1871.05.10

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 74.

Τῆς 10 Μαΐου 1871.

Δευτέρα.

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, παρόντων τῶν ἑξῆς βουλευτῶν·

Ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούτσης ὑποβάλλει πρότασιν νόμου περὶ ἀπομαχικοῦ ναυτικοῦ ταμείου· θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ.

«ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΝΟΜΟΥ.

1. Ὁ πρόεδρος τοῦ ναυτικοῦ ἀπομαχικοῦ ταμείου θέλει ἐκλέγεσθαι παρὰ τοῦ Βασιλέως, εἴτε ἐξ ἀξιωματικῶν τοῦ Β. ναυτικοῦ, εἴτε ἐξ ἁπλῶν πολιτῶν προσλαμβανόμενος· ἄλλα δὲ τέσσαρα μέλη θέλουν ἐκλέγεσθαι κατ’ ἔτος ἀπὸ τὸ δημοτικὸν συμβούλιον ἑκάστου τῶν τεσσάρων κεντρικῶν ναυτικῶν τόπων, ἤτοι τῆς Σύρου, Σπετσῶν, Ὕδρας καὶ Γαλαξειδίου. Τὰ μέλη ταῦτα εἰς ὡρισμένην ἐποχὴν ἑκάστου ἔτους, οὐχὶ ἔλαττον τῶν τριῶν μηνῶν θὰ συνεδριάζωσιν ἐν Ἀθήναις, καὶ θ’ ἀποτελῶσι τὴν πενταμελῆ ἐπιτροπὴν, ἔργον τῆς ὁποίας θέλει εἶσθαι ἡ γενικὴ ἐξέλεγξις τῶν διαφόρων αἰτήσεων συντάξεων, καὶ ἄλλων παρὰ τοῦ ταμείου ἀπαιτήσεων, ὡς καὶ ἡ ἐξέλεγξις τῶν λογαριασμῶν τοῦ ταμείου. Ἡ δὲ λοιπὴ ὑπηρεσία θέλει ἐκτελεῖται παρὰ τοῦ προέδρου ἐπὶ τῇ βάσει ὡρισμένων κανονισμῶν. 2. Διὰ Βασιλικοῦ διατάγματος θέλει κανονισθῆ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἡ ὑπηρεσία τοῦ ναυτικοῦ ταμείου ἥ τε κεντρικὴ καὶ ἡ κατ’ ἐπαρχίας· ἐπίσης θέλει κανονισθῆ καὶ ἀνάλογος ἀμοιβὴ διὰ τὰ 4 μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, διὰ δὲ τὸν πρόεδρον κανονικὴ μισθοδοσία, ἐὰν ἦναι ἁπλοῦς πολίτης. 3. Σύνταξιν ἐκ τοῦ ναυτικοῦ ἀπομαχικοῦ ταμείου θέλουσι λαμβάνει ἅπαντες· 1) οἱ ὁπωσδήποτε ἐκ τῆς ὑπηρεσίας καθιστάμενοι ἀνίκανοι ἢ ἀνάπηροι ναυτικοὶ, ἐγγεγραμμένοι εἰς τὸ μητρῷον τῆς θαλάσσης ἐργατῶν, 2) αἱ χῆραι καὶ τὰ ὀρφανὰ τῶν ὁπωσδήποτε ἀποθνησκόντων ἐγγάμων ναυτικῶν ἐν ὑπηρεσίᾳ ἢ μὴ, 3) οἱ γονεῖς καὶ αἱ ἄγαμοι ἀδελφαὶ τῶν ἀποθνησκόντων ἀγάμων ναυτικῶν, ὅταν ἀποδειχθῇ ὅτι παρ’ αὐτοῦ ἐπροστατεύετο ἡ οἰκογένεια, 4) οἱ μετὰ 25 ἐτῶν πραγματικὴν ναυτικὴν ὑπηρεσίαν ἀποκτῶντες τὸ δικαίωμα τῆς συντάξεως. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 10 Μαΐου 1871.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ. ΙΩ. ΚΟΥΤΖΗΣ.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν ἤδη τὸ νομοσχέδιον περὶ παραχωρήσεως εἰς τὸν δῆμον Ἄνδρου τῆς πρώην Καϊρείου σχολῆς. (Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον καὶ ψηφίζεται κατά τε τὰ καθέκαστα καὶ τὸ σύνολον ἄνευ ἀντιῤῥήσεως ὡς ἑξῆς.)

«ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΝ

Περὶ παραχωρήσεως εἰς τὸν δῆμον Ἄνδρου τοῦ καταστήματος τῆς πρώην Καϊρείου σχολῆς. Ἄρθρον 1. Παραχωρεῖται δωρεὰν εἰς τὸν δῆμον Ἄνδρου τὸ ἐν Ἄνδρῳ κατάστημα τῆς πρώην Καϊρείου σχολῆς μετὰ τῆς συνεχομένης περιοχῆς, ἵνα χρησιμεύσῃ μετὰ προηγουμένην δαπάνην τοῦ δήμου ἐπισκευὴν διὰ δημοτικὰ καὶ Ἑλληνικὸν σχολεῖον. Ἄρθρον 2. Τὰ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον παραχωρούμενα εἰς τὸν δῆμον ἐπανέρχονται ἄνευ δικαστικῆς μεσολαβήσεως καὶ ἄνευ ἀποζημιώσεως εἰς τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου, ἐὰν πρὸς ἄλλον ἢ τὸν προσδιορισθέντα σκοπὸν χρησιμεύσωσιν, ὡς καὶ ἐὰν ἐντὸς δύω ἐτῶν δὲν ἐπισκευασθῇ ἡ οἰκοδομή.»

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν ἤδη εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑποβληθὲν παρὰ τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν περὶ ἑρμηνείας τοῦ νόμου περὶ παραχωρήσεως κτημάτων εἰς τὸν νεοφώτιστον Μέτον, καθὼς καὶ τὸ περὶ ἀτελείας τῶν εἰσαγομένων πρὸς κατεργασίαν βάμβακος καὶ σιτηρῶν. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν.) Ἔχομεν ἤδη εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὴν πρότασιν περὶ συνοικισμοῦ τῶν Κορινθίων. (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτή.)

§4ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ τοιοῦτος νόμος, ὅπως δὲ ἐφαρμοσθῇ εὐκολώτερον, φέρω τροπολογίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ συνταχθῇ. Αὕτη ἔχει ὡς ἕπεται· «Ἄρθρον 1. Οἱ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 6 τοῦ ἀπὸ 10 Μαΐου 1858 ΥΞΘʹ. νόμου περὶ συνοικισμοῦ τῶν Κορινθίων κάτοικοι Π. Κορίνθου καὶ Ἑξαμιλίων λαβόντες ἐν τῷ συνοικισμῷ τῆς Ν. Κορίνθου πλειότερα τοῦ ἑνὸς οἰκόπεδα, καὶ κατασκευάσαντες εἰς ἓν τούτων τελείαν οἰκοδομὴν, θεωροῦνται ὅτι ἐξεπλήρωσαν τὰς παρὰ τοῦ νόμου καὶ τοῦ πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτοῦ ἐκδοθέντος Β. Διατάγματος ἐπιβαλλομένας αὐτοῖς ὑποχρεώσεις, καὶ δύνανται νὰ διαθέσωσι κατ’ ἰδίαν βούλησιν τὰ δοθέντα αὐτοῖς ἕτερα οἰκόπεδα. Ἄρθρον 2. Εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Π. Κορίνθου καὶ τῶν Ἑξαμιλίων, ὅσοι δὲν ἠδυνήθησαν μέχρι τοῦδε νὰ οἰκοδομήσωσιν ἐπὶ τῶν παραχωρηθέντων πρὸς αὐτοὺς οἰκοπέδων, χορηγεῖται τριετὴς προθεσμία ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών των κατὰ τὰ ἐν τῷ προηγουμένῳ ἄρθρῳ ὁρισθέντα. Παρελθούσης τῆς προθεσμίας ταύτης, τὰ οἰκόπεδα ἐπανέρχονται διοικητικῶς καὶ ἄνευ δικαστικῆς μεσολαβήσεως εἰς τὴν κατοχὴν καὶ τὴν κυριότητα τοῦ δημοσίου, καὶ διατίθενται κατὰ τὰ περὶ φθαρτῶν κτημάτων νόμιμα. Ἄρθρον 3. Εἰς πάντα μὴ κάτοικον Π. Κορίνθου καὶ Ἐξαμιλίων ἐπιθυμοῦντα νὰ ἀποκατασταθῇ εἰς τὸν συνοικισμὸν τῆς Ν. Κορίνθου δύναται νὰ παραχωρηθῇ δωρεὰν ἓν ἐθνικὸν οἰκόπεδον ἐκτάσεως 500 μέτρων, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλει νὰ ἐγείρῃ τελείαν οἰκοδομὴν ἀξίας δισχιλίων δραχμῶν κατ’ ἐλάχιστον ὅρον ἐντὸς τῆς ὑπὸ τοῦ προηγουμένου ἄρθρου ταχθείσης προθεσμίας, ἐφαρμοζομένων καὶ ἐνταῦθα τῶν διατάξεων τοῦ ἰδίου ἄρθρου κατ’ ἐκείνου, ὅστις δὲν ἤθελεν ἐκπληρώσει ἐμπροθέσμως τὰς ὑποχρεώσεις του. Αἱ εἰς τὴν ἀνωτέρω παράγραφον ἀναφερόμεναι παραχωρήσεις θέλουν ἐξακολουθήσει ἐπὶ δύο ἔτη λογιζόμενα ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος νόμου.»

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῇ. Ἔχομεν ἤδη τὴν σύμβασιν μεταξὺ τῆς κυβερνήσεως καὶ τῆς ἐν Λίβερπουλ ἑταιρίας Μπίμπη, εἰς βʹ. ἀνάγνωσιν. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὴ εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν.

§6ΠΕΤΡΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς Ναυτικῶν). Σᾶς ὑποβάλλω, κύριοι, νομοσχέδιον περὶ παρατάσεως τῆς διαρκείας τῶν ναυτιλιακῶν ἐγγράφων. Ἥ τε ἔκθεσις καὶ τὸ νομοσχέδιον ἔχουσιν ὡς ἕπονται· «Πρὸς τὴν Βουλήν. Κατὰ τὰ παρ’ ἡμῖν κείμενα περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας, εἰς πᾶν πλοῖον ἑλληνικὸν ἐκδίδεται παρὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν διὰ τῆς λιμενικῆς ἀρχῆς ἓν ἔγγραφον καλούμενον δίπλωμα ναυτιλιακὸν, ἰσχύον ἓν ἔτος, μετὰ δὲ τὴν λῆξιν τοῦ ἔτους χορηγοῦνται ὑπὸ τῶν προξένων τῆς Ἑλλάδος δύο παρατάσεις· ἔτι δὲ καὶ τρίτη παράτασις διὰ τὰ ἐν Κωνσταντινουπόλει εὑρεθέντα πλοῖα μ’ ἐκπρόθεσμα διπλώματα. Αἱ παρατάσεις αὗται, ὧν ἑκάστη χορηγεῖται ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἐπ’ ἀόριστον χρόνον, ἐφ’ ὅσον χρόνον δηλαδὴ ἤθελε διαρκέσει καὶ ἕκαστον τοῦ πλοίου ταξείδιον, συμπληροῦσιν ἓν ἕτερον ἔτος, πολλάκις δὲ καὶ πλέον τοῦ ἔτους. Ὅθεν μετὰ παρέλευσιν δύο ἐτῶν τὸ φέρον ἐκπρόθεσμον ναυτιλιακὸν δίπλωμα πλοῖον διατάττεται ὑπὸ τοῦ νόμου ἵνα καταπλεύσῃ εἰς Ἑλληνικὸν λιμένα πρὸς τακτοποίησιν τῶν ναυτιλιακῶν ἐγγράφων καὶ ἐκπλήρωσιν ὑποχρεώσεων τοῦ πλοιάρχου πρὸς τοὺς κυρίους τοῦ πλοίου καὶ πρὸς τοὺς δανειστὰς κατὰ τὸν ἐμπορικὸν νόμον. Τὸ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβείας ἐμπορικὸν γραφεῖον, παρ’ οὗ ἐκδίδονται τῶν πλείστων Ἑλληνικῶν πλοίων αἱ παρατάσεις, ὑπέβαλε πολλάκις παράπονα ἐμποροπλοιάρχων, ἅμα δὲ καὶ ἰδιοκτητῶν πλοίων, οἵτινες ἐν Κωνσταντινουπόλει προσορμιζόμενοι μὲ τὰ πλοῖά των καὶ ἐκπρόθεσμα φέροντες διπλώματα, βαρυθυμοῦσι καὶ γογγύζουν κατὰ τῆς κυβερνήσεως, ὡς ζημιούσης, κατ’ αὐτοὺς, τὰ συμφέροντα τῶν πλοίων, ὑποχρεουμένων ὑπὸ τῶν προξένων νὰ καταπλεύσωσιν εἰς λιμένας ἑλληνικοὺς πρὸς ἀνανέωσιν τῶν ἐκπροθέσμων ἐγγράφων των. Ἀφ’ ἑτέρου ὑπάρχουν καὶ πλεῖστοι ἰδιοκτῆται πλοίων, ζητοῦντες τἀναντία τῶν παραπονουμένων· ζητοῦν ὅπως οἱ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ πρόξενοι ἐκβιάζωσι τὸν πλοίαρχον νὰ ἐπανέρχηται τοὐλάχιστον ἅπαξ τοῦ ἔτους εἰς τὴν Ἑλλάδα μετὰ τοῦ πλοίου ἵνα δίδῃ λόγον τῆς διαχειρίσεώς του πρὸς τοὺς κυρίους τοῦ πλοίου· τοῦτο ἐζήτησαν δι’ ὑπομνήματος μάλιστα πρὸ τριῶν ἐτῶν οἱ ἐν Σύρῳ κύριοι τῶν πλοίων, ἐκφράσαντες καὶ τὴν γνώμην τὸ νὰ θεωρῆται ὡς ἔνοχος ναυταπάτης ὁ ἀρνούμενος νὰ συμμορφωθῇ μὲ τὸν νόμον πλοίαρχος. Ἐν τοιαύτῃ πραγμάτων ἀντιφάσει, τῶν μὲν δηλαδὴ δυσανασχετούντων κατὰ τοῦ περὶ ναυτιλίας νόμου, τῶν δὲ τὴν αὐστηρὰν αὐτοῦ ἐφαρμογὴν ἐπιζητούντων, ἀλλὰ καὶ τούτων καὶ ἐκείνων ὄντων πλοιάρχων καὶ κυρίων πλοίων, καὶ τὰ αὐτὰ ἐχόντων συμφέροντα, ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ ζητηθῶσι καὶ αἱ γνῶμαι τῶν ἐμπορικῶν ἐπιμελητηρίων, εἰς τὴν σκέψιν τῶν ὁποίων ὑποβαλὸν τὰ ὡς ἀνωτέρω ἐκτεθέντα τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, συνώδευσεν αὐτὰ καὶ μετὰ τῶν ἑξῆς δύο ἐρωτήσεων· ά. Συμφέρει ἢ οὔ εἰς τὴν ἡμετέραν ναυτιλίαν καὶ εἰς τοὺς κυρίους τῶν πλοίων νὰ πλέωσιν ἐλεύθεροι καὶ νὰ προσορμίζωνται εἰς λιμένας ἑλληνικοὺς, ὅτε καὶ ὅπως οἱ πλοίαρχοι βούλωνται πρὸς τακτοποίησιν τῶν ἐγγράφων των καὶ ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεών των; ἢ βʹ. Πόση διάρκεια χρόνου εἶναι ἀρκοῦσα νὰ ὁρισθῇ διὰ τὴν ἰσχὺν τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος, μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ὁποίας νὰ καταπλέῃ ἀνυπερθέτως καὶ ἀπροφασίστως ὁ πλοίαρχος μὲ τὸ ὑπὸ τὴν κυβέρνησίν του πλοῖον εἰς ὃν εἶναι ἐγγεγραμμένον λιμένα; Τὰ ἐπιμελητήρια ἀπήντησαν· ἅπαντα δὲ συμφωνοῦσι κατ’ ἀρχὴν, ὅτι ὁ νόμος δέον νὰ τηρηθῇ αὐστηρῶς, ὑποχρεουμένων τῶν πλοιάρχων νὰ προσεγγίζωσιν ἐν ὡρισμένῳ χρόνῳ εἰς τοὺς οἰκείους λιμένας· τὸ ἐπιμελητήριον μάλιστα τῶν Πατρῶν, ἐπίσης καὶ τὸ τῆς Σύρου, τοῦ ἐμπορικοῦ τούτου καὶ πρώτου ναυτικοῦ λιμένος τῆς Ἑλλάδος, σφοδρότερον τῶν ἄλλων ἐπιμελητηρίων ἔγραψαν, ἐγνωμοδότησαν δὲ νὰ παύσωσιν αἱ παρατάσεις τῶν διπλωμάτων, ὡς διδοῦσαι χώραν εἰς καταχρήσεις. Τῷ ὄντι αἱ παρατάσεις καθ’ ὃν τρόπον ζητοῦνται νὰ χορηγοῦνται ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὁ περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας νόμος προφανῶς παραβιάζεται· καὶ ἐπιτρέπει μὲν ὁ νόμος οὗτος (ἄρθρον 21) εἰς τὴν προξενικὴν ἀρχὴν νὰ παρατείνῃ τὴν διάρκειαν τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος, ἀλλ’ «ἀφοῦ προηγουμένως ἐξετάσει ἀκριβῶς καὶ πεισθῇ ὅτι ὁ πλοίαρχος, ἢ ὁ ἰδιοκτήτης πρὸ τῆς παύσεως τῆς ἰσχύος τοῦ διπλώματος εἶχε συνάψει συμφωνίας ὑποχρεούσας αὐτὸν εἰς ἐπιχείρησιν νέου διάπλου.» Ἀλλ’ ἡ διάταξις αὕτη τοῦ νόμου δυστυχῶς οὐδέποτε ἐτηρήθη ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ὁ πλοίαρχος προσπαθῶν νὰ δικαιολογήσῃ διὰ παντὸς τρόπου τὴν πρὸς τὸν νόμον ἀπείθειάν του καταθέτει περιστατικὰ καὶ κωλύματα μὴ στηριζόμενα εἰς τὴν ἀλήθειαν· ἀείποτε δὲ ἰσχυρίζεται, ὅτι ἄνεμοι ἐναντίοι κατέστησαν ἀνέφικτον τὴν εἰς ἑλληνικὸν λιμένα προσέγγισίν του· ἡ δὲ προξενικὴ ἀρχὴ, ἀρκουμένη εἰς διαβεβαιώσεις ἥκιστα συμβιβαζομένας μὲ τὰ πράγματα καὶ τὴν ἀλήθειαν, ἐνδίδει εἰς τὰς παρανόμους ἀπαιτήσεις, καὶ χορηγεῖ ἀλλεπαλλήλως πρώτην, δευτέραν καὶ τρίτην παράτασιν· ἐν ἑκάστῃ δὲ τῶν παρατάσεων ἐπιβάλλεται ῥητῶς ἡ ὑποχρέωσις εἰς τὸν πλοίαρχον «μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ταξειδίου του νὰ φέρῃ τὸ πλοῖον εἰς τὸν οἰκεῖον λιμένα διὰ τὴν κατὰ νόμον ἀνανέωσιν τῶν ἐκπροθέσμων ναυτιλιακῶν ἐγγράφων του.» Αἱ λέξεις ὅμως αὗται καὶ αἱ ὑποχρεώσεις τυπικῶς μόνον γράφονται ἐπὶ τοῦ διπλώματος τοῦ πλοίου· ὁ πλοίαρχος παραβιάζων τὸν νόμον διέρχεται τὴν ἑλληνικὴν θάλασσαν, τρὶς καὶ τετράκις καταβαίνων καὶ ἀναβαίνων τὸν Ἑλλήσποντον, ἐνίοτε δὲ καὶ παραπλέει οὐ μακρὰν ἑλληνικῶν λιμένων, ἀλλὰ δὲν προσεγγίζει ἵνα λάβῃ νέα ἔγγραφα, καί τοι ὑποσχεθεὶς νὰ πράξῃ τοῦτο, ἐπειδὴ εἶναι βέβαιος ὅτι ἀφιχθεὶς εἰς Κωνσταντινούπολιν θέλει κατορθώσει διὰ τῶν ἐκπροθέσμων ἐγγράφων του, προσάγων καὶ φορτωτικὴν, μὴ συνταχθεῖσαν ὅτε καὶ ὅπως ὁ νόμος ὥρισε, νὰ παρατείνῃ τὴν παρανομίαν. Τοιαύτη ἔκνομος κατάστασις, ζημιοῦσα τὰ συμφέροντα τῆς ναυτιλίας καὶ τὴν ὑπόληψιν τῆς ἐθνικῆς σημαίας, εἶναι ἐπάναγκες νὰ παύσῃ. Κατὰ τὴν γνώμην τῶν ἐμπορικῶν ἐπιμελητηρίων καὶ τὴν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, δέον νὰ παύσῃ τῶν παρατάσεων ἡ ἔκδοσις, ἀντ’ αὐτῶν δὲ νὰ νομοθετηθῇ μεγαλειτέρα διάρκεια τῆς ἰσχύος τοῦ διπλώματος τοῦ πλοίου· ἀρκοῦσα δὲ διάρκεια καὶ πληρέστατα ἱκανοποιοῦσα τοὺς ναυτικοὺς καὶ τὸ ἐμπόριον τῆς Ἑλλάδος, θεωρεῖται ἡ τῶν δεκαοκτὼ μηνῶν· ἐν τῷ χρονικῷ τούτῳ διαστήματι εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ μὴ εὐκολυνθῇ τὸ πλοῖον νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸν ἑλληνικὸν λιμένα, ἔνθα εἶναι ἐγγεγραμμένον, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἐφοδιασθῇ μὲ νέον δίπλωμα καὶ νὰ δώσῃ λόγον τῆς διαχειρίσεώς του ὁ πλοίαρχος πρὸς τοὺς συμμετόχους τοῦ πλοίου. Ἐν Κωνσταντινουπόλει ὑπάρχουν ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν ἀτμόπλοια μικρὰ ῥυμουλκοῦντα ἄνω καὶ κάτω τοῦ Βοσπόρου τὰ ἱστιοφόρα πλοῖα, ὅτε οἱ ἄνεμοι δὲν εἶναι βοηθητικοί. Τὰ ἀτμόπλοια ταῦτα, δυνάμεως 50 ἕως 60 ἵππων, ἀνῆκον ἀπ’ ἀρχῆς εἰς ξένους, ἰδίως δὲ εἰς Ἄγγλους· ἀλλὰ βαθμηδὸν διὰ τῆς δραστηριότητος αὐτῶν καὶ τῆς λιτότητος ἐπεκράτησαν οἱ ἡμέτεροι ναυτικοί, ὥστε ἐκ 57 ῥουμουλκῶν ἀτμοπλοίων, ἐργαζομένων σήμερον ἐν Βοσπόρῳ, τὰ τεσσαράκοντα ἀνήκουν εἰς Ἕλληνας μὲ πληρώματα ναυτῶν Ἑλλήνων καὶ μὲ μηχανικοὺς Ἕλληνας, ὧν τινες προσῆλθον ἐκ τῶν ἐργοστασίων τῆς Σύρου, τινὲς δὲ καὶ ἐκ θερμαστῶν ἀνεδείχθησαν μηχανικοί. Καὶ ὅμως πάντα ταῦτα τὰ ἀτμόπλοια φέρουν σημαίαν ξένην, διότι δὲν συμφέρει εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας αὐτῶν, ἀνεξαρτήτως καὶ τοῦ ἐνδεχομένου κινδύνου, εἰς ὃν ἤθελον ἐκτεθῆ τὰ μικρὰ ταῦτα σκάφη, νὰ τὰ ἐξαποστείλωσι εἰς τὴν Ἑλλάδα πρὸς ἐγγραφὴν εἰς ἑλληνικὸν λιμένα καὶ ἀναγνώρισίν των ὡς ἐθνικῶν, καθὰ ὁ νόμος διατάττει, ἐπειδὴ διὰ τὸν ἀμφοτεράπλουν αὐτῶν ἀπαιτοῦνται τοὐλάχιστον λίραι ἑκατὸν πεντήκοντα, δαπάνη ἐπιζήμιος, εἰς ἣν δὲν στέργουν νὰ ὑποβληθῶσιν οἱ κύριοι τῶν ἀτμοπλοίων, ὑπολογίζοντες πρὸς τούτοις καὶ ἑτέραν ζημίαν, ἤτοι τὴν ἐκ τοῦ χρονικοῦ διαστήματος τῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀπουσίας τῶν ἀτμοπλοίων, ἐντὸς τοῦ ὁποίου δυνατὸν νὰ παρουσιασθῶσιν ἐν Βοσπόρῳ ἐργασίαι ῥυμουλκίας λίαν ἐπικερδεῖς. Τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ἐνδίδον εἰς τὰς δικαίας ἐν μέρει παρατάσεις ταύτας τῶν ἰδιοκτητῶν τῶν ἀτμοπλοίων, ὑποστηριζομένας καὶ παρὰ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἑλληνικῆς Πρεσβείας, ἐπέτρεψε κατὰ διαφόρους περιστάσεις νὰ ὑψωθῇ μὲν προσωρινῶς ἡ ἑλληνικὴ σημαία εἴς τινα τῶν ἐν λόγῳ ἀτμοπλοίων, νὰ ὑποχρεωθῶσι δὲ οἱ κύριοι αὐτῶν νὰ ἐξαποστείλωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα πρὸς ἐγγραφήν των καὶ ἐκπλήρωσιν τῶν διατάξεων τοῦ ναυτιλιακοῦ νόμου· ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐπραγματοποιήθη· τὸ νὰ διακόψωσι τὰς ἐργασίας των ἐν Βοσπόρῳ καὶ νὰ κατέλθωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ ἐν λόγῳ ἀτμόπλοια ἐθεωρήθη ὑπὸ τῶν κυρίων αὐτῶν λίαν ἐπιζήμιον εἰς τὰ συμφέροντά των. Κατὰ τὸν περὶ ἐμπορικῆς ναυτιλίας νόμον (ἄρθρον 6) «Πᾶς Ἕλλην ἰδιοκτήτης ἐμπορικοῦ πλοίου ὀφείλει νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὴν ναυτικὴν ἀρχὴν τοῦ λιμένος, εἰς ὃν θέλει νὰ κατατάξῃ τὸ πλοῖόν του, καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναγνώρισίν του ὡς ἐθνικοῦ καὶ τὴν καταχώρισίν του εἰς τὸ νηϊολόγιον, παραδίδων καὶ τὸ ἐπίσημον ἔγγραφον, δι’ οὗ ἀποδεικνύονται οἱ τίτλοι τῆς ἰδιοκτησίας του κτλ.» Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 7, «ἀφοῦ αἱ παρουσιασθεῖσαι ἀποδείξεις ἀναγνωρισθῶσιν ἰσχυραὶ καὶ ἀφοῦ δοθῇ ὁ ἀπαιτούμενος ὅρκος, ὁ προϊστάμενος τῆς ναυτικῆς ἀρχῆς ὑπάλληλος μεταβαίνει ἐπὶ τοῦ πλοίου καὶ ἐξετάζει ἀκριβῶς ποία ἡ ποιότης του, ἂν ἡ κατασκευὴ αὐτοῦ ᾖναι καλὴ καὶ ἀσφαλὴς καὶ εἰς ποῖον εἶδος πλοίων ἀνάγεται· ἐνταὐτῷ δὲ μετρᾶται τὸ πλοῖον καὶ προσδιορίζεται ἡ χωρητικότης του» Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 9 τοῦ αὐτοῦ νόμου· «Δὲν συγχωρεῖται εἰς κανὲν πλοῖον μὴ ἀναγνωρισθὲν ὡς ἐθνικὸν καὶ μὴ καταχωρηθὲν εἰς τὸ νηϊολόγιον ἑνὸς λιμένος τοῦ Βασιλείου, νὰ φέρῃ τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν, ἢ νὰ ἀπολαμβάνῃ τὰ ἐκ τούτου προνόμια καὶ τὰς ὠφελείας.» Εἰ καὶ ὁ νομοθέτης δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του ῥυμουλκὰ ἀτμόπλοια, ἀλλ’ οὔτε καὶ δυνατὸν ἦτο νὰ προνοήσῃ περὶ ῥυμουλκῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀτμοπλοίων νόμος ναυτιλιακὸς τῆς Ἑλλάδος, ἐκδοθεὶς πρὸ τριάκοντα τεσσάρων ἐτῶν (τὴν 15 Νοεμβρίου 1836), μολαταῦτα καὶ ἐκ τοῦ πνεύματος τῶν διατάξεων τοῦ νόμου τούτου, ἃ ἀνωτέρω ἐσημείωσα, δὲν συνάγεται, κατ’ ἐμὴν κρίσιν, ὅτι εἰς ὅλως ἔκτακτον καὶ ἐξαιρετικὴν περίστασιν, οἵα παρουσιάζεται ἡ τῶν ῥυμουλκῶν ἐν Βοσπόρῳ ἀτμοπλοίων, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναγνωρίσωμεν αὐτὰ ὡς ἑλληνικὰ καὶ νὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ καλυφθῶσι μὲ τὴν σημαίαν τὴν ἑλληνικὴν, ἀπαλλάττοντες τοὺς ἰδιοκτήτας αὐτῶν Ἕλληνας τῆς ἐπιζημίου μεταφορᾶς τῶν ἀτμοπλοίων εἰς τὴν Ἑλλάδα· ἡ ἀναγνώρισις αὐτῶν ὡς ἑλληνικῶν δὲν ἀντίκειται οὐσιωδῶς εἰς τὰς διατάξεις τοῦ νόμου· δύναται δηλαδὴ ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει παρὰ τῇ ἑλληνικῇ Πρεσβείᾳ λιμενάρχης νὰ ἐνεργῇ κατὰ τὰς διατάξεις τῶν ἄρθρων 6, 7 καὶ 9 τοῦ νόμου, ἀπαραλλάκτως καθ’ ὃν τρόπον ἐνεργεῖ αὐτὰς ἐν Ἑλλάδι καὶ ὁ λιμενάρχης· τουτέστιν ἐν τῇ ἡμεδαπῇ καὶ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ὁ νόμος ἀκριβῶς καὶ κατὰ γράμμα τηρεῖται, μένει δὲ μία μόνη τυπικὴ καὶ ἐπουσιώδης ἐκτέλεσις, τουτέστι νὰ σταλῶσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα παρὰ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει λιμενάρχου πάντα τὰ ἔγγραφα, ὅσα ὁ νόμος ὁρίζει διὰ τὸ παρ’ αὐτοῦ νομίμως ἀναγνωρισθὲν ῥυμουλκὸν ἀτμόπλοιον ὡς ἑλληνικόν, πρὸς τὸν λιμενάρχην τοῦ ἑλληνικοῦ λιμένος, ἔνθα ὁ κύριος τοῦ ἀτμοπλοίου ἐπιθυμεῖ νὰ κατατάξῃ αὐτό· ἡ δὲ ἐν Ἑλλάδι λιμενικὴ ἀρχή, λαβοῦσα τὰ ἔγγραφα καὶ ἐγγράψασα εἰς τὸ νηολόγιον τὸ ῥυμουλκὸν (ῥυμουλκὸν πάντοτε) ἀτμόπλοιον, ἐκδίδει τὸ ἔγγραφον τῆς ἰδιοκτησίας καὶ τὸ ναυτιλιακὸν δίπλωμα, τὰ δὲ ἔγγραφα ταῦτα λαμβάνει ὁ κύριος τοῦ ἀτμοπλοίου δι’ ἐπιτρόπου του, πληρωνομένων ἐν Ἑλλάδι τῶν νενομισμένων δικαιωμάτων. Μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ἰσχύος τοῦ οὕτως ἐκδοθέντος ναυτιλιακοῦ διπλώματος, ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει λιμενάρχης ἐνεργεῖ καὶ τότε τὰ νόμιμα καὶ ἀποστέλλει τὸ ἐμπρόσθετον ναυτιλιακὸν δίπλωμα πρὸς τὴν ἀρχὴν τοῦ λιμένος, ἔνθα ἐνεγράφη ἀπ’ ἀρχῆς τὸ ἀτμόπλοιον ἵνα ἐκδοθῇ νέον δίπλωμα. Καὶ ταῦτα περὶ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει ῥυμουλκῶν ἀτμοπλοίων. Ἀλλ’ ὑπάρχουν ἐν τῷ Ἴστρῳ ποταμῷ καὶ ἄλλα πλοῖα Σλέπια καὶ Κιρλάτσια καλούμενα, ὧν οὐ μικρὸς ἀριθμὸς ἀνήκει εἰς Ἕλληνας· τὰ πλοῖα ταῦτα μόνον διὰ τὸ μετακομιστικὸν ἐμπόριον τῶν σιτηρῶν χρησιμεύοντα ἐντὸς τοῦ ποταμοῦ, εἶναι ἀδύνατον ὡς ἐκ τῆς ἰδιοτρόπου αὐτῶν κατασκευῆς νὰ πλεύσωσι τὸν Εὔξεινον καὶ νὰ ἔλθωσι καὶ ταῦτα καὶ ἐγγραφῶσιν εἰς ἑλληνικοὺς λιμένας· οἱ τῶν πλοίων τούτων κύριοι ἐξέφρασαν πολλάκις τὴν ἐπιθυμίαν των διὰ τῶν ἐν Βραΐλᾳ καὶ Γαλατσίῳ προξένων τῆς Ἑλλάδος, ἵνα καλύψωσι τὰ πλοῖά των μὲ τὴν σημαίαν τῆς Ἑλλάδος, ἧς εἶναι πολῖται. Καὶ εἰς τὰ πλοῖα ταῦτα, ὅσα ὁμολογουμένως εἶναι ἰδιοκτησία πολιτῶν ἑλλήνων, φρονῶ ὅτι δυνάμεθα νὰ χορηγήσωμεν τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν, συμμορφουμένων τῶν κυρίων τῶν πλοίων μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ ἐνεργουμένων καὶ ἐν τῷ Ἴστρῳ, καθ’ ὃν τρόπον καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει, τῶν διατάξεων τῶν περὶ ἀστυνομίας τῆς ἐμπορικῆς ναυτιλίας νόμων ὑπὸ ἑνὸς λιμενάρχου, ἔχοντος τὴν ἕδραν του ἐν Γαλατσίῳ. Ὅθεν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον περὶ διαρκείας τῆς ἰσχύος τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος, καὶ περὶ ἀναγνωρίσεως ὡς ἑλληνικῶν τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει ῥυμουλκῶν ἀτμοπλοίων καὶ τῶν ἐν Ἴστρῳ ποταμοπλοίων, ὧν οἱ κύριοι εἰσιν Ἕλληνες. Ἐπειδὴ δὲ ἡ ἰσχὺς τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος ὁρίζεται τοῦ λοιποῦ εἰς μῆνας δεκαοκτώ, ἕπεται ὅτι καὶ τὸ ἐπὶ τοῦ διπλώματος πάγιον τέλος τοῦ χαρτοσήμου πρέπει κατ’ ἀναλογίαν ν’ αὐξήσῃ κατὰ τὸ ἥμισυ. Ἀλλὰ τὸ τέλος τοῦ χαρτοσήμου τῆς τάξεως, εἰς ὃ χαρτόσημον ὑπάγονται κατὰ τὸν νόμον τὰ τοιαῦτα ἔγγραφα, δὲν ἐπιτρέπει νὰ τηρηθῇ ἀκριβὴς εἰς τὴν αὔξησιν ἀναλογία. Ὅθεν μὴ ὑπάρχοντος τέλους τοῦ χαρτοσήμου τάξεως δραχμῶν 1½ διὰ τὰ μέχρι τοῦδε πληρόνοντα πλοῖα δραχμὴν μίαν κατ’ ἔτος, οὔτε δραχμῶν 4½, οὔτε δραχμῶν 9 διὰ τὰ πληρόνοντα 3 καὶ 6 δραχμὰς κατ’ ἔτος, ἐσημείωσα δρ. 2, 5 καὶ 10, τὸ ἀμέσως ἀνώτερον τέλος τοῦ χαρτοσήμου τῆς τάξεως· τοῦ τέλους αὕτη ἡ διαφορὰ εἶναι μικρὰ καὶ οὐδόλως ἐπαισθητὴ εἰς τὴν ναυτιλίαν, ὠφελουμένην σπουδαίως ἐκ τοῦ νέου νόμου. Ἐξῄρεσα ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τὰ ἀπὸ 15 τόνων καὶ κατωτέρω πλοῖα, ἅτινα τὸ ἀκτοπλοϊκὸν μετερχόμενα ἐμπόριον καὶ τὴν ἁλιείαν ἐντὸς τῆς Ἑλλάδος καὶ εἰς τὰ γειτνιάζοντα τῇ Ἑλλάδι παράλια τῆς Τουρκίας, ἀνάγκην μείζονος διαρκείας τοῦ διπλώματος δὲν ἔχουσιν. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 9 Μαΐου 1871.

Ὁ ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν

Π. Α. ΠΕΤΡΑΚΗΣ.»

«ΣΧΕΔΙΟΝ ΝΟΜΟΥ

Ἄρθρον 1. Δίπλωμα ναυτιλιακὸν ἐμπορικοῦ πλοίου ἐλάσσονος τῶν 15 τόνων ἰσχύει ἐπὶ ἓν ἔτος· μείζονος δὲ ἐπὶ 18 μῆνας. Ἄρθρον 2. Τὰ τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος τέλη ὁρίζονται κατὰ χωρητικότητα τόνων ὡς ἑξῆς·

Ἄρθρον 3. Παράτασις ἰσχύος ναυτιλιακοῦ διπλώματος δίδεται μόνον παρὰ τοῦ προξενείου ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ ὁποίου καταπλεύσει πλοῖον ὑπὸ φορτίον πρὸς ἐκφόρτωσιν, ἐὰν μετὰ τὴν φόρτωσιν ἤθελεν ἐκπνεύσει ἡ δεκαοκτάμηνος τοῦ ναυτιλιακοῦ διπλώματος ἰσχύς. Ἡ παράτασις αὕτη ἰσχύει μόνον διὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ πλοίου εἰς ὃν ἀνήκει λιμένα πρὸς ἀνανέωσιν τῶν ναυτιλιακῶν ἐγγράφων. Ὁ παραβάτης πλοίαρχος ἢ κυβερνήτης στερεῖται τοῦ διπλώματός του ἀπὸ ἑνὸς μέχρι δύω ἐτῶν δι’ ἀποφάσεως τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Ἐὰν πρὸ τῆς δεκαοκταμήνου προθεσμίας πλοῖον ἤθελε καταπλεύσει εἰς τὸν οἰκεῖον ἑλληνικὸν λιμένα, δύναται νὰ λάβῃ νέα ναυτιλιακὰ ἔγγραφα δεκαοκταμήνου διαρκείας. Ἄρθρον 4. Τὰ παρ’ Ἑλλήνων ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀγοραζόμενα καὶ ἐν τῷ Βοσπόρῳ ὡς ῥυμουλκὰ χρησιμεύοντα ἀτμόπλοια ἀναγνωρίζονται ἑλληνικὰ, ἐὰν ὁ ἰδιοκτήτης αὐτῶν ἐνεργήσῃ τὰ διὰ τῶν ἄρθρων 6, 7, 9 κλ. τοῦ ἀπὸ 15 Νοεμβρίου 1836 νόμου ὁριζόμενα παρὰ τῷ λιμενάρχῃ Κωνσταντινουπόλεως, ὅστις ὑποβάλλει τὴν αἴτησιν μετὰ τῶν σχετικῶν ἐγγράφων πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν. Τοῦτο, ἐὰν παραδεχθῇ τὴν αἴτησιν, διατάσσει τὴν οἰκείαν λιμενικὴν ἀρχὴν τοῦ Κράτους νὰ ἐγγράψῃ τὸ ῥυμουλκὸν ἀτμόπλοιον ἐν τῷ νηϊολογίῳ καὶ ἐκδώσῃ τὸ ναυτιλιακὸν δίπλωμα. Ὁ λιμενάρχης Κωνσταντινουπόλεως ἐνεργεῖ καὶ τὰ περὶ χωρητικότητος τῶν ἀτμοπλοίων τούτων. Ἄρθρον 5. Τὰ ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 ὁριζόμενα ἰσχύουσι καὶ διὰ τὰ ἐν τῷ Ἴστρῳ ῥυμουλκὰ καὶ Ἕλλησιν ἀνήκοντα ἀτμόπλοια. Ὁ οἰκεῖος λιμενάρχης ἐνεργεῖ τὰ δέοντα ὡς ἐν ἄρθρῳ 4. Ἄρθρον 6. Τὰ ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ Ἴστρῳ ῥυμουλκὰ ὑποβάλλονται εἰς δικαίωμα ἀναγνωρίσεως μὲν δραχ. 10, διπλώματος δὲ δραχμῶν 20. Ταῦτα εἰσπράττονται παρὰ τῆς ἐκδιδούσης τὰ ἔγγραφα ἐν τῷ Κράτει λιμενικῆς ἀρχῆς ἐπὶ τῇ βάσει διπλοτύπου τοῦ λιμενάρχου Κωνσταντινουπόλεως ἢ τῶν ἐν Ἴστρῳ. Ἄρθρον 7. Πᾶσα ἐναντία διάταξις τοῦ παρόντος νόμου καταργεῖται. Οἱ ὑπουργοὶ

Ὁ τῶν οἰκονομικῶν

Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ.

τῶν Ναυτικῶν

Π. ΠΕΤΡΑΚΗΣ.»

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Μεταβαίνομεν ἤδη εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Πολυλᾶς ἐζήτησε πρῶτος τὸν λόγον.

§8ΠΟΛΥΛΑΣ. Κύριοι, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ ὀλίγας λέξεις ἐπὶ τοῦ σπουδαίου καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐπὶ δύω ἤδη πολυώρους συνεδριάσεις ἐπασχολεῖ τὴν Βουλήν. Ἐνόμισα, ὅτι τὸ καθῆκον πρὸς τὴν γενικὴν πατρίδα καὶ πρὸς τὴν ἐπαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύω, μοὶ ἐπιβάλλει νὰ μὴ τηρήσω τὴν συνήθη σιωπήν μου, προκειμένου περὶ μεγάλου καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος. Ἤκουσα μετὰ θρησκευτικῆς προσοχῆς τὰς ἀγορεύσεις τῶν ἐντίμων ῥητόρων, οἱ ὁποῖοι ἀνέπτυξαν τὸ ζήτημα εἰς τὰς προηγουμένας συνεδριάσεις. Παρετήρησα μετά τινος ἀπορίας, ὅτι οὐδεὶς τῶν ῥητόρων τῆς Βουλῆς ἔλαβε τὸν λόγον ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἐκτὸς τριῶν τῶν ὑψηλοτέρων προσώπων τῆς Βουλῆς, ἅτινα κατὰ περίεργον σύμπτωσιν εἶναι καὶ οἱ τρεῖς πρωθυπουργοί· ἀλλὰ τοῦτο ἴσως δὲν εἶναι παράδοξον, διότι τὸ ζήτημα τοῦ νομοσχεδίου τῆς χήρας Λόϋδ ἐγκυμονήθη ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κυρίου Ζαΐμη, ἐγεννήθη ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, υἱοθετήθη δὲ παρὰ τοῦ νῦν ὑπουργείου τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, καὶ οὕτως υἱοθετημένον παρουσιάσθη ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας μᾶς ἔδωκεν εἰς τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου κύριος Δεληγεώργης, νομίζω ὅτι ὑπολείπεται νὰ προστεθῇ τι πρὸς διαφώτισιν τοῦ ζητήματος. Εἶναι δὲ καλὸν νὰ ἐξετάσωμεν πόθεν ἡ ἀπαίτησις τῆς Ἀγγλίας ἔλαβε τὴν γέννησίν της, καὶ εἰς ποίαν θέσιν εὑρίσκεται σήμερον ἀπέναντι τοῦ ἔθνους. Τὸ ζήτημα τοῦτο διῆλθεν, ὡς προεῖπον, τρία στάδια· τὸ πρῶτον παρατηρεῖται, (καὶ νὰ μοὶ συγχωρήσητε διὰ τὴν ἔκφρασιν, τὴν ὁποίαν θέλω ἐξηγήσει κατόπιν,) εἰς τὸ μυστικοσυμβούλιον τῆς ἑλληνικῆς πολιτείας, ἐπὶ τῆς κυβερνήσεως τοῦ κυρίου Ζαΐμη, τὸ δεύτερον εἰς τὸ ἀνακτοβούλιόν μας ἐπὶ τῆς ὑπουργείας τοῦ κυρίου Δεληγεώργη καὶ τὸ τρίτον διεξάγεται σήμερον ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου. Τῷ ὄντι πρώτην φορὰν ἐγένετο λόγος περὶ βοηθήματος πρὸς τὴν χήραν Λόϋδ ἐπὶ τῆς ὑπουργείας τοῦ κ. Ζαΐμη· κατά τι ἔγγραφον τοῦ πρεσβευτοῦ κυρίου Ἔρσκιν, ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης ὑπεδήλωσε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ χορηγηθῇ βοήθειά τις πρὸς τὴν χήραν Λόϋδ· σᾶς παρακαλῶ νὰ προσέξητε εἰς τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἐγὼ μεταφράζω ἐκ τοῦ Ἀγγλικοῦ. Ἦτο τῆς 28 Ἀπριλίου, ὀλίγον μετὰ τὸ θλιβερὸν δυστύχημα. «Ἡ Αὐτοῦ Ἑλληνικὴ Μεγαλειότης ἐπεσκέφθη τὴν κυρίαν Λόϋδ, ἵνα τῇ ἐκφράσῃ τὴν λύπην μεθ’ ἧς ἔμαθε τὴν χηρείαν της, καὶ τίποτε δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν συμπάθειαν, ἣν ὁ Βασιλεὺς ἐξεδήλωσε πρὸς πάντας ὅσοι ἔπαθον ἐκ τοῦ φρικτοῦ τούτου συμβάντος. «Ἐξ ὅσων ἡ Α. Μ. εἶπε πρός τε ἐμὲ καὶ πρὸς τὴν κυρίαν Λόϋδ εἰκάζω, ὅτι ἡ Α. Μ. ἔχει τὴν πρόθεσιν νὰ προνοήσῃ δαψιλῶς περὶ τῆς οἰκογενείας τοῦ μακαρίτου Λόϋδ, εἶμαι δὲ λίαν εὐχαριστημένος, διότι δύναταί τις ἀσφαλῶς νὰ ἀναθέσῃ τῇ Α. Μ. τὴν φροντίδα νὰ ἐξεύρῃ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ πρόθεσις αὕτη δύναται κάλλιον νὰ πραγματοποιηθῇ.» Ἦτο μία ἁπλῆ ὑποδήλωσις, ὡς εἶπον, τῆς ἐπιθυμίας τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος νὰ βοηθηθῇ ἡ χήρα Λόϋδ. Κατόπιν ἐπίσημον ἔγγραφον τοῦ αὐτοῦ πρεσβευτοῦ πρὸς τὸν Κ. Κλαρενδῶνα λέγει· «διαβεβαιοῦμαι παρὰ τοῦ κυρίου Βαλαωρίτου, ὅτι ὅσον δήποτε ποσὸν ἂν ὁρισθῇ ἐπὶ τέλους λόγῳ συντάξεως πρὸς τὴν Κυρ. Λόϋδ, νομοσχέδιον θέλει ὑποβληθῆ εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ἔγκρισιν τοῦ συμβιβασμοῦ τούτου. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἤθελε κάμῃ δυσκολίαν τινὰ ὡς πρὸς τὸ ποσὸν, ἡ Α. Μ. κατὰ πᾶσαν περίπτωσιν θέλει φροντίσει ὥστε ἡ Κυρ. Λόϋδ νὰ λάβῃ γενναίαν χορήγησιν». Οἱ τρεῖς προλαλήσαντες πρωθυπουργοί, καίτοι ὑποστηρίζοντες τὴν παραδοχὴν τοῦ νομοσχεδίου, ἐσυμφώνησαν, ὅτι ἡ ἀπαίτησις αὕτη εἶναι ἀνυπόστατος καὶ ἄδικος, ἀλλ’ ὁ μὲν ὁ κύριος Ζαΐμης ἐσύστησεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ δεχθῇ τὸ νομοσχέδιον, διότι τοιαύτην ἀπόφασιν μᾶς ἐπιβάλλει τὸ δόγμα, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κ. Ζαΐμη, ἐπικρατεῖ νῦν εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι πρέπει νὰ ὑπακούῃ ὁ ἀσθενέστερος εἰς τὸν ἰσχυρότερον. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶπεν, ὅτι ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἀπαιτήσεως ἐπιβαλλομένης παρὰ τῆς Ἀγγλίας, ἐνόμιζεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐνδώσωμεν, ἀλλ’ ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τούτου, ἀλλὰ περὶ φιλανθρωπίας, καὶ ἔθιξε τὰς εὐγενεστέρας χορδὰς τῆς καρδίας μας· ὁ κ. Δεληγεώργης, ὅστις εἶχε δεχθῇ τὴν ἀπαίτησιν, ἰσχυρίσθη, ὅτι τὴν ἐδέχθη εἰς τρόπον ἐμφαίνοντα, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις αὐθορμήτως προέβη εἰς τὴν γενναιοδωρίαν ταύτην, ἀντιφωνῶν δὲ πρὸς τὸν κ. πρωθυπουργὸν, μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀπαιτήσεως τῆς Ἀγγλίας, οὔτε περὶ ὑποχρεώσεως ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ περὶ γενναιοδωρίας· οὐχ ἧττον ἰσχυρίσθη, ὅτι ὅσοι ἐξ ἡμῶν πιστεύουσιν, ὅτι πρόκειται περὶ ὑποχρεώσεως τῆς Ἑλλάδος, περὶ ἀπαιτήσεως ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας, ἐκεῖνοι ἔχουσι καθῆκον νὰ καταψηφίσωσι τὸ νομοσχέδιον. Ἔρχομαι εἰς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης ταύτης τοῦ κ. Δεληγεώργη, διότι φρονῶ, ὅτι πρόκειται καθαρῶς περὶ ἀπαιτήσεως καὶ ἀπαιτήσεως ἐπιτακτικῆς ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας. Μετὰ τὸ πρῶτον στάδιον, τὸ ὁποῖον διῆλθε τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὸ μυστικοσυμβούλιον, λέγω, τῆς Ἑλληνικῆς πολιτείας, διότι τὰ γεγονότα, περὶ τῶν ὁποίων σᾶς κάμνω μνείαν, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Ζαΐμη, ἔμειναν πάντῃ ἄγνωστα εἰς τὴν κυβέρνησίν του.....

§9ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐνήργησεν ὁ ἁρμόδιος ὑπουργός.

§10ΠΟΛΥΛΑΣ. Τότε ἔπρεπε νὰ τὰ μάθῃ τοὐλάχιστον ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἀφοῦ ἐπρόκειτο περὶ χρημάτων.

§11ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν εἶπον ἐγὼ τοιαῦτα πράγματα.

§12ΠΟΛΥΛΑΣ. Ὁ κ. Βράϊλας βεβαιοῖ, κατόπιν ὁδηγιῶν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι ἔκαμε πρὸς τὸν κ. Κλαρενδῶνα τὴν δήλωσιν περὶ συντάξεως πρὸς τὴν χήραν Λόϋδ, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέγνωσαν χθὲς οἱ κύριοι Μίλησης καὶ Λομβάρδος, καὶ χθὲς ὁ κ. Ζαΐμης μᾶς εἶπεν, ὅτι ἀγνοοῦσεν ὅλως διόλου τὰ διατρέξαντα ἐπὶ αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως.

§13ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν εἶπον τοιαῦτα πράγματα, καὶ δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ μοὶ ἀποδίδητε πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶπον.

§14ΠΟΛΥΛΑΣ. Κύριε Ζαΐμη, χθὲς ὡμολογήσατε, ὅτι πρωθυπουργὸς ὢν ἠγνοεῖτε τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Βράϊλα, καὶ περὶ τούτου δὲν ἀμφιβάλλω, ἀφοῦ ὑμεῖς τὸ διαβεβαιοῖτε, ἀλλὰ τοῦτο βεβαίως δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν ἑξῆς περικοπὴν τῆς ἐπιστολῆς τοῦ συνυπουργοῦ σας κ. Βαλαωρίτου· ἃ καθόσον ἀφορᾷ τὸν δεύτερον λόγον τῆς παραιτήσεώς σας, ὅτι δηλαδὴ παρῆλθον συνεχεῖς ἑβδομάδες, καθ’ ἃς, καίτοι ὑπαρχούσης ἐκκρεμοῦς ἐξωτερικῆς περιπλοκῆς....».

§15ΖΑΪΜΗΣ. Αὐτὸ τὸ ἔγγραφον ἐγράφη τὸν Ἰούλιον.

§16ΠΟΛΥΛΑΣ. «Οὐδεμία τῶν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν μεταδιδομένων πληροφοριῶν ἀνεκοινώθη ὑμῖν, λυποῦμαι ὅτι ὁ λόγος οὗτος δὲν εἶναι σπουδαιότερος τῶν ἄλλων. Ὄχι μόνον μετέδιδον ὑμῖν πάντοτε πᾶσαν σπουδαίαν πληροφορίαν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἐπίδοσιν τῆς παραιτήσεώς μου, καὶ ἀφοῦ μάλιστα ἔπαυσα νὰ συμπράττω μεθ’ ὑμῶν καὶ νὰ λαμβάνω μέρος εἰς τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον, δὲν ἔπαυσα ἀνακοινόνων ὑμῖν πᾶσαν σπουδαίαν πληροφορίαν καὶ πᾶν τηλεγράφημα διὰ τοῦ γενικοῦ γραμματέως». Ἐγὼ δὲν λέγω, ὅτι ἀμφιβάλλω εἰς τὴν διαβεβαίωσίν σας, ἀλλὰ λέγω ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ ἐγγράφου, δι’ οὗ ὁ κ. Βράϊλας ἐκτίθησι πρὸς τὴν κυβέρνησίν του, ποίαν ἐντύπωσιν ἔκαμον τὰ συλλυπητήρια τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως πρὸς τὸν κ. Κλαρενδῶνα ἕνεκα τοῦ δυστυχήματος τοῦ Δήλου, εἶναι τῳόντι ἀκατανόητον πῶς τοιοῦτον ἔγγραφον ἔμεινεν ἄγνωστον εἰς τὸν πρωθυπουργόν· διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς χήρας Λόϋδ ἐκυοφορήθη ἐν τῷ ἡμετέρῳ μυστικοσυμβουλίῳ. Ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις, ὅμως οὖσα πολὺ καλλίτερον πληροφορημένη ἀφ’ ὅ,τι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις, ἐπὶ τῶν ὑποσχέσεων τούτων ἐστήριξεν ἐν μέρει τὴν ἀπαίτησίν της περὶ ἀποζημιώσεως πρὸς τὴν χήραν Λόϋδ, μ’ ὅλον ὅτι, ὡς φρονῶ, ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις δὲν εἶχεν ἀνάγκην ὑποσχέσεως, οὐχ ἧττον ὠφελήθη ἀπὸ τὴν βασιλικὴν ὑπόσχεσιν, ὡς φαίνεται καὶ ἐκ τοῦ ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυνεν εἰς τὸν κ. Δεληγεώργην. Καὶ λέγω, ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις δὲν ἐνόμιζεν ἀναγκαῖον ἴσως νὰ λάβῃ τὴν ὑπόσχεσιν, διότι ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας κ. Γλάδστων εἶπεν εἰς τὸ κοινοβούλιον· «ὁ Σὶρ Μποῦλβερ ἐρωτᾷ ποίαν ἱκανοποίησιν θὰ ζητήσωμεν. Δὲν ἀγνοεῖ ὅτι ὑπὲρ τῆς κατ’ ἐξοχὴν παθούσης χήρας κ. Λόϋδ θὰ ἀπαιτήσωμεν ἱκανοποίησιν χρηματικήν». Ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὡς βλέπετε, λέγει ὅτι πρόκειται περὶ χρηματικῆς ἱκανοποιήσεως. Δύω ἡμέρας μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Γλάδστωνος ἀπηυθύνθη πρὸς τὸ ὑπουργεῖόν μας τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον γνωρίζετε καὶ ἐξ αὐτοῦ καταφαίνεται, ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἐθεωρεῖτο παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως ὡς ζήτημα ἤδη ἐκκρεμὲς, τοῦ ὁποίου πρόκειται ἡ λύσις, ὅτι ἐγένοντο ἤδη διαπραγματεύσεις, ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς ἐγένετο λόγος περὶ συντάξεως, καὶ σήμερον ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις προτείνει συμβιβασμὸν, τουτέστι σύνταξις νὰ μὴ δοθῇ, ἀλλὰ νὰ δοθῶσιν ἐφάπαξ 10,000 λίραι. Ὅτι δὲ τὸ ἔγγραφον περιέχει ἐπιτακτικὴν ἀπαίτησιν, τοῦτο δὲν ἐπιδέχεται ἀμφιβολίαν, διότι ἐν αὐτῷ ἐκφράζεται ἡ πεποίθησις τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως, ὅτι ὁ προτεινόμενος συμβιβασμὸς θέλει ἐκτελεσθῆ ἄνευ ἀναβολῆς. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἐδέχθη τὴν αἴτησιν τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ καθὼς εἶπεν ἐν τῷ ἐγγράφῳ του, καὶ καθὼς μᾶς ἐξήγησεν εἰς τὴν ἀγόρευσίν του, ἐξήρτησεν ἀπολύτως τὸ ζήτημα ἀπὸ τὴν ψῆφον τοῦ κοινοβουλίου. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀμφιβολία, ὅτι πρόκειται περὶ χρηματικῆς ἀποζημιώσεως. Οἱ προαγορεύσαντες σᾶς κατέδειξαν τὸ ἄδικον, τὸ παράνομον, τὸ βίαιον τοιαύτης ἀπαιτήσεως. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τοῦτο· ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, διότι νομίζω, ὅτι ἔχομεν συμφέρον, τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐξετασθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ἐκτενέστερον, καὶ τὸ δίκαιόν μας νὰ πιστοποιηθῇ διὰ πολλῶν λόγων ὅσον τὸ δυνατὸν ἰσχυρότερον, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν γνώμην ἐφημερίδος σπουδαίας, ὄργανον τῆς Ἰταλικῆς κυβερνήσεως. Καὶ προκειμένου λόγου περὶ τῆς Ἰταλικῆς κυβερνήσεως, νομίζω καθῆκόν μου νὰ ἐκφράσω ὡς Ἕλλην τὴν βαθεῖαν συναίσθησιν τῆς εὐγνωμοσύνης μου διὰ τὴν μετριοπαθῆ διαγωγὴν, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις ἐκείνη καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἰταλίας ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἐτήρησαν, ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, μολονότι ἐξ ἴσου ἔπαθον ἐκ τοῦ στυγεροῦ κακουργήματος τοῦ Δήλεσι. Ἡ «Καρτερία» ὄργανον ἡμιεπίσημον τῆς Ἰταλικῆς κυβερνήσεως ἐπανειλημμένως ἐπελήφθη τοῦ ζητήματος, ἰδίως δὲ εἰς τὸ προκείμενον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον πραγματεύεται ἐν συντόμῳ, ἀλλὰ μετὰ μεγάλης ἐμβριθείας τὴν θέσιν τοῦ διεθνοῦς δικαίου. «Ἐν τῷ πεδίῳ τοῦ διεθνοῦς δικαίου οὐδόλως φαίνεται ὅτι ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Ἰταλία ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἀπαιτήσωσιν ἀποζημίωσιν ἢ ἱκανοποίησιν παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, παρὰ τῆς ὁποίας δὲν δύναται ν’ ἀπαιτηθῇ ὥστε νὰ ἐξασφαλίζῃ τὴν ζωὴν τῶν ξένων περισσότερον παρ’ ὅτι ἐξασφαλίζει τὴν τῶν ἰδίων πολιτῶν της. Ἡ Ἰταλικὴ Κυβέρνησις βεβαίως ποτὲ δὲν ἐδέχθη ὅτι εἶχε τοιαύτην τινὰ ὑποχρέωσιν πρὸς τοὺς ἀλλοδαπούς. Οὔτε ἡ διπλωματικὴ ἰδιότης τοῦ συμπατριώτου μας (τοῦ Boyl), καὶ ἑνὸς τῶν Ἄγγλων θυμάτων μεταβάλλουσι καθόλου τὴν θέσιν, ἢ δημιουργοῦσι κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εὐθύνην, ἣν ἄλλως δὲν ἤθελεν ἔχει. Ἀπεναντίας ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των οἱ δύο διπλωμάται ἔπρεπε νὰ γινώσκουν κάλλιον ἢ ἄλλοι ἀλλοδαποὶ, τὴν ἄτακτον κατάστασιν τοῦ τόπου, ὥστε ἔπρεπε νὰ ᾖναι οἱ τελευταῖοι εἰς τὸ νὰ ἐπιχειρήσωσι τοιαύτην ἐκδρομήν. Οὔτε ὠφελεῖ νὰ εἴπῃ τις ὅτι οἱ ὑπουργοὶ ἐρωτηθέντες ἀπήντησαν, ὅτι ὁ δρόμος ἦτο ἀσφαλής. Ἐνεδέχετο νὰ ἦσαν οὗτοι ἠπατημένοι, ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ἡ πολιτεία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ πληρώσῃ ἕνεκα τῆς ἀπάτης των. Καὶ ἂν ἠρνήθησαν νὰ χορηγήσουν ἀμνηστείαν καὶ κατεδίωξαν τοὺς λῃστὰς ἀντὶ νὰ τοὺς ἀφήσουν ἀνενοχλήτους, βεβαίως δὲν ἐξέθετον μὲ τοῦτο τὴν πολιτείαν εἰς τιμωρίαν. Πᾶσα κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐννοῇ τὴν ἀξιοπρέπειάν της κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτῇ, καὶ νὰ ἀκολουθῇ κατὰ τὴν καταδίωξιν τῶν κακούργων οἵους κανόνας νομίσῃ τελεσφόρους καὶ προτιμοτέρους. Ἤθελεν εἶσθαι ἀδύνατον, χωρὶς νὰ καταχρασθῇ τις τῆς ἰσχύος του, νὰ ἀπαιτήσῃ παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὅ,τι δὲν ἤθελέ τις ἀπαιτήσει παρ’ ἄλλης κυβερνήσεως ἀρκούντως ἰσχυρᾶς ὅπως τὸ ἀποποιηθῇ. Εἶναι δὲ ἄνανδρον νὰ ἐξαναγκάσῃ τις τοὺς ἀσθενεῖς, ἐνῷ εἶναι ταπεινὸς ἐνώπιον τῶν ἰσχυρῶν.» Ἀλλ’ ἔχω κῦρος ἀνώτερον· ἔχομεν τὴν γνώμην Ἄγγλου πρωθυπουργοῦ, μεγάλου διπλωμάτου, τοῦ Κ. Ῥῶσσελ. Ἰδοὺ τί γράφει πρὸς τὸν Χρόνον τοῦ Λονδίνου τὴν 26 Ἀπριλίου 1870 ὁ Κ. Μόενς Ἄγγλος. «Μετὰ μεγίστης ἀγανακτήσεως ἤκουσα τὴν βάρβαρον καὶ αἱμοχαρῆ ἐκδίκησιν τῶν Ἑλλήνων λῃστῶν· φρονῶ δὲ ὅτι ἡ Ἑλλ. Κυβέρνησις πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὑπεύθυνος τῆς σφαγῆς τῶν ἡμετέρων πατριωτῶν. Ἐὰν μὴ συμβῇ τοῦτο, πᾶς Ἄγγλος περιηγούμενος τὰς ἡμιβαρβάρους ἐν Εὐρώπῃ χώρας τῆς Τουρκίας, τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Ἰταλίας, ἔνθα αἱ λεγόμεναι Κυβερνήσεις καὶ οἱ λῃσταὶ διανέμονται τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου, δὲν θὰ ᾖναι ἀσφαλὴς, ἡμεῖς δὲ ἀδιακόπως θὰ ἀκούωμεν παρομοίας σπαραξικαρδίους εἰδήσεις. Ἐὰν αἱ κυβερνήσεις ἠναγκάζοντο νὰ πληρώσωσι τὰ λύτρα, νὰ παράσχωσιν ἱκανοποίησιν τῶν παθημάτων, καὶ νὰ ὑποστῶσι διπλῆν τιμωρίαν ἐν περιπτώσει θανάτου, βεβαίως ἡ ζωὴ τῶν δυστυχῶν αἰχμαλώτων θὰ ἦτο ἀσφαλὴς, αἱ δὲ καθόλου μάταιαι καὶ ἀπαίσιοι ἀπόπειραι τοῦ ἐξαλεῖψαι τὴν λῃστείαν δὲν θὰ ἐγίνοντο μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν συλλαμβανομένων. Τὸ μέτρον τοῦτο πάντοτε σχεδὸν ἐφαρμόζεται ὁσάκις συλλαμβάνονται ἐγχώριοι ὑπὸ τῶν λῃστῶν. Ἡ περίπτωσις τοῦ εὐλαβεστάτου Ι. Κ. Μώῤῥαϋ Ἀϋνσλέϋ καὶ ἐμοῦ ὁμοιάζει ἀκριβῶς πρὸς τὰ ἐν Ἑλλάδι διαδραματισθέντα ὡς πρὸς τὴν διαγωγὴν τῶν οἰκείων κυβερνήσεων, ἀλλὰ κατ’ ἐμὴν εὐτυχίαν ἀπέληξαν ἧττον ἀπαισίως· αʹ.) Ἐπορεύθημεν εἰς Παῖστον ἐν πλήρει γνώσει καὶ συγκαταθέσει τῶν Ἰταλικῶν ἀρχῶν, ὑπὸ τὴν προστασίαν φυλακῆς, ἣν δὲν ἐζητήσαμεν καὶ ἥτις ἀκολουθήσασα μέχρι τῶν Τέμπλων ἀπὸ τοῦ Σαλέρνου ἐγκατέλιπεν ἡμᾶς αὐτόθι χωρὶς νὰ μᾶς δώσῃ τὴν ἐλαχίστην νύξιν, ὅτι αἱ ὁδοὶ ἦσαν ἐπισφαλεῖς, καί περ ἄλλως γινώσκουσα, ὅτι λῃσταὶ διέτριβον ἐν τοῖς ἐγγυτάτοις περιχώροις καὶ ὅτι αἱ ἀρχαὶ εἶχον ἀποσύρει τὸν στρατὸν κατ’ αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἡμέραν ὅπως τοῖς ἀποδοθῇ λύτρον. βʹ) Ἡμεῖς ᾐχμαλωτίσθημεν πλησίον τοῦ Σαλέρνου ἐπὶ τῆς ἀνωφεροῦς νοτίου ὁδοῦ, ἀμέσως δὲ προητοιμάσαμεν ἐξ ἰδίων πόρων τὰ ὅλα ἀπαιτηθέντα λύτρα. γʹ) Ἡ Ἰταλικὴ κυβέρνησις πρὸς τούτοις ἀδιακόπως παρῃνεῖτο, ὅτι ἐγὼ θὰ ἐφονευόμην ἐὰν μὴ ἀνεκαλεῖτο ὁ στρατός· ἐν τούτοις 12,000 στρατοῦ μετὰ τοῦ στρατηγοῦ των ἐῤῥίφθησαν εἰς τὴν ἐπαρχίαν καὶ ἐκώλυον πᾶσαν συγκοινωνίαν περὶ τῶν λύτρων, ἀφῆκαν δὲ ἐμὲ εἰς τὸν κίνδυνον νὰ φονευθῶ, νὰ λιμοκτονήσω ἢ ἀποθάνω ἐπὶ τρεῖς ὅλους καὶ ἥμισυ μῆνας ἕως οὗ διεκόπη ἡ ματαία καταδίωξις τοῦ στρατοῦ. Ἀμέσως μετὰ τοῦτο ἐγὼ ἀπελύθην πληρώσας ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τοῦ αἰδεσίμου Ἀϋνσλέϋ 5,900. Ἡ αὐτὴ συμμορία συνέλαβε καί τινας Ἑλβετοὺς παρ’ ὧν ἔλαβε 8,000 λιρῶν, ἀφοῦ τοὺς ἐκράτησε πεντάμηνον. Ἡμεῖς, φυσικῷ τῷ λόγῳ, ἀπῃτήσαμεν παρὰ τῆς Ἰταλικῆς κυβερνήσεως τὸ ποσὸν, ὅπερ ἥρπασεν ἡμᾶς ἔνοπλος συμμορία, ἐπιτραπεῖσα νὰ ὑπάρχῃ ἐπὶ πολλὰ ἔτη καὶ εἰσέτι ὑπάρχουσα ὑπὸ ἕτερον ἀρχιλῃστὴν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ τοῦ Σαλέρνου. Ἡ τότε Κυβέρνησις τοῦ Κυρ. Ῥῶσσελ ἠρνήθη νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἡμετέραν αἴτησιν, εἶπε δὲ πρὸς τὸν ἐν Λονδίνῳ πρεσβευτὴν τῆς Ἰταλίας πρὶν ἡμεῖς ποιήσωμεν τὴν αἴτησιν, ὅτι δὲν ἔχομεν περισσότερον δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσωμεν ἀποζημίωσιν παρὰ τῆς Ἰταλικῆς Κυβερνήσεως παρ’ ὅσον αὐτὸς θὰ εἶχε δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσῃ ἀποζημίωσιν παρὰ τοῦ Ἀγγλικοῦ ἔθνους, ἐὰν τὸ βαλάντιόν του ἐκλέπτετο παρὰ τὴν γέφυραν τοῦ Λονδίνου. Τοιαύτην ἀποφαινομένης γνώμην τῆς τότε κυβερνήσεως, σφόδρα φοβοῦμαι ὅτι ἡ νῦν Κυβέρνησις θὰ πράξῃ τὸ αὐτό». (Εἰς τοῦτο ἠπατᾶτο ὁ ἐπιστολογράφος) «μεθ’ ὅλην δὲ τὴν μεγάλην ἀγανάκτησιν ἐπὶ τῇ σφαγῇ τῶν Ἄγγλων ἐν χώρᾳ φιλικῇ οὐδὲν οὐδαμῶς γενήσεται, ἐὰν μὴ αὐτὸ τὸ ἔθνος ὑψώσῃ τὴν φωνήν του διὰ τῆς ὑμετέρας ἐφημερίδος, καὶ ἐπιμόνως ἀπαιτήσῃ τὴν προσήκουσαν ἱκανοποίησιν». Ὁ Χρόνος ὅμως δὲν εἰσήκουσε τὴν παράκλησιν τοῦ κ. Μόεν, μὴ δυνάμενος νὰ καταπολεμήσῃ τὴν ὀρθὴν θεωρίαν τοῦ κ. Ῥῶσσελ.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἠξεύρετε, ὅτι ἡ Ἰταλικὴ κυβέρνησις ἐκήρυξεν ἑαυτὴν ἀνεύθυνον δι’ ὅ,τι συμβῇ εἰς τοὺς περιηγουμένους τὴν Ἰταλίαν;

§18ΠΟΛΥΛΑΣ. Σκοπός μου ἦτο νὰ ἀναφέρω τὴν γνώμην τοῦ Ῥῶσσελ ἐπὶ ζητήματος τὸ ὁποῖον ταυτίζεται μὲ τὸ προκείμενον ζήτημα. Οἱ ἔντιμοι προαγορεύσαντες ἀπέδειξαν πρὸς τούτοις, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις δὲν πταίει οὔτε διὰ τὴν αἰχμαλωσίαν, οὔτε διὰ τὴν σφαγὴν τῶν ξένων. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ προσθέσω μόνον τοῦτο, ὅτι καθόσον ἀφορᾷ τὴν σφαγὴν, ἡ ὁποία ἀποδίδεται εἰς τὴν διεύθυνσιν, ἡ ὁποία ἐδόθη εἰς τὴν ὑπόθεσιν, ὄχι μόνον ὁ κ. Ἔρσκιν εἶναι ὑπόλογος διὰ τοῦτο, ἀλλά τις ἀνώτερος τοῦ κ. Ἔρσκιν, εἶναι ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ κοινοβούλιον εἶπεν «ἐὰν μετηρχόμεθα κατὰ τῶν λῃστῶν ἀδρανῆ πολιτικὴν, οἱ λῃσταὶ ἐπὶ τῇ προφάσει τοῦ ἐξασφαλίσαι τὴν σωτηρίαν των, θὰ ἔσυρον τοὺς αἰχμαλώτους τῇνδε κακεῖσε καὶ τοὺς ἐξέθετον εἰς μυρίας στερήσεις καὶ ταλαιπωρίας· οὕτω θὰ ἐπέβαλλον αὐτοῖς θάνατον φοβερώτερον ἐκείνου τὸν ὁποῖον ἔπαθον». Ἐνῷ τοσοῦτον ἀποδεδειγμένη εἶναι ἡ ἰδιοτροπία τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως εἰς τὸ νὰ ἐπιμείνῃ νὰ ἀποδίδῃ πταῖσμα εἰς τὴν κυβέρνησίν μας καὶ εἰς τὸν τόπον διὰ τὸ κακούργημα τοῦ Δήλεσι, ἐνῷ εἶναι ὁμολογουμένως ἄδικος ἡ ἀπαίτησις, ἠπόρησεν ὁ κ. Δεληγεώργης πῶς τὸ κακούργημα τοῦ Δήλεσι ἐπροξένησεν εἴς τε τὴν Ἀγγλίαν καὶ εἰς τὴν Εὐρώπην τὴν ἀπαισίαν ἐκείνην ἐντύπωσιν, ἐντύπωσιν δυσανάλογον μὲ τὴν φύσιν τοῦ ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον βεβαίως εἶναι ἐκ τῶν ἀσυνήθων, εἶναι ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα συμβαίνουν καὶ εἰς ἄλλα μέρη. Τὸ κατ’ ἐμέ, κύριοι, ὁσάκις ἐμελέτησα τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐσκέφθην, ὅτι, ἐὰν θὰ ἐξετάσωμεν τὸν λόγον τῆς ἀγανακτήσεως καὶ τῆς δυσμενείας τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀγγλικοῦ ἔθνους, ἀκόμη καὶ τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εἰσέτι εὑρίσκεται τὸ δημόσιον πνεῦμα ἐν Ἀγγλίᾳ καθ’ ἡμῶν ἕνεκα τοῦ ζητήματος τούτου, ἀνευρίσκομεν τὸν λόγον τοῦτον εἰς τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὡς μῦθον ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Ζαΐμης εἰς τὴν συκοφαντίαν κατά τινων προεξαρχόντων πολιτικῶν τῆς Ἑλλάδος, ὡς ὀργανιζόντων τὴν ληστείαν ἐν Ἑλλάδι καὶ ὡς λαβόντων ἐνεργὸν μέρος, καὶ κύριον μέρος, εἰς τὴν αἰχμαλωσίαν τῶν ξένων, καὶ ἀκόμη εἰς τὴν σφαγὴν, ἕνεκα τῆς ἀποποιήσεως τῆς ἀμνηστείας. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ὁ μῦθος οὗτος ἐπλάσθη ἐκ παρενοήσεως, διότι δὲν ἔχω λόγον ν’ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς εἰλικρινείας τοῦ κ. Ζαΐμη. Ὁ κ. Ζαΐμης ἔσπευσεν ἅμα ἐδημοσιεύθη τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Ἔρσκιν νὰ τὸ διαψεύσῃ. Ἀλλ’ ἡ διάψευσις τοῦ κυρίου Ζαΐμη δὲν ἴσχυσε, μάλιστα τολμῶ νὰ εἴπω, ὅτι ἡ διάψευσις αὕτη κατέστησεν αὐτὸν τὸν κ. Ζαΐμην ὕποπτον πρὸς τὴν ἀγγλικὴν κυβέρνησιν, καθότι ἐπὶ τῆς κυβερνήσεώς του ἀπῄτησεν ἡ ἀγγλικὴ κυβέρνησις ὥστε νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὴν ἀνάκρισιν, μὴ ἐμπιστευομένη εἰς τὴν κυβέρνησίν μας, διότι ἀδιστάκτως ἐπίστευσεν εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ κ. Ἔρσκιν, ὅστις δὲν παρεδέχθη παρὰ ἀτελῶς τὴν διάψευσιν τοῦ κ. Ζαΐμη. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀπαραίτητον, τὸ ἀρχέκακον ἐκεῖνο ἔγγραφον τοῦ κ. Ἔρσκιν ν’ ἀναγνωσθῇ, διότι δὲν ἀνεγνώσθη εἰσέτι εἰς τὸ κοινοβούλιον τοῦτο, ὅπως μείνῃ καταχωρισμένον εἰς τὰ πρακτικά. Μεταφράζω ἀπὸ τὸ ἀγγλικόν. «16 Ἀπριλίου. Ὁ Ἔρσκιν πρὸς τὸν κόμητα Κλάρενδων.» «Οἱ ἀποσταλέντες παρὰ τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὅπως διαπραγματευθῶσι μετὰ τῶν λῃστῶν ἐπανῆλθον χθὲς τὴν πρωΐαν, μὴ δυνηθέντες νὰ τοὺς πείσωσι νὰ ἀπολύσωσι τοὺς αἰχμαλώτους των. Ἐφαίνοντο διὰ μίαν στιγμὴν διατεθειμένοι νὰ δεχθῶσι λύτρα ἐξ 22,000 λιρῶν, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ τοῖς δοθῶσιν ὅμηροι, ὅπως ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀνενόχλητος μετάβασίς των εἰς τὰ μεθόρια· ἀλλὰ κατὰ τὸ διάστημα τῆς νυκτὸς ἐπεσκέφθησαν αὐτοὺς ἄνθρωποι ἐξ Ἀθηνῶν, οἵτινες, καθὼς πιστεύει ὁ κ. Ζαΐμης, ἀπεστάλησαν παρά τινων τῶν προεξαρχόντων μελῶν (leading members) τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ οἵτινες κατέπεισαν τοὺς λῃστὰς νὰ ἐπιμείνωσιν εἰς τὴν ἀπεριόριστον ἀμνηστείαν, οὐ μόνον ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντων τῶν συντρόφων των τῶν νῦν ἐν τοῖς δεσμωτηρίοις, τοῦ ὑποτιθεμένου σκοποῦ ὄντος νὰ βιάσωσι τὴν Κυβέρνησιν νὰ συγκαλέσῃ ἐκτάκτως τὴν Βουλὴν καὶ παράσχωσιν εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν ἄμεσον εὐκαιρίαν νὰ κτυπήσῃ καὶ νὰ ῥίψῃ τὸ ὑπουργεῖον.» Ἀπάντησις τοῦ κόμητος Κλαρενδῶνος. «Ἐκείνη ἡ ἐπιστολή σας (16 Ἀπριλίου) παρέσχεν ὕλην εἰς σπουδαιοτάτην σκέψιν καὶ ἀναζήτησιν. Ὑποβάλλει, ἐπὶ τῇ βάσει αὐθεντίας προδήλως ἀρίστης, ὅτι προεξάρχοντές τινες πολιτικοὶ τῶν Ἀθηνῶν ἐπιδιώκοντες τὸ ἑαυτῶν μεγαλεῖον ἦλθον εἰς συγκοινωνίαν μετὰ τῶν λῃστῶν, ἐνῷ οὗτοι εἶχον εἰς χεῖράς των τοὺς αἰχμαλώτους, καὶ τελεσφόρως τοὺς παρεκίνησαν νὰ ἐπιμείνωσιν εἰς ὅρους, τοὺς ὁποίους ἦτο καλῶς γνωστὸν ὅτι ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις δὲν ἤθελε παραδεχθῆ....... Τώρα αὕτη εἶναι ὑπόθεσις λίαν σπουδαία, καὶ τοιαύτης φύσεως, ὥστε ἡ Κυβέρνησις τῆς Αὐτῆς Μεγαλειότητος ἤθελεν, ἐὰν τοῦτο κριθῇ ἀναγκαῖον, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὸ νά λάβῃ περὶ τούτου πληροφορίαν πλήρη, λεπτομερῆ, τὴν ὁποίαν ὅμως ἡ κυβέρνησις τῆς Α. Μ. πέποιθεν ὅτι ἡ ἑλληνικὴ κυβέρνησις ἔσεται ἑτοίμη καὶ πρόθυμος νὰ δώσῃ. Ὁ κ. Ζαΐμης βεβαίως δὲν ἤθελε σᾶς ἀνακοινώσει ὅ,τι προδήλως σᾶς ἀνεκοίνωσεν, εἰ μὴ εἶχε βάσιν τινὰ πρὸς τοῦτο, ἡ τιμὴ δὲ τοῦ βασιλέως Γεωργίου, τῆς ἑλληνικῆς κυβερνήσεως, καὶ δὴ τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐπιτακτικῶς ἀπαιτεῖ συντονωτάτην ἔρευναν εἰς ὑπόθεσιν τοσοῦτον σοβαράν. Θέλετε εἴπει τοῦτο τῷ κυρίῳ Ζαΐμῃ, θέλετε δὲ προσφέρει πᾶσαν δυνατὴν συνδρομὴν ὅπως καθαρισθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο.» Αὗται εἶναι αἱ ὁδηγίαι τοῦ κόμητος Κλαρενδῶνος ἐπὶ τῶν ὁποίων βασίζεται ὅλη ἡ πορεία τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως μέχρι τῆς σήμερον, ἐὰν δὲν σφάλλω, διότι ἡ ἀνάκρισις καὶ τὴν σήμερον ἐξακολουθεῖ. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν, κύριοι, ὁ κ. Κλάρενδων νὰ πιστεύσῃ εἰς τὴν διάψευσιν τοῦ κ. Ζαΐμη, ὁπότε ὁ κ. Ἔρσκιν εἴς τινα ἐπιστολὴν πρὸς τὸν ἀτυχῆ Ἔρβερτ ἔγραφε. «Νὰ εἴπῃς τοῦ Τάκου νὰ μὴ φοβῆται καὶ ὅτι σᾶς ἐγγυῶμαι ὅτι δὲν θέλει καταδιωχθῆ, ὅτι τῷ ἐγγυῶμαι τοῦτο καθ’ ὅσον δύναμαι νὰ ἐγγυηθῶ περὶ ὑποσχέσεως δοθείσης μοι παρ’ ἕλληνος ὑπουργοῦ.» Ὅθεν δὲν ἠδύνατο βεβαίως ἡ ἀγγλικὴ κυβέρνησις νὰ πιστεύσῃ εἰς τὴν διάψευσιν ἕλληνος ὑπουργοῦ. Ἀκράδαντος ἦτο, καὶ νομίζω ὅτι εἶναι εἰσέτι, ἡ πεποίθησις, ὅτι ὁ μῦθος ἐκεῖνος ἦτο ἀλήθεια, καὶ τοῦτο σᾶς τὸ ἀποδεικνύουν δύο λόγοι τοῦ κ. Γλάδστωνος, τοὺς ὁποίους εἰς δύο διαφόρους ἐποχὰς ἀπήγγειλεν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν κοινοτήτων. Τὸν Μάϊον τί ἔλεγεν ὁ κ. Γλάδστων; «Αἱ ἐπικρατήσασαι κρύφιαι καὶ μυστικαὶ συνεννοήσεις τῶν λῃστῶν καὶ τῶν ἐν Ἀθήναις εἶναι σπουδαιοτάτη καὶ καιριωτάτη ὄψις τῆς ὅλης ὑποθέσεως. Εἰς ταύτην τὴν πρᾶξιν τοῦ οἰκτροῦ δράματος ἀνακαλύπτομεν ἐλλείμματα πολιτικοῦ ὀργανισμοῦ ἀσυνήθη, ἀνήκουστα καὶ χρῄζοντα ἑπομένως νέας τινὸς ἐμβριθεστέρας καὶ ἀκριβεστέρας ἐρεύνης περὶ τῆς ἀληθοῦς καταστάσεως τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς.» «Σημειωτέον ὅτι μία μερὶς τῶν σχέσεων τούτων δὲν ὑπάρχει τοσοῦτον σκοτεινὴ οὐδὲ παρέχει τοσοῦτον ἀνυπερβλήτους δυσκολίας ὅσον ἡ ἑτέρα· ἐννοῶ τὰς σχέσεις τὰς μεταξὺ τῶν λῃστῶν καὶ τῶν ἀγροτῶν καὶ τῶν ἐπιτοπίων ἀρχῶν· αἱ σχέσεις αὗται οὔτε ἀκατανόητοι φαίνονταί μοι οὔτε αἰσχύνην προξενοῦσιν εἰς τοὺς λαβόντας αὐτὰς, διότι ἐν χώρᾳ ἐχούσῃ ἐκτελεστικὴν ἀρχὴν ἀσθενῆ καὶ κακῶς ὠργανισμένην, ὁ ἐπιτόπιος ἄρχων ὁ δεχόμενος ἐπίσκεψιν τοιούτων λῃστῶν ὑπόκειται ἀπολύτως εἰς ἀνάγκην καὶ οὐδαμῶς ἐκτίθεται ἢ ἁμαρτάνει ἀκούων τὰς γενομένας πρὸς αὐτὸν ἀνακοινώσεις. Ἀλλ’ οἱαδήποτε ἀξίαν καὶ ἂν ἔχῃ ἡ παρατήρησίς μου αὕτη, βεβαίως οὐδαμῶς συνέχεται πρὸς τὰς ἄλλας σχέσεις ἢ συγκοινωνίας τὰς μεταξὺ παρανόμων κακούργων, καὶ τῶν Ἀθήνῃσι πρακτόρων των, οἵτινες εἴτε ἀνήκοντες εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν προεξαρχόντων τῆς ἐν Ἑλλάδι ἀντιπολιτεύσεως, εἴτε ἐξ ἐπαγγέλματος χορηγήσαντες βοήθειαν τοῖς λῃσταῖς, παρίστανται ὡς τὰ ζοφερώτερα καὶ σπουδαιότερα στοιχεῖα τοῦ κακοῦ, ἅτινα πρέπει νὰ ἐξακριβώσωμεν πρὶν ἢ ἐξενέγκωμεν κρίσιν τελικήν». Ἰδοὺ πάλιν τὶ ἔλεγεν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ ὁ πρωθυπουργὸς κ. Γλάδστων, προχωρούσης ἐνταῦθα τῆς ἀνακρίσεως, τὴν 2 Αὐγούστου παρελθόντος ἔτους. «Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ἀποφανθῶμεν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι ἀθώα ἐν τῇ νῦν περιπτώσει· ἀληθεύει μὲν ὅτι ἐν Ἑλλάδι κατεῖχον ἐσχάτως ὑψηλὴν θέσιν ἄνδρες οἵτινες, καθ’ ὅσον γινώσκομεν, παρέσχον δραστικὴν βοήθειαν εἰς τὴν γενομένην ἀνάκρισιν»—διακρίνει, ὡς βλέπετε, μέλος τι τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Ζαΐμη—«σκοπουμένου ὅμως τοῦ συνόλου τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, εἶναι καθόλου ἀδύνατον νὰ ἀποφανθῶμεν τοιαύτην γνώμην ἕως οὗ δὲν λήγει ἡ ἔρευνα. Ἡ ἀναβολὴ τοῦ τέλους τῆς ἀνακρίσεως ἐνδέχεται νὰ ἐμβάλῃ εἰς ὑποψίας· ἀλλὰ δὲν νομίζω ὀρθὸν τὸ λέγειν ὅτι δὲν ἔληξεν εἰσέτι, διότι ἡμεῖς ἀνεμίχθημεν εἰς αὐτήν. Τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι ὅσῳ πλειότερον ἐφανεροῦντο τὰ πράγματα καὶ αἱ περιστάσεις, τοσούτῳ μᾶλλον κατεφαίνετο πᾶν ὅ,τι λυπηρὸν, αἰσχρὸν ἐν τῇ καταστάσει τῆς Ἑλλάδος· ταῦτα λέγων δὲν ἐννοῶ νὰ ἀποδώσω εἰς ὅλον τὸ ἔθνος τὰ ἁμαρτήματα τῶν ὀλίγων. Τὰ ἐξ Ἑλλάδος ἄγρια πνεύματα τὰ συμμετασχόντα τῶν ἐν Κρήτῃ ταραχῶν ἐπανήγαγον εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν διάθεσιν τοῦ ἐνασμενίζεσθαι εἰς παρανόμους ἐπιχειρήσεις· ὑπάρχουσιν ὅμως ἄνευ ἀμφιβολίας μυστικὰ νήματα, διακλαδώσεις τείνουσαι ἵνα συνδυάσωσι τοὺς ἀνθρώπους τούτους μετ’ ἀνδρῶν κατεχόντων ὑψηλὰς θέσεις· ἔργον δὲ δυσχερέστατον ὑπῆρξεν ἡ ἐπίμονος ζήτησις πάντων τῶν νημάτων, τῶν ῥᾳδιουργιῶν, τῶν ἀνακοινώσεων, δι’ ὧν ἐτελέσθη ὁ προειρημένος συνδυασμός». Ἄρα ἀποδεδειγμένον εἶναι, ὅτι ἡ ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι τὸ δρᾶμα τοῦ Δήλεσι πρέπει ν’ ἀποδοθῇ εἰς πολιτικὴν ἐνέργειαν, καὶ εἰς διακεκριμένα πρόσωπα ἐν Ἑλλάδι. Ὄχι, δὲν πρόκειται πλέον περὶ λῃστῶν· καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὸν ἐναρκτήριον λόγον τῆς βασιλίσσης τῆς Ἀγγλίας ἐῤῥέθη ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀνακρίσεως δὲν ὑπῆρξαν εὐάρεστα· διότι εἰς τὸ τέλος τῆς ἀνακρίσεως ἔπρεπε, κατὰ τὴν πεποίθησιν τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως, νὰ σηκωθῇ τὸ παραπέτασμα καὶ νὰ φανῶσιν οἱ κακοῦργοι πολιτικοὶ τῆς Ἑλλάδος. Αὐτὸ ἐπερίμενε, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν συνέβη· ὁ δὲ Χρόνος τοῦ Λονδίνου ἔν τινι ἄρθρῳ ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶπεν ὅτι θὰ ἦναι ἀδύνατον νὰ μάθωμέν ποτε τὴν ἀλήθειαν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἕνεκα τῆς διαθέσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται τὸ δημόσιον πνεῦμα ἐν Ἀγγλίᾳ, καθὼς ἐκδηλοῦται καὶ ἀπὸ τὴν δημοσιογραφίαν καὶ ἀπὸ τὰ ἐπίσημα ἔγγραφα, δὲν δύναμαι νὰ κρύψω τὴν ἀπορίαν μου πῶς ἦλθεν εἰς ὑποστήριξιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὸ ὁποῖον δι’ ἀριθμῶν ἐκφράζει τὴν ἐνοχήν μας, ἐκφράζει τὴν ἀναγνώρισιν τῆς ἐνοχῆς τῆς Ἑλλάδος, πῶς, λέγω, ἦλθε πρῶτος εἰς ὑποστήριξιν ὁ ἔντιμος κύριος Ζαΐμης, ὁ συκοφαντηθεὶς ὅτι ἐσυκοφάντησε τοὺς ἀντιπάλους του ἐπὶ συνεργείᾳ μετὰ τῶν λῃστῶν, ἔρχεται δὲ εἰς ὑποστήριξιν τοῦ αὐτοῦ νομοσχεδίου ὁ νῦν ἀρχηγὸς τῆς κυβερνήσεως, ὅστις ἦτο ἀρχηγὸς ἐκείνης τῆς πολιτικῆς ἀποχρώσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἀπεδόθη τίποτε ὀλιγώτερον παρὰ ἡ συνέργεια μετὰ τῶν λῃστῶν. Εἶναι βεβαίως τοῦτο μεγάλη αὐταπάρνησις τὴν ὁποίαν ὅμως ὁμολογῶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω. Τὸ καθ’ ἡμᾶς, κύριοι, φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τοὺς ἀκολουθήσωμεν καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀκούσωμεν τὴν συμβουλὴν τῶν, οἱοιδήποτε εἶναι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι τοῖς ὑπηγόρευσαν νὰ μᾶς συστήσωσι τὴν παραδοχὴν τοῦ νομοσχεδίου. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς μέχρι τοῦδε ἐξηγόρασεν ἀρκούντως ἀκριβὰ τὸ ἔγκλημα τῶν ξένων κακούργων· ἡ ὑπόληψις τῆς Ἑλλάδος διεσύρθη· μολονότι ἡ Ἑλλὰς προσεπάθησε ν’ ἀποδείξῃ διὰ παντοίου τρόπου τὴν λύπην της, καὶ τὴν κατέκρινον ὅτι εἶναι ἔνοχος, διότι οἱ βασιλεῖς παρηκολούθησαν τὴν νεκρικὴν τελετὴν τῶν θυμάτων· καὶ τοῦτο, κύριοι, ἐθεωρήθη ὡς ὁμολογία ἐνοχῆς· καὶ μία ἀγγλικὴ ἐφημερὶς εἶπεν «ἡ διαγωγὴ τοῦ ἡγεμόνος δὲν ἀρκεῖ ὅπως ἐξαγνίσῃ τὸ ἔγκλημα τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους.» Ὁ λαὸς τῆς πρωτευούσης, κύριοι, εἶδε τὸ βάρβαρον καὶ ἔκτακτον θέαμα, τὰς κεφαλὰς τῶν λῃστῶν ἀνηρτημένας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον, νομίζω, δὲν περιποιεῖ τιμὴν εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἥτις τότε ἐκυβερνοῦσε τὸν τόπον· διότι ἀναρτῶσι τὰς κεφαλὰς τῶν κακούργων οἱ θέλοντες νὰ δώσωσι παραδειγματισμὸν εἰς τὸν λαὸν, καὶ τὸ ἐπιδεικτικὸν ἐκεῖνο θέαμα ἐφαίνετο ὅτι εἶχε τὸν σκοπὸν νὰ ἀποδώσῃ ἐνοχὴν εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαόν. Τίποτε λοιπὸν, κύριοι, δὲν δύναται νὰ ἐξιλεώσῃ τὴν δυσμένειαν τοῦ ἀγγλικοῦ λαοῦ, οὔτε συμφωνῶ μὲ τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Μεσολογγίου, ὅστις ἐξηγῶν τὴν διάνοιαν τῆς κυβερνήσεώς του ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, μᾶς εἶπεν ὅτι ὁ μόνος κατάλληλος τρόπος πρὸς ἐξιλέωσιν ἦτο νὰ ἐμποδίσωμεν ὥστε ἡ ἀπωρφανισμένη οἰκογένεια τοῦ Λόϋδ νὰ περιφέρεται ἐνθυμίζουσα εἰς τὸν κόσμον τὸ δρᾶμα τοῦ Δήλεσι.

§19ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν εἶπον νὰ ἐξιλεώσωμεν, ἀλλὰ νὰ ἄρωμεν ἐκ τοῦ μέσου.

§20ΠΟΛΥΛΑΣ. Πολὺ καλά. Ἀλλὰ μένουν δύο ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἀρκούντως ἀνεσκευάσθησαν. Νὰ ἐνδώσωμεν, εἶπεν ὁ κύριος Ζαΐμης, διότι πρόκειται περὶ βίας· ναὶ μὲν ἡ ἀπαίτησις εἶναι ἄδικος, ἀλλὰ μᾶς ἐπιβάλλεται παρὰ τοῦ ἰσχυροτέρου. Κύριοι, ἐγὼ ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀνήκω κατὰ τὰ 1869 εἰς τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου κατεπολέμησε τὴν πολιτικὴν τῶν προσχωρήσεων, ἑπομένως δὲν δύναμαι παρὰ νὰ εἶμαι σύμφωνος μὲ τὰς ἀρχάς μου· δὲν θέλω μὲ τοῦτο νὰ κατακρίνω τοὺς ἐναντία φρονοῦντας, διότι καὶ ἐγὼ αὐτὸς ἐν τῇ πατρίδι μου εἶχον ἄλλοτε ἄλλο φρόνημα, προκειμένου περὶ τῆς τύχης τῆς Ἑπτανήσου· ἐθαύμαζον τὸν μέγαν πατριωτισμὸν, τὸ μέγα θάῤῥος, τὴν μεγάλην αὐταπάρνησιν καὶ τὰς μεγάλας θυσίας τῶν ῥιζοσπαστῶν· ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι πολλάκις ἐφοβήθην μήπως ὁ πατριωτισμός των ἤθελεν ἐμποδίσει τὴν ποθητὴν ἡμέραν τῆς ἑνώσεως καὶ διὰ τοῦτο ὁμολογῶ (δὲν ἤμην ἐκ τῶν πολιτευομένων, οὐδὲν ἧττον ἐσκεπτόμην ὡς πᾶς πολίτης περὶ τῆς πατρίδος) ὁμολογῶ ὅτι κατέκρινα τὴν μερίδα ἐκείνην ὡς πρὸς τὸν ἀπότομον τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ἀπέναντι τῆς Ἀγγλίας. Ἀλλ’ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐπείσθην ὅτι ἡ πορεία ἐκείνη ἦτο ὄχι μόνον πατριωτικὴ, ἀλλὰ ὑπῆρξε καὶ ἡ μόνη συνετὴ καὶ τελεσφόρος πορεία· διότι, ἐὰν ἠθέλαμεν ἀκολουθήσει ἄλλην πορείαν, δὲν ἠθέλαμεν ἔχει τὴν τιμὴν νὰ παρακαθήσωμεν σήμερον ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου τούτου. Συνεπὴς ἑπομένως πρὸς τὴν ἀρχὴν ταύτην, κύριοι, δὲν ἠδυνάμην παρὰ νὰ συμφωνήσω μετὰ τῶν ἐντίμων κκ. Μίληση καὶ Λομβάρδου, οἱ ὁποῖοι σᾶς συνεβούλευσαν νὰ μὴ ἐνδώσητε εἰς τὴν βίαν, ἢ τοὐλάχιστον, ἐὰν πρόκηται νὰ ἐνδώσητε, νὰ ἐνδώσητε εἰς τὴν βίαν ἐνεργοῦσαν, ὄχι προϋποτιθεμένην. Δὲν πιστεύω, κύριοι, ἐπὶ τοῦ ἐνεστῶτος αἰῶνος ἡ νῦν θαλασσοκράτωρ νὰ θελήσῃ νὰ μιμηθῇ θαλασσοκράτορας ἄλλης ἐποχῆς, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦ συστήματος τῆς βίας καὶ τῆς αὐθαιρεσίας ἔφερον τὴν ἑαυτῶν καταστροφήν. Δυστυχῶς, κύριοι, ἡ ἐποχὴ τῶν προγόνων μας ἦτο ἐποχὴ καθ’ ἣν ἐπεκράτει ἡ πολιτικὴ τῆς βίας, τὴν ὁποίαν μετῆλθον οἱ Ἀθηναῖοι ἰδίως κατὰ τῶν δυστυχῶν Μηλίων, τοὺς ὁποίους ἐξηνδραπόδισαν καὶ ἔσφαξαν. Καὶ ποῖαι ἦσαν αἱ ἀρχαὶ τῶν Ἀθηναίων; Μᾶς τὸ λέγει ὁ Θουκυδίδης. «δίκαια μὲν ἐν ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προὔχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς συγχωροῦσι». Δηλαδὴ προσχωροῦσιν, ὡς λέγομεν σήμερον.

§21ΣΑΡΑΒΑΣ. Γνωρίζετε ποῖος τοὺς παρέσυρεν εἰς αὐτὴν τὴν ἀπόφασιν τότε;

§22ΠΟΛΥΛΑΣ. Ἀδιάφορον.

§23ΣΑΡΑΒΑΣ. Σᾶς τὸ λέγω ἐγὼ, ὁ Κλέων.

§24ΠΟΛΥΛΑΣ. Ἦτο ἡ πολιτική των· δὲν ἐξετάζω ἄλλο.

§25ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸν αὐτὸν χαρακτῆρα ἔχει, ὅθεν δήποτε καὶ ἂν ἔλθῃ.

§26ΠΟΛΥΛΑΣ. Ἀπαντῶσιν οἱ δυστυχεῖς Μήλιοι· «Ὅμως πιστεύομεν τῇ μὲν τύχῃ ἐκ τοῦ θείου μὴ ἐλασσώσεσθαι, ὅτι ὅσιοι πρὸς οὔ δικαίους ἱστάμεθα.» Ἀπήντησαν οἱ Ἀθηναῖοι. «Ἡγούμεθα γὰρ τό τε θεῖον δόξῃ τὸ ἀνθρώπειόν τε σαφῶς διὰ παντὸς ὑπὸ φύσεως ἀναγκαίας, οὗ ἂν κρατῇ, ἄρχειν.» (Ἐκεῖ πρέπει νὰ ἄρχῃ ὅπου ἔχει τὴν δύναμιν). «Καὶ ἡμεῖς οὔτε θέντες τὸν νόμον οὔτε κειμένῳ πρῶτοι χρησάμενοι, ὄντα δὲ παραλαβόντες καὶ ἐσόμενον ἐς ἀεὶ καταλείψοντες χρώμεθα αὐτῷ, εἰδότες καὶ ὑμᾶς καὶ ἄλλους ἐν τῇ αὐτῇ δυνάμει ἡμῖν γενομένους δρῶντας ἂν αὐτό.» Ἐνόμιζον οἱ Ἀθηναῖοι, ὅτι ὁ νόμος τῆς βίας θὰ ἰσχύσῃ πάντοτε, σήμερον δὲ ὁ κ. Ζαΐμης μᾶς λέγει, ὅτι πρέπει νὰ τὸν σεβασθῶμεν.

§27ΖΑΪΜΗΣ. Διαμαρτύρομαι, διότι μοὶ ἀποδίδονται λέξεις καὶ φράσεις, τὰς ὁποίας ἐγὼ δὲν εἶπον· ὄχι, ὅτι πρέπει νὰ ὑπερισχύῃ ἡ δύναμις τοῦ ἰσχυροτέρου· εἶπον, ὅτι ἡ σημερινὴ κατάστασις ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ δύναμις τοῦ ἰσχυροτέρου ἐπικρατεῖ.

§28ΠΟΛΥΛΑΣ. Δὲν ἠνόησα, κύριε Ζαΐμη, νὰ εἴπω, ὅτι θεωρεῖτε τὸ δόγμα τοῦτο ὡς δίκαιον, ἀλλὰ ὅτι νομίζετε ὅτι ὁ ἀδύνατος πρέπει νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὴν βίαν, καὶ ὅτι τὸ σύστημα τῆς βίας διέπει σήμερον τὸν κόσμον. Ἔρχομαι εἰς τὸ αἰσθηματικὸν πλάσμα, διότι, ἐὰν ὑπάρχῃ πλάσμα νομικὸν fiction légale, ὑπάρχει καὶ αἰσθηματικὸν πλάσμα, ἐννοῶ τὸ ἐπιχείρημα τῆς φιλανθρωπίας· δὲν εἶναι ὑποχρέωσις, εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργός, εἶναι φιλανθρωπία. Δὲν ἐννοῶ, κύριοι, τὴν φιλανθρωπίαν, ἡ ὁποία ἐνεργεῖται κατόπιν διακοινώσεως μιᾶς μεγάλης δυνάμεως, καὶ διὰ τοῦτο εἶπον αὐτὴν πλάσμα αἰσθηματικόν. Ἐπὶ τέλους λυποῦμαι, ὅτι εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα ἐῤῥίφθη τὸ ὄνομα τοῦ ἀνωτάτου Ἄρχοντος· ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν πταίω ἐγώ, καὶ ὀφείλω, μ’ ὅλον τὸ σέβας καὶ τὴν συμπάθειαν, τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς τὸν κ. πρωθυπουργόν, νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, διότι ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ῥίψῃ ἐν τῷ μέσῳ τὸ ὄνομα τοῦ ἀνωτάτου Ἄρχοντος, εἰπών, ἐὰν τὸ ἠθικὸν τοῦτο καθῆκον δὲν ἐκπληρώσητε σεῖς, θέλει τὸ ἐκπληρώσει ἡ Α. Μ. Κύριοι, δι’ ἡμᾶς εἶναι πάντη ἀδιάφορον, ἐὰν αἱ δέκα χιλιάδες λίραι δοθῶσιν ἐκ τοῦ βασιλικοῦ ταμείου· ἐὰν ἡ Βουλὴ αἰσθανθῇ τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ὑποχρέωσιν, ἢ ἐὰν παραδεχθῇ αὐτὴν ὡς ἠθικὸν ἁπλῶς καθῆκον (ἐκ τῶν ὁποίων οὔτε τὸ ἕν, οὔτε τὸ ἄλλο παραδέχομαι) τότε δύναται νὰ τὸ πράξῃ. Ἀλλὰ ἐὰν νομίζητε, ὅτι δὲν ἔχετε κανὲν καθῆκον οὔτε πρὸς τὴν χήραν, οὔτε πρὸς τὴν Ἀγγλίαν, ὀφείλετε νὰ ἀποῤῥίψητε τὸ νομοσχέδιον, ἡ δὲ σημασία τῆς ἀρνήσεώς σας δὲν μεταβάλλεται βεβαίως, οἱανδήποτε ἀπόφασιν λάβῃ ὁ ἀνώτατος Ἄρχων, ὁ ὁποῖος δὲν πράττει παρὰ πρᾶξιν ἰδιωτικήν, περὶ τῆς ὁποίας δὲν ἥρμοζε νὰ κάμῃ λόγον ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἐν τῷ κοινοβουλίῳ. Σᾶς ἐκούρασα παραπολύ.

§29ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Εἶμαι ἐγώ, κ. Μίληση.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κατσικαπῆς.

§31ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἡ πρότασις, κύριοι, περὶ περιθάλψεως εἰς τὴν χήραν Λοῦδ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς παρατεταμένας συζητήσεις. Τινὲς τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἀνέλαβον τὸν εὐγενῆ ἀγῶνα νὰ ἀποκρούσωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς κατὰ τῆς Ἑλλάδος ἐκτοξευθείσας ἀπὸ μέρους τῶν τε πολιτικῶν καὶ τῆς δημοσιογραφίας ὡς καὶ τοῦ κοινοῦ τῆς Ἀγγλίας αἰτιάσεις, νομίζοντες ὅτι οὕτως ὑπηρετοῦσι τ’ ἀληθῆ τῆς πατρίδος συμφέροντα, καὶ ὅτι οὕτως ὑπερασπίζονται τὴν τιμὴν τοῦ τόπου· ἡ πρόθεσίς των ὑπῆρξε τῳόντι εὐγενής, ἀλλὰ τὰ μέσα, δι’ ὧν ἠθέλησαν νὰ φθάσουν εἰς τὴν ἀγαθὴν αὐτὴν προαίρεσιν, δὲν μοὶ φαίνονται, κύριοι, ὅτι ἦταν τὰ καταλληλότερα. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἐξεφράσθησαν οἵ τε πολιτευόμενοι ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἡ δημοσιογραφία των κατὰ τῆς Ἑλλάδος σχετικῶς μὲ τὸ λυπηρὸν δρᾶμα τοῦ Δηλίου ὑπῆρξε σκληρὸς, διότι καὶ ὕβρισαν καὶ ἠπείλησαν τὴν Ἑλλάδα καὶ ὁ τρόπος οὗτος δίδει εἰς ἡμᾶς ἀφορμὴν νὰ παραπονεθῶμεν ἐναντίον τῶν μομφῶν καὶ τῶν ὕβρεων, ἃς προσῆψαν ἡμῖν. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ φρονῶ, ὅτι ποσῶς δὲν ἐπιτυγχάνομεν τὸν σκοπόν μας, ὅταν πράττωμεν ἡμεῖς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θέλομεν νὰ κατακρίνωμεν. Παραπονούμεθα καὶ δικαίως ὅτι παραπολὺ σκληρῶς μᾶς ἔκριναν, καὶ ὅμως τί κάμνομεν ἐδῶ; ἔτι σκληρότερον κρίνομεν περὶ αὐτῶν. Παραπονούμεθα ὅτι μᾶς ἠδίκησαν, καὶ ὅμως τί κάμνομεν ἡμεῖς; περισσότερον ἀδικοῦμεν αὐτοὺς ἤδη.

§32ΜΙΛΗΣΗΣ. Τίνι τρόπῳ;

§33ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἀκούσατε τὸν τρόπον. — Παραπονούμεθα, κύριοι, ὅτι προσῆψαν εἰς ἡμᾶς μομφὴν ἢ μομφὰς, καὶ ὅμως τί πράττομεν ἡμεῖς ἐδῶ; Προσάπτομεν εἰς αὐτοὺς ἴσας μομφάς. Τοῦτο εἶναι τῳόντι, κύριοι, ἓν μέσον διὰ τοῦ ὁποίου ὑπερασπιζόμεθα τὸν τόπον μας καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου; ἐγὼ νομίζω ὄχι. Καταλαμβάνω, κύριοι, ὅτι εἰς τοιαῦτα δημοτικὰ ζητήματα ἡ θέσις τοῦ θέλοντος νὰ λαλήσῃ σύμφωνα πρὸς τὰ αἰσθήματα τῆς καρδίας του εἶναι δυσκολωτέρα. Βεβαίως δυσκολώτερα θὰ πράξῃ τοῦτο ἀκόμη ἐκεῖνος, ὅστις θελήσει νὰ δικαιολογήσῃ καί τινα σφάλματα τῆς ἑαυτοῦ πατρίδος, χωρὶς νὰ ἐπιτίθεται πρὸς ἐπίδειξιν πατριωτισμοῦ κατὰ ἰσχυρῶν τῆς γῆς, ὡς προσβαλόντων δῆθεν τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος του.

§34ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπειδὴ εἶμαι εἷς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἐναντίον, δὲν μοὶ λέγετε κατὰ τίνων ἐπετέθην ἐγώ;

§35ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐπιφυλαχθῆτε εἰς τὸ τέλος.

§36ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὅλῳ ἐπιφυλάσσομαι.

§37ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Εἰδοποιῶ ἅπαξ διὰ παντὸς ὅτι δὲν ἐπιτρέπω διακοπὰς, θέλω νὰ λαλήσω ὅπως αἰσθάνομαι, θέλω νὰ κανονίσω τὴν ὁμιλίαν μου κατὰ τὸ αἴσθημα καὶ τὰ φρονήματα τὰ ἰδικά μου καὶ ἀφίνω εἰς τὸ μέλλον νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ τίς ἐξ ἡμῶν ὑπηρετεῖ κάλλιον τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου μας. Κύριοι! Δὲν ὑπῆρξεν Ἕλλην, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ᾐσθάνθη τὴν αὐτὴν ἐκείνην ἀγανάκτησιν τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθησαν οἱ ἔντιμοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἦλθον ἀπὸ τοῦ βήματος ν’ ἀποκρούσωσι τὰς αἰτιάσεις τῶν Ἄγγλων, καὶ δὲν ὑπῆρξε κανεὶς ὅστις νὰ μὴ ᾐσθάνθη καὶ νὰ μὴ ἐλυπήθη, διότι ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη εἰς θέσιν ν’ ἀκούσῃ τὰς αἰτιάσεις ταύτας. Ἐπανελάβομεν, κύριοι, τοὺς λόγους τῶν Ἄγγλων τῶν τε πολιτευομένων καὶ τοῦ δημοσίου τύπου καὶ τοῦ κοινοῦ ἀκόμη τῆς Ἀγγλίας καὶ ἐκρίναμεν αὐτοὺς τόσον αὐστηρῶς χωρὶς νὰ ἐξετάσωμεν καὶ τὰς αἰτίας, αἱ ὁποῖαι ὑπεγόρευσαν τοὺς λόγους των. Ἐγὼ δὲν ἤθελον ἰσχυρισθῆ ποτε ὅτι ἡ Ἀγγλία κατ’ οὐσίαν εἶχε δίκαιον νὰ εἴπῃ ὅ,τι εἶπε καθ’ ἡμῶν, ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου δὲν θέλω ἰσχυρισθῆ ὅτι οἱ λόγοι ἐκεῖνοι οἱ ψυχροὶ δὲν εἶχον καμμίαν ὑπόστασιν. Ναὶ, εἶχον τῳόντι μίαν τινὰ ὑπόστασιν, οὐχὶ βεβαίως σταθερὰν, οὐχὶ ἀδιαφιλονείκητον, ἀλλὰ πάντοτε μία αἰτία ὑπῆρξεν, ἥτις ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὰς κατακρίσεις ἐκείνας· μία τῶν αἰτιῶν τούτων, κύριοι, εἶναι ἡ κατὰ φυσικὸν λόγον ἐξεγερθεῖσα ἀγανάκτησις διὰ τὸ ἔγκλημα καὶ τὸ δυστύχημα τὸ ὁποῖον συνέβη, ἀγανάκτησις τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθημεν καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ καὶ πολλάκις ἐν τῇ ἀγανακτήσει μας κατεκρίναμεν καὶ κατεδικάσαμεν ἀδίκως ἴσως πρόσωπα ἢ ἀρχὰς τὰ ὁποῖα οὐδόλως ἔσφαλον. Ὅτε ὁ νῦν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς κ. Σωτηρόπουλος διετέλει αἰχμάλωτος παρὰ τοῖς λῃσταῖς, ὅτε διετέλει εἰς κίνδυνον ἡ ζωὴ καὶ ἡ περιουσία του, δὲν ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τί ἔγραφε καὶ τί ἔλεγε τότε κατὰ τῶν ἀρχῶν; Δὲν ἐνθυμεῖσθε πόσας αἰτιάσεις ἐξέφρασε κατὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦσαν βεβαίως σωσταὶ, ἀλλ’ αἱ ὁποῖαι ὑπηγορεύθησαν ἀπὸ τὸ αἴσθημα τῆς ἀγανακτήσεως; Καὶ κατὰ τοσοῦτον μάλιστα αἱ ὑπόνοιαί του προέβησαν, ὥστε ὑπώπτευσεν ὅτι ἐργάζονται πρὸς τὴν καταστροφήν του, ἐνῷ ποσῶς δὲν ἦτο ἀληθὲς τοῦτο. Δευτέρα αἰτία, κύριοι, ὑπαγορεύσασα τὰς αἰτιάσεις καὶ τὰς μομφὰς κατὰ τῆς Ἑλλάδος ἡ ὁμολογουμένως ὄχι τόσον ὁμαλὴ κατάστασις τοῦ τόπου μας. Ἐγὼ ἀποκρούω βεβαίως, κύριοι, καὶ ἀποκρούω εἰλικρινῶς καὶ ἐκ πεποιθήσεως τὴν αἰτίασιν, ὅτι οἱ πολιτευόμενοι ἐν Ἑλλάδι ἔχουν συνάφειάν τινα μὲ τοὺς κακούργους σκεπτόμενοι περὶ αὐτῶν ἀλλὰ τέλος πάντων τοῦτο δὲν συντελεῖ ποσῶς εἰς τὸ νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ μιᾶς τινος μομφῆς διότι ἡ κατάστασίς μας, τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, καθ’ ὃν ἐγένετο ἡ αἰχμαλωσία καὶ σφαγὴ τῶν Ἄγγλων, καὶ πρὸ αὐτῆς καὶ ἀπὸ τὰ 1862 καὶ ἐντεῦθεν μέχρι πρὸ ὀλίγου σχεδὸν, ἡ κατάστασίς μας ἦτο ἀξία μομφῆς· ἡ δημόσιος ἀσφάλεια εἰς τὸν τόπον μας ἦτο προβληματικὴ, αἰχμαλωσίαι καὶ σφαγαὶ καὶ λεηλασίαι ἐλάμβανον χώραν συχνὰ καὶ ἐάν τις ἐλάμβανεν ἀνὰ χεῖρας ὅλας τὰς Ἑλληνικὰς ἐφημερίδας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὡς καὶ τῆς πρὸ αὐτῆς, ἤθελεν εὑρεῖ γεγραμμένον ἐν αὐταῖς ὅ,τι σχεδὸν ἔλεγον οἱ Ἄγγλοι καθ’ ἡμῶν. Ποία ἐφημερὶς, ποίας ἀποχρώσεως τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἡ ληστεία ἤκμαζεν ἐν Ἑλλάδι, δὲν ἀπέδωκεν ἄδικον μομφὴν κατὰ τῶν πολιτικῶν καὶ δὲν ἠθέλησε νὰ ὑποστηρίξῃ ἐνοχὴν τῶν πολιτικῶν; Ἐὰν δὲν ἀρκῇ τοῦτο, κύριοι, ἤθελον ἐπικαλεσθῆ μίαν ἄλλην περίστασιν, διὰ ν’ ἀποδείξω, ὅτι ἡ κατάστασίς μας δὲν ἦτο τόσον ἀνθηρὰ, ὥστε νὰ δικαιούμεθα ἤδη παραπονούμενοι κατὰ τῶν Ἄγγλων, καὶ ἀντεγκαλοῦντες καὶ ἀνθυβρίζοντες αὐτούς. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὰς κατὰ τῶν ἐκλογῶν γενομένας ἐνστάσεις· τὶ θὰ εὕρητε ἐν αὐταῖς; θέλετε εὑρεῖ τὰ αὐτὰ, ὅ,τι μέχρι τοῦδε σᾶς εἶπον, δηλοῦντα, ὅτι ἡ δημόσιος ἀσφάλεια τοῦ τόπου μας δὲν ἦτο παγιωμένη.

§38ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἶναι ἐντροπὴ νὰ λέγετε αὐτὰ, κ. Κατσικαπῆ.

§39ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Καὶ ἐνῷ ταῦτα οὕτως ἔχουσιν, οἱ ἀναλαβόντες τὴν ὑπεράσπισιν τῆς τιμῆς καὶ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐδίστασαν νὰ παραλληλίσουν τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος μὲ τὴν τῆς Ἀγγλίας καὶ ν’ ἀποδείξωσιν, ὅτι ἡ δημόσιος ἀσφάλεια ἐν Ἀγγλίᾳ εἶναι πολὺ χειροτέρα ἀπὸ ἐκείνην εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ δημόσιος ἀσφάλεια ἐν Ἑλλάδι· ὁ ἀξιότιμος κύριος Μίλησης ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας ἴσως παρασκευαζόμενος νὰ ὁμιλήσῃ καὶ ἀναθεωρήσας ὅλας τὰς ἐφημερίδας καὶ ὅλα τὰ περιοδικὰ συγγράμματα τῆς Εὐρώπης, ἔφερε πολλὰ παραδείγματα ἐνταῦθα διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὸν ἰσχυρισμόν του αὐτὸν τοῦτον· μεταξὺ δὲ αὐτῶν ἔφερε καὶ δύω τὰ σπουδαιότερα, ὅτι ὑπάρχει συστηματοποιημένη ἡ κακουργία ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς τὴν ὁμάδα τῶν Φαινιάνων, καὶ ὅτι ἐν τῇ πόλει τοῦ Λονδίνου ὑπάρχουν συνοικίαι κατὰ τὴν διάβασιν τῶν ὁποίων οὐδεμίαν ἀσφάλειαν ἔχει εἴτε ξένος εἴτε ἐντόπιος διαβάτης.

§40Γ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Κατὰ τῆς Ἑλλάδος ὁμιλεῖτε;

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, παρακαλῶ.

§42ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Νομίζετε ὅτι εἶναι πατριωτισμὸς νὰ λέγητε ταῦτα; Καὶ τὸ μὲν πρῶτον τῶν παραδειγμάτων τούτων κατέστρεψεν εὐθὺς ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου του ὁ κύριος Λομβάρδος εἰπὼν, ὅτι οἱ Φαινιᾶνες ὑπηρετοῦν μίαν ἰδέαν εὐγενῆ· ἐγὼ παραδέχομαι τὴν ἐξήγησιν αὐτὴν, ἂν καὶ δὲν συμφωνῶ, ὅτι καὶ εὐγενεῖς πατριωτικαὶ ἰδέαι ὑπηρετοῦνται καθ’ ὃν τρόπον οἱ κύριοι Φαινιᾶνες ὑπηρετοῦσι τὰς ἰδικάς των, τοῦ δὲ δευτέρου παραδείγματος ποιοῦμαι λόγον, διότι ὁ κύριος Μίλησης προσέθηκεν ὅτι τόσῳ εἶναι βέβαιον, ὅτι αἱ συνοικίαι ἐκείνων δὲν παρέχουν κᾀμμίαν ἀσφάλειαν εἰς τοὺς διαβάτας, ὥστε αἱ ἀρχαὶ τοῦ Λονδίνου εἰδοποιοῦσιν αὐτοὺς νὰ ἀπέχωσι τοῦ νὰ διέρχωνται τὰς συνοικίας αὐτὰς, διότι οὐδεμία ἐγγύησις περὶ τῆς ἀσφαλείας αὐτῶν ὑπάρχει· ἐκ τούτου ἐξάγεται, ὅτι ἡ Ἀγγλία οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχει νὰ ὁμολογήσῃ τὴν ἀδυναμίαν της ἐκεῖ ὅπου τὴν αἰσθάνεται ἀπέναντι τοῦ κοινοῦ· ἡ Ἑλλὰς δὲ ἡ ταπεινὴ, ἡ πτωχὴ, ἡ μικρὰ Ἑλλὰς αἰσθάνεται ἐντροπὴν νὰ ὁμολογήσῃ τὴν θέσιν της τὴν ἀληθινὴν, τὴν ἀδυναμίαν της ἀπέναντι τοῦ κακοῦ. Εἶπον, κύριοι, καὶ ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ὑπηρετοῦμεν τ’ ἀληθῆ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος μας, ὁσάκις ὑβρίζομεν εὐγενεῖς ξένους, ὁσάκις ὑβρίζομεν ἓν ἔθνος, ὡς τὸ Ἀγγλικὸν, εἰς τὸ ὁποῖον χρεωστοῦμεν πολὺ μέρος τῆς τωρινῆς ὑπάρξεώς μας.

§43ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν σοὶ ἐπιτρέπω, κ. Κατσικαπῆ, νὰ διαστρέφῃς τοὺς λόγους τοῦ συναδέλφου σου καὶ νὰ ἔλθῃς ἐνώπιον κοινοβουλίου νὰ λέγῃς τοιαῦτα.

§44ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ ὑβρίζῃς. Ἐγένετο, κύριοι, εἷς ἀτυχὴς παραλληλισμὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μεταξὺ τοῦ πρωθυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας καὶ τοῦ λῃστάρχου Τάκου, καὶ μετὰ τὸν παραλληλισμὸν τοῦτον τολμᾷ ὁ κ. Μίλησης καὶ πᾶς τις ἄλλος νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ὑβρίζομεν;

§45ΔΑΓΡΕΣ. Τώρα ἀντιπροσωπεύεις τοὺς ὑπουργοὺς τῆς Ἀγγλίας; ...

§46Γ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Σέβομαι τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος, ἀλλὰ τὰς πράξεις του τὰς ἐξετάζω.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, παρακαλῶ.

§48ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ὁμιλῶ διὰ τὸν κ. Λομβάρδον.

§49ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰπέτε τα, εἰπέτε τα καθαρά.

§50ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Καὶ ἐὰν πᾶς τις ἄλλος δέχεται νὰ συζητῇ, ὅτι ἐξ ὀνόματός του ὑβρίσθη ὁ πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τοῦτο καὶ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἔχω ἀποστολὴν, δὲν νομίζω, ὅτι ὑπηρετῶ τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς παρίδος μου ἐρεθίζων κατὰ τοῦ τόπου μου, κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἔθνος μέγα, ὡς τὴν Ἀγγλίαν, φαινόμενος ἀγνώμων πρὸς μίαν δύναμιν εὐεργέτιδα καὶ τιθέμενος εἰς καθαρὰν ἐχθρικὴν θέσιν, ἀπέναντι τέλος πάντων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι, ὅπως ἄλλοτε ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ὠφελήσωσιν, οὕτω εἶναι εἰς θέσιν σήμερον νὰ βλάψωσι τὴν δυστυχῆ, τὴν μικρὰν αὐτὴν Ἑλλάδα. Ταράσσονται οἱ πολλοὶ εἰς τὴν ἐξήγησιν ταύτην· ἐννοῶ, ὅτι προσβάλλεται τὸ εὐγενέστερον τῶν αἰσθημάτων τοῦ πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ ἂς μοί ἐπιτρέψωσι νὰ εἴπω, ὅτι τὸ αἴσθημα ἐνοικεῖ κατὰ διαφόρους βαθμοὺς εἰς τὴν καρδίαν ἑνὸς ἑκάστου· ἴσως εἰς τὸν μὲν εἶναι ἰσχυρότερον, εἰς τὸν ἄλλον ἀσθενέστερον· χαίρω, διότι εἰς αὐτὴν ἰδίως τὴν περίστασιν τὸ ἐν τῇ καρδίᾳ μου αἴσθημα εἶναι ἀσθενέστερον καὶ δὲν μὲ παρασύρει πέραν τῶν ἐσκαμμένων. Ἀπειράκις κατ’ ἐπανάληψιν ἐφώναξεν ὁ κ. Μίλησης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Αἴ! Καὶ ἕως πότε θὰ ὑφίστανται οἱ λογαριασμοὶ οὗτοι μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Ἀγγλίας; Καὶ μήπως ἅμα ἀποδεχθῶμεν τὴν πρότασιν αὐτὴν κλείομεν τοὺς λογαριασμούς; Ἠδυνάμην καὶ τότε, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν συνειθίζω νὰ διακόπτω, ὅπως ἄλλοι πράττουσιν, ἐπεφυλάχθην ν’ ἀπαντήσω ἀπὸ τοῦ βήματος, ἠδυνάμην καὶ τότε νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Μίλησην, αἴ! καὶ τί προτείνεις πρὸς θεραπείαν τοῦ κακοῦ τούτου; Εἶναι εἰς καιρὸν ὁ κ. Μίλησης ἢ πᾶς τις ἄλλος, νὰ εἴπῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Βίσμαρκ μετὰ τοῦ Γουλλιέλμου εἰς τὴν Γαλλίαν. Διότι ἄλλως οἱ λογαριασμοὶ μεταξὺ τῶν ἐθνῶν δὲν κλείουν παρὰ εἰς τὸ πεδίον τῆς τιμῆς. Καὶ ἐνόσῳ δὲν εἴμεθα εἰς κατάστασιν νὰ κάμωμεν αὐτὴν τὴν πρότασιν, καὶ ἐνόσῳ θὰ ἦτο κἄτι τι περισσότερον ἀπὸ φαντασιοπληξίαν εἰς ἡμᾶς νὰ φρονῶμεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ κλείσωμεν αὐτοὺς τοὺς λογαριασμοὺς κατ’ ἄλλον τρόπον οἱ ὁποῖοι ὑφίστανται τῷ ὄντι κατὰ τὸν κ. Μίλησην, τότε τί θὰ πράξωμεν; ὅ,τι ἡ φρόνησις ὑπαγορεύει· τί δὲ ὑπαγορεύει ἡ φρόνησις; ὑπαγορεύει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνεπτύχθη ἐντεῦθεν ἀπὸ τίνας; ἀπὸ τρεῖς πρώην καὶ νῦν πρωθυπουργοὺς τῆς Ἑλλάδος. Βεβαίως, ὅσον ἰσχυρὸς καὶ ἂν ᾖναι ὁ ἐγωϊσμὸς εἰς ἡμᾶς, ποτὲ δὲν δύναται νὰ μᾶς παρασύρῃ, ὥστε νὰ πιστεύωμεν, ὅτι καὶ σκεπτόμεθα καλλίτερον καὶ πατριωτισμὸν μεγαλείτερον ἔχομεν ἀπὸ ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἔχει ὁ κ. Ζαΐμης, Κουμουνδοῦρος καὶ Δεληγεώργης. Ἂς συγκατατεθῶμεν τοὐλάχιστον εἰς τὸ ὅτι ὁ πατριωτισμὸς ὁ ἐμὸς ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἴσος μὲ τὸν πατριωτισμὸν ἐκείνων, ἀλλ’ ἂς ὁμολογήσωμεν ὅτι ἄνδρες ἐντριβεῖς περὶ τὴν πολιτικὴν, διοικήσαντες καὶ διοικοῦντες τὴν Ἑλλάδα, ἔχοντες τὴν συναίσθησιν καὶ τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς εὐθύνης, ὡς οἱ κύριοι οὗτοι, δὲν ἐδύναντο ν’ ἀποδεχθῶσί ποτε πρότασιν προσβάλλουσαν ἢ ἐξευτελίζουσαν τὴν Ἑλλάδα· διὰ νὰ ἀποδεχθῶσι δὲ αὐτοὶ καὶ ὑποστηρίξωσι τὴν πρότασιν αὐτὴν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς βεβαίως φέρουν μαζύ των τὴν πεποίθησιν ὅτι οὐδόλως προσβάλλεται ἡ τιμὴ, τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, καὶ ὅτι πρὸ πάντων οὐδόλως προσβάλλεται ἡ φιλοτιμία αὐτῶν τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πολυλᾶς ἠθέλησε νὰ ἐρεθίσῃ. Πρόκειται ἡ πραγματοποίησις ἑνὸς αἰσθήματος φιλανθρωπίας, καὶ τοῦτο πολεμοῦν· δὲν πρόκειται, ἰσχυρίζεται ἄλλος, περὶ πραγματοποιήσεως αἰσθήματος φιλανθρωπίας, ἀλλὰ βίας, καὶ αὐτὸ τὸ πολεμοῦν. Θέλομεν βίαν, βίαν ἐνεργοῦσαν, λέγει ὁ κ. Πολυλᾶς, θέλομεν νὰ ἴδωμεν δευτέραν φορὰν τὸν Πάρκερ εἰς Πειραιᾶ, τὰ πλοῖά μας δεσμευμένα καὶ συρόμενα κατόπιν τῶν Ἀγγλικῶν πλοίων, θέλομεν ἴσως νὰ ἴδωμεν στρατιωτικοὺς περιπάτους ξενικοῦ στρατοῦ, θέλομεν, κύριος οἶδε τί θέλομεν, θέλομεν νὰ ἴδωμεν τοῦτο.

§51ΚΟΥΤΣΗΣ. Θέλει πειρατὰς νὰ λάβῃ, ἠξεύρει ποῦ ὑπάγει, δὲν ἔρχεται εἰς τὸν Πειραιᾶ.

§52ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἀλλ’ οἱ λέγοντες τοῦτο ἠρώτησαν τὴν ναυτιλίαν τοῦ ἔθνους, τὸ ἐμπόριον τοῦ ἔθνους, τὴν βιομηχανίαν τοῦ ἔθνους, ἐὰν τὸ θέλουν; ἐὰν τὸ ἔθνος θέλῃ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον οἱ κύριοι οὗτοι ζητοῦν; Ὑπῆρξε καὶ καλὰ, ἐπαναλαμβάνουν λέγοντες, ἀπαίτησις, ὑπῆρξε καὶ καλὰ μία τις ἀπειληθεῖσα βία· αἴ, ἂς τὸ παραδεχθῶμεν τέλος πάντων διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς ἓν τέλος. Ὑπῆρξε λέγω καὶ ἐγὼ βία, ἀπειληθεῖσα βία, καὶ τὴν ἀπειλὴν αὐτὴν ἠδύνατο ν’ ἀκολουθήσῃ καὶ πραγματικὴ βία, καὶ ἂν ὑπῆρχεν ἡ πραγματικὴ βία καὶ μᾶς ἐξηνάγκαζε νὰ πράξωμεν ὅ,τι σήμερον ἡ φρόνησις καὶ ἡ φιλανθρωπία μᾶς ὑπαγορεύουν, τί ἠθέλαμεν κερδήσει; Ἠθέλομεν κερδήσει τὰς συμπαθείας τοῦ κόσμου, λέγουν, ἠθέλομεν κερδήσει τὴν τιμὴν καὶ τὴν ὑπόληψιν ἐν τῇ ἱστορίᾳ. Αἴ! ἐὰν τοῦτο ἦτο ἀληθὲς, δὲν ἠθέλομεν ἔχει τὰ ἀποτελέσματα τοῦ κέρδους τοῦ 1849; Δὲν μοὶ φέρουν οἱ κύριοι οὗτοι νὰ ἀποδείξουν τί ἐκερδήσαμεν τότε, ὅτε ἀντέστημεν καὶ ὅταν ἐπροκαλέσαμεν τὴν βίαν ἢ τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἀπειλῆς μὲ πᾶσάν μας ζημίαν καὶ καταισχυνὴν καὶ βλάβην τῶν ναυτικῶν καὶ ἐμπορικῶν μας συμφερόντων; Ἂς ἀποδείξουν τοῦτο, καὶ τότε ἐγὼ ἤθελα τοὺς ἀκολουθήσει καὶ ἐγὼ ἤθελα συμβουλεύσει καὶ συμφωνήσει μετὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς, διότι βεβαίως ἐπερίμενα ἓν κέρδος μεγαλείτερον ἀπὸ τὴν πραγματοποίησιν τῆς βίας. Δὲν πταίομεν, λέγουν, ἡμεῖς, ἐὰν ὑπάρχῃ ληστεία εἰς τὸν τόπον μας· βεβαίως καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν πταίομεν ἡμεῖς· πταίουν τὰ ὅριά μας, ἐπαναλαμβάνουν ἄλλοι, καὶ ἐγὼ τὸ ἴδιον λέγω. Ἀλλὰ τέλος πάντων δι’ αὐτὸ τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον εἶναι πρὸ τόσου καιροῦ ὑπ’ ὄψιν μας, καὶ ἐπάθαμεν πολλὰ, καὶ, κύριος οἶδε, πόσα θὰ πάθωμεν ἀκόμη, τί ἐπράξαμεν μέχρι τοῦδε; τί ἐπράξαμεν ἢ παρεσκευάσαμεν εἴτε ὑλικῶς εἴτε ἠθικῶς διὰ νὰ ἀρθῇ ἐκ τοῦ μέσου ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ; διότι καὶ ἐγὼ συμφωνῶ μὲ τοὺς κυρίους τούτους, ἡ ληστεία θὰ ὑφίσταται ἐν ὅσῳ ὑφίσταται ἡ ἰδία ὁροθέτησις τῆς Ἑλλάδος· καὶ πᾶς ὁ πιστεύων τὸ ἐναντίον πλανᾶται, καὶ πλανᾶται πλάνην μεγάλην. Τί ἐπράξαμεν λοιπὸν διὰ νὰ ἄρωμεν ἐκ τοῦ μέσου τὸ αἴτιον αὐτοῦ τοῦ κακοῦ, μία τῶν συνεπειῶν τοῦ ὁποίου ἦτο καὶ τὸ λυπηρὸν δρᾶμα τοῦ Δηλίου καὶ τοῦ σήμερον συζητουμένου; Ἐδαπανήσαμεν 800 ἑκατομμύρια περίπου δραχμὰς ἀφ’ ὅτου συνεστήθημεν κράτος ἀνεξάρτητον· πόσα τῶν ἑκατομμυρίων τούτων διεθέσαμεν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ἄρωμεν ἐκ τοῦ μέσου τὴν αἰτίαν, ἡ ὕπαρξις τῆς ὁποίας δὲν θὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ ποτὲ τοῦ κακοῦ τῆς λῃστείας; καὶ ἂν δὲν ἐκάμαμεν τοῦτο ὑλικῶς, τί ἐπράξαμεν ἠθικῶς; διότι τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ πρέπει νὰ στηρίζωμεν ἢ εἰς τὴν ἰδίαν ἡμῶν δύναμιν, ἢ εἰς τὴν συνδρομὴν τῶν ἰσχυρῶν δυνάμεων· ἀφοῦ δὲν συνεκεντρώσαμεν εἰς ἑαυτοὺς δύναμιν τοιαύτην, ὁποίαν ἀπαιτεῖ ἡ θεραπεία τοῦ κακοῦ τούτου, ποίας συμπαθείας ὑπὲρ ἡμῶν συνεκεντρώσαμεν, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὴν ἀπαλλαγήν μας, ἂν ὄχι διὰ κανὲν ἄλλο, ἀπὸ τῶν κακῶν αὐτῶν, διὰ τὴν ἐπέκτασιν τῶν ὁρίων μας, διὰ τὴν καλλιτέραν ὁροθέτησιν τοῦ τόπου μας; ποίας συμπαθείας ἐπροκαλέσαμεν; Καὶ ἂν σήμερον κλίνωμεν προσκαίρως εἰς τὴν εὔνοιαν μιᾶς δυνάμεως, πάντοτε δυστυχῶς ἐστάθημεν ἀκριτόμυθοι, εἰς τρόπον ὥστε προεκαλέσαμεν τὴν δυσμένειαν τῆς ἄλλης. Ὑπῆρξαν πολλὰ παραδείγματα, πολλαὶ περιστάσεις, καθ’ ἃς αὐτή μας ἡ γλῶσσα, αὐτός μας ὁ τρόπος προὐκάλεσε τὴν δυσμένειαν ἰσχυρᾶς δυνάμεως καὶ ἐπέφερεν εἰς τὸν τόπον μεγάλας ζημίας. Ἐμνήσθησάν τινες καὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ 1862, καὶ τῶν ζητωκραυγῶν καὶ ἀφοσιώσεως πρὸς μίαν δύναμιν, πρὸς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν σήμερον προπηλακίζομεν. Ἀλλὰ δὲν ἐμνήσθησαν συνάμα καὶ τοῦ προπηλακισμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔλαβε παρ’ ἡμῶν μία ἑτέρα δύναμις, δὲν ἐμνήσθησαν τῆς ὑποθέσεως τοῦ Σουλιὲ, καθ’ ἣν οὕτως ἐνόμιζον καί τινες τότε, ὅτι ὑπηρέτουν καὶ τὴν τιμὴν καὶ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος των, ὑβρίζοντες καὶ προπηλακίζοντες μίαν μεγάλην καὶ εὐεργέτιδα δύναμιν.

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ προπηλακίζοντες μὴ τὸ μεταχειρίζεσαι.

§54ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν ἐπείσθητε ἐκ τῆς ἱστορίας ὅτι ἡ γλῶσσα ἐκείνη ἡ δριμεῖα, ἡ μὴ μετρημένη, ἐπέφερε πολλὰ εἰς τὸν τόπον κακὰ καὶ πολλὰς ζημίας· ἀλλὰ τέλος πάντων, τὸ μεγαλείτερον τῶν παραπόνων μας ὑπῆρξεν, ὅτι ὕβρισαν οἱ Ἄγγλοι τοὺς πολιτικούς μας. Ἐνταῦθα, κύριοι, μὲ συγχωρεῖτε νὰ κάμω μίαν παρέκβασιν· ἰδίως ὁ κ. Λομβάρδος κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἀγορεύσεώς του ἔκαμε δύο τρεῖς παρεκβάσεις, ἐγὼ θὰ κάμω μίαν μόνον. Ἤκουσα, κύριοι, ἰδίοις ὠσὶ ἕνα μακαρίτην Σοφιανόπουλον ἐκ Σωποτοῦ τῶν Καλαβρύτων, ἰατρὸν, κατηγοροῦντα πικρῶς τὸν ἀοίδιμον Κωλέττην, διότι δὲν τῷ ἔδωκεν εἰς μίαν περίστασιν ῥουσφέτι, ὅπως δυστυχῶς συμβαίνει πάντοτε. Δυσαρεστημένος λοιπὸν ὁ Σοφιανόπουλος κατὰ τοῦ Κωλέττη ἤρχισεν εἰς δημόσιόν τινα τόπον νὰ τὸν ὑβρίζῃ φοβερὰ, καὶ νὰ τὸν ἀποκαλῇ κακοῦργον, ἀγύρτην καὶ ἐθνοκτόνον· κύριός τις παρευρισκόμενος ἐκεῖ, ἐπανέλαβε τὰς αὐτὰς ἐκφράσεις πρὸς χάριν τοῦ κυρίου Σοφιανοπούλου, λέγων ὅτι τῷ ὄντι ὁ Κωλέττης εἶναι τοιοῦτος ὁποῖον τὸν παρέσταινεν ὁ κ. Σοφιανόπουλος. Ἀλλὰ τότε τί συμβαίνει; Ὁ κ. Σοφιανόπουλος ἀποτεινόμενος λέγει πρὸς τοῦτον· ποῖος σοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ὑβρίζῃς τὸν μεγάλον ἄνδρα, τὸν σωτῆρα τῆς Ἑλλάδος, τὸν εὐεργέτην τοῦ τόπου; Ἐγὼ, τῷ ἀπαντᾷ ὁ τρίτος, δὲν εἶπον ἄλλο τι, ἀλλὰ μόνον ἐπανέλαβα ὅσα σὺ εἶπες. Μάλιστα, τῷ λέγει, ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω δικαίωμα νὰ τὸν κατακρίνω, ὄχι ἄλλος. Τοῦτ’ αὐτὸ συμβαίνει εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν· ἡμεῖς ἔχομεν δικαίωμα νὰ συκοφαντῶμεν καὶ διαβάλλωμεν τοὺς πολιτικούς μας, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπομεν εἰς ἄλλους νὰ ἐπαναλάβουν τὰς ἐκφράσεις μας. Οἱανδήποτε ἐφημερίδα καὶ ἂν λάβητε ἀνὰ χεῖρας οἱασδήποτε ἀποχρώσεως, θὰ ἴδητε ὁπόσα καὶ ὁποῖα ἐῤῥέθησαν κατὰ τῶν πολιτικῶν μας, ὁπόσαι καὶ ὁποῖαι κατηγορίαι διετυπώθησαν, σχέσιν ἔχουσαι μὲ τὸ ἀντικείμενον τῆς δημοσίας ἀσφαλείας· ἀφίνω δὲ τὰ κατὰ τὰς ἐκλογὰς λαβόντα χώραν, τὰ ὁποῖα καὶ πρὸ ὀλίγου ἐμνημόνευσα· πρὸ ὀλίγου, κύριοι εὑρέθησαν ἐν Ἑλλάδι ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι μὴ σεβόμενοι τὰς πεποιθήσεις τῶν ἄλλων ἐνόμισαν ὅτι πράττουν κανὲν κακὸν εἰς τὸν τόπον, ἐπιῤῥίπτοντες καὶ διὰ ζώσης φωνῆς καὶ διὰ τοῦ τύπου συκοφαντίας σοβαρὰς κατὰ τῶν ἐνταῦθα βουλευομένων, ὅτι οἱ Ἰουγοῦρθοι εἰσῆλθον ἐν Ἑλλάδι, ὅτι οἱ θησαυροὶ τοῦ Serpieri ἐξηγόρασαν τὰς πεποιθήσεις τῶν βουλευτῶν!!! Καὶ νομίζετε ὅτι ἡ συκοφαντία αὕτη, ἢ οἱαδήποτε συκοφαντία καθ’ οἱουδήποτε ἀτόμου μένει ἄνευ ἀποτελέσματος καὶ δὲν ἀφίνει ἐντυπώσεις κακάς; Καὶ δὲν εἶναι εὔκολον αὐταὶ αἱ ἐντυπώσεις νὰ ἐξαλειφθοῦν. Τοῦτ’ αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν, καὶ δὲν βλέπω ποῦ κεῖται τὸ μέγα κακὸν τὸ ὁποῖον ἔπραξαν οἱ Ἄγγλοι. Εὑρέθη εἷς ἀνταποκριτής των ἐδῶ· ὁ ἀνταποκριτής των αὐτὸς κακῶς ἠννόησε μίαν ἔκφρασιν ἢ καὶ ἀλλαχόσε ἔλαβε πληροφορίας, διότι ἠμποροῦν νὰ ὑπάρχουν ἄνθρωποι, καὶ τὸ βούλευμα ἀποδεικνύει ὅτι ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι οὐχὶ κοινοί, οὐχὶ ἰδιῶται, ἀλλὰ δημόσιοι ὑπάλληλοι μάλιστα ἐργαζόμενοι νὰ ἀποδείξωσιν ἔνοχον τὴν Ἑλλάδα. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται τὰ ὀνόματα δύο εἰρηνοδικῶν, ἀναφερομένων εἰς τὸ βούλευμα αὐτό, οἱ ὁποῖοι εἰργάζοντο ἐκ παντὸς τρόπου νὰ ἀποδείξουν ἐνόχους πολιτικούς; Καὶ δὲν εἶναι πιστευτὸν ὅτι τοιοῦτοι ἄνθρωποι ἔδωκαν πληροφορίας εἰς τὸν Ἔρσκιν, ὅστις καθὼς ἀπεδείχθη ἐκ τῶν ὑστέρων δὲν ἦτο καὶ κανένας ἔκτακτο νοῦς, καὶ ἐῤῥίφθη εἰς τὸ μέσον ἡ ἰδέα ἐκείνη ἡ μὴ ἀληθής, ἡ χαλκευθεῖσα, ἥτις ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς ὅλας αὐτὰς τὰς παρεξηγήσεις; Ἀλλά, κύριοι, ὅταν ἡμεῖς ἔχωμεν ἐν ἡμῖν τὴν πεποίθησιν τῆς ἀθωότητός μας, καὶ ὅταν ὁ χρόνος ὅστις εἶναι ὁ μᾶλλον ἀλάνθαστος μάρτυς ἀπέδειξε τοῦτο, δὲν βλέπω διὰ τί δικαιούμεθα σήμερον νὰ θέλωμεν νὰ ἀνταποδίδωμεν ἡμεῖς ἰδέας καὶ μομφὰς ἐκεῖ, ὅπου ἐγὼ νομίζω ὅτι καὶ τὸ συμφέρον καὶ ἡ τιμή μας ἀπαιτεῖ νὰ ἀποδίδωμεν κἄποιον σεβασμόν. Μά, ἐὰν παραδεχθῶμεν, διατείνονται οἱ κύριοι ἀντιλέγοντες εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν, καθιεροῦμεν εἰς τὸν τόπον μας ἓν προηγούμενον πολὺ κακόν, διότι ἠμπορεῖ ἔξαφνα αὔριον νὰ συμβῇ τοιοῦτόν τι, καὶ ἡ Ἑλλὰς θὰ εἶναι ἐκ τῶν προτέρων ὑποχρεωμένη εἰς ἀποζημιώσεις. Ἐγὼ ὅμως φρονῶ, κύριοι, ὅτι καὶ ἂν ἐπρόκειτο ὡς πρόστιμον, ὡς ποινὴν νὰ πληρώσωμεν τὸ ποσὸν τοῦτο, ἔπρεπε νὰ τὸ πληρώσωμεν, διὰ νὰ ἤμεθα μᾶλλον ἐξυπνότεροι, μᾶλλον προσεκτικώτεροι εἰς τὸ μέλλον, ὥστε νὰ μὴ συμβῇ πλέον τοιοῦτόν τι, καὶ διὰ νὰ μὴ συμβῇ τοιοῦτόν τι, πρέπει νὰ φροντίζωμεν νὰ μὴ ὑπάρχῃ λῃστεία εἰς τὸν τόπον μας. Πρέπει νὰ φροντίζωμεν νὰ μὴ ὑπάρχῃ λῃστεία, καὶ διὰ νὰ φροντίζωμεν νὰ μὴ ὑπάρχῃ λῃστεία, πρέπει νὰ φέρωμεν μεγαλειτέραν εὐθύνην.

§55ΓΡ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Νὰ φροντίσῃ ἡ Τουρκία· ἡμεῖς ἐφροντίσαμεν καὶ φροντίζομεν πάρα πολὺ καὶ πολλὰ ἐδαπανήσαμεν καὶ δαπανῶμεν.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἐναντίος εἰς αὐτὸ ὁ κ. Κατσικαπῆς· μὴ διακόπτετε.

§57ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Λέγων τοῦτο, κύριοι, δὲν τὸ λέγω ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, δὲν εἶναι ἁπλῆ θεωρία, εἶναι πράγματα καὶ δύναμαι νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι ἡ συναίσθησις αὐτὴ ἔφερε τὰ ἀποτελέσματά της. Ποτὲ τῳόντι δὲν ἔπαυσεν ἡ αὐστηρὰ καταδίωξις κατὰ τῆς λῃστείας εἰς τὰς ἡμέρας καμμιᾶς κυβερνήσεως· τὰ μέτρα κατὰ τῆς λῃστείας δὲν ἦσαν μέτρια, χαλαρὰ, μήτε ἀκατάλληλα, ἀλλὰ κατὰ δυστυχίαν δὲν ἔφεραν κανὲν ἢ μικρὰ ἀποτελέσματα ἔφεραν, μετὰ τὸ δρᾶμα τοῦ Δήλεσι ὅμως, τὰ κατὰ τῆς λῃστείας ἀποτελέσματα ὑπῆρξαν φοβερά, ὑπῆρξαν μεγάλα. Αἴ, καὶ εἶναι ἐντροπὴ νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι κοντὰ εἰς τ’ ἄλλα συνετέλεσε καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τῆς ἐξουσίας καὶ εἰς τὸ κοινὸν, ἐκτὸς τῆς προσβληθείσης φιλοτιμίας τοῦ Ἕλληνος, ἐκτὸς τῆς ἀγανακτήσεως, ἡ ὁποία ἐξηγέρθη, ἀλλὰ καὶ μικρός τις φόβος, ὅτι ἐνδεχόμενον νὰ πάθῃ προσβολήν τινα ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ τὰς προστάτιδας δυνάμεις, καὶ ὅτι τοῦτο συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ πολλαπλασιάσῃ τὸν ζῆλον καὶ τὴν θέλησιν κατὰ τῆς ἐξοντώσεως τῶν ληστῶν; καὶ βλέπετε εἰς πόσον εὐάρεστα ἀποτελέσματα προῆλθεν ἡ καταδίωξις ἐκείνη ἡ ὁποία κοντὰ εἰς τὰ ἄλλα παρωτρύνετο καὶ ἀπὸ τὸ αἴσθημα τοῦτο. Δὲν βλέπω λοιπὸν, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἓν προηγούμενον κακόν· ἐν τῇ πεποιθήσει μου, ἐν τῇ συνειδήσει μου φρονῶ, ὅτι ἠμπορεῖ μᾶλλον νὰ ᾖναι ἓν προηγούμενον καλόν. Καὶ ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἓν προηγούμενον καλὸν, διότι τοῦτο θέλει μᾶς κρατεῖ εἰς τὸν ἀένναον φόβον, ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ προστιμηθῶμεν πάλιν ἕνεκα ἀδιαφορίας εἰς τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας.

§58ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἐπιτρέπεται νὰ σᾶς κάμω μίαν ἐρώτησιν;

§59ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Τί τὰς θέλετε τὰς ἐρωτήσεις; ἐγὼ ἐκφράζομαι καθαρῶς.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε· εἶπεν ἐξ ἀρχῆς ὅτι ἐρωτήσεις δὲν δέχεται.

§61ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἐπ’ αὐτῆς τῆς βάσεως στηρίζεται τὸ νομοσχέδιον;

§62ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Μεταξὺ τῶν σκέψεων τῶν ἰδικῶν μου εἶναι μία καὶ αὐτή.

§63ΑΛΕΞ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Περὶ τῆς παραδοχῆς ἢ μὴ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ νὰ ἐκφράσητε τὰς ἰδέας· περὶ αὐτοῦ πρόκειται.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, μὴ διακόπτετε· (θόρυβος.)

§65ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι δὲν φθάνει ἡ χείρ μου μέχρι τοῦ Λονδίνου, νὰ φονεύσω καὶ τὸν Γλάδστωνα καὶ τοὺς πολιτικοὺς ὅλους τῆς Ἀγγλίας διὰ νὰ προκαλέσω χειροκροτήματα καὶ εὐχαριστήσω τοὺς κυρίους· (γέλως.) Ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, κύριοι, τοῦ ὑπὸ συζήτησιν, ὡρισμένως ἰδοὺ τί ἔχω νὰ εἴπω. Ὅλοι ἠξεύρομεν πῶς ὑπεβλήθη τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, δὲν ἐπεριμέναμεν βέβαια νὰ τὸ μάθωμεν ἤδη, καὶ πρὸ τῆς ὑποβολῆς του εἴμεθα ἐν γνώσει τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα ὑπηγόρευσαν καὶ τὴν ὑπὸ τοῦ κ. Δεληγεώργη δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν καὶ τὴν ὑπὸ τοῦ κ. Κουμουνδούρου ὑποβολὴν τοιούτου νομοσχεδίου. Συζητουμένου τοιούτου ἀντικειμένου, ἐγὼ νομίζω, ὅτι μήτε συμφέρον μήτε πρέπον εἶναι νὰ ἐκτίθενται ἀκριβῶς οἱ λόγοι, οἵτινες ὑπηγόρευσαν τὴν ὑποβολὴν καὶ πολὺ μᾶλλον καὶ τὴν ἐπιψήφισίν του, διότι βεβαίως τοιαύτη πρότασις συνδέεται μὲ τόσα πράγματα, ὥστε δὲν δύνανται νὰ ἐκτυλιχθοῦν ἐντεῦθεν ἄνευ κινδύνων τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους· ἀλλὰ νομίζω ὅτι εὐχῆς ἔργον ἤθελεν εἶσθαι, ἂν ἡ συζήτησις ἐσταμάτα μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ, καὶ προηρχόμεθα ἀμέσως εἰς μίαν ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου. Ἀδιάφορον ποῖον θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα· ἐντούτοις ἠθέλαμεν ψηφοφορήσει ἐπὶ προτάσεως, ἡ ὁποία κατὰ τὴν ἐπίσημον ἐξήγησιν τῆς κυβερνήσεως δὲν φέρει κανένα ἄλλον χαρακτῆρα, παρὰ τὸν τῆς φιλανθρωπίας.

§66ΜΙΛΗΣΗΣ. Σεῖς ἕως τώρα μᾶς ἀνεπτύξατε τόσα πράγματα......

§67ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Πόσον ἄδικος εἶσθε, κύριε Μίληση. Ἐγὼ σᾶς ἤκουσα ἐπὶ τόσας ὥρας λαλοῦντα, καὶ σεῖς δὲν ἔχετε τὴν ὑπομονὴν νὰ μ’ ἀκούσητε ἐπ’ ὀλίγον.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τοῦτο ἔχει δίκαιον ὁ ἀγορεύων· ὀλίγην ὥραν κατέχει τὸ βῆμα, καὶ ἐντούτοις δὲν ἔχετε τὴν ὑπομονὴν νὰ τὸν ἀκούσητε (γέλως). Παρακαλῶ μὴ διακόπτητε.

§69ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Κύριοι, δὲν ἐξέθηκα ἐδῶ ὅσα ἐξέθηκα μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἠμπορῶ νὰ πείσω κανένα· εἶμαι ἤδη πεπεισμένος, ὅτι αἱ πεποιθήσεις ἑνὸς ἑκάστου εἶναι ἐσχηματισμέναι· δὲν πιστεύω οὔτε ὁ κ. Μίλησης οὔτε ὁ κ. Λομβάρδος νὰ ἦλθον μὲ τὸν σκοπὸν αὐτὸν ἐδῶ, ἀλλ’ ἦλθον ἐδῶ διὰ νὰ ἐκθέσωσι τὰ ἴδιά των αἰσθήματα. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι πλὴν τῶν αἰσθημάτων τούτων εἶχον καὶ ὑποχρέωσιν, καὶ τελευτῶν ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους ἐναντίον τῶν ὅσων εἶπον οἱ κύριοι προλαλήσαντες κατ’ ἀνωτέρων λειτουργῶν τῆς Ἀγγλίας καὶ ἄλλων ἀτόμων, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν ἄξια τῶν μομφῶν, αἱ ὁποῖαι τοῖς ἀπεδόθησαν.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν ὅτι θὰ ἐκκενώσω τὰ ἀκροατήρια (θόρυβος).

§71Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριοι, αἱ ἰδέαι καὶ αἱ θεωρίαι, τὰς ὁποίας ἐξέφρασεν ἐν τῷ βουλευτηρίῳ τῆς Ἑλλάδος ὁ προλαλήσας, εἶναι ἰδέαι καὶ θεωρίαι, αἱ ὁποῖαι ἁρμόζουν εἰς ἀντιπροσώπους ὄχι ἀνεξαρτήτου κράτους, ἀλλὰ δούλου λαοῦ.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε βουλευτὰ, σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν, ὅτι ἕκαστος εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐκφράσῃ τὰς ἰδέας του....... (θόρυβος).

§73ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Ἐγὼ ἐπρόλαβα νὰ ἐκφράσω τὴν θλίψιν μου ὅτι δὲν δύναμαι ν’ ἁπλώσω τὴν χεῖρά μου μέχρι τοῦ Λονδίνου νὰ φονεύσω τὸν Γλάστωνα διὰ νὰ προκαλέσω χειροκροτήματα καὶ σᾶς εὐχαριστήσω.

§74Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἔπρεπε νὰ γνωρίζητε, ὅτι ἔθνος, τὸ ὁποῖον δέχεται νὰ προστιμίζεται ἀπὸ ἔθνος ἄλλο, ἀπ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν παύει νὰ ᾖναι αὐτόνομον καὶ ἀνεξάρτητον. Διὰ τοῦτο ἀποκρούω ὡς βλάσφημα ὅσα ὑπὸ τοῦ προλαλήσαντος ἐῤῥέθησαν μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς συνειδήσεώς μου. Κύριοι, θέλω περιορισθῆ εἰς τὸ ζήτημα τὸ κύριον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ, θέλω ἀπομακρύνει ὅλα τὰ παρεμπίπτοντα ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀφοροῦν τὴν διαγωγὴν τῶν πρῴην κυβερνήσεων, καὶ τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα ἠνάγκασαν αὐτὰς νὰ διεξαγάγωσι τὴν δυστυχῆ ὑπόθεσιν τοῦ Δήλιου, οὕτως, ὅπως τὴν διεξήγαγον, διότι ἔχω μίαν ἰδέαν καθολικὴν, κύριοι, ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἠξιώθησαν ν’ ἀναβοῦν εἰς τὸ κορυφαῖον ἀξίωμα τῆς πολιτείας, δὲν πρέπει νὰ ἐξευτελίζωνται καὶ ταπεινοῦνται διὰ προσωπικῶν προσβολῶν ἀπὸ τὸ βουλευτήριον τοῦτο, διότι πᾶσα προσβολὴ εἶναι ζημία τοῦ ἔθνους (διακοπή). Ἡ Ἑλλὰς, κύριοι, ὀλίγους ἀνθρώπους ἱκανοὺς ἔχει σήμερον. Πρέπει λοιπὸν νὰ φειδώμεθα τῆς ὑπολήψεώς των· ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ νὰ μὴ ἐξελέγξωμεν, ἂν ἡ διαγωγὴ, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἔδειξεν, ἦτον ἀδεξία, ἂν δὲν πρέπει νὰ ἀποδοθῇ τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο εἰς τοὺς τότε κυβερνῶντας. Καὶ ὁμολογῶ κατὰ μέγα μέρος ὅτι τὸ ἀπαίσιον ἀποτέλεσμα ἀποδόθητω εἰς αὐτοὺς, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ ὅτι τὸ ἔθνος εὐθύνεται ἀπέναντι τῆς Ἀγγλίας, διότι τὰ πάντα ὑπηγορεύθησαν καὶ ἐνηργήθησαν τῇ πρωτοβουλίᾳ καὶ τῇ γνώσει καὶ τῇ εἰδήσει τοῦ ἀντιπροσώπου της. Ἀπέναντι τῆς Ἀγγλίας οὐδεμίαν εὐθύνην ἔχομεν· ἠμπορεῖ τὸ ἔθνος νὰ ζητήσῃ λόγον, ἀλλ’ ἡ Ἀγγλία οὐδένα λόγον, οὐδεμίαν μομφὴν νὰ ῥίψῃ ὡς πρὸς τὴν διεξαγωγὴν ἐκείνην. Κατακρίνω ὡς ἀδεξίαν τὴν κυβέρνησιν, διότι ἐνῷ παρεδέξατο τὸ σύστημα τῶν ὑποχωρήσεων πρὸς σωτηρίαν τῶν αἰχμαλώτων, αἰφνιδίως μετέβαλεν αὐτὸ εἰς σύστημα ἐπιθέσεως ἐν γνώσει τῶν κινδύνων, κατὰ τῆς ἀσφαλείας τῶν αἰχμαλώτων. Κύριοι, τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ συνίσταται εἰς τοῦτο· εἶναι ἀξιοπρεπὲς, εἶναι συμφέρον διὰ τὴν Ἑλλάδα νὰ παραδεχθῇ καὶ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον; Αὐτὸ διὰ τῆς ἀποζημιώσεώς του ἀναγνωρίζει παραχώρησιν δικαιωμάτων προσβαλόντων τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ αὐτονομίαν του, δύναται νὰ ἔχῃ συνεπείας εἰς τὸ μέλλον. Αὐταὶ εἶναι αἱ σκέψεις τὰς ὁποίας πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν πρὶν τὸ παραδεχθῶμεν. Ἐγὼ δὲ δὲν διστάζω νὰ ἐκφράσω παῤῥησίᾳ τὴν γνώμην μου, ὅτι εἶμαι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔθεσε σαφῶς τὸ ζήτημα· εἶπεν ὅτι ἂν νομίζετε, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἀποζημίωσις ζητεῖται ὡς ὑποχρέωσις ἔννομος, καταναγκαστικὴ, τότε πρέπει ἕκαστος τῶν βουλευτῶν, ὅστις ἐσχημάτισε τοιαύτην ἰδέαν, νὰ τὸ καταψηφίσῃ· ἂν ὅμως ἐξ ἐναντίας καμμία ὑποχρέωσις δὲν ἐπιβάλλεται εἰς τὸ ἔθνος καταναγκαστικῶς, ἀλλὰ ζητεῖται χάριν φιλανθρωπίας ὡς μία συνδρομὴ δι’ ἐκείνην, ἡ ὁποία ἔπαθε ἀπὸ τὴν καταστροφὴν τοῦ Δηλίου, τότε πρέπει νὰ τὸ ψηφίσητε. Καὶ ἵνα μὴ σᾶς ἀποκρύψω τὴν ἀλήθειαν, μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ εἶχον κλονισθῆ τοσοῦτον, ὥστε ἐνῷ ἤμην ἀποφασισμένος νὰ τὸ καταψηφίσω, ἐδίσταζον, ἀλλ’ ἀφοῦ ἤκουσα τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Δεληγεώργη ἐπείσθην, ὅτι ὁ χαρακτὴρ τῆς ζητουμένης βοηθείας εἶναι τῆς ἀναγκαστικῆς ἀποζημιώσεως, εἶναι ἐπιβλητικός. Ἐκ τῆς συζητήσεως ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου τῆς Ἀγγλίας, ἧς ἔκαμε χρῆσιν καὶ ὁ Γλάδστων, ἐπροκλήθη, κύριοι, ἀπὸ βουλευτὰς διὰ νὰ ἐξηγήσῃ τὶ διανοεῖται νὰ πράξῃ κατὰ τῆς Ἑλλάδος, τὶ ἀπαιτήσεις ἔχει νὰ ὑποβάλῃ, καὶ εἰς ἀπάντησιν ἐδήλωσεν ὡς πρώτην ἀπαίτησιν, ὅτι θὰ ἀπαιτήσῃ τὴν ἀποζημίωσιν τῆς χήρας Λόϋδ. Ἀφοῦ λοιπὸν ἔχω τοιαύτην αὐθεντικὴν ἀπόδειξιν, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ συνδρομῆς λόγῳ φιλανθρωπίας, ἀλλὰ περὶ ἀποζημιώσεως ὀφειλομένης, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ νομοσχεδίου ἐκ τῆς πρωτοβουλίας τῆς κυβερνήσεως, ἐξ ἰδίας ὁρμῆς, ἐξ ἰδίου αἰσθήματος, ἀλλὰ προκαλεῖται ἀπὸ ξένην δύναμιν ὡς ἀναγκαστικὴ, ὡς ὑποχρεωτικὴ, δὲν δύναμαι, κύριοι, νὰ τὸ παραδεχθῶ· διότι ἔπρεπεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ᾖναι ἔνοχος εἰς τὴν ληστείαν ἐμμέσως ἢ ἀμέσως νὰ δύναται κατὰ τῆς Ἑλλάδος νὰ καταγνωσθῇ ἀμέλειά τις, ἥτις νὰ τὴν καθιστᾷ συνένοχον εἰς τ’ ἀποτελέσματα, τότε καὶ μόνον ἡ Ἀγγλία καὶ πᾶσα ἄλλη δύναμις ἤθελεν ἔχει δικαίωμα ἀπαιτήσεως. Ἐκτὸς τούτου, κύριοι, δὲν ὑπάρχει μόνον ἡ συζήτησις ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου τῆς Ἀγγλίας, ἔχομεν καὶ ἄλλην ἀπόδειξιν αὐθεντικὴν, ὅτι ἐπιδιώκεται ἡ ἐπιψήφισις ὡς ὑποχρέωσις ἀναγκαστικὴ, τὸ ἔγγραφον τοῦ ἀξιοτίμου πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας ἐν Ἑλλάδι μὲ τὸ ὁποῖον συνοδεύεται τὸ νομοσχέδιον· καὶ ἐκεῖ βλέπω, ὅτι ὡς ἀναγκαστικὴν ἀπαίτησιν ἀπαιτεῖ τὴν ἐπιψήφισιν. Καὶ πρὸς τοῦτο, κύριοι, προσθέτει καὶ ἄλλον λόγον, μίαν δοθεῖσαν ὑπόσχεσιν τοῦ Ἡγεμόνος. Ὁ κ. Δεληγεώργης, ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, προκληθεὶς, ἐπελάβετο νὰ δώσῃ τὴν ἑρμηνείαν ἑνὸς ἐγγράφου διὰ τοῦ ὁποίου ἐπροσφέρετο ὑπὲρ μιᾶς συνδρομῆς τῆς κυρίας Λόϋδ καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι αὐτὸς δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ποσῶς τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Πρέσβεως, ἀλλ’ ἐξ ἰδίας ὁρμῆς καὶ πρωτοβουλίας προσέφερεν αὐτὴν τὴν ὑπόσχεσιν καὶ ἄφησεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸν τελευταῖον λόγον, ν’ ἀποφασίσῃ ἂν πρέπῃ νὰ δοθῇ ἢ ὄχι· ὥστε οὐδεμία εὐθύνη τὸν ἐπιβαρύνει· διότι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐλευθέρα νὰ δώσῃ τὸν ἁρμόζοντα χαρακτῆρα καὶ νὰ ἐπιψηφίσῃ ἢ νὰ καταψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον. Ἠμπορῶ, κύριοι, νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν, δεχόμενος τὰς ἐξηγήσεις τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ, ὅτι πάντοτε ὅμως, ὁποιαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι μία ὑπόσχεσις δοθεῖσα ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν, φέρει κἄποιαν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν καὶ εὐθύνην εἰς αὐτήν. Ἂν λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον, κύριοι, προήρχετο ἁπλῶς καὶ καθαρῶς ἐκ τῆς πρωτοβουλίας τῆς Κυβερνήσεως, ἂν χάριν φιλανθρωπίας, χωρὶς νὰ ὑπάρχουν τὰ προηγούμενα, τὰ ὁποῖα μόνα δίδουν τὸν ἀληθῆ χαρακτῆρα, μήτε ἐγὼ ἤθελα ἀρνηθῆ τὴν ψῆφόν μου εἰς αὐτό· ἀλλ’ ὡς εἰσηγητὴς, κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ τὸ καταψηφίσω· διότι εἰς τὴν ἐπιψήφισιν ὑπάρχει καὶ μία ὑπολανθάνουσα τοῦ ἔθνους ὑπαιτιότης, τὴν ὁποίαν δύναται ἐχθρά τις τῆς Ἑλλάδος νὰ μεταχειρισθῇ ὡς ὅπλον κατ’ αὐτῆς καὶ ὡς ἔμμεσον ἀναγνώρισιν. Δὲν πρόκειται, κύριοι, περὶ χρημάτων, διότι τὰ φιλότιμα ἔθνη οὐδόλως φείδονται χρημάτων, ἀλλ’ οὐδέποτε θυσιάζουν τὴν τιμήν των. Ἂν θέλουν χρήματα, δώσατέ τα· ἂς διαπραγματευθῇ τὸ ζήτημα ἰδιαιτέρως ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἂν ζητοῦν 300 δώσατε 500,000, ἀλλὰ μὴ θέλετε νὰ καταδικάσῃ τὸ ἔθνος διὰ τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος τὴν τιμὴν καὶ τὰ δικαιώματά του.

§75ΤΙΝΕΣ. Ἄνευ νόμου νὰ δοθοῦν; (θόρυβος).

§76ΚΩΝΣΤ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριοι, ἂς ἐξετάσωμεν ἤδη κατὰ πόσον ἡ ἀπαίτησις αὕτη εἶναι καὶ ἔννομος. Οἱ ξένοι, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται εἰς ξένον κράτος δὲν δύνανται νὰ ἀπαιτήσουν μεγαλειτέρας ἀσφαλείας καὶ ἐγγυήσεις παρ’ ὅσας παρέχει εἰς τοὺς ὑπηκόους τοῦ τὸ ἴδιον κράτος· εἶναι ἐλεύθεροι οἱ ξένοι νὰ ἔλθουν· μάλιστα πολλὰ ἔθνη ἀπαγορεύουν καὶ τὴν εἴσοδον τῶν ξένων· ἡ Ἑλλὰς τοὺς δέχεται, ἀλλὰ δὲν δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτοῦν μεγαλειτέρας ἀσφαλείας καὶ μεγαλειτέρας ἐγγυήσεις. Ἂν ζημιωθῶσιν οἱ ξένοι, ἂν βλαφθῶσιν, ἄλλο δικαίωμα δὲν ἔχουν, εἰμὴ νὰ ἀπαιτήσουν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου νὰ καταδιώξῃ τοὺς βλάψαντας, τοὺς κακούργους καὶ τίποτε περισσότερον. Καὶ ὅταν παραλείψῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ καταδιώξῃ αὐτοὺς καὶ καθίσταται τρόπον τινὰ διὰ τῆς ἀμελείας της συνένοχος, τότε τὸ διεθνὲς δίκαιον οὐδὲν δίδει δικαίωμα εἰς τὸ ξένον κράτος νὰ ζητήσῃ ἀποζημίωσιν. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ Βάτελ· καὶ ἠξεύρετε τίς εἶναι αὐτός; Εἶναι ἐκεῖνος, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν γνώμην ἐστήριξεν ὁ Ῥῶσσελ τὴν ἐκδοθεῖσαν ἐπὶ τῆς Ἰταλικῆς ἐπαναστάσεως, διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν διαγωγὴν τῶν ὑπαλλήλων ὑπὲρ τῶν ἐπαναστατῶν τῆς Ἰταλίας, ἐγκύκλιόν του. Τοιαύτην αὐθεντίαν ἐξασκεῖ εἰς τὴν Εὐρώπην ὁ ἡγεμών, ὅστις ἀποποιεῖται νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν ἐπενεχθεῖσαν ζημίαν παρὰ τοῦ ὑπηκόου του, ἢ νὰ τιμωρήσῃ τὸν ἔνοχον ἢ τέλος πάντων νὰ τὸν παραδώσῃ, καθίσταται τρόπον τινὰ συνένοχος τῆς ὕβρεως καὶ ἐντεῦθεν γίνεται ὑπεύθυνος· ἀλλ’ ἂν παραδώσῃ ἢ τὴν περιουσίαν τοῦ ὑπευθύνου εἰς ἀποζημίωσιν, εἰς τὰς περιπτώσεις τὰς ἐπιδεκτικὰς τοιαύτης ἱκανοποιήσεως, ἢ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ νὰ ἀποτίσῃ τὴν ποινὴν τοῦ ἐγκλήματός του, ὁ προσβληθεὶς δὲν δύναται τίποτε πλέον νὰ ζητήσῃ. «Τοῦ βασιλέως Δημητρίου παραδόντος εἰς τοὺς Ῥωμαίους τοὺς φονεῖς τῶν πρέσβεών των, ἡ Γερουσία τοὺς ἀπέπεμψε, σκοποῦσα νὰ διαφυλάξῃ τὴν ἐλευθερίαν, νὰ τιμωρήσῃ ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ ἓν τοιοῦτον κακούργημα κατὰ τοῦ βασιλέως αὐτοῦ, ἢ κατὰ τῆς ἐπικρατείας του. Ἐὰν οὕτως εἶχε τὸ πρᾶγμα, ἐὰν ὁ βασιλεὺς οὐδεμίαν μετοχὴν εἶχεν εἰς τὴν δολοφονίαν τοῦ Ῥωμαίου πρέσβεως, ἡ διαγωγὴ τῆς Γερουσίας ἦτον ἀδικωτάτη καὶ ἀξία ἀνθρώπων, οἵτινες ζητοῦν ἀφορμὰς εἰς τὰς φιλοδόξους ἐπιχειρήσεις των (Vattel droit des Gens §. 77).» Τίποτε λοιπὸν δὲν ἐχρεωστούσαμεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν παρὰ νὰ καταδιώξωμεν τοὺς λῃστάς, νὰ τοὺς τιμωρήσωμεν. Καὶ δὲν ἔχει κανένα λόγον, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν, ὅτι τὸ ἔθνος δὲν ἐξηγέρθη ὡς ἓν ἄτομον πρὸς σύλληψιν καὶ τιμωρίαν τῶν λῃστῶν, ὅτι δὲν ἔπραξεν ὅ,τι ἄνθρωπος ἐδύνατο νὰ πράξῃ. Ποῦ λοιπὸν δύναται νὰ στηριχθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἀποζημιώσεως; Ἂν ἡ Ἀγγλία δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ ἀποζημίωσιν, δικαιοῦται νὰ ζητήσῃ αὐτὴν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν· ἐκεῖ ἐσυστήθη ἡ συμμορία, ἐκεῖθεν ἐξώρμησε κατὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἂν ὑπέφερεν ἡ Ἀγγλία, ἐμμέσως ἔπαθε πρώτη ἡ Ἑλλάς. Ἂν ἡ Ἀγγλία ἔχῃ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἀπὸ ἡμᾶς ἀποζημίωσιν, ἔχομεν καὶ ἡμεῖς τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν (Θόρυβος). Αὐτὸ εἶναι ἄνω ποταμῶν, εἶναι παράλογον καὶ ἄδικον. Κύριοι, συνέπεια τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν ἐθνῶν εἶναι ἡ ἰσότης αὐτῶν, καὶ ὁ οὐσιώδης χαρακτὴρ τῆς ἀνεξαρτησίας συνίσταται εἰς τοῦτο, ὅτι κανὲν ἔθνος δὲν δύναται ν’ ἀπαιτήσῃ νὰ κάμῃ καμμίαν παραχώρησιν εἰς ἓν ἄλλο, χωρὶς τοῦτο νὰ ᾖναι ὑπόχρεων εἰς τὴν αὐτὴν παραχώρησιν. Ἠμπορεῖ ἓν ἔθνος, κύριοι, καὶ δύναται νὰ ᾖναι ἰσχυρότερον τοῦ ἄλλου, ἀλλ’ ἡ ἰσχύς του οὐδὲν δικαίωμα τοῦ περιποιεῖ διὰ ν’ ἀπαιτήσῃ ὑποχρεώσεις, εἰς τὰς ὁποίας δὲν ὑποβάλλεται τὸ ἴδιον καὶ αἱ ὁποῖαι εἶναι ἄδικοι. Δύνασθε νὰ παραδεχθῆτέ ποτε, ὅτι ἡ Ἀγγλία, κύριοι, σήμερον, ἐκβιάζουσα τὴν Ἑλλάδα νὰ ἀναγνωρίσῃ ἓν δικαίωμα ἀποζημιώσεως, αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν ἐννοεῖ νὰ τὴν ἐπιβάλῃ καὶ εἰς τὸν ἑαυτόν της; Δύνασθε νὰ παραδεχθῆτε, ὅτι θέλει νὰ καθιερώσῃ μίαν τοιαύτην ἀρχὴν, ὅτι αἱ κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι κατ’ οὐδὲν εἶναι πολιτικῶς ὑπεύθυνοι ὡς πρὸς τὰς βλάβας, ἢ ζημίας, τὰς ὁποίας τυχὸν ἐν τῷ κράτει των ὑπέστησαν ἀλλοδαποί, αὗται αἱ κυβερνήσεις εἶναι ὑπόχρεοι πρὸς ἀποζημίωσιν, ἀφοῦ κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς τιμωρίαν τῶν κακούργων; Ἐγὼ εἶμαι βέβαιος, κύριοι, ὅτι ἂν οἱ ὑπουργοὶ τῆς Ἑλλάδος δὲν ἤθελον εἶσθαι τόσον εὔκολοι εἰς παραχωρήσεις καὶ ἀναγνωρίσεις δικαιωμάτων, εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ Ἀγγλία ἤθελε, κύριοι, εἰσακούσει τὸ δίκαιον· καὶ ἔχω πρόσφατον παράδειγμα· ἡ Ἰταλία ἐζήτησε τὴν αὐτὴν ὑποχώρησιν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν κυβέρνησιν, οἵα ἐγένετο καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, νὰ ἐπιτηρῇ τὴν ἀνάκρισιν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις γενναίως ἀντετάχθη, καίτοι τοιούτου προηγουμένου παρὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον ὑπάρχοντος. Νομίζω ὅτι πρωθυπουργὸς ἦτο ὁ κύριος Δεληγεώργης, ὅστις ἀπήντησεν, ὅτι προτιμῶ νὰ παραιτηθῶ παρὰ ν’ ἀναγνωρίσω ἓν τοιοῦτον δικαίωμα, ὅπερ ἀντίκειται εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν αὐτονομίαν τῆς, ὑποβαλλομένης εἰς τὸν ξένον ἔλεγχον τῆς ἀνακρίσεως, ἐνῷ τὸ Σύνταγμά μας οὔτε εἰς τὰς ἄλλας ἐξουσίας δὲν ὑποβάλλει τὴν ἐνέργειαν τῶν δικαστηρίων· κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἀποτελεῖ τρίτην ἐξουσίαν ἐν τῷ κράτει· ἡ δὲ Ἰταλία, ἀναγνωρίσασα τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ δίκαιον τῶν λόγων, ἀπέσυρε τὴν πρότασίν της. Εἶμαι βέβαιος, κύριοι, ὅτι καὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἂν οἱ ὑπουργοὶ τῆς Ἑλλάδος ἤθελον κάμει παρατηρήσεις, ἡ Ἀγγλία θὰ ὑπεχώρει. Τὰ ἔθνη, ὅταν πρόκηται περὶ παραχωρήσεως δικαιωμάτων οὔτε συμπαθείας λαμβάνουν ὑπ’ ὄψιν, οὔτε εὐγνωμοσύνας· δὲν ἀναγνωρίζουν δικαιώματα, τὰ ὁποῖα προσβάλλουν τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ αὐτονομίαν των. Καὶ ἐγὼ, κύριοι, ἐκφράζω τὴν ἄπειρον εὐγνωμοσύνην μου πρὸς τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος καὶ πρὸς ὅλας τὰς προστάτιδας δυνάμεις δι’ ὅσα ἔπραξαν ἄλλοτε καὶ ἐξακολουθοῦσι νὰ πράττωσιν ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν εἰμπορῶ νὰ παραχωρήσω οὔτε κεραίαν ἐκ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἀπολύτων τοῦ ἔθνους. Ἐγὼ, κύριοι, φρονῶ, ὅτι ἡ Ἀγγλία οὐδέποτε, καταχρωμένη τῆς δυνάμεώς της, δύναται νὰ μεταχειρισθῇ τὴν βίαν διὰ νὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ εἰς ἄδικον ὑποχρέωσιν, ἀντιβαίνουσαν εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον, καὶ ὅσα θέλει ἂς λέγῃ ὁ κ. Ζαΐμης, ὅτι σήμερον τὸ διεθνὲς δίκαιον δὲν ἰσχύει, καὶ ὅτι ἡ δύναμις τοῦ ἰσχυροτέρου εἶναι τὸ δίκαιον, διότι ὅσον μία δύναμις εἶναι ἰσχυροτέρα, τόσῳ, χάριν τῆς ὑπολήψεώς της, χάριν τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν ἠθικὴν, δὲν δύναται νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτῆς, καὶ ὁσάκις ἔκαμε χρῆσιν, ἐπρότεινε εὔλογον ἀφορμὴν, ἢ τοὐλάχιστον εὐπρόσωπον. Καὶ τοῦ Πατσιφίκου τὸ παράδειγμα δὲν ἔχει σχέσιν, διότι ἡ Ἀγγλία ἐδικαιολογήθη, διότι οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐξουσίας δὲν ἔπραξαν τὸ καθῆκόν των εἰς τὸ νὰ ἐμποδίσωσι τὴν διαρπαγὴν, ἐνῷ ἦσαν παρόντες· ἀλλὰ σήμερον τί ἀφορμὴν ἔχει; Ἔστω, ὅτι ἔχει ἀπόφασιν νὰ μεταχειρισθῇ καὶ τὴν βίαν, πρὶν ὅμως ἐκδηλώσῃ αὐτὴν δὲν δύναται τὸ ἔθνος νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις της· ὁ κύριος ὑπουργὸς μᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι οὐδὲν σημεῖον, οὐδὲν σύμπτωμα μέχρι τοῦδε ὑπάρχει δεικνῦον τὴν τοιαύτην προδιάθεσιν. Ἂς μὴ μιμηθῶμεν τὸν δειλὸν ἐκεῖνον πλοίαρχον, ὅστις ἐπὶ τῇ ὑπονοίᾳ τρικυμίας ῥίπτει τὸ φορτίον διὰ νὰ προλάβῃ τὸν κίνδυνον, ἀντὶ νὰ προσπαθήσῃ νὰ τὸ σώσῃ, εἰς τὴν θάλασσαν, καὶ τὸ πλοῖον εἰς τὴν ἀκτήν· (θόρυβος). Ἀλλ’ ἔστω, ὅτι δύναται νὰ μετέλθῃ τὴν βίαν· ἀλλὰ τὸ ἔθνος, πρὶν ἢ φθάσῃ εἰς τὴν ἐξάσκησιν τῆς βίας, προτάσσει ἓν τελεσίγραφον· ἂς ἀφήσωμεν νὰ ἔλθῃ καὶ νὰ ζητῇ δι’ αὐτοῦ ἡ Ἀγγλία τὴν πληρωμήν· διότι τότε σώζεται ἡ τιμὴ τοῦ ἔθνους (θόρυβος.) Δὲν πιστεύω δὲ ἡ Ἀγγλία νὰ ἐκτραχηλισθῇ εἰς τοιαῦτα μέτρα, ἵνα νομιμοποιήσῃ μίαν ἄδικον ἀπαίτησιν, αὐτὴ ἡ ὁποία φαίνεται ὁ προστάτης τοῦ δικαίου, τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς τιμῆς τῶν μικρῶν καὶ ἀδυνάτων ἐθνῶν. Χωρὶς ἑνὸς τελεσιγράφου δὲν δύναμαι ν’ ἀναγνωρίσω ὑποχρέωσιν, ἡ ὁποία ἀντιβαίνει εἰς τὴν αὐτονομίαν τῆς πατρίδος μου, καὶ μὲ τὴν γλῶσσαν καὶ μὲ τὰς χεῖράς μου, καὶ μὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου θέλω τὴν ἀποκρούσει. Εἶδον, κύριοι, εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦ πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας (καὶ ἐδῶ ὑπάρχει ζήτημα συνταγματικὸν, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ παρέλθῃ ἐν σιωπῇ, διότι δύναται νὰ καθιερώσῃ προηγούμενα·) ἐδόθη, λέγει, καὶ ὑπόσχεσις.

§77ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Περὶ τούτου ἐλέχθησαν πολλὰ, τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ἐπαναλαμβάνωνται τὰ ἴδια.

§78ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐγὼ θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ ἐκφράσω τὴν ἰδέαν μου. Διὰ τὴν εὐτυχίαν τῆς Ἑλλάδος, ὁ ἡγεμὼν παρέχει τὸ πρωτότυπον παράδειγμα τοῦ πρὸς τὸ πολίτευμα σεβασμοῦ καὶ τῶν συνταγματικῶν ἀρχῶν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐννοῶ διόλου, καὶ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ παρεξηγηθῶ, λέγω μόνον, ὅτι οἱ βασιλεῖς καὶ ἡγεμόνες τῶν συνταγματικῶν κρατῶν δὲν δύνανται νὰ διαγράφωσι κανόνα ἀτομικῆς συμπεριφορᾶς, τὸν ὁποῖον οἱ σύμβουλοι τοῦ στέμματος εἰσὶν ὑπόχρεοι νὰ σεβασθοῦν καὶ νὰ μὴ διαταράξουν διὰ τῆς γνώμης των. Αὐτοί, κύριοι, κυβερνοῦνται διοικοῦν διὰ τῶν ὑπευθύνων ὑπουργῶν, καὶ οἱ ὑπουργοὶ ὡς πρὸ τὰ ζητήματα τῆς πολιτικῆς δὲν δύνανται παρὰ νὰ ζητοῦν πάντοτε τὴν γνώμην των, ὥστε ἂν δὲν εὑρίσκωνται σύμφωνοι μὲ τὸν ἡγεμόνα χρεωστοῦν ἢ νὰ παραιτήσουν τὴν πολιτικήν των ἢ τὸ χαρτοφυλάκιον, διότι ὁ ἡγεμὼν παραδίδων τὴν σφραγίδα τῆς ἐξουσίας εἰς ὑπουργοὺς, παραδίδει καὶ τὴν συνείδησίν του. Κύριοι, λυποῦμαι πολὺ διὰ τὴν κακὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου ἔκαμε τοῦ χαρακτῆρος τοῦ Κλαρενδῶνος καὶ τοῦ Γλάδστωνος, καὶ διὰ τὰς κατ’ αὐτῶν ἀναξίας συγκρίσεις· ἡ παραφορὰ αὕτη δύναται νὰ συγχωρηθῇ, ἂν ἀποδοθῇ εἰς τὸ πάθος τῆς ἀγανακτήσεως διὰ τὰς πικροτάτας καὶ μέχρις ἐξευτελισμοῦ προφερθείσας ὕβρεις, καθ’ ἅπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τῆς Ἀγγλίας, ἀλλ’ ἂν εὑρέθησαν ὑβρισταὶ κατὰ τοῦ ἑλληνισμοῦ, οὐδὲν δικαίωμα ἔχομεν νὰ λαλῶμεν κατὰ τοῦ ἀποθανόντος Κλαρενδῶνος ἢ τοῦ Γλάδστωνος μὲ τοιαύτην περιφρόνησιν.

§79ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Περὶ ζώντων δὲν ὡμίλητα.

§80ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Διότι ἡ Ἑλλὰς εἰς ἀμφοτέρους χρεωστεῖ χάριτας, διότι καὶ οἱ δύο ἐφάνησαν φιλλέληνες, καὶ διότι ἐτέθησαν ὡς ἀσπὶς κατὰ τῆς ἐξηγριωμένης ἀδίκως κοινῆς γνώμης τῆς Ἀγγλίας καὶ ἀντετάχθησαν κατὰ τῆς ζητουμένης νέας κατὰ τῆς Ἑλλάδος σταυροφορίας. Ἐγὼ, κύριοι, μακαρίζω ἐκεῖνα τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ηὐτύχησαν νὰ ἔχωσιν ἄνδρας ὡς τὸν Γλάδστωνα καὶ τὸν Κλαρενδῶνα καὶ θεωρῶ τὴν ἔλλειψιν αὐτῶν ὡς ἓν δυστύχημα τῆς ἀνθρωπότητος καὶ διὰ τὰς πολιτικὰς καὶ διὰ τὰς ἀτομικάς των ἀρετάς. Τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὁ μακαρίτης Κλαρενδὼν περὶ τῆς ἀμνηστείας ὑπεστήριξε, εἶναι ζήτημα λίαν ἀμφίβολον, ὥστε δὲν ἔπρεπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ζακύνθου νὰ λάβῃ αὐτὸ ὡς ἀφετηρίαν τοῦ λόγου του. Τὸ σύνταγμα ἀναγνωρίζει τὸ δικαίωμα τῆς ἀμνηστείας ὡς προνόμιον βασιλικὸν, ἀλλὰ τὸ περιορίζει ὡς πρὸς τὰ ἐγκλήματα τὰ πολιτικὰ, τὸ ἀφῄρεσε δὲ ὡς πρὸς τὰ ἐγκλήματα τὰ κοινὰ καὶ ἰδίως διὰ τὴν ληστείαν. Ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ τις νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία ἐπέφερε τὸν περιορισμὸν, ὅτι ἐνόησε ν’ ἀφαιρέσῃ τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν διὰ νόμου νὰ τὴν δίδῃ, διότι ἤθελε περιορίσει τὴν ἐνέργειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἐν τῷ μέλλοντι, παρὰ τὴν φύσιν αὐτῆς. (θόρυβος).

§81Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§82ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι ζητήματα ἀφορῶντα τὴν πολιτικὴν, καὶ πρέπει ἐντεῦθεν νὰ συζητῶνται. Ἀλλὰ λέγω, ὅτι καὶ ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι ἡ γνώμη τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας δὲν εἶναι ὀρθὴ ἐπὶ ζητήματος ἀμφισβητουμένου, δὲν ἔχει τις δικαίωμα νὰ τὸν κατακρίνῃ πικρῶς διὰ τὴν γνώμην του, ἣν ἐξέφρασε. Κύριοι, ἔρχομαι νὰ κάμω καὶ ἑτέραν παρατήρησιν, ἀφορῶσιν ἄλλο πρόσωπον ἀδίκως ἐπιβαρυνθέν. Εἶμαι φίλος τοῦ κ. Νόελ καὶ ὑπῆρξα ὑπερασπιστής του· τὸ κατ’ αὐτοῦ βούλευμα οὐδεμίαν κατηγορίαν προσῆπτεν αὐτῷ ἐπὶ συνεργείᾳ ληστείας (θόρυβος) ἡ μόνη μομφὴ, ἡ ὁποία ἀπεδόθη εἰς αὐτὸν εἶναι ὅτι ὑπέθαλψε τὴν περὶ ἀμνηστείας ἰδέαν (θόρυβος). Μὴ ταράττεσθε· αἱ βουλαὶ τῆς Ἀγγλίας, λέγει ἡ ἱστορία, ὅτι ἤκουον μετὰ προσοχῆς καὶ ἀνοχῆς, οὐχὶ ὀρθὰς παρατηρήσεις ὡς τὰς ἰδικάς μου, ἀλλὰ καὶ τοὺς μεγαλειτέρους παραλογισμούς (θόρυβος). Λέγω, ὅτι ἀπὸ πλάνην τὸ συμβούλιον τῶν πλημμελειοδικῶν καὶ παρὰ τὸ δίκαιον, ὡς ἐβεβαιώθη κατόπιν ἀπὸ τὸ βούλευμα τοῦ ἐφετείου καὶ ἀπὸ τὸν εἰσαγγελέα τῶν ἐφετῶν, τὸν ἐνοχοποίησε· καὶ τὸ βούλευμα τοῦ Πλημμελειοδικείου δὲν δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ, εἰμὴ ὡς μυθιστόρημα, διότι ἄλλως δὲν δύναται ν’ ἀποδοθῇ, εἰμὴ εἰς τὴν παραμόρφωσιν τῶν γεγονότων καὶ εἰς τὴν δημιουργίαν ἀνυπάρκτων· ἑπομένως δὲν ἦτο δίκαιον νὰ καταφερθῇ ὁ κ. Λομβάρδος. Δὲν λέγω τίποτε ἐπὶ τούτου περισσότερον. Ἀλλ’ ἔχομεν ἀκόμη μικρὸν λογαριασμὸν μετὰ τοῦ κ. Ζαΐμη. Νομίζω, κύριοι, ὅτι μὲ πολλὴν εὐκολίαν ὁ ἀξιότιμος κύριος Ζαΐμης ἀνεδέχθη τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Βράϊλα. Ἐγώ, κύριοι, φρονῶ, ὅτι ὁ Βράϊλας οὐ μόνον ἠθικῶς εἶναι ὑπεύθυνος, ἀλλὰ καὶ ποινικῶς. Ὅταν εἷς πρέσβυς, κύριοι, διαβάλλῃ καὶ καταδικάζῃ τὸ πολίτευμα τοῦ τόπου του, ὅταν διασύρῃ αὐτὸ ἐνῷ ὡρκίσθη νὰ τὸ ὑποστηρίξῃ, δὲν δύναται νὰ δικαιολογηθῇ, ὅτι δῆθεν ἐποιήσατο χρῆσιν τῶν πεποιθήσεών του, διότι αὐτὸς ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως ἀπεφάνθη καὶ ὄχι ὡς ἄτομον. Κάμνει σύγκρισιν ὁ κ. Ζαΐμης τοῦ ἀτόμου μὲ τὸ πρόσωπον τοῦ πρέσβεως. Καὶ πότε, κύριοι, διέβαλε τὸ πολίτευμα; Ὅτε ἡ ὕπαρξις τοῦ πολιτεύματος καὶ αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος ἐτίθετο εἰς δίκην καὶ ἐζητεῖτο ἡ ἐπέμβασις διὰ νὰ μᾶς ὑποχρεώσουν νὰ μεταβάλλωμεν τὸ πολίτευμα· ἐνῷ ἦτο ἐπίδικον τὸ πολίτευμα καὶ ἐμελετῶντο σχέδια ἀποτρόπαια κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀποδόσας ὁ Βράϊλας τὰς συμφορὰς τοῦ Δείλησι εἰς τὸ πολίτευμα, ὡς δημοκρατικόν, προσθείς, ὅτι αὐτὸς προεῖδε τὰ κακά, ἐξελέγχεται ἐπίβουλος κατὰ τοῦ ἔθνους του. Δὲν ἐννοῶ, κύριοι, νὰ περιορίσω τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς συνειδήσεως καὶ τῆς κρίσεως, ὄχι· ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φρονῇ ὅ,τι θέλει, ἀλλὰ ὁ κ. Βράϊλας ἐξεφράσθη ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους. Τὸ τοιοῦτον, κύριοι, ἦτον ἔγκλημα θανάσιμον· ἦτον ἔγκλημα ἐσχάτης προδοσίας. Καὶ ἐὰν, κύριοι, τὰ ἀνθρώπινα δημόσια ἔργα δὲν εἶναι τέλεια, διὰ τοῦτο δὲν ἀπόκειται εἰς ἓν ἄτομον νὰ ἀναδέχηται τὴν ἐξουσίαν νὰ διορθώσῃ αὐτά, πολὺ ὀλιγώτερον προκειμένου λόγου περὶ πολιτεύματος· ἀπορῶ μάλιστα διὰ τὴν ἀνοχὴν τοῦ Σώματος τούτου, τὴν ὁποίαν δεικνύει εἰς τοιαύτην ἀξιοκατάκριτον διαγωγήν, ἐνῷ περιέχει εἰς τοὺς κόλπους του τοὺς περισσοτέρους πληρεξουσίους. Χρεωστεῖτε, κύριοι, ν’ ἀποδοκιμάσητε μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τοῦ λόγου τοιαύτην διαγωγήν, πρὸς παραδειγματισμὸν τῶν ἄλλων. Τὸ σύνταγμα, ὡς ἔργον ἀνθρώπινον, δύναται νὰ ἔχῃ ἀτελείας, ἀλλὰ κανεὶς ὡς ἄτομον δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ καταδικάζῃ αὐτό. Τὸ ἔθνος ἐπρονόησε τὸν τρόπον τῆς διορθώσεως τῶν ἐλλείψεών του, καὶ μέχρι ποίων διατάξεων ἐκτείνεται ἡ διόρθωσις, καὶ τοιοῦτον δικαίωμα εἰς οὐδὲν ἄτομον ἀνεγνώρισε. Τὸ ἄριστον, κύριοι, τῶν συνταγμάτων εἶναι τὸ ἡμέτερον, διότι στηρίζεται εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ φυσικοῦ δικαίου, καθιεροῖ τὴν ἰσότητα τὴν πολιτικήν, καθιεροῖ τὴν ἰσότητα τὴν ἀστικήν, καθιεροῖ ὅλας τὰς ἐλευθερίας, τὰς ὁποίας ὅλα τὰ ἄλλα ἔθνη διὰ ἀγώνων μακρῶν, δοκιμασιῶν καὶ αἱμάτων δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἀποκτήσωσι. Καὶ ἂν δὲν ἀρέσῃ λοιπὸν τὸ πολίτευμα αὐτὸ εἰς τὸν κ. Βράϊλαν, οὐδὲν πολίτευμα δὲν δύναται νὰ τῷ ἀρέσῃ· ἴσως ἐπιθυμεῖ κανὲν πολίτευμα δεσποτικὸν, ὅπου τὸ ἔθνος νὰ μὴ ἔχῃ τὴν φωνήν του καὶ τὴν συμμετοχήν του; Τὸ κατ’ ἐμὲ οὐδεμίαν ἔλλειψιν εὑρίσκω εἰς τὸ σύνταγμα, καὶ ἂν ὑπάρχωσιν ἐλλείψεις ἀφορῶσιν τοὺς ὀργανικοὺς νόμους, μὴ δυναμένους νὰ ἀσφαλίσωσι τὴν καλὴν ἐφαρμογήν του, ἀφοροῦν, ὡς καὶ ἡ πεῖρα κατέδειξε, τὸν ἐκλογικὸν νόμον. Ταῦτα εἶχα νὰ παρατηρήσω.

§83ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ θέσις μου, Κύριοι, εἶναι τῇ ἀληθείᾳ δύσκολος, διότι ἀνέρχομαι τὸ βῆμα πρὸς ὑποστήριξιν γνώμης, ἣν ἀνέπτυξαν καὶ ἀνέλυσαν δύω ἐκ τῶν ἐντίμων συναδέλφων μετὰ πολλῆς ἐπιτυχίας. Ἐπερίμενα ν’ ἀκούσω σπουδαίαν τινὰ καὶ λογικὴν ἀπάντησιν εἰς τοὺς λόγους τῶν ἐντίμων βουλευτῶν Κερκύρας καὶ Καρυστίας, ἀλλ’ ἀντὶ ταύτης ἤκουσα πράγματα, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν δύναταί τις, σεβόμενος ἑαυτὸν, νὰ δώσῃ ἄλλην ἀπάντησιν, εἰμὴ τὴν ἀπάντησιν τῆς σιωπῆς. Ὁ Κ. Κατσικαπῆς ἀνέλαβε τὸ ἄχαρι ἔργον, ἵνα μή τι χεῖρον εἴπω, νὰ παραστήσῃ δημοσίᾳ συναδέλφους καὶ φίλους του ὡς ὑβρίσαντας, συκοφαντήσαντας καὶ προπηλακίσαντας μάλιστα τὴν Ἀγγλίαν. Ἀλλ’ ὁποίαν ὕβριν ἤκουσεν ἀπὸ τοῦ στόματός μου ὁ Κ. Κατσικαπῆς, διὰ νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς ἑαυτὸν τοιούτους λόγους, τοὺς ὁποίους δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω; ...

§84ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Δὲν εἶπον διὰ σᾶς.

§85ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἂν σεῖς ἐλησμονήσατε τοὺς λόγους σας, ἐγὼ ὅμως καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὸ κοινὸν τοὺς ἠκούσαμεν καὶ τοὺς ἐνθυμούμεθα καλῶς. Ὁ Κ. Κατσικαπῆς ἐθεώρησεν ὕβριν, συκοφαντίαν καὶ προπηλακισμὸν κατὰ τῆς Ἀγγλίας τὴν εὐπρεπῆ, τὴν ἀνδρικὴν ὑπεράσπισιν τῶν δικαιωμάτων τῆς πατρίδος του, καὶ παρέστη αὐτὸς, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, αὐτεπάγγελτος ὑπερασπιστὴς τῆς ὑβριζομένης, τῆς ἀδικουμένης Ἀγγλίας! Δὲν ἀνεμέτρησε τὸ βάρος τῆς φοβερᾶς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀνελάμβανεν, ὅτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔῤῥιπτε τόσον τολμηροὺς λόγους, οἵτινες ποτὲ δὲν ἔπρεπε νὰ ἀκουσθῶσιν ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, οὐδ’ ἐσυλλογίσθη ποῖον τίτλον διεξεδίκει διὰ τὸν ἑαυτόν του, ὅτε ἔδιδε τὸν τίτλον τῶν ὑβριστῶν καὶ συκοφαντῶν εἰς τοὺς προστατεύοντας τὰ δίκαια τῆς πατρίδος του, ἀληθῶς ὑβριζομένης, συκοφαντουμένης καὶ προπηλακιζομένης....

§86ΚΑΤΣΙΚΑΠΗΣ. Αὐτὸς δὲν εἶναι τρόπος συζητήσεως· εἴπατε ἐλευθέρως τὰς ἰδέας σας· εἶχον καὶ ἐγὼ δικαίωμα νὰ ἐκφράσω τὰς ἐδικάς μου (θόρυβος).

§87ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἴχατε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσητε τὰς ἰδέας σας καὶ τὰς ἐξεφράσατε, ἀλλὰ λησμονεῖτε, ὅτι ἔχομεν καὶ ἡμεῖς τὸ δικαίωμα νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὰς τὸν ἀληθῆ χαρακτῆρα καὶ τὴν ἀληθῆ ἠθικὴν ἀξίαν.—Ἐννοεῖτε, Κύριοι, ὅτι δὲν θέλω ἐπιχειρήσει νὰ παρακολουθήσω τὸν Κ. Κατσικαπῆν εἰς τὴν γενναίαν ἐκδρομὴν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὑπερασπιζόμενος αὐτὸς τὴν τιμὴν τῆς προσβληθείσης Ἀγγλίας. Δὲν ἔχω ὄρεξιν ν’ ἀνασκευάζω κενολογίας, ματαιολογίας καὶ ἀερολογίας· ἐσυνείθισα νὰ σπουδάζω, ὅταν πρόκηται περὶ σπουδαίων, εἰς οὐδένα δὲ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ λέγῃ ὅ,τι φθάσῃ, ὅταν μάλιστα πρόκηται περὶ τόσον σοβαρᾶς ὑποθέσεως, καὶ ὁμιλῇ ἐνώπιον σπουδαίου Σώματος καὶ εἰς ἐπήκοον τοῦ κοινοῦ. Παραιτῶ τὸν Κ. Κατσικαπῆν καὶ ἔρχομαι εἰς τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος ἐθεώρησε πρέπον νὰ καταβῇ προχθὲς εἰς προσωπικοὺς ὑπαινιγμοὺς, εἰς τοὺς ὁποίους ὀφείλω νὰ δώσω βραχεῖαν ἀπάντησιν. Ἡ Βουλὴ, ἥτις μὲ ἤκουσε προχθὲς μετ’ εὐμενείας ἐπὶ τέσσαρας ὅλας ὥρας, ἀναπτύσσοντα τὰς ἰδέας μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, θὰ μοὶ ἀποδώσῃ, εἶμαι βέβαιος, δικαιοσύνην, ἀναγνωρίζουσα ὅτι τὰς σκέψεις, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον εἰς τὴν κρίσιν της, δὲν ἐνέπνευσεν οὔτε κακὴ πρόθεσις, οὔτε πλάγιος καὶ ταπεινὸς σκοπὸς ἐπιθέσεως κατ’ οὐδενὸς τῶν πολιτευομένων, ἥκιστα δὲ πάντων κατὰ τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν αἱ σκέψεις μου ἦσαν πολλάκις δυσμενεῖς, ἂν ἐνίοτε ἦσαν πικραί, δὲν πταίω ἐγώ, πταίουν τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα μοὶ τὰς ἐπέβαλον ἀναγκαίως, ἀδυσωπήτως. Ἐλέγχων τὸ σύστημα τῶν θυσιῶν καὶ παραχωρήσεων, τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν εἰς τὴν ἀξιοθρήνητον ὑπόθεσιν τοῦ Δηλίου καὶ ἀποδεικνύων διὰ τῶν πραγμάτων οὐ μόνον τὸ ἄδικον καὶ ἐξευτελιστικόν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἄσκοπον καὶ μάταιον αὐτῶν, ἔφθασα, ὡς ἐνθυμεῖσθε, καὶ εἰς τὴν τελευταίαν ἀπαίτησιν τῆς Ἀγγλίας περὶ ἐπαναλήψεως τῆς ἀνακρίσεως. Ἐνόμισα δὲ, ὅτι θὰ παρεβίαζον τὸ πρὸς ἐμαυτὸν, τὸ πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν πατρίδα μου καθῆκον, ἂν δὲν ἐξέφραζον μετὰ παῤῥησίας καὶ εἰλικρινείας τὴν γνώμην μου περὶ τῆς διαγωγῆς τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἂν δὲν κατέκρινον τὸ σύστημα τῶν θυσιῶν καὶ παραχωρήσεων, τὸ ὁποῖον καὶ ἡ ἐνεστῶσα κυβέρνησις ἠσπάσθη καὶ ἐφήρμοσε. Δὲν ἔλλειψα ν’ ἀναγνωρίσω ἀσμένως καὶ νὰ ὁμολογήσω παῤῥησίᾳ ἐνώπιόν σας, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα κυβέρνησις ἀπέκρουσε καὶ ἐπέτυχε νὰ μὴ ἐπαναληφθῇ ἡ ἀνάκρισις ἐπὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἤδη ἐξαντληθῆ διὰ τοῦ βουλεύματος τοῦ συμβουλίου τῶν ἐφετῶν, δὲν ἐδίστασα νὰ τῇ ἀπονείμω πανδήμως διὰ τοῦτο τὸν δίκαιον ἔπαινον, τοῦ ὁποίου ἐθεώρησα αὐτὴν ἀξίαν, ἀλλ’ ὤφελον ἐπίσης νὰ ὑψώσω, κύριοι, τὴν φωνήν μου, ὤφειλον νὰ κατακρίνω μὲ ἴσην ἀμεροληψίαν καὶ τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως τὰς ὑποχωρήσεις, τὰς ὁποίας ἐθεώρησα ἐπικινδύνους εἰς τὴν τιμὴν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ᾖμαι ἀντιπρόσωπος· ὤφειλον νὰ κατακρίνω, μετὰ δριμύτητος μάλιστα περισσοτέρας ἢ ὅσον τὸ ἔπραξα, τὸ σύστημα τοῦ μυστικισμοῦ, ὄπισθεν τοῦ ὁποίου ὠχυρώθη καὶ ἡ ἐνεστῶσα κυβέρνησις, ἀπαξιώσασα νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ δημοσιεύσῃ εἰς τὸ κοινὸν τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα, τὰ ἀφορῶντα τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἀνακρίσεως, τὰ ὁποῖα μένουν τεθαμμένα εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐξωτερικῶν· ὤφειλον δὲ τοσοῦτον μᾶλλον νὰ τὸ πράξω, καθόσον χθὲς ἔτι εἰς τὰς τάξεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατεπολέμησα μετὰ τοῦ κυβερνῶντος κόμματος τὸ ὀλέθριον τοῦτο σύστημα τοῦ μυστικισμοῦ· χθὲς ἔτι ἐγράφομεν, καὶ ἐκηρύττομεν καὶ ἐδημοσιεύομεν, ὅτι μυστικισμὸς καὶ κοινοβουλευτικὸν σύστημα, τοῦ ὁποίου τὴν σημαίαν εἶχεν ἀνυψώσει τόσον ὑψηλὰ τὸ νῦν κυβερνῶν κόμμα, εἶναι δύω ἰδέαι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετοι, ἐκ διαμέτρου ἀντικείμεναι ἡ μία πρὸς τὴν ἄλλην. Ὤφειλον νὰ κατακρίνω, πικρότερον ἢ ὅσον τὸ ἔπραξα, τὴν εἰς Ναύπλιον μετάθεσιν τοῦ εἰσαγγελέως Παπαῤῥάγκου, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλεν ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις, ὡς ποινὴν, καὶ τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη καὶ ἐξετέλεσεν ἡ ἐνεστῶσα κυβέρνησις, καίτοι ἔχουσα τὴν ἐνδόμυχον πεποίθησιν, ὅτι ἡ διαγωγὴ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκείνου εἰσαγγελέως πολὺ ἀπεῖχε τοῦ νὰ ᾖναι ἀξιόμεμπτος, διότι ἀξιόμεμπτος δὲν εἶναι, δὲν δύναται νὰ ᾖναι ἡ διαγωγὴ δικαστικοῦ ὑπαλλήλου, ἐκτελοῦντος ἐνόρκως τὸ καθῆκόν του καὶ μὴ παρασυρομένου ὑπὸ λόγων καὶ συμφερόντων πολιτικῶν, ξένων ἐντελῶς καὶ ἀλλοτρίων πρὸς τὴν δικαιοσύνην. Ὤφειλον νὰ μεμφθῶ—ἰταμώτερον ἢ ὅσον τὸ ἔπραξα—τὴν εἰς τὸ ἐνταῦθα ἐφετεῖον μετάθεσιν τοῦ ἀντεισαγγελέως Κ. Χοϊδᾶ, τὴν ὁποίαν ὑπηγόρευσεν ὁ πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας, διότι ἀνεξαρτήτως τῆς προσωπικῆς ἀξίας τοῦ κ. Χοϊδᾶ, ἡ μετάθεσίς του, ὑπαγορευθεῖσα ὑπὸ τῆς ἰδέας τοῦ νὰ διευθύνῃ καὶ ἐποπτεύῃ τὴν νέαν ἀνάκρισιν, ἦτο ἄδικος προσβολὴ κατὰ δύω ἀνωτέρων δικαστικῶν ὑπαλλήλων, ἀξίων καὶ ὑπολήψεως καὶ ἐμπιστοσύνης, καὶ ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ Ἀγγλία ἤρχισεν ἤδη νὰ μᾶς ἐπιβάλλῃ καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀνωτέρους δικαστικοὺς ὑπαλλήλους. Ὤφειλον τέλος πάντων νὰ καταδείξω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸ κοινὸν, ὅτι ἡ ἀγγλικὴ κυβέρνησις κρατεῖ μετέωρον τὴν ἀπόφασίν της ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἐπαναλήψεως τῶν ἀνακρίσεων, ὅτι τὴν περὶ τούτου ἀπόφασίν της διετύπωσε ῥητῶς καὶ κατηγορητικῶς, καὶ ὅτι ἄτοπον ἑπομένως καὶ ἀνεξήγητον εἶναι, πῶς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, εἰς τὸν ὁποῖον ἀνεκοινώθη ἐπισήμως ἡ τοιαύτη ἀπόφασις, εὗρε λόγον νὰ φανῇ τόσον πολὺ εὐχαριστημένος ἐνώπιον τοῦ κ. Ἔρσκιν διὰ τὴν μετριοπάθειαν τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Τὰς σκέψεις ταύτας, ὅσον δυσμενεῖς καὶ ἂν ὑποτεθῶσι, δὲν ἐπενόησα, κύριοι, διὰ τῆς φαντασίας μου, ἀλλ’ ἐστήριξα ἐπὶ γεγονότων ἐπισήμων, ἐξηγμένων ἐκ διπλωματικῶν ἐγγράφων, περὶ τοῦ κύρους τῶν ὁποίων δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἡ παραμικρὰ ἀμφιβολία. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἠδύνατο ν’ ἀμφισβητήσῃ τὸ κῦρος τοῦτο, ὅπου ἐνόμιζεν ὅτι ἡ τοιαύτη ἀμφισβήτησις τῷ ἦτο ἐπιτετραμμένη ὑπὸ τῆς ἀληθείας· ἠδύνατο νὰ ἐλέγξῃ τὴν ὀρθότητα τῶν σκέψεων, τὰς ὁποίας ἐστήριξα ἐπὶ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, καὶ νὰ σμικρύνῃ τὸ μέγεθος τῶν παρ’ αὐτοῦ γινομένων θυσιῶν καὶ παραχωρήσεων· ἠδύνατο τέλος πάντων νὰ συζητήσῃ. Ἀλλ’ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, αἰσθανόμενος, φαίνεται, τὸ ὀλισθηρὸν τῆς θέσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐπάλαιεν, ἐθεώρησεν ἄξιον ἑαυτοῦ, ἄξιον τῆς ὑψηλῆς θέσεως, ἣν κατέχει καὶ τῆς σοβαρότητος τῆς ὑποθέσεως, ἥτις μᾶς ἀπασχολεῖ, νὰ καταφύγῃ εἰς προσωπικοὺς ὑπαινιγμοὺς διὰ νὰ μυκτηρίσῃ τὸν ἀντίπαλόν του. «Ἂν, εἶπεν, εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ ἔχω παρ’ ἐμοὶ τὸν κ. Μίλησην, ἤθελε μοὶ ἐμπνεύσει περισσοτέραν τόλμην, καὶ ἤθελον ἀπαντήσει εἰς τὸν πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας, ὅτι δὲν ἐνδίδομεν, ἐὰν ἡ Κυβέρνησίς του δὲν μετέλθει καθ’ ἡμῶν ὑλικὴν βίαν». Τὴν ἀπάντησιν δὲ ταύτην, τὴν ὁποίαν ἤθελε τῷ ἐμπνεύσει ὁ Μίλησης, ἐχαρακτήρισε μὲ ὅλην τὴν κοινοβουλευτικὴν λεπτότητα μωρίαν. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, διότι μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ μὲ θέσῃ ἐπὶ μίαν στιγμὴν πλησίον του, ἔστω καὶ καθ’ ὑπόθεσιν· ὀφείλω ὅμως νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι ὑπῆρξεν ἐποχή, ὄχι πολὺ μακρυνὴ τῆς σημερινῆς, καθ’ ἣν ὁ νῦν τόσον φρόνιμος καὶ ἐφεκτικὸς πολιτικὸς ἤστραπτ’ ἐβρόντα, ξυνεκύκα τὴν Ἑλλάδα καὶ σύμπασαν τὴν Ἀνατολὴν διὰ πολιτικῆς τολμηρᾶς, ἐκπεφρασμένης, διὰ πολιτικῆς πυρὸς καὶ σιδήρου, τὴν ὁποίαν μετ’ ἐμφάσεως ἀνεκήρυττεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐναντίον ὁλοκλήρου τῆς Εὐρώπης. Κατὰ τὴν ἐποχὴν δ’ ἐκείνην ὁ Μίλησης δὲν ἦτο πλησίον του διὰ νὰ τῷ ἐμπνεύσῃ θάῤῥος καὶ τόλμην. Λυποῦμαι, ὅτι τὸ πῦρ ἐκεῖνο ἐσβέσθη τόσον ταχέως, ὅτι ἡ ἔκτακτος ἐκείνη τόλμη ἐξητμίσθη ἐντελῶς, χαρακτηριζομένη μάλιστα ὡς μωρία, καὶ σήμερον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀδυνατεῖ ν’ ἀντλήσῃ ἐκ τοῦ παρελθόντος του τὸ κοινὸν θάῤῥος, νὰ διεκδικήσῃ ἀπέναντι τῶν ξένων δικαιώματα στενῶς συνδεδεμένα μὲ αὐτὴν τὴν αὐτονομίαν, μὲ αὐτὴν τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους! Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος δὲν ἠρκέσθη εἰς τὸν σαρκασμὸν τὸν ὁποῖον ἠκούσατε, ἀλλ’ εὐηρεστήθη νὰ ἐνθυμηθῇ, ὁμιλῶν περὶ ἐμοῦ, ὅτι οἱ πρόγονοί μας ἀπεθέωσαν τὸ ἐλάττωμα τοῦ μέμφεσθαι τὰ πάντα καὶ τοὺς πάντας, δηλ. καθαρώτερον, μὲ ἀπεκάλεσεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος μῶμον, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ κοινοῦ. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ δηλητηριάσω τὴν προσωπικήν μου ταύτην διένεξιν πρὸς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Μίαν μόνην παρατήρησιν θὰ τῷ κάμω καὶ ἐγὼ πανδήμως. Ἐὰν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος θελήσῃ νὰ ἐξετάσῃ ἀμερολήπτως τὸ παρελθόν, ἐὰν ἀποφασίσῃ νὰ καταβῇ μίαν φορὰν ἀπαθῶς εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεώς του, θὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι ἔχω ἀληθῶς ἓν ἐλάττωμα, ἀλλ’ ἐκ διαμέτρου ἀντίθετον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον μοὶ ἀπέδωκε, δηλ. τὸ ἐλάττωμα ν’ ἀνυψῶ, νὰ ἐκποιητικίζω καὶ νὰ θεοποιῶ κοινὰ προτερήματα καὶ κοινοὺς ἀνθρώπους. (συγκίνησις). Κλείω τὸ προσωπικὸν τοῦτο ἐπεισόδιον καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ θέμα. Δὲν θέλω, κύριοι, ἐπιχειρήσει ν’ ἀναλύσω ἐπιχειρήματα ξένα τοῦ προκειμένου, τὰ ὁποῖα οἱ προαγορεύσαντες ἀνέμιξαν μὲ τὴν προκειμένην συζήτησιν. Οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι ἡ ἀξία τῶν ἐπιχειρημάτων τούτων, μοὶ φαίνεται ὅτι πρέπει ν’ ἀποφύγωμεν ἐπιμελῶς νὰ τὰ ἀναμίξωμεν μὲ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, διότι περισπῶσι τὴν προσοχὴν ἡμῶν ἀπὸ τοῦ κυρίου ἀντικειμένου καὶ ἐπισκοτίζουσι τὴν κρίσιν τῶν ἁπλουστέρων. Δὲν θέλω λοιπὸν συζητήσει μὲ τὸν καλόν μου φίλον κ. Λομβάρδον τὴν θεωρίαν περὶ τῶν βασιλικῶν προνομίων, ἥτις τὸν ἐσκανδάλισεν ὀλίγον, ἐνῷ γινώσκει ἀπὸ πότε χρονολογεῖται ἡ τοιαύτη περὶ τῶν βασιλικῶν προνομίων θεωρία μου. Πολὺ ὀλιγώτερον θέλω συζητήσει μὲ τὸν ἐπίσης καλὸν φίλον μου κ. Πετσάλην τὸ σύνταγμα τῆς Ἑλλάδος, διότι τοῦτο τὸ ἐσυζήτησα ἄλλοτε μετ’ αὐτοῦ ὡς πληρεξούσιος ἐν τῇ ἐθνικῇ συνελεύσει. Θέλω παραλείψει ὡσαύτως νὰ χαρακτηρίσω σήμερον τὴν διαγωγὴν τοῦ κ. Βράϊλα, ὅστις ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Ἑλλάδος, εἰς ἐπίσημον συνέντευξιν μετὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, ἐθεώρησε πρέπον νὰ ἐπιῤῥίψῃ εἰς βάρος τοῦ συντάγματος τὴν κακὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος, ἀκριβῶς μάλιστα, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ ὕπαρξις τοῦ συντάγματος εἶχε κατασταθῆ ἀντικείμενον διπλωματικῶν διαπραγματεύσεων· δὲν εἶναι τοῦ παρόντος καιροῦ νὰ ἐξετάσω τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, καὶ ἑπομένως δὲν λαμβάνω μέρος εἰς τὴν περὶ τούτου πάλην μεταξὺ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων κυρίων Ζαΐμη καὶ Πετσάλη. Περιττὸν θεωρῶ νὰ ἀπαριθμήσω τὰ λοιπὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ξένα τοῦ προκειμένου· ὅλοι τὰ γνωρίζετε, ὅλοι τὰ ἐνθυμεῖσθε καὶ ὅλοι ἀναγνωρίζετε, ὅτι ταῦτα ἥκιστα συνδέονται μὲ τὸ ζήτημα, ἂν πρέπῃ νὰ πληρώσωμεν τὴν ζητουμένην ἀποζημίωσιν τῆς χήρας Λόϋδ. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ παραμερίσωμεν τὰ ξένα ταῦτα στοιχεῖα, νὰ καθαρίσωμεν τὸ ἔδαφος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἱστάμεθα, διὰ νὰ δυνηθῶμεν οὕτω νὰ σχηματίσωμεν κρίσιν δικαίαν καὶ ἀσφαλῆ περὶ τοῦ πρακτέου. Ἐκτὸς τοῦ γενικοῦ τούτου καθαρισμοῦ, ἀνάγκη, κύριοι, νὰ θέσωμεν ἐκ μέσου καὶ τὰ θέματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συνδέονται μὲν μὲ τὸ συζητούμενον ζήτημα, ἀλλὰ δὲν ἀμφισβητοῦνται κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀλλ’ εἶναι οὕτως εἰπεῖν στοιχεῖα κεκτημένα ἤδη διὰ τῆς συζητήσεως, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ παραμερισθῶσιν ὡς ἀναμφισβήτητα, διὰ νὰ συγκεντρωθῇ ὁλόκληρος ἡμῶν ἡ προσοχὴ εἰς μόνα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἀκόμη ἀμφισβητοῦνται. Διὰ τοῦ μέσου τούτου θὰ δυνηθῶμεν, κύριοι, ν’ ἀποφύγωμεν τὴν σύγχυσιν, ἥτις σκοπίμως ῥίπτεται εἰς τὸ μέσον, καὶ θὰ κατορθώσωμεν νὰ κατανοήσωμεν ἀκριβῶς καὶ ἀνενδοιάστως ποῦ εὑρισκόμεθα, τί ἀπεκτήσαμεν μέχρι τοῦδε καὶ εἰς ποῖον ὡρισμένον σημεῖον ὀφείλομεν νὰ συγκεντρώσωμεν ὅλην ἡμῶν τὴν προσοχὴν, διὰ νὰ συμπληρώσωμεν πεποίθησιν δικαίαν καὶ κατὰ πάντα ἀσάλευτον. Ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε λοιπὸν συζητήσεως εἶναι κεκτημένα διὰ τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς στοιχεῖα. ά.) Ὅτι ἡ ἀπαίτησις τῆς χήρας Λόϋδ, τὴν ὁποίαν διεκδικεῖ καθ’ ἡμῶν ἡ Ἀγγλία, ἀντιστρατεύεται φανερὰ καὶ ἀποτόμως πρὸς πᾶσαν ἀρχὴν δικαίου καὶ νομίμου. Τοῦτο ὡμολόγησαν καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς καὶ οἱ κύριοι βουλευταὶ Καλαβρύτων καὶ Μεσολογγίου. Περὶ τοῦ ἀδίκου λοιπὸν τῆς ἀποζημιώσεως οὐδεμία παρ’ οὐδενὸς ὑπάρχει τὴν στιγμὴν ταύτην ἀμφισβήτησις. βʹ.) Εἶναι ἐπίσης κεκτημένον ἐκ τῆς συζητήσεως, ὅτι βίαν δὲν ἠπείλησεν, οὔτε διανοεῖται ν’ ἀπειλήσῃ ἡ Ἀγγλία πρὸς ἐκβίασιν τῆς ἐν λόγῳ ἀπαιτήσεως. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Ζαΐμης ἐν ἀρχῇ τῆς προκειμένης συζητήσεως ἔῤῥιψεν εἰς τὸ μέσον τὸν λόγον τῆς ἀνωτέρας βίας, καὶ μὲ ἠνάγκασε νὰ τὸν ἀποκρούσω διὰ μακρῶν, ἀλλὰ κατόπιν καὶ ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ῥητῶς καὶ κατηγορητικῶς μᾶς ἐβεβαίωσαν, ὅτι οὐδεὶς τοιοῦτος κίνδυνος ὑπάρχει, διότι οὔτε ἀπειλὴ διετυπώθη ὑπὸ τῆς Ἀγγλίας, οὔτε ἰδέα ἁπλῶς συνελήφθη ποτὲ περὶ τούτου. Τίθεται λοιπὸν ἐκ μέσου καὶ ὁ φόβος τῆς ἀνωτέρας βίας, ὅστις τόσον πολὺ ἐτρόμαξε τὸν ἀγαθὸν συνάδελφόν μας κ. Κατσικαπῆν, ὥστε δὲν ἔβλεπε πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰμὴ πλοῖα Ἀγγλικὰ ἐπερχόμενα κατὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ διὰ ν’ ἀποσοβήσῃ τὸν φοβερὸν αὐτὸν κίνδυνον ἐκραύγαζεν ὁ εὐλογημένος μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῶν πνευμόνων του, ὅτι ἡ Ἀγγλία ἔχει δίκαιον, ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ πληρώσωμεν τὴν ἀποζημίωσιν καὶ ὅτι ἡμεῖς οἱ ἀντιφρονοῦντες ὑβρίζομεν ἀπρεπῶς καὶ συκοφαντοῦμεν τὴν Ἀγγλικὴν κυβέρνησιν καὶ τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος. Ὁ κύριος Κατσικαπῆς εἶναι τώρα εἰς θέσιν νὰ καταπαύσῃ τοὺς παλμοὺς τῆς καρδίας του (ἱλαρότης). γʹ.) Εἶναι τέλος κεκτημένον ἐκ τῆς συζητήσεως, ὅτι ἡ ζητουμένη ἀποζημίωσις δὲν δύναται νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῆς ὑποσχέσεως τοῦ Βασιλέως, διότι ὁ κύριος Ζαΐμης μᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς, ἂν ἔδωκε τοιαύτην ὑπόσχεσιν, ἐνόει νὰ ἐπιβαρύνῃ τὸ ἴδιον αὑτοῦ ταμεῖον καὶ οὐχὶ τὸ δημόσιον. Ὁ κ. Πετσάλης λοιπὸν δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ συμβουλευθῇ κανένα συγγραφέα τοῦ δημοσίου δικαίου, διὰ νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα, ποίαν ἐπιῤῥοὴν ἔχει ἡ ὑπόσχεσις τοῦ Βασιλέως, ὅταν ἀναφέρηται εἰς πληρωμὴν συντάξεως ἢ ἀποζημιώσεως. Ἐπὶ τέλους δὲ ὡμολογήθη, ὅτι τῆς κυβερνήσεως ἡ ὑπόσχεσις οὐδόλως δεσμεύει τὴν Βουλήν. Ποῖον λοιπὸν θέμα, ποῖον στοιχεῖον μένει ἀκόμη ἀμφισβητούμενον; Ὅτι ἡ ἀποζημίωσις τῆς χήρας Λόϋδ στηρίζεται ἐπὶ ἠθικοῦ καθήκοντος, τοῦ καθήκοντος τῆς φιλανθρωπίας καὶ οὐχὶ ἐπὶ δικαιώματος ἐξαναγκαστικοῦ, ἀποῤῥέοντος ἐξ οἱασδήποτε ἐννόμου αἰτίας, ὅτι ἡ Ἀγγλία ζητεῖ διὰ τὴν χήραν Λόϋδ φιλανθρωπίαν, ἔλεος, καὶ οὐχὶ ἐκπλήρωσιν νομίμου ὑποχρεώσεως. Παρήτησαν, ὡς βλέπετε, ἓν πρὸς ἓν ὅλα τὰ λοιπὰ ὀχυρώματα, καὶ ἀπεσύρθησαν εἰς τὸ ἔσχατον, προσπαθοῦντες ἐναγωνίως νὰ κρατηθῶσιν εἰς αὐτὸ καὶ νὰ σώσωσι τὴν ἀπαίτησιν τῆς Ἀγγλίας, ἥτις ὑπὸ πᾶσαν ἄλλην ἔποψιν ἐξελέγχεται αὐθαίρετος καὶ ἀδικαιολόγητος. Ἀπηυθύνθησαν εἰς τὸ εὐγενέστερον τῶν αἰσθημάτων, εἰς τὴν συμπάθειαν πρὸς τοὺς ἀδυνάτους καὶ πάσχοντας, ἐπροσπάθησαν νὰ σᾶς συγκινήσουν καὶ ὑπὸ τὸ κράτος συγκινήσεως στιγμιαίας νὰ ἀποσπάσουν τὴν ψῆφόν σας ὑπὲρ τῆς ζητουμένης πιστώσεως. Καὶ ὁ μὲν κ. Δεληγεώργης σᾶς εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ ἠθικοῦ καθήκοντος φιλανθρώπου κυβερνήσεως καὶ φιλανθρώπου Βουλῆς, καὶ μὲ ὑποτρέμουσαν φωνὴν σᾶς παρεκάλεσε νὰ μὴ καταδεχθῆτε ν’ ἀφήσετε τὴν χήραν Λόϋδ περιφέρουσαν ἐν Λονδίνῳ τὸν δίσκον τοῦ ἐλέους, ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς ἐζήτησε νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι ἡ Ἀγγλία θέτει ὑπὸ τὴν φιλάνθρωπον προστασίαν σας τὴν δυστυχῆ χήραν μετὰ τῶν τέκνων της, τῆς ὁποίας τὸ μόνον στήριγμα αἱματοκυλίσθη ἐν Ἑλλάδι ὑπὸ τῶν λῃστῶν. Ὁ τελευταῖος δὲ οὗτος, μὴ ἔχων, φαίνεται, πολλὴν πεποίθησιν εἰς τὸν αἰσθηματικόν του λόγον, καὶ φοβούμενος μήπως καὶ τὸ ἔσχατον τοῦτο ὀχύρωμα ἐξελεγχθῇ εὐάλωτον διὰ τῆς λογικῆς συζητήσεως, ἀνύψωσεν ἐπ’ αὐτοῦ καὶ τὴν σημαίαν τῆς ἐθνικῆς τιμῆς, ζητήσας νὰ πείσῃ ἑαυτὸν, ὅτι οἱ ὁμογενεῖς, οἱ τόσον φιλοτίμως συνδραμόντες τὴν ἔντιμον ταύτην χήραν, σκοπὸν εἶχον νὰ καλύψουν τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης, ἡ δὲ Βουλὴ, ψηφίζουσα τὸ ποσὸν τῶν 10 χιλιάδων λιρῶν, θὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὸ καθολικὸν αἴσθημα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι τὸ στρατήγημα ἦτο πολὺ τεχνικὸν καὶ ἐπιτήδειον, τόσον τεχνικὸν, ὥστε καὶ αὐτὸς ὁ εὐφυὴς φίλος μου κ. Λομβάρδος ἐπείσθη, ὡς ἠκούσατε, κατὰ τὸ ἥμισυ, εὐχῆς δὲ ἔργον ὑπῆρξεν, ὅτι δὲν ἐπείσθη κατὰ τὸ ὅλον, διότι ἄλλως δὲν θὰ εἴχομεν τὴν εὐχαρίστησιν ν’ ἀκούσωμεν τὴν τόσον εὐφραδῆ καὶ ζωηρὰν ἀγόρευσίν του. Τὸ στρατήγημα εἶναι τόσον μᾶλλον περίεργον καὶ ἄξιον θαυμασμοῦ, καθ’ ὅσον ἐγὼ, προβλέπων ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἄλλη διέξοδος, ἐφρόντισα ἐν ἀρχῇ τῆς προχθεσινῆς μου ὁμιλίας νὰ παραστήσω σαφῶς τὸν νομικὸν χαρακτῆρα τῆς ἀπαιτήσεως τῆς χήρας Λόϋδ· εἶχον λοιπὸν φράξει τὴν ὁδὸν πρὸς τὸ ὀχύρωμα, καὶ ἐπίστευον ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταφύγωσιν εἰς αὐτὸ μετὰ τόσου πατάγου καὶ θορύβου καὶ ἐπιδείξεως. Ἀλλ’ ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, ὅστις ἔβλεπε πολὺ καλά, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἄλλη ἐλπὶς σωτηρίας διὰ τὴν πίστωσιν, ἐτράπη ἄλλην ὁδόν· ἐπροσποιήθη, ὅτι οὐδὲν ἤκουσε περὶ τοῦ νομικοῦ χαρακτῆρος τῆς ἀποζημιώσεως, οὕτω δ’ ἐκάλυψε τὴν ὑποχώρησιν διὰ τῆς σιωπῆς, σιωπῆς προσπεποιημένης καὶ σκοπίμου, καὶ διὰ τῆς πλαγίας ταύτης ὁδοῦ ὑπεχώρησεν, ὡς ἐπιτήδειος παλαιστής, εἰς τὸ ὀχύρωμα τῆς φιλανθρωπίας, ὕψωσεν ἐπ’ αὐτοῦ τὴν σημαίαν τῆς ἐθνικῆς τιμῆς, καὶ ῥίπτων ἐφ’ ἡμᾶς τοὺς ἀντιπάλους βλέμμα ὑπερήφανον νικητοῦ, ἀνεφώνησε θριαμβευτικῶς· «ὅλοι οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἀνεπτύξατε, εἶναι ξένοι πρὸς τὴν ὑπόθεσιν· τὰ ὅπλα σας δὲν μᾶς φθάνουν. Οὐδὲν ἀντετάξατε μέχρι τοῦδε κατὰ τῆς ἀληθοῦς βάσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἡμεῖς στηρίζομεν τὴν ζητουμένην ἀπαίτησιν· ἡ βάσις αὕτη εἶναι ἡ φιλανθρωπία, τὴν ὁποίαν ὑπαγορεύει ἡ ἐθνικὴ τιμή.» Βλέπετε, κύριοι, ὅτι εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ἐξετάσωμεν ἐγγύτερον τὸν λόγον τῆς φιλανθρωπίας, τὸν μόνον λόγον, ὅστις ὑπολείπεται σήμερον, καὶ πρέπει νὰ τὸ πράξωμεν καὶ μὲ τὸν κίνδυνον αὐτὸν νὰ ἐπαναλάβωμεν ὅσα ἤδη διὰ μακρῶν ἀνεπτύξαμεν περὶ τούτου. Ἀναγνωρίζω, ὅτι ἡ ἐπανάληψις εἶναι πάντοτε ὀχληρά, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ θέλει βεβαίως ἐκτιμήσει τὴν ἀνάγκην αὐτῆς, θέλει μᾶς ἐπιτρέψει νὰ ὑπομνήσωμεν τὰ προῤῥηθέντα, νὰ τὰ συμπληρώσωμεν, εἰ δυνατόν, διὰ νέων παρατηρήσεων, νὰ καταστήσωμεν ἐναργῆ, κατάδηλον, ψηλαφητὸν τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀποζημιώσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ζητεῖ ἡ Ἀγγλία, διὰ νὰ μὴ μείνῃ ἡ ἐλαχίστη περὶ τούτου ἀμφιβολία εἰς κανένα, διὰ νὰ πεισθοῦν, ὅσοι θέλουν νὰ πεισθοῦν, ὅσοι δὲν ἔχουν συμφέρον νὰ καλύψουν τὴν ἀλήθειαν. Εἶπον προχθές, κύριοι, ὅτι ὁ χαρακτὴρ τοῦ ἠθικοῦ καθήκοντος, ὁ διαχωρίζων αὐτὸ ἀπὸ τὴν ἔννομον ἀπαίτησιν, συνίσταται εἰς τοῦτο, ὅτι ἀποῤῥέει ἐκ τῆς συνειδήσεως, ἐκ τῆς προαιρέσεως τοῦ ὑποκειμένου, ἑπομένως δὲν ἔχει ἀντίστοιχον δικαίωμα, οὔτε εἶναι ἐπιδεκτικὸν ἐξωτερικοῦ ἐξαναγκασμοῦ οἱουδήποτε. Τὸ καθῆκον ἀναγνωρίζει ὁ ἄνθρωπος μόνος καὶ τὸ ἐκτελεῖ αὐτοπροαιρέτως, ἐνῷ ἡ ἔννομος ὑποχρέωσις ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὸν κατά τε τὴν ἀναγνώρισιν καὶ τὴν ἐκτέλεσίν της. Ὁ ἀναγνωρίζων οἱονδήποτε καθῆκον καὶ ἐκτελῶν αὐτὸ ὑπὸ ξένην πίεσιν, εἶναι ἀνελεύθερος, εἶναι δοῦλος· ὁ δὲ μετερχόμενος τὴν πίεσιν πρὸς ἀναγνώρισιν ἢ ἐκτέλεσιν ἁπλοῦ καθήκοντος, εἶναι δεσπότης, εἶναι τύραννος, ἂν δὲν ᾖναι κοινὸς κακοῦργος. Ὁ χαρακτὴρ οὗτος τοῦ ἠθικοῦ καθήκοντος εἶναι κοινὸς καὶ καθολικός, διότι εὑρίσκεται εἰς τὸ βάθος τῆς συνειδήσεως παντὸς ἀνθρώπου, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι ἡ πνευματική του ἀνάπτυξις, ἐγκεχαραγμένος ὑπ’ αὐτῆς τῆς χειρὸς τοῦ πλάστου. Ἀλλὰ τοιοῦτος ἆρά γε εἶναι, κύριοι, ὁ χαρακτὴρ τῆς ἀποζημιώσεως, τὴν ὁποίαν ἐπιδιώκει ἡ Ἀγγλία; Ὑποδεικνύει ἆρά γε εἰς ἡμᾶς ἡ Ἀγγλία φιλικῶς τὴν ἐκπλήρωσιν ἑνὸς ἠθικοῦ καθήκοντος, ἢ ἐπιβάλλει τὴν ἀποζημίωσιν ὡς ἀνάγκην καὶ ὑποχρέωσιν; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα καθαρῶς τεθειμένον. Διὰ νὰ τὸ λύσωμεν δέ, δὲν πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ποῖον χαρακτῆρα ἔδωκεν ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις εἰς τὸ διάβημα τῆς Ἀγγλίας, ἀλλὰ ποῖον χαρακτῆρα δίδει εἰς αὐτὸ ἡ ἰδία Ἀγγλία. Ὅθεν ἄσκοπον καὶ ἀνωφελὲς θεωρῶ νὰ ἐκτιμήσω τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου, διὰ τῶν ὁποίων ἠγωνίσθη ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας ὑπῆρξε πρόεδρος, ἐδέχθη κατ’ ἀρχὴν τὴν ἀποζημίωσιν τῆς χήρας Λόϋδ, ὡς ἁπλῆν πρᾶξιν φιλανθρωπίας· ὀφείλω μᾶλλον νὰ ἐξετάσω, καὶ θὰ ἐξετάσω, ποῖον χαρακτῆρα δίδει εἰς τὴν ἀποζημίωσιν τῆς χήρας Λόϋδ αὐτὴ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ἥτις τὴν ἐπιδιώκει· ἂν ζητῇ παρ’ ἡμῶν φιλανθρωπίαν καὶ ἔλεος διὰ τὴν χήραν Λόϋδ, ἢ τὴν ἐκτέλεσιν ἐννόμου ὑποχρεώσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ ἐνδώσωμεν. Πρὸ πάντων, κύριοι, ὀφείλω νὰ ἐπαναλάβω τὴν λίαν εὔστοχον παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἠκούσατε ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Κερκύρας κ. Πολυλᾶν· Ἡ ἀποζημίωσις τῆς χήρας Λόϋδ κατέστη, ὡς γνωστόν, ἀντικείμενον διπλωματικῆς διαπραγματεύσεως μεταξὺ τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἀγγλικῆς. Πῶς συμβιβάζεται ἡ διπλωματικὴ αὕτη διαπραγμάτευσις μὲ τὸ αὐτόβουλον καὶ αὐτοπροαίρετον τοῦ ἠθικοῦ καθήκοντος; Σημειώσατε δέ, Κύριοι, ὅτι ἐν τῇ διπλωματικῇ ταύτῃ διαπραγματεύσει, ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἀγγλίας δὲν περιορίζεται νὰ ὑποδείξῃ ἁπλῶς εἰς τὴν ἡμετέραν τὸ ἠθικὸν τοῦτο καθῆκον, δὲν ἐπικαλεῖται τὸ ἔλεος καὶ τὴν φιλανθρωπίαν ὑπὲρ τῆς χήρας Λόϋδ, ὄχι· ἀλλὰ διεκδικεῖ τὴν ἀποζημίωσιν αὐτῆς, καθ’ ὃν τρόπον διεκδικοῦνται πάντοτε μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων δικαιώματα ἀναντίῤῥητα τῶν ὑπηκόων των· καὶ τὸ χείριστον πάντων, τὸ ἐπιδιωκόμενον δικαίωμα στηρίζει ἐπὶ ἐνοχῆς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου. Θέλετε, κύριοι, νὰ πεισθῆτε περὶ τούτου ἀνενδοιάστως; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐπαναλάβω σήμερον ἐν ὀλίγοις ὅ,τι προχθὲς διὰ μακρῶν ἀνέπτυξα. Ὁ κ. Ἔρσκιν εἰς τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον προχθὲς σᾶς ἀνέγνωσα, ἐπικαλεῖται, ὡς ἐνθυμεῖσθε, δύω λόγους, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζει τὴν ἀποζημίωσιν τῆς χήρας Λόϋδ, τὴν ὑπόσχεσιν τοῦ Βασιλέως καὶ τὰς περιστάσεις, καθ’ ἃς ἀπεβίωσεν ὁ κ. Λόϋδ. Παραλείπω τὴν ὑπόσχεσιν τοῦ Βασιλέως, διότι αὕτη ἀπεδείχθη μὴ ἀληθής, τοὐλάχιστον ἀναφορικῶς πρὸς τὸ δημόσιον ταμεῖον, καὶ ἐξετάζω τὰς ἰδιαιτέρας περιστάσεις, αἵτινες συνώδευσαν τὸν θάνατον τοῦ κ. Λόϋδ. Ποῖαι εἶναι, κύριοι, αἱ περιστάσεις αὗται, καὶ διατί τὰς ἐπικαλεῖται ἡ Ἀγγλία; Συνιστῶσιν ἆρά γε ἰδιαιτέρως τὴν πρὸς τὴν χήραν φιλανθρωπίαν, ἢ συνιστῶσιν ὑπαιτιότητα καὶ ἐνοχὴν τῆς Ἑλλάδος κατ’ ἐξαίρεσιν τῶν γενικῶν ἀρχῶν τοῦ δικαίου; Ἡ Ἀγγλία ἐπικαλεῖται τὰς περιστάσεις ταύτας διὰ νὰ παραστήσῃ, ὅτι ὑπάρχει ἰδιάζουσα φιλανθρωπία διὰ τὴν χήραν Λόϋδ, ἢ διὰ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι ὑπάρχει ἰδιαιτέρα ἐνοχὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου δι’ οἱονδήποτε λόγον; Διὰ νὰ πληροφορηθῆτε περὶ τούτου, δὲν ἔχετε εἰμὴ ν’ ἀνοίξητε τὸ φυλλάδιον, εἰς τὸ ὁποῖον ὑπάρχουν τυπωμένα τὰ σχετικὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα, καὶ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὰ εἰς τὰς Ἀγγλικὰς Βουλὰς ὑποβληθέντα περὶ τούτου ἔγγραφα, ν’ ἀναπολήσητε τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξεφώνησαν ἐν αὐταῖς ῥήτορες πάσης πολιτικῆς ἀποχρώσεως, τὰς ἀπαντήσεις τῶν ἁρμοδίων ὑπουργῶν καὶ ὅ,τι ἀνάγεται εἰς τὴν δυστυχῆ ταύτην ὑπόθεσιν· καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν θὰ σᾶς μείνῃ οὔτε σκιὰ ἀμφιβολίας, ὅτι αἱ ἰδιαίτεραι αὗται περιστάσεις ἀναφέρονται εἰς ἐνοχὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ κακουργήματος τοῦ Δηλίου καὶ εἰς οὐδὲν ἄλλο. Συγχωρήσατέ μοι νὰ θίξω ἁπλῶς γεγονότα τινά, διὰ νὰ σᾶς δώσω ἀφορμὴν νὰ τὰ ἀναπολήσητε ὅλα καὶ σχηματίσητε οὕτω πεποίθησιν ἀσφαλῆ καὶ ἀδιάσειστον ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Σᾶς εἶπον, κύριοι, προχθές, ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τῆς ἀπαισίας ὑποθέσεως τοῦ Ὠρωποῦ ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις ἠγωνίσθη νὰ ἐπινοήσῃ, συγχωρήσατέ μοι τὴν φράσιν, ἰδιαιτέρας περιστάσεις, διὰ νὰ στηρίξῃ ἐπ’ αὐτῶν τὴν ἐνοχὴν τῆς ἑλλην. κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἑλλην. ἔθνους, διότι ἐγίνωσκεν, ὅτι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν γενικῶν ἀρχῶν τοῦ δικαίου τοιαύτη ἐνοχὴ ἦτον ἐντελῶς ἀνυποστήρικτος. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἅμα συνελήφθησαν οἱ εὐγενεῖς αἰχμάλωτοι, ὁ Κ. Ἔρσκιν ἐν τῷ πρώτῳ ἐγγράφῳ, τὸ ὁποῖον ἐπέδωκεν εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἔσπευσε νὰ παραστήσῃ, ὅτι τὸ δυστυχὲς ἐκεῖνο συμβὰν ὠφείλετο εἰς ἀδικαιολόγητον ὀλιγωρίαν τῶν ἐπιτετραμμένων τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν ἀρχῶν καὶ ὅτι ἑπομένως δύσκολον θὰ ἦτο νὰ ἀποφύγῃ τὴν εὐθύνην ἡ ἑλλην. Κυβέρνησις. Συγχρόνως ὁ μακαρίτης λόρδος Κλάρενδων ῥητῶς καὶ καθαρῶς εἶπεν εἰς τὸν Κ. Βράϊλαν, ὅτι τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου παρεσκευάσθη ἐνταῦθα ἐν Ἀθήναις, καὶ ὅτι τὰ λύτρα ἤθελον διανεμηθῆ μεταξὺ τῶν λῃστῶν καὶ τῶν ἐν Ἀθήναις συντρόφων των! Ὀλίγον μετὰ ταῦτα παρερμηνεύθη μία φράσις τοῦ προέδρου τῆς τότε κυβερνήσεως Κ. Ζαΐμη, καὶ παρεστάθησαν διακεκριμένα πρόσωπα τῆς ἀντιπολιτεύσεως ὡς ἐνισχύσαντα τοὺς λῃστὰς νὰ ἐπιμείνωσιν εἰς τὴν ἀμνηστείαν διὰ κομματικὰ συμφέροντα· μ’ ὅλην δὲ τὴν ἐπίσημον διάψευσιν τοῦ Κ. Ζαΐμη, ἡ μαύρη ἐκείνη συκοφαντία οὐχ ἧττον ἐδημοσιεύθη καὶ διελαλήθη εἰς ὅλον τὸν κόσμον. Ἐπὶ τέλους ὁ Κ. Ἔρσκιν τῇ ἐντολῇ τῆς κυβερνήσεώς του ἐπροσπάθησε νὰ ἐπιῤῥίψῃ τὴν ἐνοχὴν εἰς τοὺς ὑπουργοὺς τῶν ἐσωτερικῶν καὶ στρατιωτικῶν τῆς τότε κυβερνήσεως, καθὼς καὶ εἰς τὸν τότε Νομάρχην τῆς Εὐβοίας διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους ὅλοι ἐγνωρίζετε ἤδη, καὶ τῶν ὁποίων τὸ κενὸν καὶ ἀνυπόστατον ἀπεδείχθη τρανώτατα. Τὰς περιστάσεις ταύτας, κύριοι, δὲν στηρίζω ἐπὶ ἁπλῶν εἰκασιῶν, οὔτε ἐπινοῶ αὐτὰς αὐθαιρέτως, ἀλλὰ τὰς ἀντλῶ ἐξ ἐγγράφων ἐπισήμων, ἐν οἷς εἶναι διατετυπωμέναι ῥητῶς, σαφῶς καὶ καθ’ ὅλας τὰς λεπτομερείας. Ἐκτὸς τούτου αἱ περιστάσεις αὗται ἐπιμαρτυροῦνται δι’ ὅλων τῶν συζητήσεων, αἵτινες ἐγένοντο περὶ τῶν Δηλιακῶν ἔν τε τῇ ἄνω καὶ τῇ κάτω Βουλῇ τῆς Ἀγγλίας. Πάντες οἱ ῥήτορες, ὅσον ἔλαβον τὸν λόγον, εἰς τὰς ἰδιαιτέρας ταύτας περιστάσεις στηρίζονται, ταύτας ἀναλύουν, ταύτας κρίνουν καὶ ἐξελέγχουν, καὶ δι’ αὐτῶν προσπαθοῦν ν’ ἀποδείξουν, ὅτι τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου δὲν εἶναι σύνηθες ἔγκλημα, ἀλλ’ ἔχει πολιτικὴν τὴν καταγωγὴν, καὶ ὅτι ἡ διαγωγὴ τῆς Ἑλλ. Κυβερνήσεως καὶ τῶν ὀργάνων αὐτῆς ὑπῆρξεν ἐντελῶς ἀδικαιολόγητος. Οἱ λόγοι, Κύριοι, τοῦ Ῥάουνδελ Πάλμερ, τοῦ Ἑῤῥίκου Βοῦλβερ καὶ τοῦ Κάβε ἐν τῇ Βουλῇ τῶν κοινοτήτων, τοῦ λόρδου Κάρναβων, τοῦ Ῥέδκληφ καὶ αὐτοῦ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς συντηρητικῆς μερίδος Μαρκησίου Σαλισβουρίας ἐν τῇ Βουλῇ τῶν λόρδων εἰς οὐδὲν ἄλλο στρέφονται εἰμὴ εἰς τὰ γεγονότα ταῦτα, οὐδὲν ἄλλο ἐπιχειροῦσι νὰ παραστήσωσιν εἰμὴ, ὅτι καὶ τῆς λῃστείας ἐν γένει καὶ τοῦ κακουργήματος τοῦ Δηλίου ἰδίᾳ, ἔνοχος εἶναι ἡ κυβέρνησις καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος. Μόνον ὡς πρὸς τὴν τραχύτητα τῆς ἐκφράσεως ὑπάρχει διαφορά τις μεταξὺ τῶν ἐντίμων ῥητόρων, ὁμολογητέον δὲ ὅτι εἰς τοῦτο προεξάρχουσιν ὁ Κ. Βοῦλβερ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν κοινοτήτων καὶ ὁ Κ. Κάρναβων ἐν τῇ Γερουσίᾳ· διότι ὁ μὲν πρῶτος δὲν ἐδίστασε νὰ εἴπῃ ἀποτόμως: «ἡ Ἑλλ. Κυβέρνησις καὶ οἱ πράκτορες αὐτῆς εἶναι πράγματι οἱ φονεῖς τῶν συμπατριωτῶν μας» ὁ δὲ λόρδος Κάρναβων, ἀφοῦ ἐδικαιολόγησε τὸν Κ. Ἔρσκιν, ὅστις εὑρέθη μόνος καὶ ἀβοήθητος ἐν μέσῳ λαοῦ ἡμιβαρβάρου, ἐστήριξε τὴν ἐνοχὴν τῆς ἑλλ. κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ἁπλουστάτου καὶ ἀκαταμαχήτου συλλογισμοῦ: «Ἂν ἡ ἑλλ. κυβέρνησις δὲν παρεῖχεν εἰς τοὺς περιηγητὰς διαβεβαιώσεις ἀσφαλείας, ἢ ἂν ἐχορήγει τὴν ἀμνηστείαν εἰς τοὺς λῃστὰς, ἢ ἂν δὲν ἀπέστελλε στρατεύματα εἰς Ὠρωπὸν, ἡ καταστροφὴ αὕτη δὲν θὰ συνέβαινεν». Θαυμάσια!. Τίς δύναται νὰ μὴ πεισθῇ ἀπὸ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα; Ἂν, Κύριοι, δὲν εἶχε παραταθῆ ὑπερμέτρως ἡ προκειμένη συζήτησις, ἤθελον σᾶς ἀναγνώσει ὁλόκληρα τεμάχια ἐκ τῶν λόγων τούτων, διὰ ν’ ἀκούσετε ἀπὸ τοῦ στόματος τῶν Ἄγγλων ῥητόρων καὶ μὲ τὴν συνήθη Ἀγγλικὴν τραχύτητα ποία ἡ ἔννοια, ποία ἡ σημασία τῶν ἰδιαιτέρων περιστάσεων, τὰς ὁποίας ὁ Κ. Ἔρσκιν ἐπικαλεῖται εἰς τὸ ἔγγραφόν του. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι καὶ ὁ λόρδος Κλάρενδων ἐν τῇ ἄνω βουλῇ καὶ ὁ Σὶρ Γλάδστων ἐν τῇ βουλῇ τῶν Κοινοτήτων ἠγωνίζοντο πάσῃ δυνάμει νὰ καταστείλωσι τὸν ἄμετρον ζῆλον τῶν ῥητόρων, ὅστις παρέφερεν αὐτοὺς εἰς ὕβρεις κατὰ τοῦ Ἑλλ. Ἔθνους, εἰς προτάσεις περὶ κατοχῆς, περὶ ἀποστολῆς διοικητικοῦ ἐπιτρόπου, περὶ καταργήσεως τοῦ Συντάγματος κτλ. ἀλλ’ οὐχ ἧττον καὶ αὐτοὶ, Κύριοι, ἀνεγνώριζον, ὅτι τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου παρουσιάζει ἰδιαιτέρας τινας περιστάσεις, ἐπιβαρυνούσας τὴν Ἑλλάδα. Οὕτως ὁ Κ. Γλάδστων, ὁμιλῶν ἐν τῇ βουλῇ τῶν Κοινοτήτων περὶ τῶν σχέσεων καὶ τῆς συνεννοήσεως τῶν ἐν Ἀθήναις πολιτικῶν μετὰ τῶν λῃστῶν, εἶπε πρὸς τοῖς ἄλλοις τὰ ἑξῆς· «Εἰς τὸ μέρος τοῦτο τῆς πενθίμου τραγῳδίας προσκρούομεν εἰς ἐλαττώματα τοῦ πολιτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ τῆς χώρας διοργανισμοῦ, τὰ ὁποῖα ἀνυψοῦσι τὸ ἔγκλημα ὑπεράνω τῆς κατηγορίας συνήθους τινὸς καὶ μεμονωμένου συμβάντος». Ἰδοὺ, Κύριοι, αἱ ἰδιαίτεραι περιστάσεις, τὰς ὁποίας θέτουν ὡς δικαιολογητικὴν βάσιν τῆς ἀποζημιώσεως τῆς χήρας Λόϋδ. «Ἔνεκα τῶν ἰδιαιτέρων περιστάσεων, γράφει ὁ Κ. Ἔρσκιν πρὸς τὴν ἡμετέραν κυβέρνησιν, καθ’ ἃς ἀπεβίωσεν ὁ Κ. Λόϋδ, ἐκφράζω τὴν ζωηρὰν ἐλπίδα τῆς κυβερνήσεώς μου, ὅτι ἡ ζητουμένη ἀποζημίωσις θὰ πληρωθῇ.» Ἀφοῦ δὲ θέτει οὕτω τὸν νόμιμον λόγον τῆς ἀπαιτήσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀπευθύνει, ὁρίζει τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θὰ διατεθῶσι τὰ χρήματα τῆς ἀποζημιώσεως, προσθέτει, ὅτι μετὰ πολλὰς συνδιασκέψεις τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως μετὰ τῆς Κ. Λόϋδ συνεβιβάσθησαν μεταξὺ των νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὴν Ἑλλ. κυβέρνησιν, ἀντὶ ἐτησίας συντάξεως, ἄμεσον ἀποζημίωσιν ἐκ 10 χιλιάδων λιρῶν, καὶ συμπεραίνει παρακελεύων τὴν Ἑλλ. κυβέρνησιν νὰ ἐκτελέσῃ τὸν συμβιβασμὸν τοῦτον ἄνευ ἀναβολῆς. Οὕτω, κύριοι, ὁμιλεῖ, οὕτω γράφει, οὕτως ἐπιτάττει ὁ ἐπικαλούμενος τὴν φιλανθρωπίαν τοῦ ἄλλου, ὁ ζητῶν ἔλεος καὶ φιλανθρωπίαν; Τί ἤθελεν εἴπει ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἂν παρουσιάζετό τις εἰς τὴν οἰκίαν του καὶ τῷ ἔλεγε τὰ ἑξῆς· «Διὰ τὴν δεῖνα καὶ δεῖνα περίστασιν ὑπῆρξες αἰτία νὰ πάθω τὴν δεῖνα ζημίαν ἢ καταστροφήν· μοὶ ὑπεσχέθης νὰ μοὶ δίδῃς διὰ τοῦτο 200 δραχμὰς κατὰ μῆνα, ἀλλ’ ἐγὼ σκεφθεὶς μετὰ τῶν οἰκείων ἀπεφάσισα μετ’ αὐτῶν νὰ ζητήσω ἀντὶ τούτου ἄμεσον ἀποζημίωσιν ἐκ δραχμῶν 20 χιλιάδων, καὶ σὲ παρακαλῶ νὰ μοὶ πληρώσῃς τὸ ποσὸν τοῦτο ἄνευ ἀναβολῆς;» Ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἔλεος καὶ φιλανθρωπίαν θὰ τοῦ ἐζήτει, ἢ ἐκπλήρωσιν ἐννόμου ὑποχρεώσεως, στηριζομένης ἐπὶ ἐνοχῆς; Ἂν δὲ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔσπευδε νὰ πληρώσῃ τὴν ζητουμένην ἀποζημίωσιν ἤθελεν ἆρά γε πείσει ἑαυτὸν καὶ τὸν κόσμον, ὅτι συνεκινήθη ἐκ τῆς καταστάσεως τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἐκ φιλανθρωπίας τὸν συνέδραμε διὰ νὰ μὴ τὸν ἴδῃ περιφέροντα τὸν δίσκον τοῦ ἐλέους, ἢ ἤθελε θεωρηθῆ παρὰ πάντων, ὅτι ἀνεγνώρισεν ἐμμέσως καὶ καθαρῶς τὴν ἰδίαν του ἐνοχὴν διὰ τῆς πληρωμῆς; Τῇ ἀληθείᾳ, κύριοι, ἢ ἐγὼ ἀπώλεσα ἐντελῶς τὴν ἔννοιαν τοῦ καθήκοντος καὶ δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ διακρίνω αὐτὸ ἐντελῶς ἀπὸ τῆς ἐννόμου ἀπαιτήσεως, ἢ ὅσα ἀκούω νὰ λέγωνται περὶ τούτου ἀπὸ σπουδαίους ἀνθρώπους εἶναι ἀνεξήγητα καὶ ἀκατάληπτα. Φιλανθρωπία! Ὡραία, μαγευτικὴ λέξις! Δίδετε λοιπὸν σημαντικὸν μέρος τοῦ προϋπολογισμοῦ σας εἰς ξένην Κυρίαν, τῆς ὁποίας ὁ ἀνὴρ ἔτυχε νὰ ἔλθῃ μίαν ἡμέραν εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ κάμῃ ἐκδρομὴν μετ’ ἄλλων εἰς τὸν Μαραθῶνα, νὰ μὴ λάβῃ καμμίαν προφύλαξιν εἰς τὸν δρόμον καὶ νὰ πέσῃ θῦμα τοιούτου διασκεδαστικοῦ κινδύνου· συγκινεῖσθε διὰ τὴν θέσιν τῆς ἀξιοτίμου ταύτης χήρας, τὴν ὁποίαν θέτει εἰς τὴν φιλάνθρωπον προστασίαν σας ἡ Ἀγγλία· δὲν καταδέχεσθε νὰ τὴν βλέπετε περιφέρουσαν τὸν δίσκον τοῦ ἐλέους εἰς τὰς πόλεις τῆς Εὐρώπης, καὶ κάμνετε τόσον γενναίαν θυσίαν ὑπὲρ αὐτῆς χωρὶς νὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὴν κατάστασιν τῶν οἰκονομικῶν σας. Ἀλλ’ ἀφοῦ, κύριοι, εἶσθε τόσον γενναῖοι πρὸς τὴν ξένην ταύτην χήραν, διατὶ δὲν ἔχετε ἀνάλογον γενναιότητα πρὸς χήρας καὶ ὀρφανὰ ἐνδόξων ἀγωνιστῶν, οἵτινες ἐδημιούργησαν αὐτὸ τὸ Κράτος; Τὶ δίδετε εἰς τὰ δυστυχῆ ταῦτα ὄντα, τὰ ὁποῖα περιφέρονται μὲ τὸν δίσκον ἀνὰ χεῖρας ἐπαιτοῦντα τὸν πικρὸν τῆς ζωῆς ἄρτον, ὄχι εἰς τὰς πόλεις τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ πρὸ τῶν ἰδίων ὀφθαλμῶν σας; Τὶ δίδετε εἰς ἄλλα ἔρημα καὶ δυστυχισμένα ὄντα, τὰ ὁποῖα ἀπωρφάνισαν οἱ λῃσταὶ, καὶ τὰ ὁποῖα μένουν εἰς τοὺς τέσσαρας δρόμους, συντηρούμενα ὑπὸ τοῦ κοινοῦ ἐλέους; Πῶς συμβιβάζεται αὐτὴ ἡ μεγάλη, ἡ ὑψηλὴ γενναιοδωρία, ἡ θυσιάζουσα τόσον εὐκόλως ἱκανὸν μέρος τῶν δημοσίων προσόδων πρὸς τὴν ταπεινὴν, τὴν ἄκαμπτον γλισχρότητα, τὴν μὴ θυσιάζουσαν οὔτε ἓν λεπτόν; Ποῖον θὰ πείσετε, ὅτι πληρόνεται 300,000 δραχμῶν πρὸς ξένην γυναῖκα ἑκουσίως, αὐτοπροαιρέτως, χάριν ἁπλῆς φιλανθρωπίας, ὅτε παραγνωρίζετε καθ’ ἑκάστην τὰ ἱερώτερα τῶν καθηκόντων, καὶ πνίγετε τὰ τρυφερώτερα τῶν αἰσθημάτων χάριν τῆς οἰκονομίας, ἥτις ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς σήμερον ὡς ἀπόλυτος καὶ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη; Ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ μείνῃ οὔτε σκιὰ ἀμφιβολίας περὶ τοῦ ἀληθοῦς χαρακτῆρος τῆς ἀποζημιώσεως τῆς χήρας Λόϋδ, ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ τοῦ πρωθυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, τοῦ Σὶρ Γλάδστωνος. Κατὰ τὴν τελευταίαν συζήτησιν, ἥτις ἐγένετο πέρυσιν ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων περὶ τῶν Δηλιακῶν, ὁ Σὶρ Ἐῤῥῖκος Βοῦλβερ συμπεραίνων ἔθηκε τὸ ζήτημα ὡς ἑξῆς· «Ἂν ὁ ἔντιμος φίλος μου νομίζῃ, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις οὐδεμιᾶς μομφῆς κατέστη ἀξία, ἂς τὸ εἴπῃ εἰλικρινῶς καὶ ἀναφανδόν· ἀλλ’ ἂν φρονῇ ὅτι ἐπολιτεύθη ἐνόχως, τότε παρακαλῶ αὐτὸν νὰ εἴπῃ τίνα ἱκανοποίησιν σκοπεύει νὰ ζητήσῃ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὸ αἷμα τῶν ἡμετέρων συμπολιτῶν». Τί δὲ ἀπαντᾷ εἰς ταῦτα ὁ κύριος Γλάδστων; Ἀκούσατε, κύριοι· «Ὁ εὐγενὴς φίλος μου ἐρωτᾷ, ποίαν ἱκανοποίησιν θὰ ζητήσωμεν παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Ἐν πρώτοις καθῆκον ἡμῶν εἶναι νὰ ἐπιτύχωμεν παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως χρηματικὴν ἀποζημίωσιν ὑπὲρ τῆς χήρας Λόϋδ. Ὁ θάνατος τοῦ λόρδου Κλαρενδῶνος ἀνέβαλεν ἐπ’ ὀλίγον τὴν αἴτησιν ἀποζημιώσεως· οὐχ ἧττον τὸ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργεῖον ἐπελήφθη αὖθις τοῦ ζητήματος». Εἶναι δὲ περίεργον, κύριοι, ὅτι ὁ κ. Ἔρσκιν ἀρχίζει τὸ ἔγγραφόν του πρὸς τὴν Κυβέρνησίν μας ἀπὸ τῶν τελευταίων τούτων λέξεων τοῦ κ. Γλάδστωνος· «Ἕνεκα, γράφει, τοῦ θανάτου τοῦ κόμητος Κλαρενδῶνος καὶ τῶν ἀσχολιῶν, αἵτινες ἐπεβάρυνον τὸν κόμητα Γρανβὶλ, ἀναλαβόντα τὴν διεύθυνσιν τοῦ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργείου, ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μ. ἀνέβαλε τὸ ζήτημα περὶ συντάξεως ἀπονεμητέας τῇ κυρίᾳ Λόϋδ κτλ.». Εἶναι σαφές; Βλέπετε τώρα καθαρῶς, ψηλαφητῶς, τὴν πηγὴν, ἐξ ἧς ἀποῤῥέει ἡ ἀποζημίωσις τῆς χήρας Λόϋδ; Καὶ εἶναι λοιπὸν ἐπιτετραμμένον ἐναντίον πανδήμων καὶ καθαρῶν διακηρύξεων τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀγγλίας, ἐναντίον ἐπισήμων ἐγγράφων, εἰς τὸ πεῖσμα τῆς ἀληθείας, εἰς τὸ πεῖσμα τῶν πραγμάτων καὶ αὐτοῦ τοῦ ὀρθοῦ λόγου, νὰ ἐπιμένωμεν ἡμεῖς θέλοντες νὰ πείσωμεν ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ἄλλους, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἐννόμου ὑποχρεώσεως, δὲν πρόκειται περὶ ἱκανοποιήσεως, ἀλλὰ περὶ ἁπλοῦ καθήκοντος φιλανθρώπου κυβερνήσεως καὶ φιλανθρώπου Βουλῆς, ἐνῷ οἱ Ἄγγλοι, οἱ ὁποῖοι ἀπαιτοῦν τὴν ἀποζημίωσιν φανερὰ, ἄνευ ἀποσιωπήσεων καὶ περιστροφῶν διακηρύτουν, ὅτι τὴν ἀπαιτοῦν ὡς ἱκανοποίησιν διὰ τὴν ἐνοχὴν τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως; Ἀλλ’ ὄχι· σεῖς οἱ ἴδιοι δὲν πιστεύετε εἰς ὅσα θέλετε νὰ κάμετε τοὺς ἄλλους νὰ πιστεύσωσιν. Ἡ ἐνδόμυχος πεποίθησίς σας ἐξεδηλώθη, μ’ ὅλην τὴν προσπάθειαν, τὴν ὁποίαν κατεβάλετε νὰ τὴν ἀποκρύψητε. Καὶ τῳόντι, κύριοι, τὸ ἐνθυμεῖσθε· ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, ἀφοῦ ἐζήτησε νὰ σᾶς συγκινήσῃ διὰ τοῦ αἰσθήματος τῆς φιλανθρωπίας, δὲν ἔλλειψε νὰ προσθέσῃ καὶ τὰς ἑξῆς λίαν ἐκφραστικὰς λέξεις· «Θέλετε, εἶπε, νὰ μᾶς δείξωσι τὴν μάστιγα διὰ νὰ ἐνδώσωμεν;......»

§88ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σεῖς τὸ εἴπατε καὶ τὸ εἴπαμεν καὶ ἡμεῖς.

§89ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡμεῖς τὸ εἴπαμεν πολεμοῦντες τὸν λόγον τῆς βίας· ἀλλὰ σεῖς, οἵτινες προβάλλετε τὴν φιλανθρωπίαν, σεῖς πῶς ἐνθυμήθητε τὴν μάστιγα; ὡραία ἀληθῶς φιλανθρωπία, ἥτις περιφέρεται οὐχὶ πλέον μὲ τὸν δίσκον, ἀλλὰ μὲ τὴν μάστιγα ἀνὰ χεῖρας! Ἡ μαστιγοφόρος αὕτη φιλανθρωπία τόσον πολὺ συμβιβάζεται μὲ τὴν ἀληθῆ φιλανθρωπίαν, ὅσον συμβιβάζεται ἡ ἐξευτελιστικὴ πρᾶξις τῆς πληρωμῆς τῶν δέκα χιλιάδων λιρῶν, δι’ ἧς ἀνακηρύττεται πανδήμως ἡ ἐνοχὴ ἡμῶν εἰς τὸ ἀποτρόπαιον κακούργημα τοῦ Δήλεσι, μὲ τὴν ἐθνικὴν τιμὴν, τὴν ὁποίαν δὲν ὤκνησε νὰ ἐπικαλεσθῇ ὁ ἀξιότιμος κύριος πρωθυπουργός. Ὄχι, κύριοι· καμμίαν σχέσιν δὲν ἔχει, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἡ φιλανθρωπία μὲ τὴν μάστιγα, οὔτε ἡ πάνδημος ἀναγνώρισις τῆς ἐνοχῆς μὲ τὴν τιμὴν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος τὴν ἀναγνωρίζει, ὅταν μάλιστα δὲν ᾖναι ἔνοχος. Συγκλώθετε τὰ ἀσύγκλωστα συνδέετε τὰ ἀσύνδετα, συνεξομοιοῦτε τὰ ἀνόμοια καὶ τὰ ἀντίθετα, Διατί; διὰ νὰ πείσητε τοὺς ἁπλουστέρους, ὄχι τὸν ἑαυτόν σας, διότι σεῖς ἔχετε ἐναντίαν πεποίθησιν, διὰ νὰ πείσητε τὸν κόσμον, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀναγνωρίσεως ἐνοχῆς, οὔτε περὶ ἐξωτερικῆς πιέσεως, οὔτε περὶ ἐνόμου ἀπαιτήσεως, ἄπαγε! ἀλλὰ περὶ εὐγενοῦς αἰσθήματος συμπαθείας, περὶ ἁπλοῦ καθήκοντος φιλανθρωπίας ὑπὲρ δυστυχοῦς χήρας, ἀξίας τῆς περιθάλψεως ἡμῶν! Ἀλλὰ λησμονεῖτε, ὅτι οὕτω πολιτευόμενοι προσβάλλετε τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, τοῦ ὁποίου τὰς ἀρχὰς φέρετε πάντοτε ἀνὰ στόμα, τοῦ ὁποίου τὴν σημαίαν χθὲς ἔτι εἴχετε τόσον ὑψηλὰ ἀναπεπταμένην· κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα θὰ εἴπῃ παῤῥησία, εἰλικρίνεια, εὐθύτης εἰς πᾶσαν πρᾶξιν τῆς ἐξουσίας· ἄλλως καθίσταται ἀδύνατος ὁ ἔλεγχος τῆς Βουλῆς καὶ τῆς δημοσίας γνώμης ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς διοικήσεως. Λησμονεῖτε ὅτι ζητοῦντες ν’ ἀποκρύψητε τὸν ἀληθῆ λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ὑποβάλλετε καὶ ὑποστηρίζετε τὴν προκειμένην πίστωσιν, ἐπαυξάνετε τὴν ταπείνωσιν καὶ τὸν ἐξευτελισμὸν, τὸν ὁποῖον ὑφίσταται τὸ ἔθνος διὰ τῆς πληρωμῆς τῆς τοιαύτης ἀποζημιώσεως. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἄξιον τῆς Βουλῆς, δὲν εἶναι ἄξιον τῆς κυβερνήσεως, δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ ἔθνους νὰ ζητῶμεν νὰ κρυφθῶμεν ὑπὸ τοιαύτας ἐλεεινὰς προφάσεις, εἰς τὰς ὁποίας κανεὶς δὲν πιστεύει, ὀλιγώτερον δὲ πάντων ἡμεῖς οἱ ἴδιοι. Προτιμότερον, ἀξιοπρεπέστερον θὰ ἦτον ἂν ἡ κυβέρνησις, προσερχομένη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ κοινοῦ τῆς Ἑλλάδος, ἐξωμολογεῖτο εἰλικρινῶς ὅλην τὴν ἀλήθειαν, ἂν μᾶς ἐφανέρωνε τὸν πραγματικὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον φρονεῖ, ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀποτίσωμεν τὴν ὀφειλομένην ἀποζημίωσιν. Οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἦτο ὁ λόγος οὗτος, ὅσον δήποτε πικρὰ καὶ ἂν ἦτο ἡ ἀλήθεια, εὐπρεπέστερον θὰ ἦτο καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ διὰ τὸ ἔθνος νὰ ἐνδώσωμεν ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων καὶ τῆς ἀληθείας, καὶ νὰ μὴ προσθέσωμεν δι’ ἀναξίων ὑπεκφυγῶν εἰς τὸν ἐξευτελισμὸν, ὅστις μᾶς ἐπιβάλλεται. Λυποῦμαι, διότι τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἐξετίμησε δεόντως τὴν θέσιν καὶ τὸ καθῆκόν του ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος· λυποῦμαι, διότι ἐπροσπάθησεν ἐκ παντὸς τρόπου νὰ κρυφθῇ, νὰ ὑπεκφύγῃ, νὰ μὴ ὁμολογήσῃ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ νὰ προβάλῃ προφάσεις καὶ ἐπιχειρήματα, περὶ τῆς ἀξίας τῶν ὁποίων οὔτ’ αὐτὸ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὴν ἐλαχίστην πεποίθησιν. Τοσοῦτον δὲ προέβη, κύριοι, εἰς τὸ σύστημα τοῦτο τῆς ἀποσιωπήσεως καὶ ὑπεκφυγῆς, ὥστε ἔῤῥιψε τὸ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν, χωρὶς κἂν νὰ τὸ συνοδεύσῃ μὲ μίαν δικαιολογητικὴν ἔκθεσιν.....

§90ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς πόσα νομοσχέδια ἔχετε δικαιολογητικὴν ἔκθεσιν;

§91ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἰς ὅλα τὰ σπουδαῖα· ἢ μὴ τυχὸν, κύριε πρόεδρε, ἐθεωρήσατε τὸ παρὸν νομοσχέδιον μὴ σπουδαῖον καὶ ἀνάξιον νὰ τὸ δικαιολογήσητε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ κοινόν; Οὕτως ὑποβάλλονται νομοσχέδια θίγοντα τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους, χωρὶς νὰ συνοδεύωνται μὲ μίαν τοὐλάχιστον δικαιολογητικὴν ἔκθεσιν; Κύριοι, προδότης τῆς πατρίδος, εἶπε προχθὲς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, θὰ ἦναι ἐκεῖνος ἐξ ἡμῶν, ὅστις, ἔχων τὴν πεποίθησιν ὅτι πρόκειται περὶ ἐννόμου ὑποχρεώσεως, θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς ζητουμένης πιστώσεως. Ἀλλ’ ὑπάρχει κανεὶς μεταξὺ ὑμῶν, ὅστις τὴν στιγμὴν ταύτην ἀμφιβάλλει εἰλικρινῶς περὶ τούτου; Δὲν θέλω, δὲν δύναμαι ν’ ἀδικήσω κἀνένα· μοὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑποθέσω, ὅτι ὑπάρχει τις ἐξ ἡμῶν, ὅστις θεωρεῖ σπουδαίαν τὴν πρόφασιν, ὅτι πρόκειται περὶ φιλανθρωπίας, καὶ ὅστις νὰ μὴ ἦναι ἐνδομύχως πεπεισμένος, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις τῆς Λόϋδ μᾶς ἐπιβάλλεται ὡς ὑποχρέωσις, ὡς ἱκανοποίησις διὰ τὸ κακούργημα τοῦ Δηλίου, εἰς τὸ ὁποῖον μᾶς θεωροῦν συνενόχους. Ἀπέναντι λοιπὸν τῆς φοβερᾶς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀπέδειξεν εἰς ἡμᾶς αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεσολογγίου, ἐλπίζω, κύριοι, ὅτι θὰ σιγήσῃ πᾶσα ἄλλη δευτερεύουσα σκέψις, ὅτι θὰ ἐξαφανισθῇ πᾶς ἄλλος πλάγιος λόγος, ὅτι οὐδὲν αἴσθημα ταπεινῆς προσωπικῆς φιλοτιμίας, ἢ ταπεινοτέρων ἔτι κομματικῶν συμφερόντων, θέλει ἐπισκοτίσει κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν τὴν συνείδησιν καὶ ἀπόφασίν σας, ἀλλ’ ὁμόφωνος ἡ Βουλὴ θέλει ἀποκρούσει μετ’ εὐγενοῦς ἀγανακτήσεως ἀπαίτησιν, καταπατοῦσαν τοὺς νόμους τῆς πολιτείας καὶ καθυβρίζουσαν τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος. (Εὖγε, χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§92ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω ὡς σύστημα πολιτικῆς, ἄξιον καὶ τοῦ ζητήματος, ἄξιον καὶ τοῦ Κοινοβουλίου, τὴν γνώμην τῶν λίαν ἐντίμων συναδέλφων μας, οἱ ὁποῖοι ἠγόρευσαν ἐναντίον τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν συζητεῖτε, διότι παρετήρησα, ὅτι περὶ οὐδενὸς ἄλλου ἐφρόντισαν εἰμὴ μόνον νὰ μετέλθωσι πᾶν μέσον, νὰ ἐξαντλήσωσι ὅλην αὑτῶν τὴν εὐγλωττίαν διὰ ν’ ἀποδείξωσιν ὅτι πρόκειται περὶ ἀπαιτήσεως, καὶ νὰ καταστρέψωσι τὸ εὐγενὲς τῆς ὑποθέσεως, ὅτι δηλ. πρόκειται περὶ βοηθήματος προερχομένου ἀπὸ εὐσπλαγχνίαν καὶ ἀπὸ αἴσθημα φιλανθρωπίας. Μὲ ἄλλας λέξεις κατέγειναν νὰ κλείσωσι μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τοῦ πνεύματός των μίαν θύραν, ἡ ὁποία εἶναι ἀνοικτὴ, χωρὶς νὰ δυνηθῶσι, κύριοι, νὰ μᾶς παρουσιάσωσι ἓν σχέδιον, νὰ μᾶς παρουσιάσωσιν μίαν πρότασιν, νὰ μᾶς παρουσιάσωσι μίαν διέξοδον· διότι ὅλοι οἱ ἀγορεύσαντες εἰς τοῦτο κατέληξαν πάντοτε, «βία δὲν ἐπίκειται»· καὶ ἤντλησαν τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην ἐκ τῶν λόγων ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπεστηρίξαμεν τὴν πρότασιν. Ἀφήσατε, κράζουσι, νὰ ἔλθῃ ἡ βία, ἀφήσατε τὴν βίαν νὰ πλησιάσῃ, καί τις τῶν ῥητόρων εἶπε «νὰ ἴδωμεν τὸ τελεσίγραφον καὶ τότε ἐνδίδομεν.» Ἤθελον τοὺς ἐννοήσει ἐὰν ἤρχοντο μὲ σύστημα πολιτικὸν, ἐὰν ἐπαρουσίαζον μίαν διέξοδον καὶ παραβάλλοντες τὴν δόξαν, τὴν ὁποίαν ἐπρότειναν πρὸς τὴν δόξαν, τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ πολεμοῦντες αὐτὴν, παραβάλλοντες τὰς ἀρετὰς τῆς μιᾶς πρὸς τὰς τῆς ἄλλης, ἤθελον πείσει, ὅτι ἡ μὲν γνώμη αὐτῶν εἶναι νόμιμος ὀρθὴ, καὶ λογικὴ, αὐτοὶ δὲ εὐφυεῖς καὶ φιλοπάτριδες, ἐκπληροῦντες καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται εἰς περιστάσεις ἐκτάκτους. Ἀλλὰ νὰ ἐξαντλῶνται μόνον διὰ νὰ δείξωσι διέξοδον, ὁποίαν δεικνύουσι, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀξία αὐτῶν, δὲ τοὺς τιμᾷ πολύ. Δὲν εἶναι ἄξιον αὐτῶν νὰ εἴπωσιν εἰς τὴν βουλὴν, περιμένετε νὰ ἔλθῃ ἡ βία καὶ νὰ δοθῇ τὸ τελεσίγραφον καὶ τότε ἐνδίδετε». Ἐν ᾧ, ἐὰν ἠκολουθῆτε τοὺς πατέρας ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι οὔτε εἰς βίαν, οὔτε εἰς τελεσίγραφον, οὔτε εἰς κανένα κίνδυνον ἀπεφάσισαν ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος νὰ ἐνδώσωσι. Τοιαῦτα μέτρα ἤθελον τὰ ἐννοήσει, ἤθελον καταλάβει, ὅτι ἀπεφασίσαμεν ν’ ἀκολουθήσωμεν ἓν πολιτικὸν σύστημα. Τοιαύτας ἰδέας τὰς εἴδομεν πολλάκις νὰ τὰς ἐγκολπωθῶσι τὰ ἔθνη· ἀλλὰ ἰδέαι καὶ προτάσεις, ὁποίας μᾶς ἐπρότειναν καθ’ ὅλας τὰς ἡμέρας ταύτας, δὲν εἶναι ἄξιαι τῶν ἐθνῶν. Ἀλλὰ τὸ περιεργότατον, κύριοι, πάντων εἶναι ὅτι μὲ τὸ ἐντελέστερον μικροσκόπιον ἐπροσπάθησαν νὰ εὕρουν εἰς βάθος βαθὺ τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀπαιτήσεως ἐν τῇ συστάσει τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τῆς χήρας Λόϋδ· ἂς μὲ συγχωρήσουν ὅμως νὰ τοὺς εἴπω ὅτι ματαίως ἐκοπίασαν. Λέγουν, ὅτι «ἡ ὑπόθεσις ἡ σημερινὴ ἔχει τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀπαιτήσεως, καὶ μὴν ἀκούετε τὸν κύριον πρωθυπουργὸν, μὴν ἀκούετε τὸν πρώην πρωθυπουργὸν, ὅλοι αὐτοὶ θέλουν νὰ ὀχυρωθοῦν ὄπισθεν σοφισμάτων διὰ νὰ λάβουν τὴν ψῆφόν σας». Καὶ τί συμφέρον ἔχομεν, κύριοι, νὰ ὀχυρωθῶμεν ὄπισθεν σοφισμάτων, ζητοῦντες τὴν ψῆφον κανενός; Θέλετε νὰ μᾶς ταπεινώσητε εἰς τόσον βαθμὸν ὡς μᾶς ἐξευτέλισαν ὑβρισταὶ τῆς Ἑλλάδος, εἰπόντες ὅτι οἱ πολιτικοὶ αὐτῆς κεῖνται τόσον χαμηλὰ καὶ φρονοῦσι τόσον ταπεινά; Καὶ ποῖον συμφέρον ἀντλήσωμεν ἐκ τῶν σοφισμάτων; καὶ ὁποῖον συμφέρον θὰ εὕρωμεν κρυπτόμενοι; Θὰ χάσῃ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἐὰν χάσῃ τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν κινδυνεύει ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ χάσῃ; Θὰ ζητήσω δὲ ἐγὼ τί παρ’ ὑμῶν ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας εὑρισκόμενος καὶ οὐδεμίαν ἐπιθυμίαν κολακεύων; Ἀπόδειξις εἶναι ὅτι τρεῖς ἡμέρας συζητοῦμεν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς λύσιν· ἡ δὲ λύσις θὰ ἔλθῃ διὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς βουλῆς. Ἀποκρούομεν λοιπὸν τὰς αἰτιάσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ σᾶς χρησιμεύσωσι καὶ νὰ σᾶς ὑποστηρίξωσιν, ὄχι ὅμως προτείνοντας σωτήριον ἰδέαν, ἀλλὰ θέλοντας τῳόντι διὰ σοφισμάτων νὰ ἐπιβάλετε τὴν ἰδικήν σας ὡς αὐθαίρετον. Τί ἠθέλατε, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, τί ἠθέλατε νὰ ματαιοπονήσητε τρεῖς ἡμέρας; Τί ἠθέλατε καὶ κατεγίνεσθε ν’ ἀποδείξητε τὰ ἄτοπα τῆς ἀπαιτήσεως καὶ τὰ κακὰ τῆς ὑποχωρήσεως, ἀφοῦ οὔτε περὶ ἀπαιτήσεως πρόκειται, οὔτε περὶ ὑποχωρήσεως πρόκειται; Τὴν ἔκαμαν ὅμως τὴν ἀπαίτησιν, λέγουν, φανερὰν ἐν τοῖς ἐγγράφοις καὶ εἰς τὰς συζητήσεις τὰς ἀγγλικάς· καὶ τὸ φῶς τοῦτο, εἶπέν τις ἐκ τῶν ἀγορευσάντων, τὸ χρεωστοῦμεν εἰς τὴν ὁμιλίαν τοῦ κυρίου Δεληγεώργη. Πρῶτον ἂς μὲ συγχωρήσῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκεῖνος συνάδελφος νὰ τοῦ εἴπω, ὅτι δὲν ἐπίστευον ποτὲ, ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς ἐξηυτελίζετο, ἀφοῦ διετρέχομεν τὸν πλέον δεινὸν κίνδυνον, ὅτι αἱ συζητήσεις τοῦ κοινοβουλίου δὲν ἦσαν γνωσταὶ εἰς τὴν βουλὴν μας, καὶ εἰς τοὺς ἔχοντας τὴν ἀξίωσιν νὰ διδάσκωσι τὴν βουλήν· ἑπομένως οὐδὲν ἔγκλημα ἔκαμα, ἐὰν ἔφερα αὐτὰ εἰς τὸ μέσον.

§93ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν εἴπομεν ὅτι ἐκάματε κανὲν ἔγκλημα, σᾶς εὐχαριστήσαμεν μάλιστα.

§94ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ ἀπαίτησις εἶναι φανερὰ, λέγουν, ἐκ τοῦ ἐγγράφου πρὸς τὸν κύριον Δεληγεώργην. Τὸ ἔγγραφον λέγει ῥητῶς ὅτι, αἱ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι συνώδευσαν τὸ ἔγκλημα εἶναι εἷς τῶν λόγων, διὰ τοὺς ὁποίους ἡ χήρα Λόϋδ πρέπει νὰ τύχῃ περιθάλψεως. Ἀλλ’ ἂς μᾶς συγχωρήσουν νὰ τοὺς παρατηρήσω, ὅτι ἐπιβάλλουν εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦτο τὰς ἰδικάς των ἰδέας, δὲν ἀντλοῦν ἰδέας ἐξ αὐτοῦ. Ὅταν τὸ ἔγγραφον λέγῃ «αἱ ἰδιαίτεραι περιστάσεις» δὲν ἐννοεῖ τίποτε ἄλλο, εἰμὴ τὴν κρεουργίαν, ἐννοεῖ τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν καὶ τὰ μαρτύρια τὰ ὁποῖα ἐδοκίμασαν οἱ θυσιασθέντες ἐν Δηλίῳ, Τοῦτο εἶναι τόσον φανερόν! διότι ἐν τῷ ἐγγράφῳ ἐκείνῳ οὔτε ὁ ἐλάχιστος ὑπαινιγμὸς περὶ ἀπαιτήσεως ὑπάρχει. Ἐπεκαλέσθησαν ὡς ἀπόδειξιν καὶ τὴν ἰδιαιτέραν ὑπόσχεσιν τοῦ Βασιλέως, ἣν μνημονεύει τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο· ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς τῆς ὑποσχέσεως τοῦ Βασιλέως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι εἶναι ἀπαίτησιν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὸ στάδιον τῆς ἀπαιτήσεως, καὶ διὰ τοῦτο ἐπῆλθεν ἡ ὑπόσχεσις τοῦ Βασιλέως· ἂν ἠθέλαμεν εἰσέλθει εἰς τὸ στάδιον τῆς ἀπαιτήσεως καὶ δὲν ἠθέλαμεν προλάβει ἤθελον μᾶς ἐνθυμίσει τὴν εὐθύνην μας, ὄχι τὴν ὑπόσχεσιν, ἥτις εἶναι ἄσχετος μὲ τὴν εὐθύνην καὶ χρησιμεύει εἰς τὸν μὴ δυνάμενον ἢ μὴ θέλοντα νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῆς εὐθύνης. Θέλω τοῖς ἐνθυμίσει ἀμέσως, κύριοι, ὅτι σφάλλουν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν ἐγγράφων. Θέλω πληροφορήσει αὐτοὺς ὁποῖον θὰ ἦτο τὸ ἔγγραφον, ἐὰν ἐπήγαζεν ἐκ τῆς πηγῆς εἰς τὴν ὁποίαν τὸ ἀποδίδουν. Ἀναμφισβήτητον, κύριοι, εἶναι ὅτι, ὅταν οἱ ὑπήκοοι τινὸς ἔθνους πάθωσι, διαμένοντες εἰς ἑτέραν ἐπικράτειαν, δὲν ὑπάρχει ἡ ἐλαχίστη ἐνοχὴ εἰς τὸ κράτος· ἐπιζητοῦνται οἱ ἔνοχοι καὶ τιμωροῦνται οἱ πράξαντες τὸ ἔγκλημα· οὐδὲν ἄλλο δικαίωμα ἤθελε προκύψει, καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο, καὶ ἐὰν οἱ βλαφθέντες ἦσαν ἐκ τῶν ἐπισήμων ἀντιπροσώπων μιᾶς ξένης ἐπικρατείας. Ἀλλὰ τί ὑποθέτουσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοί μας; Ὅτι τὴν ἀρχὴν ταύτην τοῦ Δικαίου τὴν ἀγνοεῖ ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις; Ἡ Ἀγγλία ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην δύναμιν συνετέλεσεν εἰς τὴν μόρφωσιν τοῦ δικαίου τῶν ἐθνῶν, καὶ γνωρίζει κάλλιστα νὰ ὑποστηρίζῃ τὰ δικαιώματά της κατὰ τὸ δίκαιον τοῦτο. Ἡ Ἀγγλία ἐπληγώθη τοσοῦτον βαρέως καὶ τοσοῦτον σκληρῶς ἐκ τῶν συμβάντων εἰς τὸν Ὠρωπὸν, ὥστε δὲν παρέλειψε μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ν’ ἀφιερώσῃ μέγα μέρος τῆς κυβερνητικῆς προσοχῆς της εἰς τὴν ἐξακρίβωσιν τῶν γεγονότων. Ἐὰν ἀναπολήσητε τὰς πρώτας συζητήσεις τοῦ Ἀγγλικοῦ κοινοβουλίου, τὰς γενομένας κατὰ τὸν Μάϊον, θέλετε ἐνθυμηθῆ μὲ πόσην προσοχὴν καὶ λεπτομέρειαν ἔθεσεν ὁ κ. Γλάδστων τὸ ζήτημα τῆς εὐθύνης τῆς Ἑλλάδος. «Αʹ. Ζήτημα. Λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν (εἶπεν ὁ Γλάδστων) τοῦ συμβεβηκότος τούτου κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ περίοδον ἀναφύεται τὸ ζήτημα: ἂν ἡ Ἑλλ. κυβέρνησις παρέσχε πρὸς τοὺς περιηγουμένους, θεωρουμένους ὡς περιηγητὰς, ἢ ὡς διπλωματικοὺς πράκτορας τὴν προστασίαν ἧς ἐδικαιοῦντο ν’ ἀπολαύσωσι. Νομίζω πρὸς τούτοις, ὅτι δὲν εἴμεθα ἐν καταστάσει νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην τινὰ οὐδ’ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ κεφαλαίου τῆς πρὸ τῆς αἰχμαλωσίας προοιμιώδους προστασίας. «Βʹ. Ζήτημα. Ἐφ’ ὅσον δὲ προβαίνομεν περαιτέρω εἰς τὰ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν τῶν ἡμετέρων συμπατριωτῶν συμβάντα ἐπὶ τοσοῦτον αὐξάνουσι καὶ αἱ περιπλοκαί. Τοῦτο εἶναι τῇ ἀληθείᾳ τὸ σκοτεινότερον τοῦ ὅλου, καθόσον αἱ μυστικαὶ καὶ σκότιαι σχέσεις αἵτινες φαίνονται ὑπάρξασαι μεταξὺ τῶν λῃστῶν καὶ τῶν ἐν Ἀθήναις κομμάτων, εἶναι ἴσως ἡ σπουδαιοτέρα καὶ σοβαρωτέρα τῆς ὅλης ἱστορίας σελίς. Ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ βλέπομεν, ὅτι ἀνευρίσκομεν πᾶν ὅ,τι συνδέει τὴν λυπηρὰν τραγῳδίαν μετὰ ἐλλείψεων πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς διοργανώσεως, αἵτινες ἀποκλείουσι αὐτὴν ὁλοτελῶς τῆς κατηγορίας τῶν κοινῶν καὶ μεμονωμένων συμβάντων καὶ καθιστῶσιν αὐτὴν ζήτημα ἀπαιτοῦν βαθυτέραν ἔρευναν. Ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖ ἡ ἀξία τῆς παρατηρήσεως ταύτης (ἤτοι ἡ δικαιολογία τῶν χωρικῶν καὶ ποιμένων λῃσταποδόχων), εἶναι κατάδηλον, ὅτι οὐδόλως δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὰς σχέσεις καὶ τὰς συνεννοήσεις, αἵτινες πιθανὸν ὑπῆρχον μεταξὺ τῶν κακούργων ἐκείνων καὶ τῶν ἐν Ἀθήναις πρακτόρων των, οἵτινες, εἴτε ἀνήκουσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν κοινοβουλευτικῶν ἀρχηγῶν, εἴτε ἐπιστημονικὴν μόνον βοήθειαν προσέφερον, πρέπει νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἓν τῶν σημαντικωτέρων στοιχείων τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ὅπερ δέον νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ αὐστηρὰν ἔρευναν πρὶν ἢ φθάσωμεν εἰς ὁριστικήν τινα ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀπόφασιν». «1). Ζήτημα. Ἐφθάσαμεν ἤδη εἰς τὴν τρίτην περίοδον τῆς θλιβερᾶς ἱστορίας, ἤτοι τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ληφθέντων πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῶν αἰχμαλώτων μέτρων. Ὅθεν θὰ ἀναγκασθῶμεν νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἑξῆς ζητήματα. ά.) ἐλήφθησαν τὰ μέτρα ταῦτα ἐν καλῇ τῇ πίστει; βʹ.) ἦσαν σύμφωνα πρὸς τοὺς κανόνας τῆς λογικῆς; γʹ.) ἀπέτυχον ἕνεκα τοῦ ὁρμητικοῦ χαρακτῆρος ἢ σφάλματος τῶν κακούργων, ἢ ἀπέτυχον ἕνεκα λάθους ἢ ἀπάτης ἐκ μέρους τῶν πρακτόρων τῆς Ἑλλ. κυβερνήσεως;» Τοιοῦτον ὑπῆρξε τὸ σχέδιον τῶν ἐρευνῶν καὶ τῶν ἀνακρίσεων τοῦ κ. Γλάδστωνος. Ὀφείλω δὲ, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω δύω λέξεις περὶ τῆς σημασίας, τὴν ὁποίαν ἔχουσι τὰ ζητήματα ταῦτα, διὰ νὰ ἐννοήσῃ ἕκαστος ὁποῖος εἶναι πρῶτον ὁ σκοπὸς τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως καὶ δεύτερον, πῶς τῳόντι αὐτὸς ὁ σκοπὸς ἔτεινεν εἰς ἐκεῖνο τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον οἱ ἔντιμοι συνάδελφοι ὑποθέτουσιν ὅτι ἐστάθη ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις, ὅταν μᾶς ἐζήτησε τὴν περίθαλψιν περὶ ἧς πρόκειται. Ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις, κύριοι, διὰ τῆς ἐρεύνης, τὴν ὁποίαν ἔκαμε, διὰ τῆς ἐξετάσεως, τὴν ὁποίαν ἐνήργησεν, ἤθελε νὰ φθάσῃ εἰς ἐχθρικὴν θέσιν ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον· εἰς τὴν θέσιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν τῇ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ πράξῃ κατ’ αὐτῆς. Δὲν ἐζήτει βεβαίως ἡ Ἀγγλία, οὔτε νὰ συκοφαντήσῃ, οὔτε διὰ πλαγίων μέσων νὰ διαστρέψῃ τὸ ἀληθές, οὔτε ἀφορμὴν εἶχε νὰ κακώσῃ ἀδίκως. Αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς μου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐκ τῶν κυβερνήσεων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι χαρίζουν. Ἤθελε λοιπὸν διὰ τῶν ἀνακρίσεων τούτων νὰ φθάσῃ εἰς ἓν συμπέρασμα· καὶ εἰ μὲν δὲν ὑπῆρχε καμμία εὐθύνη, βεβαίως δὲν εἶχε καὶ κανὲν δικαίωμα· τὸ διεθνὲς δίκαιον δὲν τῇ ἔδιδε στάδιον νὰ ἐξασκήσῃ τὸ τῆς ἱκανοποιήσεως δικαίωμα· ἐὰν ὅμως αἱ ἀνακρίσεις καὶ αἱ ἔρευναι αὗται ἤθελον λήξει εἰς τὰ γεγονότα ἐκεῖνα ἐκ τῶν ὁποίων τὸ διεθνὲς δίκαιον χαρακτηρίζει τὴν ἐχθρικὴν κατάστασιν τῶν ἐθνῶν, τότε ἤθελε ζητήσει τὴν ἱκανοποίησίν της. Ἐν δυσὶ λέξεσι χαρακτηρίζεται ἡ ἐχθρικὴ κατάστασις τῶν ἐθνῶν· εἶναι ἀναγκαιότατον νὰ τὸ ἀκούσητε. «Ἡ ἐχθρικὴ κατάστασις τῶν ἐθνῶν ἀφορμὴν ἔχει τὴν βλάβην οἱουδήποτε δικαιώματος, ἐπελθοῦσαν ἢ ἐπικειμένην· τὰ δίκαια τῶν ἐθνῶν παραβλάπτονται καθ’ ὃν τρόπον καὶ τὰ τῶν ἀτόμων, δηλονότι ἀμέσως ἢ ἐμμέσως. Ἀμέσως μὲν, ἐὰν ἡ βλάβη ἐπηνέχθη κατὰ τοῦ Κράτους· ἐμμέσως δὲ, ἐὰν ἐβλάφθησαν ὑπήκοοι αὐτοῦ, εἴτε ὑπὸ τοῦ ξένου Κράτους, εἴτε ὑπό τινων ὑπηκόων αὐτοῦ, ἐὰν εἰς τὴν τελευταίαν ταύτην περίπτωσιν ἡ κυβέρνησίς των συνέπραξε καθ’ οἱονδήποτε τρόπον εἰς τὴν βλάβην ταύτην». Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν ταύτην, κύριοι, ἐννοεῖτε πολὺ καλὰ, ὁποῖος ἦτον ὁ σκοπὸς τῆς ἀναζητήσεως καὶ τῆς ἐρεύνης τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα σᾶς προανέφερα, καὶ τὰ ὁποῖα ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ προέδρου τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως. Ἐπανερχόμενος ἤδη νὰ ἐρωτήσω τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, τῶν ὁποίων ἐπαινῶ τὸν ζῆλον, ἀλλὰ τῶν ὁποίων, καθὼς προεῖπον, δὲν ἠμπόρεσα νὰ ἐννοήσω τὸ σύστημα, τοὺς ἐρωτῶ ἂν περὶ ἀπαιτήσεως πρόκειται, κύριοι, αὐτὸ εἶναι τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἡ Ἀγγλία ἤθελε μᾶς ἀπευθύνει; Πρέπει τις οὐδέποτε νὰ ἀνέγνωσε τοιοῦτον ἔγγραφον ἄλλων ἐθνῶν, πρέπει νὰ μὴ ἔχῃ τὴν ἐλαχίστην πεῖραν τῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία διευθύνει τὰς διεθνεῖς σχέσεις, διὰ νὰ ὑποθέσῃ ὅτι διὰ τοιαύτας πράξεις, αἱ ὁποῖαι τοσοῦτον ἐπλήγωσαν τὴν Ἀγγλίαν μετὰ τὰς μακρὰς ἐρεύνας, καὶ μετὰ τὰς μακρὰς καὶ ἐπιμόνους ἐνασχολήσεις τῆς Ἀγγλίας ὅπως φθάσῃ εἰς ἓν ἀληθὲς συμπέρασμα, πεισθεῖσα ἐπὶ τέλους περὶ τοῦ δικαίου τῆς καὶ ἑπομένως περὶ τοῦ δικαιώματος νὰ ζητήσῃ ἱκανοποίησιν, ἤθελεν ἀπευθύνει τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἔχετε ἐνώπιόν σας, καὶ εἰς τὸ ὁποῖον ἀναμιμνήσκει μόνον τὰς συμπαθείας, τὰς ὁποίας ἔδειξε τὸ ἔθνος, τὰς συμπαθείας, καὶ τὰς ὑποσχέσεις τοῦ Βασιλέως περὶ περιθάλψεως τῆς γυναικὸς τοῦ Λόϋδ, καὶ τὰς συμφορὰς τῆς γυναικὸς αὐτῆς διὰ τὸν θάνατον τοῦ ἀνδρός της ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ σφαγὴ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ τίποτε περιπλέον; Ἀντὶ τούτου θὰ εἴχατε ἔγγραφον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ σᾶς ἔλεγε, παρακαλῶ τὴν Ἑλληνικὴν κυβέρνησιν νὰ ἀποζημιώσῃ τὴν χήραν Λόϋδ, διότι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν ὑποχρέωσίν της, ἀφοῦ ἔπραξε τοῦτο, ἐπλημμέλησεν ἐκεῖνο καὶ ἡ ἐνοχή της εἶναι ἀναμφισβήτητος, διότι συνετέλεσεν, εἴτε ἀμέσως εἴτε ἐμμέσως, διὰ τοὺς λόγους τούτους ἢ ἐκείνους, συνετέλεσεν εἰς τὴν καταστροφὴν μιᾶς οἰκογενείας, ἣν ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ προστατεύω. Αὐτὴ εἶναι ἡ γλῶσσα τῶν Κρατῶν, καὶ μάλιστα τῶν τοσοῦτον ὑψηλὰ καθημένων, ἀπέναντι τῶν κυβερνήσεων εἰς τὰς ὁποίας θέλουν νὰ εἴπωσιν, ἀπαιτῶ. Χρειάζεται ἑπομένως μία μεγάλη ὑπόληψις εἰς τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ γνώμην ἢ ἓν ἰσχυρὸν πνεῦμα διαστροφῶν διὰ νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι τὸ ἔγγραφον τὸ ὁποῖον ἔχομεν, ἀντικαθιστᾷ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἠθέλαμεν ἔχει.

§95ΜΙΛΗΣΗΣ. Θὰ ἦτο διάῤῥηξις τῶν διπλωματικῶν σχέσεων.

§96ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παντάπασιν· ἡ ἐχθρικὴ κατάστασις δὲν ἐπιφέρει τὴν διάῤῥηξιν. Ἡ ἐχθρικὴ κατάστασις ἔχει πολλὰ στάδια πρὸ τῆς διαῤῥήξεως. Μάλιστα τὸ στάδιον τῆς ἀπαιτήσεως εἶναι πολὺ πρίν. Ἡ ἐχθρικὴ κατάστασις εἰς τὴν ἀρχὴν δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ τὸ δίκαιον τῆς ἀπαιτήσεως· ἡ μὴ ἱκανοποίησις αὐτοῦ φέρει τὰς ἐχθροπραξίας· καὶ πρὸ τοῦ πολέμου καὶ πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν σχέσεων ὑπάρχουν ἐχθροπραξίαι, διότι ὑπάρχει ἡ ἀνταπόδοσις, εἰς ἄλλας βεβαίως περιστάσεις, ὄχι ἐδῶ. Ἀλλά, κύριοι, δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐξετάσητε μόνον ὑπὸ τὴν μίαν ἔποψιν τὸ ζήτημα, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ἄλλην. Σᾶς χωρίζω διὰ μίαν στιγμὴν τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ ἀποδώσητε εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας· ὑποθέτω ὅτι ἐντὸς αὐτῶν τῶν λέξεων καὶ τῶν φράσεων, τὰς ὁποίας ὑμεῖς σχολιάζετε καὶ ἑρμηνεύετε ὅπως θέλετε, ὑπάρχει τὸ πνεῦμα τῆς ἀπαιτήσεως· ἀλλ’ ὁποίαν ἀπάντησιν ἔλαβε παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως; Ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν, εἶναι ὅτι, «πρὶν μοῦ κοινοποιήσητε τὸ ἔγγραφον, ἀφ’ ἧς στιγμῆς συνεκροτήθη τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον, ἐγένετο ἡ ἀπόφασις νὰ δώσωμεν χρηματικὴν συνδρομὴν λόγῳ βοηθήματος εἰς τὴν χήραν Λόϋδ, καὶ τὸ ἔγγραφον ἐτέθη ἐκποδών. Διὰ τοῦ ἐγγράφου του ὁ κ. Ἔρσκιν ὡμίλουσε περὶ λεπτομερειῶν καὶ περὶ συντάξεως, ἀλλὰ ποῦ εἶναι ἡ σύνταξις καὶ αἱ λεπτομέρειαι; Οὐδαμοῦ, διότι οὔτε τὴν ἀρχὴν τῆς συντάξεως ἐδέχθημεν οὔτε συζήτησιν. Καὶ ἂν ὑπῆρχεν ὁ χαρακτὴρ τῆς ἀπαιτήσεως ἐν τῷ ἐγγράφῳ ἐκείνῳ τοῦ κ. Ἔρσκιν, ὁ χαρακτηρισμός, ὅστις ἐδόθη ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν κυβέρνησιν εἰς τὴν ὑπόθεσιν, ἥτις ἐχαρακτηρίσθη ἁπλῆ καὶ καθαρὰ συμπάθεια, ἡ ὁποία ἐχαρακτηρίσθη ὡς θυσία ἐκ συμπαθειῶν, τὰς ὁποίας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ κράτους ἀπέδειξε πρὸς αὐτὴν τὴν οἰκογένειαν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, καὶ τῶν συμπαθειῶν τὰς ὁποίας ἔδειξε καὶ ἡ προκάτοχος κυβέρνησις καὶ ὁ Βασιλεύς.

§97ΜΙΛΗΣΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Παρέλειψα νὰ παρατηρήσω εἰς τὴν ὁμιλίαν μου, ὅτι τὸν χαρακτηρισμὸν τῆς ἀπαιτήσεως δὲν δίδει ὁ πληρώνων, ἀλλ’ ὁ ἀπαιτῶν· ὥστε δὲν ἐπηρεάζει διόλου τὸ ζήτημα τῆς ἀπαιτήσεως αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐπράξατε ὑμεῖς, ὑμεῖς ἐπράξατε τὸ καθῆκόν σας. Ἡ βουλὴ θέλει νὰ μάθῃ ἀπὸ τὴν Ἀγγλίαν, ἡ ὁποία ἀπαιτεῖ, διὰ ποῖον λόγον ἀπαιτεῖ, καὶ ἡ Ἀγγλία δὲν ζητεῖ ἐλεημοσύνην, ἀλλὰ χρέος ὀφειλόμενον.

§98ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀξιότιμε συνάδελφε, σᾶς ἀπαντῶ, ὅτι ἡ λέξις ἐλεημοσύνη ποτὲ δὲν θὰ σταθῇ εἰς τὸ στόμα τῆς Ἀγγλίας, οὐδέποτε· ἡ λέξις ἐλεημοσύνη εἶναι διὰ τὰ ἄτομα, ἀλλὰ διὰ τὰς κυβερνήσεις καὶ μάλιστα τὰς κολοσσιαίας, αὐτὴ ἡ λέξις δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ λεξικόν· ὑπάρχει ὅμως ἄλλη λέξις, ἡ ἐκφράζουσα τὴν ἔννοιαν καὶ τὸν χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον ἔχει αὐτὸ τὸ ἔγγραφον, ὅπερ ἀπηύθυνεν ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Θὰ ἦτο δυστύχημα, κ. Μίληση, ἂν μεταξὺ τῶν ἐθνῶν δὲν ἐδύναντο εἰς παρομοίας περιστάσεις νὰ ἀνταλάσσωνται ἄλλα ἔγγραφα παρὰ περὶ ἀπαιτήσεων καὶ σφάλλετε πολὺ, ἂν νομίζητε, ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις, λίαν φυσικῶς, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἀποταθῇ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν καὶ νὰ συστήσῃ τὴν οἰκογένειαν τοῦ Λόϋδ. Ἀλλὰ, κύριοι, προσθέτω εἰς ἀπάντησιν τῶν τελευταίων λόγων τοῦ κ. Μίληση, ὅστις εἶπεν, ὅτι οὐχὶ τὸ ἔγγραφον τοῦ ἀπαιτῶντος, ἀλλὰ τὸ ἔγγραφον τοῦ προτείνοντος χαρακτηρίζει τὴν ὑπόθεσιν. Τὸ πρᾶγμα εἶναι σόλοικον καὶ εἰς τὸν κοινωνικὸν βίον καὶ εἰς τὸν πολιτικόν. Ἀλλὰ περιπλέον ἐρωτῶ, αὐτὸ τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις διεβίβασεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἔγεινεν ἢ δὲν ἔγεινε δεκτὸν ἀπὸ τὴν Ἀγγλικὴν κυβέρνησιν; Δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ἡ ἀπάντησις τῆς Ἑλλ. κυβερνήσεως ἔγινε δεκτὴ παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς. Ἂν λοιπὸν ἀποδίδετε εἰς τὸ ἔγγραφον τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως τὸν χαρακτῆρα, ὄχι παραδοχῆς ἀπαιτήσεως, ἀλλὰ βοηθείας καὶ συνδρομῆς πρὸς ἀναξιοπαθοῦσαν οἰκογένειαν, ἀφ’ οὗ ἔχετε ἔγγραφον τὴν ἀπάντησιν τῆς Ἀγγλικῆς κυβερνήσεως, ἀποδεχομένης τὸ ἔγγραφόν μας, διὰ τί διστάζετε περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς πράξεως, τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν σήμερον;

§99ΜΙΛΗΣΗΣ. Μ’ ἐρωτᾶτε; Συγχωρήσατέ μοι νὰ ἀπαντήσω.

§100ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν θὰ κάμωμεν διαλόγους.

§101ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ ὄχι μόνον, κύριοι, ἡ ἀπάντησίς μας ἦτο τοιαύτη, καὶ ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις εὐχαριστήθη εἰς αὐτὴν, ἀλλὰ περιπλέον δὲν ἔλαβε παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως ἡ Ἀγγλικὴ ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ ἀξιώσῃ νὰ λάβῃ· διότι ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις, ἤτοι τὸ ὑπουργεῖον τῆς 9 Ἰουλίου, εἶπεν εἰς τὴν Ἀγγλικήν· «τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον αἰσθάνεται αὐτὰς τὰς ἰδίας συμπαθείας, τὰς ὁποίας καὶ τὸ προκάτοχόν του, ἀλλὰ δὲν ἔχει τὴν συνταγματικὴν ἐξουσίαν νὰ τὰς πραγματοποιήσῃ.» Τοῦτο ὅμως δὲν ἦτο ἀληθὲς, κύριοι. Τὸ ὑπουργεῖον ἔχει συνταγματικὴν ἐξουσίαν· τὴν ἔχει διότι προκαλεῖ ἔκτακτον πίστωσιν καὶ πληρώνει· ἀναδέχεται τὴν εὐθύνην ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου καὶ προβαίνει. Τοῦτο εἶναι λίαν συνταγματικὸν καὶ εἰς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις λίαν ἀναγκαῖον. Ἀλλ’ ἐν τούτοις ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις ἀπήντησεν πρὸς τὴν Ἀγγλίαν, ὅτι καί τοι ἔχω ταύτην τὴν συμπάθειαν πρὸς τὴν οἰκογένειαν τοῦ Λόϋδ, δὲν ἔχω τὸ συνταγματικὸν δικαίωμα νὰ τὴν πραγματοποιήσω καὶ θέλω περιμείνει τὴν ψῆφον τῆς βουλῆς· μὲ ἄλλας λέξεις εἶπε, δὲν ἀναδέχομαι τὴν εὐθύνην. Ποῦ εἶναι, κύριοι, ἀπαίτησις; Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἀπαιτήσεως, δὲν ἀπαιτῶσι τοιουτοτρόπως αἱ κυβερνήσεις, ἢ ἐὰν ἀπαιτήσωσι, λαμβάνουσιν ἓν ῥάπισμα παρὰ τοῦ ἰσχυροτέρου, ὅταν ἀπαιτῇ. Καὶ ὄχι μόνον ἐδέχθησαν τοιαύτην ἀπάντησιν, ἀλλὰ περιμένουν 10 ἤδη μῆνας τὴν ἀπάντησιν τῆς Βουλῆς. Ὅταν ἡ Ἀγγλία, ὃ μὴ γένοιτο, ἤθελε φθάσει εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἔχει δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσῃ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα τι, ὥραι δίδονται· ὡρῶν προθεσμίαν ἤθελε δώσει, ἢ ἔστω καὶ ἑβδομάδων. Ποῦ εὑρίσκετε λοιπὸν τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀπαιτήσεως; Καὶ δεῖξατέ μοι ἀκόμη τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχετε καὶ ἐπιμένετε εἰς τοῦτο; Δεῖξατέ μοι τὸ συμφέρον, τὸ ὁποῖον εὑρίσκετε νὰ ἀποδείξητε, θέλοντες καὶ μὴ θέλοντες, ὅτι τῷ ὄντι πρόκειται περὶ ἀπαιτήσεως. Οἱ λόγοι σας ὑπῆρξαν οὐράνιοι, λίαν ἀξιοπρεπεῖς, καὶ τὸ αἴσθημα καὶ ὁ πατριωτισμός σας· ἀλλ’ ἐπιφυλαχθῆτε. Τὸ εἶπα καὶ προχθές, τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι μοί εἶναι ἐντελῶς ἄγνωστον, ἂν ἡ Ἀγγλία μετὰ τὴν ἀπόῤῥιψιν αὐτῆς τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν συζητοῦμεν, θέλει μεταβάλει τὴν σύστασιν εἰς ἀπαίτησιν· μοί εἶναι ἐντελῶς ἄγνωστον, ἐπειδὴ ὅμως εἶναι καὶ ἐνδεχόμενον, λέγω, ἐπιφυλαχθῆτε· διότι ἐὰν ᾖναι προωρισμένον ἡ σύστασις αὐτὴ νὰ μεταβληθῇ εἰς ἀπαίτησιν, θὰ ἔλθουν ὅλα τὰ ζητήματα, περὶ τῶν ὁποίων ἐκάματε λόγον, πρὸς συζήτησιν. Καὶ ἴσα ἴσα, κύριοι, αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρετὴ τῆς ἀπαντήσεως, ἡ ὁποία ἔγεινεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν, «νὰ θέσῃ τὴν βουλὴν εἰς τοιαύτην θέσιν, ὥστε νὰ εἴπῃ καὶ τὸ ναὶ καὶ τὸ ὄχι λίαν ἐλευθέρως». Διὰ τί λέγω λίαν ἐλευθέρως; Λέγουσα τὸ ναὶ δὲν ἐνδίδει εἰς ἀπαίτησιν, ἀλλ’ ἀποφαίνεται συμφώνως μὲ τὴν θεωρίαν τοῦ ὑπουργείου τῆς 9 Ἰουλίου, ὅτι ἡ βουλὴ θεωρεῖ, ὅτι δὲν ἐξηντλήθη τὸ αἴσθημα τῆς φιλανθρωπίας, τὸ ὁποῖον ἔδειξεν ἀπ’ ἀρχῆς τὸ ἔθνος. Τὸ δ’ ἐκ τοιαύτης ἐλευθεριότητος προερχόμενον Ναί, εἶναι ἀπόφασις ἐντελῶς ἐλευθέρα. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ κυβέρνησις δὲν ἤθελε δώσει, ἣν ἔδωκεν ἀπάντησιν, ἡ βουλὴ τὴν σήμερον ἤθελε πιθανῶς εὑρίσκεται ἀπέναντι μιᾶς Ἀγγλικῆς ἀπαιτήσεως, καὶ τὸ Ναὶ δὲν θὰ ἦτο ἐλευθεριότης. Ἐὰν δὲ ἡ βουλὴ εἴπῃ τὸ ὄχι, ὑποθέτει ὅτι ἐξηντλήθη ἡ φιλανθρωπία. Δύναται δὲ ν’ ἀποφανθῇ λίαν ἐλευθέρως. Εἶναι λίαν ἐνδεχόμενον, κύριοι, ἐὰν εἴπῃ ἡ βουλὴ τὸ ὄχι, νὰ μὴ ἔχῃ καμμίαν συνέπειαν τὸ ὄχι· τοῦτο ἠμπορεῖ ὅμως τὸ ὄχι νὰ μεταβληθῇ εἰς ἀπαίτησιν. Ἐὰν ἔχῃ ἀρετὴν ἡ ἀπάντησίς μας, εἶναι αὕτη, ὅτι τὴν σήμερον εἴμεθα εἰς θέσιν ἁρμοδιωτέραν νὰ σκεφθῶμεν, διότι ἐπεραιώθησαν αἱ ἀνακρίσεις· τὸ λέγω δὲ τοῦτο δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι, καὶ μὲ ὅλας τὰς συζητήσεις, δὲν θέλουν νὰ πεισθοῦν ἀκόμη, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀπαιτήσεως. Δὲν θέλουν νὰ ἐννοήσουν, ὅτι, ἂν πρὸ 10 μηνῶν ἐλέγαμεν ὄχι, θὰ εἴχαμεν ἴσως ἀμέσως τὴν ἀπαίτησιν· ἐνῷ τὴν σήμερον γνωρίζωμεν τοὺς ὑπευθύνους τῆς σφαγῆς καὶ τοὺς γνωρίζει καὶ ἡ Ἀγγλία. Καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ θέσις εἶναι πολὺ πλέον εὔκολος· τὸ βλέπετε πόσον ἐβελτιώθη. Τέλος, κύριοι, θὰ ἐδυνάμεθα οἱ ἔχοντες τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξα, νὰ ἔλθωμεν εἰς μακροτέρας συζητήσεις μετὰ τῶν ἀντιφρονούντων, ἐὰν εἶχον ἓν σύστημα· ἀλλ’ ὑπενθυμίζω εἰς τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας μου ὅ,τι εἶπον εἰς τὴν ἀρχήν· δὲν βλέπω τὸ σύστημά των· αὐτὸ τὸ ὁποῖον μᾶς συμβουλεύουν δὲν εἶναι σύστημα, δὲν πρέπει νὰ τὸ ἀκολουθήσωμεν. Καὶ ποῖον εἶναι τὸ σύστημα, ἡ συμβουλή, ἡ ἰδέα; «περιμείνατε τὴν βίαν! Βία δὲν ὑπάρχει εἰσέτι, οὔτε τελεσίγραφον ἐπεδόθη». Καὶ τοῦτο μὲν ἤθελα τὸ ἐννοήσει, ἐὰν συνωδεύετο μὲ μίαν παρακίνησιν πρὸς ἄρνησιν, ἀλλ’ ἡ παρακίνησις εἶναι πρὸς παραδοχήν, «ἐὰν μᾶς βιάσουν, τότε ἐνδίδομεν!» Διὰ τοῦτο, κύριοι, φρονῶ, ὅτι ἀδιστάκτως πρέπει νὰ προέλθωμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, μὴ ἀμφιβάλλοντες περὶ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ πράγματος· ἡ πεποίθησις εἶναι ἄλλο πρᾶγμα χωριστὸν, ἀλλ’ ὁ χαρακτὴρ τοῦ ζητήματος εἶναι βεβαίως ἀναμφισβήτητος. Παρακαλῶ δὲ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, τοὺς ἔχοντας τὴν ἐναντίαν γνώμην, νὰ μὴ ἐπιμείνουν εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο. Δύνανται νὰ ὑποστηρίξουν, ὅτι ἡ χήρα Λόϋδ δὲν εἶναι ἀξία πλειοτέρων συμπαθειῶν· αὐτὸ τὸ ἐννοῶ, θὰ ᾖναι μία ἀντίῤῥησις προσήκουσα εἰς τὸ νομοσχέδιον· ἀλλ’ ὁ χαρακτὴρ τὸν ὁποῖον θέλουν νὰ δώσουν εἰς αὐτό, εἶναι ξένος τῆς προτάσεως, ἐπιβάλλεται εἰς αὐτήν.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὁ κύριος Λομβάρδος.

§103ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂς ὁμιλήσῃ ὁ κ. Πετσάλης.

§104ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετά.

§105ΑΛΕΞ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Δύω λέξεις θὰ εἴπω μόνον, κύριοι, διότι θεωρῶ τὸ ζήτημα ἐξηντλημένον. Μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοσούτων σπουδαίων ῥητόρων, οἵτινες ἐσχημάτισαν τὴν θέσιν των ἐν τε τῇ Βουλῇ καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ, μετὰ τὴν ὁμιλίαν τόσων νομομαθῶν οἵτινες ἐπραγματεύθησαν τὸ σπουδαῖον τοῦτο ζήτημα ἀναλυτικώτερον, ἤθελεν εἶσθαι ὅλως περιττὸν νὰ λάβω κἀγὼ τὸν λόγον. Ἀλλ’ ἡ λέξις, ὅτι δὲν ἔχομεν σύστημα, ὑποστηρίζοντες τὴν ἰδέαν μας, οἱ λόγοι τοῦ κυρίου Δεληγεώργη, αὐτοὶ μὲ ἐρέθισαν ὥστε νὰ μὲ κάμουν νὰ ἐξηγήσω τὸ σύστημα τῆς πολεμικῆς μας. Τὸ σύστημα, κύριε Δεληγεώργη, κύριε πρώην πρωθυπουργὲ καὶ κύριε βουλευτὰ, εἶναι, ὅτι δὲν θέλομεν νὰ ψηφίσωμεν νόμον, ὅστις νὰ δώσῃ δικαιώματα αἰωνίων ἀπαιτήσεων. Καὶ ἡμεῖς ἀκολουθοῦντες τὰς εὐγενεῖς ἀρχὰς ὑμῶν, θέλομεν νὰ δώσωμεν τὸ ποσὸν, ἀλλ’ ὄχι βιαζόμενοι παρὰ νόμου. Ἠδύνατο πολὺ καλὰ ἡ κυβέρνησις νὰ τὸ περιλάβῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, εἰς τὸ κονδύλιον τῶν βοηθημάτων, ὄχι ὅμως νὰ μᾶς παρουσιάσῃ νόμον, νὰ δώσωμεν διὰ τοῦ νόμου νέα δικαιώματα, διότι, κατ’ ἐμὲ, εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, εἰς τὸ κονδύλιον τῶν βοηθημάτων ὑπάρχει πράγματι ἡ ἰδέα τῆς φιλανθρωπίας, ἐνῷ εἰς τὸ παρουσιαζόμενον νομοσχέδιον ἐγκαθιδρύεται νόμιμος ἀπαίτησις, ὅπερ θέλομεν ν’ ἀποφύγωμεν. Εἶναι ὡραία ἰδέα, μὰ τὸν Θεὸν, διότι ὁ κύριος πρωθυπουργὸς τῆς νῦν κυβερνήσεως καὶ ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔρχονται καὶ μᾶς λέγουσι, φρονοῦμεν ἀναγκαῖον νὰ δώσωμεν τὸ ποσὸν τοῦτο χάριν φιλανθρωπίας, δηλαδὴ ἀφήσατε προηγούμενον, τὸ ὁποῖον θὰ μεταβιβασθῇ εἰς τὰς μετερχομένας γενεᾶς, ἴχνος γελοίας διαβάσεως, ἐγείρατε νομίμους ἀπαιτήσεις χάριν οἴκτου! Αὐτὸ τὸ σύστημα δὲν τὸ ἐννοῶ· ἐγὼ δὲν ἐννοῶ τὸ σύστημά σας κύριοι! Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ ἐξετάσω, ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Ζαΐμη ἢ τοῦ κυρίου Δεληγεώργη ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως ἔδειξαν τὴν διπλωματικὴν ἐκείνην περίνοιαν, τὴν ὁποίαν καὶ ἄλλα κράτη ἐπὶ τῶν αὐτῶν ζητημάτων ἔδειξαν. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κατὰ 1849, ὅτε πολλοὶ ὑπήκοοι Ἄγγλοι καὶ Γάλλοι ἐζημιώθησαν καὶ πολλοὶ ἐθανατώθησαν, καὶ ἐκεῖ ἡ Ἀγγλία ἐζήτησεν ἀποζημίωσιν, ἂν καὶ ἦτο ἓν μικρὸν χωρίον, ἡ Τοσκάνη, καὶ ἐκεῖ ἡ γενναιόφρων Ἀγγλία ἤγειρεν ἀπαιτήσεις. Ἀλλὰ τότε ἡ Ἰταλία, συναισθανομένη τὸ ἄδικον τῶν ἀπαιτήσεων τῆς Ἀγγλίας, καὶ λαβοῦσα τὴν γνώμην αὐτῆς τῆς κυβερνήσεως τῆς Αὐστρίας, προεκάλεσε τὴν γνώμην τοῦ τότε κόμητος Νέσσελρωδ. Ὁ Κόμης Νέσσελρωδ διετύπωσε τὴν γνώμην, «ὅτι δὲν δύνανται οἱ ξένοι ὑπήκοοι νὰ χαίρωσι περισσότερα προνόμια παρ’ ὅσα οἱ λοιποὶ ὑπήκοοι τοῦ κράτους». Τότε καὶ ὁ Πάλμεστρων ὑπέκυψεν εἰς τὸ δίκαιον καὶ ἀκαταμάχητον τοῦ ὁρισμοῦ τούτου καὶ ἔκτοτε ἔπαυσεν ἡ Ἀγγλία ἐπὶ ἐκείνου τοῦ ἀντικειμένου τὰς ἀδίκους ἀπαιτήσεις της. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡμεῖς, κύριοι, νὰ παραδεχθῶμεν μίαν ἀρχὴν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ὡρισμένη ἀπὸ τὸ δίκαιον, καὶ ἡ ὁποία θὰ γεννήσῃ ἀποζημιώσεις, τῶν ὁποίων τὸν ἀριθμὸν δὲν δυνάμεθα νὰ προΐδωμεν σήμερον; Διὰ ταῦτα οἱ καταψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον δὲν καταψηφίζομεν τὸ ποσὸν, διότι περὶ χρημάτων δὲν πρόκειται σήμερον. Ἐὰν αὔριον ἡ κυβέρνησις τὸ θέσῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν καὶ ἡμεῖς οἱ ἀντιφρονοῦντες δυνάμεθα νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, σήμερον ὅμως δὲν τὸ παραδεχόμεθα, ἀποκρούοντες ἀρχὴν, ἧς τὰς ὀλεθρίας συνεπείας, καθόσον ἀφορᾷ τὰς γεννηθησομένας ἀδίκους εἰς ταυτοειδεῖς ἀπαιτήσεις, δὲν δυνάμεθα νὰ προΐδωμεν· (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§106ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετά!

§107ΤΙΝΕΣ. Αὔριον, κ. πρόεδρε, αὔριον!

§108ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι, ὄχι· τώρα, τώρα, νὰ τελειώσωμεν.

§109ΛΑΠΑΣ. Τί αὔριον, αὔριον; τώρα νὰ τελειώσωμεν.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε, κύριοι, παρακαλῶ· ἡσυχία νὰ ἀκούσωμεν· ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Λομβάρδος.

§111ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅσον τὸ δυνατόν, θὰ ἦμαι, κύριοι, σύντομος. Ἐννοεῖτε πολὺ καλά, ὅτι προκαλοῦμαι νὰ ἀναβῶ τὸ βῆμα.

§112ΤΙΝΕΣ. Διόλου.

§113ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶχα τὴν ὄρεξιν καὶ ἐγώ, μάλιστα· ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον προκαλοῦμαι. Εἶναι ἀξιοπαρατήρητον εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρετήρησε προηγουμένως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κύριος Πολυλᾶς. Τρεῖς πρωθυπουργοί, εἷς κατόπιν τοῦ ἄλλου, ἐπῆλθον πρὸς ὑποστήριξιν· δὶς οἱ δύο ἐξ αὐτῶν ἀνέβησαν ἐπὶ τοῦ βήματος, ὁ ἕτερος ὑποθέτω ὅτι ἐπιφυλάσσεται.

§114ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Βέβαια.

§115ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σωστά. — Ἑπομένως, φίλοι ὁμόφρονες, οἷον δήποτε εἶναι τὸ ἐξαγόμενον ἢ ἡ τύχη τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζομεν δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ μᾶς εὐχαριστήσῃ. Ἐάν, ὅπερ τὸ εὔχομαι, κερδίσῃ, θέλει εἶσθαι τιμὴ καὶ δόξα εἰς τὴν ἀλήθειαν, τὴν ὁποίαν ὑπεστηρίξαμεν, ἥτις θὰ δειχθῇ ὅτι ἦτο τόσον δυνατή, ὥστε νὰ κατισχύσῃ καὶ τῆς ἀντιδράσεως τριῶν πρωθυπουργῶν· ἐὰν ἡ ἰδέα μας ἀποῤῥιφθῇ, πάλιν τιμὴ καὶ δόξα εἰς αὐτήν, διότι θὰ εἴπῃ ὅτι τὸ δίκαιον καὶ ἡ ἀλήθεια ἐν αὐτῇ ἦσαν τοσοῦτον ἰσχυρά, ὥστε διὰ νὰ καταβληθοῦν ἔπρεπε νὰ δώσωσιν ἀλλήλοις τὰς χεῖρας καὶ νὰ σφικταγκαλιασθῶσιν οἱ τρεῖς ἐν τῇ Βουλῇ πρωθυπουργοὶ καὶ εἰς τὸ ἀγκάλιασμα τοῦτο νὰ πνιγῇ ἡ ἰδέα μας. Λυποῦμαι, ὅτι τὴν ὡραίαν αὐτὴν εἰκόνα (διότι κατ’ ἐμέ, κύριοι, εἶναι ὡραιότατον θέαμα καὶ εὐτύχημα νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ πρὸς ἀλλήλους ὄρεξις τῶν χειρῶν τῶν τριῶν πρωθυπουργῶν εἰς ὅλα τὰ ζητήματα) λυποῦμαι, λέγω, ὅτι τὴν ὡραίαν αὐτὴν εἰκόνα, ὁπωσοῦν, ὄχι ταράττει, ἀλλὰ ποικίλλει ἡ παρεισαγωγὴ ἐν τῇ συζητήσει αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου καὶ φίλου μου κ. Κατσικαπῆ, ὅστις μὲ βιάζει νὰ τοῦ ἀπαντήσω διὰ νὰ τῷ διασαφήσω μέρος τι τοῦ λόγου μου, τὸ ὁποῖον, ὑποθέτω, δὲν ἦτο ἐδῶ νὰ τὸ ἀκούσῃ, διότι ἄλλως δὲν ἤθελε δώσει τὴν παρεξήγησιν, ἃς μοῦ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, τὴν ὁποίαν ἔδωσε, καὶ τὴν ὁποίαν ἐπίσης ἔδωσε καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Πετσάλης, ὁ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ὅμως ἀγορεύσας, καὶ οἵτινες τοσοῦτον παρενόησαν, ὥστε ὁ μὲν κ. Κατσικαπῆς, ὁμιλῶν περὶ τοῦ κ. Κλαρενδῶνος, ἐνόμισεν ὅτι ὁμιλεῖ περὶ ζῶντος ὑπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, ὁ δὲ κ. Πετσάλης ὁμιλῶν περὶ Γράμβιλ, ἐνόμισεν ὅτι ὁμιλεῖ περὶ ἀποθαμμένου. Ἂς τελειώσω τοὺς λογαριασμούς μου μὲ τοὺς ἀξιοτίμους βουλευτάς, ὅπως τεθῶ καὶ ἐγὼ ὑπὸ τὴν σκιὰν τοῦ ἀγκαλιάσματος τῶν τριῶν πρωθυπουργῶν· δὲν θέλω πλησιάσει ὅμως πολύ, διότι φοβοῦμαι τὸ σφικταγκάλιασμα ἐκεῖνο. Ὁ κ. Κατσικαπῆς διεμαρτυρήθη ἐναντίον μου καὶ ἔληξε τὸν λόγον του μὲ μίαν διαμαρτύρησιν διὰ τὰ ὅσα, κατ’ αὐτόν, εἶπον ὑβριστικὰ κατὰ τοῦ ἀτόμου τοῦ λόρδου Κλαρενδῶνος.

§116ΜΙΛΗΣΗΣ. Τοῦ μακαρίτου.

§117ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ναί, πλὴν δὲν ὁμιλοῦμεν περὶ τοῦ ἀποθανόντος, ἀλλὰ περὶ τῆς γνώμης τοῦ ζήσαντος. — Ἀποκρούω τὴν λέξιν ὑβριστικὰ, δέχομαι τὴν λέξιν διαμαρτύρησιν. Ἀποκρούω τὴν λέξιν ὑβριστικά, καθότι — ἠμπορῶ ν’ ἀπατῶμαι, ἀλλ’ ἠμπορῶ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν μαρτυρίαν ὅλων ὑμῶν μεταξὺ τῶν ὁποίων εὑρίσκομαι τόσον καιρὸν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, — ὅτι ὑβριστικὰς λέξεις, οὐχὶ περὶ ἀπόντων, οὐχὶ περὶ ὑπουργῶν, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ ἐσχάτου περὶ τοῦ ὁποίου νὰ ἐνέπεσε λόγος ἐν τῇ Βουλῇ, οὐδέποτε μετεχειρίσθην. Ἂν δὲ μοῦ ἐξέφυγέ ποτε βαρεῖά τις ἔκφρασις ἐκ τοῦ στόματος, δὲν ἔλαβα συστολὴν νὰ τὴν ἀνακαλέσω, τὸ ὁποῖον θέλω πράξει πάντοτε ὁσάκις ἴδω, ὅτι παρεξετράπην τῶν ἀρχῶν τῆς κοσμιότητος, ἐντὸς τῆς ὁποίας πρέπει νὰ περιστρέφηται πᾶσα κοινοβουλευτικὴ συζήτησις. Ἀποκρούω τὴν λέξιν ἐξηνέστη, διότι ἂν περὶ ὕβρεως ἐπρόκειτο, ἀμέσως ἤθελα τὴν ἀποσύρει· κέχρημαι δὲ τὴν λέξιν «διαμαρτύρομαι», διότι δὲν εἶναι πρώτη φορὰ, ὅτε εἰς τὰς ἀσθενεῖς ἐκφράσεις μου ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ τόπου μου ἀπηυθύνθησαν διαμαρτυρήσεις ὄχι μικραὶ καὶ ἀδύνατοι, ἀλλ’ ἀρκετὰ ἰσχυραί, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν εἶχον τὴν δύναμιν νὰ ἐξαλείψωσι τὴν ἀλήθειαν τῶν λόγων μου, ἂν ἦσαν ἀληθεῖς. Εἶπον προχθές, ἐξετάζων τὴν διαγωγήν, ἐξετάζων τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα μετεχειρίσθη ὁ λόρδος Κλάρενδων εἰς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Δήλεσι, ὑποστηρίζων τὴν ἰδέαν ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις νὰ δώσῃ τὴν ἀμνηστείαν ὅπως ἀπελευθερωθῶσιν οἱ αἰχμάλωτοι, εἶπον ὅτι κατὰ περίεργον σύμπτωσιν, ἐνῷ ὁ λόρδος Κλάρενδων ἔλεγε, πρέπει νὰ δώσητε τὴν ἀμνηστείαν, ἔστω καὶ παραβιάζοντες τὸ Σύνταγμά σας, διὰ νὰ ἐλευθερωθῶσιν οἱ αἰχμάλωτοι, ἐνῷ ὁ ἕτερος Ἄγγλος, ὁ Ἔρσκιν ἔλεγεν, ὅτι τὰ συντάγματα ἔγειναν διὰ τοὺς ἀνθρώπους καὶ ὑπὲρ αὐτῶν πρέπει νὰ χαλῶνται, ταὐτοχρόνως χωρὶς νὰ ἔχῃ γνῶσιν τῶν τοιούτων ὁ Τάκος Ἀρβανίτης εἰς τὸν Ὠρωπὸν ἔλεγεν, ὅτι ἠμπορεῖτε νὰ δώσητε τὴν ἀμνηστείαν καὶ ἂν τὴν ἐμποδίζῃ τὸ Σύνταγμα· ποῖος ἔκαμεν, εἶπε, τὸ Σύνταγμα; τὸ ἔθνος, ἀπήντησεν ὁ κ. Θεαγένης — τὸ ἔθνος αὐτὸ ἂς συγκαλεσθῇ νὰ τὸ χαλάσῃ, ἀνταπήντησεν ὁ Τάκος. Εἶπον, ὅτι ὅταν ὁ ἄνθρωπος εἰς τὰς πρὸς τὸν ὅμοιόν του σχέσεις παρεκτρέπεται τῶν ἀρχῶν τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἠθικῆς καὶ περικλείεται ἐντὸς τοῦ κύκλου τοῦ αὐθαιρέτου, δὲν ὑπάρχει γραμμὴ ἡ ὁποία νὰ διαχωρίζῃ τὸν ἕνα ἀπὸ τὸν ἄλλον, οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἡ θέσις τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου, τὸ αὐθαίρετον τοὺς κάμνει ὁμοίους, τοὺς ἰσοπεδόνει· καὶ ἰδού, εἶπα, ὁ Κλάρενδων ἐν Λονδίνῳ προτείνει τὰ αὐτὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα καὶ ὁ Τάκος ἐν Ὠρωπῷ. Κατὰ τί ἐξυβρίσθη ὁ λόρδος Κλάρενδων; Ὑπεστηρίχθη ἡ ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, προσεβλήθη ἡ ἰδέα τοῦ αὐθαιρέτου, καὶ ὅταν τὸ αὐθαίρετον ἐκεῖνο ἐπρόκειτο νὰ ἐπιδράσῃ ἐπὶ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς πατρίδος, καὶ τοῦ κύρους τῶν νόμων της. Αἴ! φίλε, κύριε Κατσικαπῆ, δὲν νομίζω νὰ ἐπρόσβαλα κανένα, οὔτε ἤθελεν ἐπαινεθῆ ὁ ἀδύνατος, ὁ ὁποῖος συλλαμβάνων εἰς τοιαύτην θέσιν τὸν ἀδικοῦντα ἰσχυρόν, παραμελεῖ νὰ τὸν ἀποκαλύψῃ καὶ νὰ τὸν καταδείξῃ· ἀντιθέτως πράττων ὁ ἀδύνατος ἐκεῖνος ἤθελεν ἐγκαταλείψει ἓν καθῆκον. Παρωμοίασα τὴν πρᾶξιν πρὸς τὴν πρᾶξιν, διότι δὲν ἤμην τόσον ἀνόητος ὥστε νὰ συγχίσω τὸ ἄτομον πρὸς τὸ ἄτομον. Σήμερον ὁ κύριος Πετσάλης ἠθέλησε νὰ δικαιολογήσῃ τὸν λόρδον Κλαρενδῶνα, λέγων, ὅτι δὲν εἶπέ τι κακὸν ὁ λόρδος, ὅταν εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ ἡ ἀμνηστεία, διότι κατὰ τὸν κύριον Πετσάλην ἠμποροῦσε νὰ δοθῇ ἡ ἀμνηστεία ἂν συγκαλεῖτο ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία· ἂν ἐγὼ τοῦ εἴπω, φίλε Πετσάλη, ἰδοὺ πῶς συμπίπτει ἀκριβῶς ἡ ἰδέα σας πρὸς τὴν ἰδέαν τοῦ Τάκου, θέλω τάχα νὰ συγκρίνω τὸν κ. Πετσάλην πρὸς τὸν Τάκον; (γέλως) ἤθελε μὲ εἴπει τις, ὅτι ἔχασα τὸν νοῦν μου· τὸ ἐπιχείρημα πρὸς τὸ ἐπιχείρημα συμπίπτει, ἀλλὰ δὲν ταὐτίζεται τὸ ἓν πρὸς τὸ ἄλλο ἄτομον. Ἂς τελειώσω ἐδῶ τοὺς λογαριασμούς μου μὲ τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους (ἴσως ἀργότερα, ἕνεκα τῆς ἰδιαιτέρας ἀγάπης, τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς τὸν κύριον Κατσικαπῆν, ἐπανέλθω πρὸς αὐτόν, ὄχι περὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος), διότι ἵνα ἐπανέλθω εἰς τὴν κυρίαν συζήτησιν πρέπει νὰ τελειώσω καὶ ἕνα ἄλλον λογαριασμὸν μὲ τοὺς ἀξιοτίμους κύριον Ζαΐμην καὶ κ. Δεληγεώργην. Ὁμιλῶν προχθὲς περὶ ἀνόμου, κατ’ ἐμέ, δοθείσης ὑποσχέσεως κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς κυβερνήσεως Ζαΐμη, ἀνέγνωσα ἓν ἔγγραφον τοῦ κ. Βράϊλα. Ἐν τῷ ἐγγράφῳ ἐκείνῳ ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλὰ τί εἶπεν ὁ πρέσβυς μας ἐκεῖνος. Ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης λαμβάνων τὸν λόγον, ἐφ’ ᾧ μᾶς εἶπεν, ὅτι περὶ τοῦ ἐγγράφου ἐκείνου δὲν εἶχε γνῶσιν, (καὶ τοῦτο καὶ ἐγὼ ὑπεστήριξα, διότι δὲν ἠμποροῦσα νὰ φαντασθῶ, ὅτι ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως, λαμβάνων γνῶσιν τοῦ ἐγγράφου ἐκείνου, ἤθελεν ἀφήσει ἀπαρατήρητα τὰ ἐν αὐτῷ, ἤθελε νὰ ἀναλάβῃ τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Βράϊλα, νὰ ἐπιπλήξῃ δὲ ἐμὲ, ὅτι συνυπουργήσας μετὰ τοῦ κ. Βράϊλα, δὲν ἔπρεπε νὰ τὸν ἐπιπλήξω διὰ τὴν ἔκφρασίν του ἐκείνην. Προσέθεσε δὲ, ὅτι ἕκαστος εἶναι αὐτεξούσιος νὰ φρονῇ ὅπως θέλῃ, καὶ ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος κ. Ζαΐμης, ὅταν ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις τοῦ Συντάγματος ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, ἐξέφρασεν ὡς πληρεξούσιος γνώμην κατὰ τοῦ εἴδους τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. Ζαΐμης δὲν ἐσκέφθη μὲ ὅλον τὸ κρύον αἷμα εἰς τὴν περίστασιν ταύτην, ἀλλέως δὲν ἤθελεν εἴπει ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπεν, ἂν ἐσκέπτετο, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἐκφράσεως δόξης ἀτόμου, φρονοῦντος οὕτως ἢ ἄλλως περὶ τοῦ Συντάγματος ἐν τῇ πατρίδι του· ἂν ἐσκέπτετο, ὅτι ὁ κύριος Βράϊλας δὲν ἐπαρουσιάζετο ὡς ἄτομον, ἀλλ’ ὡς πρέσβυς, ἐν ὅλῃ τῇ ἐπισημότητι, ἐνώπιον ξένου ὑπουργοῦ νὰ ἐκφράσῃ πρὸς αὐτὸν τὴν λύπην τῆς κυβερνήσεως διὰ τὸ συμβὰν ἐν Ἑλλάδι· ἂν ἐσκέπτετο, ὅτι εἰς τὸν πρέσβυν μας, τὸν ἀντιπρόσωπόν μας, ἀντιπροσωπεύοντα κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην τὴν κυβέρνησίν του, τὴν πατρίδα του, τὴν Ἑλλάδα, ὁ ξένος ὑπουργὸς τῷ ἔλεγεν «τὸ σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἔχετε ἐν Ἑλλάδι εἶναι λίαν δημοκρατικὸν, ἐξ αὐτοῦ πηγάζει ἡ κακὴ διοίκησις τῆς Ἑλλάδος, καὶ δι’ αὐτοῦ τοῦ συντάγματος δὲν ἠμποροῦσε οὔτε ἡ Ἀγγλία νὰ διοικηθῇ, καὶ ὅτι κατὰ συνέπειαν αἴτιον τὸ πολίτευμα διὰ τὰ τοῦ Πικερμίου καὶ Δήλεσι», ὁ δὲ πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος ν’ ἀπαντήσῃ «ναὶ, τοιοῦτον εἶναι τὸ σύνταγμα, τὸ καταδικάζω καὶ πρὸ πολλοῦ τὸ κατεδίκασα καὶ προεῖδα τὰς συνεπείας,» νὰ εἴπῃ μὲ ἄλλας λέξεις, ὅτι τὰ τοῦ Πικερμίου καὶ τοῦ Δήλεσι ἐν Ἑλλάδι εἶναι συνέπεια τοῦ συντάγματος· ἂν ταῦτα λέγω ἐσκέπτετο ὁ κ. Ζαΐμης, θὰ ἐπείθετο ὅτι ναὶ μὲν ὁ κ. Βράϊλας ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ ὁποιανδήποτε περὶ τοῦ συντάγματος ἰδέαν ὡς ἄτομον, ἀλλ’ ὡς πρέσβυς δὲν τοῦ ἐπετρέπετο νὰ τὴν ἐκφράσῃ εἰς τοιαύτην στιγμὴν. Καὶ νομίζετε, ἀξιότιμε κύριε Ζαΐμη, ὅτι, ἂν τυχὸν δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ κ. Βράϊλα, ἀλλὰ περὶ οἱουδήποτε ἄλλου, ἔστω καὶ τοῦ στενωτέρου καὶ σεβαστοτέρου τῶν πολιτικῶν μου φίλων ἂν ἦτον, ἤθελον μεταχειρισθῆ ἄλλην γλῶσσαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἤδη μετεχειρίσθην; Καὶ νομίζετε, ὅτι, ἂν σεῖς ἦσθε πάντῃ ἐλεύθερος ὡς πληρεξούσιος ἐν Ἐθνοσυνελεύσει νὰ ἐκφράσητε οἱανδήποτε γνώμην περὶ τοῦ τότε συζητουμένου πολιτεύματος, σήμερον, ὅταν ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις καὶ ὡρκίσθητε νὰ τὸ τηρήσητε, ἂν σήμερον, ὡς πολίτης, ἠμπορεῖτε, ἔστω, νὰ ἐκφράσητε οἱανδήποτε γνώμην, αὔριον ὅμως ἂν γίνετε ἐκ νέου πρωθυπουργὸς, νομίζετε ὅτι σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον ἐν τῇ ἐξασκήσει τῶν ἔργων σας νὰ ἐκφράζεσθε ἢ νὰ ἐνεργῆτε κατ’ αὐτοῦ; Καὶ ἂν οἱ ὑφ’ ὑμᾶς Νομάρχαι ἢ Ἔπαρχοι ἤθελον ἀνακαλυφθῆ, ὅτι ἐκφράζονται κατὰ τοῦ συντάγματος ἐν τῇ ἐπισήμῳ ἐνεργείᾳ των, ὡς ἐξεφράζετο ἐκεῖνος ὁ πρέσβυς σας, ἠθέλατε εἴπει, ὅτι ἐξασκοῦσι τὸ δικαίωμα τοῦ πολίτου, ἠθέλατε ἀναδεχθῆ τὴν ὑπεράσπισίν των, ἢ ἠθέλατε τοὺς τιμωρήσει; Ὁ ἀξιότιμος κ. Δεληγεώργης συνοπτικώτερον, ἐκφραστικώτερον, ἐλάλησε περὶ τοῦ κ. Βράϊλα, δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς ἂν ἀνέλαβε τὴν ὑπεράσπισίν του, ἀλλ’ ὅτε ὡμιλοῦσε περὶ τοῦ ἐγγράφου τοῦ κ. Βράϊλα, τὸν ἠρώτησα, «παραδέχεσθε καὶ ὅσα περὶ συντάγματος εἶπε;» μοὶ ἀπήντησε συντομώτερον τοῦ κ. Ζαΐμη, ἀλλὰ μὲ ἀλλοίαν ἴσως ἔννοιαν, καὶ μὲ εἶπεν, «τί ἐρωτᾶτε ἐμέ; Σεῖς μετὰ τοῦ κ. Βράϊλα συνυπουργεύσατε, σεῖς ἐνθυμεῖσθε τί ἠμπορεῖ νὰ ἔτρεξε μεταξὺ σοῦ, τοῦ κ. Βράϊλα καὶ ἐμοῦ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ.» Ἂν ἀνήγειρεν, κ. Δεληγεώργη, τὴν φωνὴν ἐναντίον τῆς σχολῆς τῆς μὴ εὐαρεστουμένης εἰς τὸ ὑπάρχον σύστημα, ἂν τὴν σχολὴν ταύτην ἐπιδεικνύωμεν καὶ κατ’ αὐτῆς ἐπιτιθέμεθα, μᾶς λέγουν «πάθη ἔχετε.» Ἂν ἐνθυμῶνται τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐτελέσθη ἡ ἕνωσις, ὅτε ἡμεῖς, ἀπόλυτοι κύριοι τοῦ πεδίου εὑρεθέντες, προσεφέραμεν ἀδελφικῶς τὴν χεῖρα πρὸς ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους ἐπολεμήσαμεν καὶ μᾶς ἐπολέμησαν πρότερον, ἐλπίσαντες, ὅτι ἐν τῇ ἐθνικῇ κολυμβήθρᾳ ὁ παλαιὸς ἄνθρωπος ἤθελεν ἀναγεννηθῇ, ἀναμιμνησκόμενοι τὸ σημεῖον ἐκεῖνο τῆς ἀμνησικακίας, μᾶς ἐπικρίνετε· εἶσθε δίκαιοι; δὲν θέλω νὰ εἴπω, ὅτι εἶσθε ἄδικοι, ἀλλ’ εἶσθε ἀσυνεπεῖς. Τὸν ἀξιότιμον κ. Δεληγεώργην, ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ μοῦ ὑπενθυμίσῃ τὰ 1865, τὸν παρακαλῶ, καθὼς καλὰ ἐνθυμῆται τὴν μίαν στιγμὴν ἐκείνην, νὰ ἐνθυμηθῇ καὶ μελετήσῃ τὰς πολλὰς ἄλλας, αἱ ὁποῖαι διαρκῶς ἕως τώρα τὴν διεδέχθησαν. Καὶ διὰ νὰ μὴ πολυλογῶ, τοῦ ἀναφέρω μίαν καὶ μόνην, τοῦ ἐθυμίζω τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Λευκάδος κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς παρούσης Βουλῆς. Ἴσως στιγμιαίως ἐν τῇ ἀμνησικακίᾳ μας ἠπατήθημεν, ἀλλ’ ἰδόντες τὴν ἀπάτην μας, συνεχῶς ἔκτοτε εἰδοποιήσαμεν καὶ εἰδοποιοῦμεν. Καὶ ἐπειδὴ αἱ δηλώσεις αὗται ἔτυχε νὰ συνδεθῶσι μὲ τὸ ὄνομα τοῦ κ. Βράϊλα, ὀφείλω νὰ κάμω διαστολήν τινα, ὅτι δηλαδὴ ὁ κ. Βράϊλας δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώκουσι τὸν ἀπολυτισμόν, οἱ ὁποῖοι ἤθελον ἐπιθυμήσει νὰ ἴδωσι κατεστραμμένον τὸ σύνταγμα· ὁ κ. Βράϊλας ἐπιθυμεῖ ἓν σύνταγμα κατὰ τὴν ἰδέαν του, καὶ πιστεύει ὅτι ἄνευ συντάγματος ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ διοικηθῇ. Ὀφείλω νὰ κάμω καὶ μίαν ἄλλην διαστολήν, διότι ὀφείλω νὰ ᾖμαι δίκαιος, ὅτι ὁ κ. Βράϊλας ὑπῆρξε μέχρι τελευταίας στιγμῆς ἐκ τῶν θερμῶν ὑποστηρικτῶν τῆς προστασίας, ἀλλ’ ἅμα ἐγένετο ἡ ἕνωσις, εἰλικρινῶς τὴν ἠσπάσθη, καὶ δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πηγαίνοντες νὰ ἐπισκεφθῶσι τὸν πρέσβυν τῆς Ἀγγλίας, νομίζουν ὅτι θὰ τοὺς ἐκτιμήσῃ ὁ πρέσβυς, ἄν, κτυπῶντες τὸ μέτωπόν των, τῷ εἴπωσι τί μᾶς ἐκάματε καὶ μᾶς ἑνώσατε μὲ αὐτὸν τὸν κατηραμένον τόπον; Οἱασδήποτε καὶ ἂν πρεσβεύῃ πολιτικὰς ἰδέας ὁ κ. Βράϊλας, εἶναι ὅμως Ἕλλην. Ἂς ἔλθωμεν ὅμως, κύριοι, εἰς τὸ κύριον ζήτημα. Προστρέχετε εἰς σοφίσματα, διαστρέφετε τὰ γεγονότα, θέλοντες νὰ δείξετε, ὅτι εἰς τὸ συζητούμενον ζήτημα πρόκειται περὶ δίκης καὶ περὶ ἀπαιτήσεως, ἐνῷ πρόκειται μόνον περὶ φιλανθρωπίας, μᾶς εἶπεν ὁ πρὸ ὀλίγου καταβὰς τοῦ βήματος, εἷς ἐκ τῶν τριῶν πρωθυπουργῶν, τῶν ὑποστηριζόντων τὸ νομοσχέδιον· μετὰ τῆς γνώμης ταύτης ἐσυμφώνησεν καὶ ὁ ἕτερος ἀξιότιμος πρωθυπουργός, ὁ τὰς ἡνίας νῦν τοῦ κράτους κατέχων. Ἀλλ’ ἂν ἡμεῖς λέγωμεν σοφίσματα, λάβετε τὸν λόγον ἐπὶ τούτου σεῖς, κύριε Ζαΐμη, διότι σὺ μᾶς εἶπες, ὅτι δὲν πρόκειται οὔτε περὶ δικαιοσύνης, οὔτε περὶ φιλανθρωπίας, ἀλλ’ ὅπως ὑποκύψωμεν εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ ἰσχυροῦ εἰς τὴν ὁποίαν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἶπες, πρέπει νὰ ὑποκύψωμεν, διαμαρτυρόμενοι. Ἀδικοῦμεν τὸν ἑαυτόν μας; μᾶς εἶπεν ὁ κ. Δεληγεώργης, (καὶ εἶπεν ὅτι τὸ λέγει, διότι μᾶς ἐκτιμᾷ· τὸν εὐχαριστοῦμεν) ἀδικοῦμεν τὸν ἑαυτόν μας, θέλοντες νὰ βλέπωμεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπαίτησιν; Ἂς μὲ συγχωρήσῃ νὰ τῷ εἴπω μὲ τὴν ἰδίαν ἐλευθερίαν καὶ εἰλικρίνειαν, ὅτι καὶ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἀδικεῖ τὸν ἑαυτόν του, λέγων ὅτι πρόκειται περὶ φιλανθρωπίας καθαρᾶς καὶ ὄχι περὶ ἀπαιτήσεως μιᾶς δυνάμεως μεγάλης πρὸς μικρὸν καὶ ἀδύνατον κράτος. Μᾶς ἀνέγνωσε τὸ ἔγγραφον τοῦ Πρέσβεως τῆς Ἀγγλίας, καὶ τὰ ἔγγραφα τῶν ὑπουργῶν τῆς Ἀγγλίας, ἀλλὰ τὰ παρέτρεξε, πολὺ καλὰ αἰσθανόμενος, ὅτι ἤθελε κάμει πάρα πολὺ ἄδικον εἰς τὴν εὐφυΐαν καὶ τὸν νοῦν του, ἂν ἐπειρᾶτο δι’ αὐτῶν νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἀπαιτήσεως· ἀνέλυσε δὲ τὸ ἔγγραφον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐστηρίχθη. Ἀλλὰ τί λέγει τὸ ἔγγραφον τοῦτο; ὅτι παραδέχεται χάριν φιλανθρωπίας. Πλὴν, καθὼς ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ κ. Μίλησης, ὁ χαρακτὴρ δὲν δίδεται ἀπὸ τὸν πληρόνοντα, ἀλλ’ ἀπὸ τὸν ἀπαιτοῦντα. Καὶ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω ἑνὸς ἑκάστου τῶν συμβάντων, καὶ πρῶτον τὴν τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἂν εἰς τὰς περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ κράτος μας, τὸ ταμεῖόν μας, ἐνῷ ἀποθνήσκουσι πεινῶσι τόσοι καὶ τόσοι ἀγωνισταὶ καὶ τόσοι ἄλλοι ὑποφέρουσιν ἀπὸ τὴν ληστείαν, ἂν ἀπὸ αἴσθημα φιλανθρωπίας ἐδίδομεν δῆθεν πρὸς τὰς 4, 000 λίρας, ἄλλας 10,000, ἤτοι 300,000 δραχμῶν διὰ τὴν χήραν Λόϋδ Ἐρωτῶ τὴν συνείδησιν ἑνὸς ἑκάστου, εἶναι τοῦτο ἔργον φιλανθρωπίας; Δὲν εἶναι, λέγει, ἀπαίτησις, καὶ μᾶς ἐξέθεσε τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους τὸ θεωρεῖ ὄχι ὡς ἀπαίτησιν, καὶ μᾶς εἶπεν, ὅτι κατὰ τὴν πεποίθησίν του δὲν πρόκειται περὶ βίας καὶ ὅτι δὲν θέλουν ἔλθει συνέπειαι, ἂν ἡμεῖς ἀρνηθῶμεν. Ἀγνοῶ ἂν θὰ μᾶς εἴπῃ ὁ νῦν πρωθυπουργός, ὅτι θὰ προέλθουν συνέπειαι· ἀλλ’ ἰδοὺ μία νέα ἀντίφασις τῶν τριῶν πρωθυπουργῶν. Ἐνῷ κατὰ τὸν κ. Ζαΐμην πρόκειται εἰς τὴν βίαν νὰ ὑποκύψωμεν, ἄλλως θὰ ὑποστῶμεν τὰς συνεπείας· ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁ τὴν ὑπόθεσιν διεξαγαγών, μᾶς βεβαιοῖ, ὅτι περὶ τούτου δὲν πρόκειται καὶ ὅτι, ἂν θέλωμεν, δυνάμεθα ν’ ἀρνηθῶμεν τώρα καὶ ν’ ἀρχίσωμεν τὴν συζήτησιν, ὅταν ἔλθῃ ἡ ἀπαίτησις. Καὶ ὅμως λέγουσιν εἴμεθα ἀνακόλουθοι ἡμεῖς, διότι δὲν παρουσιάζομεν σύστημα! Ἀλλ’ ἔστω ὅτι ἀληθὲς τοῦτο, ἔστω ὅτι δὲν παρουσιάζομεν σύστημα, ἀφοῦ ἡ συζήτησις θὰ γείνῃ, ὅταν ἔλθῃ ἡ ἀπαίτησις, ποία ἡ ἀνάγκη ἀπὸ τοῦδε συστήματος. Νὰ μιμηθῶμεν τοὺς πατέρας μας καὶ τὴν φρόνησιν τῶν πατέρων μας, εἶπεν ὁ νῦν πρωθυπουργός· τὰ μέσα τῶν πατέρων μας νὰ βάλωμεν εἰς ἐνέργειαν, μᾶς εἶπεν ὁ ἄλλος, προσθέσας, ὅτι ἂν θέλωμεν σύστημα, τοῦτο ἔπρεπε νὰ εἴπωμεν. Νὰ μιμηθῶμεν τὴν φρόνησιν τῶν πατέρων μας! Τοῦτο λέγομεν καὶ ἡμεῖς· δὲν ἀποκρούομεν ὅτι εἴμεθα μικροὶ καὶ ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ὑποστηρίξεως τῶν ἰσχυρῶν, ἀλλὰ λέγομεν, ὅτι διὰ νὰ ἔχωμεν τὴν ὑποστήριξιν τῶν ἰσχυρῶν, πρέπει νὰ κερδίσωμεν πρῶτον τὴν ὑπόληψίν των. Καὶ οἱ πατέρες μας, διὰ νὰ κερδίσωσι τὴν ὑπόληψιν τῶν ἰσχυρῶν, δὲν ἔκαμον ὅ, τι μᾶς συμβουλεύουν σήμερον νὰ κάμωμεν, νὰ καθήμεθα νὰ κηρύττωμεν ὡς ἔργον φιλάνθρωπον μίαν ἀπαίτησιν δυναστικὴν καὶ ἄδικον ἐκ μέρους τοῦ ἰσχυροῦ, καὶ νὰ ἀτιμασθῶμεν παραδεχόμενοι αὐτήν· δὲν ἐκάθησαν νὰ ἐξετάσουν οἱ πατέρες μας τί ζητοῦν παρ’ αὐτῶν ὁ εἷς καὶ ὁ ἕτερος· ἔμενον προσηλωμένοι εἰς τὸ καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα καὶ δὲν ἠρώτων πῶς θὰ κρίνουν οἱ ἄλλοι τὰς ἐνεργείας των· ὅταν δὲ ἐκίνησαν διὰ νὰ ἐλευθερώσουν τὴν πατρίδα, δὲν ἐφρόντισαν νὰ μάθουν, ἂν θὰ τοὺς κλείσωσι τὰς θύρας οἱ ἐν συνόδῳ συνερχόμενοι βασιλεῖς, ἀλλ’ ἔπραξαν, ὅ,τι ἔπρεπε νὰ πράξωσιν, ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των καὶ οὕτω ἐκέρδισαν τὴν ὑπόληψιν καὶ τὴν ὑποστήριξιν τῶν πρῴην δυσμενῶν πρὸς αὐτοὺς ἰσχυρῶν. Εἶμαι τάχα ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Ἀγγλίας; Ἂς μὲ ἀκούσῃ ὁ κ. Κατσικαπῆς νὰ τοῦ κάμω μίαν δήλωσιν ἐδῶ ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο, τὴν ὁποίαν ἀγνοῶ, ἂν εἶχε τὴν τόλμην νὰ τὴν κάμῃ αὐτός. Ἐγὼ, φίλε Κατσικαπῆ, περὶ τοῦ ὁποίου εἶπες, ὅτι ἐξύβρισα τὸν Κλαρεδῶνα ἢ ὅτι ἐπρόφερα λέξεις ὑβριστικὰς κατ’ αὐτοῦ· ἐγὼ, τὸν ὁποῖον νομίζεις, ὅτι εἶμαι ὁ μᾶλλον ἀντίπαλος τῆς Ἀγγλικῆς πολιτικῆς, ἐγὼ νὰ σοὶ εἴπω τί πιστεύω περὶ τοῦ μέλλοντος· πιστεύω, ὅτι ἡ δύναμις, ἡ ὁποία μᾶλλον πάσης ἄλλης θὰ μᾶς βοηθήσῃ, ἵνα προχωρήσωμεν ἐμπρὸς, θὰ ἦναι ἡ Ἀγγλία· ἀλλὰ ὁ δρόμος, τὸν ὁποῖον ἀκολουθοῦμεν ἀπὸ 40 χρόνους καὶ ἐντεῦθεν, ἀντὶ νὰ τὴν πλησιάσῃ, τὴν ἀπομακρύνει ἀπὸ ἡμᾶς, διότι ὁ Ἄγγλος δὲν ἀγαπᾷ παρὰ ἐλευθέρους (Εὖγε ἐν τῇ Βουλῇ· χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Ζῶν μεμαρτύρηκα καὶ ἀποθνήσκων μαρτυρήσω, ὅτι ἀπὸ τὰ 1828 πᾶσαι αἱ συμφοραὶ τῆς Ἑλλάδος ὀφείλουσιν ἀποδοθῆναι τῇ πεπλανημένῃ διπλωματίᾳ τῆς Ἀγγλίας. Μὴ νομίσῃς, φίλε Κατσικαπῆ, ὅτι τὸ λέγω ἐγώ. Οὕτως ἔγραφε πρὸς ἕνα τῶν ὑπουργῶν τῆς Ἀγγλίας καὶ διὰ τῶν ἐφημερίδων ἐδημοσίευσεν Ἄγγλος ἐν τῇ Ἑλλάδι πρὸ πολλῶν ἐτῶν ζῶν, τὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος γινώσκων καὶ τὰ αἴτια τῶν δυστυχημάτων της ὀρθῶς ἐκτιμήσας, ὁ οὐχὶ ἄγνωστος παρ’ ἡμῖν Ἐδουάρδος Μάσσων. Αἱ σχέσεις μας μετὰ τῆς Ἀγγλίας ὅμως δὲν ἤρχισαν ἀπὸ τὸ 1828, ὡς λέγει ὁ κ. Μάσσων· ἀλλ’ ἕνεκα τῶν φιλελευθέρων θεσμῶν τῆς Ἀγγλίας, ἕνεκα τῶν πολιτευματικῶν ἰδεῶν της μετὰ τῶν ὁποίων συνταυτίζονται καὶ αἱ ἰδικαί μας, αἱ σχέσεις μας, ἡ κλίσις μας πρὸς τὴν Ἀγγλίαν ἤρχισαν νὰ δεικνύωνται ἀπὸ τὸ 1809. Ἔκτοτε, καὶ ἰδίως κατὰ τὰ 1815, ὁ μεγαλείτερος τῶν διπλωματῶν τῆς Ἑλλάδος, ὁ Ἰω. Καποδίστριας, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἀποφασισθῇ ἡ τύχη τῆς ἰδιαιτέρας πατρίδος του, ἐπέμενε νὰ μὴ δοθῇ εἰς ἑτέραν δύναμιν ἡ προστασία τῆς Ἑπτανήσου, εἰμὴ εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ εἰς τὰς ἐπιστολάς του πρὸς τοὺς Ἑπτανησίους τοὺς συνεχαίρετο, ὅτι ἐπέτυχε τὸ μέγιστον τῶν εὐτυχημάτων ἡ πατρίς των, τεθεῖσα ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Ἀγγλίας, ἡ ὁποία θὰ ὡδήγει τὴν Ἑπτάνησον εἰς τὴν ἐλευθερίαν καὶ εἰς τὴν εὐνομίαν. Ἀλλ’ ἔκτοτε ἡ ἱστορία μαρτυρεῖ, καὶ ἕνας ἄγγλος βεβαιοῖ, ὅτι ὅλαι αἱ δυστυχίαι τῆς Ἑλλάδος προῆλθον ἀπὸ τὴν πεπλανημένην διπλωματίαν τῆς Ἀγγλίας, διότι ποτὲ δὲν ἐλάβομεν τὴν τόλμην νὰ εἴπωμεν κατὰ μέτωπον εἰς τοὺς Ἄγγλους τὴν ἀλήθειαν, διότι ἐστοχάσθημεν διαρκῶς ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐστοχάσθη πρὸ ὀλίγου καὶ ὁ κ. Κατσικαπῆς, λαλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ὅτι δηλαδὴ θὰ ἐξεγείρωμεν τὴν Ἀγγλίαν, ἂν δὲν λέγωμεν εἰς αὐτὴν πάντοτε «ναί,» εἰς ὅ,τι αὐτὴ μᾶς λέγει. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορία τοῦ Ἕλληνος ἐδῶ. Ἄλλοθι ὁ Ἕλλην ἄλλην διαγωγὴν ἐτήρησε κατέναντι τῆς Ἀγγλίας. Καὶ ἐκεῖ ἀπευθύνοντο αἱ συμβουλαί, αἱ ὁποῖαι σήμερον λέγονται καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ διὰ μίαν στιγμήν, ὅτε πρὸ ὀλίγου ἠγόρευεν ὁ κ. Κατσικαπῆς, ἐνόμισα ὅτι ἐπανῆλθον ὀπίσω δεκαπέντε ἢ εἴκοσιν ἔτη, ὅτε εὑρισκόμην εἰς ἄλλον περίβολον βουλευτικόν, ἐντὸς τοῦ ὁποίου τὰ αὐτὰ μᾶς ἔλεγον καὶ μᾶς ἐπαναλάμβανον, ὅτι διὰ τῆς ἄκρας ἀντιπολιτεύσεώς μας κατὰ τῆς Ἀγγλίας καὶ τὴν Ἑπτάνησον θὰ καταστρέψωμεν καὶ τὸ λοιπὸν ἔθνος μας θὰ βλάψωμεν. Ἐκεῖ ὅμως εἰς τὴν Ἑπτάνησον ἐξετιμήθη καλλίτερα ὁ ἀγγλικὸς χαρακτήρ. Δὲν ἦτο, κύριοι, ἁπλῶς φαντασιοκοπία ὁ ἀγὼν τῆς Ἑπτανήσου, ἐγνωρίζαμεν τὸν ἀγγλικὸν χαρακτῆρα καὶ εἴπομεν ἢ θὰ φέρωμεν τὴν Ἀγγλίαν εἰς θέσιν, ὥστε νὰ μὴ δύναται παρὰ στρατιωτικῶς νὰ κυβερνήσῃ, ἢ θὰ ὑποχρεωθῇ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς νήσους· τὸ πρῶτον δὲν ἠμποροῦσε νὰ κάμῃ, διότι ἀντέκειτο εἰς τὸν χαρακτῆρα τοῦ ἄγγλου· τὸ δεύτερον ἐπραγματοποιήθη, καὶ ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, (συγχωρήσατέ μοι αὐτὴν τὴν παρέκβασιν εἰς ἐμὲ τὸν θεωρούμενον ὡς μισοῦντα τοὺς ἄγγλους), ἐνθυμοῦμαι ὅτε κατὰ τὰ 1862 ἦλθα εἰς Ἀθήνας εἷς τῶν τότε ὑπουργῶν μοὶ ἔλεγε, αἴ! διατί νὰ κάμετε αὐτὸ τὸ μέγα κακόν, ὅταν σᾶς ἐπρότειναν ἐπὶ Γλάδστωνος νὰ ἐγκαταλείψωσι τὰς πέντε νήσους καὶ νὰ τοῖς ἀφήσητε τὴν Κέρκυραν, διατί δὲν τὸ ἐδέχεσθε; Ἂς ἐλαμβάνομεν τὰς 5 νήσους καὶ διὰ τὴν Κέρκυραν ἀργότερα εἶχεν ὁ Θεός. Δὲν τὸ ἐπράξαμεν, ἀπήντησα, διότι καθὼς ὑπεχώρησεν ἡ Ἀγγλία διὰ τὰς πέντε νήσους, ὀλίγον ἀκόμη ἂν ἐπιμένωμεν, μετὰ δύο ἢ τρία ἢ πέντε ἔτη θέλομεν ἔχει καὶ τὴν Κέρκυραν, ἐνῷ ἂν τὴν ἐγκαταλείπωμεν, θὰ τὴν ἐχάναμεν διὰ πάντοτε· ἐχαμογέλασεν, ἀλλὰ τὸ ὄνειρον ἐγένετο πρᾶγμα. Ἂς ἀποδίδουν εἰς ὁποιανδήποτε αἰτίαν θέλουν τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἑπτανήσου, ἡ ἱστορία ἀποδεικνύει καὶ θέλει ἀποδείξει, ὅτι ἡ Ἀγγλία δὲν ὑπέκυψεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, εἰμὴ εἰς τὴν σταθερὰν καὶ ἀποφασιστικὴν ὑποστήριξιν τοῦ δικαίου· ὁ Ἄγγλος ἔχει μίαν μεγάλην ἀρετὴν, θέσατέ τον εἰς θέσιν νὰ αἰσθανθῇ ὅτι θὰ τὸν ἀποδείξῃς ἐνώπιον τοῦ κόσμου ἀδικοῦντα, ὑποχωρεῖ. Ὑπερψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον μᾶς παρουσιάζουσι, θὰ ἀπολαύσωμεν τὴν ὑπόληψιν τῆς Ἀγγλίας; Ἴσως, κύριοι, ἀκόμη δὲν ἐξέλιπεν ἀπὸ τὸν νοῦν τῶν ὑπουργῶν καὶ ἄλλων ἀκόμη ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ, ὅτι εἰς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Δήλεσι ἦτο ἀναμεμιγμένα καὶ ἔξοχα πρόσωπα τῆς Ἑλληνικῆς πολιτείας· δὲν θ’ ἀργήσῃ ὅμως νὰ ἔλθῃ ἡ στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἴπωσιν, ὅτι εἶδον τὴν ἀλήθειαν. Ποίαν ἰδέαν θὰ λάβωσι περὶ ἡμῶν, ὅταν ἴδωσιν ὅτι τόσον ὀλίγον φειδόμεθα τῆς ὑπολήψεώς μας, ὥστε διὰ τῆς ψήφου μας δίδομεν τὴν ἐξομολόγησιν, ὅτι τουλάχιστον κατά τι εἰς τὸ κακούργημα ἐνεχόμεθα; Πρέπει νὰ συζητήσωμεν μετὰ τῆς Ἀγγλίας, ὅπως δείξωμεν τὴν ἀδικίαν. Ἡμεῖς λέγομεν, ὅτι ἂν ἀποῤῥίψωμεν τὸ νομοσχέδιον, δὲν θὰ προβῇ ἡ Ἀγγλία εἰς περαιτέρω βήματα, τουλάχιστον πρὶν ἢ μεθ’ ἡμῶν συζητήσῃ. Ἡμεῖς λοιπὸν προσβάλλομεν τὴν Ἀγγλίαν ἢ ἀκριβῶς οἱ ἀντιφρονοῦντες, οἱ ὁποῖοι ἐπιβεβαιοῦσιν, ὅτι θὰ ἐπέλθουν καταστροφαί, ἂν δὲν παραδεχθῶμεν ἀμέσως;—Καὶ δὲν σᾶς προτείνομεν σύστημα, κύριοι; Αὐτὸ εἶναι τὸ σύστημά μας, νὰ ἀποῤῥιφθῇ τὸ νομοσχέδιον ὅπως μὴ δώσωμεν, ἔστω καὶ πόῤῥωθεν, ἀφορμὴν νὰ μᾶς εἴπωσιν, ὅτι ᾐσθάνθημεν ἐνοχήν· προτείνομεν νὰ ἀποῤῥιφθῇ τὸ νομοσχέδιον ἐν τῇ πλήρει πεποιθήσει, ὅτι ἡ Ἀγγλία θὰ ἀναγνωρίσῃ τὸ ἄδικόν της καὶ θὰ μᾶς ἐκτιμήσῃ. Ἂν ἡ βία ἐπέλθῃ, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ὑποθέσωμεν πρὶν ἢ πιστοποιηθῇ, τότε θὰ ἤμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐνθυμηθῶμεν τὸ τοῦ Παλμεστρῶνος, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἀνωτέρω δύναμις, ἡ βία τοῦ ἰσχυροτέρου δὲν προσβάλλει τὴν τιμὴν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἀδυνάτου, καὶ ὄχι τώρα νὰ μᾶς λέγετε, ὅτι μὲ τὸ πιστόλι εἰς τὸν λαιμὸν θὰ κάμωμεν φιλανθρωπίαν. Ἐξέφρασε βεβαίως, κύριοι, εὐγνωμοσύνας καὶ φιλοφροσύνας ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὅταν εἶδε τὸ ἔγγραφον τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Δεληγεώργη· ἔχω ὅμως πλήρη πεποίθησιν, ὅτι ἀργότερα ἐν τῇ ψυχῇ του, ἀντὶ νὰ συλλάβῃ ἰδέαν φιλίας καὶ σεβασμοῦ περὶ ἡμῶν, θὰ συλλάβῃ ἰδέαν περιφρονήσεως. Ποῖος ἰσχυρός, κύριοι, θὰ λάβῃ σεβασμὸν πρὸς ἡμᾶς καὶ θὰ θελήσῃ νὰ συνδέσῃ τὰ μέλλοντα σχέδιά του μὲ τὰ ἐδικά μας ὅταν ἰδῇ ὅτι δὲν ἔχει τὴν ἐγγύησιν, ὅτι ἀνώτερον παντὸς ἄλλου ἔχομεν τὸν ἐθνισμόν μας καὶ τὴν πρὸς τὴν πατρίδα ἀγάπην, ὅτι ἔχομεν τὴν τόλμην νὰ ὑπερασπιζώμεθα τὰ δικαιώματά της, καὶ ὅτι εἰς οὐδένα θέλομεν ὑποχωρήσει προκειμένου περὶ συμφέροντος καὶ τιμῆς τῆς πατρίδος, ὅταν ἴδῃ ὅτι δὲν ἔχομεν κἂν τὴν τόλμην τῆς συζητήσεως, ὅπως ἀποκρούσωμεν ἀπὸ τὸν τόπον μας καὶ τὸν ἑαυτόν μας τὴν κατηγορίαν, ὅτι εἴμεθα ἐνοχοποιημένοι εἰς τὴν λῃστείαν τοῦ Δήλεσι; Ἐρωτήσατε τὴν συνείδησίν σας ποίαν θὰ ἔχῃ σημασίαν καὶ συνεπείας ἡ ἄμεσος ἐπιψήφισις τοῦ προτεινομένου νομοσχεδίου καὶ τότε ἀποφασίσετε νὰ ψηφίσετε ὑπὲρ αὐτοῦ.

§118ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκετά, ἀρκετά.

§119ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ ἤθελον νὰ ὁμιλήσω· ἀλλ’ ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι ἐφωτίσθη καὶ ὅτι πρέπει νὰ προβῇ εἰς τὴν ψηφοφορίαν, δὲν ἐπιμένω νὰ ὁμιλήσω.

§120ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκετά, ἀρκετά· ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται ἡ συζήτησις περαιωμένη. Ἐρχόμεθα εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§122ΔΑΓΡΕΣ. Ἡ ψηφοφορία θὰ γίνῃ μυστικῶς (θόρυβος).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη δὶς τὸ νομοσχέδιον διὰ φανερᾶς ψηφοφορίας.

§124ΔΑΓΡΕΣ. Κατὰ τὸν κανονισμὸν πᾶν ζήτημα ἀφορῶν πρόσωπα ψηφοφορεῖται διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας. Αἱ δύο πρῶται ἀναγνώσεις δὲν εἶχον κανὲν ἀποτέλεσμα.

§125ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἢ ἔπραξε σπουδαίως καὶ νομίμως ἡ Βουλὴ ὅ,τι ἔπραξεν, ἢ εἶναι παράνομον. Δὶς ἡ Βουλὴ ἐψηφοφόρησε διὰ φανερᾶς ψηφοφορίας. Πρόκειται περὶ μιᾶς γενναιοδωρίας, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ θέλει νὰ κάμῃ εἰς ἕνα παθόντα (θόρυβος). Ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν νομολογίαν, τὴν ὁποίαν καθιέρωσε.

§126ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἄρθρον 61 τοῦ κανονισμοῦ. Ἀλλὰ πρὶν τούτου συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἐκφράσω τὴν ἀπορίαν μου, ὅτι δὲν ἤλπιζα ποτὲ νὰ τεθῇ τοιοῦτον ζήτημα, ἂν τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς χήρας Λόϋδ πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ διὰ φανερᾶς ἢ μυστικῆς ψηφοφορίας. Ἄρθρον 61 .... (θόρυβος).

§127ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σεῖς, ὡς πρόεδρος, προεκαλέσατε ψηφοφορίαν φανεράν.

§128ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἄρθρον 61· (Τὸ ἀναγινώσκει). Δὲν εἶναι δὲ ἀμφιβολία, ὅτι ἤδη πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς λέγει, ὅτι δὶς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο συνεζητήθη καὶ ὅτι καὶ ἐγὼ ὡς πρόεδρος ὑπεχώρησα. Τὸ ὁμολογῶ, ἀλλ’ ἂν ἐγένετο ἓν λάθος παρὰ τῆς Βουλῆς, πρὶν φθάσῃ τὸ τέλος τοῦ ζητήματος ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ τὸ διορθώσῃ; πρέπει νὰ ἐπιμένῃ ἐν τῇ παρανομίᾳ; Ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἐγένετο, θέλετε νὰ θεωρηθῇ ὡς πρώτη, ὡς τρίτη καὶ τελευταία, ὅπως θέλετε, ἀλλὰ τρεῖς ψηφοφορίαι μυστικαὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρέπει νὰ γίνωσι. Δὲν πρόκειται ἤδη, κύριοι, περὶ συμβάσεως μετὰ προσώπου τινὸς ἢ περὶ συνθήκης, πρόκειται περὶ πιστώσεως χορηγητέας εἰς τὴν κυβέρνησιν, ὅπως δοθῇ εἰς ὡρισμένον πρόσωπον.

§129ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Οὕτως ἐγένετο καὶ εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ Ἀσωπίου.

§130ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα· οὕτω θὰ γίνῃ μεθαύριον καὶ διὰ τὴν σύνταξιν τοῦ Φιλίππου Ἰωάννου· οὕτως ἐγένετο ἄλλοτε καὶ διὰ τὴν χήραν Λεωτσάκου, Κριεζῆ κτλ. Οὕτως δὲ θὰ γίνῃ καὶ ἤδη, δὲν εἶναι ζήτημα· τόσῳ δὲ περισσότερον, ἐπειδὴ (καὶ θὰ τὸ εἴπω, διότι εἶμαι συνειθισμένος νὰ λέγω τὴν ἀλήθειαν καὶ δὲν πιστεύω, ὅτι θὰ προσβληθῇ κανεὶς) ἐδῶ εὑρισκόμεθα ὑπὸ τὴν πίεσιν ξένης δυνάμεως.

§131ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νέα συζήτησις ἀρχίζει;

§132ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι· εἶμαι ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος. Θὰ σᾶς παρακαλέσω δὲ νὰ λάβητε τὴν καλωσύνην νὰ μὲ ἀκούσητε, διότι ἐδῶ δὲν ἐνδιαφέρεται ἡ χήρα Λόϋδ, ἐνδιαφέρεται ἡ πρεσβεία τῆς Ἀγγλίας. Τοῦτο εἶναι ἡ ἀλήθεια, καὶ ὅστις θέλει ἂς τὴν κρύψῃ. Λοιπὸν πρῶτον δὲν πρέπει νὰ δείξωμεν ὅτι χάριν τῶν ξένων παραβιάζομεν καὶ τὸν κανονισμόν.

§133ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἀφήσατε τὰ πολλὰ λόγια· τὸ ζήτημα εἶναι μυστικὴ ἢ φανερά.

§134ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριε Κρεστενίτη, μὴ τρομάζετε, ἀκούσατε καὶ θὰ ἰδῆτε ὅτι ἀδύνατον νὰ ξεφύγωμεν τὴν μυστικὴν ψηφοφορίαν. Λέγω λοιπόν, ὅτι ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος, ἐνδιαφέρονται καὶ ἄλλοι. (θόρυβος). Ἓν ἀπὸ τὰ δύο θὰ συμβῇ· ἀποφασίζοντες νὰ κάμωμεν φανερὰν ψηφοφορίαν ἢ θὰ ὑπερισχύσῃ ἡ γνώμη ἡ ἰδική μας καὶ θὰ ἀποῤῥιφθῇ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ δὲν θέλω, διότι θὰ φανῇ ἓν εἶδος κομποῤῥημοσύνης, ἢ θὰ παραδεχθῇ, καὶ τότε θὰ παραβιάσωμεν τὸν κανονισμόν μας (θόρυβος).

§135ΛΑΠΑΣ. Ἡμεῖς ἔχομεν τὸ θάῤῥος νὰ εἴπωμεν καὶ φανερὰ καὶ μυστικὰ τὴν γνώμην μας.

§136ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριε Λάππα, δὲν ἔχω ἐγὼ τὸ θάῤῥος. Θέλω δὲ νὰ ψηφίσωμεν μυστικὰ, διότι αὔριον, ἂν τυχὸν προσκληθῶ νὰ γίνω ὑπουργὸς καὶ δὲν ἀρέσκεται ὁ πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας, νὰ ἠμπορῶ νὰ τοῦ εἴπω ὅτι ἐγὼ ἐψήφισα ὑπὲρ μὲ ὅ,τι καὶ ἂν εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος. (θόρυβος). Προσέξατε δὲ καὶ εἰς τοῦτο, ὅτι καὶ τὸ ζήτημα, ἂν πρέπῃ διὰ φανερᾶς ἢ μυστικῆς ψηφοφορίας νὰ ψηφίσωμεν, θὰ λυθῇ διὰ μυστικῆς ψηφοφορίας, διότι αἱ αὐταὶ περιστάσεις ὑπάρχουσι καὶ τὰ αὐτὰ αἴτια ἐπηρεάζουν (θόρυβος).

§137ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Λομβάρδε, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν ἔχετε δίκαιον εἰς τοῦτο.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν.

§139ΛΕΚΚΑΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐρωτήσητε τὴν Βουλήν· παραβιάζετε τὸν κανονισμόν.

§140ΜΙΛΗΣΗΣ. Τὸν κανονισμὸν δὲν δύνασθε νὰ θέσητε εἰς ψηφοφορίαν· ὀφείλεται νὰ τὸν προστατεύσητε·

§141Γ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τίς ἔκαμε πρότασιν περὶ μεταβολῆς τοῦ κανονισμοῦ;

§142ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ θέσητε εἰς ψηφοφορίαν τὸν κανονισμὸν· ἐφ’ ὅσον οὗτος ὑφίσταται καὶ δὲν τροποποιηθῇ δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, δὲν δύνασθε νὰ τὸν θέσητε εἰς ψηφοφορίαν. Τὸ ζήτημα εἶναι προσωπικὸν, ὁ κανονισμὸς διαγράφει πῶς πρέπει νὰ ψηφοφορηθῇ. Ἄλλως εἶναι ἀρχὴ ὀλεθρία, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ καθιερώσητε. Εἶναι ἀρχὴ ὀλεθρία νὰ ψηφίσητε τὸ ζήτημα αὐτὸ, τὸ καθαρῶς προσωπικὸν, φανερά. Τὸ ἐψηφίσαμεν εἰς τὰς δύω προηγουμένας συνεδριάσεις, διότι δὲν ἐδώσαμεν καμμίαν προσοχὴν καὶ τοῦτο δὲν εἶναι προηγούμενον. Τὸ ἀποτέλεσμα πρέπει νὰ ᾖναι ἀπόῤῥοια πεφωτισμένης κρίσεως. Δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον, ὅταν σχηματίσητε τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι προσωπικὸν, νὰ θέσητε εἰς ψηφοφορίαν αὐτὴν τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ κανονισμοῦ. Πολὺ σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ προβῆτε μετὰ τοσαύτης σπουδῆς εἰς τὴν τροποποίησιν τοῦ κανονισμοῦ σας, ὁ ὁποῖος εἶναι ἡ ἐγγύησις, ἡ ἀσφάλεια τῶν ἔργων σας.

§143ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, ἐπειδὴ τὸ ζήτημα εἶναι προσωπικὸν καὶ οὕτω ἐπείσθη καὶ τὸ προεδρεῖον, καθίσατε παρακαλῶ, νὰ γίνῃ ἡ ψηφοφορία μυστική.

§145ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἡ τρίτη ψηφοφορία θὰ ᾖναι;

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ αὔριον ἀμφισβήτησις, ἐννοεῖ ἡ Βουλὴ ὅτι αὐτὴ ἡ ψηφοφορία θὰ ᾖναι τρίτη καὶ τελευταία;

§147ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ νομοσχέδιον ῥίπτουσι σφαιρίδιον εἰς τὸ ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι εἰς τὸ ὄχι. Ἐνταῦθα γίνεται ἡ μυστικὴ διὰ σφαιριδίων ψηφοφορία, παρισταμένων ὡς ψηφολεκτῶν τῶν κυρίων Σπ. Νοταρᾶ ἀντιπροέδρου καὶ Ἀλεξάνδρου Πετσάλη.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 143, ἐξ αὐτῶν 92 εἰς τὸ ναὶ καὶ 51 εἰς τὸ ὄχι· ἑπομένως τὸ νομοσχέδιον παρεδέχθη διὰ ψήφων 92 κατὰ 51. Αὔριον ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως θέλετε νὰ ᾖναι ὁ προϋπολογισμός;

§150ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 Μ. Μ.