1869.07.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 34.

Τῆς 24 Ἰουλίου 1869.

(Πέμπτη.)

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον κατὰ τῆς συντάξεως τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν σύνταξιν τῶν πρακτικῶν ὅπως ἀνεγνώσθη.—Κύριοι, μία ἐκ τῶν παρουσιασθεισῶν ἀναφορῶν περιστρεφομένη εἰς τὸ αὐτὸ ἀντικείμενον, εἰς τὸ ὁποῖον περιεστρέφετο καὶ ἡ ἄλλη, ἡ χθὲς ἀναγνωσθεῖσα περὶ τῶν προσφύγων Κρητῶν, ἐπειδὴ χθὲς ἐλησμονήθη ν’ ἀνακοινωθῇ, θέλει παραπεμφθῇ καὶ αὐτὴ εἰς τὸ ἁρμόδιον ὑπουργεῖον.—Ἐνταῦθα ἔχομεν μίαν ἀναφορὰν τῶν συμβολαιογράφων τῆς νήσου Λευκάδος, περί τινος ὑποθέσεως παραπονουμένων· παραπέμπεται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.—Ἄλλη ἀναφορὰ τῶν πρώην ὑποδικηγόρων Κεφαλληνίας· παραπέμπεται καὶ αὐτὴ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν κατὰ τὸν κανονισμόν.

§4ΔΑΓΡΕΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Τί ζητοῦν;

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ὑποδικηγόροι καὶ θέλουν νὰ καταταχθοῦν ὡς δικηγόροι.

§6ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς δικαιοσύνης.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά, εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς δικαιοσύνης. Ἐπὶ τῶν ὑποβληθέντων νομοσχεδίων τί ἀποφασίζει ἡ Βουλή; νὰ συζητηθῇ πρῶτον ἡ ἀρχὴ, κατὰ τὸ ἄρθρ. 35 τοῦ κανονισμοῦ, ἢ νὰ σταλῶσιν εἰς τὰς ἁρμοδίας ἐπιτροπάς;

§8ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Πλὴν τοῦ δανείου.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἓν αὐτό· ἐκηρύχθη ὡς κατεπεῖγον· ἀλλὰ καὶ ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι ἀναγκαῖα.

§10ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Ἡ πρώτη ἀνάγνωσις νὰ γίνῃ μετὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Β. λόγου.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε χωριστὰ δι’ ἓν ἕκαστον νὰ ὁρισθῇ προθεσμία ἢ δι’ ὅλα μία;

§12Θ. ΖΑΪΜΗΣ (πρωθυπουργός). Κύριε πρόεδρε, εἶμαι ὑπὲρ τῆς παραπομπῆς ὅλων τῶν νομοσχεδίων εἰς τὰς ἐπιτροπάς, διότι εἶναι ἀνάγκη, πρὶν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ἓν νομοσχέδιον, νὰ ὑποστῇ μίαν βάσανον εἰς τὴν ἐπιτροπήν· ἑπομένως καὶ πέρυσιν ὑπεστήριξα καὶ ἐφέτος ὑποστηρίζω τὴν αὐτὴν ἀρχὴν, ὅτι, ἐκτὸς τῶν λίαν κατεπειγόντων, οὐδὲν νομοσχέδιον πρέπει νὰ παρουσιάζηται εἰς συζήτησιν ἄνευ ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ, παρακαλῶ, τὸ ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ, τὸ ὁποῖον ὁρίζει περὶ τῆς παραπομπῆς, νὰ ἐφαρμοσθῇ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν, διότι τὸ ἄρθρ. 36, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, λέγει ῥητῶς, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται νὰ ἀποφασίσῃ τὴν παραπομπὴν εἰς ἐπιτροπὴν, ἀλλὰ προσδιορίζει συγχρόνως καὶ τὸν χρόνον ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ ἔλθῃ ἡ ἔκθεσις· διότι εἶναι πιθανὸν νὰ παραπεμφθῇ καὶ νὰ μὴ παρουσιασθῇ παρὰ εἰς τὰς ἑλληνικὰς καλένδας. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ ἄρθρον τοῦ κανονισμοῦ· ἡ Βουλὴ νὰ προσδιορίσῃ τὸν χρόνον ἐντὸς τοῦ ὁποίου νὰ παρουσιασθῇ ἡ ἔκθεσις.

§13ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐντὸς 10 ἡμερῶν.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δι’ ἕκαστον νομοσχέδιον χωριστά;

§15Λ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Μέχρι τῆς δευτέρας δι’ ὅλα.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν προσδιορίζεται ὡς χρόνος ἀρκετὸς πρὸς σύνταξιν τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς μέχρι τῆς Δευτέρας.

§17ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§18Λ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Λάβετε τὴν καλωσύνην νὰ εἰπῆτε, αἱ ἐπιτροπαί, ἐκτὸς τοῦ χρόνου τῆς συνεδριάσεως, πότε θὰ ἔρχωνται καθ’ ἑκάστην νὰ ἐργάζωνται;

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλοῦνται νὰ συνέλθωσιν, ἂν ἦναι καιρὸς, σήμερον μετὰ τὴν μεσημβρίαν ἢ αὔριον τὸ βραδύτερον, διὰ νὰ λάβωσιν εἰς σκέψιν τὰ νομοσχέδια αὐτά.

§20ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Οἱ πρόεδροι τῶν ἐπιτροπῶν θὰ προσδιορίσουν πότε νομίζουν κατάλληλον νὰ ἐργασθοῦν.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκόμη αἱ ἐπιτροπαὶ ἅπασαι δὲν συνῆλθον διὰ τὰς ἀρχαιρεσίας των· λοιπὸν παρακαλοῦνται τὰ μέλη τῶν ἐπιτροπῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔκαμαν τὰς ἀρχαιρεσίας των, νὰ συνέλθωσι διὰ νὰ τὰς κάμουν.

§22ΤΙΝΕΣ. Ποῖαι εἶναι;

§23ΕΤΕΡΟΙ. Τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν συνῆλθον μόνον (θόρυβος).

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἀναγνωσθῇ διὰ πρώτην φορὰν τὸ νομοσχέδιον τὸ περὶ δανείου, τὸ χθὲς ὑποβληθὲν ὡς κατεπεῖγον.

§25ΤΙΝΕΣ. Δευτέρα ἀνάγνωσις εἶναι.

§26ΕΤΕΡΟΙ. Πρώτη.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἡ τρίτη αὔριον, κ. πρόεδρε;

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη εἶναι σήμερον.

§29ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ τυπωθῇ ὅμως, κ. πρόεδρε. Ἐνταῦθα ἀναγινώσκεται διὰ πρώτην φορὰν τὸ περὶ δανείου 9,000,000 φράγκων νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.

§30ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀντίῤῥησις, κ. Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει, ἀλλὰ νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§31ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. Ἐτυπώθη.

§32ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ναί, ἀλλὰ δὲν διενεμήθη.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διανεμηθῇ σήμερον. Ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Β. λόγου. Οἱ ἔχοντες τὸν λόγον ἐγγεγραμμένοι εἶναι Καλλιφρονᾶς, Βαλασόπουλος, Λομβάρδος καὶ σήμερον ἐγράφη ὁ κ. Μίλησις.

§34ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἀπαντήσεως· καλὸν εἶναι λοιπὸν νὰ ὁμιλήσῃ πρῶτον κανεὶς ἄλλος ἐναντίος.

§35ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ (Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). (Ἀναγινώσκει). «Ἄρθρον μόνον. Κυροῦνται τὰ Β. Διατάγματα, ά) τὸ τῆς 14 Μαρτίου ε. ε. περὶ ἐλαττώσεως τοῦ εἰσαγωγικοῦ τέλους τῶν ὁλομαλλίνων τσοχῶν μόνον, τοῦ τουμπεκίου καὶ σιγάρων· καὶ β) τὸ τῆς 19 Μαΐου ε. ε. περὶ ἐλαττώσεως τοῦ εἰσαγωγικοῦ τέλους ἀκατεργάστων δερμάτων ἄνευ δικαιώματος ἐπιστροφῆς τινος.» Ἐν τῇ ἐκθέσει γίνεται λόγος τῶν ἀφορμῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπροκάλεσαν τὰ διατάγματα αὐτὰ, καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν θέλει δοθῆ πᾶσα διασάφησις.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.— Λοιπὸν, κ. Καλλιφρονᾶ, ὁρίστε ἐπὶ τοῦ βήματος. Προσοχὴ, κύριοι, παρακαλῶ, καὶ μὴ διακόπτετε τὸν ἀγορεύοντα.

§37ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, προσκληθεῖσα ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς συντάξεως τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Β. λόγου, διὰ νὰ κάμῃ τὸ σχέδιον καὶ σᾶς τὸ ὑποβάλῃ, ἔπρεπεν, ἐκπληροῦσα τὸ καθῆκόν της, νὰ μελετήσῃ ἁρμοδίως τὴν ἁρμοδιότητά της καὶ προβαίνουσα εἰς τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐπεφορτίσθη, εἰς τοῦτο καὶ μόνον νὰ περιορισθῇ, ὄχι διὰ νὰ ὑποκρύψῃ τίποτε, ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ παραβῇ τὴν τάξιν, διὰ νὰ μὴ παραβῇ τὸν νόμον. Ὅλοι, κύριοι, οἱ ἄνθρωποι εἴθισται, οὕτως ἔχει ἡ φύσις τοῦ ἀνθρώπου, νὰ μετέχῃ ἀπὸ συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας, ἀπὸ ὁρμὰς ἐκδικήσεως· ἀλλὰ τὸ καθῆκον ἵσταται ὑπεράνω πάντων, καὶ ὅταν ὁ ἄνθρωπος προσκαλῆται νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του, ὀφείλει εἰς τὸ καθῆκον καὶ μόνον εἰς τὸ καθῆκον νὰ ᾖναι ἀφωσιωμένος, διότι ἡ παράλειψις αὐτοῦ ἔβλαψε τὴν πατρίδα, καὶ πολλάκις ἐμέμφθημεν τὴν παράλειψιν αὐτὴν, καὶ χθὲς ἀκόμη. Ἡ ἐπιτροπή σας, κύριοι, εἶχε καὶ μέλη τῆς πλειοψηφίας καὶ μέλη τῆς μειονοψηφίας κατὰ τὸν κανονισμόν. Ἔπρεπε νὰ σκεφθῇ καὶ ἐσκέφθη, ἐτέθησαν αἱ βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἡ ἀπάντησις. Εἶπεν, ἂν πρέπῃ, ὅπως εἴθισται καὶ παρ’ ἄλλοις ἔθνεσιν ἀρχαιοτέροις εἰς τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, νὰ γενῇ ἡ ἀπάντησις κατὰ παράφρασιν καὶ τῆς ἐννοίας καὶ τῶν λέξεων ἢ νὰ ἐπεκταθῇ. Εἴπομεν ὅτι δύναται, ὅταν δὲν ὑπερβῇ τὰ ὅρια, ὅταν δὲν καταπατῇ δικαιώματα, μάλιστα δύναται. Εἴπομεν περὶ τῆς σκληρᾶς δοκιμασίας, ἣν ὑπέστη ἡ πατρὶς, ὅτι ἠμπορούσαμεν νὰ κάμωμεν μνείαν, νὰ μὴ εἴπωμεν ὅμως ὁριστικῶς περὶ τῆς διαγωγῆς τοῦ παρελθόντος ὑπουργείου, διότι ὀνομάζοντές το θὰ ἐπεφέραμεν καταδίκην· ὄχι λοιπὸν ὡρισμένως ἀλλ’ ἀορίστως δυνάμεθα· διατί; διότι τὸ ὡρισμένον, κύριοι, εἶναι κατηγορία· καὶ εἶναι κακὴ ἡ κατηγορία; ὄχι, εἶναι ἱερὰ, ἱερωτάτη, ἀναγκαιοτάτη, ἀλλὰ νὰ γείνῃ δεόντως καὶ ὅπως δεῖ. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, ἀφοῦ τὰ δέοντα ἐσυζητήθησαν, αἱ βάσεις πᾶσαι ἐτέθησαν, ἡ σύνταξις τῆς ἐκθέσεως ἐγένετο καὶ τὴν ἄλλην ἡμέραν ὑπεβλήθη εἰς συζήτησιν ὑπὸ τοῦ εἰσηγητοῦ· ἡ πλειονοψηφία τὴν ὑπέγραψεν, ἡ δὲ μειοψηφία εἶπεν ὅτι ἐπιφυλάττεται.

§38ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. ........ (θόρυβος).

§39ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ὤφειλον, ὅπως ἤκουσαν τὴν ὅλην ἀπάντησιν ἀναγνωσθεῖσαν καὶ συζητηθεῖσαν τὸ καθ’ ἡμᾶς, νὰ φέρωσι τὴν ἀπάντησιν ἢ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἤθελον, ἀλλὰ δὲν τὴν ἔφερον, δὲν τὴν εἶχον. Ἐπαρουσιάσθη κατὰ τὴν ἀνάγνωσιν, δὲν ἐβασανίσθη εἰς τὴν ἐπιτροπήν· ἀδιάφορον. Εὑρισκόμεθα, κύριοι, τώρα ἡμεῖς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἴδωμεν, δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, δυνάμεθα νὰ συνδυάσωμεν τὴν τροπολογίαν; ὄχι· διότι παραβιάζομεν τὸν νόμον, παραβιάζομεν τὴν τάξιν.

§40ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Βέβαια, διότι χάνεται ὁ κόσμος.

§41ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Κύριε Λομβάρδε, θὰ τὸν φτιάσετε σεῖς.

§42ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ὡμίλησα ἐγὼ (γέλως).

§43ΤΙΝΕΣ. Ὁ Μπούμπουλης.

§44ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἔστω διὰ τὸν Μπούμπουλην καὶ διὰ πάντα ἄλλον, ὅστις κάμνει τὸ ὅμοιον μὲ τὸν κ. Μπούμπουλην. Δυνάμεθα, κύριοι, νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, νὰ τὸ θέσωμεν ὑπὸ τὴν ψῆφόν σας; ὄχι! διότι, κύριοι, ἀντίκειται εἰς τὴν τάξιν, ἀντίκειται εἰς τὸν νόμον καὶ κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ὑπέρτερος τοῦ νόμου. Καὶ ἂν, κύριοι, εἶναι μομφὴ, τὴν ὁποίαν οἱ ἐχθροὶ τοῦ πολιτεύματος μᾶς ἀποδίδουσιν, εἶναι ὅτι τὸ ἡμέτερον πολίτευμα ὂν τὸ μᾶλλον φιλελεύθερον τῶν πολιτευμάτων τῆς οἰκουμένης, δὲν ἀσφαλίζει τὰ δικαιώματα, τὴν τάξιν· καὶ ἀπὸ μὲν τοὺς φιλελευθέρους θαυμάζεται, ἀπὸ δὲ τοὺς δεσποτικοὺς καὶ προνομιακοὺς κατακρίνεται, ὑποβλέπεται, ὅτι εἶναι ἓν σύνταγμα, τὸ ὁποῖον παραλύει, εἶναι ἓν πολίτευμα τὸ ὁποῖον δὲν ἐξασφαλίζει τὰ δίκαια τοῦ ἀτόμου καὶ τῆς κοινωνίας. Καὶ βαρεῖα εἶναι, κύριοι, ἡ κατηγορία καὶ πολλοὺς ἀπεπλάνησε καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν καὶ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ὁμογενεῖς, ὅτι δὲν θέλετε, κύριοι, σεῖς, οἵτινες πρέπει νὰ δώσητε τὸ παράδειγμα διὰ πράξεων ῥητῶν, αὐταποδείκτων, νὰ βεβαιώσητε τοῦτο, νὰ ὑπερβῆτε τὰ ὅρια τὰ ὡρισμένα ἀπὸ τὸ πολίτευμα. Κύριοι, τὸ πολίτευμα, ὡς φιλελεύθερον, ἔχει πλατύτατα ὅρια· ἐντὸς αὐτῶν ἐξασκοῦνται ὅλα τὰ δικαιώματα, πληροῦνται ὅλαι αἱ ἀνάγκαι, ὅλαι αἱ ἀπαιτήσεις καὶ ἰδιοτροπίαι ἑνὸς ἑκάστου, ἀλλὰ καὶ ὑποβάλλονται ὑπὸ τὴν ἔρευναν. Τί εἶναι, κύριοι, ἡ παράγραφος, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔφερον εἰς ἀντικατάστασιν τῆς ἡμετέρας ἀπαντήσεως; ἀναγνώσατέ την· εἶναι πλήρης κατηγορία. Ἐπαναλαμβάνω, ἡ κατηγορία εἶναι κακή; ὄχι· καλλίστη, ἀναγκαία, ἱερὰ, ὅταν πρέπῃ καὶ ὅπως πρέπει· ἀλλὰ τὸ νὰ ἀπευθύνεσθε, κύριοι, εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, καὶ ζητῆτε τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα νὰ τὸν καταστήσητε κριτὴν, δικαστὴν, δεσπότην ἀπόλυτον, ποῦ ἄγετε, κύριοι, τὸ πολίτευμα; (θόρυβος). Καὶ ὑμεῖς χθὲς ἐλέγετε, ἡ ἀποῤῥόφησις τῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν ἡ βασιλεία τοῦ Ὄθωνος εἶχεν, ἔβλαψε καὶ διατί; διότι τοιαῦτα περιστατικὰ τὴν ἐπροκάλεσαν καὶ τοιαῦτα περιστατικὰ τὴν ἔφερον. Ἡ ἀντιπολίτευσις τότε ἔλεγεν, ὅτι ἡ ἐξουσία κατεστράφη διὰ τῆς ἐξουσίας τὴν ἐξουσίαν, διότι βοηθεῖ τοὺς φίλους της καὶ τοὺς κάμνει ἰσχυρούς· διὰ ταῦτα ἡ βασιλικὴ ἐξουσία πρέπει νὰ φυλάξῃ τὰ δικαιώματά της· ἄλλοι ἐξεμεταλλεύοντο αὐτὰ καὶ ἔλεγον εἰς τὸν ἡγεμόνα, ὅπως ἕκαστος κομματάρχης ὑποστηρίζει τοὺς φίλους του, διατί καὶ ἡ ἐξουσία νὰ μὴ ὑποστηρίζῃ τοὺς φίλους της; καὶ ἐκ τούτου ἐγεννήθη τὸ τάγμα τῶν ἀφωσιωμένων· ἀλλὰ, κύριοι, τὸ ἐπροκάλεσαν, τὸ συνέτρεξαν. Οὕτως ἔρχονται, κύριοι, τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα φθείρουν ὡς σάραξ τὰ κοινά, τὴν κοινωνίαν, γινόμενα ὄχι ἐκ σκοποῦ ἀλλὰ ἐξ ἀγνοίας καὶ ἐξ ὁρμῆς τῶν παθῶν, τὰ ὁποῖα τυφλόνουν τὴν κρίσιν. Τοῦτο αὐτὸ, κύριοι, ἀκολουθεῖ καὶ σήμερον. Θέλετε εἰς τὸν Β. λόγον, ὅπου ὁ νόμος δὲν ἐπιτρέπει, νὰ φέρωμέν τι εἰς τὴν κρίσιν καὶ ἀπόφασιν τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος καὶ ἀπὸ ἀνεύθυνον συνταγματικὸν Βασιλέα νὰ τὸν καταστήσωμεν δικαστὴν, δεσπότην αὐθαίρετον; Τὸ πολίτευμα, κύριοι, τὸ ἡμέτερον σύνταγμα, τὸ ὁποῖον, ὅπως εἶπον, ἔθεσε τόσον εὐρέα ὅρια, εὐρύτατα δι’ ἅπαντας, ὥρισε καὶ ἐκανόνισε δεόντως καὶ προνοητικῶς καὶ τέρμα, διότι ὁ μὲν ἰδιώτης δύναται ἐλευθέρως νὰ φρονήσῃ, νὰ εἴπῃ καὶ νὰ γράψῃ ὅ,τι θέλει, ὅταν ὅμως προσβάλλῃ τὴν πολιτείαν ἢ τὸ ἄτομον, εἰσάγεται ἐνώπιον τοῦ ἁρμοδίου δικαστηρίου ἀπὸ τὴν εἰσαγγελίαν, τὸν δημόσιον ὑπάλληλον, καὶ ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὸν τιμωρία παρὰ τῶν δικαστηρίων· ἐπίσης καὶ ὁ τύπος δύναται καὶ νὰ συλλογισθῇ ὅπως θέλει καὶ νὰ γράψῃ ὅπως θέλει, ἀλλ’ ὅταν προσβάλλῃ τὸ ἄτομον, τὴν πολιτείαν, καταδιώκεται καὶ τιμωρεῖται ἀπὸ τὰ ἁρμόδια δικαστήρια.

§45ΜΙΛΗΣΗΣ. Θὰ δικασθῆτε λοιπόν.

§46ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ναὶ, καὶ νὰ ἦσθε καὶ σεῖς δικαστής· θαυμάζω τὴν λογικήν σας καὶ τὴν νομιμοφροσύνην σας. Εἰς τὸ βῆμα, κύριοι, τῆς Βουλῆς καὶ αἱ σκέψεις καὶ ὁ λόγος εἶναι ἀνεξέλεγκτος, ἀλλὰ δι’ αὐτὸ τοῦτο ἐπειδὴ εἶναι ἀνεξέλεγκτος ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην ἐξουσίαν, ἐπειδὴ ἡ Βουλὴ εἶναι ἡ ὑπερτάτη, διὰ τοῦτο ἔχει τοὺς χαλινοὺς ἐν ἑαυτῇ, ἔχει τοὺς ὁρισμοὺς ἐν ἑαυτῇ, ἐν τῷ συντάγματι, ἐν τῷ κανονισμῷ. Τί λέγει, κύριοι, τὸ Σύνταγμα; παρημέλησε, δὲν προεῖδε περὶ παρεκτροπῶν, περὶ παραβιάσεων τῶν νόμων ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς, περὶ εὐθύνης αὐτῶν; Προεῖδε βεβαίως. Πῶς ἠμποροῦσε νὰ παραβλέψῃ ἓν τοσοῦτον οὐσιῶδες; Ὁρίζει, κύριοι, τὸ Σύνταγμα ὅτι διὰ πᾶσαν παράβασιν τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων, καὶ ἐνθυμηθῆτε, κύριοι, διὰ πᾶσαν παράβασιν τῶν ὅρων τοῦ συντάγματος καὶ τῶν νόμων, ἡ Βουλὴ κατηγορεῖ, καὶ, κατὰ τὸ πρῶτον σύνταγμα, ἡ Γερουσία δικάζει· δὲν εἶπε, δικάζει ὁ ἀνώτατος ἄρχων, δὲν ἤθελε νὰ κάμῃ τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα δικαστὴν καὶ δεσπότην. Δικάζει ἡ Γερουσία· ἀλλὰ ποῦ εἶναι ἡ Γερουσία ἐδῶ; ἡ Γερουσία δὲν ὑπάρχει, ἔλλειψε. Καὶ τὸ σύνταγμα, κύριοι, προνοητικώτατα, ἐπειδὴ ἔβλεπεν ὅτι κατήργησε τὴν Γερουσίαν καὶ ἄφινεν αὐτὸ τὸ δικαίωμα ἀνεκτέλεστον, ἐσχημάτισε νέον ἴδιον πρὸς τοῦτο δικαστήριον, κληρούμενον ἐν τῇ Βουλῇ, ἐδῶ, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐκ δώδεκα μελῶν παραλαμβανομένων ἀπὸ τὰ μέλη τοῦ Ἀρείου Πάγου, τῶν ἐφετείων καὶ τῶν παρέδρων αὐτῶν, τὸ ὁποῖον λαμβάνον ὑπ’ ὄψιν τὰς κατηγορίας τὰς γενομένας παρὰ τῆς Βουλῆς δικάζει ἁρμοδίως. Θέλετε λοιπὸν, κύριοι, νὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν παραβιάσεων; Μάλιστα, νὰ ἔλθωμεν, ἀλλὰ δὲν θέλετε νὰ ἔλθωμεν ὅπως τὸ Σύνταγμα ὁρίζει καὶ ὑποχρεοῖ· ἀλλὰ πῶς; ἄνω ποταμῶν. Ἂν σκέπτεσθε οὕτω, σκέπτεσθε ὅπως θέλετε, ἀλλὰ ἡ ἐπιτροπὴ ἔχει δίκαιον νὰ σκεφθῇ συμφώνως μὲ τὸν νόμον, καὶ ἡ Βουλὴ δὲν εἰμπορεῖ, νομίζω, καὶ αὐτὴ νὰ παραδεχθῇ ὅ,τι παραβιάζει τὸν νόμον. Ὅταν πρόκειται, κύριοι, περὶ κατηγορίας, καὶ ἡ συζήτησις πρέπει νὰ ᾖναι ἐκτενεστέρα καὶ αἱ ἔρευναι ἐκτενέστεραι. Εἴδετε χθὲς ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του ὁ πρώην πρωθυπουργὸς κ. Κουμουνδοῦρος, ἀναγινώσκων τινὰ γράμματα πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ὁμιλίας του, τὰ ἀνέγνωσε μέχρι τινὸς, διότι δὲν τῷ ἐπετρέπετο ν’ ἀναγνώσῃ τὸ ὅλον· ἀναφέρων τὰς περιστάσεις ἀπεσιώπα τινὰς, διότι δὲν ἐπετρέπετο νὰ τὰς ἀναφέρῃ ὅλας· καὶ λέγω, μάλιστα, ἔκαμεν ἄριστα, ἀλλὰ διατί; διότι ἡ τυχαία αὐτὴ δι’ ἄλλον λόγον γινομένη ἐνταῦθα συζήτησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ τελειοποιήσῃ, νὰ ὡριμάσῃ αὐτὸ τὸ παρεμπίπτον, τὸ ὁποῖον ἔχει ἄλλην ὁδὸν, ἄλλην διεύθυνσιν, ἄλλην ἐξέτασιν, τελειοτέραν, εὐρυτέραν. Διότι, τί σημαίνει, κύριοι, νὰ εἴπωμεν ὀλίγα λόγια πρὸς διασκέδασιν καὶ νὰ μὴ κάμωμεν τίποτε ἀποφασιστικόν; Ἀλλ’ ὅ,τι, κύριοι, δὲν γίνεται μετὰ τελειότητος εἰς τὰς ἀρχάς του, δὲν ἔχει καὶ ὑποστήριξιν μετὰ ταῦτα. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ὡς ὑπερτάτη ἀρχή, ἀνεπλήρωσε καὶ τὰ δύο, καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Γερουσίαν· ἦτο συνάμα καὶ κατήγορος ὅπως εἶναι ἡ Βουλή, καὶ δικαστήριον ὅπως ἦτον ἡ Γερουσία· ἐξέφερε τὴν ἀπόφασίν της τότε καθ’ ἑνὸς ὑπουργείου, ἀλλ’ ἐξηγέρθη ἡ μομφὴ ὅτι ἀτελῶς ἐξέφερε τοιαύτην ἀπόφασιν, δὲν ἐνήργησε δεόντως, δὲν ἔδωκε καιρὸν νὰ ἀπολογηθοῦν οἱ κατηγορούμενοι. Τί ἔγεινεν; Αὐτοὶ, κύριοι, οἱ ὁποῖοι μετὰ προθυμίας ἔφεραν αὐτὴν τὴν ἀπόφασιν, αὐτοὶ τὴν ἀνεκάλεσαν. Λοιπὸν τί θέλετε, κύριοι; παίγνια νὰ κάμνωμεν πρὸς τὸ διασκεδάζειν, καὶ νὰ μὴ ἐρχώμεθα ποτὲ εἰς ἀποτέλεσμα; Παίγνια εἶναι, κύριοι, ὅταν δὲν στηρίζωνται ἀπὸ τὴν νόμιμον τάξιν τὴν διαγεγραμμένην ἀπὸ τὸ σύνταγμα. Ὅταν δὲν διέλθουν τὴν ἀκριβῆ ἐξέτασιν καὶ ἔρευναν, δὲν ἠμποροῦν νὰ σχηματίσουν μίαν τετελεσμένην ἀπόφασιν· μία μὴ τοιαύτη ἀπόφασις πάντοτε δύναται νὰ προσβληθῇ, πάντοτε ἔχει τὸ τρωτόν της. Ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος ὁμιλῶν χθὲς, διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὴν παράγραφον τῆς ἀπαντήσεως, εἴδατε ποῦ ἐστηρίχθη περιπλέον; Εἰς τὴν παράβασιν τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, τὴν ὁποίαν ἔκαμε δικαστικῶς, διὰ τῶν εἰσαγγελέων καὶ διὰ τῶν δικαστηρίων, εἰς τὰς καταδιώξεις ὅπου ἐγένοντο διὰ τῶν δικαστηρίων· ὀλίγον ἀνέτρεξε εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα· εἶπε ποῖον ἦτο τὸ ὑπουργεῖον τῶν παρασκευῶν, ἀλλ’ οὔτε αὐτὸς δὲν ἐπίστευεν ὅτι αἱ παρασκευαὶ αὗται ἦσαν ἀρκεταὶ διὰ νὰ ἄρουν πόλεμον ἡνωμένη μὲ τὴν Κρήτην ἡ Ἑλλάς, ἀλλ’ ἐνόμιζεν ὅτι αὕτη ἤθελε συνδυασθῇ μὲ ἄλλας συμπράξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐγένοντο. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ σύστημα τῶν προετοιμασιῶν ἦτο κατ’ ἐκείνους τοὺς καιροὺς κρισιμώτατον, ἀναγκαιότατον καὶ προβλεπτικώτατον, καὶ τὸ ὑπεστηρίξαμεν μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις μας· ἐγὼ αὐτὸς τὸ ὑπεστήριξα· ἤμην τότε ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ εἰργάσθην καὶ ὑπεστήριξα ὅτι αἱ πιστώσεις νὰ δοθῶσι καὶ νὰ γίνῃ χρῆσις αὐτῶν· καὶ εἶμαι βέβαιος ἐγὼ ἔτι περισσότερον ἀπὸ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ὅτι ἀνίσως αἱ προετοιμασίαι ἐκεῖναι δὲν ἠμποροῦσαν νὰ ἀντιταχθοῦν ἀπέναντι πολέμου, ἐδύναντο ὅμως νὰ ἐμποδίσουν αὐτὸν τὸν πόλεμον. Ἀλλὰ καὶ αἱ προπαρασκευαὶ δυστυχῶς δὲν ἐγένοντο, διότι, ἐνῷ ὁ νόμος ἐψηφίσθη παρὰ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐνεργηθῇ δάνειον ἐξ 28 ἑκατομμυρίων, τοῦ ὁποίου τὰ δύο τρίτα νὰ χρησιμεύσωσι ῥητῶς πρὸς ἀγορὰν πλοίων διὰ σχηματισμὸν στόλου, τὸ δὲ ἓν τρίτον πρὸς ὁπλισμὸν τοῦ στόλου καὶ τοῦ στρατοῦ, οἱ ἀποσταλέντες ἐν Λονδίνῳ διὰ νὰ ἀγοράσωσιν ἕτοιμα πλοῖα, τὰ ἐκεῖ εὑρισκόμενα ἢ ἐν Ἀμερικῇ πάμπολλα ὄντα, οἱ ἀποσταλέντες ἤκουσαν ἄλλων συμβουλάς, καὶ ἐπροτίμησαν νὰ παραγγείλουν τὴν κατασκευὴν πλοίων ἀντὶ τῆς ἀγορᾶς ἑτοίμων, καὶ οὕτως, ὅτε τὰ ἐζήτησεν ἡ Ἑλλάς, δὲν εἶχε πλοῖα. Ἐπῆλθεν ἡ ἄλλη κυβέρνησις ἡ διάδοχος ἐκείνης· αὐτὴ ἐντελῶς ἠμέλησεν, οὐδόλως ἐφρόντισεν, ἦτο ἄλλων ἀρχῶν, ἐπρέσβευε τὴν εἰρήνην, δὲν ἠξεύρω τί ἤθελε νὰ φέρῃ διὰ τῆς ἐξευμενίσεως τῶν δυνάμεων. Ὅλα ταῦτα, κύριοι, ὅταν ἓν σῶμα ἐμβριθὲς, ὅπερ εἶναι ἡ Βουλὴ, ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ Κράτους, ὅταν ὅλα ταῦτα θέλῃ νὰ τὰ διεξέλθῃ καὶ νὰ τὰ ἐκτιμήσῃ δεόντως, πρέπει δεόντως νὰ τὰ συζητήσῃ, νὰ τὰ ἐρευνήσῃ. Δὲν πρέπει νὰ παραβιάζῃ τὸν νόμον, δὲν πρέπει νὰ παραβιάζῃ τὴν τάξιν, νὰ δεικνύῃ ὅτι τὸ πολίτευμα δὲν ἔχει ὅρια, δὲν ἀσφαλίζει οὔτε τὰ δίκαια τῆς πολιτείας οὔτε τοῦ ἰδιώτου. Ὀφείλοντες, κύριοι, νὰ εἴμεθα ἀκριβεῖς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων μας, νὰ ὑπακούωμεν εἰς τὸ πολίτευμα, εἰς τὸ ὁποῖον ἐδώκαμεν ὅρκον, δὲν δυνάμεθα νὰ παρεκτραπῶμεν οὔτε κατὰ μικρὸν, διότι μικρὰ παρεκτροπὴ φέρει εἰς τὸ τέλος μέγα τὸ ἀποτέλεσμα. Προσέχοντες λοιπὸν εἰς τοῦτο, ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν κατ’ ἐμὲ τὸ ὑποβληθὲν παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως, χωρὶς νὰ ἐμποδίζηταί τις ὡς πρὸς τὴν ἐξέτασιν πραχθέντων πλημμελημάτων, κακουργημάτων, παρεκτροπῶν, παραβάσεων τοῦ νόμου, σύμφωνα μὲ τοὺς ὁρισμοὺς τοῦ νόμου καὶ ἀποτελεσματικῶς· οὐχὶ δὲ πρὸς ἐπίδειξιν καὶ πρὸς σύγχυσιν καὶ τῆς τάξεως καὶ τοῦ νόμου, ὅπως εἶναι ἡ εἰς τὴν ἀπάντησιν ἀναρμόδιος προσθήκη κατηγορίας ἄνευ ἀποτελέσματος.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Λέκας ἐζήτησε νὰ εἴπῃ δύω λέξεις ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεώς του.

§48ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι σχετικὸν μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον;

§49ΛΕΚΚΑΣ. Ἐπάνω κάτω, σχετικόν. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, κύριοι, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ζητήσω πληροφορίας τινὰς ἀπό τινας τῶν κ.κ. ὑπουργῶν, ἐπὶ δεδομένων, ὡρισμένων ἀντικειμένων. Τὰ ἀντικείμενα αὐτὰ καθαρῶς ἀπέβλεπον τὴν ἀποστολὴν ἀξιωματικῶν εἰς τὴν ἀλλοδαπήν, τὴν πρόσληψιν ἐθελοντῶν τυχαίων εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τὴν στρατιωτικὴν ἐν τῇ περιπτώσει καθ’ ἣν ἀραιοῦνται αἱ τάξεις διὰ τῆς ἀποπομπῆς τῶν ἐφέδρων καὶ τῆς ἀποστολῆς στρατιωτῶν εἰς ἄδειαν, καὶ τρίτον, τὸ ἀντικείμενον τῆς προμηθείας πλοίων ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς. Καθόσον ἀφορᾶ τὴν περίπτωσιν τῆς προσλήψεως τῶν ἐθνοφυλάκων, πράγματι δὲν ἐπείγει ἡ σειρὰ εἰσέτι· καθόσον ἀφορᾷ ὅμως τὰ δύω ἄλλα ἀντικείμενα, ἐὰν εὐαρεστῆται ὁ φίλος μου κύριος Δανόπουλος νὰ ἔχῃ ὀλίγην ὑπομονὴν, θὰ ἴδῃ ὅτι ἔχουν ἄμεσον σχετικὴν θέσιν ἐν τῷ ζητήματι, περὶ τοῦ ὁποίου ἀπὸ χθὲς πολὺς θόρυβος γίνεται. Ἰδίως παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ παρέξῃ τὰς πληροφορίας τῶν ὁποίων πολλὴν ἀνάγκην ἔχω· τὸ πλοῖον τὸ ἐμπόλεμον, τὸ ταχύπλουν, τὸ καλούμενον Ἀμφιτρίτη, καὶ τὸ ἄλλο τὸ ὁποῖον κατ’ εὐτυχίαν τῆς Ἑλλάδος κατεστράφη ἡ Βουβουλίνα, πόθεν ἠγοράσθη, παρὰ ποίας Κυβερνήσεως ἠγοράσθη, τί ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ εἰς ἕνα ἐθνικὸν πόλεμον, στόλου μὴ ὑπάρχοντος; Βλέπετε λοιπὸν ὅτι εἶναι σχετικώτατον, κύριε Δανόπουλε. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ παρέξῃ τὴν ζητηθεῖσαν πληροφορίαν· καὶ διὰ νὰ μὴ δειχθῇ ὅτι ἡ ἐρώτησίς μου ἔχει τί τὸ ἀντιπολιτευόμενον, ἔχει τί τὸ πικρὸν, ἐξηγοῦμαι· εὐκολύνω περισσότερον τὴν θέσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἐὰν οἱ κύριοι αὐτοὶ ἀξιωματικοὶ οἱ μεταβάντες ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ εἶναι οἱ καλλίτεροι μεταξὺ τῶν ἄλλων συναδέλφων των, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω οὔτε νὰ μάθω ἐὰν οἱ κύριοι αὐτοὶ ἀξιωματικοὶ κατετάχθησαν εἰς τοὺς γενικοὺς ἐπιτελεῖς λόγῳ προαγωγῆς, καὶ ὅτι ἁδραῖς δαπάναις τῆς πατρίδος προητοιμάσθησαν νὰ χρησιμεύσωσιν ἀξιωματικοὶ τοῦ μηχανικοῦ καὶ δυστυχῶς τὰ χρήματα τοῦ δημοσίου κατεστράφησαν μεταβάντων ἀλλοῦ, ἐνῷ ἦτο πιθανὸν νὰ ἦταν ἁρμοδιώτεροι ἐὰν ἦσαν εἰς τὸν μηχανικὸν κλάδον. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω σήμερον ἐὰν ἠδύνατο τὸ ἀτυχὲς δημόσιον νὰ οἰκονομήσῃ 1,500 ἢ 2,000 δραχμὰς, τὰς ὁποίας πληρόνει κατὰ μῆνα εἰς ἐπιμίσθια τῶν κυρίων τούτων, ἐνῷ ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ εὑρίσκονται νέοι εὐμαθεῖς κάμνοντες ἐφαρμογὴν ἐπὶ τὰ ἴδια αὐτὰ ἀντικείμενα, διὰ τὰ ὁποῖα μετέβησαν οἱ ῥηθέντες ἀξιωματικοὶ εἰς τὴν ἀλλοδαπήν. Περιορίζομαι μόνον εἰς τὸ νὰ μάθω, ἡ ὑπηρεσία ἔχει σχέσιν μὲ τὴν προμήθειαν ὑλικοῦ τοῦ πολέμου; ἡ ἐντολὴ αὕτη εἶναι ἔργον καθαρὸν τῆς ἐνεστώσης κυβερνήσεως, ἄλλης κυβερνήσεως, καὶ ὁποίας; Καὶ ἐν τῇ περιπτώσει καθ’ ἣν δὲν εἶναι τῆς παρούσης, ἐὰν ἐρχομένου αὐτοῦ τοῦ ὑλικοῦ εἴχομεν κάτι τι θετικὸν πρὸς πόλεμον, θὰ εἴχομεν τοὐλάχιστον πλήρεις τὰς σελίδας καὶ τὰ τετράδια, τὰ ὁποῖα μᾶς παρουσίασαν διὰ νὰ ἀποδειχθῇ τὸ κενὸν τῶν ἀποθηκῶν. Περιορίζομαι λοιπὸν, βλέπετε, εἰς πολὺ στενὸν κύκλον. Παρακαλῶ νὰ μοὶ δοθοῦν αὐταὶ αἱ πληροφορίαι αἱ ὁποῖαι, βλέπετε, εἶναι σχετικαὶ, σχετικώταται μὲ τὸ ζήτημα τὸ ὑπάρχον.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Βαλασόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§51ΛΕΚΚΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε, νὰ μὴ τελειώσῃ τὸ σημερινὸν ζήτημα ἐὰν δὲν δοθῶσιν αἱ πληροφορίαι, διότι πιθανὸν ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν νὰ θέλω νὰ ὁμιλήσω.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τὸ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή.

§53ΖΑΪΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἅμα ὁμιλήσῃ ὑπουργός τις, καὶ θὰ ὁμιλήσῃ βεβαίως, θὰ λάβῃ τὰς πληροφορίας ὁ κ. Λέκας. Μὴ βιάζεσθε τόσον πολύ.

§54ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θέλω παρακολουθήσει τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Οἰτύλου κ. Κουμουνδοῦρον, τὸν χθὲς διὰ μακρᾶς ἀγορεύσεως κλείσαντα τὴν συνεδρίασιν, εἰς ὅλας τὰς παρεκβάσεις καὶ καταφορὰς, τὰς ὁποίας διὰ μακρῶν ἀπηύθυνε· νομίζω ὅτι ἦσαν δικαιολογημέναι αἱ καταφοραὶ αὐταὶ, διότι προέρχονται ἐξ αἰσθημάτων γενναίων καὶ ἀγαθῶν. Ἐφρόνει καὶ φρονεῖ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὅτι ἐὰν ἀνεδεικνύετο βουλευτὴς, ἤθελε κληθῆ εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων· ἐὰν περιήρχετο εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων, ἤθελε σώσει τὴν Κρήτην· ὅτι ἦτο ὁ μόνος ἄνθρωπος, ὅστις ἠδύνατο νὰ σώσῃ τὴν Κρήτην, καὶ νὰ περιποιήσῃ τοιουτοτρόπως δύναμιν εἰς τὸ ἔθνος, ἡ δὲ σωτηρία τῶν Κρητῶν ἤθελε δώσει αὐτῷ τὸν ἀμάραντον στέφανον τῆς δόξης. Εἶχε δίκαιον λοιπὸν νὰ καταφέρεται καθ’ οἱουδήποτε, ὅστις εἴτε δικαίως εἴτε ἀδίκως ἐγένετο ἐμπόδιον εἰς τὸ ν’ ἀναδειχθῇ βουλευτής. Δὲν θέλω παρακολουθήσει τὸν Κ. βουλευτὴν εἰς τὰς προσβολὰς, αἵτινες ἥκιστα ἀνήκουσιν εἰς κοινοβουλευτικοὺς ἄνδρας, πολὺ δὲ μάλιστα εἰς ἀρχηγὸν κόμματος, διότι καὶ αὐταὶ προήρχοντο καὶ ἐστηρίζοντο εἰς τ’ αὐτὰ γενναῖα καὶ εὐγενῆ αἰσθήματα τοῦ Κ. Κουμουνδούρου. Θέλω ἀρχήσει τὸν λόγον ὅπου ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἐτελείωσε, δηλ. ἀπὸ τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα. Τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα, κύριοι, ἤτοι αἱ ἐπιδρομαὶ τῶν ἐθνῶν τῆς Δύσεως κατὰ τῶν ἐθνῶν τῆς Ἀνατολῆς καὶ τἀνάπαλιν, αἱ ἐπιδρομαὶ τῶν ἐθνῶν τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Δύσεως εἶναι σύγχρονοι μὲ τὴν ὕπαρξιν τῆς ἱστορίας τῶν ἀνθρωπίνων συμβεβηκότων. Αἱ πρῶται σελίδες τῆς ἱστορίας κατέχονται ἀπὸ τὰς ἐπιδρομὰς τῆς Δύσεως πρὸς τὴν Ἀνατολὴν, ἡ πρώτη εἶναι ἐκείνη τῶν Ἑλλήνων κατὰ τῆς Τροίας· ἡ δευτέρα καὶ τρίτη ἀπὸ τὰς ἀντεπιδρομὰς τῶν Ἀσιανῶν κατὰ τῆς Ἑλλάδος, τοῦ Δαρείου καὶ τοῦ Ξέρξου· τετάρτη ἀπὸ τὴν κατάκτησιν τῆς Ἀσίας ὑπὸ τοῦ Ἀλεξάνδρου, ἡ δὲ Ῥώμη διεδέχθη τὸν Ἀλέξανδρον εἰς τὴν κατάκτησιν αὐτήν. Ἡ Ῥώμη ἐπὶ αἰῶνας ἔθεσε φραγμὸν εἰς τὴν παλλίῤῥοιαν αὐτὴν τῶν ἐθνῶν. Ἀλλ’ οἱ λαοὶ τῆς Ἀσίας, ὅταν παρήκμασεν ἡ Ῥώμη, κατέστρεψαν τὴν κυριαρχίαν της· εἰς μάτην ἡ Εὐρώπη ἀντέταξε τὰς σταυροφορίας, αἱ ὁποῖαι μέγαν μὲν ὄγκον κατέλαβον ἐν τῇ ἱστορίᾳ, μικρὰ δὲ ἀποτελέσματα κατέλιπον. Οἱ Ἀσιανοὶ, κύριοι, ἐπήλασαν κατὰ τῆς Εὐρώπης καὶ πολλὰς χώρας ἐχειρώσαντο, κατέβαλον τὴν Ἑνετίαν, ἐξεπόρθησαν τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ ἔστησαν πολιορκίαν ἔξωθεν τῆς Βιέννης· ἤθελον δὲ πλημμυρήσει ὅλην τὴν Εὐρώπην, ἐὰν ὁ Οὐνιάδης καὶ ὁ Σκενδέρμπεης δὲν ἔθετον φραγμὸν εἰς τὸν χείμαῤῥον αὐτῶν. Ἡ οὕτως ἱδρυθεῖσα αὐτοκρατορία τῆς Τουρκίας ἦτον εἰς τὴν ἀκμήν της, ὅταν ἕνας μέγας ἀνὴρ, Πέτρος ὁ ἀναμορφωτὴς ἢ μᾶλλον ὁ θεμελιωτὴς τῆς Ῥωσσίας, ὤμοσε τὸν ὄλεθρον τῆς Τουρκίας· ἠξεύρετε βεβαίως τὴν περίεργον ἐκείνην διαθήκην, ἐν τῇ ὁποίᾳ κατέλιπεν ὡς κληρονομίαν τὴν κατάκτησιν τῆς Τουρκίας· Αἰκατερίνη ἡ Βʹ. ἡ μεγαλεπήβολος ἐκείνη Αὐτοκράτειρα κατέφερε τὰς γνωστὰς ἐκείνας κατὰ τῆς Τουρκίας καταστροφὰς, Ἀπ’ ἐδῶ ἄρχεται κυρίως τὸ νέον Ἀνατολικὸν ζήτημα. Πάντες οἱ διάδοχοι τῆς Ῥωσσίας ἠσχολοῦντο εἰς τὴν κατάκτησιν τῆς Τουρκίας. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον ἡ Εὐρώπη ηὐχαριστεῖτο ἐπὶ τῇ ταπεινώσει τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ κατόπιν, ὅταν ἔβλεπεν ὅτι ἡ Ῥωσσία γιγαντιαίοις βήμασιν ἔτρεχεν εἰς τὴν κατάκτησιν τῆς Τουρκίας, ἤχθετο καὶ ἠγανάκτει ἐπὶ πάσῃ ἐκ τῆς Τουρκίας κατακτήσει, τὸ δὲ 1854 συσσωματωθεῖσα ἐπήνεγκεν ἐκεῖνον τὸν τρομερὸν, τὸν αἱματηρὸν καὶ πολυδάπανον πόλεμον ἐν Κριμαίᾳ καὶ ὄχι μόνον εἰς τὰ 54 ἐπολέμησεν ὑπὲρ τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ 40 συνεκρότησε τὴν πενταμελῆ συμμαχίαν διὰ νὰ σταματήσῃ τὸν νικηφόρον Ἰμβραὴμ πασᾶν. Καὶ κατὰ τὸ 1821 κατὰ τοῦ ἀγῶνος τῆς Ἑλλάδος ἦτον ἐχθρὰ ἀμείλικτος, καὶ δὲν μετέβαλλε γνώμην, παρ’ ὅσον οἱ ἐνθουσιῶντες τῆς Εὐρώπης λαοὶ ὕστερον ἀπὸ ἕνα ἡρωϊκὸν ἀγῶνα τῆς Ἑλλάδος ἐπέβαλλον τὴν γνώμην των, καὶ ἡ Ἑλλὰς τότε ἐγένετο τὸ γνήσιον καὶ μονογενὲς τέκνον τῶν αἰσθημάτων τῆς διπλωματίας. Ἡ Τουρκία, κύριοι, περιέπεσεν εἰς παρακμὴν ἀφ’ ὅτου ἠνδρώθη τὸ μέγα κράτος τῆς Ῥωσσίας· τὰ αἴτια τῆς παρακμῆς τῆς Τουρκίας δὲν εἶναι ἀφαιρετὰ, ἔγκεινται εἰς τοὺς νόμους τῆς φύσεως· δὲν ἠμπορεῖ ἡ Τουρκία νὰ ποιήσῃ ἐξαίρεσιν τοῦ κανόνος, θέλει ὑποκύψει εἰς τὸν ἀδυσώπητον χρόνον. Δὲν πταίουν, κύριοι, τὰ ἤθη, δὲν πταίουν οἱ νόμοι, δὲν πταίει ἡ θρησκεία, διότι ἀπὸ πολλοῦ καιροῦ ἡ Τουρκία μετέβαλε καὶ ἤθη καὶ νόμους, ἡ δὲ θρησκεία ἐξασθένησεν, ἀλλ’ ἀντὶ νὰ βελτιωθῇ ὡς περιέμενον ὅλοι οἱ ὑποστηρίζοντες τοὺς νεωτερισμοὺς, ἀπεδείχθη ὅτι ἡ ἀπότομος παρακμὴ χρεωστεῖται εἰς τοὺς ἀποτόμους νεωτερισμούς. Ἡ παρακμὴ καὶ ἡ κατάπτωσις τῶν ἐθνῶν, κύριοι, εἶναι τι φαινόμενον ἀκατάσχετον, μυστηριῶδες, φαινόμενον τὸ ὁποῖον δὲν δύναταί τις νὰ τὸ σταματήσῃ, νὰ τὸ προλάβῃ. Τοῦτο αἰσθανομένη ἡ Κρήτη, ἡ προσφιλὴς αὐτὴ ἀδελφὴ, ἡ ὁποία ἐπολέμησε μεθ’ ἡμῶν τὸν αἱματηρὸν ἐκεῖνον ἀγῶνα τοῦ 1821 καὶ ἔχυσε μεθ’ ἡμῶν τὸ πολύτιμον αὐτῆς αἷμα, ἀλλὰ δυστυχῶς ἀπεσπάσθη ἀφ’ ἡμῶν ὑπὸ τῆς σκληρᾶς διπλωματίας, ἡ προσφιλὴς αὐτὴ ἀδελφὴ, ἥτις ἔσεισε τρομερῶς τὰς ἁλύσσεις της κατὰ τὸ 1840 ἐνόπλως διαμαρτυρηθεῖσα, τὸ 1866 ἡ Κρήτη ἐπανεστάτησε μετ’ ἴσου θάῤῥους ὅσης καὶ ἐλπίδος. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι τότε εἶχεν ἐκραγῆ ὁ γερμανικὸς πόλεμος καὶ πάντες ἐπίστευον, μὴ ἐξαιρουμένων καὶ αὐτῶν τῶν δοκιμωτέρων στρατηγῶν, ὅτι ὁ πόλεμος ἤθελε λάβει διαστάσεις μεγάλας, ὅτι ἤθελε παραταθῆ καὶ ὅτι ἡ φλὸξ τῆς πυρκαϊᾶς ἤθελεν ἀναφλέξει καὶ τὰς εἰς τὴν Ἀνατολὴν συσσωρευμένας εὐπρήστους ὕλας. Ἐνόμισαν λοιπὸν οἱ Κρῆτες κατάλληλον τὴν εὐκαιρίαν, ὅταν ἡ Εὐρώπη ἤθελεν εἶσθαι περιπεπλεγμένη εἰς τὸν πόλεμον ἐκεῖνον, ἐπίστευον ὅτι τὸ σκάφος τῆς ἐπαναστάσεως ἤθελεν οὐριοδρομήσει, ἀλλὰ διεψεύσθησαν τῶν ἐλπίδων, καθὼς ἐξέπληξε καὶ τὸν Ναπολέοντα ἡ μάχη τῆς Σαδόβας· οὐχ ἧττον νομίσαντες ὅτι τὰ δεινὰ τὰ προερχόμενα ἐκ τῆς ἀφορήτου διοικήσεως τοῦ Σουλτάνου εἶναι ἀφορητότερα τοῦ πολέμου, ἐπροτίμησαν τοῦτον, ἐλπίζοντες ὅτι ἐπὶ τέλους ἡ Εὐρώπη ἤθελε καμφθῆ εἰς τὴν φωνὴν τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀπελπισίας. Ἀλλὰ καὶ ἐδῶ ἐψεύσθησαν αἱ ἐλπίδες των, ἡ Εὐρώπη ἔμεινεν ἄκαμπτος. Ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης, ὡς βλέπετε, κύριοι, δὲν ὑπεκινήθη ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἀνεῤῥίπισε τὰ πάθη τῶν Κρητῶν, οὔτε ἡ Ῥωσσία ἔθεσε τὸν δάκτυλόν της, ὅπως οἱ ἐχθροὶ τῆς Ῥωσσίας καὶ τῆς Ἑλλάδος μᾶς κατηγόρουν ἄλλοτε· ἡ ἐπανάστασις τῶν Κρητῶν εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς ἀφορήτου διοικήσεως τῆς Τουρκίας. Εἰς τοῦτο ὅλοι συμφωνοῦν καὶ κανεὶς ἐχθρὸς δὲν ἐφαντάσθη νὰ ἐπιῤῥίψῃ αὐτὸν τὸν μῶμον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Εἰς τοιαύτην, κύριοι, κατάστασιν τῶν πραγμάτων ὁ Βασιλεὺς ἀνέθηκε τὴν διοίκησιν τῆς πολιτείας εἰς τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο εὑρέθη ἀπέναντι μεγάλων δυσχερειῶν, οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι ὤφειλον νὰ μὴ παραβιάσωσι τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις τῆς οὐδετερότητος καὶ νὰ μὴ ἀντιστρατευθῶσι κατὰ τῶν πανδήμως ἐκφραζομένων πόθων τοῦ λαοῦ, οἵτινες ἐγγίζουν τὰς καρδίας καὶ αὐτῶν τῶν ὑπουργῶν Ἑλλήνων ὄντων. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο μετὰ φρονήσεως διεξῆλθεν αὐτὰς τὰς δυσχερείας, ὑπερενίκησεν ὅλα τὰ ἐμπόδια· διότι τηρῆσαν τὰς διεθνεῖς ὑποχρεώσεις, ἐφύλαξε τὴν οὐδετερότητα, ἐκτελοῦν δὲ τοὺς νόμους ἀκριβῶς, οἵτινες ἀπονέμουν τὴν ἐλευθερίαν εἰς ἕκαστον ἄτομον νὰ δεικνύῃ τὴν συμπάθειάν του εἰς πάσχοντα λαὸν καὶ μάλιστα ἀδελφόν, ἀφῆκεν ἐλευθέραν διέξοδον εἰς τὴν ἐξάσκησιν τῶν πόθων τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἕνεκα τούτου πλῆθος ἐθελοντῶν μετέβαινον εἰς τὴν Κρήτην καὶ συνεισφοραὶ ἄπειροι συνέῤῥεον εἰς τὰ ταμεῖα τῶν ἐπιτροπῶν ἡ δὲ κυβέρνησις τὸ καθ’ ἑαυτὴν παρεῖχε τ’ ἀναγκαῖα βοηθήματα καὶ ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης εὐωδοῦτο. Ἡ δὲ κυβέρνησις ἐπήρκει εἰς ὅλας τὰς ἀξιώσεις τῆς οὐδετερότητος. Ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον αὐτό, κύριοι, ἀπεμακρύνθη καὶ κατέλιπεν ὅπως εἶπεν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, ἐν πλήρει ἐνεργείᾳ τὸν ἀγῶνα ἐκεῖνον.

§55ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ψυχοῤῥαγοῦντα, εἶπε.

§56ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ ἤκουσα ὅτι εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος.

§57ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐρωτήσατέ τον.

§58ΤΙΝΕΣ. Καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο εἶπεν.

§59ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν εἶπε καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο, τότε ἐγὼ πέρνω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἤκουσα καὶ τὸ ὁποῖον, ἐὰν δὲν ἦναι ἀληθές, ἂς ἔλθῃ νὰ τὸ ἀναιρέσῃ. Ἦλθεν εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πραγμάτων τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, τὸ ὁποῖον ὕψωσε τὴν σημαίαν τῆς μεγάλης ἰδέας καὶ ἐκήρυξεν ὡς πολιτικὴν τὰς ἐκτάκτους παρασκευάς· ἐνθυμεῖσθε ἢ ἀνεγνώσατε τὰς θορυβώδεις συζητήσεις, κατὰ τὰς ὁποίας οἱ ὑπουργοὶ προεκάλουν τὰς ἐπευφημίας καὶ χειροκροτήσεις, ὑποσχόμενοι πομπωδῶς νὰ ὑπερασπίσωσι τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους· ἐνθυμεῖσθε τὰ ἄφθονα μέσα τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα ἐχορηγήθησαν διὰ τὰς ἐκτάκτους παρασκευάς· ἐνθυμεῖσθε τὴν μακρὰν μετὰ ταῦτα συζήτησιν, ἥτις ἐγένετο πρὸς ἐξέλεγξιν τῶν ἐκτάκτων αὐτῶν δαπανῶν, ὅτε αὗται ἀπεδείχθησαν ὅτι ἦσαν ἄθλιαι, ὡς τ’ ἀγορασθέντα ὅπλα, τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ἐκ τῶν ἐῤῥιμμένων εἰς τὰ ὑπόγεια τῶν ἐργοστασίων καὶ τῶν ἐμπορικῶν καταστημάτων, καὶ τὰ ὁποῖα ἕνεκα τῆς διαφόρου ὁλκῆς καὶ ἄλλων ἐλαττωμάτων εἶναι ἄχρηστα.

§60ΛΑΠΑΣ. Σὰν ἐκεῖνα ποὺ ἔφερεν ὁ Βούλγαρης.

§61ΒΑΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἓν τάγμα δὲν ἠδυνήθημεν νὰ ὁπλίσωμεν μὲ αὐτὰ ἀλλ’ ἠγοράσαμεν ἄλλα· ὡς ἡ Βουβουλίνα, ἥτις ἔμεινε μόνον εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ ναυτικοῦ τῆς Ἑλλάδος, διότι μόλις ἡτοιμάσθη νὰ καταπλεύσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐντὸς τοῦ λιμένος ἐτινάχθη εἰς τὸν ἀέρα, ἔγινε δὲ μάρτυς τῶν προπαρασκευῶν ὅπως ἡ Ἀμφιτρίτη, διὰ τὴν ὁποίαν ἐδαπανήσαμεν ἓν περίπου ἑκατομμύριον δραχμῶν διὰ τὴν ἀγοράν, ἐπισκευὴν καὶ ὁπλισμόν της, ὅστις ὀλίγου δεῖν νὰ τὴν καταβυθίσῃ, ἐὰν δὲν τὸν ἀφῄρουν. Ἡ δὲ ἀγορὰ τοιούτων πλοίων ὀνομαζομένων ἀγγελιαφόρων, vessaux d’ avis, ἄνευ στόλου ἦτο γελοία. Ἔχομεν τὴν Ἀμφιτρίτην, ἀλλὰ μετὰ τρία ἔτη δὲν ἔχομεν τὸν «Γεώργιον» καὶ τὴν «Ὄλγαν» τὰ θωρακωτά. Τοιαῦται εἰσὶν αἱ ἔκτακτοι παρασκευαὶ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον διὰ τῶν προπαρασκευῶν εἰς τὸν χάρτην ἐκήρυττε τὸν πόλεμον! Καὶ ἐν τούτοις θέλετε ἰδεῖ ἀπὸ τοὺς παρουσιασθέντας πίνακας, ἐὰν ἐξετάσητε τὰ καθέκαστα τῶν προπαρασκευῶν, ὅτι αἱ προπαρασκευαὶ τοῦ πολεμικοῦ ἐκείνου ὑπουργείου ἐν πολλοῖς καθυστεροῦν τῶν προπαρασκευῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ εἰρηνικοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη. Καὶ συγχωρήσατέ μοι νὰ κάμω μίαν μικρὰν παρέκβασιν. Ἡ σημείωσις αὕτη ἐξήχθη ἀπὸ τὸν πίνακα τὸν ἐπίσημον. Αἱ κεφαλαιωδέστεραι προμήθειαι. Αʹ. Κανόνια. Ὑπουργεῖον Βούλγαρη 1866 καὶ 1868.

Ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου. 1867. Ἐπρομηθεύθησαν κανόνια πεδινὰ 6, ὀρεινὰ 24=30. (Ἐδωρήθησαν δὲ 11 ὀρεινά). Βʹ. Βλήματα.

1867. Μηδέν. Ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου. Γʹ. Διαθέται, προσύρται καὶ καταστρώματα.

Δʹ. Τουφέκια καὶ κοντοτούφεκα.

Εʹ. Πιστόλια. 1866. Μηδέν. 1868. Ὁμοίως. 1867. Μηδέν. Ϛʹ. Ξίφη.

Ζʹ. Πυρίτις.

Ηʹ. Ὀβούζια πλήρη.

Θʹ. Γεμίσεις πολέμου.

Ιʹ. Φυσέκια τουφεκίου μετὰ καψυλίων.

ΙΑʹ. Ἐκκαύματα. 1866. Μηδέν.

ΙΒʹ. Καψύλια.

ΙΓʹ. Θεῖον καὶ Νίτρον.

ΙΔʹ. Πυροτεχνικὰ ἐργαλεῖα.

1867. Μηδέν. ΙΕʹ. Μόλυβδος.

ΙΣΤʹ Χαρτίον κλπ. ὕλαι πρὸς κατασκευὴν φυσιγγίων.

ΙΖʹ. Εἴδη ἀνταλλαγῶν.

Ἰδοὺ, κύριοι, ἐκτὸς τῆς πυρίτιδος, καὶ τῶν ἀχρήστων ὅπλων εἰς οὐδὲν ὑπερτερεῖ τῶν προπαρασκευῶν τὸ φιλοπόλεμον τοῦ εἰρηνικοῦ ὑπουργείου. Χθὲς ὁ κ. Κουμουνδοῦρος σᾶς ὡμίλησε περὶ τῆς μυστηριώδους πολιτικῆς του, περὶ ἑνὸς μυστηριώδους σχεδίου καὶ σᾶς ἀνέγνωσε περικοπάς τινας ὑπομνήματος, τὸ ὁποῖον ἕκαστος ἐννοεῖ ποῦ διευθύνετο, ἂν καὶ δὲν τὸ εἶπε.

§62ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ εἶπον.

§63ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν τὸ ἤκουσα.— Εἰς αὐτὴν τὴν ὁμιλίαν δύω τινὰ παρετήρησα· πρῶτον, ἔλεγεν, ἡ Ἑλλὰς χρεωστεῖ νὰ παρασκευασθῇ ταχέως, διότι ἡ παρασκευὴ ἡ βραδεῖα ἐξαντλεῖ ὄχι μόνον τὸ Ἑλληνικὸν ταμεῖον, ἀλλ’ ἐν γένει πᾶν ταμεῖον. Ἀλλ’ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν τὴν ἐγκατέλειψε παρασκευαζόμενος εἰς πόλεμον καὶ ναυπηγῶν πλοῖα, διότι ἡ ναυπηγία δὲν εἶναι ταχεῖα καὶ διὰ τοῦτο βλέπετε τὰ ἀποτελέσματά της, καὶ μετὰ τρία ἔτη δὲν κατέπλευσαν τὰ πλοῖα. Λοιπὸν παρασκευὴ ταχεῖα καὶ παραγγελία πλοίων ναυπηγηθησομένων εἶναι δύω πράγματα ἀντίθετα.

§64ΚΟΡΙΖΗΣ. Δὲν τὰ ἐπληρώσατε καὶ δὲν ἦλθον.

§65ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἐπλήρωσα μάλιστα. Ἀναπτύσσων αὐτὴν τὴν πολιτικὴν ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος εἶπεν, ὅτι οὔτε ὁ στόλος ἦτον ἀρκετὸς, οὔτε τὰ ὅπλα, οὔτε ἡ δύναμις τῶν 30,000 στρατιωτῶν, ἀλλ’ ὅτι ταῦτα ἦσαν τὸ ἀνάλογον μιᾶς μεγάλης δυνάμεως προερχομένης ἐκ συμμαχίας, καὶ πιστεύω ὅτι ἐννόει συμμαχίαν Ἠπειρωτικῶν ἐθνῶν. Ἀλλὰ ὅταν, κύριοι, ἔχετε Ἠπειρωτικῶν ἐθνῶν συμμαχίαν καὶ ἐχθρὸν μὲ ναυτικὰς δυνάμεις, ἐννοεῖται ὅτι εἶσθε ὑποχρεωμένοι ν’ ἀντιτάξετε μόνοι ἀξιόμαχον ναυτικὴν διὰ τὴν ἀναλογίαν σας. Τότε λοιπὸν τὰ δύω πλοῖα εἶναι ἐπαρκῆ νὰ παλαίσωσι κατὰ τοῦ στόλου τῆς Τουρκίας; διότι ναυτικὴν δύναμιν δὲν ἠδύνασθε νὰ λάβετε ἀπὸ τὰ ἄλλα ἔθνη, τὰ ὁποῖα οὔτε λέμβους ἔχουν. Σεῖς ὁ ἴδιος εἴπατε, ὅτι δύω πλοῖα δὲν εἶναι ἐπαρκῆ, καὶ ὅμως ἐπροτείνατε εἰς τὸ κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος ναυτικὰς παρασκευάς. Δὲν εἶναι χιμαιρικὴ πολιτικὴ, δὲν εἶναι τοῦτο γελοῖον; Ἰδοὺ ἡ ἀποκάλυψις τῶν προπαρασκευῶν, ἰδοὺ τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον οὐδεὶς ἐννοοῦσε, διότι ἦτο κεκλεισμένον εἰς τὴν κεφαλὴν τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Χθὲς δὲν ἀπηύδησεν ἐξυμνῶν τὰ συμβάντα κατὰ τὸ 1867· ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τοῦ ἔτους τούτου ἐπροξένησεν ὅλα τὰ ἀγαθὰ καὶ ὅτι οἱ ἐπαναστάται κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὀλίγον ἔλειψε νὰ καταστρέψωσιν ὁλόκληρον τὴν Τουρκίαν· ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ὅτι ἡ ἐπανάστασις τὸ πρῶτον θανατηφόρον κτύπημα ἔλαβεν, ὅταν ἐκράτει εἰς χεῖρά του τὴν ἐξουσίαν, ὅτι Τουρκικὰ πλοῖα, μετὰ λύπης τὸ λέγω, μετέφερον ἐθελοντὰς εἰς τὸν λιμένα τοῦ Πειραιῶς. Τότε ἡ ἐκστρατεία τοῦ Δημητρακαράκου κατεστράφη. Κατηγορεῖ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ Βούλγαρη, διότι ἐπ’ αὐτοῦ ἐπροπηλάκισε τὸ ἔθνος ὁ Χοβὰρτ Πασσᾶς· ἐλησμόνησεν ὅμως ὅτι ἐπὶ τῆς ὑπουργείας του τρὶς ἐπροπηλακίσθη, διότι πλοῖα Τουρκικὰ ἀπέκλεισαν τὸ Πανελλήνιον ἐντὸς τοῦ λιμένος τῶν Κυθήρων, διότι πλοῖα Τουρκικὰ καταδιώκοντα τὸ Ἀρκάδι ἠγκυροβόλησαν εἰς τὸ στόμιον τοῦ λιμένος Πειραιῶς καὶ ἐπετήρουν τὸν λιμένα τοῦτον, καὶ τέλος, ὡς ἐῤῥέθη, ἡ σημαία τῆς Τουρκίας ἔφερεν εἰς τὸν Πειραιᾶ Ἕλληνας. Αὐτὰ εἶναι τὰ τρόπαια, τὰ ὁποῖα ἔστησεν ἡ μυστηριώδης πολιτικὴ τῶν προπαρασκευῶν· ἔφερε μόνον ἐπὶ θύραις τὸν πόλεμον. Ἐγὼ, κύριοι, νομίζω ὅτι μίαν πολιτικὴν ἔχει ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, τὴν πολιτικὴν τὴν ἐφήμερον, τὴν πολιτικὴν τῆς ἀστασίας, τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξε καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἄλλοτε· ἐὰν ἤθελον κάμει τὴν ἱστορίαν τῆς πολιτικῆς τοῦ Κουμουνδούρου, οὐδ’ ἅπας ὁ καιρὸς ἤθελε μοὶ ἐξαρκέσει. Τρία γεγονότα ἀρκοῦν εἰς τὴν ἀπόδειξιν ταύτην. Ἐνθυμεῖσθε εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι υἱοθέτησε τὸ συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας καὶ τὸ συμβούλιον ἐκεῖνο κατέστη θεσμὸς τοῦ Κράτους· ἀλλὰ εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν πρώτην Βουλὴν ὁ πατὴρ κατέλιπε τὸ τέκνον του καὶ οὐ μόνον κατέλιπεν, ἀλλὰ καὶ ἔγεινε παιδοκτόνος, συμμαχήσας μὲ ἡμᾶς τοὺς Βουλγαρικοὺς διὰ νὰ τὸ καταστρέψῃ (θόρυβος). Δεύτερον γεγονὸς, ὅταν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1866 ἦτο εἰς τὰ πράγματα καὶ εὐωδοῦτο ἡ ἐπανάστασις, ἤθελε νὰ ἀνατρέψῃ τὸ ὑπουργεῖον ὑποκινῶν ταραχὰς εἰς Θεσσαλίαν καὶ Ἤπειρον τῶν γνωστῶν παλληκαρίων. Ὑπεκίνησε λοιπὸν ἐκτὸς τῶν πραγμάτων ὢν τὴν ἐπιδρομὴν ἐκείνην, καὶ ἅμα ἦλθε εἰς τὰ πράγματα ἢ μᾶλλον διὰ νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα κατέπαυσεν αὐτὴν τὴν ἐκστρατείαν. Μὲ τοῦτο ἤθελε νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἐκτὸς τῶν πραγμάτων ὢν εἶναι ἱκανὸς νὰ ἐξεγείρῃ ταραχάς, τὰς ὁποίας δίδει ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ἐξουσίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος· ἐὰν δὲν πείθεσθε, ἰδοὺ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Πατρῶν, ὅστις λαβὼν μέρος εἰς τὴν ὑπόθεσιν ἐκείνην, δύναται νὰ σᾶς πληροφορήσῃ· εἶναι ἀληθές, κύριε Πράτσικα;

§66ΜΠΡΑΤΣΙΚΑΣ. Δὲν εἶμαι εἰς θέσιν.

§67ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εἴπατε χθές — Τρίτον καὶ τελευταῖον· ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἦτο πάντοτε φιλοπόλεμος καὶ ἐνῷ πρὸ ὀλίγου εἶχε δώσει τὴν χεῖρα εἰς τὸν κύριον Βούλγαρην, εἰς τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς ὑπουργείας του, ὅτε ἐνόμισεν αὐτὸν κλίνοντα εἰς τὴν πολεμικὴν πολιτικήν, μόλις ἦλθε τὸ πρωτόκολλον, ἔγεινε φιλειρηνικός, ἐσυμβούλευε καὶ ἐνεθάῤῥυνε τὴν κυβέρνησιν νὰ δεχθῇ τὸ πρωτόκολλον. Ἦτον εὔνους τοῦ Ὑπουργείου Ζαΐμη, καὶ ἀπὸ τὴν εὔνοιαν ἐκείνην ὠφελήθη, ἀλλὰ μόλις ἦλθεν εἰς τὴν Βουλὴν ἠθέλησε νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν ἀντιτάξας ἴδιον ὑποψήφιον πρόεδρον. Ταῦτα εἶναι τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα χαρακτηρίζουσι τὴν πολιτικὴν τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Τέλος πάντων τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 διῆλθε τὸν καιρὸν διαβουκολοῦν τὴν κοινὴν γνώμην μὲ τὴν μεγάλην ἰδέαν καὶ δαπανῶν εἰς τὰ μὴ δέοντα. Ἐπὶ τέλους ἔπεσε καὶ ἐγκατέλειψε μεγάλα χρέη καὶ ἀτελεῖς καὶ ἀνωφελεῖς παρασκευάς. Ἦλθε, κύριοι, τὸ ὑπουργεῖον ἐκ δευτέρου τοῦ κυρίου Βούλγαρη κατὰ τὸ 1868· τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐξηκολούθησε τὴν γραμμήν, τὴν ὁποίαν εἶχεν χαράξει εἰς τὴν πρώτην ὑπουργείαν, τὴν γραμμὴν τῆς οὐδετερότητος. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ἐπανάστασις εἶχε περιέλθει εἰς τὴν φάσιν ἐκείνην ὅλων τῶν ἐπαναστάσεων, αἱ ὁποῖαι λήγουν εἰς τὸ τέλος των. Ἡ Εὐρωπαϊκὴ διπλωματία, ἐξαιρουμένης μόνης τῆς Ἀγγλικῆς, ἡ ὁποία ἔλαβε τρεῖς φάσεις, καὶ ποτὲ μὲν ἦτο ἐχθρική, ἔπειτα τοσοῦτον φιλική, ὥστε νὰ ζητήσῃ καὶ τὴν προσάρτησιν τῆς Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ προτείνῃ ἀνακρίσεις ὅπως ἐξηγήσῃ ὁ λαὸς τῆς Κρήτης τὰ παράπονά του, καὶ διὰ τῶν πλοίων της νὰ μεταφέρῃ τοὺς πρόσφυγας, ἐναντίον τῶν διαμαρτυρήσεων τῆς Τουρκίας· ἡ διπλωματία, λέγω, αὕτη ἤλλαξε, σταματήσασα εἰς τὸ stato quo. Πολλοὶ ἐκ τῶν ἐπαναστατῶν ἀπηλπίσθησαν, ἄλλοι ἐδελεάσθησαν ἐκ τῆς συγκομιδῆς τῶν ἐλαιῶν καὶ ἄλλοι ἄλλως διατεθέντες ἀπεθαῤῥύνθησαν, ἡ δὲ ἐπανάστασις ἔκλινε γόνυ. Ἡ ἀντιπολίτευσις τότε παρώτρυνεν εἰς βοήθειαν, ὁ κόσμος ὅλος ἤθελε νὰ ἀποσταλῇ βοήθεια· ὑπὸ τοιούτους οἰωνοὺς ἔγεινεν ἡ τελευταία ἐκστρατεία τοῦ Πετροπουλάκη.

§68ΤΙΝΕΣ. Ἐπῆγε νὰ κλαύσῃ τοὺς νεκρούς.

§69ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀμυδραὶ ἐλπίδες ὑπῆρχον, ὅτι ἡ ἐκστρατεία αὕτη ἤθελεν ἀναζωπυρήσει τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, καὶ ὅτι ἤθελε παρέξει παράτασιν εἰς τὸ δρᾶμα τοῦτο, τοῦ ὁποίου ἡ ἐπιτυχία μόνον εἰς τὴν παράτασιν ὑπῆρχεν. Ἤλπιζον τινές, ὅτι καθὼς κατὰ τὴν πρώτην ἐκστρατείαν ὁ Πετροπουλάκης καὶ ἄλλοι ἐθελονταὶ ἀνεζωπύρησαν τὸ πνεῦμα τῆς ἐπαναστάσεως, ὅτε ἀθρόοι ἤρχοντο ἐδῶ οἱ ἐθελονταί, ἤλπιζον, ὅτι καὶ πάλιν ἤθελον ἐμψυχώσει καὶ παρατείνει τὴν ἐπανάστασιν, ἀλλ’ οἱ ἐπαναστάται ἦσαν ἀπηλπισμένοι ἀπὸ τῆς διπλωματίας καὶ δὲν ἤθελον πλέον νὰ ἀκούσωσι κᾀμμίαν βοήθειαν, καὶ ἡ δευτέρα αὕτη ἐκστρατεία ἦτο ἡ τελευταία. Ἡ Πύλη ἡ ὁποία δὲν ἐπίστευε τὰς τοσάκις σφαλεῖσας πληροφορίας· ἡ Εὐρώπη ἡ ὁποία ἔβλεπεν εἰς τὴν ἐκστρατείαν αὐτὴν τοῦ Πετροπουλάκη τὴν παράτασιν τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος, καὶ τὸν φόβον, ὅτι αἱ περιπλοκαὶ τῆς Ἀνατολῆς ἤθελον τῷ ὄντι ἀναφανῆ ἐκ νέου, ἐφοβήθησαν πολὺ τὴν ἐκστρατείαν αὐτήν. Ἡ Πύλη, ὄχι βεβαίως τῇ πρωτοβουλίᾳ ἑαυτῆς, συνέταξε τὸ τελεσίγραφον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον περιέχονται ὅροι, ἡ παραδοχὴ τῶν ὁποίων ἤθελε καταστήσει τὴν Ἑλλάδα χωροφύλακα τῆς Τουρκίας, ἤθελε καταστρέψει τὸ παρελθὸν, τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον. Ἐὰν θέλητε λέγομεν, ὅτι τὸ τελεσίγραφον αὐτὸ ἦτο προσχεδιασμένον, καὶ πρὸς τοῦτο ἀναγνώσατε τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Φωτιάδου Βέη πρὸς τὸν Σαφέ–Πασσᾶν τῆς 25 Νοεμβρίου 1868 καὶ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Λαβαλὲτ πρὸς τὸν κύριον Μπουρέ. Ἰδοὺ τί λέγει σὺν τοῖς ἄλλοις. Δὲν σᾶς ἀναγινώσκω ὁλόκληρον τὴν ἐπιστολήν. «Τὰ πράγματα πασίδηλα ὄντα δικαιολογοῦσι πᾶν αὐστηρὸν μέτρον τῆς αὐτοκρατορικῆς πρεσβείας· τοῦτο ὅμως, ἵνα ἀποβῇ τελεσφόρον, πρέπει ν’ ἀπεκδυθῇ τῶν συνήθων τύπων, ὧν τὸ ἄγονον ἀπέδειξεν αὐτὴ ἡ πεῖρα. Τολμῶ λοιπὸν νὰ προτείνω ὅτι τὸ μέτρον τοῦτο πρέπει νὰ περιλαμβάνῃ ἀπειλὴν ἀμέσου διακοπῆς τῶν σχέσεων καὶ, ἐὰν δέῃ, νὰ συμπαρομαρτηθῇ ὑπὸ τῶν προσηκουσῶν συνεπειῶν. Πᾶν ἄλλο μέτρον θ’ ἀπολήξῃ εἰς ἀνταλλαγὴν διακοινώσεων καὶ ματαίων ἀντεγκλήσεων. Οἱ πρέσβεις τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Ἀγγλίας, πρὸς οὓς ἐδήλωσα τὴν ἰδέαν μου, ἀπεδέξαντο αὐτὴν καὶ ἐτηλεγράφησαν εἰς τὰς κυβερνήσεις των».

§70ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τί χρονολογίαν ἔχει, κ. Βαλασόπουλε;

§71ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. 25 Νοεμβρίου. — «Ὁ κ. Λαβαλὲτ τῷ κυρίῳ Μπουρέ. «Ἐπικαλοῦμαι ἑπομένως τὴν προσοχήν σας εἰς τὰς δυσχερείας ἃς συνεπάγεται ἡ ἐν τοῖς ὕδασι τῆς Σύρου παρατεινομένη διατριβὴ τοῦ ὑπὸ τὸν Χόβαρτ πασσᾶν στόλου. Ὁ ὀθωμανὸς ναύαρχος προσηνέχθη μέχρι τοῦδε μετὰ φρονήσεως, εἰς ἣν οἱ ἡμέτεροι πράκτορες ἀποδίδουσι πλήρη δικαιοσύνην· ἀλλὰ συμφέρει τὰ μέγιστα νὰ μὴ παρεκτραπῆτε τῆς φρονίμου ταύτης διαγωγῆς· ἀφ’ οὗ μάλιστα καλῶς ἐνοήσατε, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ περιπλέξητε τὸ ζήτημα τοῦ τελεσιγράφου εἰσερχόμενοι διὰ τῆς βίας εἰς τὸν λιμένα τῆς Σύρου, δέον νὰ μὴ καταστήσητε τὸ ἔργον τῆς διαλλαγῆς δυσχερέστερον, ἀποδίδοντες ὑπέρμετρον σημασίαν εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς «Ἑνώσεως». Παρεκάλεσα ὑμᾶς διὰ τηλεγράφου ὅπως διενεργήσητε ν’ ἀποσταλῶσιν εἰς τὸν Ὀθωμανὸν ναύαρχον αἱ κατάλληλοι ὁδηγίαι, πιστεύω δὲ ὅτι καὶ διεβιβάσθησαν ἤδη αὐτῷ πρὶν λάβητε τὴν παροῦσαν ἐπιστολήν. Εἰς ἣν εὑρίσκεται ἤδη θέσιν καὶ ὡς ἐκ τοῦ χαρακτῆρος ὃν δύναται νὰ προσλάβῃ ἡ μεταξὺ τοῦ Χόβαρτ πασσᾶ καὶ τῶν Ἑλληνικῶν ἀρχῶν συζήτησις πᾶσα βραδύτης ἐνδέχεται νὰ ἐπενέγκῃ συνεπείας τὰ μάλιστα ἀξιοθρηνήτους». Βλέπετε, ὅτι τὸ τελεσίγραφον ἦτο προσχεδιασμένον διὰ νὰ φοβίσῃ τὴν Ἑλλάδα ἵνα ὑποχωρήσῃ· ἀλλὰ σημειώσατε καλῶς καὶ προσέξατε καλὰ μὴ δώσητε αἰτίαν εἰς ῥῆξιν ἐχθρικήν, διότι τοῦτο δὲν εἶναι ὁ σκοπὸς τῆς Εὐρώπης· ὁ σκοπός της εἶναι μόνον νὰ πτοήσῃ τὴν Ἑλλάδα. Τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη, κύριοι, δὲν ἠδύνατο νὰ παραδεχθῇ τοὺς ὅρους τοῦ τελεσιγράφου τούτου ἄνευ παραβιάσεως τῶν ἱερωτέρων καθηκόντων· μὴ δυνάμενον νὰ ἐκλέξῃ ἄλλην ὁδὸν παρὰ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐξέλεξε, μὴ δυνάμενον νὰ συλλάβῃ ἄλλον στοχασμὸν, ἔγραψε τὴν ἀξιοπρεπῆ ἐκείνην ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ὅλον τὸ ἔθνος ἐχειροκρότησε. Διακοπεισῶν τῶν σχέσεων, ὑπέβαλε τὰ κατάλληλα μέτρα εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῆς ἐκτάκτως συγκαλεσθείσης Βουλῆς, ἡ ὁποία ὁμοθυμαδὸν ἐπεψήφισεν αὐτὰ, καὶ παρεδέχθη ὅλην τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως αὐτῇ. Ἕως ἐδῶ, κύριοι, ἡ πορεία τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη εἶναι ἐπιδεδοκιμασμένη ὑπὸ τοῦ ἔθνους καὶ δεδικασμένη, καὶ οὐδεὶς δι’ οὐδένα λόγον δύναται πλέον νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος. Μετὰ ταῦτα ἐρχόμεθα, κύριοι, εἰς τὴν δευτέραν φάσιν τοῦ ζητήματος. Ἡ Εὐρώπη βλέπουσα τὴν ἀῤῥενωπὸν ἀντίστασιν τῆς Ἑλλάδος, φοβουμένη τῷ ὄντι τὰς περιπλοκὰς, τὰς ὁποίας μία ῥῆξις μεταξὺ τῶν δύο ὁμόρων κρατῶν ἤθελε φέρει εἰς τὴν ἀνατολὴν, καὶ τὴν ἀνάφλεξιν τῶν ἐπισεσωρευμένων εὐπρήστων ὑλῶν, συνῆλθεν εἰς συνδιάσκεψιν καὶ συνέταξε τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο, ἐν τῷ ὁποίῳ οἱ ὅροι τοῦ τελεσιγράφου ἐνεγράφησαν ὡς ἀρχαὶ τοῦ διεθνοῦς δικαίου· ἐστάλη δ’ ἐπίτηδες τότε ὁ κ. Βαλείσκης διὰ νὰ κομίσῃ τὸ ἔγγραφον τοῦτο καὶ νὰ παροτρύνῃ εἰς τὸ νὰ γίνῃ παραδεκτὸν, ἐξέφραζε δὲ τὴν εὐγνωμοσύνην του, καὶ χάριτας ἀνεγνώριζεν, ἐὰν τῷ ὄντι τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο ἐγίγνετο παραδεκτόν. Τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη δὲν ἠδυνήθη νὰ παραδεχθῇ τὸ ἔγγραφον αὐτὸ, πρῶτον διότι ἡ Ἑλλὰς ἠδικήθη δικασθεῖσα ἐρήμην ἐναντίον τῶν κανόνων παντὸς δικαίου. Τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη δὲν ἠδυνήθη νὰ παραδεχθῇ τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο, διότι ἐνῷ ἀνεφαίνοντο ὡς ἀρχὴ διεθνοῦς δικαίου οἱ ὅροι τοῦ τελεσιγράφου, αὐτὴ ἡ Τουρκία παρεβίαζεν αὐτοὺς ἀναφανδὸν διὰ τῆς ἀποστολῆς τοῦ Χοβὰρτ Πασσᾶ εἰς φιλικὸν λιμένα τὸν ὁποῖον ἀπέκλεισεν· ἐπίστευε δὲ τὸ ὑπουργεῖον ὅτι ποιοῦν ἔκκλησιν εἰς τὴν δικαιοσύνην τῶν δυνάμεων, ἤθελε κατορθώσει νὰ τροποποιηθῇ τὸ πρωτόκολλον καὶ δὲν ἐκωλύετο οὔτε ἀπὸ τὴν ῥητὴν προθεσμίαν, οὔτε ἀπὸ τὴν ὑπαγόρευσιν τοῦ ῥητοῦ ὅρου, ὅτι σαφῶς καὶ ἀκριβῶς νὰ δοθῇ ἀπάντησις. Ἐγνώριζεν ἀπὸ τὴν ἱστορίαν, ὅτι πρωτόκολλα πολλὰ ἀνετράπησαν, καὶ ἔχομεν παράδειγμα, ὅτι τὰ πρωτόκολλα τὰ πραγματευόμενα τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος πολλάκις μετεβλήθησαν· ἔχομεν ἄλλο παράδειγμα, τὰ πρωτόκολλα τῆς προσαρτήσεως τοῦ Ἰονίου κράτους, τὰ ὁποῖα ἐπίσης μετεβλήθησαν· τέλος εἴχομεν τὴν πολιτικὴν τὴν πρόσφατον τῆς Εὐρώπης, ἡ ὁποία πολλάκις ἤλλαξε δρόμον εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Τὴν πεποίθησιν αὐτὴν ἐστήριζε τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὴν ἀκριβῆ γνῶσιν τῆς καταστάσεως ὅλων τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων, εἰς τὴν ἀκριβῆ γνῶσιν τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πνεύματος, τὸ ὁποῖον ἦτον ὅλως Ἑλληνικὸν, τὴν ἐστήριζε, κύριοι, εἰς τὸν διακαῆ ζῆλον, τὸν ὁποῖον ὅλαι αἱ δυνάμεις καὶ πρὸ πάντων ἡ Γαλλία ἐδείκνυε νὰ μὴ ταραχθῇ ἡ εἰρήνη· τέλος εἰς τὰς προσπαθείας καὶ τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας ἔκαμον δι’ αὐτὴν τὴν εἰρήνην. Ἀκούσατε, κύριοι, τί λέγει ὁ Ἔλλιοτ, ποίας προσπαθείας καταβάλλει, μήπως γείνῃ κανὲν κίνημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε δώσει τὸ σημεῖον τῆς ῥήξεως. «Ὁ Ἔλλιοτ τῷ Κλαρένδων 11 Ἰανουαρίου». «Ὁ μέγας βεζίρης ἀπήντησεν ὅτι τὸ μέτρον δὲν ἔμελλε νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀποτόμως, ἔπρεπεν ὅμως ἐξ ἀνάγκης νὰ διατηρηθῇ ἡ ἀρχή του. Ἀκολούθως ἠρώτησεν ἐὰν ἔπρεπε νὰ νοήσῃ ὅτι ἡ Πύλη προσεκαλεῖτο νὰ διακόψῃ τὸν ἐκ τῶν Τουρκικῶν λιμένων ἀποκλεισμὸν τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας. Ἐὰν αἱ δυνάμεις ἐνόουν νὰ ὑπαινιχθῶσι τοιοῦτόν τι, αὐτὸς ὤφειλεν ἀπροκαλύπτως ν’ ἀπαντήσῃ ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ συγκατατεθῇ. Ἡ πύλη δὲν ἐγίνωσκε πῶς θ’ ἀπολήξῃ ἡ συνέντευξις· χωρὶς δὲ νὰ λάβῃ τὴν ἐλαχίστην παρὰ τῆς Ἑλλάδος ἱκανοποίησιν, δὲν ἠδύνατο προσκαίρως νὰ διακόψῃ διαταγὴν ἣν θὰ ἀνενέου ἐντὸς ὀκτὼ ἢ δέκα ἡμερῶν. Ἡ Ὀθωμανικὴ κυβέρνησις θ’ ἀποφύγῃ κατὰ τὸ δυνατὸν πᾶσαν ἔναρξιν ἢ πρόκλησιν ἐχθροπραξιῶν· ἔδωκε μάλιστα τὰς περὶ τούτου ὁδηγίας εἰς τὰς διαφόρους ἀρχάς». Εἴδετε τὰς προσπαθείας, τὰς ὁποίας ὁ Ἔλλιοτ κατὰ τὰς ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεώς του κατέβαλε παρὰ τῇ Πύλῃ νὰ μὴ γείνῃ κανὲν κίνημα διαταράξεως τῆς εἰρήνης· ἰδοὺ τί λέγει· «Ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας πρὸς τὸν πρεσβευτὴν Κωνσταντινουπόλεως, 18 Δεκεμβρίου 1868». «Τὸ σήμερον ἐν Εὐρώπῃ ἐπικρατοῦν αἴσθημα εἶναι ἡ ἐπιθυμία τοῦ διεκφυγεῖν οἱανδήποτε σπουδαίαν περιπλοκὴν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Τοιαύτη ὁμόθυμος τῶν ἀνακτοβουλίων εὐχὴ παρέχει τῇ Πύλῃ ἐγγύησιν περὶ τῆς ὑποστηρίξεως, ἧς θὰ τύχῃ παρ’ αὐτῶν ἐν τοῖς νῦν καιροῖς, καὶ ἐνταυτῷ εἶναι πρόσκλησις ἵνα ἐμπνευσθῇ καὶ αὐτὴ ὑπὸ τῆς μετριοπαθείας τῆς μὴ προκαλούσης μηδένα ἐκ τῶν κινδύνων, οὓς ἅπασαι περὶ πλείστου ποιοῦνται νὰ προλάβωσι χάριν τοῦ κοινῇ συμφέροντος. Ἀναπτύξατε ὅσον δύνασθε πλειότερον τὴν ἰδέαν ταύτην παρὰ τῷ Ἀλῇ πασσᾷ.

§72Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Καὶ ὁ Χοβὰρτ ἦτο ἐν Σύρῳ· αὐτὸ ἦτο τὸ factum, τὰ ἄλλα ἦσαν ὑποθέσεις.

§73ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ μὲ διακόπτετε, παρακαλῶ. «Ὁ πρίγκηψ Γορτζακὼφ πρὸς τὸν Βαρῶνα Βρουνώφ». «Ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις εἶναι γεγονός· ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ταλαντεύεται μεταξὺ τῶν διεθνῶν καθηκόντων της καὶ τῆς παραφορᾶς τοῦ δημοσίου αἰσθήματος· ἐὰν προβῶσι τὰ πράγματα μέχρις ἐσχάτων, ἐνδεχόμενον ν’ ἀναγκασθῇ ὁ βασιλεὺς Γεώργιος ἢ ἀνθιστάμενος εἰς τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα νὰ διακυβεύσῃ τὸν θρόνον, τὴν δυναστείαν του καὶ αὐτὸ τὸ μέλλον τῆς βασιλείας ἐν Ἑλλάδι, ἢ νὰ ὠθήσῃ τὸν τόπον του εἰς ἀκαταλογίστους περιπλοκάς. Ἐὰν ἐκραγῇ ἡ σύγκρουσις, οὐδεὶς ἠμπορεῖ νὰ προείπῃ ὅτι θὰ περιορισθῇ αὕτη μόνον μεταξὺ τῶν ἀμέσως διαφερομένων. Πιθανὸν νὰ παρασυρθῶσιν αἱ χριστιανικαὶ ἐν Τουρκίᾳ φυλαί· τότε δὲ θὰ προέκυπτεν ὁ κίνδυνος, ὃν οὐδέποτε ἐπαύσατο ὑποδεικνύουσα ἡ Αὐτοκρατορικὴ κυβέρνησις εἰς τὴν προσοχὴν τῶν δυνάμεων, μήπως δηλαδὴ ἑνωθῶσιν ἅπαντα τὰ καθ’ ὅλην τὴν Ἀνατολὴν διεσπαρμένα στοιχεῖα τῆς δυσαρεστήσεως εἰς γενικὴν ἐπανάστασιν, κλονοῦσαν βιαίως τὸ Ὀθωμανικὸν Κράτος καὶ ἐπιδρῶσαν ἐπὶ τὴν εἰρήνην τῆς Εὐρώπης. Ἐὰν ῥιφθῇ ὁ νέος οὗτος δαυλὸς εἰς τηλικαύτην ἐν Τουρκίᾳ σεσωρευμένην εὔκαυστον ὕλην, βεβαίως θὰ ἀναφλέξῃ μεγάλην πυρκαϊάν. Πιστεύομεν, τὸ τοιοῦτον οὐδαμῶς συμφέρει τῇ Πύλῃ· πεποίθαμεν ὅτι δὲν ἀναλογεῖ πρὸς τὰς διαθέσεις τῶν Εὐρωπαϊκῶν κυβερνήσεων. Τὴν εἰρήνην ποθοῦσι πάντες· τῆς εἰρήνης ἔχουσι πάντες ἀνάγκην· αὐτὴν ἀπαιτοῦσι καὶ τὰ ἰδιωτικὰ συμφέροντα» Ἐπείσθητε βεβαίως ἐκ τῆς ἀναγνώσεως ταύτης, ποῖον ἦτο τὸ ἐπικρατοῦν αἴσθημα, ποῖος φόβος ἐκυρίευσε τὴν Εὐρώπην νὰ μὴ καταληφθῇ ἀπροόπτως ἀπὸ ἕνα πόλεμον. Ἐστηρίζετο ἀκόμη ἐπὶ τέλους εἰς τὸ ὅτι ἡ συνδιάσκεψις ἐκδόσασα τὸ πρωτόκολλον δὲν ἀπεχωρίσθη. Ἐπρόδιδε τοῦτο ἢ ἔδιδε νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι ἡ συνδιάσκεψις αὕτη ἠδύνατο νὰ τροποποιήσῃ τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ, ἐὰν τῷ ὄντι εὕρισκε μίαν ἀντίστασιν ἀκαταμάχητον. Τοῦτο ἀποδεικνύει αὐτὸ τὸ ἔγγραφον τοῦ Κλαρενδὼν πρὸς τὸν Κ. Λάϋονς, πρεσβευτὴν εἰς Παρισίους· «Ὁ Κλαρενδὼν τῷ Λάϋονς, 12 Ἰανουαρίου 1869. «Σφόδρα λυπεῖται ἡ τῆς Ἀνάσσης κυβέρνησις, ὅτι ὁ Ἕλλην πληρεξούσιος δὲν παρεδρεύει ἐν ταῖς συνδιασκέψεσι τῆς συνεντεύξεως, λαμβάνων οὕτω ἀφορμὴν νὰ δώσῃ τινὰς διασαφήσεις περὶ τῶν ἀποδιδομένων τῇ Κυβερνήσει του αἰτιάσεων καὶ χορηγῶν τῇ συνεντεύξει τὰ μέσα ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῶν προκειμένων ζητημάτων ἐν πλήρει γνώσει παντὸς ὅ,τι ἠδύναντο νὰ προσενέγκωσιν ἑκατέρα ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἥ τε Ἑλλὰς καὶ ἡ Τουρκία. Ἀφοῦ ὅμως δὲν θὰ παρεδρεύσῃ ὁ Ἕλλην πληρεξούσιος, ἡ μόνη ὑπολειπομένη εἰς τὴν σύνταξιν ὁδὸς εἶναι νὰ προβῇ εἰς τὸ ἔργον της ὁρμωμένη ἐκ τῶν πληροφοριῶν, ὅσαι ἂν προστεθῶσιν ἐνώπιόν της ἢ ὅσας ἂν παραλάβῃ ὅπως ἐξετάσῃ τὰ τῆς Πύλης παράπονα. Ἀλλ’ ἡ τῆς Ἀνάσσης κυβέρνησις φρονεῖ, ὅτι ἀφοῦ συμπληρωθῇ ἡ ἐξέτασις, ἀφοῦ ἡ συνέντευξις διὰ τῶν δυνατῶν μέσων σχηματίσῃ γνώμην περὶ τῆς ἀξίας τοῦ πράγματος, δίκαιον θὰ ἦτο νὰ δηλωθῇ χάριν τῆς συνεντεύξεως ἡ φύσις τῆς γνώμης ἐκείνης καὶ οἱ λόγοι ἐφ’ ὧν ἠρείσθη, εἰς τὸν Ἕλληνα πληρεξούσιον ἢ ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἐκεῖνος ἀρνηθῇ ν’ ἀναλάβῃ τὴν ἐντολὴν τῆς ἀνακοινώσεως. Ἐν ἑκατέρᾳ περιπτώσει ἡ διακοίνωσις πρέπει νὰ συνοδευθῇ μετὰ τῆς διαβεβαιώσεως, ὅτι ἡ συνέντευξις εἶναι ἕτοιμος νὰ λάβῃ καὶ ἐρευνήσῃ οἱασδήποτε παρατηρήσεις ἐπιθυμεῖ νὰ ποιήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν οἱῳδήποτε ἂν τύπῳ κρίνῃ εὔλογον». Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι αὐταὶ αἱ δυνάμεις ἤθελον νὰ δικάσωσιν ὄχι κατ’ ἐπιφάνειαν, ἀλλ’ ἐπεθύμουν τῷ ὄντι ν’ ἀναψηλαφίσωσι τὸ ζήτημα αὐτό. Αὐτὴν προεῖδε τὴν συνέπειαν τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη καὶ ἀκλόνητον ἔμεινεν εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ νὰ μὴ ὑπογράψῃ τὸ πρωτόκολλον, ἀλλὰ νὰ ποιήσῃ ἔφεσιν εἰς αὐτὴν τὴν συνδιάσκεψιν. Ἐπίστευε δὲ, ὅτι καὶ τὸ διάδοχον ὑπουργεῖον ἀρυόμενον τὴν δύναμίν του ἀπὸ τὴν γνῶσιν αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ἀπὸ τὴν κατάστασιν αὐτῆς τῆς Εὐρώπης, ἡ ὁποία δὲν ἦτο μία ἀποκάλυψις βεβαίως, δὲν ἦτο μυστήριον, καὶ στηριζόμενον εἰς τοὺς ἰδίους συλλογισμοὺς, δὲν ἤθελεν ἄνευ παρατηρήσεων ὑπογράψει τὸ πρωτόκολλον. Τέλος τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη ἀπεμακρύνθη καὶ τὸ πρωτόκολλον ὑπεγράφη ἀπὸ τοὺς διαδόχους του. Ἕως ἐδῶ τελειώνει ἡ δευτέρα φάσις τοῦ δράματος. Τώρα ἔρχομαι ν’ ἀπαντήσω εἰς τὰς αἰτιάσεις, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπευθύνθησαν κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη. Συγκεφαλαιόνονται δὲ εἰς αὐτά. Διατί, ἐν ᾧ διήρκει ὁ Κρητικὸς ἀγὼν, τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη δὲν παρεσκευάζετο; διατί δὲν ὑπέγραψε τὸ πρωτόκολλον, ἀφοῦ δὲν ἦτο τὸ ἔθνος παρεσκευασμένον, ἀλλ’ ἐξώθει τὴν Ἑλλάδα εἰς πόλεμον, ὁ ὁποῖος ἤθελε καταλήξει εἰς τὴν καταστροφὴν τῆς Ἑλλάδος; Αὐταὶ εἶναι αἱ αἰτιάσεις, τὰς ὁποίας ἔφερον κατὰ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη. Εἰς τὴν πρώτην αἰτίασιν δὲν δυσκολεύομαι ποσῶς ν’ ἀπαντήσω· τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη δὲν ἦτο φιλοπόλεμον, εἶχε πολιτικὴν ἐναντίαν, διὰ τοῦτο δὲν παρεσκευάζετο εἰς πόλεμον, καὶ ὅμως ἐκ τῶν σημειώσεων τὰς ὁποίας σᾶς ἀνέγνωσα ἀπεδείχθη, ὅτι αἱ παρασκευαί του ἦσαν πολὺ ἀνώτεραι ἐκείνων τοῦ φιλοπολέμου ὑπουργείου. Μετὰ τοῦτο ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ἂν ἐξεῤῥηγνύετο ὁ πόλεμος, ὅταν ἀπηύθυνε τὰς προκλήσεις ἐκείνας ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅταν μετὰ θορύβου πολλοῦ προεκάλει τὴν Τουρκίαν, ἦτο παρεσκευασμένος; ἐὰν ἠπειλεῖτο τότε ἕνεκα τῶν συνεχῶν προκλήσεων, ἕνεκα τῆς πολιτικῆς τῆς μεγάλης ἰδέας, ἤθελε περιμένει ἡ Τουρκία νὰ ἔλθουν μετὰ τρία ἔτη τὰ ναυπηγούμενα πλοῖα; ἤθελε περιμένει παρασκευαζόμενον τὸν κ. Κουμουνδοῦρον; Ταῦτα εἶναι ὅμοια μὲ τὸ λεγόμενον· «στάκα Τοῦρκε νὰ καργάρω». Ἐὰν τὸ ὑλικὸν, τὸ ὁποῖον σήμερον ηὐξήνθη ἀπὸ τὰς προστεθείσας προμηθείας ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου τοῦ κ. Βούλγαρη, δὲν ἦτο ἐπαρκὲς διὰ πόλεμον, ἦτο ἐπαρκὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπῆρχεν ἐπὶ τοῦ κ. Κουμουνδούρου; Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀκατανόητος πολιτικὴ ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερική· ἀφ’ ἑνὸς μέρους λέγει, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ ὑλικὸν ἐπαρκὲς εἰς πόλεμον, ἐξ ἄλλου μέρους μέμφεται τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη, ὡς μὴ παρασκευαζόμενον, ἐνῷ πράγματι αὐτὸς μικροῦ λόγου καὶ μετὰ βραδύτητος παρασκευάς τινας ἐποίει. Αὐτὴ εἶναι πολιτικὴ κατ’ ἐμὲ ἀκατανόητος· πᾶς ἄλλος ἠμπορεῖ νὰ τὴν καταλάβῃ, ἐγὼ ὅμως δὲν τὴν καταλαμβάνω. Διατί δὲν ὑπέγραψε τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη τὸ πρωτόκολλον; σᾶς εἴπομεν τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους δὲν ὑπεγράψαμεν, καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνομεν, διότι ἐνόμιζε τὸ ὑπουργεῖον, ὅτι ἤθελε τροποποιηθῇ ὕστερον ἀπὸ μίαν ἰσχυρὰν ἀντίῤῥησιν τῆς Κυβερνήσεως· δὲν ἠδύνατο νὰ πιστεύσῃ ποτὲ, ὅτι ἡ Εὐρώπη δὲν ἤθελεν εὑρεῖ μίαν διέξοδον εἰρήνης, ἀφ’ οὗ ἦτο γνωστὸν πόσον ἐφοβεῖτο τὸν πόλεμον, ἀφ’ οὗ ἦτο γνωστὸν πόσον ἐφοβεῖτο μὴ ἀπροόπτως καταληφθῇ ὑπὸ τῶν περιπλοκῶν τῆς ἀνατολῆς. Οὐδόλως δ’ ἐξώθη τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη τὴν Ἑλλάδα εἰς πόλεμον· ἡ δὲ ἐκστρατεία τοῦ Πετροπουλάκη δὲν ἦτο ἡ πρώτη, ἦτο μία ἀπὸ τὰς τόσας γενομένας ὑπὸ τῶν ἐπιτροπῶν· δὲν προεκάλει τὸν πόλεμον, ἀλλὰ προκληθὲν δὲν ἐδίστασεν οὔτε μίαν στιγμὴν νὰ βαδίσῃ τὴν ὁδὸν τῆς τιμῆς, διότι ἐνόμιζεν, ὅτι τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα προτιμῶσι τοῦ πολέμου τὴν ἀτιμωτικὴν εἰρήνην, εἶναι δοῦλα καὶ θνήσκουσιν ἐν δουλείᾳ. Θέλω δὲ συμφωνήσει μίαν στιγμὴν μὲ τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Οἰτύλου Κ. Κουμουνδοῦρον. Ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχε τὰς δυνάμεις της εἰς αὐτὴν τὴν μικρὰν γωνίαν· δὲν στηρίζει τὴν δύναμίν της εἰς 10,000 ὅπλων Σασσεπὼ, οὔτε εἰς τὰ πλοῖα «Γεώργιον» καὶ «Ὄλγαν», ἀλλ’ ἔχει διεσπαρμένους τοὺς ἐχθροὺς τῆς Τουρκίας εἰς αὐτὰ τὰ σπλάγχνα της καὶ στηρίζει τὴν ἰσχύν της εἰς τὰ χριστιανικὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἔχουν τὸ αὐτὸ συμφέρον, ἔχουν τὸν αὐτὸν κοινὸν ἐχθρὸν, καὶ δὲν περιμένουν παρὰ τὴν πρωτοβουλίαν τῆς Ἑλλάδος διὰ νὰ ἐπιτεθῶσι. Τέλος ἀπεδείχθη, ὅτι τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης ἵδρωσεν, ἔχυσε ποταμοὺς αἵματος, ἐκένωσε τοὺς θησαυρούς της ἐπὶ ἔτη τρία διὰ νὰ τὴν καταβάλῃ. Αὗται εἶναι ἀλήθειαι ἐναργέσταται, τὰς ὁποίας ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει, ἀλήθειαι αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνσαρκωμέναι εἰς ὅλας τὰς πεφωτισμένας κυβερνήσεις τῆς Εὐρώπης, τὰς κυβερνήσεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι μετὰ μεγάλης ἀκριβείας ἐξετάζουν τὰ πράγματα τῆς ἀνατολῆς, διότι πολὺ τὰς ἐνδιαφέρουσι, διότι εἶναι τὸ ζήτημα τῆς σωτηρίας, τὸ ζήτημα τῆς ἀσφαλείας των. Μόνοι, κύριοι, τυφλώττουσιν οἱ φίλαρχοι ἄνθρωποι, μόνοι διαστρέφουσι τὰς ἀληθείας αὐτὰς οἱ χαμερπεῖς ῥᾳδιοῦργοι. Εἴδετε τὸν Γορτσακὼφ μὲ πόσην ζωηρότητα περιγράφει τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν νὰ προέλθουν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα· αὗται εἶναι ἀλήθειαι ἀναντίῤῥητοι, κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὰς διαμφισβητήσῃ, μόνοι ἡμεῖς διαμφισβητοῦμεν, διὰ νὰ δώσωμεν ἀφορμὴν εἰς τοὺς Εὐρωπαίους νὰ μᾶς χλευάζουν λέγοντες ὅτι σᾶς ἐσώσαμεν. Ἐπὶ τέλους ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἠθέλησε νὰ καταφερθῇ βαρὺς καὶ λαῦρος κατὰ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τοῦ Κ. Βούλγαρη. Ἠκούσατε αὐτὸν κατηγοροῦντα τὸν κ. Βούλγαρην, ὡς πλάττοντα παντοῦ συνωμότας, παντοῦ στασιαστὰς, καταδιώκονται δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ, ἀλλ’ οὐδὲν ὡρισμένον εἶπεν, ἀπέφυγεν ἐπίτηδες νὰ εἴπῃ τι συγκεκριμένον. Θέλω συμπληρώσει τὰ κενὰ τοῦ κ. Κουμουνδούρου διὰ νὰ κρίνητε ἐν γνώσει· ἠξεύρετε, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο εἶχε μίαν ἰδέαν διαφορετικὴν περὶ τοῦ δικαιώματος τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ δίδῃ ἢ μὴ δίδῃ διπλῆν κάλπην. Ὁ κ. Βούλγαρης ἐπρέσβευεν, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἔχει δικαίωμα νὰ μὴ δώσῃ διπλῆν κάλπην, καὶ αὐτὴν τὴν ἰδέαν συμμερίζεται καὶ τὸ παρὸν ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἀπηγόρευσεν εἰς τὸν νομάρχην Μαρῖνον νὰ δώσῃ διπλῆν κάλπην, ἀλλὰ δὲν ὑπήκουσε καὶ ἐτιμωρήθη. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὅμως ἠθέλησε νὰ γίνῃ ἀνώτερος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἠθέλησε νὰ ἐπιβάλῃ τὴν γνώμην του διὰ τῆς βίας· συνήθροισε φυγοδίκους καὶ ἐνταλματίας καὶ ἐπὶ κεφαλῆς των ἔθεσε τὸν Λέκαν, ἄνθρωπον ὁ ὁποῖος ἐπὶ μεσοβασιλείας διήρπασε τρεῖς δήμους, ὅστις εἶχε δέκα ἐντάλματα διὰ φόνους, ληστείας καὶ ἁρπαγάς· τοιοῦτον ἐξέλεξε διὰ νὰ διεκδικήσῃ τὴν ὑπόθεσίν του. Ἡ κυβέρνησις εὑρέθη εἰς ἀμυντικὴν θέσιν, δὲν ἠμπόρεσε νὰ ὑποχωρήσῃ, ἀπέκρουσε τὴν βίαν διὰ τῆς βίας, ἐφονεύθη ὁ Λέκας καὶ ἐτελείωσε τὸ δρᾶμα. Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἐπελήφθη τῆς ὑποθέσεως καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος κατέφυγεν εἰς τὴν Ζαρνάταν. Ὁ κ. Βούλγαρης καὶ οἱ συνάδελφοί του ἐλυπήθησαν σφόδρα, διότι πολιτικὸς ἀνὴρ, οἷος ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ἀρχηγὸς κόμματος, περιῆλθεν εἰς τοιοῦτο σημεῖον. Ἐὰν τῳόντι τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη εἶχε τὴν κακὴν πρόθεσιν, τὴν ὁποίαν τῷ ἀπέδωκαν, νομίζετε, ὅτι ἦτο δύσκολον νὰ λάβῃ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἀπὸ τὸ καταφύγιόν του αὐτό; Ὄχι· δὲν τὸ ἔπραξεν ὅμως, οὔτε μετεχειρίσθη τὰ μέσα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἰς τοιαύτας περιστάσεις συγχωρεῖ ὁ νόμος· ἀφῆκε τὸν Κουμουνδοῦρον φρουρούμενον ὑπὸ ἐνταλματιῶν, ἀφῆκε τὰ πράγματα νὰ τὰ διαλύσῃ ὁ χρόνος. Ἀλλὰ κατὰ δυστυχίαν ἡ ἀποτυχία τοῦ πραξικοπήματος ἐκείνου δὲν ἐλησμονήθη καὶ ἦλθε χθὲς λάβρος νὰ χύσῃ τὴν χολήν του κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου. Θέλω νὰ τελειώσω ὅπως ἐτελείωσε καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος. Συμφωνῶ μὲ αὐτὸν πληρέστατα, ὅτι εἶναι καλὸν νὰ παραιτήσωμεν τὰς ἀτελευτήτους ἀντεγκλήσεις· οὐδὲν ὄφελος ἐξ αὐτῶν προσγίνεται τῇ πατρίδι, ἀλλὰ καταστροφὴ εἰς τὸν τόπον καὶ ἀέναος προσβολὴ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, καὶ ἡ ἐξουθένισις τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἶναι μέγα κακὸν εἰς τὴν πατρίδα. Ὁποῖον δυστύχημα! οὐδένα εὑρίσκει ἡ Ἑλλὰς ἄμωμον, οὐδένα πατριώτην, οὐδένα δίκαιον· ἀλλ’ ἀμειβόμεθα ὅλοι μὲ μομφάς, μὲ καταγγελίας. Διὰ τοῦτο μέχρι σήμερον δὲν ἐμορφώσαμεν ἄνδρας σεβαστούς. Εἶναι καιρὸς πλέον νὰ παύσωμεν αὐτὰς τὰς ἀντεγκλήσεις· ἡμεῖς δὲν ἀμφισβητοῦμεν τὸν πατριωτισμὸν κανενὸς Ἕλληνος· ὅλους θεωροῦμεν πατριώτας, πάντας θεωροῦμεν κυριευομένους ἀπὸ τὸ ἱερὸν αἴσθημα τοῦ μεγαλείου τῆς Ἑλλάδος, πάντας θέλοντας νὰ πράξωσί τι ἀγαθὸν τῇ πατρίδι, ἀλλὰ λυπούμεθα, διότι παραγνωρίζετε τὸν πατριωτισμόν μας, καὶ κηρύττομεν ἀδίκους τοὺς παραγνωρίζοντας ἢ τοὺς ἀμφισβητοῦντας τὸν πατριωτισμόν μας.

§74ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Βαλασόπουλε, μίαν ἐρώτησιν ἐπιτρέψατέ μοι. Εἴπατε ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐγνώριζε τὸ πολιτικὸν πνεῦμα ἐν Εὐρώπῃ· προέβη εἰς ὅσα προέβη, διότι ἐγνώριζεν, ὅτι πόλεμος δὲν ἤθελε γίνει· δὲν μοὶ λέγετε, παρακαλῶ, τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο τοῦ 1868 ἦτον ὁμόφωνον εἰς αὐτὴν τὴν ἰδέαν;

§75ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§76ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἐκάματε περὶ παραδοχῆς ἢ μὴ τοῦ πρωτοκόλλου, μᾶς ἔκαμαν ἐντύπωσιν· καὶ ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν περὶ αὐτοῦ, πῶς θεωρεῖτε τὴν ὑπογραφὴν τοῦ πρωτοκόλλου ὅτι ἔγεινε; Θεωρεῖτε ὅτι ἔβλαψε τὴν τιμὴν, καὶ τὸ εἴπατε ὅτι τὴν ἔβλαψεν ἡ ὑπογραφὴ, καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου;

§77ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο εἶναι διαφορετικὴ ἐκτίμησις ἑνὸς ἑκάστου. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι τὸ διάδοχον ὑπουργεῖον ἐγνώριζε τὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης καὶ ἠδύνατο νὰ ἀποφύγῃ τὴν ὑπογραφήν· ἀφοῦ ὅμως ἔκρινεν ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ἐκφύγῃ τὴν ὑπογραφὴν, διότι τῷ ἐπεβλήθη ἀπὸ τὸν ὄγκον τῶν δυνάμεων καὶ παρεδέχθη ὅτι δὲν ἠδύνατο ν’ ἀντιτάξῃ τι, εἶναι ἰδικόν του πλέον ἔργον νὰ παραστήσῃ τὴν πεποίθησίν του.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἀγαπᾶτε, καλὸν εἶναι νὰ γίνῃ 5 λεπτῶν διακοπή.

§79ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα· (γίνεται διακοπή).

§80ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριοι. Ἰατρὸς ἰατρὸν διαδέχεται ἐπὶ τοῦ βήματος, ἑπομένως ἐννοεῖτε ἐκ προοιμίων ποία διαφωνία ὑπάρχει, διότι δύω ἰατροὶ δὲν συμφωνοῦν ποτὲ (ἱλαρότης)· ἂν ἀρχίσουν ἀπὸ τώρα αἱ διακοπαί, εἰδοποιῶ τοὺς διακόπτοντας, ὅτι σήμερον σκοπὸν δὲν ἔχω ν’ ἀπαντῶ εἰς διακοπάς· παρακαλῶ δὲ τὸν προαγορεύσαντα συνάδελφόν μου κατὰ τὴν ἐπιστήμην, διαφωνοῦντα δὲ κατὰ τὴν πολιτικὴν, νὰ μοὶ προστατεύσῃ καὶ αὐτὸς τὸν λόγον, ὡς ἐπροστάτευσα τὸν ἰδικόν του, καὶ νὰ μὲ ἀκούσῃ μὲ τὴν αὐτὴν ἡσυχίαν μὲ τὴν ὁποίαν τὸν ἤκουσα. Ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ ζήτημα. Συζήτησις ἀπαντήσεως. Δύω μέλη τῆς πλειοψηφίας τῆς ἐπιτροπῆς μᾶς εἶπον, ὅτι ἐπιμένει ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς νὰ ψηφισθῇ, ὡς ἔχει, τὸ σχέδιον, διότι συνετάχθη κατὰ τὸν Ἀγγλικὸν τρόπον, καὶ εἶναι ἁπλῆ παράφρασις τοῦ ἐναρκτηρίου λόγου τοῦ ὑπουργείου. Δὲν πιστεύω ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ὑποστηριχθῇ αὐτὴ ἡ ἰδέα· οἱ βουλευταὶ τῆς Ἀγγλίας ναὶ μὲν ἀπαντῶσιν εἰς τοὺς ἐναρκτηρίους λόγους τοῦ ὑπουργείου, παραφράζοντες αὐτούς· ἀλλ’ οἱ εὐτυχεῖς ἐκεῖνοι βουλευταὶ τοῦ εὐτυχοῦς ἐκείνου τόπου ἀκούοντες τὸν ἐναρκτήριον λόγον ἀπὸ τοῦ στόματος τῶν ὑπουργῶν των, δὲν ἀκούουσιν ἄλλο εἰμὴ περὶ τῆς δόξης καὶ τοῦ μεγαλείου τῆς Ἀγγλίας, καὶ περὶ τῆς δυνάμεως αὐτῆς, κανονιζούσης διὰ τῆς ψήφου της τὰς τύχας τοῦ κόσμου. Οἱ κύριοι ὅμως, οἱ ὁποῖοι προτείνουν τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας καὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσι καλλίτερά μου τὴν ἱστορίαν αὐτῆς, γινώσκουσιν, ὅτι εἰς τὰς παρελθούσας Ἀγγλικὰς ἐποχὰς, ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ παραβιάσεως τῶν δικαιωμάτων τῆς ἀντιπροσωπείας καὶ τοῦ τόπου, ὁσάκις ἀνηγγέλλετο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐθνικὴ συμφορὰ, ὁ λόγος τῆς Βουλῆς δὲν ἦτο παράφρασις τοῦ λόγου τοῦ ὑπουργείου· ἡ Βουλὴ ἄφινεν ἐλεύθερον τὸν νοῦν της, τὰ αἰσθήματά της, τὰς ἰδέας της, τὰς ἀπαντήσεις της, καὶ ἂν, κύριοι, σήμερον ἐπήρχετο ἐθνική τις συμφορὰ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἢ ἂν ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἤθελεν ἰδεῖ παραβιαζόμενα τὰ δικαιώματα τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ τόπου, νομίζετε ὅτι ἡ Βουλὴ τῆς Ἀγγλίας ἤθελε περιορισθῇ εἰς παραφράσεις τοῦ λόγου τοῦ ὑπουργείου; καὶ νομίζετε ἂν ἔπειτα ἀφ’ ὅσα εἴδομεν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μας κατὰ τὸ 1868, ἐννοῶ τὰς μεγάλας παραβιάσεις τῶν πολιτικῶν μας δικαιωμάτων, καὶ τὴν ἐθνικὴν συμφορὰν, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀναγγέλλει ὁ λόγος τοῦ ὑπουργείου, ἐὰν ἐν Ἀγγλίᾳ ἀκούσωσιν ὅτι ἐδῶ μᾶς ἐπροτάθη καὶ ἡμεῖς παρεδέχθημεν ν’ ἀκολουθήσωμεν ἐν τῇ συμφορᾷ μας τὸ παράδειγμα τῆς μεγάλης καὶ ἰσχυρᾶς καὶ εὐτυχοῦς Ἀγγλίας, νομίζετε ὅτι θὰ μᾶς ἐπαινέσωσι; καὶ δὲν συλλογίζεσθε ὅτι θὰ μᾶς περιπαίξωσι καὶ θὰ μᾶς χλευάσωσιν; Ἂς ἀφήσωμεν τὴν Ἀγγλίαν εἰς τὸ μεγαλεῖόν της, εἰς τὴν δόξαν της, εἰς τὴν ἰσχύν της καὶ ἂς μεμφθῶμεν ἐπὶ τῆς σμικρότητός μας καὶ τῆς κακομοιριᾶς μας. Τί πρόκειται ἐνώπιόν μας; πρῶτον δ’ ἀφ’ ὅλα τί εἴμεθα; καὶ διὰ τί συγκαλούμεθα; Εἴμεθα μία ἔκτακτος Βουλὴ, συγκαλεσθεῖσα ἐκτάκτως συνεπεία μιᾶς διαλύσεως ὑπὸ ῥητὴν ἐντολήν. Τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὸ πρόγραμμά του τὸ ἀνήγγειλε δημοσίᾳ, εἰπὸν, θέλω διαλύσει τὴν Βουλὴν καὶ θέλω συγκαλέσει νέαν, ὅπως ἐνώπιον αὐτῆς καταθέσω τὴν πρᾶξίν μου καὶ ἐπ’ αὐτῆς ἡ Βουλὴ δικάσῃ· διὰ τοῦτο προσεκλήθημεν, καὶ ἑωσοῦ δὲν ἐξαντλήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο, εἴμεθα Βουλὴ ἔκτακτος· ὅταν ἐξαντληθῇ, εἴμεθα Βουλὴ τακτικὴ, καὶ θέλομεν εἰσέλθει εἰς τὸν τακτικὸν κοινοβουλευτικὸν βίον. Ἡ ἰδέα αὕτη δὲν εἶναι ἀποκλειστικῶς ἰδική μου· τὴν ἐπορίσθην, ἅμα εἶδον τὸ πρόγραμμα τοῦ ὑπουργείου· ἐπιμένω εἰς αὐτὴν, ἀφοῦ χθὲς τὸ ἑσπέρας ἀνέγνωσα εἰς μίαν ἀπὸ τὰς γνωστάς, ὡς ἡμιεπισήμους ἐφημερίδας, ἀνήκουσαν εἰς ἕνα τῶν κ. ὑπουργῶν, ὅτι τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον εἶναι ὑπουργεῖον περιστάσεως, προσεκλήθη εἰς τὴν ἐξουσίαν δι’ αὐτὴν τὴν ῥητὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἑωσότου δὲν ἐξαντληθῇ ἀπὸ τὴν Βουλὴν ἡ ὑπόθεσις αὕτη, δὲν θέλει ἀναλάβει τὸν χαρακτῆρα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ὑπουργείου......

§81ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργὸς ἐξωτερικῶν). Καλῶς ἐπράξατε καὶ διωρθώσατε τὴν φράσιν σας, διότι δὲν ὑπάρχουν ἡμιεπίσημοι ἐφημερίδες τοῦ ὑπουργείου.

§82ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν ὅμως οἱ ὑπουργοὶ ἔχουν ἡμιεπισήμους ἐφημερίδας· βλέπετε διατί δὲν πρέπει νὰ συγκρινώμεθα μὲ τοὺς Ἄγγλους κατὰ πᾶσαν στιγμήν; Πρέπει λοιπὸν ἐπὶ τοῦ ἐκτάκτου τούτου γεγονότος, τὸ ὁποῖον μᾶς καθυπέβαλε τὸ ὑπουργεῖον, νὰ καταγίνωμεν ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ ἐκτάσει· ἐγὼ μάλιστα πρεσβεύω κἄτι τι περισσότερον· νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ ἐν τῇ ἀπαντήσει της, ἵνα διατηρήσῃ μίαν ἀξιοπρεπῆ θέσιν, κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, δὲν πρέπει νὰ περιστραφῇ παρὰ εἰς μόνην τὴν ἀπάντησιν τοῦ πρώτου καὶ δευτέρου παραγράφου τοῦ ἐναρκτηρίου λόγου τοῦ ὑπουργείου καὶ νὰ ἐπιληφθῇ τῶν ἑτέρων ἀντικειμένων, ὅταν ἀργότερα παρουσιασθοῦν ἓν πρὸς ἓν παρὰ τῶν ἁρμοδίων ὑπουργῶν· καὶ εἰς τοῦτο βασίζομαι πάλιν εἰς τὸ παράδειγμα τοῦ ἰδίου ὑπουργείου. Τὸ ὑπουργεῖον ἐξέδωκεν ἓν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἐμπεριεῖχε τοὺς συνήθεις κοινοὺς τύπους περὶ καλλιτερεύσεως τῆς διοικήσεως, περὶ εὐνομίας κτλ., καὶ καλῶς ἔπραξεν· ἐξέδωκε πρόγραμμα εἰς τὸν ἑλληνικὸν λαόν, εἰς τὸ ὁποῖον μόνον καὶ μόνον ἐμπεριείχετο ἡ ἰδέα τῆς ὑπογραφῆς τοῦ πρωτοκόλλου· ἓν μόνον αἴσθημα ἄφινε νὰ φαίνηται, τὸ αἴσθημα τῆς λύπης, ἢ τῆς κατάρας, ἂν θέλητε, καθ’ ὅλων τῶν παρελθουσῶν κυβερνήσεων ἀπὸ τῆς συστάσεως τῆς πρώτης βασιλείας, αἵτινες ἄφησαν τὸν τόπον ἀπροετοίμαστον, καὶ ἦλθεν ἡ στιγμὴ καθ’ ἣν δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ὑπερασπισθῶμεν τὴν τιμήν μας· μίαν δὲ ὑπόσχεσιν ἔδιδεν εἰς τὸ πρόγραμμά του τὸ ὑπουργεῖον, νὰ καταθέσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τοὺς διαφόρους καταλόγους τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, ὅπως ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ ἐν γνώσει· ἐξέφραζε δὲ καὶ μίαν εὐχὴν, νὰ μᾶς διδάξωσι τὰ δεινά μας διὰ τὸ μέλλον τὰ βέλτιστα. Δὲν ψέγω τὸ ὑπουργεῖον διατί ἐν τῷ ἐναρκτηρίῳ λόγῳ του ἔθιξε καὶ ἕτερα ζητήματα, ὡς εἴθισται εἰς τοὺς ἐναρκτηρίους λόγους· ἀλλὰ λέγω ὅτι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι κατὰ πρῶτον ἀπευθυνόμεθα πρὸς τὸν Βασιλέα δι’ αὐτὸ τὸ λυπηρὸν γεγονός, διὰ τὸ ὁποῖον προσκαλούμεθα, νομίζω κατ’ ἐμὲ ὅτι θὰ δείξωμεν ἀξιοπρεπεστέραν θέσιν νὰ μείνωμεν περιωρισμένοι εἰς τοὺς δύω πρώτους παραγράφους, ἐπιφυλαττόμενοι διὰ τοὺς λοιπούς· αὐτὸ εἶναι ἡ ἰδιαιτέρα γνώμη μου· ἐάν ἡ πλειοψηφία θέλῃ ν’ ἀκολουθήσῃ ἑτέραν γνώμην, θὰ περιορισθῶ νὰ προτείνω μίαν τροπολογίαν εἰς μίαν μόνην παράγραφον, ἡ ὁποία εἶναι στενώτατα συνδεδεμένη μὲ τὸ ἀντικείμενον τῶν πρώτων παραγράφων τοῦ Βασιλ. λόγου. Τῆς ἐθνικῆς ταύτης συμφορᾶς, τῆς προσβολῆς τῆς ἐθνικῆς τιμῆς μας, τὸ ὑπουργεῖον μᾶς δεικνύει, ὀρθῶς πράττον, ὅτι ἔνοχοι εἰς τοῦτο εἶναι ὅλαι αἱ παρελθοῦσαι κυβερνήσεις. Καὶ τῷ ὄντι, κύριοι, ἂν δὲν ἐξετάσωμεν νὰ εὕρωμεν, ποῖος ὁ αἴτιος τοῦ σημερινοῦ κακοῦ, ποῖος ὁ αἴτιος διὰ τὸν ὁποῖον ὑπέστημεν ἐκεῖνο ἐπὶ τοῦ ὁποίου μᾶς προσκαλεῖ τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἀποφανθῶμεν, ἂν λέγω, δὲν ἐξετάσωμεν νὰ εὕρωμεν τὸν ἔνοχον, ἂν δὲν τὸν δείξωμεν, ἂν δὲν τὸν τιμωρήσωμεν μὲ τὰ μέσα, τὰ νόμιμα, τὰ συνταγματικά, κ. Καλλιφρονᾶ, τότε πρέπει νὰ καταδικάσωμεν τὸ σημερινὸν ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον, ὑπογράψαν τὸ πρωτόκολλον, καὶ τὰ δίκαια τοῦ τόπου ἔβλαψε καὶ τὴν τιμήν του. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ξεφύγωμεν ἀπὸ τὸ δίλημμα· ἢ ὅλαι αἱ παρελθοῦσαι κυβερνήσεις, ἢ τινὲς, ἢ μία ἐξ αὐτῶν ἔπταισεν. Εἴθε νὰ ἠδυνάμεθα νὰ τὰς φέρωμεν ὅλας ἐδῶ νὰ τὰς ἐξελέγξωμεν· ἀλλ’ ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι προηγήθησαν τῆς μεταβολῆς τῆς 10 8βρίου δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐξελεγχθῶσι σήμερον ὑπὸ τὴν νέαν δυναστείαν καὶ ὑπὸ τὸ νέον πολίτευμα· μία ῥιζικὴ μετατροπὴ τὰς ἀπήλλαξεν. Αἱ μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς νέας δυναστείας ἐξεταστέαι· ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος ἔφερε τὴν πρότασιν ταύτην· δὲν τὸν ὑπεστήριξα διὰ λόγους ἰδιαιτέρους ἰδικούς μου, δὲν τὸν ἀντέκρουσα ὅμως, διότι ἐπεθύμουν, κύριοι, πολὺ νὰ γίνῃ ἡ ἐξέτασις αὕτη· ἐπεθύμουν νὰ τεθῶσιν ἐδῶ ὑπὸ τὴν ἔρευνάν μας ὅλαι αἱ κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων, ν’ ἀποκριθῶσιν ἐνώπιον τοῦ ἔθνους ἐκεῖνοι πρὸ πάντων οἱ ὁποῖοι ἔλαβον συμμετοχὴν εἰς μίαν ῥιζικὴν μεταβολὴν, καὶ νὰ εἴπωσι τί ἔπραξαν ὅπως τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου καλλιτερεύσωσι καὶ τὰ μέσα τῆς ἀμύνης αὐξήσωσι· διότι μὴ λησμονῶμεν ὅτι τὸ πρῶτον αἴτιον, τὸ ὁποῖον ἔκαμε τὸ ἔθνος ἐν μέρει μὲν νὰ ἐξαναστῇ, ἐν μέρει δὲ νὰ μένῃ ἀδιάφορον ἐναντίον τοῦ Ὄθωνος, ἦτο ἡ ἰδέα ἡ ὁποία ἐπιστεύθη, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος ἦτον ἀντίθετος εἰς τὴν μεγάλην ἰδέαν, ἦτον ἀντίθετος εἰς τοὺς ἐθνικοὺς πόθους, δὲν ἤθελε τὸ μεγαλεῖον τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως αὐτῆς. Ἐπεθύμουν λοιπὸν νὰ ἔλθουν ἐδῶ νὰ δώσουν λόγον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν ἔλαβον τὴν ἐξουσίαν εἰς χεῖράς των, καὶ νὰ μᾶς εἴπωσι πρὸ πάντων, ὁποίας συμβουλὰς ἔδωκαν εἰς τὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων, ὁ ὁποῖος ἐρχόμενος εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ βασιλεύσῃ πρώτην φωνὴν μᾶς ἀπηύθυνε, διδάξατέ με νὰ κυβερνήσω; Διὰ τοῦτο δὲν ἀντέτεινα εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου· ἐπεθύμουν, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὴ παρὰ τῆς Βουλῆς· ἀλλὰ καθ’ ὃν τρόπον τὴν ἐπρότεινεν ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος, δικαίως δὲν ἠδύνατο ἡ Βουλὴ νὰ τὴν παραδεχθῇ, καὶ περιώρισεν αὐτὴν εἰς τὴν ἐξέτασιν μόνον καὶ μόνον τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι εὑρέθησαν εἰς τὴν ἐξουσίαν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως· ἂν ἡ ἐξέτασις ὡς τὴν ἐννοοῦσα ἐγίνετο, κ. Παπαμιχαλόπουλε, ἠθέλαμεν ἐπιθεωρήσει καὶ ἕνα ἄλλον τρεχούμενον ἀνοικτὸν λογαριασμόν. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Βούλγαρη τῷ 1868, ὅτε ὁ τόπος εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο κατὰ τὴν διάῤῥηξιν τῶν σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας (ἐγὼ δὲν ἤμην τότε ἐν τῇ Βουλῇ, ἐνθυμοῦμαι ὅμως τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο) ἦλθε λέγω τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐδῶ καὶ εἶπε, μὴ φοβεῖσθε περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος· εὑρίσκεται εἰς τὰς χεῖρας τῶν πολιτικῶν ἐκείνων ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι διεπραγματεύθησαν τοσοῦτον αἰσίως καὶ τὸ ζήτημα περὶ ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου. Καθὼς αἰσίως ἐτελείωσε τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, οὕτως αἰσίως θὰ τελειώσῃ καὶ τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Ἤκουσα ἐκτὸς τῆς Βουλῆς εὑρισκόμενος ὅλην τὴν εἰρωνείαν τῶν ἐκφράσεων τούτων, ἄφησα δὲ ν’ ἀπαντήσουν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι νομίμως εὑρίσκοντο ἐντὸς τοῦ περιβόλου, διότι ἐγὼ ὡς ἄνομος ἀπεβλήθην.

§83ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ δεδικασμένον εἶναι σεβαστόν.

§84ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν παύει ὅμως τοῦ νὰ ᾖναι ἀντικείμενον ἐπικρίσεως. Ἂν ἤμην ἐν τῇ Βουλῇ, κ. Παπαμιχαλόπουλε, ἠξεύρατε τί ἤθελον ἀπαντήσει εἰς ἐκεῖνο τὸ ὑπουργεῖον; Τὸ ζήτημα τῆς Ἑπτανήσου, ἂν δὲν διεστράφη, ἐκολοβώθη ἐξ αἰτίας τῆς ἀμελείας, τῆς ῥᾳθυμίας τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον κατὰ τὸ 1868 εἰς χεῖράς των καὶ τὸ Κρητικὸν ζήτημα. Τὸ ζήτημα τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου, ἂν δὲν ἐτελείωσε μὲ τὴν διαφορὰν τῆς σημαίας μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἑπτανήσου καὶ μὲ ὅλας τὰς ὁμοσπονδιακὰς διατάξεις, τὰς ὁποίας ἐμπεριεῖχεν ἡ πρώτη συνθήκη τῆς 2|14 Νοεμβρίου, χρεωστεῖται εἰς τὴν δραστηριότητα, εἰς τὴν ἐνέργειαν καὶ εἰς τὴν ὀξύνοιαν καὶ ἱκανότητα μὲ τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην ὁ τότε ἀπεσταλμένος τῆς Ἑλλάδος κ. Χαρίλαος Τρικούπης ἐνήργησεν, ὅστις ἔκτοτε ἔδειξε τί εἶχε καὶ τί ἔχει νὰ προσμείνῃ ἀπ’ αὐτὸν ἡ πατρίς του, καὶ τοῦ ὁποίου τὴν ἔλλειψιν ἀπὸ τὴν Βουλὴν θεωρῶ μεγάλην ἐθνικὴν ζημίαν.

§85ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐνήργει κατὰ τὰς διαταγὰς, τὰς ὁποίας ἐλάμβανε.

§86ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂν ἤθελε στείλει πρότερον ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη τὸν ἀπεσταλμένον, τὸν ὁποῖον πρὸ ἑνὸς μηνὸς ἐζήτει ὁ Ῥῶσσελ, καὶ ἂν ἤθελεν ὁ ἀπεσταλμένος φθάσει εἰς τὴν Ἀγγλίαν πρὶν ἢ ὑπογραφῇ ἡ συνθήκη τῆς 2|14 Νοεμβρίου, τὸ ζήτημα ἤθελε τελειώσει διαφορετικά· τὰ φρούρια ἤθελαν ὅλα εἶσθαι σήμερον ὄρθια· διότι ἐὰν μετὰ τὴν ὑπογραφὴν κατωρθώθη νὰ μετατραπῇ ἡ συνθήκη, πολὺ περισσότερον ἤθελε μεταβληθῇ, ὅταν ἦτον ἐν σχεδίῳ. Ἀλλὰ τότε τοσοῦτον ἐπιδεξίως διεξήχθη τὸ ζήτημα τῆς Ἑπτανήσου ὑπὸ τῶν τότε πολιτικῶν ἀνδρῶν, ὥστε ἄφησαν ὄχι μόνον νὰ καταστραφοῦν τὰ φρούρια, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀφοπλισθοῦν ἀπὸ τὰ κανόνια, τὰ ὁποῖα ἀνήκοντα εἰς τὴν Ἑπτάνησον ἀνεγνώρισεν ὁ κ. Ῥῶσσελ, ὅστις εἶχε διαδηλώσει ὅτι δὲν ἐννοεῖ ν’ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὰ φρούρια, παρὰ τὸν ὁπλισμὸν ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον μετέφερον οἱ Ἄγγλοι εἰς τὴν Ἑπτάνησον, ὅτε ἐγκατέστη ἡ Ἀγγλικὴ προστασία. Καὶ ἦτο εἰς τὰ φρούρια ἐκεῖνα οὐχὶ μικρὸς ἀριθμὸς κανονίων τῆς Ἑπτανήσου, διὰ τὴν μετασκευὴν τῶν ὁποίων τὸ ἑπτανησιακὸν ταμεῖον, διὰ νόμου ψηφισθέντος παρὰ τῆς Ἰονίου Βουλῆς, ἐπλήρωσεν 20,000 λίρας στερλίνας· ποῦ εἶναι αὐτὸς ὁ ὁπλισμὸς ὁ ὁποῖος ἦτον ἰδικός μας; τὸν ὁποῖον ἡ Ἀγγλία ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἤθελεν ἀφαιρέσει; Σήμερον δὲν ἔχομεν εἰς τὰ φρούρια παρὰ 7 μικρὰ κανόνια, τὰ ὁποῖα μᾶς ἄφησαν ὡς δι’ ἐλεημοσύνην διὰ νὰ χαιρετῶμεν τὰ πλοῖα, τὰ ὁποῖα περνῶσιν ἀπὸ τὸν λιμένα μας. Ἀλλά, καθὼς εἶπον πρότερον, ἡ βουλὴ ἀπεφάσισε ν’ ἀφήσῃ κατὰ μέρος τὴν ἐξέτασιν τῶν κυβερνήσεων, ὅσαι ἐσυστήθησαν ἀπὸ τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς νέας Βασιλείας, καὶ νὰ περιορισθῇ εἰς τὰς κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι διεύθυναν τὴν ἐξουσίαν ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος.

§87ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοιαύτη ἀπόφασις δὲν ὑπάρχει.

§88ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔχετε δίκαιον, ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχε τοιαύτη ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, τὴν ἀπόφασιν ταύτην ὀφείλομεν νὰ τὴν κάμωμεν σήμερον, διότι ἄν, κύριοι, τὸ δικαίωμα τῆς ἐξελέγξεως τῶν κυβερνητικῶν πράξεων δὲν ἀρχίσῃ ἅπαξ, τὸ δικαίωμα τοῦτο τὸ συνταγματικώτατον, τὸ κοινοβουλευτικώτατον, τὸ νομιμώτατον, τὸ ὁποῖον καθὼς πολὺ ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος εἶναι τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ ὠφέλιμον τὴν ὕπαρξιν τῆς ἀντιπροσωπείας, ἂν τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν ἀρχίσωμεν, ἔπειτα ἀπὸ 36 ἐτῶν πολιτικὴν ὕπαρξιν, νὰ τὸ ἐξασκήσωμεν σήμερον, εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν, πότε, κ. Καλλιφρονᾶ θ’ ἀρχίσωμεν νὰ τὸ θέσωμεν εἰς ἐνέργειαν; Ἐνώπιον τοῦ πτώματος τῆς Κρήτης δὲν αἰσθάνεσθε ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ ποῖος ὁ αἴτιος τοῦ θανάτου της καὶ νὰ καταδικασθῇ; Ἂν ἦμαι ἐγώ, νὰ καταδικασθῶ, καὶ θέλω σᾶς ὁμολογήσει χάριν, ἂν ἴδω ὅτι ἀπὸ ἐμὲ ἤρχισε νὰ ἐφαρμόζηται ἡ ὑπουργικὴ εὐθύνη· ἀλλὰ κάμετε ἔναρξιν τοῦ μεγάλου τούτου δικαιώματος τῆς ἐξελέγξεως, μᾶς λέγουν, ἀπὸ ἐδῶ καὶ ἐμπρός. Καὶ πάλιν ἂν ἕνας Χόβαρτ ἀργότερα ἐπανέλθῃ, θὰ μᾶς εἰπῆτε ἐκ νέου, ἀφήσατε καὶ τοῦτον νὰ παρέλθῃ, καὶ ἐξετάσατε ἀπ’ ἐδῶ καὶ ἐμπρός. Τὰ πρῶτα κινήματα ἐν Κρήτῃ ἀνεφάνησαν κατὰ τὸν Ἀπρίλιον καὶ Μάϊον τοῦ 1866 δι’ ἀναφορῶν περὶ καλλιτερεύσεως τῆς τύχης των· ἀνεφέρθησαν ἡσύχως, εἰρηνικῶς καὶ ἀόπλως· ἡ πρώτη ἀνύψωσις τῆς σημαίας τῆς ἐπαναστάσεως συνέβη τὴν 20 Ἰουλίου τοῦ 1866· ἡ πρώτη ἔνοπλος σύγκρουσις τὸν Αὔγουστον τοῦ 1866. Ἀπὸ τὸν Ἰούνιον, νομίζω, τοῦ 1866 εἶχεν ἀναλάβει τὴν ἐξουσίαν τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη τοῦ 1866. Ἐγίνωσκε τὰ τῆς ἐπαναστάσεως; τῷ ἐζητήθη ἡ γνώμη του καὶ ποίαν γνώμην ἔδωκε; Δὲν τὸ ἐξετάζω, δὲν τὸ γνωρίζω, δὲν θέλω νὰ τὸ μάθω· τοῦτο μόνον γνωρίζω, ὅτι κατὰ τὰ 64 οἱ Κρῆτες συνέλαβον τὴν ἰδέαν νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας των, καὶ ἐζήτησαν τὴν γνώμην τῆς τότε Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως (τῆς ὁποίας μέρος ἐγὼ τότε δὲν ἀπετέλουν· μὴ νομίζετε, ὅτι ὁμιλῶ διὰ τὸν ἑαυτόν μου). Ἡ κυβέρνησις ἐκείνη σταθμίσασα καὶ τὴν θέσιν της, καὶ τὴν θέσιν τοῦ τόπου, καὶ τὴν θέσιν τῆς Εὐρώπης, τοῖς εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἐκτεθῶσι καὶ νὰ περιμένωσιν. Ἔκαμαν τοιοῦτο βῆμα οἱ ἐπαναστατήσαντες κατὰ τὰ 1866 πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν κυβέρνησιν; καὶ τί αὕτη ἀπήντησε; Δὲν τὸ ἐξετάζω, δὲν τὸ γνωρίζω, δὲν θέλω νὰ τὸ μάθω.

§89ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοὺς εἶπε νὰ μὴ κινηθῶσι (θόρυβος).

§90ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Περιμένω νὰ τὸν ἴδω δημοσιευμένον καθὼς Τὸ εἶδα διὰ τὰ 1864.—Γινώσκω μόνον ὅτι ἐντὸς τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη τοῦ 1866 εὑρίσκετο εἷς Κρὴς, ὁ Κ. Χ. Ζυμβρακάκης· ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο κατεῖχε τὴν ἐξουσίαν ὅτε καὶ ὁ Ἰωάννης Ζυμβρακάκης, ἀδελφὸς τοῦ ὑπουργοῦ, ἀνεχώρει καὶ ἀξιωματικοὶ ἀνώτεροι τοῦ στρατοῦ ἀνεχώρησαν εἰς τὰ 1866 διὰ τὴν Κρήτην. Γινώσκω ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὑπουργεῖον πολὺ καλὰ πράττον ἀπετάθη καὶ εἰς τὰς δυνάμεις περὶ καὶ ὑπὲρ τοῦ κινήματος τῆς Κρήτης. Τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη ἀπεχώρησε τὸ 1866 καὶ τὸ διεδέχθη τὸ ὑπουργεῖον τοῦ Κουμουνδούρου τοῦ 1867. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο τοῦ 1867, (ἂς ἐξακολουθήσωμεν νὰ χαρακτηρίζωμεν πρὸς διάκρισιν τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου διὰ νὰ μὴ συγχέωνται μὲ ἄλλα προτήτερα, εἴτε τοῦ Κουμουνδούρου εἴτε τοῦ Βούλγαρη· ἂς ἐξακολουθήσωμεν τὴν διάκρισιν τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1867 καὶ τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1868, διότι καὶ τὰ δύο ἐπίσης ἱστορικὰ ἀντιστρόφως διέμειναν). Τὸ ὑπουργεῖον, λέγω, τοῦ 1867, λαμβάνον τὴν ἐξουσίαν εὕρισκεν ἐνώπιόν του ἐκραγεῖσαν τὴν ἐπανάστασιν καὶ παλαίουσαν πρὸ 5 ἢ 6 μηνῶν· εὕρισκε κατὰ τὴν ἐδικήν μου τὴν ἀντίληψιν συναφθὲν συμβόλαιον μεταξὺ τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης καὶ τῆς Ἑλληνικῆς κυβερνήσεως· ὤφειλε καὶ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 νὰ υἱοθετήσῃ τὴν ἐπανάστασιν. Δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ σκέψεως, ἂν πρέπῃ νὰ γίνῃ ἢ ὄχι ἐπανάστασις, ἀλλὰ περὶ ἐκραγείσης ἐπαναστάσεως καὶ πρὸ ἓξ μηνῶν πολεμούσης. Τὸ δὲ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 τόσῳ μᾶλλον ὤφειλε νὰ υἱοθετήσῃ τὴν ἐπανάστασιν ἐκείνην, καθόσον τὴν εἶχεν υἱοθετήσει ὡς ἀντιπολίτευσις. Καὶ ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλὰ ὅτι ὅταν κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1866 τὰ ἀτμόπλοια τῆς ἑταιρίας δὲν ἤθελον ν’ ἀποπλεύσωσι, φοβούμενα μὴ καταστραφῶσιν ἀπὸ τὰ Τουρκικὰ πολεμικὰ πλοῖα, τὸ δὲ συμβούλιον τῆς ἑταιρίας δὲν ἤθελε ν’ ἀναλάβῃ ἐνώπιον τῶν μετόχων τὴν εὐθύνην τῆς καταστροφῆς καὶ ἐζήτησε τὴν ἐγγύησιν ὅτι ἂν τυχὸν συλληφθῇ τὸ Πανελλήνιον ἢ ἡ Ὕδρα, νὰ ἐγγυηθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ν’ ἀποζημιώσῃ τὴν ἑταιρίαν, ἡ δὲ κυβέρνησις ἠρνήθη, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, καίτοι δεικνύμενος πρὸ πάντων ὡς ὁ μέλλων διάδοχος τοῦ Βούλγαρη, δὲν ἐδίστασε ν’ ἀποπλεύσῃ εἰς Σύρον, νὰ παρασταθῇ εἰς τὸ συμβούλιον καὶ νὰ τῷ εἴπῃ ὅτι τὰ ἀτμόπλοια ν’ ἀναχωρήσουν καὶ ἐγὼ σᾶς ὑπόσχομαι ὅτι εἴτε ὡς βουλευτὴς μὲ τοὺς φίλους μου εἴτε ὡς κυβέρνησις, ἂν ἔλθω, νὰ σᾶς ἀποζημιώσω, καὶ οὕτως ἐσώθη ἡ ἐπανάστασις ἀπὸ μίαν μεγάλην ἀνάγκην. Δὲν ἠδύνατο λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 νὰ μὴ υἱοθετήσῃ τὴν ἐπανάστασιν· λέγω δὲ περαιτέρω· ἂν ὁ Κουμουνδοῦρος προσκαλούμενος εἰς τὴν ἐξουσίαν ἤθελεν εἶσθαι ἀνάγκη νὰ θέσῃ ὅρους εἰς τὴν ἀποδοχήν της, πρῶτος ὅρος ἤθελεν εἶσθαι ἡ διατήρησις τῆς ἐπαναστάσεως· ἢ ἂν τῷ ἔλεγον, λάβε τὴν ἐξουσίαν ὑπὸ τὸν ὅρον ἢ νὰ πολεμήσῃς ἢ νὰ ἐγκαταλείψῃς τὴν ἐπανάστασιν ἢ νὰ ἀδιαφορήσῃς πρὸς αὐτὴν, ὁ Κουμουνδοῦρος διερμηνεύων τὰ αἰσθήματά του, τὰ αἰσθήματα τῶν φίλων του, τῆς μερίδος του, ἤθελε παραιτήσει τὴν ἐξουσίαν. Διαπιστῶ ὅμως τὸ γεγονὸς, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο εὑρῆκε τὴν ἐπανάστασιν ἐκραγεῖσαν καὶ τὴν υἱοθέτησε. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867 ἐσκέφθη, ὅτι ἕως οὗ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης ἤθελε προμηθεύεται μόνον ἄρτον καὶ μπαροῦτι, δὲν ἤθελε καταβληθῆ. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐπρέσβευσε καὶ ἐσκέφθη ὅτι, παρατεινομένης τῆς ἐπαναστάσεως, ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ἐπέλθῃ σύγκρουσις μεταξὺ Ἑλλάδος ἐλευθέρας καὶ Τουρκίας, ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ἐκραγῇ ἕνας πόλεμος ἑλληνοτουρκικός. Ἔπρεπε ν’ ἀναδεχθῇ τοὺς κινδύνους τοῦ πολέμου ἡ Ἑλλὰς διὰ τὴν Κρήτην; Ναὶ, εἶπε τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο· οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖναι τὰ ἀποτελέσματα, ἡ Ἑλλὰς ὄχι προκαλοῦσα, ἀλλ’ ἂν προκληθῇ ὑπὸ τῆς Τουρκίας ὑπὲρ τῆς Κρήτης, πρέπει νὰ ὑποστῇ τὰ πάντα. Μετὰ παῤῥησίας ἐλάλησε πρὸς τὸν Βασιλέα τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο προφορικῶς καὶ ἐγγράφως, μετὰ παῤῥησίας ἐλάλησε πρὸς τοὺς πρέσβεις, δὲν τοὺς ἠπάτησε, τοὺς εἶπε τὴν ἀλήθειαν· ὡς κυβέρνησις, τοὺς εἶπε, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν Κρήτην, νὰ ἐμποδίσωμεν τὰς ἐνεργείας τῶν ἐπιτροπῶν καὶ τὰ λοιπὰ ὑπὲρ τῆς Κρήτης. Μετὰ παῤῥησίας ἐλάλησε πρὸς τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους· εἰσῆλθεν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τῇ εἶπεν, αὐτὴ εἶναι ἡ θέσις τῶν πραγμάτων· πόλεμος μᾶς ἐπαπειλεῖ, σύγκρουσις θὰ ἀπέλθῃ ἂν ἐξακολουθήσῃ ἡ ἐπανάστασις· θέλετε νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν Κρήτην; θέλετε νὰ διατηρήσωμεν τὴν εἰρήνην; εἶναι τρόπος. Νὰ κλίνωμεν, νὰ ταπεινωθῶμεν ἐνώπιον τῆς Τουρκίας. Ὄχι, ἐπανέλαβεν ἡ ἀντιπροσωπεία, καὶ ἐδέχθη καὶ σχεδὸν αὐτὴ ἐπέβαλε τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν τὰ οἰκονομικὰ, τοὺς φόρους, τὰ δάνεια καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ ἐψήφισεν ἡ Βουλὴ ἐκείνη, κύριοι, τὰς πλέον ἀντιδημοτικὰς προτάσεις. Καὶ ἠξεύρετε τί θὰ εἰπῇ ἐνώπιον μιᾶς Βουλῆς νὰ παρουσιασθῇ ἡ αὔξησις τῶν φόρων διὰ μιᾶς, νομίζω, κατὰ τὸ πέμπτον, διότι ἀνέβη τὰ ἓξ ἑκατομμύρια ἡ τότε αὔξησις τῶν φόρων. Ἐσκέφθη, πρὸς τοῖς ἄλλοις, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ὅτι τὰ μέσα αὐτὰ τῶν φόρων, τὸ δάνειον τῶν 28,000,000 δὲν ἤθελον εἶσθαι ἐπαρκῆ· ἔπρεπε νὰ στερεώσωμεν τὴν πίστιν μας ἐν Εὐρώπῃ καὶ τὸ πρῶτον μέτρον ἦτο ἡ σύμβασις μετὰ τῶν κατόχων τῶν παλαιῶν δανείων τῶν 1824 καὶ 1825 ὅπως ἀνοίξωσι τὰ χρηματιστήρια καὶ παύσῃ νὰ ὀνομάζηται δόλιος χρεωκόπος ἡ Ἑλλὰς ἐν Εὐρώπῃ. Ἐπέτυχεν εἰς τὴν σύμβασιν χάρις εἰς τὴν συνδρομὴν πολλῶν, χάρις ἰδίως εἰς τὸν Κ. Σπάρταλην· εἰδοποιήθη ὅμως, ὅτι ἂν παρήρχετο ἡ ὁρισθεῖσα προθεσμία τῶν δύο μηνῶν, δὲν ἤθελεν εἶσθαι καιρὸς πλέον νὰ ἐπικυρωθῇ, καὶ οὐχ ἧττον δὲν ἐπεκυρώθη παραιτηθέντος τότε τοῦ ὑπουργείου· καὶ ἀργότερα ὅταν ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς ἀνάγκης, εὑρέθη εἰς θέσιν ἡ κυβέρνησις τοῦ 1868, διὰ τὸν πόλεμον λέγουν, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν πραγματικῶς δι’ αὐτὸ, ἔστω ὅμως διὰ τὸν πόλεμον, νὰ εἰσέλθῃ μὲ τὸ χαντζάρι καὶ τὸ τρομπόνι εἰς τὰς τραπέζας τοῦ τόπου διὰ νὰ ταῖς ἀφαιρέσῃ τὸ χρηματικόν. Προπαρασκευὴ πολεμική· καὶ εἰς τοῦτο δὲν ἐπεκτείνομαι οὔτε πολὺ, οὔτε ὀλίγον, καθότι ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος χθὲς ὡμίλησε καθαρῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἀλλὰ ὁποία προπαρασκευὴ πολεμικὴ, λέγει, κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν; Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Βαλασόπουλος νὰ τῷ εἴπω, ὅτι ἴσως τῷ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ τὴν χλευάζῃ, ὡς ἀντιπολιτευόμενος κατὰ τὴν Βʹ. καὶ Γʹ. Σύνοδον τῆς Αʹ. Βουλῆς, ὅτε ἠμποροῦσε νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν ἐγνώριζε τί ὑποκάτω αὐτῆς ὑποκρύπτεται· δὲν πιστεύω ὅτι τοῦ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἔλθῃ νὰ τὴν χλευάζῃ ἀφοῦ ὡς μέλος τοῦ Ὑπουργείου τοῦ 1868 τοὐλάχιστον, πρέπει νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἔλαβε γνῶσιν τῶν ἐγγράφων τῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐξωτερικῶν· δὲν ἤλπιζον νὰ ἔλθῃ μὲ τὴν αὐτὴν γλῶσσαν καὶ σήμερον κατὰ τῶν προπαρασκευῶν ἐκείνων καὶ τῆς ἐννοίας των καὶ τοῦ σκοποῦ των. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, κύριοι, αὐτὴ ἡ πολιτικὴ ἡ προκλητικὴ, ἡ τρελλὴ, ἡ μεταχειρισθεῖσα τὴν σημαίαν τῆς μεγάλης ἰδέας διὰ νὰ κρατήσῃ τὴν ἐξουσίαν, ἢ ὅ,τι ἄλλο τι ἂν θέλετε ὅτι ἦτο, ἡ πολιτικὴ ἐκείνη τοῦ 1867 ἀπεσύρθη, ἔπεσεν, ἀπεβλήθη, ὅπως θέλετε, διότι οἱ ἄνδρες τοῦ 67 ἐπροτίμησαν μᾶλλον νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν ἐξουσίαν παρὰ νὰ τροποποιήσουν τὰς ἀρχάς των. Παρῃτήθη τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ 1867 καὶ τί σᾶς παρέδωκε, κύριοι; πῶς παρέλαβε καὶ πῶς παρέδωκε τὸν τόπον; Μᾶς λέγετε καὶ σήμερον, κ. Βαλασόπουλε, ὅτι κατὰ τὸ 1866 ἔγιναν προμήθειαι· ἐλησμονήσατε ὅμως νὰ μᾶς εἴπητε μὲ ποῖα χρήματα ἐπληρώθησαν; μᾶς εἴπατε ὅτι κατὰ τὸ 1868 ἔγιναν προμήθειαι, μὲ ποῖα χρήματα ὅμως ἐπληρώθησαν; Αἱ προμήθειαι τοῦ 1866 καὶ αἱ προμήθειαι τοῦ 1868 ἐπληρώθησαν ἀπὸ τὰ χρήματα τοῦ 1867. Παρελάβομεν τὰ ταμεῖα κενὰ, κενώτατα, παρελάβομεν χρέος, δὲν ἐνθυμοῦμαι πόσων ἑκατομμυρίων, διότι δὲν εἶμαι οἰκονομολόγος, ἀλλ’ ὄχι ἀδιάφορον τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας· χρέος πρὸς τὴν Α. Μ. τετρακοσίων χιλιάδων δραχμῶν διὰ τὴν ἐπιχορήγησίν του καὶ πολλὰ ἄλλα. Τὰ ἐπληρώσαμεν ὅλα, ἐπαρκέσαμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ 1867, ἐπληρώσαμεν ὅλας τὰς ἀνάγκας τὰς ἐκτάκτους καὶ σᾶς ἀφήσαμεν καὶ χρήματα μὲ τὰ ὁποῖα καὶ σεῖς νὰ ἠμπορέσητε νὰ ἐπαρκέσητε εἰς τὰς δαπάνας τῆς τε ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς σας. Οὕτω παρελάβομεν καὶ οὕτω σᾶς παρεδώκαμεν τὸν τόπον οἰκονομικῶς. Πῶς παρελάβομεν τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν; (Δὲν ἤθελα νὰ ἐγγίσω τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ μὲ προὐκάλεσεν ὁ κ. Βαλασόπουλος). Κατὰ τὸ 1867, λέγει, Τουρκικὰ καὶ Εὐρωπαϊκὰ πλοῖα δὲν ἔφερον τοὺς ἐπαναστάτας ὀπίσω; Ναὶ, κύριοι, κατὰ τὸ 1867 ὀλίγας ἡμέρας ἀφοῦ ἀνελάβομεν τὴν ἐξουσίαν καὶ ᾐσθάνθημεν καὶ ἡμεῖς τὸ ἄλγος τὸ ὁποῖον ᾐσθάνθητε ὅλοι, διότι ἡ ἐπανάστασις κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ 1867 ἐψυχοῤῥάγει, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος, εὕρομεν πανταχοῦ σχεδὸν τὸν Τουρκικὸν στρατὸν νικῶντα ἐν Κρήτῃ. Πῶς τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν σᾶς παρεδώσαμεν; Ὁ Κ. Μήτσας σᾶς τὸ εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις καθ’ ὅλον τὸ 1867 καὶ ἕως ὅτου ἀπεχωρήσαμεν ἡμεῖς εὑρέθη εἰς τὴν ἀκμαιοτέραν της ἐποχήν· ἑξήκοντα χιλιάδες γυναικόπαιδα, πρὸς τοῖς ἄλλοις, ἀπεμακρύνοντο ἀπὸ τὴν Κρήτην καὶ καταφυγόντα ἐν Ἑλλάδι ἔδοσαν ὅλην τὴν ἀπαιτουμένην δύναμιν εἰς τὴν ἐπανάστασιν ἐκείνην. Πῶς εὕρομεν τὰς σχέσεις τῆς Τουρκίας πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ πῶς σᾶς τὰς παρεδώσαμεν; Ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει, ὅτι κατὰ τὸ 1866 ἐπεριμένετο ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἡ διακοπὴ τῶν σχέσεων μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας. Καὶ ὅμως ἐν τῇ προκλητικῇ πολιτικῇ διήλθομεν ἐν φιλικωτάτῃ σχέσει μετὰ τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας· οὐδὲν παράπονον, οὐδεμία παρεξήγησις. Πῶς ἐλάβομεν τὰς διαθέσεις τῆς Εὐρώπης πρὸς τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν; Τὰ πλοῖα τὰ Εὐρωπαϊκὰ μετέφερον ἐδῶ τοὺς ἐθελοντὰς, ὄχι γυναικόπαιδα· τὰ πλοῖα τὰ Ὀθωμανικὰ μετέφερον ἐδῶ ἐθελοντὰς, ὄχι γυναικόπαιδα.

§91ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας.

§92ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τοὺς ἐθελοντάς σας. Ἂς ὁμιλοῦμεν ἐν ἀγαθοπιστίᾳ· πρέπει νὰ ἐξετάσῃ ἡ Βουλὴ τὴν διαγωγὴν τῶν δύο ὑπουργείων· ἂς καταδικάσῃ, ἂν τὸ νομίσῃ ἡ Βουλὴ, ἐμὲ πρῶτον, ἀποδέχομαι εὐχαρίστως, τὸ ἐπαναλαμβάνω, τὴν καταδίκην, φθάνει νὰ γίνῃ ἔναρξις ἐξελέγξεως καὶ καταδίκης τῶν ὑπευθύνων· ἀλλ’ ἂς μὴ κρύπτωμεν ὅ,τι ὁ κόσμος ὅλος γινώσκει, ὅτι δηλ. οἱ ἐθελονταὶ ἦλθον τὰς πρώτας ἡμέρας τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ 1867, ὅτι ἦτο ἐθελονταὶ, τοὺς ὁποίους ἐστείλατε σεῖς, ἡμεῖς δὲ δὲν ἐπροφθάσαμεν νὰ βοηθήσωμεν. Ἑξήκοντα χιλιάδες γυναικόπαιδα μεταφερθέντα τὸ 1867 ἐν Ἑλλάδι διὰ τῶν πολεμικῶν πλοίων τῶν Εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων, διασχιζόντων τὸν ἀποκλεισμὸν τῆς Κρήτης καὶ μεταφερόντων τὰ γυναικόπαιδα οὐχὶ χάριν φιλανθρωπίας, ὅπως τὰ σώσουν ἀπὸ τὴν μάχαιραν τοῦ Ὀμὲρ Πασσᾶ εἰς ἄλλα ἥσυχα μέρη τῆς Τουρκίας, ὡς ἡ Τουρκία ἐζήτει, ἀλλ’ ἐδῶ, εἰς τὰς Ἀθήνας, εἰς τὴν Πρωτεύουσαν, ὑπὸ τὸ σκῆπτρον τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, ὡς ἀπαρχὴν τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Πῶς εὑρήκαμεν τὰς σχέσεις τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων πρὸς τὴν Ἑλλάδα; Τὰ Τουρκικὰ πλοῖα εἰσῆλθον τὸ 1867 εἰς τοὺς λιμένας τῆς Ἑλλάδος. Ναὶ, κύριε Βαλασόπουλε, δὲν εἴπατε ὅμως καὶ πῶς ἐξῆλθον. Ἐλησμονήσατε νὰ εἰπῆτε, ὅτι ἐντὸς τῶν Ἑλληνικῶν ὑδάτων ἐπορεύθη ὁ ἀτμοδρόμων τὸ 1866 συνοδεύων ἓν ἀτμόπλοιον τῆς Ἑταιρίας, τὸ ὁποῖον διευθύνετο εἰς τὴν Κρήτην, καὶ ἡ Ἀγγλία ἐμήνυσεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὸ συνεμερίσθη ἡ Γαλλία, πρόσεξε μήπως ἐπαναλάβῃς τὸ τοιοῦτον, διότι θέλω ἀποσύρει τὴν προστασίαν, τὴν ὁποίαν δυνάμει τῶν συνθηκῶν σοὶ παρέχω. Τὸ 1867 ὅμως, ὅταν τὰ Τουρκικὰ πλοῖα ἐτόλμησαν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὰ ὕδατά μας, ἡ Εὐρώπη, ἡ ὁποία εἶπε μετὰ ἓν ἔτος ὅτι καλὰ ἔκαμεν ὁ Χόβαρτ κατὰ τὸ 1869 ἐνῷ ὑπῆρχεν ἡ πομπώδης πολιτικὴ, εἶπεν εἰς τὴν Τουρκίαν, δὲν ἔχεις κἀνὲν δικαίωμα νὰ πλησιάζῃς τοὺς Ἑλληνικοὺς λιμένας· ἂν θὰ καταδιώξῃς τὰ καταδρομικὰ, πρόσεξε νὰ τὰ συλλάβῃς ἐκτὸς τῶν Ἑλληνικῶν ὑδάτων· ἐντὸς τῶν Ἑλληνικῶν ὑδάτων δὲν σοῦ τὸ ἐπιτρέπω νὰ εἰσέλθῃς ἐγὼ ἡ Εὐρώπη. Καὶ πρὸς τὴν Κρήτην; μέχρι τοῦ 1867 οὐδεμία φωνὴ ἐξ Εὐρώπης· ἀλλὰ τί εἶπον; ὄχι· ἦτο ἡ φωνὴ τοῦ Μουτιὲ, ἐλθόντος ἐνταῦθα καὶ εἰπόντος εἰς τὸν Βούλγαρην, ἐγκατάλειψον πᾶσαν ἰδέαν περὶ ἀπελευθερώσεως τῆς Κρήτης, περιορίσου εἰς τὸ καυκί σου. Κατὰ τὸ 1867 δύο δυνάμεις, ἀναφέρω ὅ,τι εἶναι γνωστὸν, ἡ Ῥωσσία καὶ ἡ Γαλλία, ἐπέμενον εἰς τὴν παραχώρησιν· ἀργότερα δὲ προσετέθησαν καὶ ἄλλαι δύο καὶ εἰς διακοίνωσιν ἀπὸ κοινοῦ εἶπον, ἂν δὲν ἀκούσῃς, Τουρκία, καὶ δὲν ἱκανοποιήσῃς τὰ παράπονα τῶν Κρητῶν, ἡ εὐθύνη ὅλη ἐπάνω σου. Τέσσαρες μεγάλαι δυνάμεις δὲν ἠμποροῦσαν νὰ προβῶσιν εἰς τὸ διάβημα τοῦτο πρὸς τὸν παλαιὸν σύμμαχόν των διὰ νὰ παίξουν, ὅπως ἡμεῖς ὅταν ἀλλάζωμεν χαρτιὰ μεταξὺ μας· ἦσαν ὅλα αὐτὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς τοῦ 1867; Δὲν ἠμπορῶ νὰ τὸ εἴπω, δὲν θέλω νὰ τὸ εἴπω, καθότι αἱ ἀποδείξεις δὲν δύνανται νὰ παρουσιασθοῦν εἰς φῶς. Ὅταν ἡ ἱστορία παραλάβῃ τὰ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου τῶν ἐξωτερικῶν τοῦ 1867, τότε θέλει ἐκτιμήσει ἕκαστος κατὰ πόσον συνέτειναν ἢ ὄχι εἰς ταῦτα αἱ ἐνέργειαι τοῦ 1867, ὅπως φέρουν ὅλην ταύτην τὴν μετατροπὴν τῶν διαθέσεων πρὸς τὴν Κρήτην καὶ τὴν Ἑλλάδα, καὶ τότε θέλει φανῆ ἔτι καταφανεστέρα ἡ εὐθύνη τῆς κυβερνήσεως τοῦ 1868· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν λέγω τώρα τὸ τοιοῦτον, διαπιστῶ μόνον τὰ γεγονότα καὶ ἐρωτῶ ὅσα εἶπον ὅτι συνέβησαν κατὰ τὸ 1867, συνέβησαν, ναὶ ἢ ὄχι; Δύνασθε νὰ χλευάζητε ὅσον θέλετε τὰς προπαρασκευὰς, δύνασθε νὰ χλευάζητε τὴν Ἀμφιτρίτην (ἡ ὁποία, νομίζω, ἐπεσκευάσθη διὰ νὰ γίνῃ πλοῖον θαλαμηγὸν διὰ τὸν Βασιλέα μας καὶ δὲν πιστεύω νὰ ἔχῃ τόσον ὀλίγην φροντίδα καὶ τὸ παρελθὸν ὑπουργεῖον καὶ τὸ παρὸν περὶ τῆς ζωῆς τοῦ Βασιλέως, ὥστε νὰ ἐμπιστευθῶσιν αὐτὴν εἰς σαπιοκάραβο). Χλευάζετε ὅσον θέλετε τὰς ἄλλας ἐνεργείας τῆς κυβερνήσεως τοῦ 1867. Δὲν ἠμπορεῖτε ὅμως νὰ ἀμφισβητήσητε ὅσα συνέβησαν κατὰ τὸ 1867, καὶ ὅτι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη τοὐλάχιστον δὲν ἐμπόδισε νὰ μετατραπῇ τῆς Εὐρώπης ἡ πολιτικὴ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Κρήτης καὶ κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ τοῦτο μᾶς ἀπαλλάττει τοῦ κινδύνου τοῦ νὰ μᾶς καταδικάσῃ ἡ Βουλὴ διὰ τὴν πολιτικήν μας τοῦ 1867. Ἠμπορεῖτε σεῖς νὰ φέρητε τὸ αὐτὸ διὰ τὸ 1868; Τοῦτο ἂς τὸ ἐξετάσωμεν· ἀλλὰ πρότερον σᾶς ἐρωτῶ, ἀφοῦ παρελάβετε τὸν τόπον, τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, τὰς διαθέσεις τῶν δυνάμεων, ὡς εἶπον, πῶς τὰς παρεδόσατε εἰς τοὺς διαδόχους, πῶς εἰς τὸν Βασιλέα σας, εἰς τὸ ἔθνος σας; Τί μᾶς λέγετε σήμερον, ἂν ἤθελε συμβῇ πόλεμος τὸ 1867, ἠθέλετε πολεμήσει μὲ τὴν πυρίτιδα τὴν ὁποίαν εἴχετε; ἂν ἤθελε συμβῇ πόλεμος κατὰ τὸ 1867, γεγονὸς ὑποθετικὸν εἰς παρελθόντα χρόνον· τὸ γεγονὸς τὸ πραγματικὸν, εἶναι ὅτι πόλεμος δὲν συνέβη, ὅτι Χόβαρτ δὲν ἦλθεν· ἂν ἤθελεν ἔλθει κατὰ τὸ 1867 καὶ συνέβαινον ὅσα κατὰ τὸ 1868, τότε εἴχετε τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς εἰπῆτε «ἐκάμετε ὅλα αὐτὰ, ἀλλ’ ἰδοὺ τ’ ἀποτελέσματα». Πῶς παρεδόσατε, κύριοι ὑπουργοὶ τοῦ 1868, τὸν τόπον, τὰς διαθέσεις τῆς Εὐρώπης; Παρεδόσατε ἐξηντλημένα ὅλα τὰ χρηματικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀφήσαμεν καὶ διὰ τὰ ὁποῖα ὡς ἀντιπολίτευσις μᾶς ἐπεκρίνατε τοσοῦτον ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους· ἐξηντλήσατε καὶ ὅ,τι ἄλλο ὑπῆρχεν ἀποταμιευμένον δι’ εἰδικὰς ἀνάγκας. Ἐξηντλήσατε, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας καὶ τὰ ἄλλα ταμεῖα· μᾶς ἐπεβαρύνατε μὲ χρέος νέον καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις κατεκλονήσατε τὰς βάσεις τῆς οἰκονομικῆς πίστεως ἐν τῷ τόπῳ, χωρὶς κἂν νὰ τὰς καλλιτερεύσητε ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, εἰσελθόντες εἰς τὰ δύω τραπεζικὰ καταστήματα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν ἐν Ἑλλάδι, καὶ διὰ τῆς βίας ἐκείνης ἡ ὁποία δὲν χαρακτηρίζεται οὔτε δικαιολογεῖται ἀπὸ τίποτε.

§93ΚΟΡΙΖΗΣ. Τὴν ναυτιλίαν δὲν τὴν λέγεις, ὅπου τὴν κατέστρεψαν;

§94ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἰπέτε το σεῖς ὡς ναυτικός. Τὰς διαθέσεις τῆς Εὐρώπης πρὸς τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν καὶ πρὸς τὴν Ἑλλάδα πῶς τὰς παρεδόσατε; Τὸ πρωτόκολλον, περὶ τοῦ ὁποίου σεῖς οἱ ἴδιοι πρὸ ὀλίγου ἐλέγετε, ὅτι κατέστρεψε καὶ τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, τὸ πρωτόκολλον ἐκεῖνο τὸ μαρτυρεῖ. Καὶ τὴν Κρήτην; ποῦ εἶναι ἡ Κρήτη; ποῦ εἶναι τὰ Κρητικὰ γυναικόπαιδα; Κρητικὸν ζήτημα δὲν ταράττει πλέον τοὺς κύκλους τῆς διπλωματίας, δὲν διεγείρει πλέον παλμοὺς εἰς τὰς καρδίας τὰς Ἑλληνικάς. Τὰ ἔρημα, τὰ ὀρφανὰ γυναικόπαιδα δὲν σᾶς ζαλίζουσι πλέον διὰ νὰ τὰ ἐνδύσητε καὶ νὰ τὰ θρέψητε· ἀπῆλθον, οὔτ’ ἔχετε ἀνάγκην νὰ τὰ τρομάζετε τὴν νύκτα εἰς τὴν κλίνην τῆς ἐξορίας των μὲ τὸν κρότον τῶν ῥοπάλων τῶν ἀστυνομικῶν σας ὀργάνων (εὖγε, εὖγε· χειροκροτήματα) ὅπως τὰ φορτώσωσιν εἰς τὰ κάῤῥα, διὰ νὰ τὰ μεταφέρωσι ποῦ;

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ ἀτακτῆτε, κύριοι, δὲν εὑρισκόμεθα εἰς θέατρον.

§96ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διὰ νὰ τὰ μεταφέρωσιν ὅπως ὑποστῶσι τὸ φρικωδέστερον μαρτύριον τῆς ἀνθρωπίνης καρδίας, ἡ ὁποία ἐπὶ τῶν τάφων τῶν πατέρων, τῶν ἀδελφῶν, τῶν συζύγων, αἰσθάνεται, ὅτι εἰς μάτην προσεφέρθη καὶ ἡ νέα αὕτη θυσία ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς ἰδίας πατρίδος. Δὲν θρηνοῦσι μόνα των τὰ ἔρημα, τὰ ἐγκαταλελειμμένα ἐκεῖνα· θρηνεῖ μαζῆ των πᾶσα Ἑλληνικὴ καρδία, θρηνεῖ πρὸ πάντων ὁ ἀτυχὴς ὡς αὐτὰ οὗτος τόπος, ὅστις ἤλπιζεν, ἀφοῦ ἐπὶ δύω ἔτη τὰ ἔλαβεν εἰς τὰς ἀγκάλας του καὶ τὰ περιέθαλψεν, ἤλπιζεν ἀντὶ νὰ θρηνῇ σήμερον μαζῆ των νὰ συνεορτάζῃ μαζῆ των τὴν ἡμέραν τῆς ἐλευθερίας των. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ θεία δικαιοσύνη καὶ ὑπάρξῃ, ἡ νέα αὕτη ὑπὲρ τῆς Ἑλληνικῆς ἐλευθερίας θυσία δὲν θὰ χαθῇ, μὰ τοὺς ἱεροὺς τάφους, τοὺς ὁποίους ὁλονὲν καταβρέχουσι τὰ ἔρημα ἐκεῖνα ὄντα μὲ τὰ δάκρυά των, δὲν θὰ χαθῇ μὰ τὸ μαῦρον τὸ ῥοῦχον, τὸ ὁποῖον σκεπάζει τὸ αἷμα τῆς Κρήτης. Ἦταν ὅλα αὐτὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς τοῦ 1868 τῆς τε ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς· θέλετε νὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω; τὸ αἰσθάνεσθε, ἀλλὰ δὲν τὸ ὁμολογεῖτε· περισσότερον ἤθελε σᾶς τιμήσει καὶ ἐγὼ καὶ πᾶς ἕνας, ἐὰν ἐλέγετε, ἡμάρτομεν, ἐσφάλαμεν, ἠπατήθημεν. Ἀλλὰ νὰ ἐπιμένετε καὶ νὰ προσπαθῆτε νὰ ἀναιρέσητε τὰ πράγματα τὰ ὁποῖα κρίνονται ὄχι ἐνώπιον ἡμῶν, ἀλλὰ τοῦ δημοσίου ὅλου, τοῦτο δὲν τὸ συλλογίζεσθε, ὅτι δὲν εἶναι συζήτησις τοὐλάχιστον εἰλικρινής; Ἔπεσεν ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης, λέγει ὁ κύριος Βαλασσόπουλος, διότι ἦλθεν ἡ ὥρα της νὰ πέσῃ (γέλωτες)· ἐξεφράσθη ἡ Εὐρώπη ἐναντίον μας, διότι ἤλλαξε γνώμην ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν εἶχε πρῶτον. Μᾶς ἱκανοποίησε, μᾶς εὐχαρίστησε. Θέλετε περισσότερον; Ἀλλὰ πάσης ἐπαναστάσεως ἡ πρώτη ὑποστήριξις, πάσης ἐπαναστάσεως ἡ πρώτη ἂν ὄχι ἡ κυρία ἐγγύησις τῆς ἐπιτυχίας καὶ τοῦ θριάμβου της εἶναι ἀφ’ ἑνὸς ὁ ἐνθουσιασμός, ἀφ’ ἑτέρου ἡ πίστις τὴν ὁποίαν αὐτὴ εἰς ἑαυτὴν φέρει. Ἐλάττωσον τὸν ἐνθουσιασμὸν μιᾶς ἐπαναστάσεως, τὴν κατέστρεψες· ἀφαίρεσέ της τὴν πίστιν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχῃ εἰς τὸν ἑαυτόν της, τὴν ἔθαψες. Διατί παρῃτήθη τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1867; Διατί διελύθη ἡ Βουλή; Ἦλθεν ἡ Βουλὴ εἰς διαφωνίαν τινὰ πρὸς τὴν κυβέρνησιν; Δὲν γνωρίζω πολλὰ παραδείγματα κυβερνήσεων κοινοβουλευτικῶν ὑποστηριζομένων ἀπὸ μίαν τοιαύτην πλειοψηφίαν, ὡς ἐκείνην, ἡ ὁποία ὑπεστήριζε τὴν κυβέρνησιν τοῦ 1867, καὶ ἐξαναγκασθεισῶν νὰ παραιτηθῶσι. Δὲν γνωρίζω πολλὰ παραδείγματα Βουλῶν ὑποστηριξασῶν εἰς τὰ δυσκολώτερα, εἰς τὰ ἀκανθωδέστερα ζητήματα, ὅλας τὰς προτάσεις τῆς κυβερνήσεως τοῦ Βασιλέως, καὶ μολοντοῦτο νὰ διαλυθῶσι. Διατί λοιπὸν ἐβιάσθη νὰ παραιτηθῇ ἡ κυβέρνησις ἐκείνη; διατί διελύθη ἡ Βουλή; Μᾶς τὸ εἶπεν ὁ κύριος Βαλασόπουλος, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, δὲν ἔχομεν αἰτίαν νὰ εἴπωμεν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἠξεύρει ὁ κόσμος· ὁ κ. Βαλασόπουλος μᾶς εἶπε, διελύθη, διότι ἡ πολιτικὴ ἡ πολεμικὴ ἔπρεπε νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν εἰρηνικὴν, ἡ ὁποία ἦλθε νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ ἔθνος, τὸν τόπον. Μόνον τὸ γεγονὸς τῆς ἀποπομπῆς τῆς κυβερνήσεως τοῦ 1867, μόνον τὸ γεγονὸς τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς τοῦ 1867, ἤρκει νὰ ἀποθαῤῥύνῃ τὴν ἐπανάστασιν, νὰ τῆς ἀφαιρέσῃ τὴν πίστιν εἰς τὸν ἑαυτόν της, εἰς τὸν θρίαμβόν της· ναὶ ἢ ὄχι; Εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς, δὲν τὸ ἐξετάζω, ἐπιστεύετο ὅμως ὅτι ἡ κυβέρνησις τοῦ 1867 εἶχεν ὡς σύμβολόν της τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης, καὶ μετ’ αὐτῆς ἢ ἤθελε θριαμβεύσει ἢ ἤθελε πέσει· εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς ἢ ἀδίκως, ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἐπίστευεν ὁ κόσμος ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης ἦτον ὁ κεκηρυγμένος ἐχθρὸς τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως· κατὰ τὸ ἔτος 1867, κατὰ τὰς τότε τῆς Βουλῆς συζητήσεις ἐπιμόνως ἀντέκρουσεν, ἐπολέμησεν ὅλα τὰ μέτρα τῆς προπαρασκευῆς καὶ τῆς πολεμικῆς τοῦ 1867· ἑπομένως εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς, ἐπιστεύετο ἀπὸ τὸν κόσμον, ἀπὸ τοὺς ἐπαναστάτας, ὅτι ἡ κυβέρνησις τοῦ κ. Βούλγαρη, ὅτι ὁ κ. Βούλγαρης ἦτον, ἀπὸ αἴσθημα πατριωτισμοῦ ἔστω, ὁ κεκηρυγμένος ἐχθρὸς τῆς ἐπαναστάσεως, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον τόσῳ περισσότερον ἔλαβε ῥίζας εἰς τὰς ψυχὰς τοῦ κόσμου, ὅταν σὺν τοῖς ἄλλοις εἶδον τὸν κ. Βούλγαρην νὰ λάβῃ εἰς τὸ ὑπουργεῖόν του τὸν ἀξιόλογον ἄλλως Σίμον, ἀλλὰ γνωστὸν πρὸ πολλοῦ ὡς τὸν ἀμείλικτον ἐχθρὸν παντὸς κινήματος ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ὡς ἄνθρωπον ἐξ εἰλικρινοῦς πεποιθήσεως εἰρωνευόμενον, χλευάζοντα, ἐμπαίζοντα ὄχι μόνον τὴν μεγάλην ἰδέαν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν ἰδέαν τῆς μεγάλης ἰδέας. Ἰδοὺ διατὶ μόλις ἠκούσθη ἡ παραίτησις τοῦ ὑπουργείου Κουμουνδούρου καὶ ὁ σχηματισμὸς τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, ὅλος ὁ Ἑλληνισμὸς, ὅλοι οἱ ἐπαναστάται ἐστράφησαν εἰς Ἀθήνας, καὶ ἐζήτησαν νὰ μάθωσι τί τρέχει; τί εἶναι; Τὴν ἰδέαν ταύτην ἔπρεπε νὰ ἐνισχύσῃ περισσότερον ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Δὲν πιστεύω νὰ ἦναι ἐναντίωσις νὰ ἀναπτυχθῶ σήμερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διαλύσεως, δὲν πιστεύω νὰ ἦναι ἀνάγκη ν’ ἀποκρούσω ὅ,τι πέρυσιν ἐδῶ εἰπώθη, ὅτι δηλ. ἡ διάλυσις ὡς προνομία ἡγεμονικὴ, διὰ τὰ οἱαδήποτε ἀποτελέσματά της δὲν ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν λόγον. Ἐγὼ θεωρῶ τὴν διάλυσιν προνόμιον πράγματι ἡγεμονικὸν, ἀλλὰ πρᾶξιν ὑπουργικὴν, ὑπουργικωτάτην, καὶ διὰ τὰς συνεπείας της εὐθύνεται τὸ ὑπουργεῖον. Τὸ Σύνταγμα, καὶ παρατηρήσατε καλῶς, προσέξατε καλῶς, τὸ Σύνταγμα ἀπαιτεῖ τὴν προσυπογραφὴν ὁλοκλήρου τοῦ ὑπουργείου εἰς τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἀπήτησε παρὰ μόνον εἰς τὸ περὶ ἀντιβασιλείας, διότι ἠθέλησεν αὐτὴ ἡ Βασιλικὴ προνομία νὰ μὴν ἠμπορῇ νὰ ἐξασκηθῇ διὰ τῆς ὑπογραφῆς ἑνὸς μόνου ὑπουργοῦ, καθὼς ἐξασκοῦνται αἱ λοιπαὶ Βασιλικαὶ προνομίαι (διότι ὅλαι αἱ ἐξουσίαι τὰς ὁποίας ἔχετε, κύριοι ὑπουργοὶ, τί ἄλλο εἶναι ἢ βασιλικαὶ προνομίαι;) ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ ἦναι προσυπογεγραμμένον τὸ διάταγμα τῆς διαλύσεως ἀπὸ ὅλους τοὺς ὑπουργοὺς, ὅπως ὅλον τὸ ὑπουργεῖον φέρῃ τὴν εὐθύνην, ὅπως ἐὰν ἀντισταθοῦν ἕνας ἢ δύω ὑπουργοὶ, νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ ἐκδοθῇ διάταγμα τῆς διαλύσεως. Τὸν κλονισμὸν λοιπὸν, λέγω, τῆς πίστεως τῆς ἐπαναστάσεως εἰς ἑαυτὴν τὸν ἔφερε περισσότερον ἡ ἅμα τῇ εἰσόδῳ τοῦ κ. Βούλγαρη ἐν τῷ ὑπουργείῳ διάλυσις τῆς Βουλῆς. Καὶ γνωρίζομεν, κύριοι, ὅτι τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ὁ κ. Βούλγαρης τὴν ἐζήτησε πρὸ ἑνὸς ἔτους, τὴν ἐζήτησε καὶ ὅταν πρῶτον τὸ 1868 προσεκλήθη παρὰ τοῦ βασιλέως καὶ ἕνεκα τούτου ἀπέτυχε τότε εἰς τὸν σχηματισμὸν τοῦ ὑπουργείου. Ἰδοὺ λοιπὸν ὅτι μὲ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς δὲν ἔχει νὰ κάμῃ ὁ βασιλεὺς, ἀλλ’ εἶναι πρᾶξις ὑπουργικὴ, τῆς ὁποίας τὴν εὐθύνην φέρει τὸ ἐκδόσαν τὸ διάταγμα ὑπουργεῖον. Διατί διελύθη ἡ Βουλὴ τῆς πρώτης περιόδου; Δὲν ἦτο αὐτὴ μία Βουλὴ ἡ ὁποία εἶχεν ὑποστηρίξει καὶ μὲ μίαν κάποιαν ἐπιμονὴν τὸν κ. Βούλγαρην, ἡ ὁποία εἶχε καταψηφίσει δὶς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον χάριν τοῦ κ. Βούλγαρη; Ἐσυμφώνησε μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἡ Βουλὴ ἐκείνη μόνον καὶ μόνον καθ’ ὅσον ἀπέβλεπε τὴν ἐθνικὴν ἰδέαν καὶ ἐνώπιον τῆς γενικῆς ταύτης ἰδέας ἄφησε κάθε ἄλλο ζήτημα κατὰ μέρος, τὸ ὁποῖον ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ μὲ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, καὶ ὑπεστήριξε τὴν κυβέρνησιν τοῦ 1867 μὲ μίαν τόσον μεγάλην πλειοψηφίαν. Πρὸς τί νὰ προβῇ εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ταύτης τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1868; κατὰ τί ἤθελε διαφωνήσει μὲ αὐτὴν τὴν Βουλὴν; διὰ μέτρα διοικητικὰ, ἐσωτερικά; Ἐκεῖ μέσα εὕρισκεν ὅλους τοὺς παλαιοὺς συντρόφους του ὁ κ. Βούλγαρης, οἱ ὁποῖοι τὸν ὑπεστήριξαν προτήτερα καὶ δὶς κατεψήφισαν τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, συμφωνήσαντες μόνον μετ’ αὐτοῦ διὰ τὴν Κρητικὴν ἐπανάστασιν. Συνεμερίζετο ὁ κ. Βούλγαρης τὴν ὑποστήριξιν τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης; Ἡ Βουλὴ κατὰ δύω περιόδους εἶχεν ἐκφρασθῆ ἐπιμόνως διὰ τοῦτο. Διατί διαλύεται ἡ Βουλή; διὰ τί ἄλλο ζήτημα εἰμὴ διὰ τὸ τῆς ἐπαναστάσεως; ἰδοὺ πῶς ἐσκέφθη ὁ ἐπαναστάτης, ὁ ἑλληνισμὸς, ἰδοὺ ἡ ἀποθάῤῥυνσις τῆς ἐπαναστάσεως καὶ ὁ κλονισμὸς τῆς πίστεώς της ὑπὲρ τοῦ θριάμβου της. Ἔχει εὐθύνας λοιπὸν νὰ δώσῃ τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη διὰ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐκείνης, ὄχι μόνον διὰ τὴν παραβίασιν τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς, διότι ἐκυβέρνησεν ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἄνευ φορολογικῶν νόμων, ἀλλ’ ἔχει νὰ δώσῃ εὐθύνας, καθότι διὰ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς ἐκείνης ἔδοσε τὸ πρῶτον θανάσιμον κτύπημα εἰς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Κρήτης. Ὅλοι οἱ γινώσκοντες καὶ μελετήσαντες τοὺς νόμους τῶν ἐπαναστάσεων, καὶ πολλὰ βέβαια ἐμελέτησεν ὁ κ. Βούλγαρης, ἐμελέτησεν ὅμως περισσότερον τοὺς νόμους τῶν ἐπαναστάσεων, ὅλοι, λέγω, ὡς ἤκουσαν τὴν παραίτησιν τοῦ ὑπουργείου Κουμουνδούρου, τὴν ἔλευσιν τοῦ Βούλγαρη καὶ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, εἶπον ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος, ἡ Κρητικὴ ἐπανάστασις ἐτάφη! Ἀλλὰ δὲν ἐπενήργησε καὶ ὑλικῶς ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς κατὰ τῆς ἐπαναστάσεως; διὰ τῆς ἀφαιρέσεως τῶν μέσων τῶν ὑλικῶν τῆς ὑπάρξεώς της; Γνωρίζομεν, κύριοι, τὰς ἐργασίας τῶν ὑπουργῶν μας πῶς γίνονται· δὲν γίνονται οὔτε αὗται κατὰ τὸν τρόπον τὸν Ἀγγλικόν. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν ὁ ἁρμόδιος ὑπουργὸς δίδει διαταγὰς γενικὰς διὰ τὴν ἰδιαιτέραν ὑπηρεσίαν καὶ καταγίνεται ἔπειτα εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ κράτους· γνωρίζομεν ὅμως ἐδῶ ὅτι ἡ ἐργασία τῶν ὑπουργῶν μας εἶναι ἡ πλείστη μηχανικὴ, ὅτι ὁ ὑπουργὸς ἐπιβλέπει καὶ θὰ ἐνεργῇ τὰ πάντα. Καὶ γνωρίζετε ὅτι ὄχι μόνον ὁ κ. Βούλγαρης, εἰς τοῦτο δὲν θέλω νὰ τὸν ἐνοχοποιήσω, τὸν ἐνοχοποιῶ διὰ τὴν διάλυσιν αὐτήν· ὄχι ὁ κ. Βούλγαρης ἀλλ’ οἱοσδήποτε ὑπουργὸς καὶ ἂν ἦτο, ὅσον ἐνθουσιασμένος καὶ ἂν ἦτον ὑπὲρ τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως, ἔχων ἐνώπιόν του διάλυσιν τῆς Βουλῆς καὶ προετοιμασίαν ἐκλογῶν, οὔτε κἂν πρὸς διασκέδασιν δὲν θὰ εἶχε καιρὸν νὰ σκεφθῇ περὶ τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης. Καὶ ἂν τοῦτο ἀληθεύῃ διὰ πάντα ὑπουργόν, πολὺ περισσότερον μὰ τὴν ἀλήθειαν διὰ τὸν κ. Βούλγαρην, καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω μὲ ἓν παράδειγμα. Εἶχον τελειώσει αἱ ἐκλογαί, εἶχον τελειώσει αἱ ἐξελέγξεις, εἶχεν ἐξασφαλίσει ὑπὲρ ἑαυτοῦ τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ ὁ κ. Βούλγαρης, εἶχε κάτι τι περισσότερον, εἶχον ψηφισθῆ τὰ ἔκτακτα μέτρα τὰ 100,000,000 καὶ ὅλα τὰ ἄλλα· οὔτε Βουλὴν εἶχε πλέον ἐνώπιόν του, οὔτε φόβον περὶ ἐξαγομένου τῶν ἐκλογῶν, καὶ ἠξεύρετε τὰς ἡμέρας, καθ’ ἃς ἐζητήθησαν τὰ 100 ἑκατομμύρια δάνειον, καθ’ ἃς διετάσσοντο ἔκτακτοι στρατολογίαι, καθ’ ἃς ὁ Χόβαρτ ἦτο εἰς Σῦρον, ἠξεύρετε περὶ τίνος ἐσκέπτετο ὁ κ. Βούλγαρης ἐν τῷ γραφείῳ τοῦ ὑπουργείου του; περὶ ἐκλογῆς! Δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ Χατζῆ Μιχάλη ἢ Κόρακα ἢ περὶ τοῦ ἀγαθοῦ φίλου μας κ. Μήτσα, ἂν ἤθελεν ἀφήσει τὰ κόκκαλά του εἰς Κρήτην ἢ ἤθελεν ἐπανέλθει ὀπίσω ἀλλ’ ἐπρόκειτο περὶ Χόβαρτ, περὶ Σύρου, περὶ ἐλευθέρας Ἑλλάδος, καὶ τὴν 24 Δεκεμβρίου ζητεῖ ὁ πρωθυπουργὸς οὗτος καὶ λαμβάνει ἀπὸ τοῦ Ἡγεμόνος του τὴν ὑπογραφήν του διὰ Β. διατάγματος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπροσκαλεῖτο (ἐνῷ ὁ Χόβαρ ἦτο εἰς Σῦρον) τὸ ἐπαρχιακὸν συμβούλιον τῆς νήσου Ζακύνθου νὰ προβῇ εἰς τὴν διαίρεσιν τῆς πόλεως ἀπὸ τῆς ἐξοχῆς καὶ τῆς πόλεως ἀπὸ τῆς πόλεως! Καὶ ἔκαμνεν αὐτὰ ἐνῷ ὁ Χόβαρτ εἰς Σῦρον· διατί; διὰ νὰ ἠμπορέσῃ, κατὰ τὴν ἰδέαν του, δι’ αὐτῶν τῶν μέσων νὰ ἀποκλείσῃ τὸν Λομβάρδον καὶ τοὺς φίλους του διὰ τὴν μέλλουσαν σύνοδον! Ἐὰν τότε ἀπέναντι τοῦ Χόβαρτ, ἀπέναντι ὅλων αὐτῶν τῶν μεγάλων κινδύνων τῆς πατρίδος, μίαν μόνην ἰδέαν εἶχεν ἐνώπιόν του, τὴν τῆς Ζακύνθου καὶ τοῦ Λομβάρδου, στοχάζεσθε ὅτι εἶχε καιρὸν νὰ σκεφθῇ ἢ νὰ συλλογισθῇ περὶ Κρήτης, περὶ Χατζῆ Μιχάλη καὶ Ἀντωνίου Μήτσα καθ’ ἣν στιγμὴν δὲν ἔβλεπε μόνον τὴν Ζάκυνθον καὶ τὸν Λομβάρδον, ἀλλὰ καὶ τὴν Μεσσήνην μὲ τὸν Κουμουνδοῦρον, τὴν Ὀλυμπίαν μὲ τὸν Χριστόπουλον, τὴν Βόνιτσαν μὲ τὸν Γρίβαν, τὸ Μεσολόγγι μὲ τὸν Τρικούπην, τὴν Παρνασίδα μὲ τὸν Κεχαγιᾶν, τὴν Ἑρμιονίδα μὲ τὸν Μίλησην, τὴν Τριφυλίαν μὲ τὸν Σωτηρόπουλον, ὅλας τέλος τὰς ἐκλογὰς ἐνώπιόν του; Τρεῖς μῆνας, καθ’ οὓς διεξήχθησαν αἱ προπαρασκευαστικαὶ ἐργασίαι τῶν ἐκλογῶν, δύω μῆνας τοὺς ὁποίους κατηνάλωσεν εἰς τὴν ἐργασίαν τῆς ἐξελέγξεως ὅπως ἠμπορέσῃ νὰ σχηματίσῃ τὴν Βουλὴν καθὼς ἐπεθύμει, στοχάζεσθε ὅτι ἠμποροῦσε νὰ σκεφθῇ εἰς ἄλλο; Καὶ δὲν τὸν κατακρίνω διὰ τοῦτο· ἦτο ἡ θέσις του καὶ ὁ τρόπος τοῦ ἐνεργεῖν τοῦ ἐγκεφάλου τοῦ κ. Βούλγαρη.....

§97ΚΟΡΙΖΗΣ. Διὰ τὴν Σῦρον δὲν εἴπατε τίποτε.

§98ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εὐχαριστῶ διὰ τὴν ἐνθύμησιν· τώρα θὰ ἔλθω. Ἰδοὺ λοιπὸν πέντε μηνῶν κυβερνητικὴ ἐνέργεια ἀφαιρεθεῖσα ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν διὰ μόνον τὸ γεγονὸς τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς καὶ τῶν ἐξελέγξεων· ἰδοὺ πέντε μηνῶν ἐργασία ὑπὲρ τῆς Κρήτης ἀφαιρεθεῖσα ἀπὸ τὴν ἰδιωτικὴν ἐνέργειαν ἕνεκα αὐτοῦ τοῦ ἰδίου γεγονότος· διότι, μὰ τὰ ναί, (τὸ ἐνθυμεῖσθε ὅλοι ὅσοι εὑρέθημεν ὑπὸ τὸ καταθλιπτικὸν ἐκεῖνο σύστημα τοῦ κυρίου Βούλγαρη, ἀποτείνομαι εἰς οἱονδήποτε ἀπὸ σᾶς καὶ ἂς μὲ διαψεύσῃ) ὅλον τὸ διάστημα ἐκεῖνο τίς ἐσκέπτετο ἄλλο εἰμὴ ἂν θὰ ἀνάψῃ ἢ ὄχι πυρκαϊὰ εἰς τὸν τόπον του; τίς ἐσκέπτετο διὰ Κρητικά; ἦτο τὸ ἀναπόφευκτον ἀποτέλεσμα τῶν πραγμάτων, καὶ πέντε μηνῶν ἀφαίρεσις ἐνεργείας καὶ βοηθείας ὑπὲρ τῆς Κρήτης ἤρκει νὰ καταστρέψῃ ὄχι μόνον τὴν Κρητικὴν ἀλλὰ πᾶσαν ἄλλην ἐπανάστασιν.

§99ΚΟΡΙΖΗΣ. Ἀφοῦ κατέστρεψεν ὅλην τὴν Ἑλλάδα, μοῦ λέγεις τὴν Κρήτην;

§100ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη ἕως ἐδῶ τὸ πρᾶγμα· ἔπρεπε νὰ κοπῇ πᾶν νεῦρον καὶ πᾶσα δύναμις τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης. Ἀμείλικτος ὅθεν πόλεμος καὶ κατὰ τῶν μελῶν τῆς κυβερνήσεως τοῦ 1867 καὶ κατὰ τῶν μελῶν τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς τοῦ 1867, ὅστις ἐκηρύχθη εὐθὺς κατὰ τὰς ἐκλογὰς καὶ ὅστις δὲν ἐτελείωσε μετὰ τὰς ἐξελέγξεις. Ἐνθυμεῖσθε τὰς ἐκλογὰς, ἐνθυμεῖσθε ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς μεταπολιτεύσεως τῆς 10 Ὀκτωβρίου ὁ κινήσας αὐτὴν ἵνα ἀναποδογυρίσῃ μίαν δυναστείαν, ἵνα ἐκθέσῃ τὴν πατρίδα του εἰς τὰς συνεπείας μιᾶς ῥιζικῆς μεταβολῆς, διὰ δικαιολόγησιν ὅλων αὐτῶν εἶχε τὴν νόθευσιν, ἥτις ἐγένετο κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἐπὶ τοῦ Ὄθωνος, καὶ κατὰ τὰς πρώτας ἐκλογὰς ἃς μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν προσεκλήθη νὰ διευθύνῃ, ἐπανέφερεν ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ ἰσχύϊ τὸ σύστημα ἐκεῖνο τῶν ὑποψηφιοτήτων, διὰ τὸ ὁποῖον τοσοῦτον κατεκραύγασε καὶ τὸ ὁποῖον τοσοῦτον κατέκρινεν ὁ κόσμος ἐπὶ τῆς πρώτης δυναστείας καὶ διὰ τὸ ὁποῖον (τοὐλάχιστον καθὼς ἐδημοσιεύθη εἰς τὰ χαρτιὰ) ἐγένετο ἡ ἐπανάστασις. Ἔθεσεν εἰς ἐνέργειαν τόσα μέσα πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ὑποψηφίων του ὅσα μὰ τὸ ναὶ δὲν ἐτέθησαν ἐπὶ τῆς πρώτης δυναστείας. Ὅσοι τῶν ἀνθρώπων τοῦ 1867 δὲν ἀπεκλείσθησαν κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἔπρεπε ν’ ἀποκλεισθῶσιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς. Θὰ ἐνθυμῆται ἀκόμη ὁ Κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης τὴν φράσιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς περυσινῆς ἀπαντήσεως εἶπεν, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα ἐκεῖνο τῶν δύω μηνῶν τῶν ἐξελέγξεων ἐνόμιζεν ὅτι εὑρίσκετο ὑπὸ τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συμβατηρίου τῆς Γαλλίας. Ἡ καταδρομὴ αὕτη κατὰ τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι διεφώνουν πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ 1868, κατὰ τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι εἶχον μίαν σημαίαν ἀντίθετον τῆς πολιτικῆς, ἥτις ἤρχετο νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὸ ἔθνος, ἡ καταδρομὴ αὕτη δὲν περιωρίσθη μόνον ἐναντίον τῶν κεκηρυγμένων ὀπαδῶν τῆς κρητικῆς ἰδέας ἀλλὰ παρεξετάθη ὅπου ἀλλοῦ ὑπώπτευσεν, ὅτι ἠμποροῦσε νὰ εὕρῃ ἀντίδρασίν τινα ἡ ἐγκαθιδρυθεῖσα πολιτική. Καὶ αὐτὸς ὁ πρόεδρός μας (ἐδῶ εἶμαι κύριε Κοριζῆ) ὅστις διὰ τὸ διάστημα ἑνὸς ἔτους καθ’ ὅλον τὸ 1867 ἐπολέμησε καὶ αὐτὸς ἀπὸ πατριωτισμὸν βέβαια τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ σύστημα τοῦ 1867, ἐκλεχθεὶς Βουλευτὴς Σύρου τὸ 68 καὶ ἐλθὼν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, αὐτὸς προεγράφη, διότι δὲν ἠξεύρω πόθεν ὑπώπτευαν ἴσως ὅτι καὶ αὐτὸς δὲν ἤθελεν ὑποστηρίξει τυφλῶς τὴν πολιτικὴν τοῦ 1868. Δὲν ἤμην ἀποβεβλημένος ἀπὸ τῆς Βουλῆς, ὅταν συνεζητεῖτο ἡ ἐκλογὴ τῆς Σύρου· ἤμην ἀκόμη μέσα καὶ ἐνθυμοῦμαι τὸν ἀξιότιμον πρόεδρόν μας ἀποτεινόμενον ἀπὸ τοῦ βήματος πρὸς τὴν μερίδα ἐκείνην (τὴν δεξιὰν) τῆς Βουλῆς νὰ τῆς ἐκτείνῃ ἱκετευτικώτατα τὰς χεῖρας καὶ νὰ λέγῃ, ἐνθυμηθῆτε ὅτι ἐγὼ συνέτεινα περισσότερον ἀπὸ κάθε ἄλλον διὰ νὰ πέσῃ τὸ 1867 καὶ νὰ ἔλθητε σεῖς ἐδῶ μέσα. Οὐδὲν ἧττον, κύριοι, οἱ ἐκτελεσταὶ δὲν ἐσταμάτησαν, ἡ λαιμοτόμος ἔπεσε καὶ ἡ κεφαλὴ τοῦ Βουλευτοῦ τῆς Σύρου ἐκύλισε εἰς τὸν σάκκον, ὅπου καὶ ἄλλαι πρὸ αὐτῆς ἔπεσαν καὶ ἄλλαι μετ’ αὐτὴν ἐπρόκειτο νὰ πέσουν, ὁ δὲ ἀξιότιμος κ. Χρηστίδης ἀπῆλθεν εἰς τὰς στήλας τῆς δημοσιογραφίας διὰ νὰ ἐργασθῇ ἐργασίαν λίαν ἱκανοποιητικὴν διὰ ἡμᾶς κατὰ τοῦ 1868, καὶ διὰ νὰ κηρύξῃ ἀργότερα, ὅτι κακόηθες συνοικέσιον εἶναι οἱαδήποτε προσέγγισις πρὸς τοὺς ἀνθρώπους τούτους (γέλωτες). Ἀλλ’ ἡ καταδίωξις, κύριοι, ἔφθασε τὴν κορύφωσίν της, ὑπερέβη πᾶν ὅριον, ὑπερέβη ὄχι μόνον τοὺς νόμους, ὄχι μόνον θεσμοὺς, ἀλλὰ καὶ τὰ ὅρια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ πολιτισμὸς εἰς πάντα πολιτισμένον ἐπιβάλλει, ἡ καταδίωξις, λέγω, ἔφθασε τὸν ἀνώτατον βαθμὸν καθ’ ὅσον ἀπέβλεπε τὸν ἀρχηγὸν τῆς μερίδος τὸν Κ. Κουμουνδοῦρον, (σήμερον ὁ Κ. Βαλασόπουλος ἦλθεν νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι ἐφέρθη γενναίως καὶ ἐπιεικῶς πρὸς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ἡ κυβέρνησις ἐκείνη· ἠμποροῦσε νὰ τὸν συλλάβῃ ἐκεῖ, ἀλλὰ δὲν τὸν συνέλαβεν· ἀλλ’ ὅταν σᾶς εἶπον τότε διατί; εἴπατε, δὲν τὸν συλλαμβάνομεν, θὰ τὸν ἀφήσωμεν νὰ καταστραφῇ ἐκεῖ οἰκονομικῶς) ἡ καταδίωξις, λέγω, ἔφθασε τὸ κατακόρυφον σημεῖόν της καθ’ ὅσον ἀπέβλεπε τὸν ἀρχηγὸν τῆς μερίδος· διπλαὶ ἐκλογαὶ ἐν Μεσσήνῃ, διπλαὶ διαλογαί· ἂς τὰ ἀφήσωμεν αὐτὰ κατὰ μέρος. Ἂς μιμηθῶ καὶ ἐγὼ τὸ παράδειγμα τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, ὁ ὁποῖος τὰ παρέτρεξε. Καὶ ἐγὼ δὲν ἤθελον τὰ ἀναφέρει, ἂν δὲν μὲ ἐπροκάλει ἡ ἀγόρευσις τοῦ κυρίου Βαλασοπούλου, περιορίζομαι ὅμως εἰς τὰ γεγονότα τοῦ Οἰτύλου. Εἶχεν, εἶπεν ὁ κύριος Βαλασσόπουλος, διάφορον γνώμην ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ὡς πρὸς τὴν παραχώρησιν τῶν δύω καλπῶν ἀπὸ τὴν γνώμην τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου. Καὶ διὰ τοῦτο νὰ κηρυχθῇ ὁ Κουμουνδοῦρος ἐπαναστάτης; Ἐὰν ἐτίθετο κάλπη ὑπὲρ τοῦ Κουμουνδούρου εἰς τὴν ἐπαρχίαν τοῦ Οἰτύλου ἐναντίον τῆς γνώμης σας, ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς δὲν ἦτο ἰδική σας; διατὶ δὲν ἀφίνατε νὰ γείνῃ ψηφοφορία πρῶτον καὶ ἔπειτα ν’ ἀκυρώσητε τὴν ἐκλογήν; ἀλλὰ νὰ κηρύττῃ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὁ διαδεχθεὶς τὴν ἐξουσίαν ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ προκατόχου του, νὰ κηρύττῃ ἐπαναστάτην αὐτὸν τὸν προκάτοχον, ὁ ὁποῖος ἴσως σήμερον ἢ αὔριον ἤθελε τὸν διαδεχθῆ εἰς τὴν ἐξουσίαν; συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἰπῶ, ὅτι τοῦτο τὸ θεωρῶ κάτι, τὸ ὁποῖον οὐ μόνον ἀντίκειται εἰς τοὺς νόμους, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ καθήκοντα τὰ ὁποῖα ὁ πολιτισμὸς ἐπιβάλλει εἰς πάντα ἄνθρωπον ὅστις θέλει νὰ ὀνομάζηται πολιτισμένος καὶ ὄχι ἄγριος. Ἀναδιφήσατε τὴν ἱστορίαν τῆς Ἀγγλίας ὅσον θέλετε σεῖς, οἵτινες φέρετε κατὰ πᾶσαν στιγμὴν τὰ παραδείγματα τῶν Ἀγγλικῶν ἐθίμων καὶ τοῦ Ἀγγλικοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου, δείξατέ με ἓν παράδειγμα ἑνὸς πρωθυπουργοῦ Ἄγγλου, ὅστις νὰ ἐκήρυξε στασιαστὴν τὸν προκάτοχόν του ὑπουργόν, διότι ἠθέλησε νὰ ἐκλεχθῇ βουλευτής. Εὑρίσκομεν παραδείγματα, ναὶ, ἀλλὰ εἰς ἄλλα ἔθνη. Ἐν Τουρκίᾳ ὁ διάδοχος μέγας Βεζύρης ἀπεκεφάλιζε τὸν προκάτοχόν του, ἀλλ’ ἐκεῖ ἐκεῖνος τὸ ἤξευρεν ὅτι, ἂν ἤθελε νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν τιμὴν νὰ ᾖναι μέγας Βεζύρης, ὤφειλε ν’ ἀναδεχθῇ καὶ τὸν κίνδυνον νὰ παραδώσῃ τὴν κεφαλήν του εἰς τὸν διάδοχόν του, ἀφοῦ προηγουμένως ἐφιλοῦσε τὸν μετάξινον βρόχον· ἀλλ’ ὑπὸ τὸ κράτος τῶν νόμων τῶν συνταγματικῶν νὰ καταδιώκηται ὁ πολίτης, ὅστις καθεῖξε καὶ μέλλει νὰ καθέξῃ τὴν κυβέρνησιν ἐντὸς ὀλίγου, ὡς ὁ ἔσχατος τῶν κακούργων, τοῦτο δὲν εἶναι τῶν πολιτισμένων. Καὶ ὁ Κ. Βαλασόπουλος μᾶς τὸ παρέστησεν ὡς ἐπιείκειαν, διότι ἠμποροῦσε νὰ τὸν συλλάβῃ λέγει, ἠμποροῦσε ναὶ καὶ νὰ τὸν τουφεκίσῃ. Ἀλλ’ εἴχετε τὸ δικαίωμα; ἀλλὰ ἐδικαιοῦσθε; ἐλάβατε ἀφορμήν; Ἐζήτησα παρὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ καταθέσῃ τὰς παύσεις καὶ τοὺς διορισμοὺς τῶν δικαστῶν, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1868, καθὼς ἐπίσης νὰ μᾶς πληροφορήσῃ κατὰ πόσον αἱ παύσεις καὶ οἱ διορισμοὶ ἐβασίζοντο εἰς τὰς προτάσεις τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων, καθὼς ὁ νόμος ὁρίζει.

§101ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶχον τὸν ἀπαιτούμενον καιρόν; εἶναι νομίζεις εὔκολον τοῦτο;

§102ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶμαι εἰδικὸς εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, εἰργάσθην ὅμως ὡς ὑπουργὸς εἰς αὐτὸ καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἰς δύο ὥρας αὐτὴ ἡ ἐργασία δύναται νὰ γείνῃ.

§103Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Θέλετε καὶ κρίσεις.

§104ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Νὰ κυττάξητε ἐὰν ὑπάρχουν προτάσεις, ἐὰν εὑρίσκωνται δικαιολογημένοι οἱ διορισμοί.

§105Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εὑρίσκονται εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως, διότι δὲν ἐπιστρέφονται ὅλαι.

§106ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅταν ἤμην ἐγὼ τὰς ἐλάμβανα, διότι ἔπρεπε νὰ μένωσιν εἰς τὸ ὑπουργεῖον· ἐὰν τοῦτο ἤθελε κάμει ὁ κύριος ὑπουργὸς ἴσως ἤθελον σᾶς δείξει, ὅτι οὐδεμία σχεδὸν τῶν παύσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου Βούλγαρη, σχεδὸν οὐδεμία, καθ’ ἃ διαβεβαιοῦσι τοὐλάχιστον, ὑπάρχει δικαιολογημένη, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα τὰ ἔγγραφα αὐτὰ διὰ νὰ πεισθῶ καὶ ἐγὼ καὶ πεισθῆτε καὶ σεῖς, ἂν βασίζητε κἀμμία εἰς πρότασιν, καὶ νὰ ἴδητε κατὰ πόσον ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἤθελε δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ ἐπιβάλλῃ τὴν ἰδέαν της, θελήσασα νὰ καταστήσῃ ὄργανα τῆς πολιτικῆς της καὶ αὐτὰ τὰ δικαστήρια. Σᾶς εἶπε διάφορα παραδείγματα ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος, ἐγὼ δὲ θέλω περιορισθῆ εἰς ἓν διὰ νὰ δώσω τὰς ἀποδείξεις ὅτι τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη τὴν μεγάλην ἰδέαν τὴν κατατρέχει μέχρι θανάτου. Εἶχε συλληφθῆ ὁ ἀνθυπασπιστὴς Φιλίππου, ὅστις δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον εἶναι ἀληθὲς ἢ ψευδὲς, ἡτοίμαζε ἐθελοντὰς καὶ πολεμεφόδια διὰ Θεσσαλίαν. Αὐτὸν λοιπὸν τὸν ἀνθυπασπιστὴν, ἀφοῦ τὸν συνέλαβον καὶ τὸν ἔῤῥιψαν εἰς τὰς φυλακὰς διὰ πολὺν καιρὸν καὶ τὸν ἔσυραν ἀπὸ δικαστήριον εἰς δικαστήριον, τὸν ἔστειλαν τέλος εἰς τὸ τῆς Λαμίας, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπέβαλλον νὰ τὸν παραπέμψῃ ὡς ἔνοχον τιμωρούμενον ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 127 τοῦ ποινικοῦ νόμου, ἄρθρον τὸ ὁποῖον καταδικάζει τοὺς στρατολογοῦντας εἰς θάνατον, καὶ τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ἡ Τουρκία κατὰ τῶν στρατολογούντων διὰ Κρήτην, ἡμεῖς δὲ τὸ ἀπεκρούσαμεν πάντοτε εἰπόντες, ὅτι δὲν ἔχει ἐφαρμογὴν, ἀλλ’ ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1868 ἐφηρμόσθη. Εὐτυχῶς τὸ ἐφετεῖον Ἀθηνῶν κατέστρεψε τὸ βούλευμα, ἄλλως θὰ ἠδύνατο νὰ ζητήσῃ ἡ Τουρκία νὰ τὸ ἐφαρμόζωμεν. Εἶναι τάχα χρεία νὰ εἴπω ὅτι, ἐνῷ τοιαύτη ἦτο ἡ διαγωγὴ τῶν δικαστηρίων, πῶς τὰ διοικητικὰ ὄργανα ἐπετίθεντο ἐναντίον παντὸς ἀλλοφρονοῦντος πρὸς τὴν κυβέρνησιν; εἶναι χρεία νὰ ὑπενθυμήσω ὅτι διὰ νὰ εὕρουν ὄργανα τοιαῦτα προσέλαβον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ διετήρησαν ὑπαλλήλους, τοὺς ὁποίους πᾶν ὑπουργεῖον ἤθελεν ἐντραπῆ νὰ προσλάβῃ; σᾶς φέρω ἓν μόνον παράδειγμα· κατηγορεῖται ἡ ἀστυνομία τῆς πρωτευούσης, ὅτι εἰς τὰ ὑπόγειά της ἔκλεισε πολίτας, τοὺς ἐμαστίγωσε, τοὺς ἐβασάνισε, τοὺς ἀφῄρεσε τὰς λίρας τὰς ὁποίας εἶχον· ἐρωτῶ ποῖος ὑπουργὸς καὶ ποία ἄλλη κυβέρνησις, ἔστω καὶ ἂν ἦτο ψευδὴς ἡ κατηγορία, δὲν ἤθελεν εἴπει εἰς τὸν ὑπάλληλόν της, τὸ παραδέχομαι ὅτι εἶσαι ἀθῶος, ἀλλὰ πρέπει νὰ δώσῃς τὴν παραίτησίν σου, ἕως οὗ σὲ ἀθωώσει τὸ δικαστήριον; Ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε πόσα ἔγειναν διὰ νὰ φύγωσιν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι τὴν ποινὴν, διότι ὄργανα τοιαῦτα ἠμποροῦσαν νὰ κάμουν ὅ,τι ἤθελεν ἡ κυβέρνησις. Ἀλλ’ ὡς νὰ μὴ ἤρκουν ὅλα αὐτὰ πρὸς καταστροφὴν τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης ἐπῆλθον καὶ ἄλλα. Οἱ ἐπαναστάται οἱ Κρῆτες ἐστοχάσθησαν νὰ ἐκλέξουν βουλευτὰς ὅπως τοὺς στείλωσι νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Ἀθηνῶν. Δὲν ἐξετάζω τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν νομικήν του ἔποψιν, λέγω μόνον τοῦτο ὅτι ἢ οἱ βουλευταὶ ἐξελέχθησαν ἐν γνώσει τοῦ ὑπουργείου καὶ τότε κακῶς τοὺς ἀπέπεμψαν, ἢ ἐξελέχθησαν ἐν ἀγνοίᾳ του, καὶ τότε λέγω, ὅτι ἐτελεῖτο μία τόσον μεγάλη πρᾶξις ἐν Κρήτῃ καὶ ἡ κυβέρνησις δὲν εἶχε γνῶσιν αὐτῆς. Ἀλλ’ εἴτε τὸ ἓν, εἴτε τὸ ἄλλο, εἶναι ἀληθὲς ὅτι οἱ βουλευταὶ ἦλθον εἰς Ἀθήνας. Πῶς τοὺς μετεχειρίσθη; τοὺς μετεχειρίσθη τοὐλάχιστον ὅπως ἤθελε τοὺς μεταχειρισθῆ αὐτὸς ὁ Ἀλῆ πασᾶς, ἂν ἐπήγαιναν εἰς Κωνσταντινούπολιν; ἂς ἤθελον τοὐλάχιστον νὰ τοὺς μεταχειρισθῇ οὕτως. Ἦλθεν ὁ Κωσταρὸς εἰς Σύρον, ὁ νομάρχης τοῦ λέγει, δὲν ἠμπορεῖς νὰ προχωρήσῃς, διότι εἶσαι βουλευτής· κατόπιν ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν τοῦ λέγει, δὲν ἔχω τὴν ἐντολὴν τοῦ βουλευτοῦ, θέλω νὰ προχωρήσω ὡς ἄτομον, ἠμπορῶ νὰ προχωρήσω νὰ ἴδω τὴν οἰκογένειάν μου; τοῦ λέγει νὰ ὑπάγῃ, ἔρχεται εἰς Πειραιᾶ, ἡ διοικητικὴ ἀστυνομία ἀναβαίνει ἐπὶ τοῦ ἀτμοπλοίου, συλλαμβάνει τὸν Κωσταρὸν καὶ τοὺς συντρόφους του καὶ τοὺς παραπέμπει εἰς τὸν ἀκταιωρὸν, ζητεῖ νὰ τὸν ἀφήσουν νὰ ἴδῃ τρία τέκνα του ὑπὸ συνοδίαν κλητήρων ἢ χωροφυλάκων, τὰ ὁποῖα τοῦ ἐμήνυσαν ὅτι ἦσαν ἀσθενῆ, δὲν τοῦ ἐπετράπη, καὶ ἀφοῦ ἔμεινε 36 ὥρας νῆστις, τὸν ἀπεμάκρυναν ἀπ’ ἐδῶ εἰς μίαν νῆσον, καὶ ἐκεῖ ὅπου τὸν ἐπῆγαν μανθάνει ὅτι τὸ ἓν ἀπὸ τὰ τέκνα του ἀπέθανε καὶ ὅμως δὲν τοῦ ἐπετράπη νὰ τοῦ δώσῃ τὸν τελευταῖον ἀσπασμόν! Ἔπειτα ἀπὸ ὅλα αὐτὰ, ὄχι μόνον δὲν ἠμποροῦσε πλέον νὰ διατηρηθῇ ἡ ἐπανάστασις, ἀλλὰ καὶ μεγίστης ἀπορίας ἄξιον εἶναι πῶς ἐξηκολούθησε νὰ διατηρηθῇ. Παρατρέχω τὰ περὶ ἡγεμονίας, παρατρέχω τὰ περὶ ὑπαγορεύσεως ἀναφορᾶς εἰς δύναμιν, ἐκ τῆς ὁποίας ἐγνωρίζαμεν ἐκ προοιμίων ποία ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἀπάντησις καὶ μένω μόνον εἰς τοῦτο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κύριος Μήτσας, τὴν στέρησιν καὶ αὐτῶν τῶν ὑλικῶν μέσων ὑπάρξεως. Σᾶς εἶπεν ὁ κ. Μήτσας, καὶ δὲν ψεύδεται, ὅτι τέσσαρας μῆνας ἀφ’ ὅτου ἦλθε τὸ ὑπουργεῖον Βούλγαρη δὲν εἶχον λάβει τὸ παραμικρὸν, καὶ ἐξ ἀνάγκης διότι τὸ ὑπουργεῖον τότε ἐσκέπτετο περὶ τῶν ἐκλογῶν, σᾶς εἶπεν ὅτι ἀπὸ τὸν Αὔγουστον ἕως τὸν Ἰανουάριον δὲν ἔλαβον τὸ παραμικρὸν, καὶ εἶναι θαῦμα πῶς ἔζησε καὶ δὲν ἔπεσεν ἡ ἐπανάστασις, ὕστερον ἀπὸ τὸν δεύτερον μῆνα τῆς εἰς τὰ πράγματα εἰσόδου τοῦ ὑπουργείου τοῦ 1868. Ἐτηρήθη, ἀλλ’ ἐτηρήθη, διότι ἦτο μέγας ὁ πατριωτισμὸς τῶν ἐπαναστατῶν· καὶ ὅταν ὁ κύριος Μήτσας συγκινούμενος καὶ ὀργιζόμενος σᾶς εἶπε χθὲς, ἐκάμαμεν ἀνώτερα τῶν ἀγωνιστῶν τοῦ 1821, ἐγὼ δὲν εἶδον εἰς αὐτὸ οὐδεμίαν ἔκφρασιν κομποῤῥημοσύνης. Ναί, ἐκάματε περισσότερα, φίλε Μήτσα, ἀφ’ ὅσα ἔκαμον οἱ πατέρες μας, ἐξεπληρώσατε τὸ καθῆκόν σας, ἔχετε ἀναπαυμένην τὴν συνείδησίν σας, τηρήσατε καὶ τὴν βεβαιότητα ὅτι πᾶν βῆμα τὸ ὁποῖον γίνεται ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῆς πατρίδος καὶ ἂν ἀποτυγχάνῃ ὅμως δὲν χάνεται. Καὶ δὲν πρέπει νὰ ζητήσητε λόγον ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τοῦ 1868 δι’ ὅλα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο ἐνώπιόν σας; καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐκφράσητε μίαν ἔκφρασιν μομφῆς διὰ τὸν ὄλεθρον τῆς ἐπαναστάσεως; Ἀλλ’ ἐὰν τὸ δικαίωμα τῆς ἐξελέγξεως δὲν τὸ ἐξασκήσετε τώρα, πότε θὰ τὸ ἐξασκήσητε; Πλὴν ἂν ἔπεσεν ἡ Κρήτη ἔμεινε τοὐλάχιστον ἥσυχος καὶ ἀτάραχος ἡ ἐλευθέρα Ἑλλάς; ἐὰν ἤλθετε νὰ προλάβητε τὸν πόλεμον, τὸν ὁποῖον ἐφοβήθητε ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ἀπὸ ἡμᾶς καὶ ὁ ὁποῖος ὅμως δὲν ἐπῆλθεν, ἐκατορθώσατε τοὐλάχιστον σεῖς τοῦτο; Μὴ προσβάλλετε τὰ αἰσθήματά μας, εἶπεν ὁ κ. Βαλασόπουλος, ἀναγνωρίζομεν πατριωτισμὸν εἰς σᾶς, ἀλλὰ μὴ θέλετε νὰ ἀρνηθῆτε πατριωτισμὸν πρὸς ἡμᾶς· λέγω ὅτι δὲν εἶναι περὶ τούτου συζήτησις· ὁ πολιτικὸς δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ ἢ ὄχι πατριωτισμὸν, ὁ πολιτικὸς ἔχει εὐθύνας ἐὰν ἡ πολιτική του φέρῃ καλὰ ἀποτελέσματα εἰς τὸν τόπον. Ὡς πρὸς τὸν πατριωτισμὸν θέλετε νὰ ἴδητε πόσον μακρὰ πηγαίνω; Σᾶς ἀναγνωρίζω Φωκίωνας· εἶσθε εὐχαριστημένοι νομίζω· ἴσως ἡ σκιὰ τοῦ Φωκίωνος διαμαρτυρηθῇ ἂν μᾶς ἀκούσῃ· ἀλλὰ γνωρίζει, ὅτι τὸ κάμνω διὰ νὰ εὐκολύνω τὴν συζήτησιν. Καὶ ὁ Φωκίων λοιπὸν αὐτὸς ὁ ἁγνὸς, ὁ μέγας πατριώτης τῶν Ἀθηνῶν ὑπεστήριξε καὶ αὐτὸς μίαν πολιτικὴν ἐδῶ εἰς αὐτὸν τὸν τόπον ἴσως καὶ ἐπὶ τοῦ ἴδιου μέρους εἰς τὸν ὁποῖον συζητοῦμεν. Ἀντίθετος τῆς πολιτικῆς ταύτης ἦτο ἡ πολιτικὴ τοῦ Δημοσθένους· ὁ Δημοσθένης ἐκήρυξε τὸν πόλεμον καὶ ὡδήγησε τοὺς συμπατριώτας του εἰς τὴν Χαιρώνειαν, ὅπου 1000 ἐφονεύθησαν, 2000 ᾐχμαλωτίσθησαν. Ὁ Φωκίων καὶ οἱ φίλοι του ἢ τοῦ Μακεδονικοῦ κόμματος ἐσυμβούλευε πάντοτε τὴν εἰρήνην καὶ ἔλεγεν εἰς τοὺς Ἀθηναίους ὅτι, ἂν πολεμήσωσι, θέλουσι καταστραφῆ. Καὶ ὅμως καί τοι οἱ Ἀθηναῖοι ἐπολέμησαν καὶ ἔλαβον καταστροφὴν, ἕξ ἔτη μετὰ τὴν μάχην τῆς Χαιρωνείας ἔδωκαν χρυσοῦν στέφανον εἰς ἐκεῖνον, ὅστις τοὺς ὡδήγησεν εἰς τὴν καταστροφήν· αἱ δὲ ἔκτοτε ἐπελθοῦσαι γενεαὶ ἐπεκύρωσαν παμψηφεὶ τὴν ἀπόφασιν τῶν Ἀθηναίων. Καὶ ὅμως ἡ πολιτικὴ τοῦ Φωκίωνος καὶ τοῦ Μακεδονικοῦ ἐν Ἀθήναις κόμματος ἦτο ἡ σώφρων, ἡ δὲ τοῦ Δημοσθένους ἡ ἐπιδεκτικὴ καὶ τῆς καταστροφῆς· ἀλλ’ ἡ τοῦ Φωκίωνος ἦτο ἡ τοῦ ξένου, ἡ δὲ τοῦ Δημοσθένους ἡ ἐθνική. Ἰδοὺ, κύριοι, μὲ ὅλον τὸν πατριωτισμὸν ὃν ἀναγνωρίζω τοῦ κυρίου Βαλασοπούλου ἴσον μὲ ἐκεῖνον τοῦ Φωκίωνος, καὶ ἐπαναλέγω ὅτι θὰ εἶσθε εὐχαριστημένοι, εἶναι καταδικαστέος καὶ πρέπει νὰ μεμφθῇ πᾶς ὅστις παρεκτὸς τῆς τιμῆς τῆς πατρίδος κατέστρεψε καὶ τὰ συμφέροντα τὰ μεγάλα τοῦ ἔθνους διὰ τῆς ἀποσπάσεως ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα τῆς Κρήτης. Ἡ ἐγκατάλειψις καὶ τῆς Κρήτης καὶ τῆς Ἑλλάδος ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης, ἡ γενικὴ συμμαχία (ἂν ἐπιτρέπεται ἡ φράσις) Coallition τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος καὶ τὰ τελευταῖα συμβεβηκότα εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς τύχης ἢ ἀποτέλεσμα ἀναγκαῖον ἀναπόφευκτον τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ἀπὸ πατριωτισμὸν βέβαια τὸ ὑπουργεῖον τῶν 1868; Ἔρχεσθε ὡς εἰρηνικοί, δίδετε τὴν βεβαίωσιν ταύτην μέχρις ἐσχάτων, διότι καὶ σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν τὸ ἠρνήθητε, ἡσυχάζετε καὶ ἐγγυᾶσθε εἰς τοὺς ξένους, ὅτι τὴν πολιτικὴν ταύτην τῆς εἰρήνης θὰ τηρήσητε, ἐξακολουθεῖτε νὰ δείκνυσθε ἀποφασισμένοι, ὅτι θέλετε διατηρήσει τὴν πολιτικὴν αὐτὴν, μετεχειρίσθητε ὅλα τὰ μέσα διὰ νὰ ἀποκλείσετε ἀπὸ τοῦ περιβόλου τῆς Βουλῆς καὶ αὐτὴν τὴν συζήτησιν τῆς ἀντιθέτου ἰδέας, τηρεῖτε τὴν πολιτικὴν ταύτην διὰ τὸ διάστημα 11 μηνῶν· ἀφίνετε τὴν κατασκευὴν τῶν πλοίων, ἐγκαταλείπετε τὰ πάντα διὰ νὰ δώσητε ἀπόδειξιν, ὅτι ἐν πληρεστάτῃ εἰρήνῃ θέλετε νὰ ζήσητε μετὰ τοῦ Τούρκου· καὶ εἰς τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἔλεγεν ὅλος ὁ κόσμος, ὅτι ἡ Κρήτη δὲν ὑπάρχει, ἐπιχειρεῖτε ἐκστρατείαν, διότι λέγει ὁ Βαλασόπουλος, ἐφώναζεν ὁ κόσμος ὅτι ἡ Κρήτη πίπτει καὶ ἔπρεπε κἄτι τι νὰ κάμωμεν. Ἔπρεπε νὰ τὸ ἐνθυμηθῆτε ὅταν ἦτο καιρὸς, ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῆτε τὴν Κρήτην, ὅταν σᾶς ἔτεινε τὴν χεῖρα καὶ σᾶς ἐφώναζε βοήθειαν καὶ τὴν ἀπεκρούατε, ὅτε κατεδιώκετε μέχρις ἐξοντώσεως τοὺς ὑπερασπιστὰς αὐτῆς· ἀπεφασίσατε νὰ τὴν ἐγκαταλείψετε, τὸ εἴπατε φανερὰ ἐν τῇ Βουλῇ, αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτική μας· τὸ εἴπατε διὰ τοῦ στόματος τοῦ Κυρίου Σίμου, ὅστις ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων περὶ τῶν βουλευτῶν τῆς Κρήτης εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν μὲ τὸ σύνηθες αὐτῷ σαρδώνειον μειδίαμα, τί θέλετε νὰ κάμωμεν; τὸν πόλεμον; δὲν ἐννοεῖτε ὅτι μόνη ἡ διακοπὴ τῶν σχέσεων ἤθελε μᾶς καταστρέψει; — Καὶ ἔπειτα διὰ μιᾶς ἡ ἀποστολὴ τοῦ Πετροπουλάκη; ἡ ἀποστολὴ τοῦ Πετροπουλάκη δὲν ἐγένετο ὅπως καὶ αἱ ἄλλαι, ὡς εἶπεν ὁ κύριος Βαλασόπουλος, ἀλλὰ δὲν διῆλθον κάτωθεν τῆς ὀθωμανικῆς πρεσβείας μὲ τὰς σημαίας ἀνοικτὰς, δὲν περιεφέροντο εἰς τὴν πόλιν οἱ ἐθελονταὶ ἐφ’ ἁμαξῶν φοροῦντες τὴν ἰδιαιτέραν στολὴν, ἔχοντες τὰ ὅπλα κηρύττοντες ὅτι ἀναχωροῦν διὰ τὴν Κρήτην. Δὲν ἐπῆγεν οὔτε ὁ Δημητρακαράκος οὔτε ἄλλοι νὰ ἐξέλθωσιν εἰς τὸ Ναύπλιον καὶ ἐν τῇ ἀγορᾷ τοῦ Ναυπλίου νὰ θέσωσι τράπεζαν καὶ νὰ κηρύττωσιν ὅτι τοῦ Βούλγαρη τοῦ ἦλθε τὸ ἀρβανίτικο, δὲν χορατεύει, ἐλᾶτε νὰ πᾶμε ’ς τὴν Κρήτην· δὲν ἄνοιξαν αἱ ὁπλοθῆκαι τοῦ δημοσίου καὶ νὰ διανεμηθῶσιν ὅπλα καὶ ἐνδύματα δημόσια. Ἡ ἐπανάστασις τότε δὲν ἐζήτει ἐθελοντὰς τῆς Εὐρώπης, ἐδώκατε ἐγγυήσεις ὅτι δὲν θὰ ταράξετε τὴν γείτονα ἐπικράτειαν, τί ἠθέλατε νὰ αἰσθανθῇ ἡ Εὐρώπη ἀπέναντι τοιαύτης διαγωγῆς, σέβεταί τις τὸν ἀδύνατον ὅταν βλέπῃ νὰ τοῦ ὁμιλῇ μὲ τὴν γλῶσσαν τῆς παῤῥησίας, ἡ ὁποία τὸν θέτει εἰς θέσιν νὰ σᾶς εἴπῃ συμφωνῶ ἢ ὄχι· ἀλλ’ ἡ μικρὰ Ἑλλὰς, ἀφοῦ ἔδωκε τοιαύτην ὑπόσχεσιν πρὸς τὰς μεγάλας δυνάμεις, νὰ ἐξέρχηται τῶν ὑποσχέσεών της μὲ τοιοῦτον τρόπον! δὲν ἔπρεπεν ἐξ ἀνάγκης εἰς τὸ συγκροτηθὲν συνέδριον νὰ μὴ τολμήσῃ οὔτε αὐτὴ ἡ Ῥωσσία νὰ ἀνοίξῃ τὸ στόμα; Τί ἐζητήσατε μὲ τὰ ἀγήματα, μὲ τὰς ἑκατονταρχίας καὶ τὰς πεντακοσιαρχίας; ποῦ ἠθέλατε εὕρει τὰ 100,000,000, τὰ ὁποία ἐζητήσατε; πῶς ἠθέλατε πολεμήσει, ἐὰν ἐπήρχετο πόλεμος τῆς Τουρκίας; δὲν ἐπῆλθε, ἀλλὰ πῶς ἀποφασίσατε νὰ προκαλέσητε τὸν πόλεμον. Ἦλθεν ὁ Χοβὰρτ εἰς τὴν Σύρον καὶ στέλλετε κατὰ πρῶτον προφορικῶς καὶ μετὰ ταῦτα ἐγγράφως διακοίνωσιν εἰς τοὺς Πρέσβεις τῶν ξένων Δυνάμεων, ὅτι στέλλετε τὸν Ἀτμοδρόμονα — Κύριε Μπούμπουλη, μὴ ἀναχωρῇς — ὅτι στέλλετε τὸν Ἀτμοδρόμονα μὲ διαταγὴν εἰς τὴν Σύρον ἵνα βυθίσῃ τὸν Χοβὰρτ, ἢ νὰ βυθισθῇ αὐτός. Ἂς ἤθελε χάσωμεν ἐκεῖνο τὸ πλοῖον, ἂς ἤθελε κλαύσωμεν μερικοὺς ναύτας ἀπολεσθέντας, ἂν ἤθελε τοὐλάχιστον ὑπάγῃ ὁ Ἀτμοδρόμων ἐφωδιασμένος, ὅπως τῳόντι ἢ βυθίσῃ ἢ βυθισθῇ, ὅπως ἱκανοποιηθῇ τοὐλάχιστον ἡ ἰδέα τῆς Ἑλληνικῆς τιμῆς καὶ τῶν ὅπλων ἐν τοῖς ὕδασι τῆς Σύρου. Ἀλλὰ στέλλετε τὸν Ἀτμοδρόμονα, ἐπιβιβάζετε ἐπ’ αὐτοῦ ἓν τῶν ἐγκριτωτέρων ὀνομάτων τῆς πρώτης ἐπαναστάσεώς μας, τὸν Σαχτούρην, διὰ νὰ ἐπανέλθῃ καὶ ὁ Σαχτούρης ὀπίσω καὶ νὰ εἴπῃ, ἐπῆγα, δὲν εἶχα μπαροῦτι, δὲν εἶχα φανέλα νὰ κάμω φυσέκια, δὲν εἶχα τίποτε· καὶ ἀποστέλλετε εἰς τὰς μεγάλας δυνάμεις τῆς Ἀγγλίας, τῆς Γαλλίας, τῆς Ῥωσσίας, εἰς τοὺς ἐδῶ ἀντιπροσώπους των καὶ φωνάζετε τὸ αἷμα ὁλονὲν χύνεται εἰς Σύρον, τὸ κρῖμα εἰς τὸν λαιμόν σας. Δὲν θὰ γεννηθῇ ναυτίασις τοῦ καθενὸς εἰς μίαν τοιαύτην συμπεριφοράν; Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐλαμβάνετε ἐπίσημον διακοίνωσιν ἀπὸ τὴν πρεσβείαν τῆς Ἀμερικῆς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐλπίσωμεν οὐδεμίαν ὑλικὴν βοήθειαν ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν τῆς Ἀμερικῆς, μᾶς ἐκωφεύετε τ’ αὐτιὰ, ὅτι περιμένετε ἀπὸ ἐκεῖ τὰ ἑκατομμύρια καὶ τὰ κανόνια καὶ τὰ ὅπλα, μᾶς ἐκωφεύατε τ’ αὐτιὰ, ὅτι περιμένετε ἓξ, ὀκτὼ, δέκα, δεκαπέντε θωρακωτὰ ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν. Καὶ μὰ τὸ ναὶ μ’ ὅλην τὴν δυσπιστίαν, τὴν ὁποίαν εἰς σᾶς εἶχον, τὸ ὁμολογῶ, ὅταν ἤκουσα ὅλα αὐτὰ, ὅταν εἶδον αὐτὰ, δόξα τῷ Θεῷ εἶπα κἄτι τρέχει, κἄτι ὑποκεκρυμμένον ὑπάρχει. Ἤξευρα καὶ ἐγὼ ὅτι κἄτι ἔτρεχε εἰς τὰ 1867, εἶπον δόξα τῷ Θεῷ, ἂς ὑπέφερον ὅ,τι ὑπέφερον, ἂς ἔκαμε ὁ Βούλγαρης ὅ,τι ἔκαμε, τοῦ τὰ συγχωρῶ, ἂς φύγω καὶ ἐγὼ καὶ ἂς ὑπάγω εἰς τὴν ἰδιαιτέραν πατρίδα μου νὰ κάμω ὅ,τι ἠμπορέσω. Ἦλθεν ἡ στιγμή. Καὶ τί ἔγεινεν ὕστερα ἀπὸ ὅλα αὐτά; Συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς διηγηθῶ ἓν ἀνέκδοτον. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι προσεκλήθη τετραμελὲς νομικὸν συμβούλιον, συγκείμενον παρὰ τοῦ κ. Σαριπόλου τοῦ κ. ἂν δὲν ἀπατῶμαι, Προβελεγγίου, τοῦ κ. Δαμασκηνοῦ καὶ τοῦ κ. Νικολοπούλου (ὁ ὁποῖος δὲν ἠμποροῦσε νὰ λείψῃ, ἐννοεῖται) διὰ νὰ συντάξωσι τὰ ἔγγραφα διὰ τῶν ὁποίων ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἀπάντησις καὶ εἰς τὸ τελεσίγραφον τῆς Τουρκίας καὶ εἰς τὰ μετὰ ταῦτα. Ἀπαντῶ μετὰ τὰ τετελεσμένα γεγονότα μίαν ἡμέραν τὸν ἀκριβὸν φίλον μου κ. Σαρίπολον καὶ τοῦ λέγω· βρὲ ἀδελφὲ, καλὰ ἡμεῖς οἱ ἀπ’ ἔξω, ἀλλ’ ἐσεῖς οἱ ὁποῖοι παρευρέθητε εἰς τὰ συμβούλια τὰ ὑπουργικὰ καὶ οἱ ὁποῖοι συνετάσσατε τὰ ἔγγραφα αὐτῶν, σεῖς τοὐλάχιστον πῶς ἠπατήθητε εἰς αὐτὸν τὸν βαθμόν; Τὸ λέγω, διότι μ’ ἄφησε ἐλεύθερον νὰ τὸ εἰπῶ. Φίλε Λομβάρδε, μοὶ λέγει, πῶς ἤθελες νὰ μὴν ἀπατηθῶμεν; μὲ προσκαλεῖ μὲ τοὺς ἄλλους τρεῖς ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ὁ κ. Βούλγαρης, συνωδευμένος ἀπὸ ὅλην τὴν μεγαλοπρέπειαν τὴν ὑπουργικὴν, τοὐτέστι καὶ μ’ ὅλους τοὺς συναδέλφους του, πλήρης ἡ κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἀπευθύνεται πρὸς 4 νομομαθεῖς, οὓς προσκαλεῖ νὰ συντάξουν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα εἶχε ν’ ἀπευθύνῃ καὶ πρὸς τὸν ἐχθρὸν καὶ πρὸς τὰς φίλας Δυνάμεις, τὸν λέγω πολὺ καλὰ, κύριε πρόεδρε, νὰ συντάξωμεν τὰ ἔγγραφα, ἀλλὰ δότε μας ὁδηγίας, διότι ἄλλως θὰ τὰ συντάξωμεν, ἐὰν ἔχωμεν σκοπὸν νὰ ὑποχωρήσωμεν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας καὶ ἄλλως ἂν ἔχωμεν σκοπὸν νὰ μὴ ὑποχωρήσωμεν, ἄλλως θὰ τὰ συντάξωμεν, ἂν ἔχωμεν σκοπὸν νὰ πολεμήσωμεν μὲ μόνην τὴν Τουρκίαν καὶ ἄλλως ἂν ἔχωμεν σκοπὸν ν’ ἀντισταθῶμεν καὶ εἰς μέρος τῆς Εὐρώπης· κύριε Σαρίπολε, προχωρήσατε ὡς νὰ ἔχωμεν νὰ βαδίσωμεν μέχρις ἐσχάτων, τῷ ἀπαντᾷ ὁ κ. Βούλγαρης παρουσίᾳ ὅλου τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου.

§107ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ γεγονὸς δὲν εἶναι ἀληθὲς, δὲν τὸ εἴπομεν.

§108ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶσθε ὑπουργός τότε.

§109ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤμην.

§110ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. Σαρίπολος μὲ ἐξουσιοδότησε νὰ τὸ ἐπαναλάβω· μοὶ τὸ εἶπεν ἐνώπιον πολλῶν ἀνθρώπων.

§111ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Λομβάρδε, σᾶς λέγω καὶ διὰ τὸν Ἀτμοδρόμονα, ὅτι ὁ Κ. Σαχτούρης ἔλαβε τὴν διαταγὴν εἰς τὰς 12 τῆς μ. καὶ ἀνεχώρησεν εἰς τὴν 1 μετὰ τὸ μεσονύκτιον. Εἰς τὸ διάστημα αὐτὸ εἶχε καιρὸν πολλὰς προετοιμασίας νὰ κάμῃ. Ἐὰν παρέβη τὸ καθῆκόν του ἐκεῖνο, αὐτὸς εἶναι ὁ αἴτιος.

§112ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶμαι ἀναγκασμένος νὰ φωτίσω τὸν Κ. Λομβάρδον πῶς ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν κύριον Βαλασόπουλον. Εἰπέτε λοιπὸν εἰς τὸν Κ. βουλευτὴν αὐτὸν, τὸν τότε κυβερνήσαντα τὸ κράτος, ὅτι πάντοτε πολεμικὸν πλοῖον εἰς πᾶσαν περίστασιν καὶ πᾶσαν ἐποχὴν ὀφείλει νὰ ᾖναι παρεσκευασμένον, ἐὰν ᾖναι πολεμικὸν πλοῖον, καὶ ἂν διευθύνεται ἀπὸ Κυβερνήτην καὶ ὄχι ἀπὸ Βασιμπουζούκιδες.

§113ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐφέρθη ὡς ναύτης Ἕλλην, δὲν ἐφέρθη ὡς ἀξιωματικός.

§114ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Τί ἐκάματε λοιπὸν εἰς τὸν πλοίαρχον, ὁ ὁποῖος παρέλειψε τὸ καθῆκόν του;

§115ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἦτο καιρὸς τότε.

§116ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παύω τὴν συμπλήρωσιν τοῦ ἀνεκδότου τοῦ Κ. Σαριπόλου, διότι τὸ ἀρνεῖται ὁ Κ. Βαλασόπουλος, ἐπιφυλάσσομαι ὅμως, ὅταν ἐπιστρέψῃ νὰ τοῦ ζητήσω ἢ νὰ εἴπῃ δημοσία ὅτι δὲν εἶπε τὴν ἀλήθειαν, ἢ νὰ τὸ βεβαιώσῃ διὰ τῆς ὑπογραφῆς του, καθότι μοὶ προσέθεσεν, ὅτι ἕνεκεν τούτου ἐχάρη ὁ Σαρίπολος καὶ εἶπεν εἰς τὸν κύριον Βούλγαρην εἰς τὴν ξηρὰν κἄτι ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν, ἀλλὰ κατὰ θάλασσαν τί ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν; Μ’ ἐκτύπησε, λέγει ὁ Κ. Σαρίπολος, εἰς τὸν ὦμον, καὶ μ’ εἶπε ἐντὸς 10 ἐντὸς 12 τὸ πολὺ ἡμερῶν θὰ ἔχωμεν 10 ἕως 12 Θωρακωτά.

§117ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§118ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε ὅμως ν’ ἀρνηθῆτε τοῦτο, ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας μᾶς ἐτάζατε πανταχόθεν, ὅτι θὰ ἔλθουν πλοῖα δανικά.

§119ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τῶν τριόδων τὰ λόγια φέρετε ἐδῶ;

§120ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἦσαν πράγματα τῶν τριόδων, ἐμὲ μοῦ ἔδειξαν τηλεγράφημα ἐκ Πατρῶν, ὅτι τὰ Δανικὰ ἔφθασαν εἰς τὰς Πάτρας καὶ ὅταν ὑπῆγον μὲ τὸ ἀτμοκίνητον καὶ δὲν τὰ εἶδον, μ’ εἶπον, δὲν ἦλθον εἰς Πειραιᾶ; Ἐκεῖ ἐτηλεγραφοῦσαν ὅτι ἦλθον εἰς τὸν Πειραιᾶ καὶ ἡμᾶς ἐδῶ ἐτηλεγραφοῦσαν ἐκεῖθεν ὅτι εἶναι εἰς τὰς Πάτρας (ἱλαρότης). Δὲν ἠμπορεῖτε ν’ ἀρνηθῆτε τοῦτο, ὅτι ἐνῷ συνεδρίαζεν ἡ διάσκεψις εἰς Παρισίους, ἀφήσατε τὸν πρέσβυν ἐκεῖ τῆς Ἑλλάδος χωρὶς ὁδηγίας· πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔτι περισσότερον ἠρέθισε τὰς Δυνάμεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἔβλεπον, ὅτι καὶ εἰς αὐτὴν ἀκόμη τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἐσυνεδρίαζον ν’ ἀποφασίσουν τὴν τύχην μας, ἡ μικρὰ Ἑλλὰς τὰς περιέπαιζε· καὶ ὁ πρεσβευτὴς δὲν ἐπαρουσιάσθη κατὰ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν τὸν προσεκάλεσαν νὰ εἰσέλθῃ ἐν τῇ συνδιασκέψει διὰ νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ λάβῃ μέρος ἀφοῦ δὲν ἔχει ψῆφον ἀποφασιστικήν. (Καλὰ ἐκάματε νὰ μὴ τὸ ἐπιτρέψητε, ἀφοῦ δὲν εἶχε ψῆφον ἰσότιμον τῇ Τουρκίᾳ), ἀλλὰ διατί δὲν ἐθέτατε τὰς Δυνάμεις ἐν καλῇ πίστει, ἀλλ’ ἀφήσατε τὸν πρεσβευτήν σας ἄνευ ὁδηγιῶν, καὶ μολοντοῦτο ἠθέλατε νὰ ἀπατήσητε τοὺς Εὐρωπαίους, ὅτι εἶσθε ἕτοιμοι εἰς πόλεμον καὶ ὅτι θὰ δεχθῆτε τὸν πόλεμον;

§121ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ἐμπόδιζον τὰ τηλεγραφήματα ἀπὸ τὴν Τουρκίαν· μὴ διαστρέφητε τὰ πράγματα.

§122ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ἕνα χρόνον προετοιμάζεσθε καὶ ἠθέλατε νὰ μᾶς δείξητε πρὸ ὀλίγου ὅτι προετοιμάζεσθε σκοπιμώτερον. Καὶ τί λέγω ἕνα χρόνον; καιρόν· καίτοι διὰ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων σας εἴπατε ὅτι ἀπὸ τὸν Αὔγουστον ἴδατε καταφανέστατα ὅτι ἡ Τουρκία εἶχεν ἀπόφασιν νὰ προβῇ μέχρι πολέμου, ὅμως δὲν εἴχατε τακτοποιήσει οὔτε τοὺς τηλεγράφους! Ἀπὸ τὸν Αὔγουστον ἠξεύρατε, ὅτι ἡ Τουρκία εἶχεν ἀπόφασιν νὰ προβῇ μέχρι πολέμου καὶ σήμερον παραπονεῖσθε ἐναντίον τοῦ πλοιάρχου τοῦ Ἀτμοδρόμονος, ὅτι δὲν εἶχε μπαροῦτι ὁ Ἀτμοδρόμων! Καὶ ἀπὸ τὸν Αὔγουστον μέχρι τοῦ Ἰανουαρίου τί ἔκαμεν ὁ ὑπουργός σας; Ἤθελε νὰ μὴ ὑπογράψῃ τὸ πρωτόκολλον ὁ κ. Βούλγαρης, διότι, λέγει, ἤλπιζε μᾶς εἶπον, ὅτι θὰ μεταλλαγῶσιν αἱ διατάξεις του. Ἡ Κυβέρνησις βεβαίως θὰ ἔλθῃ νὰ μᾶς δώσῃ διασαφήσεις περὶ τούτου, λέγω ἡ Κυβέρνησις, καθότι ἐγὼ ὡς ἰδιώτης δὲν ἠμπορῶ νὰ ἠξεύρω κατὰ πόσον μετετράπησαν ἀπὸ τοῦ 1867 μέχρι τοῦ Ἰανουαρίου 69 αἱ διαθέσεις τῆς Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Ἐὰν ἀναλογισθῶ τὰς διαθέσεις τῆς Εὐρώπης καθὼς τὰς ἐγκαταλείψαμεν, ὅταν ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν ἐξήλθομεν, λέγω, ὅτι ὄχι τροποποίησις πρωτοκόλλου, ἀλλ’ οὔτε πρωτόκολλον συνετάσσετο, οὔτε Χόβαρτ εἰς τὴν Σύρον δὲν ἤθελε τολμήσει νὰ ἔλθῃ. Ἐνδέχεται ὅμως νὰ μὴ ἦτο ἡ Εὐρώπη σύμφωνος ὅλη ὑπὲρ ἡμῶν, ὡς ἦτο περὶ τὰ τέλη τοῦ 1867, ἐνδέχεται νὰ ἦσαν δύο ἢ τρεῖς Δυνάμεις ὑπὲρ ἡμῶν, ἐνδέχεται νὰ εἴχομεν ἐλπίδας ὅπως διατηρήσωμεν τὴν ἐθνικὴν τιμήν μας. Αἱ κυβερνήσεις ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη ἂς ἔλθουν νὰ μᾶς τὸ διασαφήσουν. Ὁ ὑπουργὸς τοῦ 1868 μᾶς ῥίπτει τοῦτο ἐνώπιόν μας καὶ εἴδατε πόσον ἐπέμεινεν εἰς τοῦτο, ὅτι ἐκεῖνος εἶχε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐὰν τυχὸν δὲν ὑπεγράφετο τὸ πρωτόκολλον, πόλεμος δὲν ἤθελεν ἔλθει καὶ τὸ πρωτόκολλον ἤθελε μετατραπῆ. Περιμένομεν ἀπὸ σᾶς νὰ φωτισθῶμεν καὶ σᾶς δίδομεν πληρεστάτην πίστιν καὶ εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θὰ μᾶς εἴπετε ὅλην τὴν ἀλήθειαν. Γνωρίζομεν τὸν πατριωτισμόν σας, εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι ἐάν, ἀφοῦ ὑπεγράψατε τὸ πρωτόκολλον, ἀπεκαλύφθησαν ἐνώπιόν σας γεγονότα τὰ ὁποῖα ἀπέδειξαν ὅτι δὲν ἤθελεν ἐπέλθει πόλεμος, ἐὰν δὲν ὑπεγράφατε, θέλετε τὸ εἰπῆτε, καὶ θέλετε εἰπεῖ, μὴ καταδικάσετε τὸν κ. Βούλγαρην, καταδικάσετε ἡμᾶς. Ἀλλ’ ἐν τούτοις πρέπει νὰ σκεφθῇ ἡ Βουλή, πρέπει νὰ φράξῃ τὰ ὦτα πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἴτε διὰ τὴν μίαν, εἴτε διὰ τὴν ἄλλην αἰτίαν προσπαθοῦν νὰ μᾶς δείξουν, ὅτι πρέπει νὰ λησμονῶμεν τὰ παρελθόντα καὶ ὅτι καιρὸς συνδιαλλαγῆς ὑπάρχει, καὶ ὅτι (καθὼς εἶπεν ὁ Κ. Βαλασόπουλος) ἀλλοίμονον εἰς αὐτὸν τὸν τόπον ἂν δὲν ἔχῃ κόμματα καὶ κομματάρχας, οἱ ὁποῖοι νὰ σέβωνται ἀλλήλους. Δὲν συνεπληρώθη ὅμως ἀκόμη τὸ ἔτος, Κ. Βαλασόπουλε, καὶ τὰ τοιαῦτα δὲν ἐλέγετε, ὅταν ὁ Κουμουνδοῦρος ἦτο πολιορκημένος εἰς τὴν Ζαρνάταν, ὅταν ὁ Λομβάρδος καὶ ἡ Ζάκυνθος ἀπεκηρύσσετο, ὅταν ὁ Χρηστίδης ἐπετᾶτο ἀπ’ ἐδῶ. Ἡμεῖς δὲν ζητοῦμεν νὰ σᾶς καταδιώξωμεν τοιουτοτρόπως, ἀλλὰ ζητοῦμεν εὐθύνην ἐνώπιον τῶν μεγάλων, τῶν τραγικῶν συμβάντων, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται ἐνώπιόν μας· τὸ ἓν μέρος τοὐλάχιστον τὸ ἀνεγνωρίσατε καὶ ὑμεῖς, ὅτι ἡ τιμὴ τοῦ ἔθνους διὰ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ πρωτοκόλλου κατεστράφη. Περιμένω ν’ ἀκούσω τὴν ἀπάντησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ μείνατε βέβαιοι, ὅτι τότε θὰ κρίνω· λησμονῶ ποῖος ὁ Βούλγαρης καὶ ποῖος ὁ Ζαΐμης· λησμονῶ ἐὰν ὁ Βούλγαρης μὲ κατέτρεξε καὶ ὁ Ζαΐμης ἐπροστάτευσε τὰ δίκαια ἐμοῦ καὶ ἄλλων, ὡς τὰ ἐπροστάτευσε, μείνατε βέβαιοι, ὅτι ἐὰν ἐκ τῆς συζητήσεως βεβαιωθῇ, ὅτι ἐὰν δὲν ὑπεγράφετο τὸ πρωτόκολλον πόλεμος δὲν ἤθελεν ἐπέλθει καὶ τὸ πρωτόκολλον ἤθελε τροποποιηθῆ, τότε συντάττομαι μετὰ τοῦ Κ. Βούλγαρη· ἄλλως θέλω τὸν καταδικάσει. Καὶ προφυλαχθῆτε ἀπὸ τοῦ νὰ δώσητε πέρασιν εἰς αὐτὸν τὸν λογαριασμόν. Μεγαλειτέρα προδοσία τῆς Ἑλλάδος, μεγαλειτέρα προσβολὴ τῆς τιμῆς της δὲν συνέβη παρὰ εἰς τὰ 1868. Τίς ὁ ἔνοχος; ὀφείλομεν νὰ τὸν εὕρωμεν, ὀφείλομεν νὰ τὸν δικάσωμεν καὶ καταδικάσωμεν. (Εὖγε, εὖγε· χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§123ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι πολλάκις τὰ ἔθνη ἀντὶ μιᾶς ἀτιμωτικῆς εἰρήνης, προτιμῶσιν ἕνα πόλεμον, δὲν τὸ ἐφήρμοσαν εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν.

§124ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ Συνεδρίασις. (Ὥρα 2 παρὰ 10 μ. μ.)