι ἤκουσα καὶ εἶδον. Ὅταν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου παρῃτήθη καὶ ἕτερον ὑπουργεῖον ὑπὸ τὸν κ. Μωραϊτίνην συνεκροτήθη, συνήλθομεν τὴν ἐπιοῦσαν ἢ παρεπιοῦσαν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ ἐνῷ συνεσκεπτώμεθα μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Κουμουνδούρου περὶ τοῦ πρακτέου προσεκλήθησαν ὁ μακαρίτης Βότσαρης, ὁ κ. Τρικούπης, δὲν ἐνθυμοῦμαι τίς ἄλλος τῶν ὑπουργῶν, ἐντὸς τοῦ δωματίου τοῦ προεδρείου καὶ ἐκεῖ ἐγένετο λόγος περὶ τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα ἐπροκάλεσαν τῆς Κυβερνήσεως τὴν παραίτησιν. Τοῦτο δὲ διότι εἶπον πρὸς αὐτούς· ἡ πρόσκλησις τοῦ νέου ὑπουργείου ἴσως δύναται κατά τινα θεωρίαν νὰ δικαιολογηθῇ, ἐὰν πράγματι σεῖς διεφωνήσατε μετὰ τοῦ Βασιλέως ὡς πρὸς τὰς ἀρχάς σας καὶ τὴν πολιτικήν σας· ἐὰν ὅμως τοιαύτη διαφωνία δὲν ἐπῆλθεν, ἡ ἀνάβασις τοῦ κ. Μωραϊτίνη εἶναι ἀντισυνταγματική· διότι χωρὶς νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία μεταξὺ Βασιλέως καὶ ὑπουργείου ἀξία ἐκκλήσεως πρὸς τὸν λαὸν, δὲν πρέπει νὰ κρημνίζωνται ὑπουργεῖα πλειονοψηφοῦντα καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην ἔχοντα τοῦ Κοινοβουλίου. Πάντες δ’ οἱ παραιτηθέντες ὑπουργοὶ μοὶ εἶπον, ὅτι δὲν δύνανται ν’ ἀρνηθῶσιν ὅτι ὁ ἡγεμὼν διεφώνησε πρὸς αὐτοὺς ἐπὶ τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς ἐξωτερικῆς αὐτῶν πολιτικῆς.

§190ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Προφάσεις σᾶς εἶπα· ἤθελον ἐπέλθει τὸ δεύτερον καὶ τρίτον κατόπιν· διὰ τοῦτο παρητήθη τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο.

§191ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἡ ἀπομάκρυνσις τῶν δύω ὑπουργῶν (θόρυβος).

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Κεχαγιᾶ, μὴ διακόπτετε.

§193ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Παρακαλῶ, ποσάκις οἱ φίλοι σας, καὶ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁμιλοῦντα μὲ διέκοψαν; Διατί τάχα; Τὸν νομίζετε ἱερόν; Παράδοξον πρᾶγμα.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σεῖς θέλετε νὰ ὁμιλήσητε μὲ τὸν κ. Γρίβαν· ὁρίστε εἰς τὸ δωμάτιον.

§195ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Σχετικῶς πρὸς τὸ ὅ,τι εἶπα ὅτι παρητήτη τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, λόγῳ μεταβολῆς πολιτικῆς, ὄχι λέγω...

§196Δ. ΓΡΙΒΑΣ (ὑπουργὸς Στρατιωτικῶν)..... (Θόρυβος).

§197ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἴδατε τὸ ἔγγραφον, κ. Γρίβα, καὶ εἶναι περιττὸν, καὶ ἀπόδειξις τρανὴ εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς αὐτῆς πολιτικῆς ὑπὸ τοῦ κ. Βούλγαρη.

§198Δ. ΓΡΙΒΑΣ. Τὰς λεπτομερείας θὰ τὰς εἴδετε... (θόρυβος).

§199ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Μάλιστα καὶ δημοσιεύσεις (θόρυβος).

§200Δ. ΓΡΙΒΑΣ. Διὰ σὲ εἶναι τὸ αὐτό· ἀλλὰ δι’ ἐμὲ ὄχι.

§201ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τότε δὲν ἔχετε νὰ εἴπητε τίποτε, καὶ διὰ τοῦτο τὰ λέγετε αὐτά.

§202ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν σκοπεύω, κύριοι, νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1867, διότι περὶ αὐτῆς μακρὰ ἐγένετο συζήτησις κατὰ τὴν ὁποίαν τίποτε δὲν ἔμεινεν ἀνεξερεύνητον. Κατὰ τὴν γνώμην μου, τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 ἀπέτυχεν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν αὑτοῦ πολιτικὴν, καὶ ὁ Βασιλεὺς ὄχι μόνον ἐδύνατο, ἀλλ’ ὤφειλε μάλιστα νὰ ζητήσῃ τὴν ἀποχώρησίν του μετὰ τὸν Αὔγουστον 1867, μετὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν αἱ μεγάλαι Δυνάμεις διὰ πρωτοκόλλου ἐκηρύχθησαν ἐναντίον τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης, ὅταν ἀνεκήρυξαν ὅτι ἐγκαταλείπουσιν αὐτὴν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Τουρκίας. — Ἀλλ’ αἱ διαλύσεις ἔχουσι τοῦτο τὸ κακὸν, ὅτι πρέπει νὰ δικαιολογοῦνται οὐ μόνον ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων, διότι πρέπει αἱ κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπαγγέλλονται νὰ ἀντικαταστήσουν τὸν συντριβὲν παρελθὸν, νὰ τὸ ἀντικαταστήσουν δι’ ἑνὸς ἀξίου τῆς εὐλογίας τοῦ Ἔθνους· διὰ τοῦτο ἑκάστη Κυβέρνησις ἔχει τὸ καθῆκον, λαμβάνουσα τὴν διάλυσιν, ὄχι μόνον νὰ δικαιολογῇ ὅτι τὴν διάλυσιν ἔλαβε πρὸς ἕνα σκοπὸν ἀγαθὸν καὶ ἐθνικὸν, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἐπραγματοποίησεν αὐτὴν ἀναλόγως τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα εἶχε καὶ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν διετέλεσεν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἡ διάλυσις λοιπὸν τοῦ 1868 ἦτον ἐκ τῶν προτέρων δικαιολογημένη, ἀλλὰ δυστυχῶς ἐκ τῶν ὑστέρων ἔμεινεν ἀδικαιολόγητος. Καθὼς ὅμως δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐξέλθω εἰς τὴν περεταίρω συζήτησιν τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ δικαιολογήσουν τὴν διάλυσιν τοῦ 1868, οὕτω δὲν ἐννοῶ νὰ ἐξετάσω τὴν πολιτικὴν, ἡ ὁποία τὴν διεδέχθη, διὰ νὰ ἀποδείξω ἐὰν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐπέτυχεν ἢ ἀπέτυχεν. Ἔτι ὅμως παραδοξότερον εἶναι ὅτι ἐγὼ ἀναγκάζομαι νὰ δικαιολογήσω τὴν διάλυσιν τοῦ 1869· διότι ἐὰν εἰς τὴν διάλυσιν τοῦ 1868 οὔτε συνέπραξα, οὔτε ἠρωτήθην, εἰς τὴν διάλυσιν τοῦ 1869 καὶ προσεκλήθην καὶ τὴν ἀπεδοκίμασα καὶ τὴν ἀπέφυγα. Εὐτυχῶς ὅμως ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶναι παρὼν καὶ ἐὰν τυχὸν πραχθὲν, ἀγνοῶν ἴσως ὅτι τὸ περιστατικὸν τοῦτο ἠδύνατο νὰ λάβῃ ἃς ἔλαβε διαστάσεις, ἀφῆκε τὴν ἐξέτασιν αὐτοῦ εἰς τὴν ἱστορίαν, εἶμαι βέβαιος ὅτι ζητήσας ἤδη τὸν λόγον θέλει ἔλθει πρὸς δικαιολόγησιν τῆς πράξεως ἐκείνης συμφώνως μὲ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχει. Τὸ 1870 προσεκλήθην εἰς τὰ πράγματα· καὶ τῷ ὄντι διὰ τὴν πρόσκλησίν μου ἐκείνην καὶ διὰ τὴν ἀποδοχὴν τῆς προσκλήσεως σφοδρὰ συζήτησις ἠγέρθη κατόπιν, ὅταν ἐκ τῆς ἐξουσίας κατέβην. Τὸ αὐτὸ ζήτημα, ὅπερ καὶ σήμερον συζητεῖται, συνεζητήθη καὶ τότε. Ἔχομεν, φαίνεται, ἡμεῖς τὸ ἀποκλειστικὸν προνόμιον ὅπως τὰ σφάλματα τῶν ἄλλων, ἐὰν ᾖναι σφάλματα, καὶ τὰς παρεκτροπὰς αὐτῶν, ἐὰν ᾖναι παρεκτροπαὶ, καὶ οἱ ἀντισυνταγματισμοὶ, ἐπισωρεύωνται μόνον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς μας. Ἐξηγῶ δὲ τὴν ἀπορίαν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ζακύνθου, ἀποδόντος εἰς τὴν πρόοδον τοῦ χρόνου καὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἰδεῶν τὴν διαφοράν, ἣν παρετήρησε, συγκρίνων, τὰ τότε μετὰ σημερινὰ καὶ συμπεραίνων, ὅτι τότε μόνον 18 βουλευταὶ ὑπερασπίσθησαν τὴν θεωρίαν του, ἤδη δὲ ὅλοι οἱ ἐξέχοντες πολιτικοὶ ἄνδρες τῆς Ἑλλάδος, οἵτινες εἶναι συγκεντρωμένοι εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἐπευφημοῦσιν αὐτὴν καὶ ὑποστηρίζουσιν. Ἐξηγῶ, λέγω, τὴν ἀπορίαν του, ἐνθυμίζων εἰς αὐτὸν ὅτι τότε ἐπρόκειτο περὶ ὑπουργείου παρῃτημένου, ἐνῷ τώρα πρόκειται περὶ ὑπουργείου ἐν τῇ ἐξουσίᾳ. Δὲν ἠξεύρω, κύριοι, ἐὰν ὁ πολιτικὸς ἡμῶν βίος δίδει τὸ δικαίωμα εἰς τὸν κ. Λομβάρδον νὰ μᾶς θεωρῇ ὡς προσωποποιοῦντας τὴν ἀντίστασιν κατὰ τῶν θεσμῶν καὶ τὴν ἐπιβουλὴν κατ’ αὐτῶν. Ἐν τούτοις καθ’ ὅλας τὰς μακρὰς αὐτοῦ ἀγορεύσεις οὐδέποτε κατώρθωσε νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἡμεῖς ἐμφορούμεθα ὑπὸ αἰσθημάτων καὶ πρεσβεύομεν ἀρχὰς προσηκούσας εἰς κατηγορίας τοιαύτας. Ὄχι μόνον ἐσυνείθισα νὰ μὴ προσέρχωμαι εἰς τὴν ἐξουσίαν εἰμὴ συμφώνως πρὸς τοὺς θεσμοὺς, ἀλλὰ καὶ οὐδέποτε προσῆλθον χωρὶς ἡ πεποίθησίς μου νὰ μοὶ ἐμπνέῃ τὸ καθῆκον τοῦτο, χωρὶς δῆλον ὅτι νὰ βλέπω ὅ,τι αἱ περιστάσεις μοὶ ἐπέβαλον τὸ χρέος νὰ μὴ τὸ ἀρνηθῶ. Καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς μεσοβασιλείας σταθερῶς ἠρνήθην τὴν ἐξουσίαν· κατὰ τὸ 1864, ἐν τῇ δευτέρᾳ Κυβερνήσει ἐπὶ Γεωργίου, προσεκλήθην παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Ναυάρχου, ἀλλ’ ἐπίσης ἠρνήθην νὰ λάβω μέρος. Σχεδὸν ἐφ’ ὅλας τὰς ἐποχὰς σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως πάντοτε μοὶ προσεφέρετο μέρος αὐτῆς, ἀλλὰ τὸ ἀπέφευγον πάντοτε. Τὸ 1865 προσεκλήθην παρὰ τοῦ Βασιλέως διὰ τὸ πρῶτον δὲν ἐδέχθην εἰμὴ τότε μόνον ὅταν ἐξήντλησα καὶ ἐγὼ καὶ πάντες οἱ φίλοι καὶ ὁλόκληρον τὸ πεδινὸν κόμμα ὅλα τὰ μέσα νὰ πείσωμεν τὸν ἀξιότιμον κύριον Βούλγαρην νὰ δεχθῇ τὴν ἐξουσίαν ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους εἶχον κατορθώσει νὰ μοὶ προσφερθῇ ἡ ἐξουσία. Τὴν ἐξουσίαν τότε, κύριοι, διετήρησα οὐχὶ ἀσκόπως καὶ ἀνωφελῶς· καὶ μολονότι σύντομος ὑπῆρξεν ὁ ἐν τῷ ὑπουργείῳ βίος μας, ὑπῆρξεν ὅμως πλήρης ἀποτελεσμάτων καθὼς ὑπῆρξε πλήρης ἀγῶνος. Παρῃτήθην δὲ ἀμέσως ἅμα εἶδον ὅτι ὁ κ. Σπόνεκ παρεβίασε τὰς μετὰ τοῦ Βασιλέως ἐξηγήσεις μου καὶ ἀντεποιήθη ἐπίσημον παρ’ αὐτῷ θέσιν. Μετ’ οὐ πολὺ παρουσιάσθη ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ ἔτους ἡ ἀνάγκη νὰ ἔλθω ἐκ νέου εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἐδέχθην τὴν τιμὴν, ἀφοῦ προηγουμένως ὁ κ. Βούλγαρης, ὅστις μαζῇ μου συμπροσεκλήθη παρὰ τοῦ Βασιλέως, ἐδήλωσε πρὸς αὐτὸν ὅτι ἐγὼ εἶμαι ὁ ἁρμόδιος κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην νὰ σχηματίσω ὑπουργεῖον καὶ ὅτι αὐτὸς ἔμελλε νὰ μὲ ὑποστηρίξῃ· ἀλλ’ ἀπεθέσαμεν παρ’ εὐθὺς τὴν ἐξουσίαν, ὅταν παρετηρήσαμεν ὅτι ἡ ἀρχικὴ πεποίθησις τοῦ κυρίου Βούλγαρη ἐκλονίσθη, καὶ ἑπομένως ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἦτον ἀμφίβολος. Ἐθέσαμεν ἀμέσως τὸ ζήτημα τῆς τεσσαρακονθημέρου διακοπῆς ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καὶ ἡττηθέντες διὰ ψήφων ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ κατέναντι Βούλγαρη καὶ Κουμουνδούρου, ἀπεθέταμεν τὴν ἐξουσίαν. Κατόπιν δὲν ἐλάβομεν μέρος οὔτε εἰς μικτὰ ὑπουργεῖα, οὔτε εἰς ἄχροα, οὔτε ἀμέσως οὔτε ἐμμέσως. Ἀκολουθοῦντες δὲ ἀπαρεγκλήτως τὰς ἀρχὰς τοῦ πλέον ἀκραιφνοῦς συνταγματισμοῦ ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ ἀξιοπρεπείᾳ, ἀπέσχομεν πάσης παρεκτροπῆς καὶ δι’ ὅλων τῶν μέσων κατεκρίναμεν ὅ,τι ἐνομίζομεν ἐν τῇ πολιτείᾳ ἄξιον κατακρίσεως. Τὸ 1866 ἡ ἐξουσία δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι μᾶς προσεφέρθη παρ’ αὐτῶν τῶν προκατόχων μας· ἐδήλωσαν αὐτοὶ οὗτοι εἰς τὴν Α. Μεγαλειότητα ὅτι αἱ περιστάσεις ἀπήτουν τὸν σχηματισμὸν ἰσχυρᾶς Κυβερνήσεως συγκροτουμένης ἐκ τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Ἐνεδώκαμεν εἰς τὴν πρόσκλησιν ὁ κ. Βούλγαρη ὁ Κουμουνδοῦρος καὶ ἐγώ· προέβημεν δὲ εἰς τὸν σχηματισμὸν ὑπουργείου, ἀλλὰ περὶ τὸ τέλος τοῦ σχηματισμοῦ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀπεσύρθη, καὶ αὐτὸς μὲν ἔμεινεν ἐκτὸς τοῦ ὑπουργείου οἱ δύω δὲ προέβημεν. Ἐμείναμεν εἰς τὴν ἐξουσίαν ἐπὶ ἓξ μῆνας, ἀντεπροσωπεύσαμεν δὲ τὴν βουλευτικὴν πλειονοψηφίαν, διότι τὸ πεδινὸν κόμμα ἡνωμένον, ἀπετέλει βεβαίως τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, πλειονοψηφίαν μάλιστα στερεωτάτη καὶ ἰσχυροτάτην ἐν ταῖς ἀρχαῖς αὐτοῦ καὶ ταῖς ἀποφάσεσι· διότι ἐπάλαισε πρὸς ἕνα ἰσχυρότατον σύμβουλον, τὸν ὁποῖον τὸ Κράτος εἶχεν ἀνεχθῆ ἐπί τινα χρόνον, καὶ πρὸς τὰ ἔργα αὐτοῦ, ἀνέτρεψε δὲ δὶς τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ προστατευομένους ὑπουργοὺς καὶ κατέλυσε τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Ἅμα δὲ ἐνοήσαμεν, κύριοι, ὅτι ἡ πλειονοψηφία μᾶς ἐγκατέλιπε, προσεφέραμεν τὴν παραίτησίν μας καὶ ἀπεσύρθημεν τῆς ἐξουσίας, διότι ἐγὼ ἐπροτίμησα τοῦτο μᾶλλον ἢ τὴν προσφερθεῖσαν ἡμῖν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Δὲν ἐννοῶ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ἐὰν εἰς ταῦτα πάντα βλέπῃ τάσεις ἀντισυνταγματικὰς, ἐὰν βλέπῃ τὴν προσωποποίησιν τῆς ἀντιστάσεως κατὰ τῶν θεσμῶν, ἐὰν βλέπῃ τὴν ἔκνομον δύναμιν, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀποδίδει. Περὶ τοῦ 1870 ἔδωκα λόγον ἄλλοτε, ἀλλ’ εἶμαι πρόθυμος νὰ δίδω πάντοτε. Δὲν πρεσβεύω τὴν ἀρχὴν ὅτι αἱ μειονοψηφίαι ἀποκλείονται τῆς Κυβερνήσεως· ἐπρέσβευσα καὶ ἐκήρυξα τὴν ἀρχὴν, πολλάκις λαβὼν ἀφορμὴν, ὅτι αἱ μειονοψηφίαι δύνανται μὲ ἴσην εὐκολίαν νὰ ἔλθωσιν εἰς τὰ πράγματα μὲ ὅσην ἔρχονται αἱ πλειονοψηφίαι, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, καὶ πάντοτε ὑπὸ τὸν ὅρον, ὡς πᾶσα ἄλλη πρᾶξις νὰ γίνεται καὶ αὐτὴ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου καὶ σύμφωνα μὲ τὰ ἐθνικὰ αἰσθήματα. Ἀφοῦ σᾶς εἶπα ὅτι ἀποκρούω τὴν ὕπαρξιν ἐν τῇ συνταγματικῇ πολιτείᾳ παντὸς ἀπολύτου δικαιώματος, ἐννοεῖτε ὅτι τὰ πάντα καὶ αὐτὸ τὸ δικαίωμα τῆς πλειονοψηφίας τὸ θέτω εἰς αὐτὸν τὸν κανόνα καὶ τὸ ὑπάγω εἰς αὐτὴν τὴν ἀρχήν. Καὶ κατὰ τὰς συζητήσεις τοῦ 1871 μᾶς εἶπαν ὅτι ἤλθομεν ἀντισυνταγματικῶς εἰς τὰ πράγματα. Δὲν μᾶς εἶπαν ὅτι ἤλθομεν ἀντισυνταγματικῶς διότι μειοψηφία ὄντες ἐδέχθημεν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ διότι ἐβραδύναμεν νὰ διαλύσωμεν τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ἡ θεωρία ἐκείνη κατέπεσεν ἐλεεινά· κατεδείχθη ὅτι ἡ ἀξίωσις τῶν 18 ὑπέβαλε τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως τοῦ διορίζειν τοὺς ὑπουργοὺς εἰς μίαν ἀναγκαίαν συμπλήρωσιν διὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ἐκλογέων πάραυτα εἰς ἐκλογὴν καὶ τῆς ἐλεύσεως τῆς Βουλῆς ἐν τῇ πρωτευούσῃ, ὅπως ἀποφανθῇ τάχιστα ἂν ὁ Βασιλεὺς καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξε μεταβαλὼν τὸ ὑπουργεῖον αὐτοῦ. Ἀπεδείξαμεν τότε τὸ ἀνυπόστατον αὐτῆς τῆς θεωρίας, ὄχι μόνον διὰ τῶν θεσμῶν, ὄχι μόνον διὰ τῶν παραδειγμάτων τῶν ἄλλων κρατῶν, ἀλλὰ δι’ αὐτῶν τῶν ἰδίων λόγων, τοὺς ὁποίους εἶχον καὶ ἄλλοτε κατὰ τὸ παρελθὸν ἀντιτάξει ἐν ὁμοίαις προγενεστέραις περιστάσεσι. Καὶ τῷ ὄντι ὅταν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος τὸ δεύτερον κατὰ τὸ 1865 προσεκλήθη καὶ ἐσχημάτισεν ὑπουργεῖον, προσῆλθεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐζήτησε τὴν συμπλήρωσιν ταύτην. Ἐγὼ λαβὼν τὸν λόγον τότε, ἀπέκρουσα τὴν ἀξίωσιν τοῦ πρωθυπουργοῦ εἰπὼν ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως εἰς οὐδεμίαν συμπλήρωσιν ὑπάγεται, καὶ ὅτι μόνη ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Βασιλέως ἀρκεῖ νὰ περιβάλῃ τὸ ὑπουργεῖον μὲ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὰ δικαιώματα τῆς Κυβερνήσεως, πᾶσα δὲ συμπληρωτικὴ πρᾶξις τῆς Βουλῆς ἤθελεν εἶσθαι ἀντισυνταγματική. Δὲν ἠξεύρω, κύριοι, ἂν κατὰ τὰ 1870 ἐπολιτεύθην καλῶς ἢ κακῶς· ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου ἐγένετο μακρὰ συζήτησις, καὶ διατηροῦμεν μίαν γλυκεῖαν ἀνάμνησιν ὅτι καὶ αἱ συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ αἱ ἐντὸς αὐτοῦ, δὲν μᾶς ἀφῄρεσαν οὔτε κεραίαν ἐκ τῆς ὑπολήψεώς μας, ἀλλὰ μᾶς ἀφῆκαν ὅλον τὸν ἔπαινον, τοῦ ὁποίου ὑπήρξαμεν ἄξιοι διὰ τῆς ἐπιμελοῦς καὶ εἰλικρινοῦς καὶ νομίμου διοικήσεως τοῦ πενταμήνου ἐκείνου. Ἔκτοτε ἐκλήθησαν πάντα τὰ κόμματα εἰς τὴν ἐξουσίαν. Κατὰ πρῶτον μᾶς διεδέχθη τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου, συμπραττόντων πάντων τῶν κομμάτων. Μετέπειτα ἦλθεν ὁ κ. Ζαΐμης, ὅστις ὅπως εὕρῃ τὸν καιρὸν νὰ παρασκευασθῇ ἔλαβε τριακονθήμερον διακοπήν. Τῷ 1872 ἐσχηματίσθη μικτὴ Κυβέρνησις τῇ συμπράξει τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ Βούλγαρη. Ἡμεῖς εὑρέθημεν τότε ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει. Περὶ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἀπεφάνθημεν. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἦλθεν ὡς μειοψηφία καὶ μὲ τὴν διάλυσιν· ἀλλ’ οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἠμφισβήτησεν οὔτε τῷ Βασιλεῖ, οὔτε τῷ Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης τὸ δικαίωμα νὰ διαλύσῃ. Ἄλλα τότε ἠμφισβητήσαμεν καὶ ἄλλα κατεκρίναμεν. Ὁ κ. Ζαΐμης, ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἐγὼ καὶ ὅλοι οἱ ἐξέχοντες τῶν δύω κομμάτων συνησπίσθημεν καὶ ἐλαλήσαμεν· ἀλλὰ παντοῦ ἀλλοῦ προσηλώσαμεν τὴν προσοχήν μας παρὰ εἰς τὴν θεωρίαν, περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται σήμερον. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα καλῶς ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου οὔτε κἂν μεταξὺ ἡμῶν τῶν διαμαρτυρομένων ἦτον. Ἐὰν δὲν πλανῶμαι, νομίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ὑπεστήριζε τὴν νέαν ἐκείνην μικτὴν τῆς μειονοψηφίας Κυβέρνησιν. Ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, νομίζω, ὅτι ἡ ψῆφός του δὲν ἀπαντᾶται μεταξὺ τῶν ψήφων, αἱ ὁποῖαι συνηνώθησαν διὰ νὰ ἀποκρούσωσι τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἥτις ἦλθεν ἐν τῇ Βουλῇ τότε μὲ τὴν μίαν χεῖρα ζητοῦσα τὸν προϋπολογισμὸν καὶ μὲ τὴν ἄλλην ἐπισείουσα τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως. Οὐδεὶς τότε λόγος παρὰ τοῦ κ. Λομβάρδου περὶ Συντάγματος, ἐνῷ περὶ τῶν αὐτῶν ὡς σήμερον πραγμάτων ἐπρόκειτο, ἀπαραλλάκτως περὶ τῶν αὐτῶν, διότι ἡ μειοψηφία τῆς Βουλῆς εἶχεν ἀναβιβασθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπρόκειτο μάλιστα τότε κἄτι πλειότερον παρὰ σήμερον· διότι τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἅμα ἐμφανισθείσης ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἡ πλειονοψηφία αὐτοῦ ἀπεφάνθη κατ’ αὐτῆς καὶ ῥητῶς εἶπε καὶ μετὰ λόγου ὅτι δὲν τὴν ἐμπιστεύεται. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δικαιοῦμαι νὰ θεωρήσω τὸν πόλεμον, ὅστις ἐγείρεται καθ’ ἡμῶν, ὡς ἀληθῆ πόλεμον προσωπικὸν, καὶ οὐδαμῶς περὶ ἀρχῶν· προσωπικὸν πόλεμον ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι σήμερον κυβερνοῦν καὶ μόνον ἐπειδὴ κατέχουν τὴν ἐξουσίαν. Ὁ βουλευτὴς Ζακύνθου μᾶς κατακρίνει διατί διελύσαμεν τὴν Βουλήν· ἀλλ’ ἐγὼ οὐδὲν συμφέρον ἔχω νὰ κατακρίνω κᾀνένα καὶ νὰ διαστρέψω κᾀνένα. Ἡ δικαιολόγησις τῆς πράξεώς μας εἶναι ἁπλουστάτη, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προσφύγωμεν εἰς στρυφνὰς ἐπινοήσεις. Ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις συνέκειτο ἐκ δύω κομμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνωρὶς περιῆλθον εἰς διάστασιν πρὸς ἄλληλα. Πλὴν δὲ τούτου εἶναι πασίγνωστον ὅτι τριάκοντα καὶ ἑπτὰ ἐκ τῶν μελῶν τοῦ ἑνὸς τῶν δύω κομμάτων τῆς συμπολιτεύσεως δὲν ἠθέλησαν νὰ συνταχθοῦν μετὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς πολ. πορείας, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθει. Τοιουτοτρόπως τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ ἀπώλεσε τὴν πλειονοψηφίαν καὶ συγχρόνως διεσπάσθη εἰς δύω τμήματα, καὶ οὕτως ἀπωλέσθη τὸ οἰκοδόμημα ἕνεκα τῆς διχογνωμίας καὶ διχοστασίας αὐτῶν τῶν ἰδίων. Ἡ ἑνότης, ἥτις συντηρεῖ τὰ ὑπουργικὰ συμβούλια, ἐξέλιπεν· ἡ πλειοψηφία ἀπωλέσθη· Κυβέρνησις δὲν ὑπῆρχε, διότι τυπικῶς μόνον διετηρεῖτο εἰς τὴν ἐξουσίαν, οὔτε ὑπὸ τῆς Βουλῆς ὑποστηριζομένη, οὔτε τὴν ἐθνικὴν γνώμην ἀρωγὸν ἔχουσα μετὰ τὰς γνωστὰς ἐκλογὰς τοῦ 1872 καὶ τὰ πάντη ἄστοχα σχέδιά της. Ὅταν δὲ τοιαύτη ἐπέρχεται ἀποσύνθεσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν πλειοψηφίαν, καὶ πρὸ πάντων ὅταν ἡ γνησιότης τοῦ Κοινοβουλίου σπουδαίως ἀμφισβητῆται, οὐδὲν ἄλλο ὑπολείπεται εἰμὴ ἡ διάλυσις. Ἀλλὰ πλὴν τούτου, ὁποῖαι ἦσαν, κύριοι, αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην; Τὰς ἐξωτερικὰς περιστάσεις τὰς ἐνθυμούμενα πάντες· ἔχομεν δὲ καὶ ἐγγράφως ἐνώπιόν μας τὴν ἱστορίαν αὐτῶν· ἀναγνώσατε τὴν πρώτην διακοίνωσιν, τὴν ὁποίαν ἀπαντᾶτε εἰς τὴν κυανόλευκον διπλωματικὴν βίβλον μας. Ἐκεῖ θὰ ἰδῆτε τὴν Γαλλίαν δεινῶς ἀπειλοῦσαν τὴν Ἑλλάδα. «Ἑκάστη ὑπόθεσις ἔχει τὴν ὥραν της, λέγει ἡ ἐπιδοθεῖσα τῷ κ. Βούλγαρη διακοίνωσις, καὶ ἡ ὥρα διὰ τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἐκβολάδων καὶ τὴν Ἑλλάδα ἐσήμανε πλέον! πᾶσα δὲ ἀναβολὴ κατασταίνει φοβερωτέραν τὴν ἀγανάκτησίν μας, καὶ ἂν ἐντὸς τῆς παρούσης βουλευτικῆς συνόδου δὲν δώσητε εὐάρεστον τέρμα εἰς αὐτὴν, εἴμεθα ἠναγκασμένοι μετὰ τῆς Ἰταλίας νὰ παραιτήσωμεν τὸ συνδιαλλακτικὸν ὕφος καὶ νὰ ἐπιζητήσωμεν δι’ ἄλλων μέσων τὴν προστασίαν τῶν ὑπηκόων μας.» Αὐτὰ ἔγραφον ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἰταλία πρὸς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὑπὸ τὸ κράτος αὐτοῦ τοῦ φόβου ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐπεχείρισε νὰ συνάψῃ πρᾶξιν συμβιβασμοῦ μετὰ τῆς ἑταιρίας Ῥοῦ ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ, ἐντὸς τοῦ ὁποίου οἱ πρέσβεις εἶχον εἰσέλθει ὡς συμβιβασταί. Τὸ ἐξαγόμενον τοιούτου συμβιβασμοῦ ἦτο γνωστὸν, ἦτο φυσικὸν· ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ ἀδικηθῇ, πρὸ πάντων δὲ ἔμελλε νὰ ἀδικηθῇ εἰς τὴν ὑπόληψίν της καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν της· καὶ χρεωστῶ νὰ ἀνομολογήσω τὸν ἔπαινον, ὅστις ὀφείλεται εἰς τὴν διαμαρτύρησιν τῆς ὑπουργικῆς φάλαγγος, ἥτις δὲν ἠνέχθη τὸ ἐξαγόμενον καὶ ἐπέφερε τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ συμβιβασμὸς ἐκεῖνος, ὅπως ἐσχεδιάσθη τότε, ἔμελλε, πλὴν τῶν ἄλλων συνεπειῶν του, νὰ ἐπιδράσῃ καὶ εἰς τὰ οἰκονομικὰ, ἅτινα ἤθελον ὑποφέρει σημαντικά· ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον εἶχε παρασκευάσει ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις, ἐπαρουσίαζεν ἔλλειμμα καὶ εἰς τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο ἐπρόκειτο νὰ προσθέσωμεν ἓν ἕτερον μέγα ἔλλειμμα, πρῶτον μὲν ἐκ τοῦ Λαυρίου, δεύτερον δὲ ἐκ τῆς συμβάσεως περὶ τῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ 1825 καὶ προσέτι ἄλλο ἐκ τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῆς ἀποζημιώσεως τῶν ναυτικῶν νήσων, τὰ ὁποῖα πάντες ἐνθυμεῖσθε. Λοιπὸν ὁ τόπος μόλις εἶχεν ἐξέλθει ἀπὸ τὸν μέγαν ἐκεῖνον σάλον τῶν ἐκλογῶν· ἡ ἐξωτερικὴ διπλωματία ἐπέκειτο σφοδρὰ, πιεστικὴ καὶ αὐθάδης· ἡ ἑνότης τῆς Κυβερνήσεως εἶχε διασπασθῆ πολυτρόπως· πλειονοψηφία δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις Κοινοβούλιον δυσφημισμένον ὡς νόθον· τὶ ἠθέλατε νὰ πράξῃ ὁ Βασιλεὺς καὶ τίνα εἰς τὰ πράγματα νὰ καλέσῃ; Τέσσαρες μειοψηφίαι ὑπῆρχον ἀπέναντί του, ὧν αἱ δύω ἔπιπτον ἐκ τῆς ἐξουσίας· ἐπροτίμησε δ’ ἐκ τῶν δύω ἑτέρων τὴν σήμερον κυβερνῶσαν, καὶ τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι δὲν ἔσφαλεν. Τὸ πολύκροτον διπλωματικὸν ζήτημα ἐλύθη θριαμβευτικῶς. Ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Ἑλλάδος διεσώθη ἀλώβητος. Ὁ πλοῦτος τῆς χώρας ἀνήκει εἰς αὐτὴν, καὶ θέλετε τὸν διαθέσει ὑμεῖς, ὡς ἀντιπρόσωποι, κατὰ βούλησιν, δεχόμενοι ἢ ἀποῤῥίπτοντες τὴν σύμβασιν. Ὁ συμβιβασμὸς τῶν δανείων τοῦ 1824 κατηργήθη. Ἡ φυγοδικία κατεδιώχθη ἀπηνῶς. Ἡ λῃστεία ὁλοτελῶς ἐξέλιπεν. Ἡ Τουρκία μᾶς ὑπηρετεῖ ἐν τοῖς συνόροις, ἐνῷ τὸ πρὶν ὑπέθαλπε τὴν λῃστείαν, κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τοῦ πολιτικοῦ της συμφέροντος. Πᾶσα κατεβλήθη προσπάθεια εἰς προαγωγὴν τῆς ἐθνικῆς εὐημερίας. Ὅθεν συμβάσεις καὶ νόμοι παρεσκευάσθησαν, δηλονότι κεφάλαια πρὸς ὁδοποιΐαν, κατασκευὴν σιδηροδρόμων καὶ σύστασιν Τραπεζῶν. Τὸ ἔλλειμα τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐκαλύφθη. Τὰ ἐγκλήματα τῶν παρελθουσῶν ἐκλογῶν δεινῶς κατεδιώχθησαν. Αἱ βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν μεθ’ ὅλης τῆς νομιμότητος καὶ τάξεως, καὶ οὕτως ἡ διεύθυνσις τῶν κοινοβουλευτικῶν πραγμάτων εἶναι ἤδη ἀνατεθειμένη εἰς γνησιώτατον Κοινοβούλιον. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων εἰς παρελθοῦσάν τινα συνεδρίασιν καὶ τὴν ἀπάντησιν, ἣν ἔλαβον τότε τὴν τιμὴν νὰ κάμω, ἦτον ὅλως διόλου περιττὸν νὰ λάβω ἐκ νέου τὸν λόγον ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων, διότι οἱ ἤδη ἀγορεύσαντες πάντες οὐδὲν ἠδυνήθησαν νὰ προσθέσωσιν εἰς τὰ τότε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως λεχθέντα. Καὶ τῳόντι ἤθελεν εἶσθαι ἀληθὴς ματαιοπονία νὰ δικαιολογήσω καὶ πάλιν ὅτι ἡ διακοπὴ τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ Πάσχα δὲν περιέχει τίποτε ἀντισυνταγματικὸν ὕστερον ἀπὸ τόσα, τὰ ὁποῖα εἶπον τότε περὶ τούτου. Τὸ δικαίωμα τῆς διακοπῆς προστίθημι ὅτι εἰς ἄλλα κράτη δὲν ὑπάγεται εἰς κᾀνένα περιορισμόν. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲν ὑπάρχει κᾀνεὶς περιορισμὸς εἰς τὴν ὑπὸ τοῦ Στέμματος διακοπὴν τῶν συνεδριάσεων τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ διὰ τοῦτο ὑπῆρξε σύνοδος διακοπεῖσα ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ ἔτους τρίς, καὶ ἑπτάκις καὶ ἑξάκις. Τὸ δὲ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἠθέλησαν νὰ ἀντλήσωσιν ἐκ τοῦ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ἦτον ἀκόμη συγκεκροτημένη, τὸ ἀπέδειξεν ὁλοτελῶς σαθρὸν, ὡς εἰς προλαβοῦσαν Συνεδρίασιν εἶπον, τὸ παράδειγμα καὶ τὸ προηγούμενον τῶν δύο πρωτίστων κομματαρχῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ τοῦ κ. Κουμουνδούρου, οἵτινες καὶ πρίν ἡ Βουλὴ συνέλθῃ διέκοψαν τὴν σύνοδον. Περιπλέον τὸ δικαίωμα τοῦτο τῆς ἀναβολῆς ἢ διακοπῆς ἐθεωρήθη τόσον ἁπλοῦν, ὥστε χρῆσις αὐτοῦ ἐγένετο παρὰ πολλῶν Κυβερνήσεων ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀντιῤῥήσεως, ὅπως ἡ συγκάλεσις τῆς Βουλῆς ἀναβληθῇ καὶ πέραν τῆς 1 Νοεμβίου, ἡμέραν καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως· ἐνῶ τοῦτο τὸ αὐτοδικαίως ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἐψηφίσθη διὰ συνταγματικὸν λόγον μεγίστης ἀξίας καὶ σοβαρότητος.

§203ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κᾀμμίαν ὥραν, κ. πρόεδρε, νὰ διακόψωμεν, διότι εἴμεθα κουρασμένοι.

§204ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Νὰ τελειώσωμεν σήμερον.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι λυπηρὸν ὅμως ὅταν μετὰ τοσαύτας κατηγορίας ἔρχεται ἡ ἀπολογία, καὶ δὲν θέλετε νὰ τὴν ἀκούσητε.

§206ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Δὲν εἶναι ἀληθὲς αὐτὸ, κ. πρόεδρε, ἀλλ’ ἐκουράσθημεν πολύ.

§207ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νὰ ἔλθωμεν ἀπὸ τὰς 4 νὰ τελειώσωμεν.

§208ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀμφότεροι οἱ προλαλήσαντες, ὅ τε κύριος Σωτηρόπουλος καὶ ὁ κ. Λομβάρδος, μοὶ ἀπέδωκαν πρόθεσιν προσβολῆς, ὅταν εἶπον, ἀπολογούμενος, ὅτι συνῆψα τὴν σύμβασιν περὶ Λαυρίου, ἵνα οἱ μεθ’ ἡμᾶς ὑπουργοὶ, καθὼς καὶ αἱ πλειοψηφίαι αἱ βουλευτικαὶ μὴ παραχωρήσωσι τὰς ἐκβολάδας ὑπὸ κατωτέρους ὅρους. Οὐδεὶς σκοπὸς, κύριοι, ὑπῆρχεν εἰς ἐμὲ, εἰπόντα ὅσα εἶπον, νὰ κατηγορήσω τὰς διαθέσεις, τοὺς σκοποὺς καὶ τὴν καλὴν πίστιν οὐδενός· δὲν ἐπερίμενα ὅμως καὶ ἐκ τῶν ἀντιπάλων μου ὅτι ἤθελον παραγνωρίσει τὸ δικαίωμα, ὅπερ εἶχον νὰ ἐκφράσω τὴν ἰδέαν ἣν ἐξέφρασα, διότι δὲν ἀγνοοῦσιν ὅτι μεγίστη ὑπῆρξεν ὡς πρὸς τοῦτο ἡ διαφορὰ ὡς πρὸς τὰς ἰδέας καὶ τὰς ἀρχὰς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἀντιπάλων μας συνεδριαζόντων εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ 1871. Ἡμεῖς, κύριοι, παρεχωρήσαμεν νῦν τὰς ἐκβολάδας ἁπάσας ἐπὶ δικαιώματι 50% ἐπὶ τοῦ καθαροῦ εἰσοδήματος· ἀλλ’ αἱ ἰδέαι τῶν ἀντιπάλων μας εἰς παρελθοῦσαν ἐποχὴν ἦσαν ὅλως διόλου διάφοροι καὶ ἀντίθετοι καὶ τῆς ἡμετέρας γνώμης μεμακρυσμέναι. Διὰ νὰ ἐννοήσητε δὲ κατὰ βάθος τὰς ἐναντίας ἰδέας, σᾶς ἀναγινώσκω τὴν γνώμην, τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν κατὰ τὸ 1867, ὅστις ὑπεστήριζε τὸ εἰσαχθὲν παρ’ αὐτοῦ φορολογικὸν νομοσχέδιον, ἐπὶ τῶν σκωριῶν διὰ τῶν ἑξῆς θεωριῶν. «Ἀπήντησεν ὁ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργὸς καὶ πρωθυπουργὸς, ὅτι τὸ αὐθαίρετον καὶ αἱ τυχαῖαι σκέψεις δὲν πρέπει νὰ ᾖναι ὁ κανὼν τῆς φορολογίας, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ ἡ ἀνακαμίνευσις δὲν εἶναι ἔργον τοῦ τυχόντος. Ἄλλως τε τὸ τοιοῦτον εἶναι ἀδιάφορον καὶ ξένον τοῦ προκειμένου ζητήματος. Σήμερον πρόκειται περὶ τοῦ φόρου μόνον καὶ οὔτε οἱ κίνδυνοι, οὔτε τὰ ἐνδεχόμενα ἔξοδα ἐνδιαφέρουσι τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ λάβῃ ἓν ποσοστὸν οἱονδήποτε ἐπὶ τοῦ προϊόντος, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀναλογίαν τούτου πρέπει νὰ προσέξῃ ἡ Βουλὴ, προσέχουσα νὰ μὴ προσβάλῃ τὰς γενικὰς ἀρχὰς, τὰς ἐπικρατούσας ἐν τῇ ἰσχυούσῃ νομοθεσίᾳ σχετικῶς πρὸς τὴν ἐπιβολὴν τῶν φόρων. Κατὰ τὰς ἀρχὰς ταύτας τὰ προϊόντα τῆς τέχνης καὶ βιομηχανίας δὲν φορολογοῦνται, εἰμὴ μόνον ἡ ἐργασία. Ἐὰν λοιπὸν ὁ ἐκ τῶν σκωριῶν διὰ τῆς τέχνης ἐξαγόμενος μόλυβδος ᾖναι προϊὸν τέχνης καὶ ἐργασίας, εἶναι δίκαιον, ἐρωτῶ, νὰ φορολογηθῇ, ἀφοῦ χθὲς ἡ Βουλὴ κατήργησεν ὁλοσχερῶς τὸν ἐπὶ τῆς μετάξης φόρον; Καὶ μολαταῦτα, ἐπειδὴ ἐπεφασίσθη νὰ τεθῇ φόρος τις καὶ ἐπὶ τοῦ μολύβδου, πρέπει οὗτος τάχα νὰ συγκριθῇ μὲ τὰ προϊόντα τῆς γῆς; Ἀλλ’ ἂν τοῦτο ᾖναι ἀληθὲς, τότε φορολογήσατε εἰς εἶδος τὰς σκωρίας καὶ ἄφετε τὸ ὑπόλοιπον νὰ ἐνεργήσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ὁ βουλόμενος τὴν τέχνην του, ἢ μᾶλλον ἐπιβάλλετε φόρον εἰς παντὸς εἴδους ἐργασίαν, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀληθές· ἑπομένως αἱ σκέψεις τοῦ προλαλήσαντος δὲν ἔχουν χώραν. Μόνος ὁ κανὼν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐκεῖνος, ὅστις ἐπιβάλλει φόρον εἰς τὰ μεταλλεῖα καὶ ὀρυχεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα κατὰ προσέγγισιν δύναται νὰ καταταχθῇ καὶ ὁ μόλυβδος καὶ αἱ σκωρίαι, ὁ δὲ φόρος οὗτος δὲν εἶναι ἀνώτερος τῶν 5%, καὶ ὅμως τὸ νομοσχέδιον τὸν ἐδιπλασίασεν. Ἐκτὸς δὲ τούτου, προσέθηκεν ὁ πρωθυπουργὸς, πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τί γίνεται εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἐν Εὐρώπῃ, π. χ. ἐν Ἰταλίᾳ, ἔνθα πολὺ ὀλίγον φορολογοῦνται τοιαῦται ἐργασίαι. Δὲν πρέπει νὰ φορολογήσωμεν ὑπερόγκως τὴν ἐργασίαν καὶ διὰ τὸν λόγον, ὅτι πρέπει νὰ ἐφελκύσωμεν τὰ ξένα κεφάλαια εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἡ ἰδέα αὕτη ἐπεκράτησε κατὰ μέγα μέρος εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου.»

§209ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τί εἴπατε, παρακαλῶ, ὑμεῖς τότε;

§210ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ ἐζήτησα 16%.

§211ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐὰν ἐλάβατε τὸν λόγον...

§212ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἠγόρευσα.

§213ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἁπλῶς σὲ ἠρώτησα.

§214ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ γνωρίζω· εἶναι ὅμως περιττὸν νὰ μὲ ἐρωτᾶτε. Βλέπετε λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ὑπῆρχον καὶ θεωρίαι ἀνδρῶν σφόδρα ἐπιδρώντων εἰς τὰ πολιτικὰ τῆς ἡμετέρας πατρίδος, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ διεγείρωσι τὸν φόβον ὅτι αἱ ἐκβολάδες τοῦ Λαυρίου ἠδύναντο νὰ παραχωρηθῶσιν εἰς ποσὸν εὐτελέστατον. Δὲν εἶχον πρόθεσιν προσβολῆς καὶ ὕβρεως, ὅταν εἶπον ὅτι συνῆψα αὐτὴν τὴν σύμβασιν, διότι ἐπὶ τέλους, ἂν ὄχι ἄλλο, ἤθελον προσφέρει αὐτὸ τὸ καλὸν εἰς τὸν τόπον, ὅτι πᾶσα μεταγενεστέρα σύμβασις καὶ πᾶς μεταγενέστερος νόμος ἤθελεν ἐξ ἀνάγκης ἔχει ὡς βάσιν ὑπέρτερον ποσὸν τοῦ 50%, τὸ ὁποῖον ἀπεκτήσαμεν διὰ τῆς σημερινῆς συμβάσεως. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ἐνόμισεν, ὅτι εὗρε θησαυρὸν, γνωστοποιήσας ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ εἰς παρελθοῦσαν συνεδρίασιν καὶ σήμερον, ὅτι ἡμεῖς προσεφέρθημεν νὰ καταργήσωμεν τὸν νόμον τοῦ 1871 περὶ ἐκβολάδων. Ἡ ἀπάντησίς μου πρὸς αὐτὸν εἶναι ἡ αὐτὴ, ἣν ἔδωκα καὶ ἄλλοτε. Ἡ ὑπεράσπισις τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ νόμου τοῦ 1871, ἐστηρίχθη εἰς τοῦτο· ὅτι οὐδέποτε ἀπὸ τὸν νοῦν τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Βουλῆς αὐτοῦ ἐπέρασεν ἡ ἰδέα νὰ δημεύσῃ τὰ κεκτημένα δικαιώματα οὔτε τοῦ ἡμεδαποῦ, οὔτε τοῦ ξένου. Ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῇ ἐσυζήτησεν ὅλας τὰς ἰδέας τῆς διπλωματίας, ὅσας αὕτη ἐξήνεγκε πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ νόμου αὐτοῦ ὡς δημευτικοῦ· καὶ ἐπὶ τέλους ἡ Κυβέρνησις εἶπεν ὅτι ἐὰν τυχὸν ἡ διπλωματία ἤθελεν ἐξακολουθήσει καὶ μετὰ τὰς παρατηρήσεις καὶ μετὰ τὰς ἀποδείξεις ταύτας νὰ ἰσχυρίζεται τὰ αὐτὰ, τότε ἡ πεποίθησις, ἣν εἴχομεν ὅτι ὑπερασπιζόμεθα τὴν ἀλήθειαν, καὶ ὅτι ἐκφράζομεν τὴν ἀληθῆ ἰδέαν τοῦ Κοινοβουλίου, μᾶς ἐνέπνεεν τὸ θάῤῥος νὰ εἴπωμεν, ὅτι προθύμως ἠθέλαμεν ὑποβάλει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἑρμηνευτικὸν νόμον ἀποφαινόμενον ὅτι ὁ νόμος τοῦ 1871 δὲν εἶναι δημευτικός. Ὁ ἀξιότιμος κ. Λομβάρδος ἐξήτασε τὴν ἐγκύκλιον, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα πρὸς τὰς πρεσβείας. Ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ὅσον ἐγὼ ἐνόησα τὴν συνταγὴν τοῦ Καμπανέλο, ἄλλο τόσον ἠδύνατο καὶ αὐτὸς νὰ ἐννοήσῃ τὸ διπλωματικὸν τοῦτο ἔγγραφον (θόρυβος). Ὅσον δ’ ὀλίγον καὶ ἂν ᾖναί τις, κύριοι, ἐντριβὴς περὶ τὰ διπλωματικὰ θέλει ἐννοήσει ὅλην τὴν δύναμιν τῆς συνδιαλέξεως, ἣν ἡ ἐγκύκλιος διαλαμβάνει καὶ ἧς τὴν δύναμην δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον, ἐνῷ εὑρίσκωμαι εἰς τὴν ἐξουσίαν, νὰ συζητήσω μετὰ ἀντιπάλων πασχόντων βαρεῖαν ἠθικὴν ἀσθένειαν. Δὲν εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ συζητήσω οὔτε μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Λομβάρδου, οὔτε μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Σωτηροπούλου τὸ Λαυριωτικὸν ζήτημα καὶ μάλιστα παρεμπιπτόντως· ἡ Κυβέρνησις ἔχει ὑπὲρ τῆς ἐργασίας της ταύτης τὴν ὁμόθυμον γνώμην καὶ τὴν ἐντὸς καὶ τὴν ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος (ψιθυρισμοί), τὴν ὁμόθυμον γνώμην τῆς διπλωματίας καὶ ὅλων τῶν ξένων. Ἡ ὑπόθεσις αὕτη δὲν ἦτο προωρισμένη, καὶ οὐδεὶς ἤθελε τὸ πιστεύσει, νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἄρθρον κατηγορίας ἐναντίον ἡμῶν ἐπὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης· ἔπρεπε νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὅπλον ὑπὲρ ἡμῶν νὰ ἀποδείξωμεν πρὸς τοὺς ἀντιπάλους ὅτι δὲν ἐχάσαμεν τὸν χρόνον ἐπὶ ματαίῳ, ὅτι εἰργάσθημεν καὶ ἀξιοπρεπῶς καὶ φιλοτίμως καὶ ὅτι κατωρθώσαμεν πρώτην φορὰν, ἀφ’ ὅτου συνέστη τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, νὰ νικήσῃ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῇ διπλωματίᾳ ἄνευ συμμάχων καὶ ξένης συνδρομῆς, διὰ μόνης τῆς εὐσταθείας καὶ τόλμης ἀπέναντι δύω μεγάλων δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι τόσον ἐπιμόνως ἀνέλαβον τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ὑποθέσεώς των. Ἔπρεπε νὰ εἰσέλθω ἤδη, κύριοι, εἰς τὴν συζήτησιν τῶν οἰκονομικῶν θεωριῶν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Τριφυλίας καὶ νὰ ἀποδείξω πρὸς αὐτὸν ὅτι τὸ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως σχεδιασθὲν σύστημα, ὅπερ αὐτὴ ἠκολούθησε καὶ πρεσβεύει, εἶναι τὸ μόνον μέχρι τοῦδε παρουσιασθὲν πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς βελτιώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους· ἀλλ’ ὁ χρόνος παρῆλθε καὶ αἱ δυνάμεις μου ἐξηντλήθησαν· χρεωστῶ μολαταῦτα ὀλίγα τινὰ νὰ παρατηρήσω. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐκαυχήθη ὅτι κατὰ τὰ 1871 ἔφερε σύστημα ἀληθῶς οἰκονομικόν. Δὲν ἔχομεν κᾀνὲν συμφέρον νὰ ἐμποδίσωμεν τοὺς θέλοντας νὰ καυχῶνται, ἀλλ’ αἱ καυχήσεις τοῦ κ. Σωτηροπούλου ἔχουσι ἕνα σκοπὸν, νὰ ἐξευτελισθῇ τὸ ἡμέτερον ἔργον, καὶ μόνον διὰ τοῦτο ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Σωτηρόπουλον. Τί προσέφερε τὸ 1871; ά.) κρείττονα νόμον καταδιώξεως, ὡς ἰσχυρίζεται, βʹ.) τοὺς δύω νόμους περὶ φυτειῶν καὶ ἀσκεπῶν γαιῶν. Ἀποτελοῦσιν αἱ δύω αὗται ἰδέαι σύστημα οἰκονομικόν; ὁ μὲν εἷς τῶν νόμων ὥπλισε τὴν Κυβέρνησιν μὲ πλειότερα μέσα, ὥστε πλειότερα ἐκ τῶν φορολογουμένων νὰ εἰσπραχθῶσιν, οὐχὶ δὲ καὶ νὰ παραχθῶσιν· ὁ βʹ. οὐδὲν ἄλλο καθιέρωσεν εἰμὴ τὴν ἐκποίησιν τῆς ἰδίας ἡμῶν ἀκινήτου περιουσίας. Ἀλλ’ οὐ μόνον ὅσα προσέφερεν, ἤτοι τὰ εἰρημένα νομοθετήματα, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ ὁποῖα ὑπεσχέθη ὅτι ἔμελλε νὰ εἰσάξῃ νομοθετήματα, οὐδ’ αὐτὰ ἀποτελοῦσι σύστημα οἰκονομικόν· εἶναι μάλιστα ἀξιοδάκρυτα καὶ θαυμάζω πῶς ἀνῆλθον μέχρι τῆς προσοχῆς ἑνὸς ἐκ τῶν καλλιτέρων παρ’ ἡμῖν οἰκονομολόγων. Ὑπεσχέθη τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης· ὑπεσχέθη τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ἐκ τῆς δεκάτης φόρου, διὰ τοῦ φόρου τοῦ ἐπιβαλλομένου εἰς ζευγάρια, διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀλεσμάτων, διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ. Ἀλλὰ τίς, κύριοι, ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ σύστημα, ὅπερ σήμερον ἔχομεν, μὲ ὅλα τὰ ἐλαττώματά του εἶναι ἀπείρως προτιμότερον τοῦ συστήματος, ὅπερ ἔφερεν ὁ κύριος Σωτηρόπουλος; Ἡ φορολογία διὰ τοῦ αὐτοῦ φόρου παντὸς ζευγαρίου καλλιεργοῦντος οἱασδήποτε ποιότητος γῆν καὶ ἀνεξαρτήτως ταύτης, εἶναι ἡ ὑπὸ τοῦ νόμου καθιέρωσις τῆς ἀδικίας πλήρους, καταφανοῦς, ψηλαφητῆς. Ὁ ἔχων ποτιστικὴν καὶ ξηρικὴν γῆν ἤθελε φορολογεῖσθαι κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον καὶ μὲ τὸ ἴδιον μέτρον· περιπλέον ὁ γεωργὸς ἤθελε φορολογεῖσθαι, καὶ ἂν παράγῃ καὶ ἂν δὲν παράγῃ, ἀρκεῖ ὅτι ἔχει ζευγάριον. Ἀλλὰ τοιαῦτα ἐλαττώματα δὲν ἔχει, κύριοι, τὸ ἰδικόν μας σύστημα, ὅπερ ὅσον ἀξιοκατάκριτον καὶ ἂν ἦναι, τοὐλάχιστον βασίζεται ἐπί τινος δικαιοσύνης· ἐν πρώτοις δὲν φορολογεῖ τὸν μὴ παράγοντα καὶ ἂν ἔχῃ βόας καὶ ἂν δὲν ἔχῃ βόας, καὶ ἂν ἔχῃ ἀγρὸν καὶ ἂν δὲν ἔχῃ ἀγρόν, καὶ ἂν ὁ υἱός του ἀσθενῇ, ὅστις δουλεύει τὸ ζευγάριον, καὶ ἂν ὁ ἴδιος γεωργὸς, ὅστις ἐργάζεται τὰ ζευγάρια, ἀσθενῇ ἢ ἐψόφησαν οἱ βόες του. Πρὸς τὰς δυστυχίας ταύτας ὁ ὑπάρχων νόμος δὲν ἔρχεται νὰ προσθέσῃ καὶ τὸν τῆς πληρωμῆς τοῦ φόρου· ἀλλὰ τοῦ κακοῦ αὐτοῦ δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένον τὸ σύστημα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Σωτηροπούλου. Περιπλέον τὸ σημερινὸν σύστημα σᾶς φορολογεῖ ἀναλόγως τῆς παραγωγῆς· ἂν ἔχετε ἀγρὸν ποτιστικὸν, δὲν θὰ πληρώνετε τὸν αὐτὸν φόρον ὡς καὶ ὁ τῆς ξηρικῆς. Καὶ ἔκαμεν ἄριστα ὁ κ. Σωτηρόπουλος, νὰ μὴ φέρῃ εἰς φῶς, ὅταν ἦτον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τὸ σύστημα, ὅπερ σήμερον πρὸς κατάκρισιν ἡμῶν ἠθέλησε νὰ φέρῃ. Ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον, ἂν ὁ κ. Σωτηρόπουλος ὡμολόγει τὴν ἀλήθειαν ὅτι αἱ ὑποσχέσεις τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης ἐξῆλθον ἐκ τῆς γλώσσης τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης τότε ἐν ὥρᾳ δυσχερείας, εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν εἶχε ἀνάγκην νὰ ἀντλήσῃ δυνάμεις ἐκ τοῦ φρονήματος τοῦ τόπου, ὅπερ ἐζήτησε νὰ κολακεύσῃ. Τὸ 1865 ἡ αὐτὴ Κυβέρνησις εἰς ὁμοίαν δυσκολίαν εἶχεν εὑρεθῆ καὶ τὴν αὐτὴν ἀνάγκην ᾐσθάνετο· ὅθεν ἐπαρουσίασε προϋπολογισμὸν ἑτεροσκελῆ, ἔχοντα ἔλλειμμα τριῶν ἑκατομμυρίων, καὶ μᾶς ὑπεσχέθη ὅτι θὰ ἐπιβάλῃ φόρον ἐπὶ τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ καὶ τῶν οἰνοπνευμάτων πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἐλλείμματος. Ἔκτοτε παρῆλθον ὀκτὼ ἔτη, πολλάκις ἀνῆλθον εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ οὐδέποτε τὸ ἐπραγματοποίησεν. Ὡσαύτως καὶ αἱ ἄλλαι ἰδέαι τοῦ κ. Σωτηροπούλου, τοῦ νὰ φορολογήσῃ τὰ ἀλέσματα καὶ τοὺς καπνοὺς, εἶναι ἐπίσης ἀτυχεῖς. Ἂν σκοπὸς τῆς μεταβολῆς ἦναι ἡ κατάπαυσις τῆς καταπιέσεως καὶ τῆς ἀδικίας, ἥτις γίνεται κατὰ τὴν εἴσπραξιν, τὸ νέον σύστημα ἤθελεν εἶσθαι οὐ μόνον ἀφόρητον διά τε τὴν ἀδικίαν καὶ τὴν καταπίεσιν, ἀλλὰ καὶ δαπανηρότατον, διότι τὰ ἔξοδα ἔσονται πολὺ ἀνώτερα τῶν ἐσόδων, τὰ ὁποῖα ἐξ αὐτοῦ τὸ δημόσιον θὰ ἐπορίζετο. Ἡμεῖς, κύριοι, τῷ ὄντι δὲν ἀπεβλέψαμεν εἰς τὴν μεταβολὴν τοῦ φορολογικοῦ συστήματος· δὲν διανοήθημεν νὰ ἐπιβάλλωμεν φόρον ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τῶν οἰνοπνευμάτων, ἐπὶ τῶν ἀλεσμάτων ἐν τοῖς μύλοις καὶ τῶν χειρομύλων ἐν ταῖς καλύβαις, καὶ τῶν ζευγαρίων, καταργοῦντες τὸ ὑπάρχον σύστημα. Τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον παρεσκευάσαμεν, κεῖται ἐνώπιόν σας καὶ περιμένει τὴν ψῆφόν σας. Ἠθελήσαμεν νὰ προμηθεύσωμεν εἰς τὴν γεωργίαν, εἰς τὴν βιομηχανίαν, εἰς τὴν ἐμπορίαν πλείονα καὶ ἐπαρκέστερα καὶ συγχρόνως εὐθηνότερα κεφάλαια· τὰ κεφάλαια ὅταν εἶναι ἐπαρκῆ, προσφέρονται ὑπὸ ὅρους συμφερωτέρους, ἐλαττόνουσι τὰ ἔξοδα τῆς παραγωγῆς, ἑπομένως αὐξάνουσι τὴν ἐθνικὴν παραγωγὴν, καταβιβάζουσι τὴν τιμὴν τῶν προϊόντων καὶ ἐπιτρέπουσιν ἡμῖν εἰς μὲν τὸ ἐσωτερικὸν νὰ ἀπολαμβάνωμεν εὐθηνότερα, εἰς δὲ τὸ ἐξωτερικὸν νὰ συναγωνιζώμεθα πρὸς τὰ ἐξωτερικὰ προϊόντα. Ἡ προμήθεια τοιούτων μέσων, ἡ σύναψις τοιούτων συμβάσεων καὶ ἡ ψήφισις τοιούτων νόμων δύναται ἀληθῶς νὰ ὑπάρξῃ καὶ εἰς τὸ δημόσιον καὶ εἰς τὸν τόπον εὐεργετικὴ, διότι καὶ τὴν ἐθνικὴν πρόσοδον αὐξάνει καὶ τὰ δημόσια ἔσοδα. Περιπλέον ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, ὅστις ἐπιτρέπει νὰ μεταβάλλωνται τὰ προϊόντα, τὰ ὑπὸ τοῦ φορολογουμένου παραγόμενα, εἰς ἐμπορεύματα, ἤτοι νὰ ὑπάρχῃ διέξοδος πρὸς ἐκποίησιν καὶ ἀνταλλαγὴν αὐτῶν, εἶναι τὸ ἄριστον μέσον πρὸς αὔξησιν τοῦ ἐθνικοῦ καὶ τοῦ δημοσίου πλούτου, καὶ ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ νόμου, ὅστις παρεσκεύασε τὰ πρὸς τοῦτο μέσα· διὰ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν διαθεσίμων κεφαλαίων, τῆς εὐθηνίας αὐτῶν, καὶ ἑπομένως τῆς ὀλιγοδαπάνου παραγωγῆς καὶ ταχείας μεταφορᾶς καὶ συμμεταλλαγῆς θέλομεν παρασκευάσει τὴν εὐημερίαν τῶν κατοίκων ἀντὶ νὰ ζητῶμεν ματαίας μεταβολὰς φορολογικῶν συστημάτων, αὐξάνοντες τὰς καταπιέσεις καὶ οὐδόλως βελτιοῦντες τὰ τοῦ φορολογουμένου καὶ τοῦ δημοσίου. Ἐνῷ δὲ, κύριοι, δι’ αὐτῶν τῶν μέσων ἐνοήσαμεν, ὅτι ἐξυπηρετοῦμεν τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, ἐνῷ δι’ αὐτῶν τῶν μέσων, ἅτινα ὁ λαὸς ἐπόθει καὶ ποθεῖ ἠδυνάμεθα νὰ ἔλθωμεν συγχρόνως καὶ εἰς συνδρομὴν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐπροσπαθήσαμεν νὰ φέρωμεν ἐλάττωσιν εἰς τὰς δαπάνας καὶ ἀποφύγωμεν τὸ ἔλλειμμα τῶν προϋπολογισμῶν. Μοὶ προξενεῖ ὀλεθρίαν ἐντύπωσιν ἡ ἀδιαφορία, τὴν ὁποίαν παρετήρησα ὅτι εἰς ταῦτα πάντα ἔδειξαν οἱ ἐναντίοι. Ἤθελον θεωρήσει ἀξιεπαίνους τὰς κατακρίσεις καὶ τοὺς ψόγους ἐναντίον μας, ἂν ἔβλεπον τοὺς ἀντιπολιτευομένους προθύμως νὰ συνεργασθῶσι μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ὅπως τὸ πνεῦμα τοῦτο τῆς οἰκονομίας ἀναπτυχθῇ καὶ μονιμοποιηθῇ. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς διῆλθε τὴν βάσανον ἐν τῇ ἐπιτροπῇ καὶ δὲν εἶδα τοιαύτην ἐργασίαν. Ἀνομολογοῦσιν, ὅτι τὸ δημόσιον ταμεῖον εἶναι κατάχρεον ἕνεκα τῆς ἀπερισκεψίας τοῦ παρελθόντος, ἀνομολογοῦσι τὰ ἐλλείμματα, ἅτινα κατὰ τὸ παρελθὸν ἐπεσωρεύθησαν, ἀνομολογοῦσιν ὅτι ἐντὸς τῶν ὅρων, ὑφ’ οὓς συντάσσονται οἱ προϋπολογισμοὶ, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποφύγωμεν τὰ ἐλλείμματα καὶ τὰ δάνεια καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ μολαταῦτα ὅταν τοῖς προσφέρεται μεταβολὴ συστήματος, δηλαδὴ βελτιώσεις καὶ οἰκονομίαι, εἶναι ἀπρόθυμοι καὶ μεμψίμοιροι. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ποτὲ νὰ ἐσυζητήθη προϋπολογισμὸς ἀπὸ τοῦ Κοινοβουλίου χωρὶς νὰ γείνῃ λόγος περὶ καταργήσεως τῶν πρεσβειῶν καὶ ἐν τούτοις παρατηρῶ ὅλους τοὺς ἀγορεύσαντας, ὅτι μᾶς κατέκριναν, διότι μετ’ αὐτῶν ὡς ἀντιπολίτευσις ἐσυζητούσαμεν καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡμεῖς ἐπραγματοποιήσαμεν τὰ ζητηθέντα! ὤφειλον δ’ οὕτω πῶς νὰ πολιτευθῶσι διὰ νὰ δώσωσι μίαν τρανὴν ἀπόδειξιν, ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἑτεροκίνητα, ἀλλ’ ἀκολουθοῦμεν τὰς ἰδίας ἰδέας καὶ πεποιθήσεις καὶ πᾶσαν καταβάλλομεν φροντίδα νὰ ὑπερισχύσωσιν αἱ ἀρχαὶ ἡμῶν κατέναντι οἱουδήποτε. Αὐτοὶ δὲ τί πράττουσι; τυφλοῦνται ὑπὸ τοῦ φατριασμοῦ, ἀδίκως καὶ ἀτόπως καταφερόμενοι. Κατὰ τὸ παρελθὸν ἀείποτε αἱ ἀντιπολιτεύσεις ἐζήτησαν τὰς οἰκονομίας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τῶν ὑπουργείων, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν. Ἐφέραμεν σπουδαιοτάτας οἰκονομίας ἑνὸς ἑκατομμυρίου, κἀνεὶς ὅμως δὲν ἦλθε νὰ μᾶς ἐπαινέσῃ διὰ τοῦτο, ἀλλὰ μᾶς κατέκριναν χωρὶς νὰ εἴπωσιν, ὅτι τὸ δεῖνα ἢ δεῖνα συμφέρον τοῦ Κράτους ἀπῄτει νὰ μὴ καταργήσωμεν τὴν ἐφεδρείαν καὶ νὰ μὴ ἀπολύσωμεν τὰ πλοῖα (θόρυβος). Ἴσως ἄλλοι ἠδύναντο νὰ ᾖναι ἀξιοκατάκριτοι, ὅτι δὲν ἔθεσαν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τὴν συνδρομὴν τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἀλλ’ ἡμεῖς οὐδέποτε. Τῳόντι ὁ κ. Χρηστίδης εἶχε γνώμην ἐναντίαν καὶ ἔχει γνώμην ἐναντίαν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς καὶ ἡμεῖς εἴμεθα συνεπεῖς. Δέν πρόκειται περὶ τῆς παλαιᾶς χορηγήσεως, τὴν ὁποίαν τακτικῶς ἐχορηγήσαμεν· ἀλλὰ πρόκειται περὶ νέας συνδρομῆς 380,000 δρ. ἥτις θὰ προστεθῇ εἰς τὴν μέχρι τοῦδε ὑπάρχουσαν. Ἡ ἐπιχορήγησις, ἥτις ἀνέκαθεν δίδεται, ἐξακολουθεῖ νὰ πληρόνεται καὶ σήμερον καὶ ἐπληρόνετο κατὰ τὸ 1872 ἐκ δρ. 300,000, ἀλλὰ πρόκειται ἤδη νὰ διπλασιασθῇ διὰ μιᾶς νέας συμβάσεως, τὴν ὁποίαν συνέταξε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου, καὶ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἐπολεμήσαμεν τότε ὡς ἀντιπολίτευσις. Ὅταν τὸ 1871 τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου ἐπαρουσίασε τὴν σύμβασιν τῆς ἀτμοπλοϊκῆς ἑταιρίας, ἡμεῖς μὲν ὡς ἀντιπολίτευσις ἐπολεμήσαμεν σπουδαίως αὐτήν· ἀλλ’ ἐνεκρίθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ὅταν ὅμως ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα τὸ 1872, τὴν εὕρομεν ἀνεκτέλεστον· ἀκούσατε δὲ καὶ τοὺς λόγους, ἐν ἐγγράφῳ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Γόρτυνος κυρίου Νικολοπούλου, ὡς ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν (ἀναγινώσκει τὸ ἔγγραφον).

§215ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ζήτημα ἐλύθη καταφατικῶς τότε· καὶ ἀπεφασίσθη νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν διάταγμα εἰς τὸν Βασιλέα, τὸ ὁποῖον, νομίζω, ἔμελλε νὰ ὑποβληθῇ κατὰ τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη ὑπεχώρησε.

§216ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀπαντῶ εἰς τὸν ἀξιότιμον Παπαμιχαλόπουλον, ὅτι οὐδὲν ἐξ ὅσων ἀνέφερε γνωρίζω. Ὅ,τι γνωρίζω εἶναι τὸ ἑξῆς· πάντες οἱ προσκληθέντες, οὐδ’ αὐτοῦ τοῦ κυρίου Σούτσου ἐξαιρουμένου ὅστις εἶχεν ἐν ἀρχῇ γνώμην ἐναντίαν, πλὴν τοῦ κ. Σωτηροπούλου, πάντες συνεφώνησαν ὅτι πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ ἐκ νέου εἰς τὴν Βουλὴν εἴτε αὐτὴν τὴν ἰδίαν σύμβασιν εἴτε ἄλλην.

§217ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶπον τὶ ἐγένετο ἐν τῷ ὑπουργικῷ συμβουλίῳ.

§218ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς τὰ διατάγματα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἐπεστράφησαν ἀπὸ τὰ ἀνάκτορα ἀνυπόγραφα, τοιοῦτον διάταγμα δὲν ὑπῆρχεν· οὐδὲ ὁ τμηματάρχης ὁ ἁρμόδιος μοὶ ἔδωκε τὴν παραμικρὰν νύξιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε φύγει ἀπὸ τὴν θεωρίαν τὴν ὁποίαν ἀνέφερον προηγουμένως. Ἡμεῖς ἐπολεμήσαμεν τὴν σύμβασιν, τὴν ὁποίαν τινὲς αὐθαιρέτως θέλουσι νὰ ἐπιβάλωσι· τὴν ἐπολεμήσαμεν πρὶν μετεβλήθῃ εἰς νόμον. Ὅταν μετεβλήθη δὲ εἰς νόμον, αὐτοὶ οἱ ὑπερασπίζοντες ἐσταμάτησαν τὴν ἐκτέλεσιν ἕνεκα μιᾶς ἀταξίας. Ὅταν δὲ ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα, εὕρομεν τὴν σύμβασιν ἣν ἐπολεμήσαμεν, ἀνεκτέλεστον, καὶ τῆς ὁποίας ἡ ἐκτέλεσις προσέκρουεν εἰς τὴν θεωρίαν τόσῳ νομομαθῶν ἀνδρῶν, οἷος εἶναι ὁ κ. Προβελέγιος, καὶ μιᾶς ἐπιτροπῆς συγκροτουμένης ὑπὸ τόσων ἀξιοτίμων καὶ δεινῶν περὶ τὰ τοιαῦτα. Ἠθέλατε λοιπὸν τὴν σύμβασιν αὐτὴν, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἀμφιβολίᾳ, νὰ τὴν εἰσαγάγωμεν ἐντὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ νὰ τὴν θεωρήσωμεν ὡς νόμον τοῦ Κράτους; Ἀλλά, κύριοι, ἡμεῖς προσεφέρθημεν νὰ ὑπάρξωμεν πρὸς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν βοηθοὶ καὶ ἀρωγοί· ἐζητήσαμεν παρ’ αὐτῆς νὰ ἔλθωμεν εἰς συνεννόησιν καὶ σκέψιν ὅπως ἴδωμεν ποῖα εἶναι τὰ αἴτια, διὰ τὰ ὁποῖα ἡ ἑταιρία αὕτη πάσχει, καὶ ποῖα εἶναι τὰ μέσα διὰ τῶν ὁποίων δύναται νὰ σωθῇ· ἐξεφράσαμεν δὲ προκαταρκτικῶς τὴν ἰδέαν, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ δεχόμεθα νὰ διατηρῇ ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ ἀτμοπλοϊκῇ ἑταιρίᾳ τὴν καταφρονημένην θέσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει μέχρι σήμερον. Τί εἶναι ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ ἑταιρίᾳ ταύτης; Εἶναι τὸ πᾶν. Ἔχει 1,400,000 δραχ. εἰς μετοχὰς, δίδει δὲ 300,000 κατ’ ἔτος ὡς ἐπιχορήγησιν, καὶ δυνάμει τῆς τελευταίας συμβάσεως ἐπρόκειτο νὰ δίδῃ 680,000. Αὐτὴ εἶναι ἡ ὑποστήριξις τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν ἑταιρίαν· ὁποία δὲ εἶναι ἡ δύναμις τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἑταιρίᾳ ταύτῃ; 6 ψήφους ἔχει ἐκ τῶν 250 ἢ 350, αἱ ὁποῖαι συγκροτοῦσι τὴν συνέλευσιν αὐτῆς! Προέβημεν μάλιστα μέχρι τοῦ νὰ παραιτηθῶμεν πάσης ἄλλης ἀξιώσεως καὶ νὰ προτείνωμεν εἰς τὴν ἑταιρίαν τὰ ἑξῆς· ὅτι καὶ ἡ τιμὴ τῆς ἑταιρίας καὶ ἡ ὑπόληψις αὐτῆς ἀπαιτεῖ νὰ λύσῃ τὰ δεσμὰ, μὲ τὰ ὁποῖα περιβάλλεται ἡ συζήτησις τῶν ὑποθέσεών της. Συνεκεντρώσατε, εἴπαμεν, εἰς τοὺς συμβούλους ὅλα τὰ πληρεξούσια τῶν μετόχων καὶ ἔχετε αὐτοκρατορίαν ἐντὸς τοῦ συμβουλίου· δὲν μένει παρὰ ἡ Κυβέρνησις· δόσατε εἰς αὐτὴν ψήφους τινὰς ὥστε νὰ ἀνοίξῃ στάδιον συζητήσεως ἐφ’ ἑκάστης ὑποθέσεως, καὶ εἶναι ἐλπὶς ὅτι καὶ ἄλλοι μέτοχοι βλέποντες ἀνοικτὸν τὸ στάδιον τῆς συζητήσεως θὰ γείνωσιν ἐπιμελέστεροι καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ἑταιρίας ἐλευθεριώτεροι, καὶ οὕτω νὰ φθάσωμεν εἰς εὐάρεστα ἀποτελέσματα. Ἀλλὰ ἀπέκρουσαν διαῤῥήδην τὴν πρότασιν ταύτην. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἔπραξαν καλῶς διὰ τὸ ἴδιον αὐτῶν ἠθικὸν συμφέρον, ἀλλὰ ἡ ἀποποίησίς των βεβαίως ἀντίκειται πρὸς τὰ συμφέροντα καὶ τῆς κοινωνίας καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποῖα τὰ ἀντιπροσωπεύει. Μ’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, ὡς Κυβέρνησις ὠφείλαμεν μετὰ τὰς παραστάσεις τὰς ὁποίας ἡ ἑταιρία ἔκαμεν ὅτι πάσχει οἰκονομικῶς, καί τοι μὴ ἔχοντες ἔγκυρον σύμβασιν, νὰ ἔλθωμεν εἰς ἐπικουρίαν, καὶ ἀνεδέχθημεν τὴν εὐθύνην νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὴν 140 χιλιάδας κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος. Συνωμολογήσαμεν δὲ τὴν ῥήτραν, ὅτι ἡ πληρωμὴ αὕτη τῶν 140 χιλιάδων δὲν λογίζεται ὡς ἀποδοχὴ τῆς συμβάσεως, περὶ ἧς πρόκειται.

§219ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Ἐλησμονήσατε ὅτι ἡ Βουλὴ ἐψήφισε πέρυσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1872, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συμβάσεως αὐτῆς, 280,000.

§220ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς, ἀξιότιμε συνάδελφε, ὡς γνωρίζετε, εἶναι ἄδεια πρὸς δαπάνην. Ἑπομένως ἐὰν δὲν ἐπαρουσιάζετο ἡ δυσκολία, τὴν ὁποίαν προανεφέραμεν ὡς πρὸς τὸ κῦρος τῆς συμβάσεως, οὐχὶ μόνον εἴχομεν τὸ δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ τὸ καθῆκον νὰ πληρώσωμεν· ἀφοῦ δὲ ἡ δυσκολία αὕτη παρενέπεσεν, οὐ μόνον δὲν εἴχομεν δικαίωμα πληρωμῆς, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ πληρώσωμεν τὰς 280,000. Ἐπίσης, κύριοι, δὲν ἤθελον νὰ μᾶς ἀναγνωρίσωσιν οἱ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἀντιπολιτευόμενοι τὸ δικαίωμα νὰ ἐλαττώσωμεν τὰ ἔξοδα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας! ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις κατώρθωσε νὰ διατηρῇ ἄνευ πλειοτέρων ἐξόδων δημοσίαν ἀσφάλειαν εἰς ἀκμήν. Ἡ εὐάρεστος κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ δημοσία ἀσφάλεια καὶ ἥτις ὀφείλεται εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτρέπει, ὥστε αἱ δαπάναι νὰ μὴ ᾖναι πλέον ἐξωγκωμέναι ὅσον ὑπῆρχον καὶ εἰς τὸ παρελθόν· καὶ αὐτὴ ἡ περίστασις ἡ εὐτυχὴς ἔπρεπε φυσικῷ τῷ λόγῳ νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς. Ἀλλὰ, κύριοι, προσεπάθησαν καὶ θέλουν προσπαθήσει καὶ εἰς τὸ μέλλον, καθ’ ἃ βλέπω, νὰ καταστρέψουν καὶ τὴν ἑτέραν οἰκονομίαν, τὴν ὁποίαν ἐφέραμεν διὰ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ δημοσίου ἐσωτερικοῦ χρέους. Τὸ ἐσωτερικὸν δημόσιον χρέος δυνάμει τῶν συμβάσεων, τὰς ὁποίας συνήψαμεν μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης καὶ μετὰ τῶν ἄλλων Τραπεζῶν, κατωρθώθη νὰ ἐλλατωθῇ κατὰ 1,197,200, ὅπως ἀναγινώσκετε εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ἐν τῇ ἐργασίᾳ ταύτῃ δὲν ἐννοοῦμεν τίνα ἠδικήσαμεν. Ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα μετέτρεψεν ἓν δάνειον πρὸς τὸ δημόσιον, δι’ ὃ ἐλάμβανε 9½%, εἰς νέον χρέος πρὸς 6% διότι τοῦτο τὸ δάνειον τῶν 9,000,000 φράγκων συνωμολογήθη ἄλλοτε πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἰδίων τῆς Τραπέζης συμφερόντων πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἡ ὁποία ἐκ δυστυχῶν περιστάσεων εἶχεν ἐπιβληθῆ· ἑπομένως ἡ παραίτησις ἀπὸ τοῦ κέρδους τούτου ἦτο πρᾶξις, ἡ ὁποία ἠθικῶς ἐπεβάλλετο εἰς αὐτὴν τὴν ἰδίαν Τράπεζαν, καθὼς ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ τὸ εἴπω εἰς τὸν ἴδιον διευθυντὴν τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης μετὰ τοῦ ὁποίου διεπραγματεύθην τὸ πρᾶγμα. Ἀφ’ ἑτέρου πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐδώκαμεν ἱκανὰς παραχωρήσεις, ὥστε οὐ μόνον τὴν εἰρημένην θυσίαν τοῦ τόκου, ἀλλὰ καὶ μείζονα ταύτης ἠδύνατο νὰ κάμῃ ἡ Τράπεζα πρὸς τὸ Κράτος χωρὶς νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἀδικεῖται. Τέλος πάντων, κύριοι, ἀναμφισβήτητον εἶναι τοῦτο, ὅτι ἡ κατάστασις ἡ οἰκονομικὴ πρέπει νὰ διορθωθῇ· ἡ δ’ ἡμετέρα γνώμη εἶναι ὅτι βεβαίως θὰ διορθωθῇ, ὅτι καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ δημοσίου θὰ βελτιωθῶσι καὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ λαοῦ ἐντὸς ὀλίγου χρόνου, ἂν πραγματοποιηθῶσιν αἱ συμβάσεις καὶ οἱ νόμοι τοὺς ὁποίους παρουσιάσαμεν. Ἀλλὰ πρέπει νὰ λάβωμεν τὴν πρόνοιαν νὰ τακτοποιήσωμεν τὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἡ Κυβέρνησις θέλει εἶσθαι εὐγνώμων πρὸς πάντα βουλευτὴν, ὅστις ἤθελε φέρει μίαν περιπλέον εὔλογον οἰκονομίαν· ἀλλ’ ἐκπλήττεται ὅμως, κύριοι, βλέπουσα ὅτι ἐπικρατεῖ μᾶλλον τὸ πνεῦμα τοῦ νὰ καταστραφῇ τὸ παρουσιασθὲν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἰσοζύγιον. Τὸ παρελθὸν τί ἔχει, κύριοι; ἀπὸ τὸ 1867–1872 παρουσιάζει 44,000,000 δάνειον. Τὸ 1867 ηὐξήθησαν οἱ φόροι κατὰ 7,000,000· ἀλλὰ, κύριοι, ἐτέθησαν τοιαῦται βάσεις εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, εἰς τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, (τὰς ὁποίας παρέλαβον εἰς τὰ ἑπόμενα ἔτη) ὥστε μὲ ὅλην τὴν αὔξησιν τούτων τῶν φόρων τὰ ἐλλείμματα ἐξηκολούθησαν, καὶ εἰς τὸ διάστημα τοῦ χρόνου ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ 1872 ἔχομεν 36,000,000 ἐλλείμματα· τὰ ἐλλείμματα ὅταν εἶναι διαρκῆ καὶ ἀκατάπαυστα, πρέπει νὰ ἔχωσι βάσιν ἀκράδαντον, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἐλθόντες εἰς τὴν ἐξουσίαν εὕρομεν τὰς αὐτὰς βάσεις· εὕρομεν ἐνώπιον ἡμῶν χάσμα μέγα. Αἱ τακτικαὶ δαπάναι τοῦ Κράτους ἔφθασαν τὸ 1866 εἰς δραχ. 26,890,000—τὸ 1867 εἰς 30,500,000—τὸ 1868 εἰς 32, 500,000—τὸ 1869 εἰς 36,000,000—τὸ 1870 εἰς 34,000, 000—τὸ 1871 εἰς 39,000,000, πλὴν τριῶν ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ἀφοροῦσι κεκλεισμένας χρήσεις—τὸ 1872 εἰς 36,000,000 καὶ οὕτω καθεξῆς. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι αἱ βάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐτέθησαν εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ Κράτους τοῦ 1867, ἤνοιξαν νέαν ὁδὸν ἐλλειμμάτων καὶ τοι ηὐξήσαμεν τοὺς φόρους, ὅπως τὰ ἀποφύγωμεν.

§221ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Τὸ 1866 τί ἔλλειμμα ἄφησε;

§222ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὲ ἐρωτᾷ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Παρνασσίδος ποῖον ἔλλειμμα ἄφησε τὸ 1866. Ἂν ὁ κ. Σωτηρόπουλος ᾖναι ἐδῶ, ἔχω ἄριστον σύμμαχον.

§223ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Εἰς τὸ 1866 ἦτον ὁ κ. Χρηστίδης.

§224ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἴμεθα τρεῖς· ὁ κ. Χρηστίδης, ὁ κ. Σωτηρόπουλος καὶ ἐγὼ ἐνώπιόν σας, διότι ὁ κ. Σωτηρόπουλος, συζητουμένης τῆς περὶ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους πολιτικῆς τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1869, ἀπέδειξε δι’ ἀριθμῶν, ὅτι τὸ 1866 δὲν ἤθελεν ἀφήσει ἔλλειμμα ἄνευ τῆς ἀδίκου χειρὸς τοῦ ἐλθόντος κατὰ τὸ 1867 ὡς ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος μὲ τὴν καταλαμβάνουσαν ἐνίοτε αὐτὸν ὁρμὴν ἤθελε ν’ ἀποδείξῃ τὸν κ. Χρηστίδην τοῦ 1866 ὡς μηδεμίαν ἐπενεγκόντα εἰς τὰ οἰκονομικὰ βελτίωσιν, καὶ ἕνεκα τούτου ἐπεβάρυνε τὸν προϋπολογισμὸν μὲ πλείστας πιστώσεις, αἱ ὁποῖαι, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ περὶ ταῦτα ἐντριβοῦς κ. Σωτηροπούλου, δὲν ἀνήκουν εἰς τὸ ἔτος ἐκεῖνο.

§225ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχει καὶ ἕτερον λόγον ὁ κ. Χρηστίδης.

§226ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι διόλου παράδοξον, ἂν τὸ 1866 εἶχεν ἔλλειμμα· τὸ παράδοξον εἶναι ὅτι τὰ ἑπόμενα ἔτη ἔχουσιν ἔλλειμμα καὶ μετὰ τὴν προσθήκην ἑπτὰ ἑκατομμυρίων φόρου· καὶ ὅταν ὁμιλῶ περὶ ἐλλειμμάτων, δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐκτάκτους δαπάνας, ἀλλὰ μόνον τὰ τακτικὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα, ἀφ’ οὗ ἔχομεν προφανῆ ἀπόδειξιν, ἀξιότιμε συνάδελφε Παρνασσίδος, ἀφ’ οὗ ἔχομεν τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα παραλαβόντες τὸ 1866 ἀπὸ τὸν κ. Χρηστίδην εἰς 19,000,000 τὰ ὑψώσατε εἰς 21,000,000· ἑπομένως συνεπείᾳ τῶν νέων βάσεων, τὰς ὁποίας ἐθέσατε ὡς πρὸς τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, (ὅπου δὲν πρόκειται περὶ δανείου, δὲν πρόκειται περὶ δημοσίων χρεῶν, ἀλλὰ περὶ τῆς τακτικῆς καθημερινῆς ὑπηρεσίας) τὸ 1868 ἀνεβιβάσθησαν εἰς 21,300,000, τὸ 1869 εἰς δρ. 23,216,000— τὸ δὲ 1870 εἰς 21,000,000.

§227ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Διὰ νὰ μεταβληθῇ μία βάσις ἑνὸς προϋπολογισμοῦ ὑποτίθεται πάντοτε, ὅτι θὰ προηγηθῇ εἷς νόμος, ὁ ὁποῖος θὰ μεταβάλῃ τὴν βάσιν· παρουσιάσθη τοιοῦτος νόμος...; (θόρυβος) αἱ βάσεις ἔμειναν αἱ αὐταί.

§228ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αἱ γραμμαί.

§229ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Οὐχὶ γραμμαί, ἂν ἐγένοντο ἔξοδα δημοσίου ἀσφαλείας, ἂν ἐγένοντο βοηθήματα εἰς τὸ Κράτος, αὐτὰ τὰ ὀνομάζετε μεταβολὴν τῆς βάσεως... (θόρυβος).

§230ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μὴν ταράττεσθε, διότι δὲν πρόκειται περὶ τούτου· ὅταν ὁμιλῶ περὶ γενικῶν βάσεων τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, ἐννοεῖται, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ σᾶς καταλογίσω κἀνὲν ἔκτακτον ἔξοδον· ἄλλως τε αὐτοὺς τοὺς ἀριθμοὺς τοὺς δανείζομαι ἀπὸ μίαν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία συνετάχθη τὸ 1870, ὡς ἠξεύρετε, καὶ ὑπεβλήθη εἰς τὸν Βασιλέα, ἐτυπώθη, ἐδημοσιεύθη καὶ εὑρίσκεται εἰς χεῖράς σας καὶ εἰς χεῖρας ὅλων ὅσοι περὶ τὰ τοιαῦτα καταγίνεσθε· εἰς μόνον σᾶς ἀναφέρω τρία κονδύλια καὶ θὰ ἰδῆτε τὴν μεταβολὴν τῶν βάσεων.

§231ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἂν ἐγένετο ἐκ δημοσίων βιβλίων τὸ ἐννοῶ, ἀλλὰ νὰ ἦναι τοῦ κ. Χριστοφῆ, αὐτὸ δὲν ἔχει σημασίαν.

§232ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ. Ἀπὸ τὰ δημόσια βιβλία.

§233ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν, κ. Κεχαγιᾶ, ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης περιῆλθον καὶ οἱ φίλοι σας εἰς τὴν ἐξουσίαν καὶ ὅλα τὰ κόμματα, παρέλαβον τὰ δημόσια βιβλία, τὴν ὑπηρεσίαν καὶ μετὰ τοῦ κ. Χριστοφῆ καὶ ἄνευ αὐτοῦ, καὶ ἠδύνατο νὰ παρουσιασθῇ ἔκθεσις, ἡ ὁποία ν’ ἀναιρέσῃ τὰ τότε δημοσιευθέντα· παρατηρῶ δὲ μὲ εὐχαρίστησίν μου, ὅτι καὶ ὅταν ἦλθεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Τριφυλίας ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἐδημοσίευσε καὶ ἔκθεσιν περὶ τῶν οἰκονομικῶν, οὐδ’ αὐτὸς τὴν ἔκθεσιν ἐκείνην κατέκρινεν, ἀλλὰ μάλιστα ἐδανείσθη πολλοὺς ἀριθμοὺς ἐξ αὐτῆς. Ἕνεκα δὲ τῶν νέων αὐτῶν βάσεων τοῦ 1867 καὶ ἡμεῖς ἐλθόντες εἰς τὰ πράγματα, εὕρομεν ἔλλειμμα. Τὸ 1873 ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἔλλειμμα 2,570,000 τοὐλάχιστον, διότι τὰς δαπάνας τοῦ Κράτους, κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1872, τὰς εὕρομεν εἰς 37,889,000, ὑπελογίσαμεν δὲ τὰ ἔξοδα τοῦ 1873 καὶ τὰ ὑπελογίσαμεν προσεκτικῶς εἰς 35,937,000, ἀλλ’ ἐντὸς αὐτῶν περιλαμβάνεται ἡ προσάρτησις τῆς προσόδου τῶν σκωριῶν, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ τὴν σύμβασιν, τὴν ὁποίαν συνήψαμεν, ἐκ δρ. 420,000.

§234ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀπὸ τὸν νόμον 30%.

§235ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ νόμος ἐξήρτει τὴν πρόσοδον τῶν σκωριῶν ἀπὸ τὸ ἀποτέλεσμα τῶν δικῶν.

§236ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀφ’ οὗ ἐδικάσθησαν ὅλαι... (θόρυβος) ἐθνικαί, δὲν εἶναι κατόρθωμα.

§237ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κἀμμία δίκη δὲν ἐτελείωσεν εἰσέτι περὶ σκωριῶν· ἀκόμη δὲν ὑπάρχει εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως ἀπόφασις δικαστικὴ, λέγουσα, ὅτι ἡ ἑταιρία ὀφείλει νὰ πληρώσῃ 30% ἐπὶ ἑνὸς τόνου σκωριῶν, διότι αἱ μέχρι τοῦδε περαιωθεῖσαι δίκαι ἀφορῶσι τὴν κυριότητα τῶν γαιῶν, ἡ δὲ ἑταιρία διαμφισβητεῖ, ὅτι ἡ κυριότης τῶν γαιῶν προσδίδει καὶ κυριότητα ἐπὶ τῶν σκωριῶν, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἀκόμη δὲν ἀπεφάνθη ὁ Ἄρειος Πάγος, καὶ δὲν εἶναι γνωστὸν ὁποία θὰ ᾖναι ἡ γνώμη αὐτοῦ. Λαμβάνω δὲ ἀφορμὴν ἐκ τῆς διακοπῆς, ἡ ὁποία μοὶ ἐγένετο, νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Τριφυλίας, ὅτι ἀδίκως ἔφερεν εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα τοῦτο διὰ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι καὶ τὸ ἰδικόν των σύστημα ἔφερεν καὶ τὴν κυριότητα τῶν ἐκβολάδων, ἰσχυρισθεὶς ὅτι τὸ σύστημά των συνίσταται εἰς τοῦτο, ὅτι αἱ γαῖαι ὡς δασώδεις ἀνήκουσιν εἰς τὸ δημόσιον, ἑπομένως καὶ αἱ ἐκβολάδες ὡς τοιαῦται ἀνήκουσιν εἰς τὸ δημόσιον· διότι μέχρι τῆς ὥρας δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ εἴπωμεν, ὅτι τῳόντι αἱ ἐκβολάδες ἀνήκουσιν ὡς ἐπὶ δασωδῶν γαιῶν κείμεναι εἰς ἡμᾶς, διότι ὁ Ἄρειος Πάγος εἰσέτι οὔτε μίαν ἀπόφασιν ἐξέδωκεν ὅτι ἐπὶ μεταλλείων καὶ μεταλλευτικῶν οὐσιῶν ἰσχύει ὁ κανὼν ὅτι τὰ ἐπικείμενα εἴκει τοῖς ὑποκειμένοις, καὶ ὅτι μὲ τὸ νὰ κερδήσωμεν τὰς δίκας περὶ κυριότητος τῶν γαιῶν ἕπεται καὶ ἡ ὑποχρέωσις τῆς ἑταιρίας νὰ ἀναγνωρίσῃ τὰς ἐκβολάδας ὡς ἀνηκούσας εἰς τὸ Κράτος. Τοιουτοτρόπως, λέγω, ἀπέναντι 37,889,000 ἐξόδων, τὰ ὁποῖα εὕρομεν, ἐμέλλομεν νὰ ὑπολογίσωμεν ἔσοδα 35,317,000, καὶ κατὰ συνέπειαν ἓν ἔλλειμμα 2,572,000. Τοῦτο τὸ ἔλλειμμα ὠφείλομεν νὰ τὸ συμπληρώσωμεν, διότι δὲν εἶναι Κυβέρνησις ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἀποδέχεται, χωρὶς νὰ προστρέχῃ εἰς ὅλα τὰ δυνατὰ μέσα ὅπως τὸ καλύψῃ, ἓν ἀδιάκοπον ἔλλειμμα ἐπερχόμενον ἀπὸ ἔτος εἰς ἔτος. Ὅθεν τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας, ἅπερ συνίστανται εἰς 20,308,000, κατεβιβάσαμεν εἰς 18,349,000, καὶ τοιουτοτρόπως ἡ οἰκονομία, ἡ ἐπενεχθεῖσα εἰς τὰ ἔξοδα τῆς γενικῆς ὑπηρεσίας, ἀναβαίνει εἰς 1,959,000. Εἰς ταῦτα προστίθεται ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἐσωτερικοῦ δημοσίου χρέους ἐξ 1,197,200, καὶ προσέτι ἡ ἐκ τῶν σκωριῶν πρόσοδος, ἥτις αὐξάνει ἐφέτος, δυνάμει τῆς συμβάσεως, κατὰ 420,000, καὶ ἡ ἐκ τοῦ ἅλατος πρόσοδος, ἐὰν αὕτη τυχὸν γείνῃ δεκτὴ παρὰ τῆς Βουλῆς, ἐκ 300,000. Ἀναφέρω δὲ μετὰ δισταγμοῦ τὸ περὶ ἅλατος, διότι ἡ Κυβέρνησις ἴσως πολὺ πολὺ δὲν ἐπιμένει εἰς τοῦτο, ὡς παρουσιάσασα τὸ νομοσχέδιον μόνον καὶ μόνον, διότι τὸ εὗρεν ἐκ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως εἰσηγμένον εἰς τὴν Βουλήν. Τοιουτοτρόπως ἡ διαφορὰ πρὸς τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα εὕρομεν, καὶ τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα φέρομεν, εἶναι δραχ. 3,976,249. Τοιουτοτρόπως ὅλαι αἱ μομφαὶ, αἱ ὁποῖαι ἐναντίον ἡμῶν ἐπεῤῥίφθησαν, ὅτι δῆθεν συνωμόσαμεν κατὰ τοῦ πολιτεύματος καὶ ὅτι τὸ κατεστρέψαμεν καὶ ὅτι ἐλάβομεν τὸ χρῶμα τῶν ἀντισυνταγματικῶν καὶ τῶν τυραννικῶν καὶ ὅτι οὐδὲν ἐπράξαμεν καὶ οὐδὲν ἐφροντίσαμεν νὰ πράξωμεν, καὶ ὅτι οὐδὲ εἰς τὰ οἰκονομικὰ βελτίωσίν τινα ἐφέραμεν, οὔτε εἰς τὴν κατάστασιν τὴν ἄλλην τοῦ Κράτους βελτίωσίν τινα κατωρθώσαμεν, οὔτε τὸ φορολογικὸν σύστημα μετεῤῥυθμίσαμεν, οὔτε περὶ τοῦ μέλλοντος τοῦ οἰκονομικοῦ τοῦ τόπου καὶ τοῦ δημοσίου προεβλέψαμεν, ὅλα αὐτὰ εἶναι χίμαιρα. Ἐν ὀλίγαις λέξεσιν ἐπαναλαμβάνων, παρατηρῶ ὅτι κατὰ τὸ φρόνημα τῆς Κυβερνήσεως, τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἀποκρούει, ὡς ἀναίρεσιν ἑαυτοῦ, τὰ ἀπόλυτα δικαιώματα· ὅτι βάσις τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος εἶναι ἡ συνύπαρξις ἀμφοτέρων τῶν συστημάτων τοῦ μοναρχικοῦ καὶ τῆς ἐλευθερίας· ὅτι ἐπὶ τούτων ἀμφοτέρων πρέπει νὰ ὑπάρχωσι περιορισμοί· καὶ ὅτι θεωροῦμεν τυραννίαν τὸ ἀπεριόριστον εἴτε τοῦ ἑνὸς εἴτε τοῦ ἑτέρου τῶν δύω στοιχείων.

§238ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Συμφωνοῦμεν.

§239ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅτι τοὺς περιορισμοὺς ἡμεῖς δὲν θέτομεν εἰς τοὺς ἀψύχους ἀριθμοὺς, νομίζοντες ὅτι τοῦτο ἤθελεν εἶσθαι σύστημα ἀτυχέστατον, σύστημα ἀνάξιον λόγου καὶ ἀνάξιον ἐπαίνων. Ἀπ’ ἐναντίας, οἱ περιορισμοὶ, οἱ ὁποῖοι εἶναι τόσον ἀναγκαῖοι κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, συνίστανται εἰς τοὺς περιορισμοὺς, τοὺς ὁποίους ἀνεγράψαμεν ἐντὸς τοῦ πολιτεύματος, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τοὺς διαστρέψωμεν ὑποθέτοντες ὅτι ὁ νομοθέτης ἀφῆκε κενὸν εἴτε ἐξ ἀγνοίας εἴτε ἐξ ἀμελείας. Ἐλπίζω δὲ ὅτι οὔτε θὰ παρουσιασθῇ ἀνάγκη, ὥστε νὰ συγκαλέσωμεν ἐκ νέου Συνέλευσιν διὰ νὰ συμπληρώσωμεν τὰ ἀτελῆ μέρη τοῦ οἰκοδομήματος αὐτοῦ. Ὁ κ. Λομβάρδος εἶπεν ὅτι τὸ Σύνταγμα ὁρίζει τὴν συγκάλεσιν Συνελεύσεως, ἀλλὰ λησμονεῖ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ὅτι δὲν ἐπιτρέπει τὸ Σύνταγμα ἀναθεώρησιν τῶν οὐσιωδῶν, ἐκτὸς ἐὰν θεωρῇ ἐπουσιώδη τὰ τοῦ περιορισμοῦ ἢ μὴ περιορισμοῦ τῶν συνταγματικῶν ἐξουσιῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ἔλθῃ ἡ ὥρα ἐκείνη, ἐὰν συγκαλεσθῇ ποτε Συνέλευσις διὰ νὰ μεταῤῥυθμίσῃ τι, ὁ μὲν κ. Λομβάρδος ἀμφιβάλλω ἂν θὰ ὑποβάλῃ τὰς σημερινάς του παρατηρήσεις ἐκ νέου, καὶ ἂν θὰ θελήσῃ νὰ ἀσφαλίσῃ διὰ συνταγματικῶν διατάξεων τοὺς φόβους, τοὺς ὁποίους μᾶς ἐξέθεσε καὶ τώρα καὶ ἄλλοτε· ἐὰν δὲ τὸ πράξῃ, θὰ λάβῃ παρὰ τοῦ ἔθνους τὴν ἀπάντησιν, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἐπὶ τοιούτων θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος, ὁποῖαι εἶναι αἱ περὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς μιᾶς ἐξουσίας καὶ τῆς ἄλλης ἐξουσίας, δὲν ἐπιτρέπεται μεταῤῥύθμισις καὶ μεταβολή.

§240ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τότε βλέπομεν.

§241ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐλπίζω μάλιστα, ὅτι ὁ χρόνος ἔτι μᾶλλον θὰ ἐξασθενήσῃ τοὺς λόγους καὶ τὰ φρονήματα καὶ τὰς ἰδέας τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ζακύνθου· ἐλπίζω, ὅτι ὁ τόπος δὲν θέλει πλέον ἐπανακάμψει πρὸς τὰ ὀπίσω· ἐλπίζω, ὅτι οὐδόλως θὰ παρεμβληθῶσι τόσον ἰσχυρὰ προσκόμματα εἰς τὴν πρόοδον, τὴν ὁποίαν ὁ τόπος ἐκ θείας προνοίας καὶ ἐκ θείας θελήσεως ἤρχισε νὰ λαμβάνῃ ἀπό τινος χρόνου, ὥστε ἡ ἐπιῤῥοὴ τῶν προόδων τούτων νὰ μὴ ἤθελεν ἔτι μᾶλλον ἐξασθενήσει τὰ φρονήματα καὶ τὰς ἰδέας τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ζακύνθου.

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Διαμαντόπουλος καὶ ὁ κ. Πετιμεζᾶς κατέθεσεν μίαν πρότασιν.

§243ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ἀπὸ τῆς θέσεώς μου, διὰ νὰ ἐπανορθώσω πλάνας τινὰς, εἰς τὰς ὁποίας, κατ’ ἐμὲ, περιέπεσεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς καθόσον ἀφορᾷ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς τοῦ 1872 (θόρυβος δεξιά) καὶ καθόσον ἀφορᾷ τοὺς λόγους τῆς παραιτήσεως τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη. Εἰς ἄλλην συνεδρίασιν εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ Βουλὴ τοῦ 1871 διελύθη, διότι ὁ λόγος τῆς διαλύσεως περιείχετο ἐν ἑαυτῇ. Δὲν θέλω νὰ ὀχυρωθῶ ὄπισθεν τῆς ἀπολύτου, τῆς ἀνεξετάστου, τῆς ἄνευ λόγου κοινῆς ὠφελείας χρήσεως τῶν ἡγεμονικῶν προνομίων, διὰ νὰ εἴπω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη διελύθη, διότι εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις νὰ προκαλέσῃ τὴν διάλυσιν αὐτῆς, ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι, ὅτι διελύθη, διότι δὲν ἦτον ἱκανὴ νὰ ὑποστηρίξῃ Κυβέρνησίν τινα. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι δύω Κυβερνήσεις ἐν βραχυτάτῳ χρονικῷ διαστήματι ἔπεσαν ἡ μία κατόπιν τῆς ἄλλης, ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ ἡ τοῦ κ. Ζαΐμη, ὡς μὴ ὑποστηριζόμεναι ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐκείνης. Ἡ ἀντιπολίτευσις, ἥτις ἐκλήθη εἰς τὰ πράγματα, ἐπίσης δὲν εἶχε τὴν πλειοψηφίαν, ἑπομένως ἐξ ἀνάγκης ἔπρεπε νὰ κάμῃ χρῆσιν τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως καὶ δι’ αὐτὸ διέλυσεν αὐτήν.

§244ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προχθὲς τὰ εἴπετε.

§245ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ εἶπον μάλιστα, ἀλλ’ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἰσχυρίσθη, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη τοῦ 1871 ἠδύνατο νὰ μὴ διαλυθῇ, διότι ἀπέναντι τῆς σχηματισθείσης ὑπὸ τὸν κ. Βούλγαρην Κυβερνήσεις ὑπῆρχε πλειοψηφία, ἡ ὁποία συνησπίσθη κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ὡς ἀπεδείχθη κατὰ τὴν μίαν καὶ μόνην συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς, ὅτε ἐσχηματίσθη τὸ ὑπὸ τὸν κ. Βούλγαρην ὑπουργεῖον. Ἐνῷ τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ἀκριβές· ἦτον ἁπλῆ τις συνάντησις ὅλων τῶν ἀποχρώσεων τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἐπαρουσιάσθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ ἐζήτησε τὴν ψήφισιν τῶν φορολογικῶν νόμων καὶ μιᾶς τετραμήνου πιστώσεως διὰ τὰς δαπάνας τοῦ 1872, ἀφοῦ προηγουμένως ἐδήλωσεν, ὅτι θὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν· ὑπῆρξε, λέγω, συνάντησις ἐκ μέρους τῶν διαφόρων κομμάτων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἡ συνάντησις αὕτη εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα ν’ ἀπαρτίσῃ πλειοψηφίαν ἡμερόβιον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Βούλγαρη, ἥτις εἶχε προκαλέσει ἤδη τὴν διάλυσίν της διὰ τοὺς προεκτεθέντας λόγους. Καὶ ταῦτα ἐν συντόμῳ, καθόσον ἀφορᾷ τὴν διάλυσιν. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τοὺς λόγους τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, καὶ ἄλλοτε ἐλέχθησαν, καὶ ἴσως ἦτο περιττὸν νὰ ἐπαναληφθῶσι καὶ σήμερον· ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἴτε πλανώμενος, εἴτε δι’ ἄλλον λόγον, δὲν ἐξέθηκε τὰ πράγματα ὅπως ἀληθῶς ἔλαβον χώραν εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ δώσω ὀλίγας πληροφορίας καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη παρητήθη διότι ἔχασε τὴν ὑποστήρηξιν τοῦ Κοινοβουλίου. Τὴν ἰδέαν ταύτην μόνον ὁ κ. πρωθυπουργὸς πρεσβεύει· ὅλοι οἱ ἄλλοι ὑποστηρίζουσιν ἐξεναντίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη ὑπεστηρίζετο ἐκ τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐκλονίσθη ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, διότι 37 φίλοι τοῦ ὑπουργείου δυσαρεστηθέντες δῆθεν διεμαρτυρήθησαν, καὶ ὅτι ὁ σύμμαχος τοῦ ὑπουργείου κ. Κουμουνδοῦρος διέστη πρὸς τὸν κ. Βούλγαρην. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές· δὲν εἶναι ἀληθὲς, διότι τὰ τοιαῦτα δὲν ἀπεδείχθησαν ὁπωσδήποτε ἐπισήμως ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· ἐξεναντίας, καθ’ ἣν ἡμέραν ἔλαβε χώραν ἡ ὑπουργικὴ κρίσις ἐν τοῖς ἀνακτόροις ἕνεκα διαφωνίας τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ἡγεμόνα, ἡ Κυβέρνησις ἐλάμβανε σπουδαῖα νομοθετήματα παρὰ τῆς πλειοψηφίας, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν παρὰ τῆς παμψηφίας τῆς Βουλῆς.

§246ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὰ εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργός.

§247ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ τὰ ἤκουσα ὅμως, κ. πρόεδρε· ὁ κ. πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι 37 ὑπουργικοὶ βουλευταὶ ἀπεσπάσθησαν δῆθεν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐκλονίσθη ἡ ὑπὲρ τοῦ ὑπουργείου πλειοψηφία, διότι καὶ ὁ σύμμαχος αὐτοῦ κ. Κουμουνδοῦρος διέστη, ἑπομένως ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ μείνῃ εἰς τὰ πράγματα μὴ ὑποστηριζομένη πλέον ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ πλὴν τούτου, λόγον ἐποιήσατο καὶ περὶ τοῦ Λαυριωτικοῦ ζητήματος, εἰς τὸ ὁποῖον ἰδίως ἀπέδωκε τὴν ἀποχώρησιν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Εἶναι βέβαιον ὅτι ἡ ἀληθὴς αἰτία τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη ὀφείλεται εἰς τὸ Λαυριωτικὸν ζήτημα, ἀλλ’ ὄχι δι’ οὓς λόγους ἐξέθεσεν ὁ ἔντιμος κ. πρωθυπουργός, ἀλλὰ δι’ ὅσους λόγους ἄλλοτε ἐξεθέσαμεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι δηλονότι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο διεφωνήσαμεν πρὸς τὸν βασιλέα καὶ εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀποχωρήσωμεν τῆς ἐξουσίας. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς κατακρίνει τὰς ἐκ μέρους ἡμῶν διαπραγματεύσεις περὶ τοῦ συμβιβασμοῦ τῆς δυστυχοῦς ταύτης διαφορᾶς ἀπ’ εὐθείας μετὰ τῆς ἑταιρίας ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἡμεῖς, κ. πρόεδρε, καυχώμεθα, διότι κατωρθώσαμεν ν’ ἀποσοβήσωμεν τὴν διπλωματικὴν ἐπέμβασιν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ νὰ ἔλθωμεν εἰς διαπραγματεύσεις ἀπ’ εὐθείας μετὰ τῆς ἑταιρίας, αἱ ὁποῖαι ἤθελον καταλήξει, ὡς πιστεύω ἀδιστάκτως, εἰς ἕνα συμβιβασμὸν λίαν εὐάρεστον διὰ τὸν τόπον καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ὑλικοῦ συμφέροντος καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας, ἐὰν δὲν ἐπήρχετο ἡ ἀποχώρησις ἡμῶν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν αἱ διαπραγματεύσεις αὗται ἐλάμβανον τὸ πέρας των, δὲν ἤθελε βεβαίως ὑποστῆ ἡ Ἑλλὰς τοὺς προπηλακισμοὺς, τοὺς ὁποίους μετὰ ταῦτα ὑπέστη. Ἀλλὰ αἱ διαπραγματεύσεις αὗται, ὡς γνωστόν, δὲν ἔφθασαν εἰς πέρας. Κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς περὶ ἐκβολάδων συμβάσεως, ὅταν τὸ ζήτημα τοῦτο θέλει ἐξετασθῆ εὐρύτερον, ἐλπίζω ν’ ἀποδείξω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ συμβιβασμὸς, τὸν ὁποῖον ἐδίωκε τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη, ἦτο συμβιβασμὸς συμφερώτατος, ὠφελιμώτατος εἰς τὸν τόπον. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη ἕως ἐδῶ ὁ κ. πρωθυπουργός· ἐμνήσθη καὶ τῶν δανείων τοῦ 1824, διὰ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβαρυνθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ὄχι μόνον διὰ τοῦ συμβιβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐδώκαμεν ὡς πρὸς τὸ Λαύριον, ἀλλὰ καὶ μὲ τὰ δάνεια τοῦ 1824 καὶ μὲ ἄλλα τινὰ, τὰ ὁποῖα δὲν ὠνόμασεν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι, ὅτε ἦλθε τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη εἰς τὰ πράγματα, εὗρεν ἐκκρεμεῖς διαπραγματεύσεις ὡς πρὸς τὴν τακτοποίησιν τῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ 1825 ἀρξαμένας ἐπὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων τοῦ κ. Κουμουνδούρου καὶ τοῦ κ. Ζαΐμη, καὶ τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας ἐξηκολουθήσαμεν καὶ ἡμεῖς καὶ ἐφθάσαμεν τῳόντι εἰς πέρας, κατὰ τὴν κρίσιν μας, λίαν εὐχάριστον. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη ἔμενεν εἰς τὰ πράγματα, ἤθελε φέρει τὸ ἀποτέλεσμα τῶν διαπραγματεύσεων τούτων ἐν τῇ Βουλῇ, ἥτις ἦτον ἁρμοδία νὰ παραδεχθῇ ἢ μὴ τὰ συμπεφωνημένα. Ἡμεῖς ὅμως νομίζομεν, ὅτι μεγάλην ὑπηρεσίαν προσεφέρομεν εἰς τὴν πατρίδα, ἀποπερατώσαντες τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἥτις προστρίβει οὐ σμικρὸν μῶμον καὶ κηλῖδα εἰς τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ εἰς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν πίστιν καὶ ἕνεκα τῆς ὁποίας τὰ χρηματιστήρια τῆς Εὐρώπης εἶναι κεκλεισμένα πρὸ πολλῶν ἐτῶν διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ σήμερον λόγος, ἀφοῦ τὸ ἀποτέλεσμα τῶν διαπραγματεύσεων ἐκείνων ἔμεινεν εἰς ἀχρηστίαν. Ἐὰν ἡ ὑπόθεσις αὕτη ὑποβληθῇ εἰς τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐλπίζω ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη καὶ εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην ὑπηρέτησε δεόντως καὶ ἑλληνοπρεπῶς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Αὐτὰς τὰς ὀλίγας ἐξηγήσεις ἐνόμισα ἀναγκαῖον, κ. πρόεδρε, νὰ δώσω εἰς ἀπάντησιν τῶν παρεξηγήσεων, ὑπαινιγμῶν καὶ αἰτιάσεων, τὰς ὁποίας ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐξέθεσεν ἀπὸ τοῦ βήματος ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος.

§248ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Κύριε πρόεδρε, παρακαλῶ καὶ ἐγὼ δύω λέξεις (θόρυβος) θὰ εἴπω πρὸς ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Κουμουνδούρου, τοῦ ὁποίου ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμισε κατάλληλον τὴν περίστασιν νὰ ἀναγνώσῃ ἓν μέρος τῆς ὁμιλίας του ἵνα τὸν κατακρίνῃ. Προκειμένου λοιπὸν περὶ προσδιορισμοῦ τῶν φόρων τῶν σκωριῶν, ἐνόμισε καλὸν ν’ ἀναγνώσῃ τὸ μέρος τοῦτο, διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἀπρεπῆ, τὴν τολμηρὰν ἐκείνην ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἔῤῥιψε προχθὲς ὄχι μόνον καθ’ ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἀκόμη καθ’ ὅλης τῆς Βουλῆς. Ἓν ναὶ, εἶπεν, ἓν ὄχι τῆς Βουλῆς, μία θέλησις μιᾶς Κυβερνήσεως δύναται νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα ὥστε τὰ δημόσια συμφέροντα νὰ τρέξουν κίνδυνον. Εἶναι ἡ τακτική του νὰ συκοφαντῇ (θόρυβος ἀριστερά). Καὶ μόνον αὐτὸ τὸ προτέρημα ἔχει, τὴν συκοφαντίαν, καὶ τίποτε ἄλλα. Κύριε πρόεδρε, ὅταν ἐσυζητήθη ὁ φόρος περὶ τῶν σκωριῶν, ἡ Κυβέρνησις ἐπρότεινε 10% ἐπὶ τῶν ἰδιωτικῶν σκωριῶν καὶ 30% ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν.

§249Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἴκοσι.

§250ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἐὰν δὲν τὸ ἠξεύρετε, τί νὰ σᾶς εἴπω. Ἐκτὸς τῶν 10, ἄλλαι 20 δὲν κάμνουν 30; Ἀριθμητικὴν δὲν ἠμπορῶ νὰ σᾶς διδάξω. Κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν τὸ droit régalier δὲν ἦτο γνωστόν, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ κ. Δεληγεώργης ἀνύψωσε τὸ ζήτημα τῶν ἐκβολάδων μέχρι τρίτου οὐρανοῦ, καὶ διὰ τοῦτο σήμερον ὅταν ἀνέγνωσε τὸ τεμάχιον ἐκεῖνο, τῷ εἶπα· κ. Δελιγεώργη, τί εἴπατε ὑμεῖς κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην; Τί ἀπήντησε; τίποτε. Καὶ τῳόντι τίποτε, κύριοι· ἀναγνώσατε τὸ πρακτικὸν τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης καὶ θὰ ἰδῆτε ὅτι μόνος ὁ κ. Ἰωάννης Ἰωάννου, προκειμένου λόγου περὶ τῆς φιλολογίας τῶν ἰδιωτικῶν σκωριῶν, ἐπρότεινεν ἀντὶ δέκα, δεκαέξ. Ἐπὶ ἐκείνου τοῦ μέρους ἐγένετο συζήτησις, καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀντέκρουσε τὸν κ. Ι. Ἰωάννου, ὄχι τὸν κ. Δεληγεώργην, διότι δὲν ἔλαβε μέρος διόλου εἰς τὴν συζήτησιν ἐκείνην.

§251Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ὅλοι λαμβάνουν;

§252ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Οὔτε ὁ κ. Δημητριάδης. Ἀναφέρεται Δημητριάδης, ἀλλὰ τῆς Καρυστίας· ὁ κ. Λ. Δημητριάδης ἐσιώπησε τότε. Μόνον, λέγω, ὁ κ. Ἰω. Ἰωάννου ἐπρότεινε τὴν αὔξησιν ἀπὸ 10 εἰς 16%. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶπεν ὅτι τὸν φόρον αὐτοῦ τοῦ προϊόντος πρέπει νὰ ὑπαγάγωμεν εἰς ἕνα ἐκ τῶν ὑπαρχόντων φόρων. Δὲν ἔχομεν εἰς τὸν Νόμον περὶ μεταλλείων παρὰ τὰ ὀρυκτά, τὰ ὁποῖα φορολογοῦνται πρὸς 10% εἰς τὰ λατομεῖα, ἑπομένως, εἶπεν, εἰς μίαν ἀπὸ αὐτὰς τὰς δύω κατηγορίας πρέπει νὰ ὑπαγάγωμεν καὶ τὸν φόρον τῶν σκωριῶν. Τί νομίζετε εἶπον καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς σκωρίας τὰς ἐθνικάς; νὰ ἀφήσωμεν τὸ μέρος τοῦτο ἕως ὅτου ἀποπερατωθῇ ἡ δίκη καὶ τότε νὰ προσδιωρίσωμεν τὸν φόρον. Κρίνατε, κ. Πρόεδρε, ἐκ τῶν μεταγενεστέρων ἐὰν ὑπῆρχεν ἰδέα τις πρακτικὴ ὅτε ἐσυζητεῖτο ὁ νόμος· καὶ ὅταν ἡμεῖς ἐπροτείναμεν 30%, τὰ ὁποῖα ἐξακολουθεῖ ἡ ἑταιρία νὰ πληρόνῃ. Ἀλλὰ τί νομίζετε ἄλλο; καὶ διὰ τοῦτο ἰδίως ἔλαβον τὸν λόγον (θόρυβος δεξιά)... Μὰ ἔχετε ὑπομονήν, κύριοι.

§253ΖΑΪΜΗΣ. Ἐγὼ παρητήθην τοῦ λόγου διὰ νὰ τελειώσωμεν.

§254ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Εἶναι ἀδιάφορον· ἡμεῖς ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσωμεν.

§255ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ὑπερασπίσωμεν ἑαυτούς.

§256ΚΕΧΑΓΙΑΣ. 30% ὡρίσθη φόρος ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν σκωριῶν, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρεδέχθη διὰ τὰς ἐκβολάδας 44%. Τί παράδοξον νὰ φρονῆτε ὅτι ἐφρόντισε νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ δημόσιον συμφέρον περισσότερον παρ’ ὅσον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος; Πλάνη, κύριοι.... (θόρυβος ἀριστερὰ) κύριε Χατζόπουλε, ἐνθυμεῖσθε ὅταν διέκοψα τὸν κύριον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸ εἴδωλόν σας πῶς ἐξανέστητε; Τί φρονεῖτε, λέγω, τὸ 44%, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη διὰ τὰς ἐκβολάδας, εἶναι ἀνώτερον ἀπὸ τὸ 30%; Οὕτω φαίνεται ἀριθμητικῶς, καὶ μολαταῦτα τὸ 30% εἶναι πολὺ ἀνώτερον ἀπὸ τὸ 44 διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον ὅτι τὰ ἔξοδα προσδιορίζονται διὰ τὴν ἐκκαμίνευσιν ἠξεύρετε πρὸς πόσον, πρὸς 260 δραχ. καὶ τώρα ἰσχυρίζεται ἡ ἑταιρία ὅτι πρέπει νὰ προσδιορισθῶσιν εἰς 400 (θόρυβος ἀριστερὰ) καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὴν σύμβασιν δὲν δέχεται προσδιορισμὸν ἐξόδων. Πόσην σημασίαν ἔχει τὸ τοιοῦτον; 30%, ὅπως θέλω ἀποδείξει κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς συμβάσεως, ἀνέρχεται εἰς 70 καὶ πλέον τοῖς 100, ὑπολογιζομένων τῶν ἐξόδων εἰς 260 δραχ. ὅσον εἶναι προσδιωρισμένα.

§257ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ (ὑπουργὸς Ἐκκλησιαστικῶν). (θόρυβος) 30% εἶπον, ἀλλὰ ποτὲ δὲν τὸ εἰσέπραξαν (θόρυβος).

§258ΚΟΝΤΟΣΤΑΥΛΟΣ. Μίαν λέξιν μόνον, κ. Πρόεδρε. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἰσχυρίσθη σήμερον καὶ λίαν ὀρθῶς κατὰ τὴν γνώμην μου, ὅτι ἂν ἐπεψηφίζετο τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου περὶ τῶν ἐκβολάδων εἶχε φέρει, τότε αἱ ἐκβολάδες αὗται φυσικῶς καὶ ὁμαλῶς ἤθελον περιέλθει εἰς τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου, διότι ἔκτοτε ἐδημοσιεύθησαν ἀποφάσεις τῶν ἡμετέρων δικαστηρίων, καθ’ ἃς τὸ ἔδαφος, ἐφ’ οὗ κεῖνται αἱ ἐκβολάδες, ἀπεδείχθη ὅτι εἶναι δασῶδες, τοῦθ’ ὅπερ συνεπάγεται τὴν ἐπ’ αὐτοῦ κυριότητα τοῦ δημοσίου καὶ κατὰ συνέπειαν καὶ τὴν ἐπὶ τῶν ἐκβολάδων κυριότητα τοῦ αὐτοῦ δημοσίου, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀρχῆς, ἐφ’ ἧς ἐστηρίζετο τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, ὅτι τὰ ἐπικείμενα ἥκει τοῖς ὑποκειμένοις. Πρὸς ἀντίκρουσιν τοῦ ἀναμφισβητήτου τούτου ἰσχυρισμοῦ παρετήρησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀπόφασις τοῦ Ἀρείου Πάγου ἀποφαινομένη, ὅτι ἡ εἰρημένη ἀρχή, καθ’ ἣν τὰ ἐπικείμενα ἥκει τοῖς ὑποκειμένοις, ἐφαρμόζεται καὶ ἐπὶ τῶν μεταλλικῶν οὐσιῶν. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον ἂν ὑπάρχῃ ἀπόφασίς τις τοῦ εἰρημένου δικαστηρίου ἀποφαινομένη τὴν ἰσχὺν τῆς ἐναντίας ἀρχῆς, ὅτι δηλαδὴ ἡ κυριότης τοῦ ἐδάφους δὲν συνεπάγεται καὶ τὴν κυριότητα ἐπὶ τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ μεταλλικῶν οὐσιῶν, ὅταν αὗται ὑπάρχουσιν εἰς στενὴν συνοχὴν μετ’ αὐτοῦ καὶ ἀποτελοῦν τὴν ἐπιφάνειάν του· διότι τότε μόνον ἤθελεν εἶσθαι τὸ τοιοῦτον ἔνδειξίς τις ὑπὲρ τοῦ ἰσχυρισμοῦ τοῦ κ. Προέδρου. Ἄλλως τε γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος ὅτι ἡ ἀρχὴ αὕτη κατὰ τῆς παραδοχῆς τῆς ὁποίας δεικνύει σήμερον ἐνδοιασμούς, εἶναι αὐτὴ ἐκείνη, ἐφ’ ἧς ἐρειδομένη ἡ ἑταιρία τοῦ κ. Σερπιέρη ἀπῄτει τὰς ἐκβολάδας. Ἀλλ’ ὁ κ. πρόεδρος ἔχει ἴσως κατὰ νοῦν καὶ ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον δὲν ἐξέφρασεν, ὅτι δηλαδὴ, ἐπειδὴ κατὰ τὸν ἀνέκαθεν ἰσχυρισμόν του αἱ ἐκβολάδες ἦσαν ἀντικείμενον ἡγεμονικοῦ νομήματος, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπόκεινται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ κοινοῦ δικαίου, καὶ οὔτε ἦτο δεκτικαὶ προσκτήσεως διὰ παραγραφῆς· τὸ τοιοῦτον ὅμως δὲν ἤθελεν εἶσθαι ὀρθὸν, διότι, καθ’ ἃ ταύτην τὴν στιγμὴν ἐνθυμοῦμαι, ὑπάρχει καὶ ἰδιαιτέρα πραγματεία τοῦ περιωνύμου ἐπ’ ἐμβριθείᾳ καὶ πολυμαθείᾳ νομοδιδασκάλου τῆς Γερμανίας Thibaut, ἀποδεικνύοντος ὅτι ἡ ἐξ ἀμνημονεύτων χρόνων παραγραφὴ ἰσχύει καὶ ἐπὶ αὐτῶν τῶν ἀντικειμένων τῶν ἡγεμονικῶν νομημάτων. Ὥστε ὁπωσδήποτε ἐξεταζομένη ἡ ἀντίκρουσις τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν μοὶ φαίνεται βάσιμος.

§259ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Μίαν παρατήρησιν κάμνω ἀναφερομένην καὶ εἰς τὸν λόγον τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Καρυστίας καθὼς καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Τριφυλίας. Ἡ Βουλὴ ἔκαμεν ἓν νομοθέτημα τοῦ 1871 καὶ ἀνεγνωρίσθη ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἰδιόκτηται ἐκβολάδες, διὰ νὰ μὴν ὑποχρεωθῇ τὸ δικαστήριον· διότι τὸ δικαίωμα ἐπὶ τοῦ ὁποίου στηρίζεται τὸ δημόσιον διὰ νὰ θεωρήσῃ τὰς ἐκβολάδας ὡς ἐθνικὰς, καὶ ἡ θεωρία ἡ ὁποία ἐθριάμβευσεν, ἀποκλείει πᾶσαν χρῆσιν περὶ ἐκβολάδων.

§260ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι Βουλευταὶ, ἡ συζήτησις θεωρεῖται περαιωμένη. Ὑπάρχει ἡ ἑξῆς πρότασις παρὰ τῶν κ. Διαμαντοπούλου καὶ Ἀθαν. Π. Πετιμεζᾶ· «Ἡ Βουλὴ ἀκούσασα τὰ λεχθέντα, συνάγει, ὅτι ἔχει ἀφορμὰς νὰ μὴ χορηγήσῃ τὴν ἑαυτῆς ὑποστήριξιν εἰς τὸ ὑπουργεῖον.» Λοιπὸν, κύριοι, καθήσατε· δύω ψηφολέκται (προσέρχονται ὡς τοιοῦτοι οἱ κύριοι Ῥούκης καὶ...). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τῶν κυρίων Διαμαντοπούλου καὶ Πετιμεζᾶ λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων Βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Παραδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ Διαμαντοπούλου καὶ Πετιμεζᾶ, ναὶ ἢ ὄχι;

§261ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησεν, κύριοι, ἐν ὅλῳ 159· ἐξ αὐτῶν 75 εἶπον ναὶ, 81 ὄχι. Ὥστε ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 81 κατὰ 75 (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Αὔριον, κύριοι, ἔχομεν ἐξακολούθησιν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς τὰ καθέκαστα. Διαλύετε ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 5 παρὰ 5/60 Μ. Μ.)