1871.02.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 33.

Τῆς 17 Φεβρουαρίου 1871.

Τετάρτη.

Ὥρα 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου ἡ Βουλὴ εὑρέθη πλήρης, παρόντων τῶν ἑξῆς βουλευτῶν.

Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προπαρελθούσης συνεδριάσεως τῆς Δευτέρας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι παρατηρήσεις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρα ἐγκρίνονται. Τὰ πρακτικά, κύριοι, τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως δὲν εἶναι ἕτοιμα, διότι πρόκειται νὰ συναρμολογηθῶσι καὶ ν’ ἀντιγραφῶσι 30 ἄρθρα. Ὁ κ. Βακαλόπουλος ἐζήτησε τὸν λόγον.

§4ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔῤῥιψα, κύριοι, ἓν βλέμμα εἰς τὸν ὑποβληθέντα προϋπολογισμὸν καὶ παρετήρησα εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι καταργοῦνται θέσεις τινὲς ὑπεραρίθμων διδασκάλων καὶ καθηγητῶν. Εἰς τὸν νόμον ἠξεύρω, ὅτι ὑπεράριθμοι δὲν εἶναι ἀνεγνωρισμένοι, πῶς ἦλθον αὐτοὶ οἱ ὑπεράριθμοι; ποῖος τοὺς ἔφερε; πόθεν ἐπληρώθησαν; Τοῦτο δὲν τὸ ἠξεύρομεν· ἐὰν πληρώνωνται κατὰ τὸν προϋπολογισμόν, ὁ ὁποῖος συζητεῖται κατ’ ἔτος, τότε ἔχει καλῶς. Ἐὰν ὅμως πληρώνωνται χωρὶς νὰ προβλέπεται ἡ δαπάνη αὐτὴ εἰς τὸν προϋπολογισμόν, νομίζω, ὅτι εἶναι καιρός, αὐτοὺς οἱ ὁποῖοι ἔφερον τοὺς ὑπεραρίθμους, ἡ βουλὴ καὶ τὸ ἔθνος νὰ τοὺς ὑποχρεώσῃ νὰ πληρώσουν. Παρετήρησα 2) ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς καταργεῖ καὶ σχολεῖα καὶ καθηγητάς τινας, διότι ἐν τοῖς καταργουμένοις βλέπω, ὅτι εἶναι δεκαπέντε ὀκτὼ ὑπεράριθμοι, καὶ ἑπομένως ἑπτὰ τακτικοί. Ἐὰν ἡ κατάργησις γίνεται χάριν οἰκονομίας, νομίζω, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ὀρθὸν, διότι ἔχομεν γυμνάσια μὲ ἓξ καθηγητὰς καὶ βεβαιωθῆτε, κύριοι, ὅτι ὀλιγώτεροι τῶν ἓξ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διδάξουν τὰ μαθήματα τῶν γυμνασίων, διότι διὰ νὰ διδαχθῶσι τὰ μαθήματα, ὡς ὁ νόμος προβλέπει, οἱ ἓξ ἐκεῖνοι, ἐὰν διδάσκουν τέσσαρας ὥρας τὴν ἡμέραν, μόλις ἠμποροῦν νὰ τὰ διδάξουν, καὶ νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπαιτήσωμεν περισσότερον ἀπὸ τόσον. Λοιπὸν, ἐὰν γίνηται ἡ κατάργησις χάριν τῆς οἰκονομίας, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ καταργηθοῦν, καὶ ἀναγκάζομαι νὰ ἐνίσταμαι ἀπὸ τοῦδε, διότι εἶδον, ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης Μαρτίου παύονται αὐτοί. Δὲν εἶναι ὀρθὸν, διότι διὰ νὰ ἔχωμεν γυμνάσια, πρέπει νὰ τὰ ἔχωμεν τέλεια, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τὸ ἀναγκαῖον προσωπικὸν διὰ νὰ διδάξῃ τὰ μαθήματα. Ἐὰν ὅμως θέλητε νὰ ἔχωμεν μόνον ὀνόματι γυμνάσια, τότε ἠμπορεῖτε ν’ ἀφήσητε τρεῖς ἢ τέσσαρας, ἐὰν ὅμως τοῦτο γίνεται ἕνεκα τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν ἔστω, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν οἰκονομίας ἐκεῖ ὅπου πρέπει νὰ γίνωνται, νὰ καταργήσωμεν πολλὰς τοιαύτας θέσεις, χωρὶς νὰ βλάψωμεν διόλου τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν. Δὲν εἶναι καιρὸς τώρα, ἀλλ’ ὅταν ἀγαπᾶτε, ἠξεύρω νὰ εἴπω ποῖα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠμποροῦν νὰ καταργηθῶσιν, εἰ δὲ μὴ νὰ ἀφήσωμεν εἰς ἄλλα μέρη νὰ ὑπάρχῃ πολυτέλεια καὶ εἰς ἄλλα νὰ ἀφαιρέσωμεν καὶ τὸν ἐπιούσιον ἄρτον, τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν, καὶ συλλογισθῆτέ το. Παρετήρησα ὅτι εἶναι ἀληθινὸν, ὅτι εἶναι εἰς τῶν ὑπουργῶν τὰς χεῖρας, διότι προβλέπεται ἀπὸ τὸν νόμον τὸ παύειν καὶ τὸ διορίζειν καὶ τὸ μεταθέτειν ἀκόμη, ἀλλὰ τὸ ἀνέθηκεν ὁ νόμος εἰς τὸν ὑπουργὸν, διότι ἐνόμιζεν ὅτι θὰ γείνῃ καλὴ χρῆσις, ὅταν ὅμως τούτου γίνηται κακὴ χρῆσις, καὶ ὄχι μόνον κακὴ χρῆσις, ἡ ὁποία φέρει ζημίαν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ καὶ ὑλικὴν ζημίαν εἰς τὸ ἔθνος, διότι ἅπασαι αἱ μεταθέσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπιβαρύνουν τὸ κράτος δὲν ἐπιφέρουν ὀλίγα ἔξοδα, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν. Διὰ τοῦτο ὑποβάλλω μίαν ἐπερώτησιν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ καταθέσῃ εἰς τὸ προεδρεῖον αὐτὰ τὰ πράγματα διότι αὐτὰ θὰ μᾶς χρησιμεύσουν «νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸ προεδρεῖον κατάλογον, ἐν ᾧ νὰ σημειώνηται πόσοι εἶναι ὑπεράριθμοι διδάσκαλοι, δημοδιδάσκαλοι, ἑλληνοδιδάσκαλοι καὶ καθηγηταὶ τῶν γυμνασίων, πότε καὶ παρὰ τίνος διωρίσθησαν, καὶ ἀπὸ ποῖον κεφάλαιον ἐπληρώθησαν καὶ πληρώνονται, ἔτι δὲ πόσοι δημοδιδάσκαλοι, ἑλληνοδιδάσκαλοι καὶ πόσοι καθηγηταὶ ἐπαύθησαν καὶ μετετέθησαν ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου καὶ ἐντεῦθεν».

§5ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ τί ὄχι ἀπὸ τριῶν ἐτῶν;

§6ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂς ᾖναι καὶ ἀπὸ τριῶν ἐτῶν. Ἔθεσα τὸ ὅριον αὐτὸ, διότι ἐντὸς τοῦ ἔτους νὰ γίνεται ἡ μετάθεσις οὗ τινος δήποτε λειτουργοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦτο φέρει μεγάλην, μεγίστην ζημίαν, διότι μεταθέσατε ἕνα Καθηγητὴν π. χ. ἀπὸ τὸ Μεσολλόγγιον εἰς τὴν Κέρκυραν, αὐτὸς, ὅσον νὰ ὑπάγῃ εἰς Κέρκυραν, θέλει ἕνα μῆνα καὶ ὁ ἄλλος ἕως νὰ ἔλθῃ ἀπὸ τὴν Κέρκυραν εἰς Μεσολλόγγιον θέλει ἄλλον ἕνα μῆνα καὶ ἑπομένως ὅταν συνειθίσῃ ἕνας μαθητὴς μὲ τὴν σειρὰν ἑνὸς καθηγητοῦ ἕως νὰ λάβῃ τὴν σειρὰν τοῦ νέου θὰ χάσῃ, ἐὰν ὄχι ὅλον τὸ ἔτος, τοὐλάχιστον ἄλλον ἕνα μῆνα. Διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρξουν ὅρια εἰς τὰς μεταθέσεις αὐτάς. Ποτὲ δὲν ἐνόησεν ὁ νόμος νὰ ἔχῃ ἀπόλυτον δικαίωμα ὁ ὑπουργὸς νὰ κάμῃ ὅ,τι φθάσῃ, καὶ διὰ τοῦτο εὑρισκόμεθα εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Αὐτὰ ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ ὑποβάλω, καὶ ἑπομένως ὅ,τι ἀγαπᾷ ἡ βουλὴ ἂς κάμῃ.

§7ΣΑΡΑΒΑΣ. Νὰ προσαχθῇ ὁ κατάλογος ἀπὸ τριῶν ἐτῶν.

§8ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν θέλῃ ἡ βουλὴ, ἂς τὸ ζητήσῃ.

§9ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριοι βουλευταί, δὲν δυσκολεύομαι νὰ ἀπαντήσω ἀμέσως εἰς τὰς ἐρωτήσεις, τὰς ὁποίας ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κυνουρίας ἀπηύθυνε διὰ τὰς παραβάσεις, αἵτινες κατὰ τὸ λέγειν του ἔλαβον χώραν εἰς τὸν κλάδον αὐτόν· ὁμολογῶ ὅτι, ὅταν ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὑπουργείου εὗρον ὀκτὼ ὑπεραρίθμους Καθηγητάς, οἱ ὁποῖοι εἶχον διορισθῆ καθ’ ὑπέρβασιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ παρελθόντος ἔτους καθηγηταὶ τῶν γυμνασίων. Εἶχον δὲ διορισθῆ ἐπὶ τῆς ὑπουργείας τοῦ κ. Ἀντωνοπούλου. Ὅταν ἐκλήθην εἰς τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ὁ προϋπολογισμὸς ὁ ἐφετεινὸς τοῦ 1871 εἶχε συνταχθῆ. Γνωρίζετε, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργός, ὅτι ἡ κυβέρνησις εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμῃ μεγάλας οἰκονομίας εἰς ὅλους τοὺς κλάδους, καὶ ἡ ἀνάγκη αὕτη δὲν ἠμπόρεσε νὰ σταματήσῃ καὶ μέχρι τοῦ ὁρίου ἀκόμη, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ βουλευτὴς Κυνουρίας κ. Βακαλόπουλος, καὶ διὰ τοῦτο ἐδέησε καὶ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, πρὸ πάντων τὴν μέσην, νὰ γείνουν οἰκονομίαι, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ ὑπουργείου δὲν ἔβλαψαν, καὶ δὲν θέλουν βλάψει ποσῶς τὴν παιδείαν. Πολὺ καλλίτερον ἐμοῦ ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ, καὶ γνωρίζει, ὑποθέτω, ὁ κ. Βακαλόπουλος, ὅτι κατὰ τὸν νόμον καὶ τὸν κανονισμὸν περὶ Γυμνασίων οἱ καθηγηταὶ εἶναι περιωρισμένοι εἰς τὸν ἀριθμὸν 5 δι’ ἕκαστον Γυμνάσιον· ὅταν εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐρωτήσω, ἐὰν εἰς τὰ διάφορα Γυμνάσια τοῦ κράτους ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς ᾖναι κατὰ τὸν νόμον καὶ τὸν κανονισμὸν περὶ Γυμνασίων, ἔμαθον, ὅτι εἰς κανὲν Γυμνάσιον τοῦ κράτους δὲν εἶναι 5 καθηγηταὶ, ἀλλ’ εὗρον εἴς τινα μὲν 10, εἴς τινα 9, εἴς τινα 8 καὶ εἴς τινα 7, ὥστε, ἐὰν θέλητε, καὶ ὅ,τι γίνεται δὲν εἶναι μόνον ὑπαγόρευμα τῆς οἰκονομίας, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθη ὁ τόπος καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποβάλλωμεν τὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ καὶ ῥητῆς ὡρισμένης διατάξεως αὐτοῦ τοῦ κανονισμοῦ, ὁ ὁποῖος ὁμιλεῖ περὶ γυμνασίων. Ἔρχομαι κατόπιν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰς μεταθέσεις καὶ πάντες τῶν δημοδιδασκάλων. Ὁ κ. Βακαλόπουλος δὲν εἶχε δίκαιον νὰ ἀπευθύνῃ σήμερον ἐπερώτησιν κατὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας τῶν ὑπουργῶν οἱωνδήποτε, διότι τὴν ἐπερώτησιν αὐτὴν φαίνεται πῶς τὴν διετύπωσεν ἀπὸ μεταθέσεις τινὰς, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν εἰς τὴν ἐπαρχίαν του καὶ αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν ὄχι ἀπὸ ἐμὲ, ἀλλ’ ἀπὸ προκάτοχον ὑπουργὸν, ὁ δὲ κ. Βακαλόπουλος ἐζήτησε τὴν διόρθωσιν.

§10ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐὰν ᾖναι συζήτησις σήμερον, θὰ μὲ δώσητε τὸν λόγον νὰ ἀπαντήσω.

§11ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κ. Βακαλόπουλος ἐζήτησε τὴν ἐπανόρθωσιν αὐτῶν τῶν μεταθέσεων, ἐγὼ τὸν εἶπον ὅτι θὰ ἴδω καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ τὸν εὐχαριστήσω. Αὐτὴ εἶναι ἡ ὁμιλία, τὴν ὁποίαν σήμερον ἐκάμαμεν. Λοιπὸν, ἐὰν τὸ πρᾶγμα ᾖναι κακὸν, καὶ ὅπως τὸ γνωρίζει μάλιστα, ὅτι εἶναι κακὸν, δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνῃ ὁ ἴδιος νὰ ζητῇ τὴν μετάθεσιν καὶ ἑπομένως νὰ μέμφεται τοὺς ὑπουργοὺς, οἱ ὁποῖοι ἔκαμον τὴν μετάθεσιν, διότι ὁ κ. Βακαλόπουλος ἀπὸ τῆς μικρᾶς καὶ νεαρᾶς του ἡλικίας δεδομένος εἰς τὸ ἐπάγγελμα αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ἐννοῇ ὁποία εἶναι ἡ ζημία, ἡ ὁποία γίνεται, καθὼς ἀνέπτυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ. Λέγω λοιπὸν, ὅτι ἀναγνωρίζω καὶ ἐγὼ κατ’ οὐσίαν, ὅτι εἶναι κακὸν νὰ μετατίθενται οἱ διδάσκαλοι, κάκιστον εἶναι, ἀλλὰ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ ἔλθῃ εἷς νόμος, διότι ἐν ὅσῳ δὲν ἔλθει νόμος, ὅσαι δήποτε ἐπερωτήσεις καὶ ἂν γείνουν, τὸ κακὸν δὲν παύει, καὶ μάλιστα σκοπὸν προτίθεμαι νὰ φέρω νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ παρακαλέσω τὴν βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ ῥητῶς, ὅτι πᾶσα μετάθεσις, οἱαδήποτε μετακίνησις διδασκάλων, νὰ μὴ δύναται νὰ γίνῃ παρὰ μόνον κατὰ τὰς διακοπάς.

§12ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§13ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸν τὸν νόμον τὸν ἔχω ἕτοιμον καὶ θὰ τὸν ὑποβάλω εἰς τὴν βουλὴν, ἀλλ’ ἀκόμη ὀκτὼ ἡμέρας ἔχω εἰς τὸ ὑπουργεῖον καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κάμω ὅλας αὐτὰς τὰς διορθώσεις τὰς ὁποίας ζητεῖ ὁ κ. Βακαλόπουλος. Λοιπὸν εἶναι ἀληθὲς ὅτι αἱ οἰκονομικαὶ δυσχέρειαι, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, μᾶς ἔφερον εἰς τὴν πικρὰν ἀνάγκην νὰ παύσωμεν καὶ πολλοὺς διδασκάλους, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν εἴμεθα ἡμεῖς παραίτιοι. Πιστεύσατε δὲ, ὅτι μὲ ὅλην αὐτὴν τὴν οἰκονομικὴν δυσχέρειαν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, ἐδώσαμεν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ἐπέκτασιν καὶ σήμερον ἀκόμη ἔκαμον δύο σχολεῖα δημοτικὰ εἰς τὴν Εὐρυτανίαν, διότι θεωρῶ, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πρὸ πάντων πρέπει νὰ ἐπεκταθῇ, καὶ πρὸ πάντων μάλιστα εἰς τὰς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι συνορεύουν μὲ τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν.

§14ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§15ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἂς μείνῃ ἥσυχος ὁ κ. Βακαλόπουλος· δὲν θὰ πάθῃ κατὰ τίποτε ἡ μέση ἐκπαίδευσις, ἐξεναντίας μάλιστα τὸν διαβεβαιῶ, ὅτι δίδομεν μεγάλην προσοχὴν εἰς αὐτὴν, ὅτι ἔχομεν μεγίστην πολυτέλειαν. Εἰς τὰ Γυμνάσια τῶν Ἀθηνῶν ὅπου ὑπάρχουν πολλοὶ μαθηταὶ καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ᾖναι διῃρημένοι εἰς τάξεις, εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προσθέσωμεν Καθηγητὰς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν 350 μαθηταὶ νὰ διδαχθῶσιν ἀπὸ 5 μόνον Καθηγητὰς, καὶ διὰ τοῦτο ἐδῶ εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ κρατήσωμεν 7 καὶ 8 καθηγητὰς, ἀλλ’ εἰς ἄλλα Γυμνάσια ὅπου ὑπάρχουν ὀλίγοι μαθηταὶ, καὶ δύνανται νὰ ἐπαρκέσουν οἱ 5 καθηγηταὶ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ κανονισμοῦ, νομίζω, ὅτι πᾶς ἀριθμὸς ὑπέρτερος τῶν 5 εἶναι μία καθαρὰ πολυτέλεια.

§16ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω κύριοι, ὅτι παρενόηθην ἀπὸ τὸν κ. ὑπουργὸν, διότι ἐγὼ δὲν ᾐτιάθην τὸ παρὸν ὑπουργεῖον, ἠκούσατε, ὅτι ἡ ὁμιλία μου ἦτο γενικὴ καὶ ἀφώρα ὅλα τὰ παρελθόντα ὑπουργεῖα, ἑπομένως ὁ κ. ὑπουργὸς δὲν ὡμίλησε ὀρθῶς ἀποδίδων εἰς ἐμὲ τὸ πνεῦμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τοῦ παρόντος ὑπουργείου· δὲν ἔλαβον, κύριοι, τὴν ἀφορμὴν, ὅπως εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς, ἀπὸ μεταθέσεις, αἱ ὁποῖαι ἔγειναν εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου· εἶναι τὸ δυστύχημα τόσων δημοδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι κατατρέχονται ἐπὶ τοσαῦτα ἔτη ἀπὸ τὰς μεταθέσεις καὶ τὰς παύσεις· αὐτὸ εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μὲ ἔκαμε νὰ ὑψώσω τὴν φωνήν μου καὶ ἀπόδειξις, ὅτι τοῦτο εἶναι ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἐγὼ ἔχω ὑποβάλει πρότασιν νόμου καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι παντάπασιν εἰς τὸν ὑπουργὸν δὲν συγχωρῶ τὸ παύειν καὶ τὸ διορίζειν, καὶ κατὰ τοῦτο συμφωνῶ μὲ τὴν ἀποκέντρωσιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ θέλω νὰ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν ὅλως διόλου.

§18ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ θέλω τὸν ὑπουργὸν ἀνώτερον ἀκόμη ἐπόπτην, ἐὰν ἐκπληρῇ ἕκαστος ὑπάλληλος τὸ καθῆκόν του, καὶ τίποτε περιπλέον. Λοιπὸν δὲν εἶναι αὐτὰ, τὰ ὁποῖα μοὶ εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι σημερινὰ, εἶχον πρὸ καιροῦ σκοπὸν νὰ κάμω λόγον περὶ τοῦ τοιούτου, καὶ ἐπειδὴ τώρα πρόκειται καὶ τὸ νομοσχέδιον περὶ κληροδοτημάτων καὶ νομοσχέδια ἄλλα νὰ ὑποβληθῶσιν, ἐζήτησα αὐτὰ τὰ πράγματα διὰ νὰ ἰδῆτε τί γίνεται. Καὶ τὸ δυστύχημα τὸ μεγαλείτερον εἶναι, ὅτι ἀποδίδονται ὅλα εἰς ἡμᾶς τοὺς βουλευτὰς καὶ ὄχι μόνον τῶν δημοδιδασκάλων, ἀλλ’ ἐν γένει αἱ μεταθέσεις καὶ παύσεις καὶ οἱ διορισμοὶ τῶν ὑπαλλήλων, καὶ ἐγὼ γνωρίζω ἐκ τοῦ πλησίον, ὅτι ἐλάχιστα ἐπιβαρύνει ἡμᾶς αὐτὴ ἡ μομφή· πόθεν δὲ γίνονται αὐτὰ, δὲν εἶναι τοῦ παρόντος καιροῦ νὰ εἴπω. Βλέπετε, ὅτι ὁ σκοπός μου ἦτο ἀπὸ καιροῦ νὰ λάβω τὸν λόγον περὶ τούτου, ἐὰν δὲ ὡμίλησα σήμερον εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν περὶ μεταθέσεως ἑνὸς δημοδιδασκάλου, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι τὸ ἔμαθον σήμερον καὶ ὡμίλησα, ὅτι ἕνας δημοδιδάσκαλος εἰς τὸ χωρίον μου Βας τάξεις, ὁ ὁποῖος δέχεται καὶ ὑπηρετεῖ ἐκεῖ μὲ βαθμὸν τριτοβαθμίου δημοδιδασκάλου ἐκπληροῖ τὸ ἔργον του, ὅπως πρέπει καὶ καθὼς πρέπει, δὲν ἐννοῶ, ὅτι τὸ γνωρίζει ὁ παρὼν ὑπουργός· δὲν εἶναι τοῦ παρόντος ἔργον, εἶναι τοῦ προκατόχου, τοῦ προσωρινοῦ. Διὰ τοῦτο ἐζήτησα ἀπὸ τὸν Σεπτέμβριον καὶ ἐδῶ διὰ νὰ ἰδῆτε, ὅτι ὁ προσωρινὸς ἐπὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπουργός, χωρὶς νὰ περιμένῃ νὰ ἔλθῃ ὁ τακτικὸς ἔκαμε θαύματα, ταχυδρομεῖον συνέστησε καὶ ὅλα αὐτὰ τὰ πράγματα ἐπιβαρύνουν τὸ ταμεῖον.

§19ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅλοι οἱ ὑπουργοὶ τὰ ἔκαμαν.

§20ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ. Ἐπειδὴ διεύθυνα καὶ ἐγὼ ἐπὶ ἓξ μῆνας, προσκαλῶ νὰ ἔλθῃ ὁ κατάλογος.

§21ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο ζητῶ νὰ προσαχθῶσιν αὐταὶ αἱ πληροφορίαι, ὥστε νὰ ᾖναι ἐν γνώσει ἡ βουλή.

§22Π. ΠΕΤΡΑΚΗΣ. (Ὑπουρ. τῶν Ναυτικῶν) Ἀγνοῶ, κύριοι, τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ ἔντιμος προλαλήσας πάντοτε ἔχει νὰ κάμῃ μὲ τὸν πρώην ὑπουργὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως· δὲν θέλω νὰ κατέλθω νὰ τοῦ ἀπαντήσω, τῷ λέγω μόνον, ὅτι, ἐὰν ὅλα εἰς τὴν ἐπαρχίαν του κατὰ τὴν ἰδέαν του εἶχον καλῶς, δὲν ἤθελε φέρει κανὲν παράπονον.

§23ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ ν’ ἀναφέρητε ὅ,τι ἐζήτησα. Οὔτε ἐζήτησα, οὔτε καταδέχομαι νὰ ζητήσω· ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἔχω οὐδένα ὑπάλληλον, οὔτε ἐζήτησά ποτε ὑπάλληλον.

§24ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Ἐὰν ἐνήργησά τινας μεταθέσεις ἢ παύσεις, τὰς ἐνήργησα μόνον ἐπὶ τῇ γνωμοδοτήσει τοῦ ἁρμοδίου τμήματος καὶ τῆς ὑπηρεσίας. Ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως ἀληθῶς εἶχε γείνει μία μεγάλη μεταβολὴ, καὶ ὅ,τι ἔκαμον ὁμολογῶ, ὅτι τὸ ἔκαμον μόνον διὰ νὰ ἐπανορθώσω ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα εἶχον γείνει πρὸ ὀλίγων μηνῶν. Λέγω δὲ μόνον τοῦτο, ὅτι γνωριζόμεθα πρὸ ἐτῶν μὲ τὸν προλαλήσαντα, ὅτι ἴσως περισσότερον ἐκείνου ἐκτιμῶ τὴν παιδείαν, ὅτι περισσότερον αὐτοῦ ἴσως κήδομαι αὐτῆς, καὶ εἶμαι πάντοτε εἰς θέσιν νὰ τοῦ τὸ ἀποδείξω. Λέγω δὲ καὶ τοῦτο ἐν τέλει, ὅτι ἔκαμον χρῆσιν ἑνὸς δικαιώματος τὸ ὁποῖον εἶχον. Ἐὰν ὅμως νομίζῃ ὁ προλαλήσας, ὅτι δύνανται διὰ νόμου νὰ κανονισθῶσιν τὰ τῆς δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίῤῥησιν, ἀλλ’ ὅ,τι ἕως τώρα ἐνήργησα, τὸ ἐνήργησα ἐν τῷ δικαιώματί μου, καθὼς ἐγὼ ἔκρινα περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως.

§25ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς λέγω ὅτι ὑπῆρχεν ἕνας διδάσκαλος τῶν ἱερῶν μαθημάτων... (θόρυβος)

§26ΤΙΝΕΣ. Μὰ τί προσωπικὰ ἔχομεν ἐδῶ; (διάλογοι θορυβώδεις)

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἔχομεν τὴν ἐξακολούθισιν εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου παρὶ διανομῆς ἐθνικῆς γῆς· ὁ κ. Ζέγγελης ἔχει τὸν λόγον διὰ ν’ ἀναπτύξῃ τὴν τροπολογίαν του.

§28ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ δευτέρα ἀνάγνωσις τοῦ νομοσχεδίου περὶ καθυστερούντων διὰ νὰ ὡριμάσῃ καὶ αὐτὸ καὶ τότε ἐρχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐπικρατοῦν ἰδιαίτεροι συνομιλίαι μεταξὺ τῶν κ. βουλευτῶν.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν κατ’ αἴτησιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ν’ ἀναγνωσθῇ εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τὸ περὶ καθυστερούντων νομοσχέδιον;

§30ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον τὸ περὶ καθυστερούντων νομοσχέδιον ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε κ. Ζέγγελη.

§32ΖΕΓΓΕΛΗΣ. (Ἀναβαίνει τὸ βῆμα).

§33ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν ἀφίνετε νὰ τελειώσῃ τὸ ἄρθρον κύριε Ζέγγελη, καὶ ὕστερον νὰ φέρητε τὴν πρότασιν; Ἐξακολουθοῦν συνομιλίαι ἰδιαίτεραι μεταξὺ τῶν κ. βουλευτῶν.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προσοχὴ, κ. βουλευταὶ, διότι πρόκειται περὶ ἰδέας, τὴν ὁποίαν ἠμπορεῖ καὶ νὰ μὴ παραδεχθῆτε ἀλλ’ οὐχ ἧττον εἶναι σπουδαία· Οἱ κ. βουλευταὶ νὰ ἐξέλθουν τῶν δωματίων.

§35ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἂν μελετήσωμεν, κύριοι, μετ’ ἐπιστασίας τὰς πράξεις τῶν ἐθνοσυνελεύσεων τῶν πατέρων ἡμῶν καὶ τῶν κυβερνήσεων ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος καὶ ἐφεξῆς, θέλομεν ἐννοήσει ἀδιστάκτως, κύριοι, ὅτι οἱ ἄνδρες οὗτοι προώρισαν τὴν ἐθνικὴν γῆν, τὸ μέγα καὶ μόνον κατ’ ἐμὲ κεφάλαιον, διὰ δύω τινά· πρῶτον νὰ ἱκανοποιήσουν τὰς θυσίας ὅλων ὅσοι συνεισέφερον εἰς τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα, εἴτε προσωπικῶς, εἴτε χρηματικῶς, εἴτε διὰ δανείων, εἴτε ὅπως δήποτε ἄλλως, καὶ δεύτερον ν’ ἀποκαταστήσωσι τοὺς συμπολίτας αὑτῶν. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, ἐνῶ ἀφ’ ἑνὸς ἐτελεῖτο ἐν δικαιοσύνῃ τὸ μέγα ἔργον τῆς ἐπαναστάσεως, ἐξ ἄλλου διὰ τῆς ἀποκαταστάσεως ἐτίθεντο στερεώταται βάσεις τῆς πολιτικῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ πολίτου καὶ τῆς κοινωνικῆς προόδου αὐτοῦ. Ταῦτα, κύριοι, ἐβουλεύοντο οἱ πατέρες ἡμῶν εἰς ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν κανὼν καὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου καὶ τοῦ δημοσίου βίου ἦτο ἡ λιτότης, εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν πλὴν τῶν βαρῶν, ὅσα προήρχοντο ἕνεκα τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀγῶνος, δημόσια χρέη δὲν ὑπῆρχον, εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἐλευθερία ἤνοιγεν εὐρύτατον στάδιον εἰς τὸν νοήμονα καὶ ἐπιχειρηματικὸν νοῦν τοῦ Ἕλληνος, καὶ εὐλόγως, κύριοι, ἤλπιζον οἱ ἄνδρες οὗτοι ὅτι ἤθελε προαχθῆ τὸ ἔθνος, καὶ ἠδύνατο ὄχι ὅπως σήμερον νὰ σκέπτηται πῶς νὰ συντηρηθῇ, ἀλλὰ πῶς νὰ προοδεύσῃ κατὰ τὸν μέγαν αὐτοῦ προορισμόν· σήμερον, κύριοι, ὄχι μόνον εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον παρεισέφρησεν ἡ πολυτέλεια, ἀλλὰ καὶ τὰ δημόσια δὲν ἔχουν καλῶς. Βάρη ἐθνικὰ μεγάλα καὶ δυσβάστακτα πιέζουσιν ἡμᾶς· μόνον μοχλὸν τοῦ ν’ ἀνασείσωμεν αὐτὰ, ἔχομεν αὐτὸ τὸ κεφάλαιον, τὴν ἐθνικὴν γῆν. Σήμερον, κύριοι, ἡ οἰκογενειακὴ ἡμῶν κατάστασις εἶναι ἀθλιεστάτη· σήμερον, κύριοι, οὐδένα πόρον, σπουδαῖον ἐννοῶ, δυνάμεθα, ὅσην καὶ ἐὰν καταβάλλωμεν προσπάθειαν, ν’ ἀνεύρωμεν. Ταῦτα φρονῶ, κύριοι, εἶπεν, εἰλικρινεία ἡ κυβέρνησις· τὰ εἶπε κύριοι, διὰ τῶν πράξεων αὐτῆς. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν ἐσωτερικῶν καταργεῖ θέσεις, περιορίζει τὴν ὑπηρεσίαν· ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀποβάλλει καθηγητὰς, μεταθέτει κεφάλαια κληροδοτημάτων εἰς τὰς δημοσίας ἀνάγκας· ὁ ὑπουργὸς τῆς δικαιοσύνης περιορίζει τὰ ὁδοιπορικὰ ἔξοδα, τὰς ὠφελείας τῶν κλητήρων, ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν ἐπίσης διαφόρους ἀποκοπὰς ἔκαμεν· ὁ ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ὄχι μόνον ἐπὶ ὁμοίων σκέπτεται, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς τῆς φροντίδος προσπαθεῖ πῶς νὰ δυνηθῇ νὰ διασώσῃ μέρος ἐκ τῶν παλαιῶν ἐσόδων. Ἐπαινῶν, κύριοι τὴν κυβέρνησιν, ὁμολογῶ ὅτι μετ’ ἐμβριθείας καὶ πατριωτισμοῦ ἐργάζεται, ἀλλὰ ποῦ καταλήγουσι, Κύριοι; εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι μεθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς μεγάλας προσπαθείας ὁ προϋπολογισμὸς δὲν ἔρχεται εἰς ἰσοῤῥοπίαν, καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἔκτατοι περιπέτειαι δὲν θέλουν ὑπομειώσει τὰ ἔσοδα καὶ δὲν θέλουν αὐξήσει τὰς δαπάνας, ὅπως τοὐλάχιστον κατὰ τὸ παρελθὸν συνέβη. Ἐπιθυμῶ κατὰ τοῦτο νὰ πιστεύσω τὴν κυβέρνησιν, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θέλει κατορθώσει διὰ τῆς μερίμνης αὑτῆς, ἡ διαβεβαίωσις τὴν ὁποίαν ἔδωκε, τῳόντι νὰ πραγματοποιηθῇ· ἀλλὰ καὶ πάλιν, κύριοι, δὲν ἔχομεν οὔτε κἂν ἰσοῤῥοπίαν. Δὲν ἐννοῶ οὔτε θέλω νὰ προκριματίσω ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα καὶ ἡ κυβέρνησις ἢ καί τινες ἐξ ὑμῶν δύνασθε νὰ ἔχητε ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Ἐν καιρῷ, ἂν ᾖναι ἀνάγκη, ἴσως θὰ σᾶς φέρω καὶ ἐγὼ τὰς κρίσεις μου· λέγω μόνον ταῦτα διὰ νὰ ἀποδείξω τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν ἤδη εὑρισκόμεθα καὶ τί λέγουν οἱ κυβερνῶντες ἡμᾶς, τί ἄλλο εἰμὴ ὅτι οὐδένα πόρον χρημάτων ἔχουν διὰ νὰ οἰκονομήσουν αὐτὰς τὰς πολυειδεῖς ἀνάγκας. Ἂν εἶχον πόρον ἀμφιβάλλετε ὅτι οἱ ἄνδρες οἱ ὁποῖοι κυβερνῶσι σήμερον τὴν πατρίδα ἡμῶν, οἵτινες καταβάλλουσι πᾶσαν φροντίδα, οἵτινες δίδουσι τὴν ἀφορμὴν νὰ λυπήσωσι καὶ διαφόρους ἕνεκα τῶν διαφόρων περικοπῶν τούτων, δὲν εἶχον τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἱκανότητα ν’ ἀνεύρουν τοιούτους πόρους ἂν πραγματικῶς εἶχον τοιούτους; ἀλλὰ δὲν ἔχομεν κύριοι. Ἐννοεῖτε κάλιστα ἂν αὐξήσωμεν τὴν φορολογίαν ἡμῶν ἤθελεν εἶσθαι μία καταδίκη ἐσχάτη διὰ τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, ἀποσιωπῶ δὲ νὰ προσθέσω ὅτι ἤθελεν εἶσθαι καὶ παράλογος, διότι ἤθελεν εἶσθαι ἐντελὴς ἡ ἀδυναμία τῆς εἰσπράξεως τοιούτων φόρων. Ἰδοὺ, κύριοι, ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον περὶ πολλοῦ νομίζω ὅτι ὑμεῖς πρέπει νὰ φροντίσητε νὰ χρησιμοποιήσητε αὐτὸ τὸ μέγα κεφάλαιον τὸ ὁποῖον καὶ μόνον ἔχομεν, ἐννοῶ τὴν ἐθνικὴν γῆν. Ἂν, κύριοι, πράγματι ἀποκαταστήσητε ὄχι σύμπαντας τοὺς συμπολίτας μας, ὅπως ἐν ἀρχῇ εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὅτι τοῦτο σκοπεῖ τὸ νομοσχέδιον, μόνον, κύριοι, τὴν ἀγροτικὴν τάξιν, ἐγὼ ὅστις πολλοὺς ἔχω τοὺς φόβους διὰ τὴν ἐσχάτην καὶ ἀθλίαν οἰκονομικὴν ἡμῶν κατάστασιν, δύναμαι, κύριοι, νὰ ἐλπίζω ἀδιασείστως ὅτι ἡ τροπὴ θέλει εἶσθαι ἄμεσος, βεβαία καὶ λίαν σπουδαία. Δύναμαι, κύριοι, νὰ ἐλπίζω διὰ τῆς τοιαύτης ἀποκαταστάσεως ἐμμέσως, προϊόντος πάντοτε τοῦ χρόνου, ὅτι θέλετε προσαυξήσει καὶ τοὺς πόρους τοῦ Κράτους καὶ θέλετε ἔχει καὶ τὰ κεφάλαια αὐτὰ, τοὐλάχιστον ἐν μέρει, καὶ βεβαίως θὰ ἔχητε μεγάλα τὰ προσαυξήματα τὰ δημόσια. Αὐτὸν, κύριοι, τὸν σκοπὸν νομίζω ὅτι πραγματοποιοῦμεν ἂν δεχθῆτε τὴν πρότασίν μου. Τοῦτο ἀφορᾷ ἡ πρότασίς μου, θεραπεύει αὐτὴν τὴν ἀνάγκην, καὶ δὲν θεραπεύει μόνον αὐτὴν τὴν ἀνάγκην, ὅτι ἀποκαθιστᾷ τοὺς γεωργοὺς περὶ τῶν ὁποίων σκέπτεται τὸ νομοσχέδιον, ἀποκαθιστᾷ, κύριοι, ἅπασαν τὴν τάξιν τὴν ἐργατικὴν· καὶ λέγω τοῦτο, διότι δὲν θέλω νὰ παρασιωπήσω, ὅτι τὰ εὐεργετήματα τοῦ παρόντος νόμου δὲν δύναται ν’ ἀφορῶσιν τὴν ἀγροτικὴν τάξιν, ἀλλὰ μέρος τῆς ἀγροτικῆς τάξεως, καὶ ἐξηγοῦμαι· τὸ νομοσχέδιον ἀφορᾷ μόνον ἐκείνους ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τῶν ὁποίων ὑπάρχουν ἐθνικαὶ γαῖαι· εἰς τὰς νήσους, εἰς τὴν στερεὰν δὲν ὑπάρχουσι τοιαῦται, ἔχω ὅμως τὸ θάῤῥος καὶ τὴν δύναμιν νὰ ὑποστηρίξω ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης προτάσεως ἀποκαθιστῶμεν, ὡς εἰπεῖν, καὶ τοὺς γεωργοὺς τοὺς κατοικοῦντας εἰς τὰς ἐπαρχίας ταύτας. Ἀλλὰ πῶς θέλουσιν ἀποκατασταθῆ; Νομίζετε, κύριοι, ὅτι μόνον διότι ὁ ἔντιμος κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ἤθελε τοὺς δώσει ἕνα μεγάλο χαρτὶ καὶ ἤθελε τοὺς ὀνομάσει κυρίους τῶν 80 ξηρικῶν ἢ τῶν 40 ποτιστικῶν στρεμμάτων γῆς τοὺς ἀπεκαταστήσατε; πολὺ πλανᾶσθε ἂν τὸ νομίζετε καὶ πολὺ πλανᾶται ἡ κυβέρνησις ἂν τὸ πιστεύῃ, εὔχομαι νὰ πλανῶμαι ἐγὼ, ἂν πλανῶμαι ἐγὼ θέλω εὐχαριστηθῆ, ἀλλ’ ἐὰν πλανᾶται ἡ κυβέρνησις ἢ ὑμεῖς δεχθῆτε τὸ ἐναντίον θέλετε λυπηθεῖ διττῶς, θέλετε λυπηθῆ διότι θὰ ἴδητε τοὺς συμπολίτας σας πάσχοντας, θέλετε λυπηθῆ, διότι θὰ ἐνθυμηθῆτε ὅτι ὑπῆρχε καιρὸς, ἡ ὥρα αὕτη, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠδύνασθε νὰ θεραπεύσητε τὴν ἀνάγκην καὶ δὲν τὴν ἐθεραπεύσατε. Τότε μόνον, κύριοι, ὡς κάλλιον γνωρίζετε ἀποκαθίσταται ἡ ἀγροτικὴ τάξις, ὅταν μεριμνήσητε νὰ συνδράμητε αὐτὴν εἰς τὸ νὰ βελτιώσῃ τὴν κατάστασιν τῆς γῆς, νὰ ἀναπτύξῃ τὴν γεωργίαν, νὰ βελτιώσῃ τὴν καλλιέργειαν καὶ νὰ ἐκτείνῃ τὰς ἐργασίας της. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα εἶναι λόγια, ὅπως εἶπεν ὁ ἔντιμος κύριος πρωθυπουργὸς ὅταν ἐπρόκειτο, ἂν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, περὶ τῆς ἐπιδιορθώσεως τῆς Ἀμφιτρίτης, σᾶς εἶπεν ὅτι εἶναι λόγια, καὶ μὲ λόγια τίποτε δὲν γίνεται, καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι πῆτα χωρὶς ἀλεῦρι δὲν γίνεται πρέπει νὰ ἔχῃ τὰ μέσα ὁ γεωργὸς, σήμερον ἂν τὸν ἐγκαταλείψητε εἰς τὴν τύχην τὴν ὁποίαν ὁρᾷ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, οὐ μόνον δὲν τὸν βοηθεῖτε, ἀλλὰ φοβοῦμαι μήπως συντελέσετε καὶ εἰς τὴν πλήρη αὐτοῦ καταστροφήν· καὶ ἰδοὺ διὰ τὶ τὸ λέγω, καὶ μὴ θαυμάζετε ἂν τὸ λέγω· τὸ λέγω διότι σήμερον ὡς ἔχει ὁ γεωργὸς μετὰ πολλῆς τῆς δυσκολίας, μετὰ πολλοῦ τοῦ κόπου δύναται νὰ ἐργάζεται ἐπὶ τῆς γῆς τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ εὐχαριστεῖται ἀπολαμβάνων 20, 25 ἢ 30%, αὔριον ὅμως, ὅτε εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ προκαταβάλῃ, καὶ δικαίως, διὰ τὴν ἀγορὰν ἥτις εὐεργετικὴ μὲν εἶναι, ἀλλ’ εἶναι πάντοτε ἀγορὰ, τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν, δηλ. 160 δραχμὰς ἀμέσως, καὶ ἂν ὑποθέσητε ὅτι ἡ ἀξία θὰ ᾖναι 3000 δραχμῶν, θὰ δώσῃ καὶ ἑτέρας 150, τουτέστι 300 καὶ πλέον, καὶ διὰ νὰ εὕρῃ τὰς 300 ἀναγκαίως θὰ πληρώσῃ πλέον τῶν 60% διὰ τόκους, ἵνα μὴ εἴπω περισσότερα· καὶ ἐγὼ εἶπον πολλάκις ὅτι οἱ χωρικοὶ ἐδανείσθησαν πρὸς 30 καὶ 40%, ἀλλ’ ἐγὼ τὰ λογαριάζω πρὸς 20. Θὰ δώσῃ λοιπὸν ὡς 60 δραχμὰς κατ’ ἔτος διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ μὴ καταδιωχθῇ καὶ τῷ ἀφαιρεθῇ τὸ κτῆμα. Σᾶς ἐρωτῶ, ἂν τοῦτο ᾖναι ἀκριβὲς, εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσητε ὑμεῖς ὅτι αὐτὸς δύναται νὰ ἀποκατασταθῇ, ὅτι δύναται νὰ ἐπιχειρήσῃ βελτιώσεις εἰς τὴν καλλιέργειαν καὶ ὅτι δύναται νὰ ἐπεκτείνῃ αὐτήν; Ἀνάγκη λοιπὸν, καὶ ἀνάγκη μεγάλη, νὰ προνοήσωμεν, ὥστε νὰ ἔχῃ τὰ μέσα τ’ ἀναγκαῖα καὶ πρόσφορα διὰ νὰ δυνηθῇ τῷ ὄντι ν’ ἀποκατασταθῇ, νὰ βελτιώσῃ τὸ εἶδος τῆς καλλιεργείας του. Θέλει δὲ δυνηθῆ ἂν συστήσωμεν, ἢ προνοήσωμεν νὰ συστηθῇ μία γεωργικὴ τράπεζα, ἀπὸ τὴν ὁποίαν νὰ δανείζηται πρὸς 4 ἢ 5%, καὶ τότε βεβαίως ἡ ὠφέλεια ἡ ὁποία θὰ προέλθῃ θὰ ἐξασφαλίσῃ καὶ αὐτὰς τὰς ἐργασίας, καὶ θὰ φέρῃ τὸ ἐπιδιωκόμενον ἀποτέλεσμα. Ἓν μόνον δὲ, κύριοι, ὑπολείπεται καὶ τοῦτο ὁ ἔντιμος κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὁ ἄλλως ἐντριβὴς περὶ τὸ εἶδος τοῦτο, νὰ φιλοπονήσῃ ἐνθυμούμενος τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἔκαμεν, ἤτοι τὸ περὶ τῆς φορολογίας δοκίμιόν του· καὶ φιλοτιμούμενος ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων αἱ ὁποῖαι μᾶς περικυκλοῦν νὰ τὸ βελτιώσῃ, ὠφελούμενος δὲ καὶ ἀπὸ τὸ εἶδος τῆς τοιαύτης διαθέσεως τῆς γῆς, νὰ μεταβάλῃ τὸ φορολογικὸν σύστημα· τοῦτο δὲν εἶνε δύσκολον διὰ τὸν κύριον ὑπουργὸν καὶ διὰ πάντας ἡμᾶς νὰ πιστεύσωμεν ὅτι, ὅταν κατορθώσωμεν νὰ διαθέσωμεν τὰς ἐθνικὰς γαίας, τὰς φυτείας, θὰ εὕρωμεν καὶ τὸ κατάλληλον φορολογικὸν σύστημα· καὶ τότε δίδεται διπλῆ δύναμις εἰς τὸν γεωργὸν, εὑρίσκει διὰ τῆς τραπέζης τὰ μέσα νὰ καλλιεργήσῃ τὴν γῆν ὅσον εἶναι καλλίτερον, εἶναι δὲ ἠσφαλισμένος ἀπέναντι τῆς ἀδίκου ἁρπαγῆς, καὶ ὀφείλω νὰ ὀνομάσω ἁρπαγὴν αὐτὸ τὸ ὁποῖον γίνεται σήμερον εἰς τὸν γεωργὸν, διότι στηρίζεται εἰς ἓν βάρβαρον σύστημα· εἶναι νόμιμον, δὲν τὸ ἀποδοκιμάζω ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἑτέραν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζω τὴν στιγμὴν ταύτην. Τότε δὲ ἀσφαλίζεται, ὡς εἶπον, ὁ γεωργὸς καὶ ἐκπληροῖ τὰ ἔργα του. Μὴ νομίσητε δὲ ὅτι δὲν ἔχω καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὑπ’ ὄψιν μου καὶ τὴν διάκρισιν τῶν ἀγωνιστῶν καὶ τῶν δανειστῶν ἡμῶν, φρονῶ ὅμως ὅτι οἱ πρῶτοι διὰ τοῦ παρόντος νόμου ἀσφαλίζονται, οἱ δεύτεροι δὲ ἀσφαλίζονται ἐμμέσως. Ἐγὼ ἐπιθυμῶ νὰ τὸ πιστεύω, καὶ ἡμεῖς θέλετε τὸ παραδεχθῆ, ὅτι ἂν κατορθώσωμεν εἰς τοιοῦτον τρόπον ν’ ἀναπτύξωμεν τοὺς πόρους ἡμῶν, θὰ ἔχωμεν νὰ πληρώσωμεν καὶ αὐτὰ τὰ ἱερὰ δάνεια τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ πληρώσωμεν. Ταῦτα μοὶ φαίνονται εἰς σῶμα τοσοῦτον ἐμβριθὲς, οἷον ὑμεῖς, ἱκανὰ καὶ δὲν θέλω πλειότερον νὰ ἀναπτύξω τὸν λόγον ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον αὐτὸ ἵνα μὴ παρεξηγηθῶ· θεωρῶ ὅμως ἀναγκαῖον νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι τοῦτο δὲν παρεμβάλλει κανὲν πρόσκομμα εἰς τὴν πορείαν τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως, οὔτε πάσης ἄλλης διαδόχου· διότι τὸ ἔργον δὲν θὰ τελεσθῇ σήμερον, πρέπει νὰ παρέλθουν 26 ἔτη καὶ διάφοροι κυβερνήσεις θὰ ἔλθουν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο. Οὐδὲν δὲ πρόσκομμα παρεμβάλλει οὔτε εἰς τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, οὔτε εἰς ἄλλην διάδοχον αὐτῆς· διότι ὁμολογῶ, ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα, πάντες ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν τὴν ἀρωγὴν ἡμῶν εἰς ὅ,τι καλὸν, εἰς ὅ,τι δύναται νὰ μᾶς ἐξαγάγῃ ἀπὸ τὸν λαβύρινθον εἰς τὸν ὁποῖον εὑρισκόμεθα· διὰ τί δὲν παρεμβάλλει πρόσκομμα; διότι τί ζητῶ; τὰ δύω τρίτα τοῦ χρεωλυσίου νὰ διατεθῶσιν εἰς σύστασιν γεωργικῆς τραπέζης, καὶ οἱ τόκοι καὶ τὸ περίσσευμα διὰ τὰ δημόσια χρέη ἢ καὶ διὰ πᾶν ἄλλο κοινωφελὲς ἔργον· ὡς, ἂν ἡ φρόνησις ἡμῶν εὕρῃ ὅτι ἓν μέρος ἐκ τοῦ περισεύματος πρέπει νὰ καταναλωθῇ διὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας, δὲν ἀντιλέγω, καὶ τοῦτο ζητῶ. Θέλω λοιπὸν μόνον τὰ ⅔ τοῦ χρεωλυσίου δηλ. τὰ ⅖ τοῦ ὅλου, πόσον δὲ εἶνε τὸ ὅλον ὁ κύριος ὑπουργὸς μᾶς εἶπε ὅτι τὸ ἀντικείμενον αὐτὸ ἀφορᾷ 4,000,000 στρέμματα· ἂν τὰ ὑπολογίσωμεν κατὰ μέσον ὅρον πρὸς 40 δραχμάς, ἔχετε 160,000,000 ἐὰν πρὸς 30,120,000,000. Ἄρα ἡ κυβέρνησις θὰ ἔχῃ ἓν τακτικὸν ἔσοδον 3,900,000, ἂν ὑποθέσετε ὅτι θὰ ᾖνε 130,000,000, ἢ καὶ 200,000 ἂν τὰ ἀναβιβάσητε εἰς 140,000,000 καὶ οὕτω καθεξῆς· πόσον, κύριοι, θὰ στερηθῇ ἡ κυβέρνησις ἐκ τοῦ ὅτι θὰ παύσῃ ὁ φόρος τῆς ἐπικαρπίας; καθ’ ὑπέρτατον ὅρον 2,000,000. Ἄρα θὰ ἔχῃ καὶ πλέον 2 ἑκατομμύρια, ἐκτὸς τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ζητῶ καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ τιμὴ θὰ ἀναβιβασθῇ καὶ πάλιν τότε θὰ ἔχωμεν βεβαίως καὶ μεγαλεῖτερον ποσόν. Ἐκτὸς ὅμως τούτου, κύριοι, θὰ ἔχῃ ἡ κυβέρνησις ἀμέσως καὶ τοῦτο τὸ ποσόν. Ἐπὶ τῶν 4 ἑκατομ. στρεμμάτων θὰ γείνῃ μία προκαταβολὴ κατὰ μέσον ὅρον δύο δραχμῶν δι’ ἕκαστον στρέμμα· ἰδοὺ ὅτι θὰ ἔχῃ ἀκόμη ἄλλα 8 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν θέλω νὰ ὑποθέσω ὅτι τοῦτο θὰ ληφθῇ σήμερον, δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦτο εἶπον καὶ ἐννοῶ ὅτι δὲν παρεμβάλλω πρόσκομμα εἰς τὴν πορείαν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ πάσης ἄλλης διαδόχου, καὶ τοῦτο εἰπὼν, κάμνω τὴν ὑπόθεσιν ἐν συνόλῳ, ἄλλως, ἐννοῶ πολὺ καλὰ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ ἐκτέλεσις τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ νὰ γείνῃ εἰς ὀλίγον διάστημα χρόνου, ἵνα ὑποθέσωμεν ὡς βέβαιον ὅτι θὰ ἔχωμεν τοῦτο τὸ ἔσοδον· θὰ τὸ ἔχωμεν ὅμως μέχρι τέλους ἐντὸς δύο, τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν, ἐννοῶ δὲ ὅτι ἐντὸς ἑνὸς ἔτους θὰ ἔχωμεν τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ τρία ἑκατομμύρια. Αὐτὰ, κύριοι, ἔχω νὰ εἴπω μεθ’ ὅλης τῆς εἰλικρινείας, ἐγὼ δὲ ὁ ἐμφορούμενος ἀπὸ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασίν μου οὐδέποτε ἤθελον πράξει τοῦτο, ἐὰν ἐνόμιζον ὅτι ἠδύνατο ἡ πρότασίς μου αὐτὴ, νὰ φέρῃ σύγχυσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἔχω ὅλως διόλου τὴν ἐναντίαν ἰδέαν. Συγχωρήσατέ μοι δὲ νὰ σᾶς εἴπω μετ’ ἐλευθερίας ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔλαβε τὴν πρωτοβουλίαν νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν μεγάλην ἐντολὴν τῶν πατέρων ἡμῶν, κολακεύομαι νὰ πιστεύω ὅτι θὰ ἔχῃ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον της τελείως, διότι δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι αὐτὴ εἶναι καὶ ἡ ἐπιθυμία αὐτῆς. Ἀλλ’ ἐὰν ἐπέλθῃ ἀποτυχία δι’ οἱονδήποτε λόγον θὰ εὑρεθῆτε εἰς θέσιν νὰ ἐνδώσητε, ἂν τῳόντι αὐτὸς ἦτο ὁ λόγος τοῦ νὰ εἰσαγάγῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ νομοσχέδια αὐτὰ ἢ ὑπῆρχεν ἕτερος. Ἄχρι τῆς στιγμῆς οὐδεὶς ἔχει ἐναντίαν. Ἀδιάσειστον ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι εἰλικρινῶς ἡ Κυβέρνησις ἐργάζεται καὶ ὑποθέτω ὅτι ἴσως θέλουσιν οἰκονομηθῇ αἱ δημόσιοι ἀνάγκαι, οὕτως καὶ ὁ γεωργὸς θὰ οἰκονομήσῃ τὰς ἐδικάς του. Αὐτοὶ εἶνε οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους παρεκάλουν θερμῶς καὶ ὑμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασίν μου· ἐξηγῶ αὐτὴν, καὶ κατὰ τὰς παρατηρήσεις τὰς ὁποίας τινὲς ἐξ ὑμῶν μοὶ ἔκαμον, λέγω, ὅτι ἐὰν ἐννοῆτε ὅτι διὰ τὴν σύστασιν τῆς γεωργικῆς τραπέζης πρέπει νὰ ἀποκοπῇ καὶ μέρος κεφαλαίου ἐκ τῶν φυτειῶν, δὲν ἀντιλέγω· ἐπ’ ἴσης ἂν φρονῆτε, ὅτι καθ’ ὅσον ἀφορᾶ τὸ τελευταῖον νὰ ᾖναι γενικώτερος ὁ σκοπὸς, ἐπ’ ἴσης δὲν ἀντιλέγω, καὶ γενικώτερον ἐννοῶ, ἂν, ἀντὶ τῆς λέξεως «πρὸς ἀπόσβεσιν δημοσίων χρεῶν» εἴπητε διὰ κοινωφελῆ ἔργα, καὶ πρὸς τοῦτο δὲν ἀντιλέγω. Αὐτοὶ εἶνε οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω καὶ παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ ὑποστηρίξητε τὴν πρότασίν μου, καθὼς καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ δεχθῇ αὐτήν.

§36ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Κύριοι, ἐγὼ ἔχω νὰ σᾶς εἴπω ὀλίγα. Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζέγγελη ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν. Κύριοι, ὁ προαγορεύσας σᾶς εἶπε, καὶ πάντες γνωρίζετε, ὅτι τὸ πνεῦμα ὅλων τῶν ἐθνικῶν συνελεύσεων ἦτο, ἡ γῆ αὐτὴ νὰ ἀποβῇ πρὸς ὄφελος ὅλων τῶν Ἑλλήνων· αὐτὴ ἦτο ἡ εὐχὴ τῶν πατέρων μας καὶ αὐτὴν, ὅπως καὶ ἂν ἔχῃ, κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ πραγματοποιήσωμεν, ἂν οὐχὶ καθ’ ὅλου, τουλάχιστον ὅσον εἶναι ἐφικτόν. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι ἡ γεωργικὴ τάξις εἶναι ἡ τάξις ἐκείνη, ἥτις καὶ πολλὰ βάρη ὑφίσταται καὶ πολλὰς ὠφελείας παρέχει, ἀλλὰ δὲν θὰ ἀρνηθῆτε ὅτι καὶ ἡ τάξις τῆς ναυτιλίας ὑφίσταται πολλὰ βάρη, ὡς ἐπίσης πολλὰς ὠφελείας παρέχει εἰς τὸ ἔθνος. Καὶ ἂν ἡ τάξις τῆς ναυτιλίας δὲν ἤθελεν ἀναπτυχθῆ ὅσον κατ’ εὐχὴν ἀνεπτύχθη, ἂν δὲν ἤθελε καταβληθῆ τόση προσπάθεια, ὥστε πραγματικῶς τὴν ναυτιλίαν τῆς Ἑλλάδος νὰ θαυμάζωσι καὶ αὐτὰ τὰ μεγάλα ναυτικὰ ἔθνη, δὲν ἠξεύρω πῶς ἀπέναντι τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα, ἠθέλομεν εὑρεθῆ, ἂν δὲν εἴχομεν καὶ τὴν πρόοδον αὐτὴν τῆς ναυτιλίας, ἥτις, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ἀναπληροῖ ὅλας τὰς ἐλλείψεις μας, διότι πῶς ἠθέλομεν προλάβει τὸ κακὸν, ὅταν τὰ προϊόντα τοῦ τόπου μας ἐξαγόμενα μᾶς δίδουν δέκα λ. χ. διὰ δὲ τὰς δαπάνας μας ἀποστέλλομεν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δέκα πέντε; βεβαίως διὰ τῆς ναυτιλίας ποριζόμεθα αὐτὴν τὴν εὐκολίαν· ἑπομένως ἴσαι αἱ ὠφέλειαι, τὰς ὁποίας παρέχει ἡ γεωργικὴ τάξις μὲ τὰς τῆς ναυτιλίας, ἴσα καὶ τὰ βάρη. Διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐξευρεθῇ ὁ τρόπος διὰ τοῦ ὁποίου ἐπίσης νὰ ὠφελήσωμεν καὶ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην τάξιν, διότι ὅπως ἡ γεωργικὴ τάξις στερεῖται τὴν εὐκολίαν τὴν ὁποίαν ἔπρεπε πραγματικῶς νὰ ἔχῃ, οὕτω καὶ ἡ ναυτιλία πάσχει ἀπὸ αὐτὰς τὰς στερήσεις. Βεβαίως δὲν συνέβη νὰ ἔχωμεν οἱ ναυτιλλόμενοι, ὡς καὶ οἱ γεωργοὶ, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ ἔμποροι καὶ πρέπει πραγματικῶς μ’ αὐτὸ τὸ κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον ὡρίσθη δι’ ὅλους τοὺς Ἕλληνας νὰ οἰκονομήσωμεν αὐτὰς τὰς τάξεις, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ εὐδαιμονία εἰς τὸ ἔθνος· ἔχει ἀνάγκην ἡ γεωργικὴ τάξις ἀπὸ σύστασιν γεωργικῆς τραπέζης, ἀλλὰ πρέπει νὰ πιστεύσητε, ὅτι καὶ ἡ ναυτιλία ἔχει τὴν αὐτὴν καὶ ἔτι μεγαλειτέραν ἀνάγκην συστάσεως ναυτοδανειστικῆς τραπέζης καὶ, ἂν θέλητε, ἡ γεωργικὴ τάξις κάπως δύναται νὰ οἰκονομήσῃ τὰς ἀνάγκας της, ἐνῷ ἡ ναυτιλία δὲν δύναται νὰ τὸ κατορθώσῃ· διότι τοιαύτη τράπεζα δὲν ὑπῆρξε, καὶ ἂν ὑπῆρξε ἦτο ἀπὸ ἐκείνας τὰς τραπέζας τὰς ὁποίας ἔπρεπε τις ν’ ἀποφεύγῃ, διότι ἔπρεπε νὰ ἐργάζηται μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ πληρώνῃ τόκους καὶ τίποτε περισσότερον. Δὲν ἔχω ἀνάγκην περισσοτέρων λόγων διὰ νὰ καταδείξω εἰς τὴν βουλὴν, ὅτι καὶ ἡ ναυτιλία ἔχει τὰς αὐτὰς στερήσεις μὲ τὰς τῆς γεωργίας, τὰς ὁποίας ὁ κ. Ζέγγελης ἀνέπτυξε καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον προτείνω, παραδεχόμενος τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη, τὸ ⅓ τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων ἐκ τῶν ἐθνικῶν γαιῶν νὰ κατατίθεται εἰς τὴν τράπεζαν καὶ νὰ χρησιμεύσουν τὰ χρήματα ταῦτα διὰ νὰ σχηματισθῇ οὐ μόνον τράπεζα γεωργικὴ, ἀλλὰ καὶ ναυτοδανειστικὴ καὶ βιομηχανικὴ, τὸ ποσὸν δὲ εἶναι τοιοῦτον, ὥστε δύνανται ὅλαι νὰ συντηρηθῶσι. Διότι, ἐὰν ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν ἔχωμεν τώρα ὅσα ὑπολογίζει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ἡμεῖς μὲ μόνον τὸ ἓν τρίτον, ἐπαναλαμβάνω, δυνάμεθα νὰ κάμωμεν ὅλας τὰς τραπέζας περὶ ὧν ὁ λόγος, καὶ πιστεύω ὅτι τὴν ἀνάγκην αὐτὴν θὰ τὴν ἀναγνωρίσῃ καὶ ἡ κυβέρνησις, καὶ πιστεύω ὅτι τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν γενικὴν θὰ τὴν παραδεχθῇ καὶ ὄχι μόνον θὰ τὴν παραδεχθῇ, ἀλλὰ καὶ θὰ φροντίσῃ νὰ τὴν πραγματοποιήσῃ. Τὸ δεῖγμα μάλιστα τῆς πραγματοποιήσεως αὐτῆς τῆς τροπολογίας, ἂν γίνῃ παραδεκτή, πρέπει πρῶτον ἡ παροῦσα κυβέρνησις νὰ τὸ δείξῃ, ὥστε καὶ αἱ κατόπιν ἐρχόμεναι κυβερνήσεις νὰ πράττωσι τὸ αὐτό· μὲ ἄλλας λέξεις ἡ παροῦσα κυβέρνησις νὰ θέσῃ φραγμὸν εἰς τὴν ἀδιαφορίαν τὴν ὁποίαν τυχὸν ἤθελον δείξει αἱ μέλλουσαι κυβερνήσεις. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν βουλὴν ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν νὰ παραδεχθῇ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ζέγγελη μὲ τὴν προσθήκην τὴν ὁποίαν ἔκαμον· δηλ. ἐκ τῶν χρημάτων αὐτῶν νὰ συστηθῇ γεωργικὴ τράπεζα, ναυτοδανειστικὴ τράπεζα, καὶ βιομηχανικὴ τράπεζα, καθὼς ἐπρότεινεν ὁ κ. Μιχαλόπουλος. Ἐννοεῖται ὅτι αὐτὰ δὲν δύνανται νὰ γείνουν ἀμέσως, ἀλλὰ θὰ ἔχωμεν τοὐλάχιστον τὴν ἐλπίδα, ὅτι μετὰ 2, 3, 4, ἔτη, ἐὰν γείνῃ παραδεκτὴ ἡ πρότασις αὕτη, θὰ ἀνακουφισθῶμεν ἀπὸ τὰ παθήματα τὰ ὁποῖα ὑποφέρομεν σήμερον. Καὶ πρέπει νὰ τὸ πιστεύσητε, καὶ τὸ ἠξεύρετε καλλίτερά μου, ὅτι ὑποφέρουν καὶ οἱ γεωργοὶ καὶ οἱ ναῦται· διότι καταντοῦν καὶ οἱ ναῦται νὰ ζητοῦν χρήματα μὲ 36 καὶ 40%. Συλλογισθῆτε λοιπὸν μὲ αὐτὰ τὰ βάρη ὑπὸ τὰ ὁποῖα εὑρίσκεται ἡ ναυτιλία, ἂν ᾖναι δυνατὸν νὰ ἀπαντήσῃ μόνον τοὺς τόκους. Δι’ αὐτὴν τὴν αἰτίαν παρακαλῶ τὴν βουλὴν νὰ παραδεχθῇ τὴν πρότασιν αὐτὴν μὲ τὴν ὑποτροπολογίαν τὴν ὁποίαν ἀνέφερα.

§37ΔΑΓΡΕΣ. Νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι σπουδαῖον καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν πρέπῃ νὰ προβῇ ἡ βουλὴ εἰς τὴν λύσιν αὐτοῦ, διὸ προτείνω νὰ ἀναβληθῇ.

§38ΤΙΝΕΣ. Ἂς συζητηθῇ.

§39ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ. Κύριοι, ἐκ τῆς εἰσπράξεως τῆς ἐθνικῆς γῆς ἠμπορεῖ νὰ συναχθοῦν ἀρκετὰ ποσά, καὶ ἄλλος ἐπρότεινε τράπεζαν γεωργικὴν, ἄλλος τράπεζαν ναυτοδανειστικὴν, καλὰ καὶ ἅγια εἶναι ὅλα αὐτά, ἀλλὰ καὶ ἐγὼ ἔχω πρότασιν οὐσιωδεστάτην. Γνωρίζετε κύριοι ὅτι ἐσυστήθη ἀπὸ τὸν λαὸν εἰς τὴν ἀνάγκην τὴν ἐθνικὴν μία ἑταιρία ἥτις ἐσύστησε μίαν ἐπιτροπήν, τοῦ ἐθνικοῦ στόλου λεγομένην· εἰς τὸν πρῶτον σχηματισμὸν αὐτῆς πιστεύσατε, ὅτι ἐφάνη γελοῖον γελοιωδέστατον παρὰ πολλῶν ἀνθρώπων, καὶ εἰς ἐμὲ τὸν ἴδιον· εἶπον, κύριοι, ὅτι ἡ ἑταιρία αὐτὴ εἶναι μωρὰ καὶ γελοία, διότι πῶς εἶναι δυνατὸν μὲ 12 δραχμὰς νὰ σχηματισθῇ στόλος ἐθνικός· αὐτὴ ἡ γελοία φαινομένη κατ’ ἀρχὰς ἐπέμεινε, καὶ βεβαιωθῆτε· τὸ λέγω πρὸς τιμὴν τῶν ἐνταῦθα μελῶν τῆς ἑταιρίας κ. Ζαΐμη, Σούτσου, Ἡλιοπούλου, Γιαννοπούλου, Φρεαρίτου καὶ καθεξῆς· αὐτοί, κύριοι, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως ἔκαμον τὸν ἀντιγραφέα καὶ οὐδεὶς ἤλπιζεν, ὅτι ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἐπιτροπὴν ἔμελλε νὰ γείνῃ τί ἀγαθόν. Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ἀφοῦ εἰργάσθησαν καὶ ἔστειλαν τὰς ὑπογραφὰς των ἔξω, παραδόξως ἤρχισαν νὰ συνάζωνται χρήματα, καὶ ἐκ τῆς ἀποστολῆς αὐτῶν τῶν χρημάτων σήμερον ἔχομεν ἐπάνω ἀπὸ τὰς 350 χιλιάδας δραχμὰς εἰς τὴν τράπεζαν ἐντόκως καὶ ἐντὸς ὀλίγου θέλετε ἴδει καὶ τὸν ἀπολογισμόν. Διὰ νὰ μὴ σᾶς βαρύνω, ἐν συντόμῳ σᾶς λέγω, ὅτι ἀφοῦ προοδεύει ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη καὶ ἔχει ἀρκετὰ κεφάλαια καὶ ὁ σκοπὸς αὐτῆς εἶναι νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν τῆς κυβερνήσεως, καθὼς εἶπον προχθές, ἐν ὁποιαδήποτε ἀνάγκῃ, νὰ καταθέσῃ χρήματα ἡ κυβέρνησις ἓν μέρος, καὶ ἓν μέρος ἡ ἐπιτροπή, σᾶς βεβαιόνω ὅτι ἡ ναυτικὴ δύναμις καταρτίζεται. Προτείνω λοιπὸν καὶ ἐγὼ ἓν μέρος ἀπ’ αὐτῶν τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων νὰ προσδιορισθῇ διὰ τὸν ἐθνικὸν στόλον. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρότασις ἡ ἰδική μου τὴν ὁποίαν προτείνω εἰς τὴν κυβέρνησιν.

§40ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν) Εἶναι, κύριοι, ἀξιέπαινοι πάντες οἱ προλαλήσαντες, διότι, προκειμένου περὶ διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς, καταγίνονται νὰ σᾶς πείσουν ὅπως προσδιορίσητε ἓν μέρος τοῦ τιμήματος καὶ τὸ θέσητε κατὰ μέρος διὰ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς κοινωφελῆ τινα σκοπόν. Καὶ ὁ μὲν πρῶτος, ἀφοῦ σᾶς ἐξέθεσε μὲ πολλὴν ἐνάργειαν τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται τὸ κράτος καὶ τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ γεωργία, σᾶς ἐπρότεινε νὰ προσδιορίσητε, ἔστω τὰ δύο τρίτα τοῦ τιμήματος τῶν παραχωρουμένων γαιῶν νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς σύστασιν γεωργικῆς τραπέζης. Ὁ δεύτερος, ἀνήκων εἰς ἐπαρχίαν ναυτικὴν, περιέγραψε τὰ δεινὰ εἰς τὰ ὁποῖα εὑρίσκεται ἡ ναυτικὴ τάξις καὶ τὰ μεγάλα δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔχει εἰς τὴν πρόνοιαν τοῦ ἔθνους, καὶ σᾶς ἐπρότεινε νὰ προσδιορίσητε ὥστε ἓν μέρος τοῦ ποσοῦ τούτου νὰ χρησιμεύσῃ εἰς σύστασιν ναυτικῆς τραπέζης. Ὁ δὲ τρίτος ὁ ἀξιότιμος κ. Ναύαρχος, ἀφοῦ σᾶς ἐξέθεσε τὴν κατάστασιν τῆς ἑταιρίας τοῦ ἐθνικοῦ στόλου, κατέληξεν εἰς τὸ ὅτι πρέπει νὰ παραχωρηθῇ ἓν μέρος τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων νὰ προσδιορισθῇ διὰ τὸν ἐθνικὸν στόλον. Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι πάντοτε ἡ ἐθνικὴ γῆ καὶ τὰ ἐθνικὰ φθαρτὰ κτήματα ἕνεκα τῆς μεγάλης αὐτῶν ἐκτάσεως ἐθεωρήθησαν ὡς ὁ οὐσιωδέστατος ὅλων τῶν πόρων, ἀλλὰ κατὰ δυστυχίαν τὸ δημόσιον ταμεῖον πολλὰ ὀλίγα ἠδυνήθη νὰ εἰσπράξῃ ἐξ αὐτῶν. Σᾶς εἶπον εἰς ἄλλην συνεδρίασιν, ὅτι ἀπὸ τὸ 1836 μέχρι τοῦ 1862 μόλις 4 ἑκατομμύρια ἐσυνάχθησαν ἀπὸ τὴν διάθεσιν τῶν ἐθνικῶν γαιῶν καὶ τῶν κτημάτων. Γνωρίζετε δὲ ὅτι ἀπὸ τὰς γαίας, εἴτε ἐμφυτευμένας εἴτε ἀφυτεύτους, εἰσπράττονται κατ’ ἔτος δύω ἑκατομμύρια λόγῳ ἐπικαρπίας, ὥστε, ἂν καὶ ὑπάρχῃ μεγάλη ἰδέα περὶ τοῦ πόρου τούτου, τὰ πράγματα ὅμως ἀποδεικνύουσι τὸ ἐναντίον. Ἴσως εἰς τὸ μέλλον δυνηθῶμεν νὰ εἰσπράξωμεν περισσότερα, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ πλανώμεθα, πιστεύοντες ὅτι ὁ κυριώτερος πόρος θέλει εἶσθαι ποτὲ τὸ τίμημα τῶν παραχωρουμένων γαιῶν· ὁ κυριώτερος πόρος θέλει εἶσθαι πάντοτε τὰ βαλάντια τῶν πολιτῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα λαμβάνομεν καὶ θέλομεν λαμβάνει πολλοὺς καὶ ποικίλους φόρους καὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ φροντίζωμεν νὰ ᾖναι πλήρη διὰ νὰ δυνάμεθα νὰ λαμβάνωμεν. Ἀπὸ τὸ τίμημα τῶν γαιῶν καὶ τῶν κτημάτων ἠμποροῦμεν νὰ λάβωμεν ἀρκετὰ, ἀλλ’ οὐδέποτε τόσα, ὅσα ἀπαιτοῦνται διὰ νὰ τὰ θεωρήσωμεν ὡς τὸν πρώτιστον πόρον τοῦ δημοσίου· ἐν τούτοις ὁμολογῶ καὶ ἐγὼ, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι συμφέρον, προκειμένου νὰ δώσωμεν τὰς ἐθνικὰς γαίας, τὰ εἰσπραχθησόμενα χρήματα νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ κράτους, καὶ νὰ μὴ συγχωνευθῶσι εἰς τὸν γενικὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων, καὶ δαπανηθῶσιν εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας. Τοσοῦτον ἀναγκαῖον εἶναι τοῦτο, καθόσον τὸ κράτος ἡμῶν ἔχει πολλὰς ἀνάγκας, εἶναι ἐπιβεβαρυμένον μὲ πολλὰ χρέη, τὰ ὁποῖα ἐχρησίμευσαν ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος, ἔχει ἀνάγκην τῆς συστάσεως τραπεζῶν, καὶ τῆς ἀναπτύξεως τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Ἀλλὰ, τὸ κατ’ ἐμὲ, κύριοι, φρονῶ ὅτι εἶναι πρόωρος πᾶσα τοιαύτη σκέψις, διότι δὲν γνωρίζομεν ἀκόμη τί θέλομεν εἰσπράξει ἀπὸ τὸ τίμημα τῶν παραχωρημένων γαιῶν. Σᾶς εἶπον, ὅτε εἰσήγαγον τὸν προϋπολογισμὸν, ὅτι, κατὰ τοὺς προϋπολογισμοὺς πολλῶν εἰδημόνων, αἱ παραχωρηθησόμεναι γαῖαι ἀναβαίνουν εἰς 4,000,000 στρέματα, ἅτινα ὑπολογιζόμενα πρὸς 25 δραχμὰς ἕκαστον στρέμμα κατὰ μέσον ὅρον, δύνανται νὰ μᾶς δώσουν κεφάλαιον 100,000,000 ἐκ τῶν ὁποίων τὸ δημόσιον θέλει δύναται νὰ εἰσπράττῃ κατ’ ἔτος, 5 ἕως 6 ἑκατομμύρια. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι μία ὑπόθεσις τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν διεβεβαίωσα, τὴν ἀνέφερα μόνον ὡς ὑπολογισμὸν διαφόρων εἰδημόνων, ὥστε πρέπει νὰ περιμείνωμεν, διὰ νὰ ἴδωμεν, ἐὰν θὰ βεβαιωθῇ τοιοῦτον ποσόν· διότι μὴ λησμονήσητε, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ τὰς χαρίσωμεν, ἀλλὰ νὰ τὰς μεταβιβάσωμεν ἐπὶ πληρωμῇ, καὶ ἐὰν οἱ πολῖται δὲν εὐχαριστηθοῦν ἐκ τῆς ἐκτιμήσεως, εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ μὴ θελήσουν νὰ γείνουν ἰδιοκτῆται, καὶ ν’ ἀφίσουν τὰ πράγματα εἰς ἣν εὑρίσκονται κατάστασιν, προτιμῶντες νὰ πληρώνουν φόρον ἐπικαρπίας, παρὰ νὰ γείνουν ἰδιοκτῆται. Θεωρῶ δὲ ἀκόμη πρόωρον πᾶσαν σκέψιν περὶ ἄλλων ἀναγκῶν, διότι δὲν πρόκειται νὰ λάβωμεν ἐπὶ χεῖρας τὸ τίμημα τῶν γαιῶν. Ἐὰν τῳόντι ἐπρόκειτο νὰ ὑποχρεώσωμεν τοὺς γεωργοὺς νὰ πληρώσωσι διὰ μιᾶς ὁλόκληρον τὸ τίμημα, τότε βεβαίως ἠδυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν τίνι τρόπῳ ἠδύνατο νὰ διατεθῇ τοῦτο, ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου· κατὰ τὸν νόμον τὸ τίμημα τῆς γῆς θέλει εἰσπραχθῇ ἐν διαστήματι 25 ἐτῶν, ἑπομένως ἀφοῦ ἴδωμεν τὸ ἀποτέλεσμα τῶν δηλώσεων καὶ τὰ ποσὰ τὰ ὁποῖα θέλει εἰσπράττει τὸ δημόσιον, τότε δυνάμεθα δι’ εἰδικοῦ νόμου νὰ προσδιορίσωμεν εἰς τί θέλουν χρησιμεύσει. Διὰ τοῦτο πᾶσα σκέψις εἶναι περιττὴ καὶ πρόωρος. Μολαταῦτα ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ἀπαλλοτριωθῇ ἡ ἐθνικὴ γῆ, ἀπὸ τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν ἰδέαν τινῶν εἶναι καλὸν νὰ θεραπευθῶσι καὶ ἄλλαι ἀνάγκαι, συμφωνῶ, ἐὰν ἡ βουλὴ δέχεται, νὰ σημειωθῇ, ὅτι τὸ ⅓ μόνον τοῦ τιμήματος, θέλει χρησιμεύσει οὐχὶ εἰς σύστασιν Τραπεζῶν, ἀλλὰ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας· διότι κατ’ ἐμὲ ἡ ἀνάπτυξις τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας εἶναι ἔργον πολὺ προτιμότερον παρὰ τὴν σύστασιν τῶν Τραπεζῶν. Καὶ τὸ θεωρῶ, κύριοι, ἀναγκαιότερον, διότι, διὰ νὰ συστηθῶσι τράπεζαι δυνάμεναι νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς ὅλας τὰς ἀνάγκας τοῦ ἔθνους, ἤτοι ναυτικὴ, βιομηχανικὴ, γεωργικὴ, ἀπαιτοῦνται μεγάλα κεφάλαια, καὶ αὐτὰ δὲν δύνασθε νὰ τὰ λάβητε οὔτε μετὰ 10 ἔτη ἀπὸ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ νόμου. Αἱ Τράπεζαι θέλουν συγκροτηθῆ, ὅταν ὑπάρχῃ τάξις καὶ ἀσφάλεια· ὅταν ὑπάρχουν μέσα συγκοινωνίας, τότε μὴ ἀμφιβάλητε, ὅτι θέλουν συῤῥεύσει κεφάλαια καὶ θέλουν θεραπεύσει τὰς ἀνάγκας περὶ τῶν ὁποίων ἔκαμον λόγον οἱ προλαλήσαντες. Λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω, ἐὰν ἡ βουλὴ ἐπιθυμῇ ἓν ποσὸν νὰ χρησιμεύσῃ εἰς ἰδιαίτερον σκοπὸν, πρέπει νὰ προσδιορίσῃ ὅτι τὸ ⅕ τοῦ ποσοῦ καὶ τὸ ⅓ τοῦ κεφαλαίου θέλει κατατίθεσθαι εἰς τὴν Τράπεζαν, διὰ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας.

§41ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Λυποῦμαι πολὺ, κύριοι, διότι ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω καθαρὰ, ἐπειδὴ συνειθίζω πάντοτε νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς, ὅτι ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔῤῥιψε μίαν πρότασιν, διὰ τῆς ὁποίας ἠθέλησε νὰ ματαιώσῃ τὸ ὅλον τῆς τροπολογίας μας. Πρῶτον θέλω νὰ εἴπω ὅτι συμφωνῶ, καὶ τοῦτο εἶναι πρακτικώτερον, διότι δὲν εἶχον διαβάσει τὴν τροπολογίαν, ὅτι τὸ ⅓ τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων νὰ κατατίθηται εἰς τὴν Τράπεζαν.

§42ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκ τοῦ κεφαλαίου ἢ τοῦ τόκου;

§43ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Τοῦ κεφαλαίου.

§44ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§45ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Ἔρχομαι εἰς τὸ ἄλλο. Ἐὰν, κύριοι, ἀποφασίσητε, ὅπως ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν σᾶς ἐπρότεινε, βεβαιωθῆτε ὅτι οὐδέποτε θὰ ἴδωμέν τι, οὔτε ὑπὲρ τῆς γεωργικῆς τάξεως, οὔτε ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας, οὔτε ὑπὲρ τῆς βιομηχανίας. Ἐὰν σήμερον, κύριοι, δὲν ἀναγνωρίσητε τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν ἐν ἐκτάσει σᾶς διηγήθημεν, καὶ ἐὰν δὲν ἀποφασίσητε ὁριστικῶς νὰ εἴπητε, ὅτι τὰ χρήματα αὐτὰ θέλουσι χρησιμεύσει διὰ τὴν σύστασιν αὐτῶν τῶν Τραπεζῶν, βεβαιωθῆτε, ὅτι οὐδὲν ἔχει νὰ περιμένῃ, οὔτε ἡ γεωργία, οὔτε ἡ ναυτιλία, οὔτε ἡ βιομηχανία. Τί θὰ εἴπῃ τοῦτο τὸ νὰ χρησιμεύσωσι διὰ τὴν συγκοινωνίαν;

§46ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Διὰ σιδηροδρόμους κλπ.

§47ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Τοὺς σιδηροδρόμους δὲν τοὺς κάμνουσι τὰ χρήματα αὐτὰ, διὰ τοὺς σιδηροδρόμους δὲν ἠξεύρω νὰ καταθέτῃ τὸ δημόσιον χρήματα· τὸ δημόσιον, ἐὰν γείνουν ἑταιρίαι, δύναται νὰ δίδῃ ἐπιχορήγησιν. Διὰ τὴν συγκοινωνίαν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἁμαξωτοὺς δρόμους καὶ καθεξῆς, ἔχομεν ἕνα νόμον ἐν ἐνεργείᾳ καὶ μικρὸν κατὰ μικρὸν θέλομεν φθάσει εἰς τὸ ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ὑπόσχεται τὴν βελτίωσιν τοῦ τόπου μας. Διότι, ὅπου βεβαίως δὲν ὑπάρχει συγκοινωνία, διευκολύνουσα τὴν μεταφορὰν τῶν προϊόντων, ἐκεῖ βεβαίως δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ μεγάλη ἀνάπτυξις. Ἀλλὰ τῆς πρώτης ἀνάγκης εἶναι ἡ ἀποκατάστασις τῆς ναυτιλίας καὶ τῆς γεωργίας. Εἰς τί θέλουσι μᾶς χρησιμεύσει, κύριοι, μετ’ ὀλίγον, καὶ μάλιστα ὅταν μᾶς λέγητε, ὅτι θὰ μᾶς δώσητε συνδρομὴν μετὰ 2, 3, 4 ἔτη, ἀφοῦ σήμερον δὲν ἔχει ὁ γεωργὸς ν’ ἀγοράσῃ σιτάρι καὶ ὁ ναύτης στουπί; πρέπει νὰ μᾶς πιστεύσητε, ὅτι πολλὰς ὑποφέρομεν καὶ μεγάλας δοκιμασίας, καὶ ἐὰν περιέλθητε τὰς ναυτικὰς πόλεις θέλετε ἴδει ὅτι μετὰ μεγάλης δυσκολίας κινῶσι τὰ πλοῖα, πρέπει νὰ ὑποθηκεύσουν ὅλην των τὴν περιουσίαν διὰ νὰ εὕρουν 2,000 δραχμὰς διὰ νὰ κινήσουν τὰ πλοῖά των· εἰς τοιαύτην κατάστασιν εὑρισκόμεθα. Δυστυχῶς δὲν ὑπάρχουν καὶ τοιαῦται Τράπεζαι, ὥστε νὰ ἀνακουφίζουν τὴν ἔλλειψίν μας. Καὶ ἐὰν ἴσως εὑρεθῇ τις, ὅστις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἰδοὺ ἐσυστήθη Τράπεζα, ἥτις θὰ δανείζῃ, σᾶς λέγω ὅτι, μολονότι παρῆλθεν ἓν ἔτος ἀπὸ τῆς συστάσεώς της μανθάνω, ὅτι μέχρι σήμερον μόνον 100,000 δραχμὰς ἔθεσε εἰς ναυτοδανειστικὴν κυκλοφορίαν. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι, τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης προπάντων εἶναι ἡ περίθαλψις τῶν γεωργῶν, καὶ ἡ ἀνακούφισις τῶν ναυτῶν. Αὐτοὶ εἶναι οἱ δύο πόροι τοὺς ὁποίους ἔχει τὸ ἔθνος· ἐὰν οἱ δύο αὐτοὶ πόροι παύσωσι, τὸ ἔθνος ἀποθνήσκῃ. Εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ὅτι διὰ νὰ συστήσωμεν Τραπέζας ἀπαιτοῦνται κεφάλαια μεγάλα, ἀπαιτοῦνται ἑκατομμύρια. Λέγω λοιπὸν ὅτι, δὲν ἀπαιτοῦνται τόσα, ὅσα ἴσως ἠμπορεῖ νὰ ὑποθέσῃ τις· διότι ἐγώ, εὑρίσκω ὅτι, ἐὰν κατωρθωθῇ ὥστε νὰ συστηθῇ ἐν καιρῷ μία ναυτοδανειστικὴ Τράπεζα ἀπὸ 4,000,000 μόνον δραχμῶν, αὐτὴ ἡ Τράπεζα θέλει θεραπεύσει ὅλας τὰς πληγὰς τῆς ναυτιλίας. Καὶ ἐπίσης ἐὰν συστηθῇ μία Τράπεζα γεωργικὴ, μὲ ἄλλα 4,000,000 εἶμαι πλέον παρὰ βέβαιος ὅτι θέλει ἀνακουφίσει κατὰ πλεῖστον τὴν τάξιν τῆς γεωργίας. Καὶ μήπως, κύριοι, εἴπομεν ἡμεῖς, ὅτι πρέπει τὸ δημόσιον νὰ ἐκβάλῃ τὰ χρήματα ἀπὸ τὸ ταμεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται τώρα, διὰ νὰ μᾶς τὰ δώσῃ; ὄχι, ἡμεῖς εἴπομεν ὅτι θέλομεν ἀπὸ τοῦδε νὰ γνωρίζομεν ὅτι τὸ ⅓ τῶν χρημάτων τῶν εἰσπραττομένων ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν, πρέπει νὰ κατατίθεται εἰς τὴν Τράπεζαν διὰ νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν ἄδειαν τὸ δημόσιον, ἡ κυβέρνησις, νὰ ἅπτηται τῶν χρημάτων ἐκείνων τὰ ὁποῖα θὰ παρακατατεθῶσιν εἰς τὴν Τράπεζαν, νὰ μὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτῶν, νὰ μὴν ἔχῃ τὴν ἄδειαν νὰ τὰ συμπεριλάβῃ εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Καὶ ὅταν μετὰ ἓν ἔτος ἢ μετὰ δύο εἰσπραχθοῦν χρήματα, τότε δύνανται νὰ διατεθοῦν ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν πάντοτε τῆς κυβερνήσεως. Δὲν βλέπω λοιπὸν διατὶ νὰ μὴν ὁρισθῇ ῥητῶς τὸ κεφάλαιον αὐτὸ, νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν σύστασιν τῶν Τραπεζῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ἁπλῶς νὰ χρησιμεύσουν διὰ τὴν συγκοινωνίαν. Μοὶ φαίνεται λοιπὸν ὅτι, μυριάκις προτιμότερον εἶναι, κύριε ὑπουργὲ τῶν Οἰκονομικῶν, δι’ αὐτῶν τῶν χρημάτων νὰ φθάσωμεν πράγματι εἰς ἕνα ὡρισμένον σκοπὸν, ἐὰν πράγματι θέλωμεν νὰ τὰ χρησιμοποιήσωμεν, ἐκτὸς ἐὰν ἔχωμεν σκοπὸν νὰ τὰ ἐξαντλήσωμεν μέσα εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, τότε κύριοι, παραδεχθῆτε τὴν πρότασιν αὐτὴν, τοῦ ὅτι θὰ χρησιμεύσουν διὰ τὴν συγκοινωνίαν.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δαγρές.

§49ΔΑΓΡΕΣ. Ἐὰν ᾖναι ἄλλος ἐναντίος, ἂς λάβῃ τὸν λόγον.

§50ΖΑΙΜΗΣ. Κύριε πρόεδρε, ἐγὼ εἶμαι ἐναντίος.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§52ΖΑΙΜΗΣ. Κύριοι· ὅσον ὀρθαὶ καὶ ἂν ᾖναι αἱ παρατηρήσεις τοῦ κ. Καραλιβάνου περὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς ναυτιλίας, ὅσον ὀρθαὶ καὶ ἂν ᾖναι αἱ παρατηρήσεις ἄλλου ἐντίμου βουλευτοῦ περὶ τῆς ἀνάγκης συστάσεως γεωργικῆς Τραπέζης, τόσον νομίζω, ὅτι τὸ μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου ζητοῦν νὰ θεραπεύσουν τὰς ἀνάγκας αὐτὰς δὲν δύναται νὰ ᾖναι τελεσφόρον καὶ ἀποτελεσματικόν. Πολλάκις γίνεται λόγος περὶ γεωργικῶν τραπεζῶν, καὶ ἴσως δὲν εἶναι ἀρκετὰ γνωστὸν ποία εἶναι ἡ ἀποστολὴ καὶ τὸ ἔργον τῶν γεωργικῶν αὐτῶν τραπεζῶν. Ἐὰν θελήσητε νὰ ἐξετάσητε τὸ ζήτημα τοῦτο, θέλετε ἰδεῖ, ὅτι τὸ δημόσιον δὲν δύναται ν’ ἀναλάβῃ καὶ νὰ ἐπιχειρήσῃ τοιοῦτον ἔργον. Ἡ ἀληθὴς ἀποστολὴ τῶν γεωργικῶν Τραπεζῶν συνίσταται εἰς τὸ νὰ προκαταβάλωσιν εἰς τοὺς γεωργοὺς χρηματικά τινα ποσὰ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐξασφαλίσεως, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τῇ ὑπογραφῇ δύο ἢ τριῶν γεωργῶν, καὶ τὰς προκαταβολὰς αὐτὰς, μεθ’ ὡρισμένην προθεσμίαν, ἡ Τράπεζα ὀφείλει νὰ ζητήσῃ καὶ νὰ λάβῃ. Τὸ ἔργον τῶν ναυτικῶν Τραπεζῶν εἶναι ἔτι δυσκολώτερον. Καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην περίστασιν θέλετε νὰ καταστήσητε τὸ δημόσιον τραπεζίτην· εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου ὁ χειρότερος ἰδιοκτήτης, ὁ χειρότερος τραπεζίτης, ὁ χειρότερος ἐργολάβος ἐθεωρήθη πάντοτε τὸ δημόσιον. Τοῦτο δὲ εἶναι ἀληθὲς, εἶναι ἀναμφισβήτητον, εἶναι ἀνεγνωρισμένον εἰς ὅλας τὰς πεπολιτισμένας καὶ τὰς μὴ πεπολιτισμένας ἀκόμη κοινωνίας. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ ἀποστολὴ τοῦ δημοσίου ν’ ἀναλάβῃ εἰς ἑαυτὸ τοιαύτας ἐπιχειρήσεις. Πρῶτος λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ ἔκαμε ν’ ἀντιστρατευθῶ κατὰ τῶν δύο προτάσεων. Ἄλλος λόγος εἶναι ὁ ἀκόλουθος· ὅτι ἡ συνδρομὴ αὐτὴ, τὴν ὁποίαν ἐπιζητεῖτε ἐκ μέρους τοῦ δημοσίου εἴτε ὑπὲρ τῆς γεωργίας, εἴτε ὑπὲρ τῆς ναυτιλίας δὲν δύναται νὰ εἶναι οὔτε ἄμεσος, οὔτε σύντομος, πρέπει νὰ παρέλθουν πολλὰ ἔτη, διὰ νὰ δυνηθῆτε ἀπὸ τὸ ἓν τρίτον τοῦ κεφαλαίου ἢ τοῦ τιμήματος τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν νὰ σχηματίσητε ναυτικὴν καὶ γεωργικὴν τράπεζαν. Θέλετε λοιπὸν διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς βραδύνει, μετὰ δεκαετίαν βεβαίως, τὴν σύστασιν αὐτῶν τῶν τραπεζῶν. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον σᾶς εἶπον ἀπὸ τὴν ἀρχὴν, ὅτι δὲν βλέπω τὴν πρότασιν τῶν ἐντίμων βουλευτῶν οὔτε τελεσφόρον, οὔτε ἀποτελεσματικὴν. Ἐξ ἐναντίας τὴν πρότασιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν βλέπω καὶ ὠφέλιμον καὶ ἀμέσως τελεσφόρον, καὶ νὰ σᾶς εἴπω διὰ τί. Ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι τὸ τρίτον τοῦ τιμήματος τούτου δύναται νὰ ἀποφέρῃ 600 ἢ 700 χιλιάδας δραχμῶν, δι’ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ, χορηγουμένου ὑπὲρ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας, δύνασθε ἐντὸς ὀλίγων ἐτῶν νὰ μεταβάλητε τὴν φυσιογνωμίαν τοῦ τόπου διὰ τῆς συστάσεως σιδηροδρομικῶν γραμμῶν. Ὅταν δυνηθῆτε νὰ ἐξασφαλίσητε ἐπιχορήγησιν εἰς τινα ἑταιρίαν, ἥτις ἤθελεν ἐπιχειρήσει τὴν κατασκευὴν σιδηροδρομικῶν γραμμῶν, καὶ τῇ ἐξασφαλίσητε 600 ἢ 700 χιλιάδας δραχμῶν κατ’ ἔτος μέχρι τῆς ἐξοφλήσεως τοῦ τιμήματος τῶν ἐθνικῶν γαιῶν, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι δύνασθε νὰ εὕρητε ἑταιρίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ καταβάλῃ ὑπὲρ τῆς κατασκευῆς σιδηροδρομικῶν γραμμῶν καὶ 70,000,000, δραχ. τοῦτο δύνασθε νὰ τὸ ἐπιτύχητε εἰς τὰ 1872, ἢ 1873. Ὅταν ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἐθνικῶν γαιῶν ἀποδειχθῇ ὅτι 600 ἢ 700 χιλιάδας δραχμῶν δύναται τὸ δημόσιον νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ συνδρομῆς τοιαύτης, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ᾖναι ἄμεσον. Ἡ πρωτίστη ἀνάγκη τοῦ τόπου τούτου εἶναι ἡ βελτίωσις τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Δὲν δύνασθε, οὔτε δύναταί τις ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο εὑρισκόμεθα εἰς καθαρὰν κατάστασιν βαρβαρότητος, καὶ ἐνόσῳ τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας εἶναι τοιαῦτα, ὁποῖα ὑπάρχουσι, μὴ ἐλπίζητε οὔτε πλήρη ἀποκατάστασιν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, οὔτε αὔξησιν τῆς παραγωγῆς, οὔτε ὑπερτίμησιν τῶν προϊόντων. Εἶναι δὲ ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχητε ἑταιρίαν τινὰ πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμου, ἐὰν τὸ δημόσιον δὲν ὑποβληθῇ εἰς θυσίας μεγάλας. Αἱ ἑταιρίαι ἐπιζητοῦσι συνήθως, ἢ καὶ πάντοτε, βέβαια κέρδη, ἀλλὰ ἑταιρία, ἥτις ἤθελε ἐπιχειρήσει τὴν κατασκευὴν σιδηροδρόμου εἰς τὴν Ἑλλάδα, εὑρίσκεται ἐν πληρεστάτῃ ἀμφιβολίᾳ, ὅτι τουλάχιστον κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ἐκμεταλλεύσεως τοῦ σιδηροδρόμου θὰ ὑποστῇ ζημίας. Πάντοτε λοιπόν, ἐὰν ἑταιρία τις παρουσιασθῇ, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι τὸ δημόσιον δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ κατορθώσῃ τι μετ’ αὐτῆς, ἐὰν δὲν ὑποστῇ μεγάλας θυσίας. Ἀλλ’ ὅσας θυσίας καὶ ἂν θέλητε νὰ κάμετε διὰ παραχωρήσεως γαιῶν, διὰ παραχωρήσεως ἄλλων προνομίων, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι αἱ θυσίαι αὗται ποτὲ δὲν θὰ δυνηθῶσι νὰ ἀντισταθμίσωσι τὴν χρηματικὴν χορηγίαν τοῦ δημοσίου· μὲ ἄλλας λέξεις, κύριοι, ἐὰν ἀποφασίσητε εἴς τινα ἑταιρίαν νὰ χορηγῆτε ἐτησίως χρηματικὴν βοήθειαν, δύνασθε νὰ εὕρητε πολὺ εὐκολώτερον τοιαύτην, παρὰ ἐὰν παραχωρήσητε εἰς αὐτὴν πολλὰς ἐκτάσεις γαιῶν καὶ ἄλλα προνόμια ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα συνήθως ἐπιζητοῦν. Ἀλλὰ σᾶς εἶπον, κύριοι, καὶ θὰ σᾶς εἴπωσιν ὅτι περὶ τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας ἐλήφθη πρόνοια δι’ εἰδικοῦ νόμου. Τῷ ὄντι, ἔχομεν τοιοῦτον νόμον. Ἀληθῶς ὁ νόμος αὐτὸς εἶναι ἀξιόλογος εἰς τὴν βάσιν καὶ εἰς τὴν ἀρχήν του, εἰς τὰ πρακτικά του ἀποτελέσματα ὅμως ὁ νόμος αὐτὸς δὲν δύναται νὰ ἐπιφέρῃ οὐδεμίαν βελτίωσιν εἰς τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας. Ἡ κυβέρνησις ἡ ὁποία ἐπαρουσίασε τὸν νόμον τοῦτον τότε ἠναγκάσθη διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ νὰ κατατάμῃ εἰς τρεῖς μερίδας τὰ εἰσοδήματα, μίαν ὥρισεν ὁ νόμος διὰ τὴν ἐθνικὴν ὁδοποιΐαν, μίαν ἑτέραν διὰ τὴν ἐπαρχιακὴν καὶ τὴν τρίτην διὰ τὴν δημοτικήν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, πέρυσι τὴν συζήτησιν περὶ ὁδοποιΐας, διότι ἔγεινε καὶ ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὸ ὑπουργεῖον ἡ συζήτησις αὕτη. Κατὰ τὸν νόμον τοῦτον ἐθνικὴ ὁδοποιΐα εἶναι ἀδύνατον νὰ προοδεύσῃ, τοὐτέστι ἡ κατασκευὴ ἐθνικῶν ὁδῶν εἶναι λίαν δύσκολον νὰ προαχθῇ, διότι τὰ εἰσοδήματα τῆς ὁδοποιΐας δὲν χρησιμεύουν μόνον διὰ τὴν κατασκευὴν ὁδῶν, ἀλλ’ ἐξ αὐτῶν πληρόνονται εἰς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν 370 περίπου χιλιάδες δραχμῶν κατ’ ἔτος. Μένουν λοιπὸν ἐλάχιστα ποσὰ διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν ἐθνικῶν ὁδῶν καὶ μόλις σήμερον κατασκευάζονται 2 ἢ 3 ἐθνικαὶ ὁδοί, καὶ ἐπὶ πολλὰ ἔτη, δύναμαι νὰ σᾶς διαβεβαιώσω, ὅτι δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐπιχειρήσωμεν κατασκευὴν πολλῶν ἁμαξωτῶν ἐθνικῶν ὁδῶν. Τὰ μέσα δὲ τῆς ἐπαρχιακῆς καὶ τῆς δημοτικῆς ὁδοποιΐας εἶναι ἐλάχιστα καὶ πρέπει νὰ ἀσφαλίσωμεν εἰς ἑαυτοὺς τοὐλάχιστον ζωὴν 60 ἢ 70 ἐτῶν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν ἐκ τῶν μέσων τοῦ νόμου νὰ ἴδωμεν κατασλευαζομένας τὰς δημοτικὰς καὶ τὰς ἐπαρχιακὰς ὁδούς, διότι τὰ μέσα, ὅπως εἶπον, καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου τμήματος εἶναι ἐλάχιστα. Ὀλίγαι ἐπαρχίαι ἔχουν μέσα ἐπαρχιακῆς ὁδοποιΐας, διὰ τῶν ὁποίων ἠμποροῦν νὰ προβῶσιν εἰς τὴν κατασκευὴν ὁδοῦ ἐκτάσεως μιᾶς καὶ δύο ὡρῶν· τὸ κατ’ ἐμὲ, κύριοι, πέρυσιν, ὅτε συνεκλήθησαν τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια, κατέδειξα εἰς ἕκαστον αὐτῶν, τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸν νόμον τῆς ὁδοποιΐας ἔχει διὰ κατασκευὴν ἐπαρχιακῶν καὶ δημοτικῶν ὁδῶν. Μόλις ἠδυνήθην νὰ διατάξω τὴν κατασκευὴν ἐπαρχιακῶν ὁδῶν εἰς 14 μόνον μέρη, διότι μόνον τὰ μέσα 14 ἐπαρχιῶν ἠδύναντο νὰ χορηγήσουν τὴν εὐκολίαν πρὸς κατασκευὴν οὐχὶ ὁλοκλήρου ὁδοῦ, ἀλλὰ ἑνὸς τμήματος, τὸ ὁποῖον ἴσως μετὰ 2 ἢ 3 ἔτη δύναται νὰ ἀποπερατωθῇ. Αἱ ἄλλαι ἐπαρχίαι ἔχουν τόσον ἐλάχιστα ποσὰ, ὥστε τὰ χρήματα ταῦτα θὰ μείνουν νεκρὰ ἐπὶ πολλὰ ἔτη εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ἐὰν ὁ νόμος οὗτος δὲν μεταβληθῇ, ἐλπίζω δὲ ὅτι τὸ ὑπουργεῖον θὰ σκεφθῇ περὶ τροποποιήσεως αὐτοῦ, διὰ νὰ καταστήσῃ τὰ κεφάλαια αὐτὰ χρησιμώτερα, διότι σήμερον δὲν χρησιμεύουν καὶ δύνανται νὰ χρησιμεύσουν μόνον διὰ τὴν μέλλουσαν γενεὰν, οὐχὶ ὅμως διὰ τὴν ἰδικήν μας. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὰ μέσα τὰ ὁποῖα ἐχορήγησεν ὁ νόμος περὶ ὁδοποιΐας δὲν εἶναι ἀρκετά. Τὸ πρώτιστον πρᾶγμα τοῦ ὁποίου ὁ τόπος οὗτος, κύριοι, ἔχει ἀνάγκην, εἶναι ἡ βελτίωσις τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας· διότι, ὡς σᾶς προεῖπον, τότε δύναται νὰ ἀναπτυχθῇ ἡ γεωργία, τότε ὁ κάτοικος τῆς Λεβαδείας καὶ Τριπόλεως ἠμπορεῖ νὰ μεταφέρῃ τὰ προϊόντα του εὐκόλως, καὶ ἄνευ μεγάλης δαπάνης εἰς τὰ παράλια μέρη. Ἐνόσῳ δὲν ἔχετε μέσα συγκοινωνίας, μὴ περιμένητε πλήρη πολιτισμὸν καὶ πλήρη εὐνομίαν εἰς τὸν τόπον τοῦτον. Διὰ τοῦτο ὑποστηρίζω τὴν γνώμην τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἐπεθύμουν μάλιστα νὰ εἰδικεύσῃ τὴν πρότασιν ὥστε τὸ ⅓ τοῦ κεφαλαίου τῆς ἐκποιήσεως τῶν γαιῶν νὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν κατασκευὴν σιδηρῶν γραμμῶν. Οὐχ ἧττον ὅμως, ἐὰν ἡ Βουλὴ καὶ τὸ Ὑπουργεῖον νομίζουσιν ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι ἀόριστος ἡ πρότασις ὑπὲρ τῆς ἀναπτύξεως τῆς συγκοινωνίας οὐδεμίαν ἔχω δυσκολίαν νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως αὐτῆς.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δαγρὲς ἔχει τὸν λόγον.

§54ΔΑΓΡΕΣ. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι εὑρίσκομαι εἰς ὅλως ἐναντίαν ἰδέαν μετὰ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ, μεθ’ οὗ συνεφώνησα εἰς ὅλα τὰ ζητήματα κατὰ τὴν συζήτησιν δύο σπουδαίων, σπουδαιοτάτων τῳόντι νομοσχεδίων· λυποῦμαι δὲ συγχρόνως, διότι εὑρίσκομαι ἐπίσης εἰς ἀντίθετον θέσιν κατὰ τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου, κ. Ζαΐμη. Καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν καὶ ὁ κ. Ζαΐμης βεβαίως ἄλλως ἀπὸ ἐμὲ σκέπτονται, καὶ δύνανται νὰ σκέπτωνται οὕτως, διότι γνωρίζουν καὶ τὰ μυστήρια καὶ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐξουσίας, καὶ περὶ αὐτῶν βεβαίως μεριμνῶσι περισότερον, παρὰ ἐγὼ ὁ ἄνθρωπος ὁ πρακτικὸς, ὁ ἄνθρωπος ὁ ἐπαρχιώτης, ὁ ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου ἀείποτε τὸν γεωργὸν, τὸν μικρὸν βιομήχανον, τὸν ναυτίλον. Εἰς ἐμὲ βεβαίως ἡ θέα τοῦ ῥακενδύτου τούτου μὲ κάμνει ἐντύπωσιν καὶ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ὀνειρεύομαι, ὅτι βλέπω ἐνώπιόν μου γεωργοὺς βιομηχάνους, ναυτίλους, συρομένους ἀπὸ τοὺς εἰσπράκτορας, ἀπὸ τοὺς κατασχετὰς, ἀπὸ τοὺς χωροφύλακας, διὰ τὴν ἀπαίτησιν μικρῶν χρεῶν. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, κύριοι, ἐσυζητήσατε νόμον περὶ φυτειῶν. Τὸν νόμον αὐτὸν, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεφασίσατε τὴν παραχώρησιν τῶν φυτειῶν εἰς τοὺς κατόχους ἐπὶ ἀντιτίμῳ, ἤδη συζητεῖτε ἕτερον νόμον ἀποβλέποντα βεβαίως μεγαλεῖτερον ἀριθμὸν κατοίκων, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεφασίσατε τὴν παραχώρησιν τῶν κατεχομένων γαιῶν εἰς τοὺς κατόχους ἐπὶ ἀντιτίμῳ, ἔχετε ἤδη ὑπὸ τὴν ἐπιψήφισίν σας, καὶ ἐδώσατε δὶς τὴν ψῆφόν σας εἰς ἕτερον νόμον σχέσιν ἔχοντα μὲ τοὺς δύο, καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ δορυφόρος, οὕτως εἰπεῖν, κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν, κατὰ τὴν εἴσπραξιν, τῶν δύο πρώτων νόμων. Ἐν τῷ νόμῳ τούτῳ καθιερόνονται ὅλως νέαι καὶ πρωτοφανεῖς διατάξεις.

§55ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ τολμηρὰς.

§56ΔΑΓΡΕΣ. Καὶ τολμηράς· ἴσως ἡ βουλευτικὴ περίοδος αὕτη προώρισται νὰ κάμῃ ὅλως ἐκτάκτους νόμους, ν’ ἀφήσῃ ἐποχὴν εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν ἡμῶν ἱστορίαν.

§57ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ὑπὲρ τῶν χλιαρῶν!

§58ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν εἶμαι χλιαρὸς, κ. ὑπουργὲ τῶν οἰκονομικῶν, πάντοτε συντηρητικὸς εἶμαι, προκειμένου περὶ ἐκπληρώσεως καθήκοντος· ἀνήκων εἰς τὰς τάξεις τοῦ λαοῦ, εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ γνωρίζω, ποῖαι εἶναι αἱ τάσεις του, ποία ἡ πολιτικὴ ἀνατροφή του· καὶ καλῶς γινώσκω καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ καὶ τῶν ὁμοίων μου καὶ τῶν συμπολιτῶν μου τὴν ἠθικὴν κατάστασιν. Ἡ ἐπιθυμία μου ἄλλη ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἴσως, καὶ ἡ φύσις ἄλλως μὲ ἐδιοργάνισεν· ἀλλὰ τὸ συμφέρον τῆς κοινωνίας, ἐν τῇ ὁποίᾳ ζῶ, ἀπαιτεῖ νὰ ἦμαι συντηρητικὸς, μέτριος εἰς τὰς κρίσεις καὶ τὰς ἐπικρίσεις μου. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ προκείμενον. Εἰς τὴν ἀπότισιν τῶν χρεῶν τῶν προερχομένων ἐκ τῶν δύο νόμων χορηγεῖτε, ἐπαναλαμβάνω, μέτρα ἔκτακτα καὶ τολμηρὰ, καὶ λέγετε, ὅταν ὁ ὀφειλέτης κατέχων γῆν ἢ φυτείαν δυσκολευθῇ νὰ σᾶς πληρώσῃ τὴν ὀφειλήν του, θὰ τὸν σύρῃ βεβαίως ὁ εἰσπράκτωρ σας, εἰς τὸν ὁποῖον δίδετε ἐκτὸς τῶν ἄλλων ὅ,τι τιμαλφὲς ἔχει ὁ ἄνθρωπος, τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν, θὰ τὸν σύρῃ εἰς τὰς φυλακὰς, καὶ αὐτὸς ὁ δυστυχὴς δὲν θὰ ἔχῃ νὰ πληρώσῃ χρήματα. Λοιπὸν ἢ θὰ θέσητε εἰς ἀχρηστίαν τὸν νόμον αὐτὸν, ἢ θὰ ἔλθητε εἰς ἄλλον εὐεργετικὸν νόμον, ὅπως ἔγεινε καὶ εἰς ἄλλας περιστάσεις. Ἤμην τῆς ἰδέας ν’ ἀναβληθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο, διότι τὸ ἐθεώρησα ἐξ ἀρχῆς ὡς ζήτημα σπουδαῖον· ἀλλ’ ἡ βουλὴ δὲν ἠθέλησε, πρόκειται νὰ τὸ συζητήσῃ. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ τὸ ἐξετάσωμεν ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις καὶ συνεπείας, διότι καὶ πλεονεκτήματα παρέχει καὶ συνεπείας. Κύριοι Βουλευταί, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μαντινείας κ. Ζέγγελης, σᾶς ἐζήτησεν, ὥστε ἐκ τοῦ ποσοῦ τοῦ μεγάλου, τὸ ὁποῖον θ’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὸν γεωργὸν, νὰ δώσητε ⅓, μὲ φαίνεται, τοῦ ὅλου ποσοῦ ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, ἀπὸ τὸν ὁποῖον τὸ λαμβάνετε, καὶ μὲ αὐτὸ νὰ συστήσητε γεωργικὰς τραπέζας, παρὰ τῶν ὁποίων νὰ δανείζηται ὁ γεωργὸς ὁ κάτοχος, εἰς τὸν ὁποῖον πωλεῖτε τὴν γῆν, τὴν ὁποίαν κατέχει ἀπὸ τὸν πατέρα του, νὰ δανείζηται ὁ ναυτιλλόμενος, ὁ μικρὸς βιομήχανος· διότι δὲν πρέπει νὰ ἐξαιρεθῇ καμμία τάξις. Μοὶ φαίνεται τίποτε εὐλογώτερον, τίποτε ὠφελιμώτερον εἰς τὴν κοινωνίαν, εἰς αὐτὸ τὸ δημόσιον. Νομίζετε, ὅτι ἡ γεωργικὴ τάξις εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ σᾶς δώσῃ 100 ἑκατομμύρια δραχμὰς εἰς 26 χρόνους ἐκτὸς τῶν τόκων; Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν δὲν θὰ εὑρεθῇ εἰς ἀντίφασιν μαζύ μου, διότι πρὸ ὀλίγου σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ εὐημερία τοῦ δημοσίου πλούτου εἶναι ἡ εὐημερία τοῦ βαλαντίου τῶν πολιτῶν, καὶ ὅταν στειρεύσητε, κύριε ὑπουργὲ τῶν οἰκονομικῶν τὰ βαλάντια τῶν γεωργῶν, τῶν κτηματιῶν, τῶν βιομηχάνων, τί ἔχετε νὰ πάρητε κατόπιν; Βεβαίως τίποτε. Διὰ νὰ μὴ στειρεύσουν λοιπὸν τί πρέπει νὰ κάμητε; Πρέπει νὰ διαθέσητε εἰς τὰς ἀνάγκας σας τὰ ⅔ καὶ τὸ ⅓ πρέπει ἀπὸ τοῦδε νὰ λάβητε πρόνοιαν νὰ τὸ διαθέσητε διὰ τὴν τάξιν ἐκείνην, ἡ ὁποία εἶναι παραγωγικωτέρα καὶ συντηρεῖ καὶ ἑαυτὴν καὶ ἡμᾶς. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν δὲν ἐπολέμησεν ἀποτόμως τὴν πρότασιν, τὴν ἐπολέμησεν ὅμως, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ ἡ ἔκφρασις, ἐκ τοῦ πλαγίου. Σᾶς εἶπεν· ὁρίσατε τὸ ⅓ τοῦ κεφαλαίου, ἄφετέ το ὅμως εἰς τὴν διάθεσιν τῆς κυβερνήσεως, νὰ χρησιμεύσῃ εἰς κοινωφελῆ ἔργα ἢ διὰ τὴν συγκοινωνίαν. Τὴν πρότασιν αὐτὴν ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων, κ. Ζαΐμης· ἂς ἐνθυμηθῇ ὅμως ὅτι ὁμοῦ εἰς μίαν ἐπιτροπὴν ἐν τῇ ἐθνοσυνελεύσει συνετάξαμεν τὸν περὶ ἐκποιήσεως φθαρτῶν κτημάτων νόμον, ἐνῷ πολλαὶ συζητήσεις ἐγένοντο ἐν τῇ ἐπιτροπῇ περὶ μιᾶς τοιαύτης ἰδέας, ἡ ὁποία καὶ καθιερώθη. Πᾶν τὸ εἰσπραττόμενον χρηματικὸν ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῶν φθαρτῶν κτημάτων, εἶπεν ἡ συνέλευσις εἰς τὸν νόμον ἐκεῖνον, θὰ χρησιμεύσῃ εἰς ἀπόσβεσιν τῶν δημοσίων χρεῶν κατατιθέμενον εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν ἐντόκως. Δυστυχῶς τὸ σφάλμα ἐγένετο, καὶ δὲν ἀπηγορεύθη εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ διαχειρίζηται αὐτὸ τὸ ποσὸν, ἀλλ’ ἀμέσως τὰ κεφάλαια αὐτὰ κατατίθενται εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, διὰ νὰ χρησιμεύσουν πρὸς τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον ὡρίσθησαν. Πόσα χρήματα εἰσεπράχθησαν ἕως τώρα, δὲν ἠξεύρω· ἀλλ’ ὅσα καὶ ἂν ἦταν, θὰ ἦτον ἓν ἀρκετὸν ποσὸν εἰς μετρητὰ εἰσπραχθέν· ἐχρησίμευσε διὰ τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ νομοθέτης ἐκεῖνος τὰ προώρισεν; Ὄχι.

§59ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κ. Βουλευτὰ, δεκαπλάσια πληρόνονται κατ’ ἔτος ἀπέναντι τοῦ δημοσίου χρέους ἀφ’ ὅσα εἰσπράττονται ἀπὸ τὸ τίμημα τῶν φθαρτῶν κτημάτων, ὥστε ἐκπληροῦται αὐτὸς ὁ σκοπός.

§60ΔΑΓΡΕΣ. Δεκαπλάσια πληρόνονται, λέγει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ἀπέναντι τοῦ δημοσίου χρέους. Τὴν παρατήρησιν αὐτὴν μοὶ ἔκαμεν, ὡς νὰ ὑπέθεσεν, ὅτι ἐγὼ ἐπίστευσα, ὅτι ἐκ τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ ἐνόει ἡ συνέλευσις, καὶ ἐννοῶ καὶ ἐγὼ, νὰ πληρωθοῦν τὰ χρέη ὅλα, παλαιὰ καὶ μέλλοντα, καὶ ὡς νὰ ἐπίστευσεν, ὅτι ἐγὼ ἠννόουν καὶ ἐννοῶ, πῶς τὸ ἔθνος δὲν εἶναι ὑπόχρεων νὰ πληρώσῃ τὰ χρέη του. Ἀλλὰ τῷ παρατηρῶ, ὅτι εἰς τὰ 1866 ἢ 1867, δὲν ἐνθυμοῦμαι πότε, ἡ βουλὴ ἐψήφισεν ἕνα νόμον διὰ τοῦ ὁποίου ἐπέβαλε φόρον ἐπὶ τῆς ἐγγείου φορολογίας 1% ἀποκλειστικῶς διὰ τὴν ὁδοποιΐαν καὶ ὥρισε διὰ τοῦ νόμου τὸ ποσὸν αὐτὸ νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν τράπεζαν. Περὶ τῆς περιστάσεως αὐτῆς ἔκαμεν λόγον πολὺν ὁ Κ. Ζαΐμης, καὶ συμφωνῶ πληρέστατα διὰ τὰς παρατηρήσεις του, καὶ νομίζω χρέος καὶ τῆς κυβερνήσεως καὶ ἡμῶν αὐτῶν νὰ σκεφθῶμεν, πῶς ἠμπορεῖ ὁ νόμος αὐτὸς περὶ ὁδοποιΐας νὰ τροποποιηθῇ ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς καὶ τὸν κ. Ζαΐμην νὰ μὲ εἴπουν αὐτὰ τὰ χρήματα δὲν ἐχρησίμευσαν εἰς δημοσίας ἀνάγκας;

§61ΖΑΙΜΗΣ. Ἐγὼ βεβαίως δὲν τὰ ἐπῆρα, τὰ ἀπέδωκα μάλιστα.

§62ΔΑΓΡΕΣ. Ἐγὼ δὲν ἐννοῶ οὔτε ὑμᾶς οὔτε ἄλλους ὑπουργοὺς, ἐννοῶ τὸ διαρκὲς ἠθικὸν πρόσωπον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς βουλῆς, ἥτις ὀφείλει νὰ δυσπιστῇ πρὸς πᾶσαν κυβέρνησιν προκειμένου περὶ διαχειρίσεως χρημάτων καὶ μάλιστα ὅταν εἰς ἓν κράτος καθιερώθη ἓν σύστημα, συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν, ὀλέθριον. Ἔρχεται ἐτήσιος προϋπολογισμὸς καὶ τίποτε δὲν ἔχει παρὰ μισθολόγιον προσωπικοῦ. Καὶ ἄλλοτε ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι εἰς κράτη ἐλεύθερα, πεπολιτισμένα, εἰς κράτη, τὰ ὁποῖα ἔχουν τὴν ἀξίωσιν νὰ διοικοῦν αὐτὰ ἑαυτὰ, τὸ 5ον ἢ 6ον, τοῦ προϋπολογισμοῦ πρέπει νὰ ὁρίζηται εἰς κοινωφελῆ ἢ εἰς παραγωγικὰ ἔργα. Δὲν μοὶ λέγετε ἀπὸ τοῦ 1833, ὅτε ἐβασιλεύθη ἡ Ἑλλὰς, πόσα ποσὰ ἐδαπανήθησαν διὰ τὴν γεωργικὴν τάξιν, διὰ τὴν βιομήχανον, διὰ τὴν ναυτιλίαν, διὰ τὴν συγκοινωνίαν ἐν γένει; πολλὰ ὀλίγα· παρὰ ἐὰν ᾖναι κανεὶς ὑπουργὸς, θὰ μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἐπαρχίαν του, ὅπως εἷς γέρων Παλαμήδης ἐξώδευσε χρήματα, καὶ ἔγεινε μία ὁδὸς ἀπὸ Ναύπλιον εἰς Τρίπολιν καὶ ἄλλοι δι’ ἄλλα μέρη. Περὶ τῆς ὅλης Ἑλλάδος οὐδείς ποτε ἐσκέφθη. Σᾶς ὑπεβλήθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ τρέχοντος ἔτους· δὲν μοὶ λέγετε, ποῖα τὰ ποσὰ διὰ τὴν τάξιν τὴν γεωργικὴν, τὴν ὁποίαν ἐκμυζαίνομεν ὅλοι; Εὑρίσκει ἆρά γε αὐτὸς ὁ ῥακενδύτης ὁ γεωργὸς νὰ δανεισθῇ νὰ πληρώσῃ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσατε χθές; Μὲ τοὺς νόμους αὐτοὺς, μὲ τοὺς ὁποίους πολλοὶ ἐνόμισαν, ὅτι θὰ τρέξῃ ὁ χρυσὸς καὶ ὁ ἄργυρος εἰς τὰς πεδιάδας τμημάτων τινῶν τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, πιστεύσατε, ὅτι ἐὰν δὲν λάβητε πρόνοιαν νὰ καταστήσητε εὔκολον εἰς τὸν γεωργὸν νὰ δανείζηται, θὰ καταστήσητε δυστυχεῖς αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους. Αὐτὸ νὰ σκεφθῆτε, ὄχι ν’ ἀφήσετε εἰς τὴν κυβέρνησιν τὴν πρόνοιαν ταύτην· ἀλλὰ νὰ ὁρισθῇ εἰδικὴ τράπεζα, ἀνεξάρτητος τῆς σημερινῆς, ἡ ὑπάρχουσα τράπεζα ἔχει μυθώδη ποσὰ νὰ διαθέσῃ, ἂς παύσῃ νὰ διαθέτῃ τὰ ἰδικά μας καὶ ἂς παύσωμεν καὶ ἡμεῖς νὰ ζητῶμεν ἀπὸ αὐτήν· νὰ ἔχωμεν τράπεζαν ἐθνικὴν, γεωργικήν. Κύριοι, δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ὑπάρχουν γεωργοὶ, οἱ ὁποῖοι δὲν σπείρουν, διότι δὲν ἔχουν ν’ ἀγοράσουν σπόρον· τὸ γνωρίζετε. Μὴ μὲ ἀδικήσῃ κανεὶς, ὅτι θέλω νὰ δημοκοπήσω. Ὁ γεωργὸς δανείζεται σπόρον ἓν κοιλὸν καὶ ὑπόσχεται, μετὰ 3 ἢ 4 μῆνας, νὰ δώσῃ τὸ ἓν δύο. Ἠξεύρετε τί θὰ εἴπῃ αὐτό; Καὶ εἰς αὐτὸν τὸν γεωργὸν λέγετε, νὰ πληρώσῃ προκαταβολὴν δι’ ἕκαστον στρέμμα φυτείας, νὰ πληρώσῃ 3% τόνον, καὶ ὕστερον δὲν τοῦ παρέχετε τὴν εὐκολίαν νὰ δανεισθῇ, ὅπως τοὐλάχιστον σᾶς πληρώσῃ τὴν ὀφειλήν του. Κύριοι, σᾶς κάμνω μίαν ἐρώτησιν, καὶ παρακαλῶ τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς, πρώην, παρόντας καὶ μέλλοντας νὰ μοῦ ἀπαντήσωσι.

§63ΤΙΝΕΣ. Ποῖοι εἶναι οἱ μέλλοντες;

§64ΔΑΓΡΕΣ. Ἐγὼ, ἐὰν ἤμην ὑπουργὸς, θὰ ἔκαμνον, ἴσως ὅ,τι κάμνουν οἱ τοιοῦτοι. Παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπουν, ἐφ’ ὅσον νομοθετοῦμεν ὅτι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ τῶν φορολογικῶν νόμων, διὰ τῶν διαφόρων νομοθετημάτων, ἐὰν ἐπερίσσευσέ ποτε 1, 2, 3, 4, 5 ἑκατομμύρια. Αἲ, πῶς θὰ περισσεύσουν, μοὶ λέγουν, ἀφ’ οὗ αἱ ἀνάγκαι τῆς ὑπηρεσίας ἀνεπτύχθησαν; σᾶς βεβαιῶ, ὅτι καὶ αὐτὰ ἐὰν τὰ δώσητε εἰς τὴν ἀπόλυτον διαχείρισιν τῆς κυβερνήσεως, ποτὲ δὲν θὰ ὑπάρξῃ περίσευμα· διότι εἷς ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν θὰ φέρῃ εἰς τὸν προϋπολογισμόν του ὑπεραρίθμους ἀξιωματικοὺς, εἷς ὑπουργὸς τῆς παιδείας, ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου, ὑπεραρίθμους διδασκάλους. Δὲν τὸ εἴχαμεν αὐτὸ, ἰδοὺ τὸ ἀπεκτήσαμεν. Ἠκούσαμεν καὶ ὑπεραρίθμους ὑπαλλήλους· καὶ ἐὰν γείνῃ ἐξέτασις, θὰ εὕρωμεν καὶ ὑπεραρίθμους ἐπάρχους καὶ ὑπεραρίθμους νομάρχας· διότι, μοὶ φαίνεται, ὅτι καὶ ὑπεραρίθμους νομάρχας εἴχομεν καὶ ἐμισθοδοτούσαμεν μέχρι τινός. Δὲν εἶναι ἡ ἐντολή σας νὰ εἰπῆτε· ἔχω ἐμπιστοσύνην ἢ δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ ὑπουργεῖον· ἡ κυρία ἀποστολή σας εἶναι νὰ ἐξετάσητε, τί γίνονται καὶ ποῦ δαπανῶνται οἱ φόροι, τοὺς ὁποίους ψηφίζετε κατ’ ἔτος· ἐὰν ὁ λαὸς ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ δώσῃ, ὅσα ἀποφασίζετε, ἐὰν τὰ εἰσπρατόμενα δαπανῶνται, ὡς δεῖ. Πιστεύω, κύριοι, ὅτι ἡ διαίρεσις τοῦ κεφαλαίου τούτου, τοὐτέστι ἡ διάσωσις τοῦ ἑνὸς τρίτου τῶν εἰσπραχθησομένων ἐκ τῆς ἐκποιήσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς καὶ τῶν φυτειῶν ἀκόμη, πρέπει νὰ ὁρισθῇ ἀποκλειστικῶς καὶ εἰδικῶς ὅπως συστηθῇ γεωργικὴ τράπεζα, ἡ ὁποία νὰ δανείζῃ τὴν τάξιν τῶν γεωργῶν, τῶν βιομηχάνων τῶν ναυτίλων, νὰ ὁρισθῇ εἰδικὴ ἐπιτροπὴ νὰ διαχειρίζηται αὐτὰ τὰ χρήματα διὰ νόμου. Μάλιστα νομίζω, ὅτι θὰ εὕρω τὸν κ. πρωθυπουργὸν συνηγοροῦντα εἰς τὴν ἰδέαν αὐτὴν, διότι συνᾴδει μὲ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἔχει, τῆς ἀποκεντρώσεως. Ὅλως ἀντικείμενον εἶναι τὸ σύστημα τοῦ κ. Σωτηροπούλου, διότι θέλει τὰ πάντα νὰ ἐξαρτήσῃ ἀπὸ τὸ δημόσιον, τὴν περιουσίαν καὶ τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν τοῦ πολίτου. Ἀποκέντρωσις, κύριοι, καὶ χειραφέτησις τοῦ λαοῦ τῶν ἐπαρχιῶν, τῶν δήμων καὶ ἐξάρτησις ἀπὸ τοὺς εἰσπράκτορας καὶ τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν δὲν ἠμποροῦν νὰ συνυπάρξουν. Πρέπει νὰ χορηγήσητε καὶ τὰ μέσα διὰ νὰ ἀποκατασταθῇ ὁ λαὸς πράγματι ἀνεξάρτητος· διότι ὁ εἰσπράκτωρ λαμβάνεται ἐξ ἡμῶν, ἐκ τῶν ἀνθρώπων τῶν ἐπαρχιῶν καὶ ἔχει καὶ τὰ συμφέροντά του διὰ νὰ καταθλίβῃ τὸν ἕνα καὶ εὐκολύνῃ τὸν ἄλλον. Διὰ τοῦτο πιστεύω ὅτι ἡ βουλὴ δὲν θέλει παραγνωρίσει τὴν ἀποστολήν της καὶ θέλει παραδεχθῆ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζέγκελη, τὴν ὁποίαν ὅλοι ὑποστηρίζομεν.

§65Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι αὐτὴν τὴν χειραφέτησιν τοῦ λαοῦ δὲν τὴν ἐννοῶ. Ἐλεύθερος καὶ χειραφετούμενος λαὸς ὁ δανειζόμενος ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν, ὁ ὀφείλων πρὸς τὴν κυβέρνησιν! ὁ τοιοῦτος εἶναι δοῦλος. Θέλω ὁ λαὸς ὀλιγώτερον νὰ δανείζηται καὶ περισσότερον νὰ δανείζῃ. (Διάλογοι). Πρώτην φορὰν, κύριοι, ἤκουσα ὅτι εἰς τὰ ἄλλα κράτη ὁ προϋπολογισμὸς χρησιμεύει πρὸς σύστασιν δανειστικῶν καταστημάτων ὑπὲρ τῶν λαῶν (διάλογοι). Πρώτην φορὰν τὸ ἤκουσα ἀπὸ τὸν ἔντιμον προαγορεύσαντα, διότι φαίνεται δὲν ἐμελέτησε σπουδαίως τὸ ἀντικείμενον, ἄλλως ἤθελεν μάθει ὅτι εἰς τὴν Εὐρώπην δὲν γίνεται τοῦτο. Καὶ ἂν συνδράμουν που αἱ κυβερνήσεις ἐκεῖ, συνδράμουν τὴν συγκοινωνίαν. Τὸ ζήτημα τῶν δανειστικῶν τραπεζῶν καὶ τῶν ὁμοίων ἐπιχειρήσεων ἀνήκει εἰς τὰ ἰδιωτικὰ κεφάλαια, εἰς ἑταιρίας, καὶ εἰς τὸ ἰδιωτικὸν συμφέρον τὸ ὁποῖον εἶναι ὁ καταλληλότερος καὶ ἐπιμελέστερος διαχειριστής· εἰς κανὲν μέρος δὲν ἠκούσθη ὅτι ἐθνικαὶ τράπεζαι ὁποιαιδήποτε ἐσυστήθησαν ἀπὸ χρήματα τοῦ δημοσίου ἢ τοῦ ταμείου ἢ ἀπὸ φόρους. Κύριοι, τοῦτο θέλουν νὰ καθιερώσωσι εἰς τὴν Ἑλλάδα, θέλει εἶσθαι πρωτοφανὲς ἀληθῶς, καὶ ὅπου τὸ ἀκούσουν θέλουν ἀπορήσει (διάλογοι). Ἡ ὑπάρχουσα τράπεζα, κύριοι, δὲν διαχειρίζεται δημόσια χρήματα.

§66ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀπεναντίας, ἔχει δανεισμένον τὸ δημόσιον. (διάλογοι).

§67ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ ὑπάρχουσα τράπεζα, κύριοι, δὲν διαχειρίζεται δημόσια χρήματα, καὶ ἂν ἤθελε συμβῆ τοιοῦτό τι, ἤθελε παραβιασθῆ ὁ κανὼν, καθ’ ὃν αἱ κυβερνήσεις δὲν εἶναι ἐργολαβικαὶ ἢ ἐμπορικαὶ ἑταιρίαι· τοῦτο συνέβη, ἐνθυμήθητε, τὸν χρόνον, ὅτε συνεστήθη ἡ ὑπάρχουσα τράπεζα, εἰς περιστάσεις δυσκόλους· ποία ἦσαν ἡ οἰκονομική μας πίστις, τὰ κεφάλαιά μας τότε; Ἀλλά, κύριοι, τὶ ἐννοοῦμεν καὶ τὶ ζητοῦμεν διὰ τῶν γεωργικῶν τραπεζῶν, ἢ τραπεζῶν ναυτικῶν καὶ ἄλλων, ὅπως αὐτοί ζητοῦν; ἂν ἐνόησα τὸν προαγορεύσαντα, δὲν θέλουν τίποτε παρὰ ἀπὸ τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα λαμβάνομεν ἀπὸ τοὺς ἀγοραστὰς νὰ ἐπιστρέφηται τὸ ἥμισυ πάλιν. Νομίζετε, ὅτι εὑρίσκουν νὰ δανεισθοῦν οἱ μέλλοντες ν’ ἀγοράσωσι γαίας; ὄχι· λοιπὸν ἐπιστρέψατέ τους ἓν μέρος διὰ νὰ σᾶς πληρώσουν. (διάλογοι). Εἶπον, κύριοι, ὅτι προβλέποντες τὸ ἀδύνατον εἰς τοὺς ἀγοραστὰς νὰ πληρώσουν πρὸς τὸ δημόσιον, πρέπει νὰ φροντίσητε ν’ ἀποκαταστήσητε πρόχειρα τὰ χρήματα, καὶ τοιαῦτα εἶναι τοὐλάχιστον ἓν μέρος τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπλήρωσαν αὐτοί. Λοιπὸν ἐπιστρέψατε ὅ,τι σᾶς ἔδωκαν, διὰ νὰ σᾶς πληρώσουν. Καὶ ἂν, κύριοι, δυστυχῶς περιστατικὰ ἐμποδίσωσι τὸν δανεισθέντα νὰ πληρώσῃ, τότε τί θέλει γείνει; θέλουν μένει ὀφειλέται καὶ ὅσων ἔλαβον καὶ ὅσων ὀφείλουν ἀρχικῶς. Τὸ σύστημα τῶν γεωργικῶν τραπεζῶν δανειζουσῶν μικρὰ ποσὰ στηρίζεται εἰς τὴν ἔγκαιρον ἐπιστροφὴν τῶν δανεισθέντων· ἂν αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατή, αἱ γεωργικαὶ τράπεζαι καταστρέφονται ἢ μᾶλλον ἀποτυγχάνουσι. Συμβαίνει ὅμως αἱ γεωργικαὶ τράπεζαι, ἐκτελοῦσαι τὰ καθήκοντά των, νὰ καταστρέφουν τὰ συμφέροντα τῶν γεωργῶν. Ὑποθέσατε ἕνα τοῦ ὁποίου ἀπέθανε τὸ ζῶον καὶ δανείζεται διὰ νὰ τὸ ἀντικαταστήσῃ, διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ τράπεζα νὰ δανείσῃ αὐτὸν ἢ καὶ ἄλλους καὶ εἰς τὸ ἑπόμενον ἔτος, πρέπει οἱ ὀφειλέται νὰ πληρώσωσιν· ἂν δὲν δύνανται, καὶ ὅμως βιασθῶσι, καταστρέφονται ἢ καταστρέφεται ἡ τράπεζα, διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς νέας αἰτήσεις. (διάλογοι) Ζητοῦν νὰ συνδράμωμεν τὴν γεωργίαν, τὴν ναυτιλίαν κλπ. ὅταν ἤκουσα ἀναπτυσσομένας τὰς πολλαπλᾶς τῆς κοινωνίας ἀνάγκας, ἐνόμισα ὅτι τὸ ποσὸν τὸ ζητούμενον εἶναι ἑκατομμύρια ἑκατομμυρίων, διότι διὰ νὰ πληρωθοῦν ὅλαι αὐταὶ αἱ ἀνάγκαι, πρέπει νὰ ἦναι ἓν μέγα ποσόν· ἀλλὰ τί πρέπει νὰ διαθέσωμεν ἐν ὅλῳ; τρία, τέσσαρα, πέντε ἑκατομμύρια.

§68ΔΑΓΡΕΣ. Τριάκοντα. (Διάλογοι).

§69ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν ὑποθέσατε ὅτι διατίθεται ἐφέτος τὸ ποσὸν ὅσον ἔχετε, καὶ δὲν ἐπιστρέφεται, θέλετε δώσει καὶ ἄλλα, ἢ θέλετε ἀρνηθῆ, ἢ θέλετε κάμει προτιμήσεις; καὶ ἂν ὅσοι λάβουν χρεωστοῦν νὰ τὰ ἐπιστρέψουν, ἂν δὲν τὰ ἐπιστρέψουν τὸ ἑπόμενον ἔτος, τί θέλετε πράξει; μὲ τί θέλετε δανείσει τοὺς ἄλλους; καὶ ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσητε τὰ δάνεια εἰς τοὺς ἄλλους, ἀποτυγχάνει ὁ σκοπός σας, τὸ καλὸν τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ κάμητε. Λοιπὸν θέλετε τοὺς τιμωρήσει τοὺς δυστυχήσαντας καὶ μὴ πληρώσαντας μὴ βοηθοῦντες αὐτοὺς καὶ ἐφέτος, ἂν ἔχουν ἀνάγκην. Λοιπὸν εἶναι ἀνάγκη, ἂν δὲν σᾶς ἐπιστρέψωσι τὰ δάνεια, νὰ μὴ βοηθήσητε τὴν δυστυχίαν καὶ ἐπιτεινομένην, καὶ νὰ κάμητε διαιρέσεις καὶ ὑποδιαιρέσεις· ἂν δὲ ἐπιμένητε νὰ πληρώσῃ ὁ ὀφειλέτης δυστυχήσας, ἂν τὸν ἀναγκάσητε νὰ τὰ ἐπιστρέψῃ ἀδυνατοῦντα, δὲν θέλετε τὸν καταστρέψει; καὶ δὲν θέλετε προσθέσει εἰς τοὺς ὑπάρχοντας εἰσπράκτορας καὶ νέους εἰσπράκτορας διὰ τὰς εἰσπράξεις τοῦ νέου χρέους; Κύριοι, ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνάγκην κεφαλαίων, καὶ ὄχι κεφαλαίων ὀλίγον κατ’ ὀλίγον προσφερομένων, ἀλλὰ σωρηδὸν συῤῥευσόντων. Ἐνεργοῦντες, κύριοι, δάνεια 500 χιλιάδων δραχμῶν κατ’ ἔτος καὶ 600 χιλ. δραχμῶν κατ’ ἔτος, ὅσαι τυχὸν θέλουσιν εἶσθαι αἱ ἄτακτοι εἰσπράξεις, δὲν θεραπεύετε οὐδεμίαν ἀνάγκην, διότι εἶναι μεγάλαι αἱ ἀνάγκαι τοῦ τόπου. Ἑπομένως τοσοῦτον ποσὸν εἰς τίποτε δὲν χρησιμεύει· τίποτε δὲν θὰ κατορθώσητε δι’ αὐτοῦ. Ὅθεν τί πρέπει νὰ κάμητε; ὅ,τι κάμνουν εἰς ὅλον τὸν κόσμον· νὰ τὸ μεταχειρισθῆτε τὸ κεφάλαιον εἰς ἀνάπτυξιν τῆς συγκοινωνίας, ἡ ὁποία θὰ σᾶς φέρῃ τὸν πολιτισμὸν, θὰ ἑδραιώσῃ τὴν πίστιν, θὰ καθιερώσῃ τὴν ἀσφάλειαν, καὶ τότε τὰ κεφάλαια ἔρχονται ἄφθονα καὶ εὐθηνά· ὅπως εἰς ὅλον τὸν κόσμον τὸν ἐξευγενισμένον δὲν ἀποκαθιστᾶται ἡ κοινωνία δι’ ἀτελῶν συνδρομῶν· ἐμπνεύσατε τὴν πίστιν, ἑδραιώσατε τὴν ἀσφάλειαν καὶ τὰ κεφάλαια ἔρχονται· ὅπου τοῦτο ἐγένετο, αἱ κοινωνίαι ἀπεκατεστάθησαν καὶ ἐπλούτισαν. Αἱ 500 χιλιάδες δραχμῶν ἐπαναλαμβάνω, οὔτε τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐντίμου φίλου μας κ. Καραλιβάνου θέλουν ἱκανοποιήσει, οὔτε τὰς τῶν βουλευτῶν Καλαμῶν καὶ Μαντινείας· αἱ ἀνάγκαι θέλουν μείνει αἱ αὐταὶ, προστιθεμένου τοῦ κακοῦ ὅτι ἀφαιροῦμεν ἓν μέσον διὰ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ ἱκανοποιήσωμεν τὰς πραγματικὰς ἀνάγκας καὶ νὰ φέρῃ τὴν θεραπείαν εἰς τὰς δυσκολίας τοῦ τόπου. Ὅ,τι σᾶς εἶπε, κύριοι, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων ἦτο λίαν ἀληθές. Κατεκερματίσαμεν, ἐγὼ συνῄνεσα τότε, διότι ἡ Βουλὴ τὸ ἀπῄτει, τὰ κεφάλαια τῆς ὁδοποιΐας, καὶ οὕτω πράγματι πολλὰ ὀλίγα κατωρθώσαμεν, διότι ὁ κατακερματισμὸς τῶν μέσων δὲν ἐπέτρεψεν νὰ τύχωμεν σπουδαίου ἀποτελέσματος, τὰ μέσα δὲν ἐπαρκοῦν, καὶ ἔργον σπουδαῖον δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιχειρήσωμεν, οὔτε θέλομεν διὰ πολὺν ἔτι καιρὸν τὸ κατορθώσει, ἂν δὲν ἀλλάξωμεν σύστημα, ἂν δὲν ἀποφασίσωμεν νὰ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὰς ἰδέας τὰς λίαν τοπικὰς, καὶ δὲν ἀφιερωθῶμεν εἰς γενικωτέρας ἰδέας καὶ σκοπούς· ἂν θέλωμεν ἑκάστη ἐπαρχία, ἕκαστον χωρίον, ἑκάστη οἰκογένεια νὰ ἔχῃ τὸ ἴδιόν της, δὲν θὰ κατορθώσωμεν τίποτε μέγα, καὶ ὁμολογῶ ὅτι πολλὰ χρήματα παρεξετράπησαν ἀπὸ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον προσδιωρίσθησαν· ἐλπίζω δὲ ὁ ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν, ὅταν τοῦ ὑποβάλω ἐντὸς ὀλίγου τὰς περὶ τούτου πληροφορίας, νὰ τιμωρήσῃ τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους οἱ ὁποῖοι ἀντὶ νὰ παραδώσουν τὰ χρήματα τῆς ὁδοποιΐας ὅπου ἀνήκουν, τὰ ἐξώδευσαν ἀλλοῦ· πρέπει νὰ δοθῇ ἓν παράδειγμα αὐστηρὸν διὰ νὰ ἠξεύρουν εἰς τὸ ἑξῆς νὰ σέβωνται τοὺς νόμους τοὺς ὁποίους ἐκλήθησαν νὰ ἐκτελέσωσι. Κύριοι! ὁ πολιτισμὸς ἔχει ἀνάγκην προπάντων συγκοινωνίας, ἔχομεν ἀνάγκην προπάντων προσπελάσεως τῶν διαφόρων πολιτῶν, τῶν διαφόρων κοινοτήτων, τῶν διαφόρων κοινωνιῶν· διὰ τῆς προσπελάσεως αὐτῆς, διὰ τῆς ἀναμίξεως αὐτῆς, αἱ σχέσεις καὶ αἱ ἰδέαι γεννῶνται, ἀναπτύσσονται, ὁ ἄνθρωπος γίνεται γενικώτερος καὶ ὁ πολιτισμὸς ἐξαπλοῦται. Ἰδοὺ τὸ πρῶτον κέρδος τὸ ὁποῖον θὰ ἔχωμεν διὰ τῆς ἀναπτύξεως τῆς συγκοινωνίας. Μετὰ τοῦτο, κύριοι, ὅλαι αἱ ἀποτρόπαιοι ἐκεῖναι ἰδέαι αἱ ὁποῖαι κατὰ μέγα μέρος εἶναι αἰτία τῶν κακῶν τὰ ὁποῖα πάσχομεν καὶ ὅλαι αἱ δυσκολίαι αἱ ἀπὸ τῆς ἐλλείψεως τῆς συγκοινωνίας, αἱ ὁποῖαι ὑποστηρίζουν τὴν πραγματοποίησιν καὶ τὴν ἐμφάνισιν ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῶν κακοτρόπων αὐτῶν ἰδεῶν, θέλουν περιορισθῆ. Ὁ γεωργὸς θέλει εὐθηνότερα καὶ εὐκολώτερα μεταβιβάζει τὰ προϊόντα του εἰς τὰς ἀγορὰς, διότι ἤδη καταντοῦν ἄχρηστα τὰ προϊόντα του εἰς τὰ πλεῖστα μεσόγεια μέρη, καὶ λίαν ὑποτετιμημένα. Πρῶτον λοιπὸν ἀνάγκην ἔχει ὁ γεωργὸς νὰ μεταφέρῃ ὀλιγοεξόδως, ταχέως καὶ ἀσφαλῶς τὰ προϊόντα του εἰς τὴν ἀγορὰν, ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐπιβλέπῃ ἀφόβως καὶ νὰ προστατεύῃ τὰ κτήματά του, ταῦτα θέλει φέρει ἡ εὔκολος ταχεῖα καὶ ὀλιγοέξοδος συγκοινωνία. Ἰδοὺ ὁποίων συνδρομῶν ἔχει ἀνάγκην ὁ χωρικός· πρὸς δὲ ἔχομεν πρωτίστην ἀνάγκην νὰ πλησιάσωμεν τὴν Εὐρώπην, τὸν ἐξευγενισμένον καὶ πολιτισμένον κόσμον, εἴμεθα ἀποχωρισμένοι ἀπὸ τὴν θάλασσαν, ἔχομεν ἀνάγκην συγκοινωνίας μετὰ τῆς Εὐρώπης διὰ σιδηροδρόμων. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν δὲν θέλομεν ἀπέχει παρὰ 15, 20, 30 ὥρας ἀπὸ τὰ κέντρα τοῦ πολιτισμοῦ τῆς Εὐρώπης, τότε ἡ φάσις τῆς Ἑλλάδος θέλει ὁλωσδιόλου μεταβληθῆ καὶ θέλει ἐκλείψει ἡ δύσκολος κατάστασις εἰς ἣν διατρέχομεν, θέλετε ἴδει τότε ὅτι καὶ ἐπιστήμη καὶ κεφάλαια θὰ συῤῥεύσωσι καὶ θὰ τὰ εὕρητε ἄφθονα καὶ εὐθηνά. Μὲ 500 χιλ. δραχ. ἃς ἤδη ζητεῖτε, δὲν θεραπεύετε τὰς ἀνάγκας οὔτε τῆς γεωργίας, οὔτε τῆς ναυτιλίας τῆς Ἑλλάδος. Ὁ τόπος αὐτὸς διὰ νὰ ἀναπτυχθῇ ἔχει ἀνάγκην πολλῶν καὶ εὐθηνῶν κεφαλαίων, τὸ ἐπαναλαμβάνω, ἄλλως ὅλα τὰ προτεινόμενα μέσα εἶναι ἐμβαλώματα ἅτινα δὲν θέλουσι βελτιώσει τὴν τύχην μας· διὰ τοῦτο σᾶς παρακαλῶ καὶ ἐγὼ, ἀφοῦ διαθέσωμεν ὅλην τὴν ἐθνικὴν περιουσίαν, ἓν κεφάλαιον νὰ διαθέσωμεν καὶ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ καὶ οὐχὶ ὑπὲρ τῶν ἀναγκῶν τῆς περιουσίας. Μὴ πιστεύσητε, κύριοι, καὶ τοῦτο δὲν τὸ λέγω, διότι εἶμαι ὑπουργὸς, ὅτι οἱ ὑπουργοὶ δὲν παρουσιάζουν πλεονάσματα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, διότι ἐπιθυμοῦν νὰ ἐξοδεύουν τὸ ὅλον, ἀλλὰ διότι τὸ ἔθνος εἶναι μικρὸν καὶ πτωχὸν καὶ ὁ προϋπολογισμὸς γλίσχρος, εἶναι τὸ ἕβδομον τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς πόλεως τῶν Παρισίων. Κύριοι! ταρασσόμεθα, καὶ δικαίως, ὅταν διαδίδεται ὅτι εἷς ὑπουργὸς ἐξώδευσε πλέον 15 χιλ. δραχμάς· ἐσπατάλευσεν ὁ ὑπουργὸς αὐτὸς, κραυγάζομεν, (εἰς ἄλλα μέρη θεωροῦνται μηδὲν τὰ τοιαῦτα) διότι τὴν Ἑλλάδα τὴν συνεκρότησαν μικρὰν καὶ λίαν πτωχὴν καὶ δὲν ἔχομεν μέσα, καὶ διὰ τοῦτο παραπονούμεθα καὶ θέλομεν νὰ μεγαλώσωμεν, ἀλλὰ περιστάσεις ἐκτὸς ἡμῶν, τῆς διπλωματίας αἱ ἀνάγκαι δὲν μᾶς ἐπέτρεψαν ἄλλως νὰ μεγαλώσωμεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ μεγαλώσωμεν, καὶ μεγάλοι γινόμεθα, ἐὰν ἀναπτυχθῶμεν, ἐὰν φροντίσωμεν νὰ βελτιώσωμεν τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασίν μας, ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς, καὶ πιστεύσατέ με, ἔχω ἀκλόνητον πεποίθησιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ βελτιωθῶμεν, ἂν δὲν ἑδραιώσωμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν δημοσίαν πίστιν καὶ δὲν φέρομεν κεφάλαια· τὸ ἰσχυρότερον πρὸς τοῦτο μέσον εἶναι ὅπως καὶ ὁ ὑπουργὸς καὶ ὁ κύριος Ζαΐμης σᾶς ἐπρότειναν καὶ ἐγὼ ὑποστηρίζω ἐνώπιόν σας· ἡ εὔκολος, ταχεῖα, εὐθεῖα καὶ ἀσφαλὴς συγκοινωνία.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζέγγελης.

§71ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά! (Θόρυβος).

§72ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Παρακαλῶ νὰ εἴπω ὀλίγα τινα, ἰδίως ἐφ’ ὅσων ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κύριος Ζαΐμης ἀνέφερον ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων τούτων. Πάντες, κύριοι, γνωρίζομεν, καὶ ἐγὼ πολλάκις ἐξεδήλωσα τὴν ὑπόληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχω καὶ πρὸς τὸν ἔντιμον κύριον πρωθυπουργὸν καὶ πρὸς τὸν ἔντιμον κύριον Σωτηρόπουλον καὶ πρὸς τὸν κύριον Ζαΐμην, καὶ ὡς ἄτομα, καὶ ὡς ἐντριβεῖς εἰς τὰ πολιτικὰ, καὶ ὁμολογῶ παῤῥησίᾳ, ὅτι κατὰ τοῦτο πολλοῦ ὑστεροῦμαι.

§73ΠΟΛΛΟΙ. Ἵστανται ὄρθιοι. (Θόρυβος).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι, ἡσυχία, καὶ νὰ μὴ ἀναχωρήσητε ἀπὸ τὸ βουλευτήριον.

§75ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ ἐλέχθησαν, κύριε πρόεδρε.

§76ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἄρχομαι ἀπὸ τοῦ λόγου, εἰς τὸν ὁποῖον κατέληξεν ὁ ἔντιμος κύριος πρωθυπουργός. Εἶπον, κύριοι, καθιερώσατε τὸ πολλοστημόριον τοῦτο εἰς τὴν σύστασιν σιδηροδρόμων, εἰς ἐπέκτασιν τῆς συγκοινωνίας, διὰ τούτων θέλετε προσπελάσει ὁ εἷς τὸν ἄλλον, θέλετε ἐπισκεφθῆ ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ τὴν Εὐρώπην, καὶ τοιουτοτρόπως τὰ μὲν φῶτα ὑμῶν θέλετε πολλαπλασιάσει, τὰ δὲ προϊόντα θέλετε εὐκόλως ἐκποιήσει. Ὡραία τῳόντι ἰδέα, ἀληθὴς τῳόντι ἡ ἀρχή· ἀλλά, κύριοι, γνωρίζετε εἰς τί ἀναλύεται; οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν· ἀναλύεται, κύριοι, εἰς τοῦτο ἀκριβῶς, ἀμὴ κυλίεσθε εἰς τὴν γῆν, ἀναβῆτε εἰς τὰ ἑδώλια τῆς ὀροφῆς τοῦ μεγάλου οἰκοδομήματος διὰ νὰ βλέπητε πάντοθεν τὸ σύνολον τῆς περιφερείας καὶ τὸ σύνολον τῶν φαινομένων. Ναί, κύριοι, τοῦτο εἶναι τὸ εὐχάριστον, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀναβῆτε εἰς τὰ ἑδώλια αὐτὰ τῆς ὀροφῆς, πρέπει νὰ ἀναγείρετε τὰ θεμέλια τοῦ μεγάρου. Δὲν ἀμφισβητῶ, κύριοι, τὰ πλεονεκτήματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐπέλθουν διὰ τῆς συγκοινωνίας, λέγω μόνον εἰς τὸν κύριον πρωθυπουργόν, καὶ παρακαλῶ αὐτὸν νὰ μοὶ ἀποδείξῃ, ἂν τὰ ἔθνη, τὰ πεπολιτισμένα, τὰ ὁποῖα ἀείποτε, κύριοι, ἀναβαίνοντες καὶ καταβαίνοντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, φέρομεν ὡς παράδειγμα ἐν πᾶσι τοῖς ζητήμασιν, ἂν τὰ ἔθνη ταῦτα, λέγω, ἐπεχείρησαν τὴν ἀνάπτυξιν τῶν σιδηροδρόμων πρὶν ἢ ἀναπτύξουν τὴν γεωργίαν, πρὶν ἢ συστήσωσι βιομηχανίαν, πρὶν ἢ ἀναπτύξωσι τὸ ἐμπόριον ἢ πρὶν δώσουν μίαν πρόοδον εἰς τὴν ναυτιλίαν των, ἢ πρὶν εἰς τὰς διαφόρους κλάσεις τῶν ἐν γένει πρὸς τὴν οἰκονομολογίαν σχέσιν ἐχουσῶν ἀντικειμένων δώσωσι μίαν ὑπόστασιν. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι οἱ λόγοι οὗτοι εἶναι λόγοι ψιλοί, ἄνευ σπουδαίου ἀποτελέσματος, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύσητε ὅτι ἂν τὸ κεφάλαιον αὐτὸ τὸ καθιερώσητε διὰ τὴν συγκοινωνίαν, θὰ ἔχητε αὐτὰς τὰς μεγάλας ὠφελείας τὰς ὁποίας ὁ κύριος πρωθυπουργὸς σᾶς ὑπόσχεται. Δὲν ἀναπτύσσεται ἡ συγκοινωνία, ἂν δὲν ὑπάρχῃ καὶ ὁ σπόρος ὅστις τὴν ἀναπτύσσει, τὴν διατρέφει, οὕτως εἰπεῖν· ὅπου δὲν ὑπάρχει γεωργία, βιομηχανία, ἐμπόριον καὶ πληθυσμὸς ἀνάλογος, δὲν ὑπάρχουν καὶ συμφέροντα τοιαῦτα, ἐκτὸς ἂν ὑπάρχωσι συμφέροντα δημόσια ὑπαγορεύοντα τὴν σύστασιν σιδηροδρόμων· διότι εἰς πολλὰ τῆς Εὐρώπης μέρη ὑπάρχουσι σιδηρόδρομοι, οἵτινες δὲν ἐξυπηρετοῦσι μερικὰ συμφέροντα, ἐξυπηρετοῦσιν ὅμως τὸ δημόσιον· ὅπου δὲν ὑπάρχει αὐτὸς ὁ λόγος δύνανται νὰ ὑπάρχουσι σιδηρόδρομοι ὅπου τὸ συμφέρον τοῦ ἐμπορίου καὶ τῆς γεωργίας ἀπαιτεῖ. Ἔχετε παράδειγμα τὴν ἑταιρίαν τοῦ Ῥοῦ. Δὲν ἔκαμεν ἐκεῖ σιδηρόδρομον; νομίζετε ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὗτος ἔγεινεν διὰ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ μεγάλα ἐκεῖνα συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ὁ κ. ὑπουργὸς ἀνέφερεν; ὄχι, ἔγεινεν διὰ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τῆς ἑταιρίας. Σιδηροδρόμους ζητῶ καὶ ἐγώ, ἀλλ’ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀναπτύξεως τῆς γεωργίας, τοῦ ἐμπορίου, τῆς βιομηχανίας. Λέγω τοῦτο ἐν γένει, κύριοι, χωρὶς νὰ ἀποσιωπήσω ὅτι μάλιστα τὰ τοιαῦτα ἔργα γίνονται ἀπὸ ἑταιρίας καὶ οὐχὶ ἀπὸ τὸ δημόσιον, ἐκτός, τὸ ἐπαναλαμβάνω, ἐὰν ἡ σύστασις ἑνὸς σιδηροδρόμου ἐξυπηρετῇ δημόσιον σκοπόν· ἐὰν δὲν ἐξυπηρετοῦν δημόσιον σκοπὸν οἱ σιδηρόδρομοι, εἶναι ἀντικείμενον ἐπιχειρήσεως ἰδιωτικῆς, καὶ δεύτερον παράδειγμα ἐκτὸς τοῦ σιδηροδρόμου τοῦ Λαυρίου ἔχετε τὸν σιδηρόδρομον ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Πειραιᾶ. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἔχω δίκαιον νὰ μὴ συμφωνῶ μὲ τὸν ἔντιμον κύριον πρωθυπουργὸν διὰ τὰ μεγάλα ὠφελήματα τὰ ὁποῖα ἡ γνώμη αὐτοῦ ὑποθέτει ὅτι ἐξυπηρετεῖ. Ὁ ἕτερος, κύριοι, λόγος ὅτι τὸ ποσοστόν, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἢ δὲν ἐξαρκεῖ ἢ ἐὰν ἐξαρκέσῃ θέλει καταστήσει τὸν γεωργὸν ὀφειλέτην τοῦ δημοσίου, ὁ λόγος οὗτος, λέγω, δὲν εἶναι ὀρθός· διότι ἡ πρότασίς μου δὲν εἶναι αὐτή. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ πρότασίς μου, καὶ μετὰ τοῦτο ἀπαντῶ καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου τὸν ὁποῖον ἔφερεν ὁ ἔντιμος κύριος Ζαΐμης· ἡ πρότασίς μου, δὲν ἔχει σκοπὸν νὰ καταστήσῃ τὸ δημόσιον ἐργολάβον, καὶ ἔτι ὀλιγώτερον, κύριοι, νὰ ἐκληφθῇ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ κύριος πρωθυπουργός; (θόρυβος) δηλαδὴ ἅμα εἰσπράττομεν τὸ ποσοστὸν, νὰ δανείζηται εἰς γεωργούς· δὲν ἔχω αὐτὴν τὴν ἔννοιαν. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἔννοιαν νὰ συνδράμωμεν εἰς τὴν σύστασιν μιᾶς τραπέζης, καὶ τώρα ἀπαντῶ εἰς τὸν ἔντιμον φίλον μου βουλευτὴν Κρανιδίου, δηλ. ἐννοῶ ὅ,τι ἐπράξαμεν ἐπὶ τῆς συστάσεως τῆς ἐθνικῆς τραπέζης ἐν ὀλίγοις, νὰ πράξωμεν ἐν πολλοῖς· τοὐτέστι πρακτικώτερον ἐννοῶ τὸ ποσοστὸν αὐτὸ νὰ ἐναποτίθεται εἰς τὴν τράπεζαν ἐν τόκῳ, ὅταν δὲ αὐξήσῃ εἰς ἕνα ἀριθμὸν, ὅστις δύναται νὰ ἱκανοποιήσῃ τὰς ἀνάγκας τῆς γεωργικῆς τάξεως, τότε νὰ καταθέσῃ τὸ δημόσιον τὸ ποσὸν τοῦτο, ποσὸν σπουδαῖον, ὅπως χρησιμεύσῃ ὡς βάσις διὰ τὴν σύστασιν μιᾶς ἑταιρίας, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ λάβωσι καὶ πολλοὶ ἄλλοι μέρος· καὶ δὲν ἔχω τὴν ἀμφιβολίαν ὅτι εἰς τὴν τράπεζαν αὐτὴν θὰ λάβωσι μέρος ἄπειροι καὶ ἐκ τῶν Ἑλλήνων τῶν ἔξω καὶ ἐκ τῶν ἐνταῦθα ὁμογενῶν, διότι δύνανται νὰ ἔχωσι τὰ ὠφελήματά των. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, καταπίπτει ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἀπέκρουσεν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς τὴν πρότασίν μου· διότι, τὸ ἐπαναλέγω, οὔτε ἐργολάβον σκοπεῖ νὰ καταστήσῃ τὸ δημόσιον, οὔτε τὸ εἰσπραττόμενον ἐννοῶ νὰ δίδεται ἀμέσως καὶ ὅ,τι εἰσπράττεται. Καθόσον δὲ ἀφορᾷ τὸν ἕτερον, κύριοι, λόγον, ἔχομεν ἀνάγκην μυριάδων ἑκατομμυρίων διὰ νὰ γείνουν ὅλα ταῦτα· καὶ πρέπει νὰ φροντίζωμεν διὰ τὴν συγκοινωνίαν ἥτις θὰ προσελκύσῃ μεγάλα κεφάλαια εἰς τὸν τόπον· ἀλλ’ ἀμφιβάλλω ἐὰν δὲν εὑρίσκησθε εἰς πλάνην πιστεύοντες ὅτι μόνον διότι θὰ κατασκευασθῶσι σιδηρόδρομοι, θὰ προσελκύσωμεν τὰ κεφάλαια ἔξωθεν καὶ θὰ ἑδραιώσωμεν τὴν πίστιν μας. Λυποῦμαι, κύριοι, εἰς τοιοῦτον ζήτημα νὰ φέρητε τοιούτους λόγους· διότι οἱ λόγοι οὗτοι ἀληθῶς δὲν ἁρμόζουν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· ἐὰν πράγματι μεριμνῶμεν περὶ τῆς δημοσίας πίστεως, ἂς μὴ σκεπτώμεθα οὕτως (θόρυβος).

§77ΔΑΓΡΕΣ. Νὰ ἀναβληθῇ, κύριε πρόεδρε, διὰ νὰ συζητηθῇ καλῶς.

§78ΤΙΝΕΣ. Εἰς τὸ μέσον θὰ μείνῃ ὁ ῥήτωρ; ἂς τελειώσῃ.

§79ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι, σήμερον θὰ τελειώσωμεν, ἀπόψε.

§80ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ἐξακολουθῶ, κύριοι. Σφάλλει λοιπὸν ὁ ἔντιμος κύριος πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος ἔθεσεν ὡς βάσιν τοῦτο τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν ἐπεκαλέσθην. Καθόσον δὲ ἀφορᾷ τὸν λόγον ὅτι τὸ ποσὸν αὐτὸ δὲν ἐπαρκεῖ, ἐγὼ, κύριοι, ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ πιστεύω ὅτι δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ βεβαίως ἐπακριβῶς οὔτε ἐγὼ οὔτε οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν φρονεῖ, καὶ αὐτὴ ἡ κυβέρνησις ἥτις πλέον πάντων ὑμῶν ἔχει μέσα εἰς τὴν ἐξακρίβωσιν δύναται νὰ ἔχῃ ἀκριβῆ ἰδέαν περὶ τοῦ ποσοῦ· κατὰ προσέγγισιν ὅμως δύναται τις νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἓν ποσὸν, τὸ ὁποῖον καὶ ἐὰν δὲν ἐπαρκέσῃ μόνον εἰς τὴν πλήρωσιν αὐτῆς τῆς ἀνάγκης καὶ τῆς συστάσεως ναυτικῆς τραπέζης, (διότι καὶ τοιαύτας προτάσεις δὲν ἀποκρούω), ἐὰν λέγω δὲν δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ μόνον, θὰ ἐπαρκέσῃ ὅμως διὰ τῆς συνδρομῆς πολλῶν ἐκ τῶν ἔξω καὶ ἐκ τῶν ἐνταῦθα μετόχων. Ἀλλὰ, λέγει ὁ κύριος πρωθυπουργὸς, καὶ ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ ἥτις θὰ διαχειρίζηται αὐτὴν τὴν περιουσίαν δὲν εὐδοκιμήσῃ, καὶ ἐὰν ὁ βοῦς τοῦ δανεισθησομένου γεωργοῦ ψοφήσῃ καὶ ἐὰν ὁ ἀγρός του ἀτυχήσῃ δὲν κινδυνεύουν αὐτὰ τὰ χρήματα;

§81ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διότι γεωργικὴ τράπεζα θὰ εἴπῃ ἐτησία πληρωμή.

§82ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν ἐκείνην δὲν ἀντιτάσσομαι· δὲν θέλω νὰ κάμω λόγον περὶ τοῦ εἴδους καὶ τοῦ σκοποῦ τῆς γεωργικῆς τραπέζης, διότι πιστεύω, ὅτι πάντες ὑμεῖς καὶ ἕκαστος γνωρίζετε καλλίτερά μου, καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ κάμω λόγον· ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι πάντες ἔχετε γνῶσιν, προβαίνω εἰς τὸ σκοπούμενον· λέγω λοιπὸν καὶ ἐγὼ, καὶ ἐὰν διὰ τῆς μικρᾶς δαπάνης τοῦ τόκου τῶν 4% διὰ τὰς 300 δραχμὰς τὰς ὁποίας θὰ δανεισθῇ διὰ νὰ βελτιώσῃ καὶ ἐπεκτείνῃ τὴν καλλιέργειάν του ὁ γεωργὸς, ἐὰν δυνηθῇ διὰ τῆς ὠφελείας αὐτῆς νὰ χρησιμεύσῃ καὶ εἰς τὸν γείτονά του, καὶ βαθμηδὸν εἰς τὴν μόρφωσιν βιομηχανίας καὶ ἐνίσχυσιν τοῦ ἐμπορίου, ποία θέλει εἶσθε ἡ συνέπεια; θέλω νὰ εἴπω, δὲν εἶναι σπουδαία τοιαύτη βάσις, διότι ἀντίθετα τοιούτων πάντοτε εὑρίσκονται· ἀλλὰ ὡς εἶπον, ἴσως δύνασθε νὰ μοὶ εἴπητε, ἐπὶ ὑποθέσεων θὰ ἀποφασίσωμεν; ὄχι, κύριοι, ἔχετε τὴν στατιστικὴν, τὴν μαθηματικὴν ἀκρίβειαν τῶν ἄλλων ἐθνῶν, ὅσα ἐπεχείρησαν τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι αἱ γεωργικαὶ τράπεζαι δὲν προῆλθον εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἐννοεῖ ὁ κύριος πρωθυπουργός· αἱ γεωργικαὶ τράπεζαι προάγουν τὰ ἔθνη, ἠδυνήθησαν καὶ τοὺς μετόχους νὰ πλουτίσωσι καὶ τοὺς λοιποὺς καὶ ἐν γένει τὰς κοινωνίας νὰ τὰς ἀναπτύξωσιν. Μεριμνήσετε κατὰ τὴν σύστασιν νὰ λάβωσι τὴν διοίκησιν πρόσωπα ἔντιμα, κατάλληλα καὶ συνετὰ καὶ ἐλαυνόμενα ἀπὸ πνεῦμα ἐμπορικὸν καὶ οὐδένα φόβον ἔχετε κύριοι· καὶ εἰς ἄλλην συνεδρίασιν ἔφερον παράδειγμα τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ἥτις δι’ ὀλίγων κεφαλαίων ἤρξατο καὶ ἥτις νῦν ἀπέκτησε μεγάλην πίστιν. Τίνες εἶναι οἱ παραίτιοι, οἱ προαγαγόντες, οὕτως εἰπεῖν, τὰς μεγάλας αὐτῆς ὠφελείας; αὐτοὶ οἱ διευθύνοντες καὶ τὸ πάλαι καὶ τὴν σήμερον τὴν τράπεζαν. Εὕρετε τοιούτους καὶ θέλετε φθάσει εἰς τὸ ὅμοιον ἀποτέλεσμα. Δὲν εἶναι σπουδαῖος, κύριοι, ὁ λόγος αὐτὸς, οὔτε ὁ ἕτερος τὸν ὁποῖον λέγει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν εἶναι σπουδαῖος· εἶπεν ἐὰν θέλητε νὰ ἔλθωσιν χρήματα εἰς τὴν Ἑλλάδα, φροντίσατε διὰ τὴν ἀσφάλειαν, διὰ τὴν τάξιν. Συγχωρήσατέ μοι, κύριοι, νὰ πιστεύσω ὅτι ἀληθῶς μὲν τὸ ζήτημα τῆς τάξεως, τὸ ζήτημα τῆς ἀσφαλείας ἔχει μεγάλην ἐπιῤῥοὴν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πίστιν, ἥτις εἶναι ὁ μοχλὸς τῆς κινήσεως τῶν τοιούτων κεφαλαίων, ἀλλὰ κλίνω νὰ πιστεύσω ὅτι ἴσως ἡ παραμέλησις τῆς τάξεως αὐτῆς τῆς γεωργικῆς πολὺ συνετέλεσε εἰς τὸ νὰ διαταραχθῇ καὶ ἡ τάξις καὶ ἡ ἀσφάλεια· περιέζωσαν, κύριοι, τὰς θύρας τῶν ὑπουργῶν καὶ τὰς οἰκίας πολλῶν ἐξ ἡμῶν ἄπειροι συμπολῖταί μας ζητοῦντες ἐργασίαν, ἄνθρωποι ἐπιμελεῖς φρόνιμοι, ἐπιχειρηματίαι, ἀλλὰ στερούμενοι τῶν μέσων. Καὶ ἂν σπουδαίως θέλωμεν, κύριοι, νὰ ἐξυπηρετήσωμεν καὶ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ τόπου, δὲν πρέπει νὰ παραβλέψωμεν τὸ ζήτημα τῆς γεωργίας, διότι πῶς θέλετε οἱ μικροὶ γεωργοὶ ν’ ἀναπτυχθῶσι καὶ νὰ ζῶσιν, ὅταν στεροῦνται τῶν μέσων; Τοὐλάχιστον ἐγὼ αὐτὸ νομίζω τὸ πρῶτον αἴτιον τῆς διαταράξεως, τὴν ἔλλειψιν ἐργασίας εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, καὶ μὴ θαυμάζητε, διότι προσπαθοῦντες διὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας παρασκευάζετε καὶ ἄλλους πόρους, βελτιοῦτε τὴν κατάστασιν τῆς βιομηχανίας, ἐπέρχεται ἡ ἀνάπτυξις τοῦ ἐμπορίου, τῆς ναυτιλίας, αὐτοῦ τοῦ σπουδαίου κλάδου περὶ τοῦ ὁποίου ὁ φίλος μου κ. Βουλευτὴς Παρνασσίδος σᾶς εἶπε πολὺ ὀρθῶς ὅτι πολὺ θέλει συντελέσει εἰς τοὺς ὁμοίους κλάδους· ἡ γεωργία, κύριοι, τότε δύνασθε νὰ πιστεύσητε καὶ θέλω νὰ πιστεύσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι θ’ ἀναπτύξῃ τὴν ἐθνικὴν πίστιν καὶ θὰ ἔλθωσι κεφάλαια εἰς τὸν τόπον· καὶ ὁ νοήμων καὶ ἐπιχειρηματίας Ἕλλην θὰ εὑρίσκῃ πόρον καὶ θὰ ἔχῃ μέγα συμφέρον εἰς τὴν τήρησιν τῆς τάξεως καὶ ἀσφαλείας· δὲν ἔχει ἀνάγκην ὁ ἔμπορος τῶν σιδηροδρόμων, ὁπόταν δὲν εὑρίσκῃ ἐμπορεύματα, δὲν ἔχει ἀνάγκην ὁ τεχνίτης καὶ ὁ ἔμπορος τοῦ σιδηροδρόμου, ὅταν ἡ πόλις εἰς τὴν ὁποίαν θέλει νὰ ὁδηγηθῇ δὲν εἶναι βιομηχανική. Περὶ τῆς ὁδοποιΐας, κύριοι, καθ’ ὅλου δὲν κάμνω λόγον, διότι τῷ ὄντι αἰσθάνομαι ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην αὐτῆς· ἀλλὰ περὶ τούτου, ὑπάρχει νόμος καὶ ὁ κ. Ζαΐμης καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἀμφισβήτησαν τὸ τοιοῦτον· κατ’ ἔτος τὸ ἓν ὄγδοον ἐκ τῶν φόρων τοῦ δημοσίου κατατίθεται διὰ νὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν ὁδοποιΐαν· τὸ ποσὸν αὐτὸ νομίζω εἶναι ἀρκετόν, ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ τι πλημμελὲς εἰς τὸν νόμον, ἂς ληφθῇ πᾶν μέτρον δυνάμενον νὰ χρησιμοποιήσῃ τὸ κεφάλαιον ἐκεῖνο. Καὶ ἐγώ, κύριοι, δὲν ἐναντιοῦμαι καθ’ ὅλου, χρεωστῶ ὅμως νὰ σᾶς εἴπω ὄχι μόνον τὸ πλημμελές, τὸ ὁποῖον παρακολουθεῖ τὴν εἴσπραξιν, ἀλλὰ καὶ τίνα ἄλλα κωλύματα συνέβησαν, τὰ ὁποῖα παρακαλῶ ἰδίως τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν ἐσωτερικῶν νὰ τὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν. Πολλάκις, κύριοι, καὶ τὸ λέγω διὰ τὴν πατρίδα μου, οἱ κάτοικοι ἔδειξαν προθυμίαν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν κατασκευῆς μιᾶς ὁδοῦ ἐπαρχιακῆς ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ φέρωσιν εἰς πέρας αὐτὴν διὰ τὴν ἀντίστασιν ἑνὸς γεωμέτρου καὶ παρῆλθεν χρόνος πολὺς νὰ γείνῃ ἡ πρώτη ἐργασία. (Θόρυβος) Καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸν λόγον τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι εἶναι καλὴ ἡ πρότασις καὶ ἠμπορεῖ νὰ φέρῃ ἀποτέλεσμα, ἀλλὰ εἶναι πρόωρος, διότι δὲν γνωρίζομεν πόσον θὰ ᾖναι τὸ ποσόν, πόσον θὰ πραγματοποιηθῇ κλπ. λέγω, μήπως ἡ ἰδική μου πρότασις εἶναι μαθηματικῶς ὡρισμένη, μήπως λέγω τόσον ποσὸν ὡρισμένον πρέπει νὰ χρησιμεύσῃ δι’ αὐτὸν τὸν σκοπόν; διὰ νὰ ἔχωμεν ἀνάγκην νὰ γνωρίζωμεν πόσον θέλει εἶναι τὸ ὅλον τῶν γαιῶν ἢ τοῦ τιμήματος καὶ ἐπὶ πόσων θέλει πραγματοποιηθῆ τὸ νομοσχέδιον ἐγὼ λέγω ὅτι τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον θὰ εἰσπραχθῇ ἀπὸ τὰς ἐθνικὰς γαίας νὰ κατατίθεται εἰς τὴν τράπεζαν τὸ ἓν τρίτον τοῦ ὅλου, τὰ δύω τρίτα τοῦ κεφαλαίου, ἢ τὰ δύω πέμπτα τοῦ ὅλου.

§83ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ δύω πέμπτα εἶναι περισσότερον ἀπὸ τὸ ἓν τρίτον.

§84ΖΕΓΓΕΛΗΣ. Τὸ ἓν τρίτον τοῦ ὅλου θέλω νὰ εἴπω· νὰ κατατίθηται αὐτὸ μέχρις οὗ φθάσῃ εἰς τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον δύναται νὰ χρησιμεύσῃ (θόρυβος). Δύο λέξεις ἀκόμη, κύριοι, καὶ ἔπειτα παύω, ἐπὶ τῆς ἰδέας ἥτις πολὺ προσείλκυσε τὴν προσοχὴν καὶ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ζαΐμη καὶ αὐτοῦ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν· ἀφήσατε ἐλευθερίαν εἰς τὴν κυβέρνησιν, καὶ ἡ κυβέρνησις θὰ μεταχειρισθῇ αὐτὰ τὰ χρήματα διὰ τὴν συγκοινωνίαν. Σᾶς ἀπέδειξα, κύριοι, ὅτι ἡ λέξις αὐτὴ εἶναι ψιλὴ ἰδέα καὶ ὅτι ἡ ἀνάπτυξις τῆς γεωργίας εἶναι μυριάκις προτιμοτέρα. Σᾶς προσθέτω δὲ ὅτι καὶ ἡ λέξις εἶναι ψιλή, ὄχι μόνον ἡ ἰδέα, διότι ἂν ὑμεῖς δυσθυμῆτε διὰ τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου περὶ ὁδοποιΐας, σᾶς ἐρωτῶ ποίαν ἐγγύησιν ἔχετε (καὶ δὲν ἐννοῶ ἀπὸ τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν, καὶ ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην μέχρι τῆς παρελεύσεως τῶν 26 ἐτῶν,) σᾶς ἐρωτῶ ποίαν ἐγγύησιν θὰ ἔχητε ὅτι θὰ μεταχειρισθοῦν αὐτὰ τὰ χρήματα διὰ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον θὰ προσδιορίσητε; Ἀλλὰ καὶ ἂν τὸ ἀποφασίσητε, θὰ ᾖναι ψιλὸν γράμμα (θόρυβος). Βλέπω ὅτι ἐκουράσθητε καὶ λυποῦμαι ὅτι αἴτιος εἶναι αὐτὸς ὁ κ. ὑπουργός, ὅστις ἔθεσεν εἰς εὐρύτατον κύκλον τὸ ζήτημα, διὰ νὰ φέρῃ ἁπλῶς σύγχυσιν εἰς τὰ πράγματα, καὶ διότι παρῆλθεν ἡ ὥρα καταπαύω τὸν λόγον, καίτοι πολλὰ εἶχον νὰ προσθέσω.

§85ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά. (θόρυβος).

§86ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τί τὸν προλαλήσαντα δὲν εἶχον τὴν ὑπομονὴν νὰ τὸν ἀκούσωσι, κύριε πρόεδρε; ζητῶ τὸν λόγον νὰ καθίσωμεν ἕως τὸ πρωΐ ἐδῶ· προστατεύετε τέλος τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, κύριε πρόεδρε, ὑπὲρ ὅλων καὶ καθ’ ὅλων.

§87ΔΑΓΡΕΣ. Κύριοι, διασαφήσεις τινὰς θέλω δώσει· ἐννοῶ ὅτι εἶσθαι κουρασμένοι, ἀλλὰ μὴ λησμονήσετε ὅτι καὶ τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σπουδαῖον. Δὲν θέλω νὰ ἀνασκευάσω τὰς παρεξηγήσεις τὰς ὁποίας ἔκαμεν ὁ κ. πρωθυπουργός, θέλω μόνον νὰ δικαιολογήσω τὰς ἰδέας μου. Ὑποστηρίξας, κύριοι, τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζέγγελη, δὲν ἐνόουν οὔτε ἐννοῶ τοῦ νὰ ἐξαρτᾶται ἡ διοίκησις τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἤδη πρόκειται νὰ ὁρίσωμεν, ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν, ἀλλὰ νὰ κατατεθοῦν τὰ κεφάλαια αὐτὰ εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ὥστε μετὰ 4 ἢ 5 ἔτη νὰ συγκεντρωθῇ ἓν ποσὸν οὐχὶ 700,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος, διότι τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς, καθ’ ὅσον ἀναχωρῶ ἀπὸ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἀλλὰ ἑνὸς ἡμίσεως ἑκατομμυρίου.

§88ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπόθεσιν ἔκαμα.

§89ΔΑΓΡΕΣ. Ἀλλὰ ἡ ὑπόθεσις εἶναι πιθανωτάτη. Σᾶς εἶπον ὅτι 100,000,000 θέλει εἶσθαι τὸ ἀντίτιμον τῶν εἰσπραχθησομένων ποσῶν τῶν 4,000,000 στρεμμάτων· ἡμεῖς προτείνομεν τὸ ⅓ νὰ κατατεθῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν τράπεζαν, δὲν ἐννοοῦμεν δὲ αὐτὸ τὸ ποσὸν νὰ τὸ διαχειρισθῇ ἡ Κυβέρνησις σας· ῥητῶς τοῦτο λέγομεν· ὥστε μετὰ 5 ἔτη νὰ γείνουν 7½ ἢ 8½ ἑκατομμύρια, καὶ ὅταν τοῦτο γείνῃ θὰ εὑρεθοῦν καὶ κεφαλαιοῦχοι οἱ ὁποῖοι θὰ λάβουν ὡς βάσιν τὰ χρήματα ταῦτα, ὅπως καὶ ἡ Ἐθνικὴ τράπεζα ἔθεσεν ὡς πρῶτα κεφάλαια ἀπὸ τὰ τοῦ δημοσίου, τὰ ὁποῖα ἔλαβον ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ δὲν θέλω ἐνταῦθα νὰ σᾶς ἀναφέρω τὴν ἱστορίαν τῆς τραπέζης διὰ νὰ μὴ σᾶς ἐνοχλήσω· ἄνευ τῶν μέσων τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὡραῖον αὐτὸ κατάστημα τὸ ὁποῖον τιμᾷ τὸν τόπον μας δὲν θὰ ὑπῆρχε. Τροποποιῶ λοιπὸν τὴν πρότασιν ταύτην, καὶ πιστεύω ὅτι ὁ κύριος Ζέγγελης θὰ συμφωνήσῃ νὰ κατατίθεται κατ’ ἔτος, τὸ ⅓ τῶν εἰσπραχθησομένων κεφαλαίων εἰς τὴν Ἐθνικὴν τράπεζαν ἐντόκως τὸ ὁποῖον διὰ νόμου κατόπιν νὰ ὁρισθῇ πῶς θὰ χρησιμεύσῃ, εἴτε εἰς κοινωφελῆ ἔργα, εἴτε εἰς τραπέζας, εἴτε εἰς συγκοινωνίαν, ὅπως ἤθελεν ἀποφασισθῆ.

§90ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Νομίζω ὅτι περιεπέσαμεν εἰς πλάνην. Ὁ παρὼν νόμος δὲν ἀφορᾷ, εἰμὴ τὴν διάθεσιν τῶν ἐθνικῶν γαιῶν, πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν πολιτῶν, αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχή του καὶ τὸ σύνολόν του· πρόκειται ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ ψηφοφορήσωμεν τὸ σύνολον αὐτό· τώρα, ποίαν πρόσοδον θὰ φέρουν, πῶς πρέπει νὰ διαθέσωμεν αὐτὴν ὠφελίμως, δὲν εἶναι ζήτημα τῆς παρούσης ὥρας, μετὰ ταῦτα ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅταν ἴδωμεν ἐκεῖ ποία εἶναι ἡ περιουσία μας, ποῖα τὰ εἰσοδήματά μας θὰ ἤμεθα εἰς κατάστασιν νὰ εἴπωμεν νὰ διατεθῇ τὸ ⅓ ἢ τὸ ¼, τώρα ὅμως συζητοῦμεν ἐν ἀδήλῳ· ποῖος εἶναι μελετημένος; ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ ψηφοφορήσω· τώρα πρέπει νὰ ψηφοφορήσωμεν τὸ σύνολον τοῦ νόμου, ὅλαι αὐταὶ αἱ ἰδέαι ἔχουν τὸν καιρόν των, πρέπει νὰ ἔλθουν εἰς προτάσεις τακτικὰς, οὐχὶ εἰς τροπολογίας, ἀλλ’ εἰς νομοσχέδια· πρέπει νὰ ἔλθῃ ἕνας νόμος ὁ ὁποῖος νὰ κανονίσῃ πῶς θὰ γείνῃ ἡ τράπεζα, κατὰ τίνα διοργανισμόν.

§91Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ (ὑπουργὸς Παιδείας). Κύριοι βουλευταὶ, ὀλίγας λέξεις θὰ σᾶς εἴπω· μοὶ φαίνεται ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι καθαρόν· πρέπει ἡ βουλὴ, ἀφοῦ ἀπεφάσισε νὰ δαπανήσῃ τὸ ⅓ τοῦ κεφαλαίου ἐκ τῆς διανομῆς τῆς ἐθνικῆς γῆς, νὰ ἐξετάσῃ ποῦ εἶναι συνάμα ἀνάγκη καὶ δίκαιον νὰ δαπανηθῇ. Γνωρίζετε, κύριοι, πολὺ καλὰ καὶ σᾶς ἀνέπτυξε καὶ ὁ κύριος Λέκκας καὶ ὁ κύριος Ζέγγελης καὶ διάφοροι ἄλλοι βουλευταὶ ὅτι ἐπαρχίαι τινες καὶ πολλαὶ ἐπαρχίαι τοῦ κράτους δὲν ἔχουν ποσῶς ἐθνικὰς γαίας· οὐχ ἧττον ἡ ἐθνικὴ γῆ δὲν εἶναι παρὰ δημόσιος πλοῦτος, καὶ ἐκ τούτου πρέπει νὰ ὠφεληθῇ ὁλόκληρος ἡ Ἑλλάς· ὁ νησιώτης, ὁ Ὑδραῖος, ὁ Σπετσιώτης, ὁ Ἀθηναῖος, καὶ τόσοι ἄλλοι δὲν ἔχουν ἐθνικὰς γαίας, ἔχουν ὅμως ἴσα δικαιώματα καὶ ἴσην μετοχὴν ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς γῆς· δὲν θὰ ὠφεληθοῦν δὲ ὅλοι ἐκ τῆς γεωργικῆς τραπέζης· θέλετε λοιπὸν αὐτοὶ νὰ στερηθοῦν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτὴν βλέπετε ὅτι ἡ πρότασις εἶναι οὐ μόνον ἄδικος ἀλλὰ καὶ ἀσύμφορος, διότι ἡ πρώτη ἀνάγκη τῆς κοινωνίας εἶναι νὰ ἐπισπευθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον ἡ συγκοινωνία, καὶ θ’ ἀποδείξω εἰς τὸν κύριον Ζέγγελην, ὁ ὁποῖος τόσα εἶπε ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, ὅτι τὰς ἀνάγκας τῆς ἐπαρχίας του δὲν γνωρίζει καὶ τὰς ἀγνοεῖ, διότι δὲν ἐστάθη ἐπὶ πολὺ εἰς τὴν ἐπαρχίαν διὰ νὰ ἴδῃ ὅτι ἡ πατάτα ἡ ὁποία καλλιεργεῖται εἰς τὴν Τρίπολιν καὶ ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐξοδευθῇ εἰς τὰς Πάτρας δὲν δύναται νὰ ἐξοδευθῇ, διότι ἀπὸ ἀπὸ τὴν Τρίπολιν διὰ νὰ μεταβῇ ἓν ζῶον εἰς τὰς Πάτρας, πρέπει νὰ ἐνοικιασθῇ ἐπὶ 35 λεπτὰ δι’ ἑκάστην ὀκᾶν, καὶ διὰ τοῦτο κρόμμυά τινα, τὰ ὁποῖα δὲν ἠξεύρω πῶς τὰ ὀνομάζουν οἱ βοτανικοὶ, καὶ τὰ ὁποῖα ἡμεῖς τρώγομεν τὴν μεγάλην τεσσαρακοστὴν καὶ τὰ ὀνομάζομεν βορβοὺς, ἔχουν εἰς τὴν Τρίπολιν δύω λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν, εἰς δὲ τὰς Πάτρας 40 λεπτὰ, καὶ σήμερον, διότι ἡ Τρίπολις ἤνοιξεν ἕνα δρόμον καὶ ἑνοῦται τὸ μέσον τῆς Πελοπονήσου μέχρι τῶν Μύλων μετὰ τῆς θαλάσσης κάπως ἔχει μεγαλειτέραν συγκοινωνίαν ἀπὸ τὰς ἄλλας μεσογείους ἐπαρχίας· ἠξεύρετε τί ἐγίνετο, πρὶν γείνῃ ὁ δρόμος αὐτὸς, ὅτε τὸ ἐμπόριον τῆς Πελοποννήσου ἐγίνετο διὰ τῶν Πατρῶν; ἡ ζάχαρις καὶ ὁ καφφές εἶχον εἰς τὰς Πάτρας μία καὶ 50 λεπ. τὴν ὀκᾶν, εἰς τὴν Τρίπολιν δὲ δύο δραχμὰς, διότι ἀπῃτεῖτο ἀγώγιον δι’ ἕκαστον ζῶον 25 καὶ 27 δραχμῶν διὰ νὰ μεταβῇ ἀπὸ τὰς Πάτρας εἰς τὴν Τρίπολιν, καὶ ἓν ζῶον δὲν θὰ φορτώσῃ πλέον τῶν 80 ὀκάδων, καὶ ἂν ᾖναι χειμὼν μόνον 70. Λοιπὸν ὑποθέσατε ὅτι ἔχομεν δύω γεωργικὰς τραπέζας, καὶ ὅτι ἡ ἐπαρχία τῆς Μαντινείας καὶ ἡ τῶν Καλαβρύτων ἔχουν ἄφθονα τὰ σιτηρὰ, δὲν θὰ ἔχουν πῶς νὰ τὰ ἐξοδεύσουν. Ἔχομεν, κύριοι, εἰς τὰ Καλάβρυτα, καὶ ὁ Κύριος Ζαΐμης τὸ γνωρίζει, κρασὶ δυνάμενον νὰ ἀνταγωνισθῇ πρὸς τὸ καλλίτερον κρασὶ τοῦ Βορδὼ, καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ἐκεῖ πωλεῖται πρὸς 4 λεπτὰ τὰ 100 πωλούμενον κοινῶς, διότι δὲν δύναται ὁ Καλαβρυτινὸς νὰ τὸ μεταφέρῃ εἰς ἄλλην ἀγορὰν νὰ τὸ μεταπωλήσῃ. Ὁ σῖτος εἰς τὰ Καλάβρυτα ἔχει 22 λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν, εἰς τὸ Αἴγιον 35, καὶ εἰς τὰς Πάτρας 45, καὶ ἂν εἴχετε σιδηρόδρομον, τὰ Καλάβρυτα ἀπὸ τὸ Αἴγιον θὰ ἀπεῖχον μόνον ¾ τῆς ὥρας.

§92ΔΑΓΡΕΣ. Ἐπαναφέρετε τὴν συζήτησιν κ. πρόεδρε· ἐγὼ εὐλαβούμενος τὴν κούρασιν τῶν κυρίων βουλευτῶν δὲν εἶπον παρὰ ὀλίγας λέξεις· ἐσυμφώνησε δὲ μετ’ ἐμοῦ καὶ ὁ προτείνας τὴν τροπολογίαν, ὅτι δὲν πρόκειται παρὰ μόνον διὰ κοινωφελῆ ἔργα νὰ διατεθῇ τὸ ποσόν. Ἡμεῖς θέλομεν ν’ ἀσφαλίσωμεν τὸ τρίτον τῆς περιουσίας.

§93ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ λέγω καὶ ἐγώ. Ὑποθέσατε, ὅτι ὁ γεωργὸς τῶν Καλαβρύτων ἢ τῆς Τριπόλεως ἀντὶ σήμερον ποῦ ἔχει 100 κοιλὰ σίτου, διὰ τῶν μέσων αὐτῶν νὰ θελήσῃ νὰ κάμῃ 150 καὶ νὰ θελήσῃ νὰ πωλήσῃ τὰ 50, πῶς θὰ τὰ μεταφέρῃ ἀπὸ τὰ μεσόγεια μέρη; αὐτὸς δὲν ἔχει παρὰ μόνον δύω ὄνους, καὶ τὸν χειμῶνα διὰ νὰ μεταφέρῃ τὰ προϊόντά του ὁ γεωργὸς, δοκιμάζει μεγάλας δυσκολίας, καὶ ὑφίσταται μεγάλα ἔξοδα· διότι, διὰ νὰ μεταβῇ ἀπὸ τὰ Καλάβρυτα π. χ. εἰς τὰς Πάτρας μὲ τοὺς ὄνους θέλει 4 ἡμέρας καὶ 4 νὰ ἐπιστρέψῃ 8. Λοιπὸν ἡ πρώτη ἀνάγκη εἶναι ἡ ἀνάπτυξις τῆς συγκοινωνίας, διότι μετὰ 5 ἔτη ἐκ τοῦ κέρδους, τὸ ὁποῖον θὰ ἔχωμεν ἐξ αὐτῆς, θέλουσιν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, συῤῥεύσει κεφάλαια, καὶ τότε θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἔχωμεν τραπέζας. Λέγω λοιπὸν ὅτι τὰ χρήματα πρέπει νὰ δαπανηθῶσιν διὰ τὴν συγκοινωνίαν, διότι ἐξ αὐτῆς δύνανται νὰ ὠφεληθῶσιν ὅλοι οἱ πολῖται τοῦ κράτους, ἀφοῦ δὲν ὠφελοῦνται ἐκ τῆς διανομῆς τῆς γῆς. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν λοιπὸν τῆς ἀνάγκης καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ δικαίου, πρέπει νὰ δαπανηθῶσι τὰ χρήματα διὰ τὴν συγκοινωνίαν καὶ πρὸς τοῦτο διετύπωσε τὴν πρότασίν του ὁ κύριος Σωτηρόπουλος.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει, κύριοι, μία πρότασις τοῦ κυρίου Ζέγγελη καὶ τοῦ Κυρίου Δαγρὲ, ἑτέρα τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ τῶν οἰκονομικῶν, καὶ ἑτέρα τοῦ κυρίου Νικοδήμου.

§95ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Προτιμᾶται τοῦ κυρίου Καλιφρονᾶ ὡς ἀπωτέρω.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς, ὅπως εἰσαχθῇ ἰδία πρότασις παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (ἐγείρονται ὀλίγοι) ἀπεῤῥίφθη. Ἐκ τῶν λοιπῶν προτάσεων νομίζω ὅτι ἀπωτέρω εἶναι τοῦ Κυρίου ὑπουργοῦ· τοῦ Κυρίου Ζέγγελη ἡ πρότασις ἔχει ὡς ἑξῆς ἀπὸ ⅓ τοῦ ἐτησίως εἰσπραττομένου κατατίθεται ἐντόκως εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ὅπως χρησιμεύσῃ εἰς κοινωφελῆ ἔργα, ὅπερ θέλει κανονισθῆ διὰ νόμου·

§97ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀπωτέρω.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ εἶναι «τὸ πεμπτημόριον τῶν εἰσπραχθησομένων ἐτησίων δόσεων θὰ κατατίθεται εἴς τινα τῶν ἐν Ἑλλάδι τραπεζῶν διὰ νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας.

§99ΔΑΓΡΕΣ. Ὁ κύριος ὑπουργὸς εἶχε συμφωνήσει μὲ τὴν πρότασιν τὴν ἰδικήν μας.

§100ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Προτιμῶ τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας.

§101ΛΕΚΚΑΣ. Ἡ φράσις κοινωφελῆ ἔργα θὰ δώσῃ ὅπλα εἰς μίαν κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ὅ,τι θέλει.

§102ΔΑΓΡΕΣ. Δὲν δίδομεν ὅπλα, τοὐναντίον ἡμεῖς ἀπαγορεύομεν νὰ μεταχειρισθῇ τὸ ἐκ τῶν γαιῶν εἰσπραχθησόμενον ποσὸν διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, περιορίζομεν τὴν κυβέρνησιν νὰ δαπανήσῃ μόνον τὰ ⅔, τὸ δὲ ⅓ νὰ τὸ καταθέσῃ εἰς τὴν τράπεζαν, τοῦ ὁποίου ἡ διάθεσις θὰ κανονισθῇ διὰ νόμου· καὶ ὅταν λέγωμεν διὰ νόμου, δὲν ἐννοοῦμεν ἀπόλυτον διαχείρισιν ἐκ μέρους τῆς κυβερνήσεως.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Δαγρὲ καὶ κυρίου Ζέγγελη ὡς ἀπωτέρω. «Τὸ ⅓ τῶν ἐτησίων εἰσπραττομένων κεφαλαίων κατατίθεται ἐντόκως εἰς τὴν ἐθνικὴν τράπεζαν, ὅπως χρησιμεύσῃ διὰ κοινωφελῆ ἔργα, ὅπερ θέλει κανονισθῆ διὰ νόμου».

§104ΔΑΓΡΕΣ. Ζητοῦμεν τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν.

§105ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ. Συμφωνῶ καὶ ἐγὼ εἰς τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν καὶ δι’ ἕτερον λόγον· διότι λέγεται εἰς ἐφημερίδας τινὰς ὅτι ἡ βουλὴ πολλάκις ψηφίζει ἄνευ ἀπαρτίας· προσκαλοῦμεν λοιπὸν τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν, διότι εἶναι ἕκτη, καὶ εἶναι ὥρα καθ’ ἣν μετὰ 4 ἢ 5 ὡρῶν ἐργασίαν, καθεὶς ἀποκάμνει καὶ ἀποχωρεῖ.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν, τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δαγρὲ καὶ Ζέγγελη λέγουσι ναὶ οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (γίνεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία) ἐψηφοφόρησαν ἐν συνόλῳ 100, 77 εἶπον ὄχι, 22 εἶπον ναί, εἷς ἠρνήθη, ἄρα ἡ βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν τῶν κυρίων Δαγρὲ καὶ Ζέγγελη διὰ ψήφων 77 κατὰ 22. Ἔχομεν ἤδη τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργοῦ.

§107ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ. Εἶναι ἡ ἰδική μου.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἀποῤῥιφθῇ ἡ τεθησομένη εἰς ψηφοφορίαν ἤδη, θὰ ἔλθῃ ἡ ἐδική σας. Ἡ πρότασις τοῦ κυρίου ὑπουργοῦ ἔχει ὡς ἑξῆς. «Τὸ ⅕ τῶν εἰσπραχθησομένων δόσεων θέλει κατατίθεσθαι εἴς τινα τῶν ἐν Ἑλλάδι τραπεζῶν ἐντόκως διὰ νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ἀνάπτυξιν τῶν μέσων τῆς συγκοινωνίας.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§109ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ. Ἡ ἰδική μου πρότασις εἶναι ἄσχετος πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Ἐγὼ λέγω 5% ἐπὶ τῶν εἰσπραχθησομένων νὰ παραχωρῶνται καὶ διὰ τὸν ἐθνικὸν στόλον (θόρυβος). Νὰ ψηφοφορηθῇ. Νὰ γείνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Νικοδήμου ἔχει ὡς ἑξῆς· «5% ἐπὶ τῶν εἰσπραχθησομένων χρημάτων ἐκ τῆς διαθέσεως τῆς ἐθνικῆς γῆς θέλουν κατατίθεσθαι πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀποκαταστάσεως τοῦ ἐθνικοῦ στόλου».

§111ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ὅλου ποσοῦ;

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα ἐπὶ τοῦ ὅλου· οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη.

§113ΤΙΝΕΣ. Τὸ ἀντίστροφον.

§114ΕΤΕΡΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἀντίστροφον ζητεῖται, ὅταν τὸ προεδρεῖον ἀμφιβάλῃ, ἀλλὰ τοῦτο δὲν συμβαίνει. Ἐὰν θέλητε ὀνομαστικὴν κλῆσιν, εἶναι 15, ὅσοι τὴν ζητοῦν; Ἂς ἐγερθοῦν, ὅσοι ζητοῦν ὀνομαστικὴν κλῆσιν. (ἐγείρονται ὀλίγοι). Δέκα εἶναι.

§116ΜΠΑΛΑΦΑΣ. Τὴν πρότασίν μου, κύριε πρόεδρε.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον, δὲν ἐτελείωσεν ἡ συζήτησις. Λοιπὸν αὔριον θὰ ἐξακολουθήσῃ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6 καὶ ¼ μ. μ.