1867.03.06

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 58

Τῆς 6 Μαρτίου 1867.

(Δευτέρα).

Ὥρᾳ 12 τῆς μεσημβρίας.

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις ἐπὶ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὂχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταί, θὰ ἀναγνωσθῶσί τινα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα μᾶς παρουσιάσθησαν. «Ὁ Β. αὐλάρχης γνωστοποιεῖ πρὸς τὴν Βουλὴν τὸν θάνατον τῆς μάμμης τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου διετάχθη 2 ἑβδομάδων πένθος». Οἱ βουλευταὶ Κορινθίας ἔχουν ὑποβάλει πρότασιν περὶ συστάσεως πρωτοδικείου εἰς Κόρινθον. Εἴπατε, ὅτι θὰ συζητηθῇ.— Εἶναι δηλ. ἡ προχθεσινὴ πρότασις τοῦ Κ. Α. Δημητριάδη. Ὑποβάλλεται καὶ ἑτέρα πρότασις τῶν βουλευτῶν Κοριζῆ καὶ Κ. Καραμάνου (ἀναγινώσκονται). Πρὸς τὴν Βουλήν. «Ἀναντίῤῥητον εἶναι, ὅτι οἱ συνιστῶντες τὴν ἐπαρχίαν Κορινθίας δῆμοι, περικλείοντες πληθυσμὸν δημοτῶν πλέον τῶν 45 χιλιάδων, ἀπέχουσι δώδεκα καί τινες δεκατέσσαρας καὶ δεκαὲξ ὥρας ἀπὸ τῆς ἕδρας τοῦ Πρωτοδικείου Ναυπλίας, εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ὁποίου μέχρι τοῦδε ὑπάγονται· ἀναντίῤῥητον ὡσαύτως εἶναι, ὅτι αἱ ἀναφυεῖσαι καὶ ἐγειρόμεναι πολιτικαὶ δίκαι, αἱ τῆς δικαστικῆς μεσολαβήσεως χρῄζουσαι ἐκ τῆς ἐπαρχίας ταύτης, ἀποτελοῦσι τὸ ἥμισυ καὶ πλέον τῶν δικῶν τῶν ὑπαγομένων εἰς τὸ πρωτοδικεῖον Ναυπλίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ποινικῶν δικῶν τῶν ἐκεῖθεν προκυπτουσῶν καὶ ηὔξησε καὶ αὐξάνει ὁσημέραι, διότι καὶ ἡ μακρὰ ἀπόστασις μέχρι Ναυπλίου, καὶ τ’ ἀτελῆ τῆς συγκοινωνίας μέσα, καὶ ἡ μὴ ἀποχρῶσα κατὰ τὴν μακρὰν ὁδοιπορίαν ἀσφάλεια, εἰσὶν ἀνυπέρβλητα προσκόμματα εἰς τὴν δικαστικὴν δραστηριότητα. Ἐκ τούτου δὲ ἢ δὲν τιμωροῦνται τ’ ἀδικήματα, ἢ τιμωροῦνται ἀτελῶς, ἢ τέλος τιμωροῦνται βραδέως· ἐν πάσῃ δὲ περιπτώσει ἡ ἰσχὺς τῶν Νόμων χαλαροῦται, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἐπιβαρύνεται ἀλυσιτελῶς μὲ ὑπερόγκους δαπάνας μαρτυρικῶν καὶ ἀνακριτικῶν ἐξόδων, καὶ χρόνος πολύτιμος πρὸς τὴν φιλοπονίαν καταναλίσκεται διὰ τὴν προσέλευσιν καὶ ἐπάνοδον μαρτύρων καὶ διαδίκων· ἡ καλὴ διοίκησις χωλαίνει καὶ τὰ εὐεργετήματα αὐτῆς μάτην ὁ λαὸς πρὸ πολλοῦ τὰ περιμένει. Τὰ προσκόμματα ταῦτα εἶναι καιρὸς πλέον ν’ ἀρθῶσιν, ἵνα πλήρη τὴν ἰσχύν της ἀνακτήσῃ ἡ τῶν Νόμων βασιλεία, ὑπὸ τὴν σημαίαν τῆς ὁποίας καὶ μόνης δύνανται νὰ γευθῶσιν οἱ πολῖται τ’ ἀγαθὰ τῆς εὐνομίας, καὶ, ἀνακτῶντες τὸ πρὸς τὴν φιλοπονίαν θάῤῥος, πεισθῶσιν, ὅτι ἡ ἐπίκλησις ταχείας καὶ πλήρους δικαιοσύνης δὲν εἶναι προνόμιον, ἀλλὰ δικαίωμα, ἡ δὲ οἰκονομία χρόνου καὶ δαπάνης δὲν ἔμεινε παράγγελμα κενὸν καὶ ἀνεφάρμοστον. Τὰ ἀνωτέρω προσκόμματα αἴρονται καὶ ὁ πόθος τοῦ φορολογουμένου λαοῦ πληροῦται διὰ τῆς συστάσεως πρωτοδικείου ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Κορινθίας, διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ κάτωθι σημειουμένου νομοσχεδίου· τὸ πρωτοδικεῖον τοῦτο θέλει ἀνακουφίσει ἐν μέρει τὰ πολυάσχολα Πρωτοδικεῖα Ναυπλίας καὶ Ἀθηνῶν, καὶ οὐδόλως θέλει ἐπιβαρύνει τὸν προϋπολογισμὸν, δι’ οὓς θέλομεν ἀναπτύξει λόγους κατὰ τὴν συζήτησιν. Περιπλέον δὲ ἡ νέα Κόρινθος, ἡ ἐν τῷ μέσῳ δύω κόλπων κειμένη, προορισμὸν ἔχουσα νὰ κατασταθῇ γέφυρα συνδέουσα τὴν ἀνατολὴν μετὰ τῆς δύσεως, ἰδιαζούσης μερίμνης τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους τυγχάνουσα, καὶ ἕδρα πολυμελοῦς δικαστηρίου γινομένη, δύναται, ἐνισχύουσα τὸν πληθυσμὸν, νὰ προσελκύσῃ ἐλλείποντα κεφάλαια, ἀπαραίτητα εἰς τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν βιομηχανίαν, τοῦθ’ ὅπερ εἶναι τὸ κύριον μέλημα τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους καὶ συμφέρον πρώτιστον τῆς πατρίδος. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 6 Μαρτίου 1866. Οἱ βουλευταὶ Ἀνδρέας Νοταρᾶς, Εὐστάθιος Οἰκονομόπουλος, Α. Δημητριάδης,

Ἰω. Γ. Ἰωάννου.»

ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΝΟΜΟΥ.

«Συσταίνεται πρωτοδικεῖον Κορινθίας, ἕδραν ἔχον τὴν Νέαν Κόρινθον, καὶ δικαιοδοσίαν καὶ περιφέρειαν τοὺς δήμους τῶν ἐπαρχιῶν Κορινθίας καὶ Μεγαρίδος. Ἐν Ἀθήναις τῇ 6 Μαρτίου 1867. Οἱ βουλευταὶ Ἀνδρέας Νοταρᾶς, Α. Δημητριάδης, Εὐστάθιος Οἰκονομόπουλος,

Ἰω. Γ. Ἰωάννου.»

ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΝΟΜΟΥ.

«Συσταίνεται ἐπαρχιακὸν ταμεῖον Τροιζηνίας, περιλαμβάνον τὴν ἐπαρχίαν ταύτην, καὶ ἕδραν ἔχον τὸν Πόρον. Ἐν Ἀθήναις τὴν 10 Μαρτίου 1867.

Οἱ βουλευταὶ Τροιζηνίας

Σ. ΚΑΡΑΜΑΝΟΣ.

Σ. ΚΟΡΙΖΗΣ.»

Πρὸς τὴν Βουλήν. «Δι’ οὓς θέλομεν ἐκθέσει λόγους κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς προτάσεως ταύτης ἐξαιτούμεθα τὴν ταχεῖαν ἐπιψήφισιν αὐτῆς, καθόσον λόγοι σπουδαῖοι, ἀφορῶντες τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου καὶ τῶν φορολογουμένων, αἰτιολογοῦσι πληρέστατα τὴν παραδοχὴν τῆς ὑποβαλλομένης προτάσεώς μας.

Οἱ Βουλευταὶ Τροιζηνίας

Σ. ΚΑΡΑΜΑΝΟΣ,

Σ. ΚΟΡΙΖΗΣ.»

Θὰ τυπωθῇ.

§4Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τυπωθῇ.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τυποῦται, διανέμεται καὶ τότε ἡ Βουλὴ ἀποφασίζει.

§6ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῇ.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ τῶν ἐκ τῶν χρήσεων 62 καὶ 63 πρὸς τὸ δημόσιον ὀφειλομένων ἐξ ἐνοικιάσεως τῶν προσόδων (ἀναγινώσκεται).

§8Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Νομίζω πῶς ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα τὸ νὰ ἔρχωνται τοιαῦται προτάσεις παρ’ ἀτόμων· ἑπομένως εἶναι τὸ καλλίτερον νὰ τὴν στείλωμεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον παρὰ νὰ τὴν τυπώσωμεν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθαρὰ δὲν εἶναι πρὸς ὠφέλειαν προσώπων, διότι αὐτὰ τὰ πράγματα ἡρπάγησαν ἀπὸ ἄλλους καὶ αὐτοὶ καταδιώκονται. Ἐπιθυμεῖτε νὰ τυπωθῇ;

§10ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῇ.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα ἔχομεν τὸ περὶ ἀπογραφῆς ἄρθρον 14· ὁ ἁρμόδιος ὑπουργὸς εἶναι ἐδῶ.

§12ΚΕΧΑΓΙΑΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν). Καταθέτω εἰς τὸ γραφεῖον τῆς Βουλῆς τὸν ζητηθέντα πίνακα τῶν καθυστερούντων κατὰ κεφάλαιον καὶ ἄρθρον ἀπὸ τὰ ἔσοδα τῶν κεκλεισμένων χρήσεων ἀπὸ τὰ 1863–64, τουτέστι 58,205. Προσέτι προσωρινὴν κατάστασιν τῆς χρήσεως τοῦ 1866 κατὰ τὰς ἐγγραφὰς τῶν ὑπολόγων· τουτέστι δὲν ἔγινεν ἡ ἐξέλεγξις, ἀλλ’ ἡ προσωρινὴ κατάστασις συνετάχθη κατὰ τὰς ἐγγραφὰς τῶν ὑπολόγων. Προσέτι δὲ καὶ ἀπολογισμὸν τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως τοῦ 1865. Αὐτὰ εἶναι τὰ ἔγγραφα τὰ ὁποῖα μοῦ ἐζητήθησαν.

§13ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθοῦν.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καλλίτερον εἶναι νὰ μένουν εἰς τὸ γραφεῖον, καὶ ὅστις θέλει δύναται νὰ τὰ παρατηρήσῃ.

§15ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ τυπωθοῦν ὅλα.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἂς τυπωθοῦν.—Περὶ ἀπογραφῆς· ἄρθρον 14 (ἀναγινώσκεται). «Ἄρθρον 14. Ἐξαιροῦνται τῆς πρὸς στρατείαν ὑποχρεώσεως· α) Ὁ ἕνεκα σωματικῆς ἢ ψυχικῆς βλάβης ἄχρηστος εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. β) Ὁ μονογενὴς ἢ μόνος υἱὸς, ἂν ζῇ ὁ πατὴρ αὐτοῦ. γ) Ὁ πρεσβύτερος ἢ ὁ μόνος τῶν πρὸς πατρὸς ὀρφανῶν υἱῶν. δ) Ὁ πρεσβύτερος υἱὸς πατρὸς τυφλοῦ ἢ ἕνεκα σωματικῆς ἢ ψυχικῆς βλάβης καταστάντος διαρκῶς ἀνικάνου πρὸς ἐξάσκησιν τοῦ ἐπαγγέλματός του. Ἐὰν ὁ κατὰ τὸ προηγούμενον καὶ τὸ παρὸν ἐδάφιον πρεσβύτερος, ἔχων ἰδίαν οἰκογένειαν, δὲν εἶναι ὁ πραγματικῶς συντηρῶν τὴν πατρικὴν καὶ ἐπιμελούμενος αὐτῆς, τὸ δικαίωμα τοῦτο μεταβαίνει εἰς τὸν ἀμέσως νεώτερον, καὶ οὕτως ἐφεξῆς. Τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ὁ πρεσβύτερος εἶναι τυφλὸς, ἢ ἔχει σωματικὴν ἢ ψυχικὴν βλάβην, καθιστῶσαν αὐτὸν διαρκῶς ἀνίκανον πρὸς ἐξάσκησιν τοῦ ἐπαγγέλματός του. έ) Ὁ πρεσβύτερος δύω ἀδελφῶν, συγχρόνως ὑποβληθέντων διὰ τοῦ κλήρου εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, ἐὰν ὁ νεώτερος, κριθεὶς ἱκανὸς, καταταχθῇ ἐν τῷ στρατῷ, συναινέσει δὲ τούτων, ἢ κατ’ αἴτησιν τῶν γονέων, δύναται νὰ ἐξαιρεθῇ ἀντὶ τοῦ πρεσβυτέρου ὁ νεώτερος. ϛ) Ὁ ἔχων ἀδελφὸν, ὑπηρετοῦντα ἤδη ἐν τῷ στρατῷ ἢ ἐν τῷ πολεμικῷ ναυτικῷ αὐτοπροσώπως πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἰδίας ἑαυτοῦ ὑποχρεώσεως, ὡς κληρούχου ἢ ἐθελοντοῦ, ἢ τοῦ ὁποίου ὁ ἀδελφὸς ἀπεβίωσεν ἐν τῷ στρατῷ ὡς κληροῦχος ἢ ἐθελοντὴς, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον διαρκεῖ ἢ ἤθελε διαρκέσει ἡ ὑπηρεσία αὐτοῦ. Ὡσαύτως καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῦ ἐν τῇ στρατιωτικῇ ἢ ναυτικῇ ὑπηρεσίᾳ φονευθέντος ἢ ἀποθανόντος ἕνεκα πληγῶν ἢ βλάβης, προελθουσῶν ἐξ αὐτῆς, ἢ τέλος καταστάντος ἕνεκεν αὐτῶν ἀνικάνου. Δυνάμει τῆς διατάξεως τοῦ ἐδαφίου τούτου ἐξαιροῦνται κατὰ σειρὰν καὶ ἐναλλὰξ τόσοι υἱοὶ τῆς αὐτῆς οἰκογενείας, ὅσοι εἰσὶν οἱ καταταχθέντες ἐν τῷ στρατῷ ἀδελφοί. ζ) Οἱ μαθηταὶ τῆς Ῥιζαρείου καὶ τῶν ἱερατικῶν σχολῶν, ἐκπαιδευόμενοι, ἵνα ἀναλάβωσι τὸ ἀξίωμα τοῦ ἱερέως. Οἱ τοιοῦτοι ὑποβάλλονται μὲν εἰς κλήρωσιν, καὶ, λαχόντες κλήρου ὑποχρεωτικοῦ, ἐξαιροῦνται, ἀντικαθιστώμενοι ὑπὸ τῶν ἐπιλαχόντων· κατατάσσονται ὅμως ἐν τῷ στρατῷ, ἂν δὲν ἀναλάβωσι τὸ ἀξίωμα τοῦ ἱερέως, κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ νόμου, καὶ ἐντὸς τῆς παρ’ αὐτοῦ ὁριζομένης ἡλικίας, καὶ λογίζονται εἰς ὄφελος τῆς μερίδος τοῦ δήμου τοῦ ἔτους τῆς κατατάξεώς των. Ἐπίσης ὑποβάλλονται εἰς κλήρωσιν καὶ οἱ ὑπὸ προσωρινὴν ἀνικανότητα διατελοῦντες, κατὰ τὸ ἐδάφιον 2 τοῦ ἄρθρου 2, καὶ, λαχόντες κλήρου ὑποχρεωτικοῦ, ἐξαιροῦνται, ἀντικαθιστώμενοι ὡσαύτως ὑπὸ τῶν ἐπιλαχόντων· κατατάσσονται ὅμως ἐν τῷ στρατῷ μετὰ τὴν ἀνάκτησιν τῆς ἱκανότητος, ἐὰν δὲν ὑπερέβησαν τὸ 35 ἔτος τῆς ἡλικίας των, καὶ λογίζονται ἐπίσης εἰς ὄφελος τῆς μερίδος τοῦ δήμου τοῦ ἔτους τῆς κατατάξεώς των.» Κύριοι ὑπουργοὶ, ὁ Κ. Μπουκίδης παρουσιάζει καὶ μίαν ἄλλην ἐξαίρεσιν· «ὁ ἔχων ἀδελφὸν ὁπωσδήποτε ὑπηρετοῦντα εἰς τὸν στρατὸν, ἢ ἂν ἀποβιώσῃ εἰς τὸν στρατὸν, ἐξαιρεῖται»· ὑποθέτει, ὅτι πρέπει νὰ ἐξαιρῆται, καὶ ἀξιωματικὸς ἐὰν ᾖναι εἰς τὸν στρατὸν ὁ ἀδελφός του;

§17ΜΠΟΥΚΙΔΗΣ. Αὐτὸ ἐννοῶ, ὅταν ἔχῃ εἰς τὸν στρατὸν καὶ ἀξιωματικὸν ἀδελφὸν, ἐξαιρεῖται.

§18Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ἐὰν παραιτῆται ἀπὸ τὸν στρατὸν καὶ ἀπὸ τὸν βαθμόν του, τότε μάλιστα.

§19ΤΙΝΕΣ. Ἐξακολουθήσατε, Κ. πρόεδρε. (Ἐπαναλαμβάνεται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ 7ου ἐδαφ. περὶ μαθητῶν τῆς Ῥιζαρείου σχολῆς. κλπ.).»

§20ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναγνωσθῇ καὶ τὸ 5ον ἄρθρον, τὸ περὶ ἡλικίας. Βέβαια καὶ ἡ ἡλικία δὲν πρέπει νὰ μείνῃ ὅπως εἶναι.

§21ΤΙΝΕΣ. Ἂς παραδεχθῇ τὸ 14 ἄρθρον καὶ τότε βλέπομεν.

§22ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἐγὼ δὲν εἰμποροῦμεν νὰ δεχθῶμεν οὐδεμίαν ἄλλην τροπολογίαν εἰς αὐτὸν τὸν νόμον· διότι πᾶσα ἄλλη τροπολογία ἔχει σχέσιν, θέλει προκαλέσει προθεσμίας διὰ τὴν σύνταξιν τῶν στρατολογικῶν καταλόγων, καὶ ἑπομένως ἔπειτα δὲν θέλομεν ἔχει ἀπογραφήν. Οἱ κατάλογοι συνετάχθησαν καὶ δι’ αὐτὸ τὸ ἔτος, ἡ ἀπογραφὴ θὰ γίνῃ ὑπὸ τὸν νόμον ὁ ὁποῖος ὑπάρχει, Ὅμως δι’ αὐτὸ τὸ ἔτος θέλομεν νὰ ἔχωσι κῦρος αἱ ἐξαιρέσεις, τὰς ὁποίας διὰ τῆς τροπολογίας ὑπεβάλομεν, καὶ νὰ μὴ ἰσχύωσιν ἐκεῖναι, αἵτινες ἦσαν ἄδικοι. Λοιπὸν τὸ περὶ ἡλικίας ἂς συζητηθῇ κατόπιν, ὅταν θὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ὅλος ὁ νόμος.

§23ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Κ. Πρόεδρε, παρατηρῶ εἰς τὸν ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν ὑπουργὸν, ὅτι σήμερον γίνεται ἡ κλήρωσις τῶν Ἀθηνῶν. Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ μάθω παρὰ τοῦ Κ. ὑπουργοῦ, ἐὰν θὰ συνταχθῶσιν ἀναπληρωτικοὶ κατάλογοι εἰς ἐκείνους τοὺς δήμους εἰς τοὺς ὁποίους συνετάχθησαν, ἢ ὁ νόμος θὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τοὺς δήμους ἐκείνους εἰς οὓς δὲν κατεστάθησαν ὁριστικοὶ κατάλογοι;

§24ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὅπου δὲν ἔγεινε κᾀμμία κλήρωσις θὰ γείνῃ.

§25ΤΙΝΕΣ. Ἐρωτήσατε, κ. Πρόεδρε, περὶ τοῦ 14 ἄρθρου.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί λέγετε, κύριοι, διὰ τὸ 14 ἄρθρον;

§27ΖΩΤΟΣ. Κύριοι, ἦτο καλὸν νὰ συζητηθῇ ὁλόκληρον αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον· διότι πραγματικῶς τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ μεταῤῥυθμισθὲν ἀπὸ τὰ 1847, ἐμπεριέχει καὶ ὅσας νομολογίας αἱ διάφοροι κυβερνήσεις κατ’ ἀνάγκην εὗρον χρησίμους, καὶ ἑπομένως θεωρεῖται ὕστερον ἀπὸ τόσας συζητήσεις καὶ γνωμοδοτήσεις σπουδαία ἡ συζήτησις τῶν διατάξεων αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐβιάσθημεν ἕνεκα τῆς κατεπειγότητος νὰ συζητήσωμεν μόνον τὸ 14 ἄρθρον περὶ ἐξαιρέσεων, ἢ καὶ ἄλλα τινὰ, ὀλίγας παρατηρήσεις θὰ σᾶς κάμω ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου. Αἱ ἐξαιρέσεις αἱ ὁποῖαι ἐμπεριλαμβάνονται εἰς τὸ ἄρθρον 14 τοῦ νομοσχεδίου εἶναι κατ’ ἐμὲ ἀξιόλογοι καὶ προῆλθον ἐκ σκέψεως καὶ πείρας πολυχρονίου καὶ ἀκριβοῦς. Τὸ ὑπουργεῖον τῶν ἐσωτερικῶν κατὰ καιροὺς ἐβιάσθη νὰ φθάσῃ εἰς νομολογίας ἀτελεῖς, ἀλλ’ ἐπιεικεῖς κατ’ ἀνάγκην. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἐμπεριλαμβάνει κατὰ τὸ δυνατὸν τελείας διατάξεις ὡς πρὸς τὰς ἐξαιρέσεις καὶ προλαμβάνει πολλὰς δυστυχεῖς οἰκογενείας, αἵτινες ὑπεχρεοῦντο νὰ στέλλωσιν εἰς τὸν στρατὸν υἱοὺς, οἵτινες ἐπροστάτευον καὶ ὑπερησπίζοντο τὰς οἰκογενείας αὐτάς· καὶ ὡς πρὸς τοῦτο ἔχει λίαν καλῶς τὸ νομοσχέδιον. Μία ἐξαίρεσις ὑπάρχει εἰς τὸν νόμον, ἥτις κατ’ ἐμὲ θεωρεῖται πολλὰ σπουδαία, ἐπειδὴ ὑποστηρίζει τὴν ἀνάπτυξιν τῆς παιδείας καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν γραμμάτων ἐν τῇ Ἑλλάδι. Ὁ νόμος τοῦ 1847 ἐξαιροῦσε τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων καὶ τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου. Ἐνταῦθα αὐτοὶ δὲν ἐξαιροῦνται. Ἐννοῶ ὅτι καὶ αὐτοὶ ὡς νέοι καὶ υἱοὶ καλοὶ πρέπει νὰ συνεισφέρωσιν εἰς τὸν στρατὸν, πρέπει νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς αὐτὸν καὶ νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν πατρίδα. Ἀλλὰ μόνον διὰ τῶν ὅπλων δύναταί τις νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν πατρίδα; ὄχι. Οἱ μαθηταὶ τῶν Γυμνασίων καὶ οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης δὲν δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν πατρίδα; ἐγὼ λέγω ναί. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, σπουδαίως ἀναπτυσσόμενοι καὶ μορφούμενοι, δύνανται νὰ ὦσι χρήσιμοι πολιτικῶς, χρησιμεύοντες ὡς ὑπάλληλοι, καὶ εἰμποροῦν νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα ἀξίως καὶ ἐπιτυχῶς, δύνανται νὰ τὴν ὑπηρετήσουν ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης καὶ ὡς στρατιῶται· ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης ἐξαιρούμενοι δύνανται νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα προγυμναζόμενοι εἰς τὴν ἐθνοφυλακὴν. Καὶ γνωρίζετε ὅτι τὸ αἴσθημα τοῦ νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν πατρίδα των ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης εἴτε ἐσωτερικῇ εἴτε καὶ ἐξωτερικῇ, ὑπάρχει ζωηρὸν εἰς τὰς καρδίας τῶν νέων. Ὑπῆρξε, κύριοι, ζωηρὸν μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν, ὅτε οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου διὰ ψηφίσματος ἐσχημάτισαν ἴδιον σῶμα καὶ ἐγυμνάζοντο τακτικῶς καὶ ἀπετέλουν ἰδίαν φάλαγγα. Τότε ἡ φάλαγξ αὕτη συνετέλεσε πολὺ εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, εἰς τὴν ἐνίσχυσιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ πάσης νομίμου κυβερνήσεως. Τὸ ἐνθυμεῖσθε, καὶ περιττὸν κρίνω νὰ εἴπω τι περὶ τούτων. Εἴδατε ὅτι λόγῳ τῆς τρυφερᾶς ἡλικίας ἡ κυβέρνησις ἡ προσωρινὴ δὲν ἐσυγχώρησεν εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων νὰ γυμνασθῶσι καὶ ὁπλισθῶσιν ὡς οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου· καὶ μολαταῦτα γνωρίζω ὅτι εἰς ὅλας σχεδὸν τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, εἰς ὅλους τοὺς νομοὺς, ὅπου ὑπῆρχε Γυμνάσιον,—καὶ γνωρίζω τοῦτο ἐξ ἰδίας πείρας διότι διετέλεσα νομάρχης κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν,—οἱ μαθηταὶ τῶν Γυμνασίων ἐζήτησαν ὅπλα ἀπὸ τοὺς καθηγητάς των, οἱ δὲ καθηγηταὶ παρὰ τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, καὶ ὅσαι τῶν διοικητικῶν ἀρχῶν εἶχον ὅπλα, ἔδωκαν τοιαῦτα εἰς τοὺς μαθητὰς, παραβιάσασαι, ἂν θέλετε, αὐτὸ τὸ ἔγγραφον τῆς προσωρινῆς κυβερνήσεως διὰ τοῦ ὁποίου ἀπηγορεύετο νὰ δοθῶσιν ὅπλα εἰς τοὺς μαθητάς. Γνωρίζουσι δὲ ὅλοι τὸ ἔργον τοῦ ἐθνοφύλακος. Ἐγὼ, κύριοι, εἰς δύω νομοὺς ὑπηρέτησα ὡς νομάρχης κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ εἰς τοὺς δύω αὐτοὺς νομοὺς ἐχορήγησα, ἐὰν θέλετε, ἐναντίον τοῦ ψηφίσματος τῆς τότε κυβερνήσεως, εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων ὅπλα καὶ εἰς τὴν Λαμίαν καὶ εἰς τὴν Τρίπολιν. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ αἴσθημα δὲν λείπει ἀπὸ τοὺς Ἕλληνας πάσης τάξεως, οὔτε ἀπὸ τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων, οὔτε ἀπὸ τοὺς φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, οὔτε ἀπὸ τοὺς γεωργοὺς καὶ ποιμένας, οὔτε ἀπὸ τοὺς λοιποὺς πολίτας· ὑπάρχει εἰς ὅλους, καὶ ἐν καιρῷ ἐξωτερικῆς ἀνάγκης αἰσθάνονται ὅλοι ὅτι πρέπει νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα, καθὼς καὶ ὅταν ὑπάρξῃ ἐσωτερικὴ ἀνάγκη, ὅτι πρέπει νὰ ἐξασφαλίσουν τὸν τόπον καὶ ἐπαναφέρωσι τὴν τάξιν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἐξαιρῶνται αὐτοὶ ἀπὸ τὸ στρατιωτικὸν, καθότι, ἂν καὶ ὑπάρχει ἓν ἄρθρον εἰς τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, τὸ ἄρθρον 66, τὸ ὁποῖον λέγει «ὅτι μετὰ τὸ πέρας τῶν σπουδῶν των δύνανται νὰ ἐκτελέσουν τὴν ὑπηρεσίαν τὴν στρατιωτικὴν», ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ὅταν τελειώσουν τὰς σπουδάς των καὶ λάβωσι τὸ πτυχίον των εἴτε ὡς ἰατροὶ, εἴτε ὡς δικηγόροι, δύσκολον εἶναι νὰ ταχθῶσιν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ νὰ ὑπηρετήσωσιν ἐπὶ 3 ἔτη ὡς στρατιῶται, διότι τότε ἀπομακρύνονται τοῦ σκοποῦ διὰ τὸν ὁποῖον ἐμόχθησαν τόσα ἔτη σπουδάζοντες. Ὅταν εἷς ἰατρὸς λάβῃ τὸ πτυχίον του καὶ κατόπιν βιάζεται ἐπὶ 3 ἔτη νὰ ὑπηρετήσῃ ὡς στρατιώτης, βεβαιωθῆτε, ὅτι ὅ,τι ἔμαθεν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον δὲν θὰ τὸ ἐνθυμῆται, ἢ δὲν θὰ δύναται νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ μετὰ 3 ἔτη. Ἐὰν δὲ διακόψωμεν καὶ τοὺς μαθητὰς τῶν Γυμνασίων, τοῦτο εἶναι ἔτι χειρότερον· οἱ τρυφεροὶ αὐτοὶ νέοι μεταβαίνοντες εἰς τὸν στρατὸν θέλουσι λησμονήσει ὅ,τι ἔμαθον. Ἐκτὸς τούτου δὲ, ἐπειδὴ οἱ μαθηταὶ αὐτοὶ εἶναι τελειότεροι ἀπὸ τοὺς γεωργοὺς καὶ τοὺς ἄλλους βιομηχάνους, θέλουν προχωρήσει εὐκολώτερον καὶ θέλουν λάβει ἕνα βαθμὸν ὑπαξιωματικοῦ· τότε θὰ λησμονήσουν ὅλως διόλου, διότι οἱ νέοι ὅ,τι κάμνουν καὶ τὰ γράμματα τὰ ὁποῖα μαθαίνουν τὰ μαθαίνουν, διότι ὑποχρεόνονται ἀπὸ τοὺς γονεῖς των· θὰ λησμονήσουν, λέγω, νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὴν τάξιν των εἰς τὸ Γυμνάσιον· θὰ ἰδοῦν ὅτι ἔχουν ἓν ἢ δύω σειρήτια εἰς τὸ χέρι, καὶ αὐτὸ ἀρκεῖ· διότι γνωρίζομεν ὅλοι (διήλθομεν αὐτὴν τὴν ἡλικίαν), ὅτι τὰ γράμματα πρὶν ἢ προχωρήσῃ ἡ ἡλικία, μὲ δυσκολίαν τὰ μανθάνουν οἱ νέοι· ὅταν δὲ ἴδουν σπαθὶ καὶ γαλώνια γυαλιστερὰ, τὰ ὁποῖα μᾶς χορηγοῦν καμάρι καὶ ὄχι ὀλίγο παλληκαρισμὸν, εἶναι ἀνάγκη νὰ παραιτήσουν τὰ γράμματα. Λέγω λοιπὸν, ὅτι δὲν δύνανται οὔτε οἱ μαθηταὶ τοῦ Γυμνασίου μετὰ τὸ πέρας τῶν σπουδῶν των ἐν τῷ Γυμνασίῳ νὰ ὑπηρετήσουν ὡς στρατιῶται καὶ νὰ ἐπανέλθουν πρεπόντως εἰς τὰς τάξεις των, οὔτε οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ὅταν κηρυχθῶσιν ἄξιοι μιᾶς ἐπιστήμης, μετὰ τὸ πέρας τῶν σπουδῶν των νὰ ἐπανέλθωσι δεόντως· οἱ φιλολόγοι πολὺ περισσότερον παρὰ οἱ νομικοὶ καὶ ἰατροὶ, διότι θὰ λησμονήσουν τὴν φιλολογίαν των καὶ τοὺς γραμματικοὺς κανόνας. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ παρέχει εὐκολίας τινὰς διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως καὶ διὰ τῆς ἑκουσίας εἰσφορᾶς, καὶ δύναται νὰ μοὶ εἴπῃ τις, ὅτι, ὅταν οἱ ἀντικαταστάται ἦναι δεκτοὶ καὶ ἡ ἑκουσία εἰσφορὰ, τότε οἱ μαθηταὶ τῶν Γυμνασίων καὶ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου δύνανται νὰ μείνωσιν εἰς τὰς τάξεις των καὶ νὰ δώσωσιν ἀντικαταστάτας ἀντ’ αὐτῶν. Κύριοι, ὅλοι ὑμεῖς γνωρίζετε, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν σπουδάζουν μόνον τὰ τέκνα τῶν πλουσίων, οὔτε αὐτὰ ἐπιδίδουν· σπουδάζουν καὶ τὰ τέκνα τοῦ γεωργοῦ καὶ τοῦ ποιμένος καὶ τοῦ ἁλιέως καὶ πάσης τάξεως ἀνθρώπου, καὶ γνωρίζετε ὅλοι καλλίτερά μου, (καὶ ἐγὼ δὲ εἶδα καὶ ἐγνώρισα νέους γεωργοὺς ἐκ πολιχνίων ἀσημάντων πολλοὺς) ὅτι εἶναι καλλίτεροι ἀπὸ μαθητὰς καὶ φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου εὐπόρων οἰκογενειῶν, αἵτινες τοὺς χορηγοῦν νὰ τρέφωνται, νὰ ἐνδύωνται καλὰ καὶ νὰ ἔχουν καὶ διδασκάλους προπαιδευτάς. Εἰς Φθιώτιδα ὑπάρχει ἓν χωρίον, τὸ ὁποῖον λέγεται Βοντοστά· ὑπῆρξεν εἰς τὸ Γυμνάσιον εἷς μαθητὴς ἐξ αὐτοῦ τοῦ χωρίου Καραβέλας ἢ Κρικέλας λεγόμενος, ὅστις ἔγινε φιλολόγος ἄριστος. Καὶ γνωρίζετε, ὅτι ἡ φιλολογία εἶναι τὸ δυσκολώτερον τῶν μαθημάτων, καὶ ὀλίγοι ἀκολουθοῦσιν αὐτὴν ἄπειροι ἄλλοι ἐξ Εὐρυτανίας καὶ Φθιώτιδος καὶ ἐν γένει ἐκ τῆς Πελοπονήσου καὶ τῆς Στερεᾶς πτωχοί, πτωχῶν πατέρων τέκνα, ἐνδεέστατοι, πενόμενοι, γυμνητεύοντες καὶ δανειζόμενοι τὰ βιβλία τῶν συμμαθητῶν των, ἐσπούδασαν καὶ ἐτελειοποιήθησαν καλλίτερα τῶν εὐπόρων. Εἰς αὐτοὺς, κύριοι, καὶ τὸ ἐλάχιστον μέρος τῆς συνεισφορᾶς βαρύνει, ἐνοχλεῖ καὶ πιέζει, καὶ τὸ πλεῖστον ἢ τὰ ⅘ τῆς συνεισφορᾶς πιέζουν καθ’ ὑπερβολὴν αὐτούς. Εἴδετε, ὅτι αἱ συνεισφοραὶ εἶναι ἑκούσιαι· δὲν δυνάμεθα διὰ νόμου παρὰ νὰ ὑποχρεώσωμεν εἰς ὅλον τὸ Κράτος νὰ γίνουν συνεισφοραί· ὅπου ἔγιναν αἱ συνεισφοραί, ὅλοι οἱ εἰς τὸν κατάλογον τῶν στρατευσίμων θὰ λάβουν μέρος, καὶ ἑπομένως ἐὰν ᾖναι δέκα οἱ στρατεύσιμοι ἑνὸς δήμου οἱ ὑποχρεωτικοί, ἠμποροῦν νὰ συναχθοῦν 5 ἢ 10 χιλιάδες δραχμῶν· ἀλλὰ ὁ ἀντικαταστάτης δὲν εὐχαριστεῖται μὲ τὰς 500 δραχμὰς, θέλει 1000· ἐγὼ ὁ ὑποχρεωτικῶς λαμβάνων τὰς 500 ἐκ τῆς ἀναλογίας τῶν εἰσπρακτέων χρεωστῶ νὰ πληρώσω καὶ 500 ἑτέρας, καὶ τότε ἀπαλλάττομαι τοῦ νὰ καταταχθῶ τὸ δεύτερον ἔτος εἰς τὸν κατάλογον τῶν στρατευσίμων· ἀλλ’ ἐὰν τὸ πλεόνασμα, τὸ ὁποῖον ἔδωκα περιπλέον τῆς ἀναλογίας μου τῆς συνεισφορᾶς, δὲν ᾖναι ἀνώτερον τοῦ ⅕ τῶν συνεισφορῶν, δὲν μὲ ἀπαλλάττει, ἀλλὰ μὲ ὑποχρεόνει καὶ τὸ δεύτερον καὶ τὸ τρίτον ἔτος νὰ ὑπόκειμαι εἰς τοὺς στρατευσίμους. Τώρα, κύριοι, διὰ τὰς εὐπόρους οἰκογενείας, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν ἀντικατάστασιν, αἱ 500 ἐκεῖναι δραχμαὶ δὲν εἶναι μέγα πρᾶγμα—μολονότι ἂς εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ἐκ τῶν Ἑλλήνων ὀλίγοι εἶναι πλούσιοι· κατὰ σύγκρισιν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι τινὲς εἶναι εὐπορώτεροι τῶν ἄλλων, ἀλλὰ πλούσιοι ἀπολύτως δὲν εἶναι καὶ ἂς μὴ καμαρόνουν·— διὰ τοὺς ἐνδεεῖς ὅμως, οἵτινες μετὰ ζήλου καὶ κόπου μεγάλου καὶ μόχθου ἀκολουθοῦν τὰ μαθήματά των αἱ 100 καὶ 50 δραχμαὶ εἶναι μέγα βάρος. Πολλάκις, κύριοι, —καὶ τὸ γνωρίζετε καλλίτερά μου,— εἶδα φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, καὶ γνωρίζω πολλοὺς οἱ ὁποῖοι σπουδάζουν μόνον μὲ 30 δραχμὰς, καὶ ποῦ; εἰς τὰς Ἀθήνας· ὁ ξηρὸς ὁ ἄρτος καὶ τὰ λιτὰ ἐνδύματα τοὺς κάμνουν νὰ ἐξαρκέσουν, ἀλλὰ μετὰ μεγάλης στενοχωρίας. Ὑποθέσατε ἐὰν συνεισφέρουν 50 δραχμὰς ἢ 60, δύνανται νὰ ζήσουν; ὄχι. Διὰ ταῦτα ἐγὼ λέγω, ὅτι χάριν τῆς διανοητικῆς ἀναπτύξεως, ἡ ὁποία δὲν πρέπει νὰ προέρχεται καὶ νὰ πηγάζῃ ἀπὸ τὰ ἀνώτερα στρώματα καὶ τοὺς εὐπόρους, ἀλλὰ ἀπὸ πᾶσαν τάξιν πολιτῶν, καὶ ἀπὸ τὸν ποιμένα καὶ ἀπὸ τὸν γεωργὸν καὶ τὸν παντοπώλην, ὅπου πολλάκις ὁ νοῦς ὁ ἔξοχος δύναται νὰ φανῇ· διὰ ταῦτα νομίζω, ὅτι δὲν θὰ ἀδικήσωμεν τὴν πατρίδα, ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν ἐξαίρεσιν αὐτῶν τῶν στρατιωτῶν τῆς νοημοσύνης τῶν γραμμάτων. Οἱ βραχίονές των οἱ σωματικοὶ εἶναι πρόθυμοι ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης νὰ ὑπηρετήσουν ὡς ἐθνοφύλακες, τὰ δὲ γράμματά των καὶ ἡ ἀνάπτυξίς των θέλουν ὑπηρετήσει πάντοτε τὴν πατρίδα πολιτικῶς, καὶ πολλοὶ ἐξ αὐτῶν δύνανται νὰ ὦσι χρησιμώτεροι παρὰ πολλοὶ υἱοὶ εὐπόρων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν καὶ πλοῦτον καὶ ἁμάξας καὶ ὅλα τὰ ἀγαθά. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον προτείνω, ἐνῷ καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα ἐγκρίνω πληρέστατα τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 14, προτείνω νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἐξαίρεσιν τῶν μαθητῶν τῶν Γυμνασίων καὶ φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου.

§28ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν πιστεύω, κύριοι, νὰ ἐλησμονήσατε, ὅτι προὐκάλεσα ἔκτοτε τὴν προσοχήν σας, ὅταν ἔγινε λόγος εἰς τὰς διατάξεις τοῦ περὶ ἀπογραφῆς νόμου περὶ ἐκτάκτου στρατολογίας, καὶ οὔτε ὁ καιρὸς, οὔτε ὁ τόπος ἦτο ἐκεῖ διὰ νὰ ἀναπτύξω τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι μὲ ἐβίασαν νὰ προκαλέσω τὴν προσοχήν σας εἰς τὰς ἐξαιρέσεις τοῦ νόμου τοῦ 1834. Ἡ ἔκτακτος στρατολογία, ἡ ὁποία ἤθελεν ἐπιβαρύνει μὲ 4,500 ἄνδρας τὸν λαὸν ἐφέτος, μὲ ἐβίασε προπάντων νὰ ζητήσω ὅπως αἱ ἐξαιρέσεις ἀπαλειφθῶσι καὶ τοιουτρόπως τὰ βάρη διανεμηθῶσιν εἰς πλέον ἐκτεταμένην κλίμακα, εἰς ὅλας τὰς τάξεις τῆς κοινωνίας. Ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζετε, ὅτι ἐπέκεινα τῶν 2,000 ἀνδρῶν καθυστεροῦνται ἀπὸ τὰς προηγουμένας κληρώσεις· πρόκειται λοπὸν 6,000 ἄνδρες νὰ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὴν κοινωνίαν. Πιστεύετε λοιπὸν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ τοῦτο ἀπὸ τοὺς βραχίονας τῆς κατωτέρας τάξεως, καὶ νὰ μὴ ὑπαχθῶσιν εἰς τὰ βάρη ταῦτα καὶ ἐκ τῆς ἀνωτέρας; Τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν πιστεύω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἠδύνατο νὰ παραδεχθῇ εἰς τὸ ἑξῆς τοιαύτας ἐξαιρέσεις, ἀφοῦ μάλιστα καθημερινῶς δὲν κάμνομεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ὁμιλῶμεν περὶ τῶν ἀρχῶν τῆς ἰσότητος, τὰς ὁποίας τὸ Σύνταγμα καθιέρωσε. Καὶ δὲν εἶναι μόνον ὁ λόγος οὗτος, ὅστις μὲ ἐβίασε νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχήν σας εἰς τὰς ἐξαιρέσεις· πρέπει νὰ ἐννοήσητε, ὅτι αἱ ἐξαιρέσεις καταστρέφουσι τὸν στρατόν· καὶ ἂν θέλετε νὰ ἔχετε στρατὸν, ὅστις νὰ χρησιμεύσῃ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, πρέπει νὰ προσέξετε εἰς τὸν νόμον αὐτὸν διὰ τοὺς λόγους οὓς θὰ σᾶς ἀναφέρω ἀμέσως. Πιστεύουσί τινες, ὅτι ὁ στρατὸς δύναται νὰ σχηματισθῇ μόνον ἀπὸ ἁπλᾶ σώματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν κἀνὲν ἄλλο προτέρημα· νομίζουσιν, ὅτι τὰ φῶτα εἶναι περιττὰ εἰς τὸν στρατὸν, καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι ἄνευ τούτων τῶν προτερημάτων στρατὸς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ. Τὰ νεῦρα παντὸς στρατοῦ εἶναι οἱ βαθμολόγοι· ἐὰν οὗτοι δὲν ᾖναι ἱκανοὶ οὔτε νὰ ἀντιληφθῶσι μόνοι των, οὔτε τὸν ἄλλον νὰ ἐννοήσωσι, τί θὰ κάμωσιν ἐν καιρῷ πολέμου; Πιστεύετε ὅτι ἔχετε στρατόν; ὅτι μόνον ἡ κεφαλὴ τοῦ ἀρχηγοῦ δύναται νὰ ἐκπληρώσῃ ὅλας τὰς λειτουργίας, αἱ ὁποῖαι ἀπαιτοῦνται ἐν καιρῷ πολέμου, ἐὰν ὅλοι οἱ βαθμολόγοι δὲν ᾖναι ἱκανοὶ νὰ ἐκτελέσωσι τὸ σχέδιον, ὅπερ τοῖς ἐδόθη; Τότε θέλετε ἀδικήσει καὶ τὸν ἑαυτόν σας καὶ τὴν πατρίδα. Ἐὰν μετὰ προσοχῆς θέλετε μελετήσει διατὶ οἱ στρατοὶ τῶν μεγάλων ἐθνῶν, καὶ κατὰ τὴν ἀρχαιότητα καὶ τοὺς νεωτέρους χρόνους διαπρέπουσι, θέλετε ἰδῆ, ὅτι ἡ μεγαλειτέρα ἐπιμέλεια καταβάλλεται διὰ τοὺς ὑπαξιωματικοὺς καὶ κατωτέρους ἀξιωματικοὺς, ὅπως τελειοποιηθῶσιν εἰς ὅλα τὰ ἔργα των. Ἀντὶ λοιπὸν, κύριοι, νὰ ἀποκρούσητε τὰς ἀνωτέρας τάξεις καὶ ἐμποδίσητε διὰ τῶν ἐξαιρέσεων αὑτῶν τὰς ἀνωτέρας τάξεις νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸν στρατὸν, πρέπει νὰ τὰς εἰσάξετε δι’ ὅλων τῶν μέσων, πρέπει ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἀνετράφησαν καλῶς, καὶ εἰς τοὺς ὁποίους ἡ ἠθικὴ ἔχει μεγάλην ἐπιῤῥοὴν, νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ὡς διδάσκαλοι αὐτοῦ. Οἱ στρατιῶται τοῦ ἔθνους πρέπει νὰ ᾖναι στρατιῶται τιμῆς καὶ ἠθικῆς. Καὶ πότε δύναται νὰ ἀναπτυχθῇ τὸ αἴσθημα τοῦτο τῆς τιμῆς, ἐὰν δὲν τὸν συνδέσωμεν διὰ τῆς καλῆς ἀνατροφῆς, ἣν ἔχουν τὰ τέκνα τῆς ἀνωτέρας τάξεως; Ἐάν, κύριοι, ἐξετάσητε ἐπ’ ὀλίγον, θέλετε μάθει ὅτι ὁ Βίσμαρκ, αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος, ὅστις συνταράττει σήμερον τὴν Εὐρώπην, πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ἦτο λοχίας τῆς ἐφεδρείας τοῦ Πρωσικοῦ στρατοῦ, διότι ἐκεῖ δὲν δύναται νὰ λάβῃ οὐδεὶς δημόσιον ὑπούργημα, ἐὰν δὲν ὑπηρετήσῃ 2 ἔτη εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ δι’ ὅλην του τὴν ζωὴν εἰς τὴν ἐφεδρείαν. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον γίνονται οἱ στρατοί. Ἀκόμη, κύριοι, σᾶς παρατηρῶ ἄλλο τι, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχήν σας· δὲν εἶναι ποτὲ αἱ ποιναὶ, αἱ ὁποῖαι ἐπιφέρουν τὴν πειθαρχίαν, ἀλλ’ ἡ ἀνατροφή. Ὅπως αἱ ποιναὶ ἔχωσιν ἀποτέλεσμα, πρέπει νὰ μανθάνωσι καὶ αὐτοὶ οἱ τελευταῖοι ἄνθρωποι, ὅτι αὑταὶ αἱ ποιναὶ ἀτιμάζονσι τὸν ἄνθρωπον. Αἱ ἐξαιρέσεις, τὰς ὁποίας ἠναγκάσθη ὁ νόμος τοῦ 1837 νὰ νομοθετήσῃ, ἦσαν τότε ἀναγκαῖαι· καὶ ὅπως καταδείξω τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν, θέλετε μὲ συγχωρήσει νὰ ἀνακαλέσω εἰς τὴν μνήμην σας τὰς περιστάσεις ἐκείνας· πρέπει νὰ ἐνθυμηθῆτε, ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην κατὰ πρῶτον ἐθεμελιοῦτο τὸ Πανεπιστήμιον ἐν Ἀθήναις καὶ ὑπῆρχε μόνον ἓν γυμνάσιον καὶ ἓν φαρμακεῖον· ἡ κοινωνία εἶχεν ἀνάγκην τότε καὶ διδασκάλων καὶ ἰατρῶν καὶ ἱερέων καὶ δικηγόρων. Διὰ τοῦτο λοιπὸν τότε εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπῃ, ὅτι, ἐπειδὴ μεταξὺ τῶν δύω κακῶν πρέπει νὰ προτιμήσωμεν τὸ ὀλιγώτερον, πρέπει νὰ κάμωμεν μίαν ἐξαίρεσιν ὅπως δυνηθῶμεν νὰ πλουτίσωμεν τὰς τάξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀναγκαῖαι εἰς τὴν κοινωνίαν. Τώρα ὅμως εἶναι ἀνάγκη πλέον; σήμερον ὄχι μόνον εἰς τὴν πρωτεύουσαν, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς νομοὺς καὶ τὰς ἐπαρχίας ἔγιναν γυμνάσια. Τότε λοιπὸν μόνον εἰς τὸ δέκατον τοῦ λαοῦ θέλετε ἐπιῤῥίπτει τὸ βάρος τῆς στρατολογίας, τὰς δὲ ἄλλας τάξεις θέλετε ἀφήσει ἐκτός. Δὲν πιστεύω ποτὲ, ὅτι ὁ προλαλήσας ὑπηρετεῖ τὴν ἰδέαν τῶν νέων, ὅτι αὐτοὶ ἴσως μὲ λύπην των θέλουν δεχθῆ καὶ ὑποβληθῆ εἰς αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν καὶ μὲ δυσαρέσκειαν θέλουν καταταχθῆ εἰς τὰ τάξεις τοῦ στρατοῦ· μεταξὺ τῶν νέων καὶ ἐδῶ καὶ εἰς τὰς Πάτρας ἔχω ἀπείρους καὶ συγγενεῖς καὶ φίλους, καὶ εἶδον ὅτι αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι φλέγονται ὅπως καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατὸν, ὄχι μόνον, διότι εἰς τὸν στρατὸν θέλουν εὑρῆ ἓν ἔντιμον ἐπάγγελμα, ἀλλὰ θέλουν ἐπιτύχει καὶ μίαν πρόοδον. Συλλογισθῆτε, ὅτι παρὰ νὰ ἐπιδιώκῃ τις τὴν θέσιν τοῦ γραμματέως ἢ τοῦ πρωτοκολλιστοῦ τῆς νομαρχίας ἢ ἄλλην τοιαύτην θέσιν, ἤθελεν ἐπιδιώξει μετὰ μεγαλητέρας προθυμίας νὰ φθάσῃ εἰς μίαν θέσιν ἐντὸς τοῦ στρατοῦ μόνιμον. Καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ οἱ μὲν θέλουν ἐπιτύχει ἓν στάδιον ἐπωφελὲς καὶ εὐρύτερον, καὶ ὁ στρατὸς ὅλα τὰ μέσα νὰ ἀναπτυχθῇ καὶ καταστασθῇ ἄξιος τοῦ ὀνόματος, τὸ ὁποῖον σεῖς θέλετε νὰ ἔχῃ. Ἔπειτα, κύριοι, θέλω σᾶς παρακαλέσει νὰ προσέξετε εἰς μίαν ἰδέαν· τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν εἶναι καιρὸς νὰ ἔχῃ ἄλλας τάξεις σήμερον παρὰ μόνον τὴν στρατιωτικήν. Μὴ νομίσητε, ὅτι διὰ τούτου λέγω, ὅτι ὅλοι πρέπει νὰ γίνωμεν στρατιῶται· λέγω ὅτι εἰς τὸν κλάδον τοῦτον πρέπει νὰ προσέξωμεν πολὺ καὶ νὰ συνδέσωμεν ὅλας τὰς οἰκογενείας εἰς τὴν τάξιν αὐτήν· διότι, ἐὰν τοῦτο ἤθελε κατορθωθῆ, θέλουν ἐπέλθει μεγάλα ἀποτελέσματα. Δι’ ὅλους λοιπὸν αὐτοὺς λόγους ἐπιμένω, ὅτι καὶ διὰ τὸ συμφέρον τῆς κοινωνίας καὶ διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξα ὡς πρὸς τὸ δίκαιον καὶ τὰ βάρη, εἰς τὰ ὁποῖα πρέπει ὅλοι νὰ ὑπόκεινται, πρέπει νὰ ἀποῤῥίψετε τὰς ἐξαιρέσεις ταύτας. Μία μόνη δύναται νὰ προταθῇ ἔνστασις· ἀλλὰ ἐάν τι πνεῦμα μεγαλοφυὲς ἐμποδισθῇ ἀπὸ τὴν πρόοδόν του, δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἄδικον; Σᾶς λέγω μὴ φοβεῖσθε, διότι ὑπάρχουν διοικητικῶς τὰ μέσα εἰς τοιαῦτα ἄτομα νὰ ἀποχωρήσουν· δύναται νὰ λάβῃ μίαν ἄδειαν· ὥστε, κύριοι, δὲν βλέπω κᾀνένα λόγον, ὅστις σήμερον νὰ ᾖναι ἰσχυρὸς διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὰς ἐξαιρέσεις. Ἓν μόνον ἐλησμόνησα νὰ σᾶς εἴπω καὶ ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω· εἰς τὰ μεγάλα ἔθνη, ὅπως εἰς τὴν Γαλλίαν, ὄχι μόνον ἐξαίρεσις δὲν γίνεται, ἀλλ’ οὔτ’ ἀντικατάστασις· πάντες εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ ὑπηρετῶσι· διότι ἐκεῖ θεωρεῖται ὄχι ὡς ἔντιμον τὸ νὰ πληρόνεταί τις καὶ νὰ ὑπηρετῇ τὴν πατρίδα του στρατιωτικῶς. Λοιπὸν βλέπετε πόσην προσοχὴν ἔχουν εἰς τὴν ἠθικὴν μόρφωσιν τῶν ἀνθρώπων καὶ πῶς θέλουν νὰ ἐμψυχώσουν τὸ αἴσθημα τῆς τιμῆς. Τοῦτο ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ τὸ προσθέσω διὰ νὰ ἐκτιμήσετε μετὰ μεταλητέρας προσοχῆς καὶ σταθμίσετε τὴν ἀπόφασίν σας, ἥτις σήμερον πρόκειται νὰ θέσῃ τὴν πλέον ἐκτεταμένην καὶ ὡραίαν βάσιν διὰ τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ἐπιμένω, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ μὴ δεχθῇ τὰς ἐξαιρέσεις ταύτας.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, τὸ περὶ ἀντικαταστάσεως δὲν πρόκειται σήμερον· ὅταν ἔλθῃ ὁ καιρὸς, τότε θέλομεν τὸ συζητήσει ἀναντιῤῥήτως· εἶναι ἓν σύστημα πλῆρες καὶ θὰ τὸ συζητήσωμεν ἄλλοτε ἐὰν ᾖναι καλὸν ἢ κακὸν καὶ ἐὰν ὠφελῇ. Ὡς πρὸς τὴν κατάργησιν τῶν ἐξαιρέσεων, κύριοι, ἀληθῶς δὲν εἴμεθα ὑπὲρ τῶν ἐξαιρέσεων ὄχι μόνον διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους σᾶς ἐξέθεσεν ὁ προαγορεύσας, ἀλλὰ καὶ διότι ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἔθνος μὴ ἀνδρεῖον δὲν εἶναι ἄξιον νὰ ἔχῃ τὴν ἐλευθερίαν του, καὶ ἔθνος τι δὲν εἶναι ἀνδρεῖον, τὸ ὁποῖον ἐγκαταλείπει ὅλως διόλου τὰ ὅπλα· καὶ ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει τοῦτο· αἱ ἐλευθερίαι διετηρήθησαν καὶ ἀνεπτύχθησαν ὅπου ἡ τόλμη, τὸ θάῤῥος, ἡ ἐνασχόλησις περὶ τὰ ὅπλα ἐγονιμοποιήθησαν. Δι’ αὐτὸν τὸν ἐξαιρετικὸν λόγον ἡμεῖς εἴμεθα κατὰ τῶν ἐξαιρέσεων, διότι πιστεύομεν, ὅτι καὶ ἡ ἀνατροφὴ ἐν τῷ στρατῷ εἶναι ἀνατροφὴ σεβασμοῦ πρὸς τοὺς νόμους, τὴν τάξιν, καὶ ἀφοσιώσεως πρὸς τὴν σημαίαν· καὶ ὅταν τοιαῦτα πλεονεκτήματα ἀναπτύσσωνται εἰς τὴν ψυχὴν τῶν νέων, διαγόντων τοιοῦτον βίον, ἐνοεῖται, ὅτι τὸ ἔθνος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μορφοῦται τοιουτοτρόπως, ἔχει μεγαλήτερον μέλλον καὶ ἠμπορεῖ νὰ φθάσῃ εἰς τὸν προορισμόν του, τὸν ὁποῖον ζητεῖ. Καὶ ἀπόδειξις εἶναι τὰ νεώτερα ἔθνη, τὰ ὁποῖα κατὰ τοσοῦτον προάγονται καὶ ἀναπτύσσονται, καθ’ ὅσον ἡ ἀνατροφή των ἡ ἀρχικὴ τείνει εἰς τὸ νὰ ἐμπνεύσῃ καὶ ἀναπτύξῃ τὸ σέβας πρὸς τοὺς νόμους, τὴν ἀφοσίωσιν πρὸς τὴν σημαίαν, τὰς ἰδέας τῆς τάξεως καὶ τῆς πειθαρχίας. Ἰδοὺ ἐν ὀλίγοις διὰ τὶ τῷ ὄντι καὶ ἡμεῖς εἴμεθα κατὰ τῶν ἐξαιρέσεων. Μολαταῦτα ἐνομίσαμεν, ὅτι δὲν ἔπρεπεν ἐντελῶς νὰ ἀποκρούσωμεν καὶ ἀπομακρύνωμεν αὐτὴν τὴν ἰδέαν ἀπὸ τὸν νόμον διὰ τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἤρχισαν νὰ σπουδάζουν καὶ ἐξακολουθοῦντες δύνανται νὰ ἔχουν εἰς τὸ στάδιόν των πρόοδον καὶ μέλλον· διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι εἰς τοὺς νέους αὐτοὺς πρέπει νὰ δώσωμεν καιρὸν νὰ ἐξακολουθήσουν τὰς σπουδὰς καὶ μελέτας των, καὶ μετὰ ταῦτα νὰ ᾖναι ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετοῦν εἰς τὸν στρατόν. Καὶ ὅταν ᾖναι ἐντελῶς κατηρτισμένοι, καὶ θὰ εἶναι τοιοῦτοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξέλθουν ἀπὸ τὰ σχολεῖα, θὰ ἠμποροῦν νὰ ἀνταποκριθῶσι καλλίτερον εἰς τὰς ἐθνικὰς ἀπαιτήσεις. Ἐνομίσαμεν διὰ τοῦτο καλὸν νὰ καταργηθοῦν αἱ ἐξαιρέσεις, ἀλλὰ νὰ δοθῇ εἰς αὐτοὺς τοὺς νέους καιρὸς νὰ τελειώσουν τὰς σπουδάς των· εἴπομεν λοιπὸν, ὅτι δὲν ἐξαιροῦνται νὰ ὑπηρετήσουν, ἀλλὰ θέλει τεθῆ προθεσμία νὰ τελειώσουν τὰς σπουδάς των καὶ μετὰ ταῦτα θὰ ἔλθωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐὰν ὅμως ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι τὸ ὀρθότερον, ὅτι αὐτὴ ἡ προθεσμία δὲν ἠμπορεῖ νὰ δοθῇ, ὅτι πρέπει νὰ ἐξισωθοῦν μὲ ὅλα τὰ λοιπὰ τέκνα τῆς κοινωνίας, νὰ κόψουν τὰς σπουδάς των καὶ νὰ ἔλθωσι νὰ ἀναλάβωσι τὸ ἱερὸν αὐτὸ καθῆκον νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα των, προσφέροντες τὴν ζωήν των ὑπὲρ αὐτῆς, τότε βεβαίως ἡμεῖς δὲν ἔχομεν μεγάλην δυσκολίαν νὰ τὸ δεχθῶμεν.

§30Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ κανονισθῇ προθεσμία.

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς δὲν εἴμεθα σύμφωνοι μὲ τὸν κύριον Ζῶτον. Ἡμεῖς δὲν παραδεχόμεθα ἐξαιρέσεις, ἀλλὰ λέγομεν οἱ μαθηταὶ νὰ ὑπηρετῶσι μετὰ τὸ τέλος τῶν σπουδῶν των. Τὸ ζήτημα, κύριοι, περὶ οὗ πρόκειται, εἶναι ἀπὸ τὰ μᾶλλον σπουδαῖα καὶ ἑπομένως δὲν πρέπει νὰ τὸ συζητήσωμεν μὲ ἐρεθισμοὺς καὶ προκαταλήψεις· ἡ ἀπόφασις τὴν ὁποίαν θὰ κάμωμεν σήμερον εἶναι ἀπόφασις σπουδαία, ἔχουσα μεγάλην ἐπιῤῥοὴν διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὴν κοινωνίαν. Ἰδοὺ τὸ ἄρθρον τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἡμεῖς εἰς τὸ νομοσχέδιον. (τὸ ἀναγινώσκει).

§32ΛΑΖΑΡΕΤΟΣ. Νὰ κληρωθοῦν καὶ ἂν λάβουν ὑποχρεωτικὴν ψῆφον, νὰ δώσουν ἐγγύησιν καὶ νὰ ὑπηρετήσουν μετὰ τὰς σπουδάς των.

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ ἄρθρον προτείνει προθεσμίαν, ἀλλὰ δὲν τὸ ἐθέσαμεν διὰ νὰ μὴ ὑπηρετήσουν ποτὲ· ἄλλως, πρέπει νὰ ἐξαλειφθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο, διότι ἡμεῖς θέλομεν ὥστε νὰ ὑπηρετήσουν καὶ αὐτοί.

§34ΛΕΩΤΣΑΚΟΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου π. χ. ἐὰν ἐξαιρεθῶσι μαθηταὶ τοῦ Γυμνασίου, ποῖος θὰ τοὺς ἀναπληρώσῃ αὐτούς;

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ Κ. βουλευτὴς ἔκαμε μίαν ἔνστασιν σπουδαίαν ἀναντιῤῥήτως. Ἰδοὺ τὶ λέγει. Ἡ ἀναλογία τοῦ ἔτους εἶναι 2,000· ἐὰν μεταξὺ τῶν 2,000 κληθῶσιν ὑποχρεωτικῶς 300 νέοι καὶ οἱ νέοι αὐτοὶ ᾖναι μαθηταί, τότε θὰ ἐλαττωθῇ ἡ ἀναλογία κατὰ 300;

§36ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ νομίζω ὄχι· νομίζω πῶς θὰ ἔλθουν οἱ ἐπιλαχόντες. Λοιπὸν, κύριοι, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι, ἂν τὸ ἄρθρον αὐτὸ τείνῃ νὰ παραλύσῃ μίαν διάταξιν, νὰ τὸ ἀπαλείψητε· ἐὰν ὅμως εὑρίσκεται μέτρον νὰ συμβιβασθῶσι καὶ τὰ δύω, δὲν βλέπω διατὶ νὰ τὸ ἀπαλείψετε. Ποτὲ ὅμως δὲν πρέπει νὰ δεχθῆτε διάταξιν, ἥτις νὰ καθιερόνῃ ἐξαιρέσεις εἰς τὴν κοινωνίαν. Τὰς ἐξαιρέσεις αὐτὰς πρέπει μίαν φορὰν διὰ παντὸς νὰ τὰς ἀπαλείψητε, ὅλοι πρέπει νὰ ἤμεθα ἴσοι.

§38Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἐντίμου Πρωθυπουργοῦ εἶναι σύμφωνος καὶ πρὸς τὰς περιστάσεις καὶ πρὸς τὸ ἀπολύτως δίκαιον, τὸ ὁποῖον, κύριοι, ἀπὸ 20 ὁλοκλήρων ἐτῶν ἀνέμενεν ἡ κοινωνία καὶ μέχρι σήμερον δὲν τὸ κατώρθωσε. Κύριοι, ἡ πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ὁ ἔντιμος Πρωθυπουργὸς σᾶς εἶπεν, εἶναι εἰλικρινὴς, εἶναι ὀρθὴ, εἶναι δικαία. Κατ’ ἀρχὴν πρεσβεύει, ὅτι αἱ ἐξαιρέσεις πρέπει νὰ παύσουν, ὅτι εἰς τὸν στρατὸν πρέπει νὰ εἰσέλθωσι τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα συγκροτοῦν τοὺς καλοὺς καὶ τοὺς μονίμους στρατούς. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἀπέναντι τῆς λαμπρᾶς αὐτῆς προθέσεως, ἀπέναντι τῶν εἰλικρινῶν αὐτῶν ἰδεῶν, παρουσιάζεται καὶ μία διάταξις ἐν τῷ σχεδίῳ τοῦ νόμου, ἥτις ἀποκρούει τὰς ἀρχὰς αὐτὰς, καὶ πρόκειται διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς νὰ ἐπανέλθωμεν πληρέστατα καὶ εἰλικρινέστατα εἰς τὸν νόμον τοῦ 37. Ἐὰν, κύριοι, ἡ διάταξις αὕτη ἐπρόκειτο νὰ ἔχῃ πραγματικὴν ἐφαρμογὴν, πρῶτος ἤθελον ὑψώσει τὴν φωνὴν ὑπὲρ τῶν σπουδαστῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καλὸν ἤθελεν εἶσθαι νὰ διανύουν τὰς σπουδάς των μέχρι τέλους, ἐὰν ἐπρόκειτο δι’ αὐτῆς νὰ μὴ παραβλάπτωνται τὰ κοινωνικὰ δικαιώματα. Ἀλλ’ ἡ διάταξις αὕτη, κύριοι, εἶναι πραγματική; Πρῶτον λάβετε ὑπ’ ὄψιν, κύριοι, ὅτι ἐκ τῶν ἀπογραφικῶν καταλόγων τοῦ ἔτους 1867 θ’ ἀφαιρεθῶσιν 6–7,000 ἄνδρες, ἔχοντες τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ἀπογράφου, διότι ἐκ τῶν 14 γυμνασίων τῆς Ἑλλάδος, τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, ἐπειδὴ ἡ ὑποχρεωτικὴ διὰ τὴν κλήρωσιν ἡλικία εἶναι ἀπὸ 18 –24 ἐτῶν, θὰ λείψουν 6,000 ἀπόγραφοι ὑποχρεωτικοὶ κατὰ τὸν νόμον, ἐὰν δὲν εἶχον τὸ ἐπάγγελμα τοῦ μαθητοῦ. Βλέπετε λοιπὸν, κύριοι, ὅτι ἡ λοιπὴ κοινωνία, ἥτις δὲν ἠξεύρω ἂν ἀριθμεῖ πλέον τῶν 6,000 ἀνδρῶν φερόντων τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ἀπογράφου, τὸ ⅛, τὸ ⅒ τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας θὰ προσφέρῃ τὸν φόρον ἀπέναντι τοῦ ὅλου τῆς κοινωνίας. Ἀλλ’ ἠξεύρετε, κύριοι, πότε θὰ ἔχῃ ἐφαρμογὴν αὐτὴ ἡ διάταξις; Μετὰ 10 ἔτη ἀπὸ σήμερον ἢ ἐν ἄλλαις λέξεσιν ἐντὸς 10 ἐτῶν, ἡ τάξις ἡ παραγωγικὴ, ἡ συντηροῦσα τὴν κοινωνίαν, θὰ προσφέρῃ ἀποκλειστικῶς τὸν φόρον τοῦ αἵματος, καὶ ἰδοὺ διατί· ὁ μαθητὴς διὰ νὰ τελειώσῃ τὰς σπουδὰς τοῦ Γυμνασίου καὶ τοῦ Πανεπιστημίου, ἐὰν ᾖναι ἐπιμελὴς, ἔχει ἀνάγκην 10 ἐτῶν. Ἔχομεν 4 τάξεις τοῦ γυμνασίου καὶ 4 ἔτη εἰς τὸ πανεπιστήμιον διὰ τοὺς ἐπιμελῶς σπουδάζοντας· ἔχομεν 8 ὁλόκληρα ἔτη· πρέπει νὰ θέσητε διὰ τὰς ἐξετάσεις εἰς τὸ πανεπιστήμιον καὶ διὰ τυχαίας ἐλλείψεις καὶ ἀσθενείας ἄλλα 2 ἔτη, καὶ ἰδοὺ ἔχετε ὁλόκληρον διάστημα 10 ἐτῶν· ὥστε, παραδεχόμενοι τὴν διάταξιν αὐτὴν θὰ τὴν ἐφαρμόσητε κατὰ τὰ 1877, ἐν ἄλλαις λέξεσι θὰ ἐπιβαρύνετε τὴν ἄπορον, τὴν παραγωγικὴν τάξιν, ἐπὶ 10 ἔτη πληρόνουσαν ἀποκλειστικῶς τὸν φόρον τοῦ αἵματος. Ἠξεύρετε καὶ τί ἄλλο θὰ συμβῇ; θὰ συμβῇ ἔτι χειρότερον. Μεταξὺ τῶν σπουδαστῶν ὑπάρχουν δύω τάξεις· εἶναι σπουδασταὶ, οἱ ὁποῖοι θέλουν ν’ ἀπολαύσουν μόνον τὴν ἐγκυκλοπαιδικὴν μάθησιν, καὶ σπουδασταὶ οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ γίνουν ἐπιστήμονες. Ὁ μαθητὴς τοῦ γυμνασίου, ὅστις ἔλαβε τὸ ἀπολυτήριον τοῦ γυμνασίου καὶ ἔχει σκοπὸν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ ἴδια νὰ διευθετήσῃ τὴν περιουσίαν του, ἔχων ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὁ νόμος τὸν ἀφαιρεῖ ἀπὸ τοὺς ἀπογραφικοὺς καταλόγους, ἅμα ἐγγραφῇ ὡς δῆθεν φοιτητὴς τοῦ πανεπιστημίου, θὰ ἐγγραφῇ εἰς μίαν σχολὴν εἰς τὸ πανεπιστήμιον, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐγγραφῇ εἰς τοὺς ἀπογραφικοὺς καταλόγους. Θὰ συμβοῦν λοιπὸν δύω μεγάλα κακά· ὁ σπουδαστὴς, ὅστις εἶναι προωρισμένος μετὰ τὸ τέλος τῶν ἐγκυκλοπαιδικῶν σπουδῶν του νὰ μεταβῇ εἰς τὴν περιουσίαν του, θὰ τὴν παραμελήσῃ καὶ θὰ διευθυνθῇ εἰς Ἀθήνας, ἢ ζητῶν θέσιν ἢ ἐνοχλῶν ὁπωσδήποτε τὴν κυβέρνησιν, ἐγγραφόμενος εἰς τὸ πανεπιστήμιον δῆθεν μαθητὴς διὰ νὰ ἀποφύγῃ τοὺς ὅρους τῆς κληρώσεως. Αὐτὴ δὲ ἡ κατάστασις θὰ εἶναι ἐπ’ ἄπειρον, διότι δὲν ὑπάρχει κανεὶς νόμος, ὅστις νὰ ὑποχρεοῖ τὸν μαθητὴν τοῦ πανεπιστημίου μετὰ τὸ τέλος τῆς τετραετοῦς φοιτήσεώς του νὰ δώσῃ ἐξετάσεις. Ἔχομεν φοιτητὰς τοῦ πανεπιστημίου, καὶ ἔχομεν ἀπείρους ἀποδείξεις, ὅτι φοιτηταὶ τοῦ πανεπιστημίου διανύσαντες 10 καὶ 15 ἔτη, πτυχίου μολαταῦτα δὲν ἠξιώθησαν. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι θὰ κάμετε μεγαλήτερον κακὸν διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς παρ’ ὅσα κακὰ ἔγειναν διὰ τοῦ νόμου τοῦ 37. Ὥστε ἡ διάταξις αὕτη εἶναι καθ’ ἑαυτὴν ἀποῤῥιπτέα, ἀντίκειται δὲ εἰς τὸ πνεῦμα τῆς αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς αὐτὰ τὰ ὁποῖα προφορικῶς ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς ἀνήγγειλε καὶ εἶπεν, ὅτι ἀντίκειται εἰς τὰς διατάξεις τῶν ἐξαιρέσεων καὶ ἐπιθυμεῖ ὁ στρατὸς νὰ ἔχῃ εὐταξίαν, καὶ διὰ νὰ ἔχῃ τοιαύτην ἀπαιτοῦνται νὰ συντρέξουν τὰ στοιχεῖα ὁλοκλήρου τῆς κοινωνίας καὶ κατ’ ἐξαίρεσιν τὰ στοιχεῖα τὰ εὐγενῆ, καὶ εὐγενῆ στοιχεῖα, κύριοι, δὲν ἐννοῶ ποτὲ οὔτε τὴν καταγωγὴν, οὔτε τὰ πλούτη, ἐννοῶ μόνον τὴν μάθησιν, τῆς ὁποίας παρά ποτε σήμερον ἴσως ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἔχει ἀνάγκην. Κύριοι, οἱ ἀγορεύοντες ὑπὲρ τῶν ἐξαιρέσεων αὐτῶν, οὐδὲν ἄλλο φέρουσιν ἢ διαῤῥήδην ἓν κατηγορητήριον, καὶ εἶναι κατηγορητήριον πλῆρες, διότι, κύριοι, νέοι ἔχοντες τὴν ἀξίωσιν, καὶ προσηκόντως, ν’ ἀντιπροσωπεύσωσι κατ’ ἐξαίρεσιν τὴν κοινωνίαν, ἔδωκαν μέχρι σήμερον, ἄνευ οὐδεμιᾶς ὑποχρεώσεως νομικῆς, ἄπειρα δείγματα, ὅτι ἐπιθυμοῦν τὴν ἐφαρμογὴν πλήρη τοῦ νόμου καὶ ἐννοοῦν τὴν ἰσότητα μέχρι τοῦ ἀφηρημένου.

§39ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§40ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ τὶ νομίζετε, κύριοι; Ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ ὁ σπουδαστὴς τοῦ πανεπιστημίου ἐξαιρέσεις ἀπὸ ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας μία κοινωνία καλῶς κατηρτισμένη ὀφείλει νὰ ἐπιβάλλῃ εἰς τὰ μέλη της; ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ καμμίαν νομικὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς σπουδάς του καὶ νὰ ζητήσῃ ἀπέναντι μεγάλων ἰδεῶν νὰ καταπολεμήσῃ τὰ ἀτομικά του συμφέροντα; Θέλετε λοιπὸν σήμερον νὰ τοὺς εἰπῆτε, ὅτι προτιμοῦν τὸ ἴδιον συμφέρον, τὸ ἀτομικὸν, ἀπὸ τὸ συμφέρον ὁλοκλήρου τῆς πατρίδος; Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ὑπερασπιζόμενοι τὰς ἐξαιρέσεις δὲν κάμνετε τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ κατηγορῆτε αὐτὴν τὴν τάξιν. Ἀφ’ ἑτέρου, κύριοι, ὀρθῶς ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων σᾶς εἶπεν· οἱ λόγοι, αἱ ἀνάγκαι, αἱ περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ὑπηγόρευσαν τότε τὰς ἐξαιρέσεις ὄχι μόνον δὲν ὑφίστανται, ἀλλ’ ὑπῆρχον περιστάσεις διαῤῥήδην ἀντικείμεναι πρὸς τὰς περιστάσεις τὰς νῦν. Τότε εἴχομεν ἀνάγκην, σήμερον ἴσως ἔχομεν πλεονασμόν, καὶ ἀπόδειξις, ὅτι ἔχομεν πλεονασμόν, κύριοι, εἶναι ὅτι ἔχομεν ἕδρας εἰς τὸ πανεπιστήμιον πολὺ περισσοτέρας ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν ἐν Παρισίοις. Ἔχομεν δικηγόρους ἐντὸς τῶν Ἀθηνῶν πολὺ περισσοτέρους ἐκείνων, οἵτινες ὑπάρχουν ἐν Παρισίοις, ἔχομεν ἐπιστήμονας ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐγκατέλειψαν τὴν ἐπιστήμην καὶ ἐτράπησαν εἰς διοικητικὰς ὑπηρεσίας. Ἀλλά, κύριοι, ἀπέναντι ὅλων αὐτῶν τῶν ἰδεῶν παρουσιάζονται τινὲς ἔκτακτοι ἐξαιρέσεις, ἔκτακτοι αἰτίαι. Ἔρχεται ἡ μὲν πρότασις τοῦ Κ. Ζώτου ζητοῦντος ἐντελῶς τὰς ἐξαιρέσεις, ἡ δὲ ἐπιεικὴς ἰδέα τοῦ πρωθυπουργοῦ νὰ παρέχεται εἰς αὐτοὺς προθεσμία. Σᾶς ἀπέδειξα, νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ προθεσμία εἶναι ἐξαίρεσις πλήρης, ὅτι πρέπει νὰ τὴν ὑπολογίσητε κατ’ ἐλάχιστον ὅρον, ὅτι θὰ ἔχῃ πρακτικὴν ἐφαρμογὴν μετὰ 10 ἔτη· καὶ μετὰ 10 ἔτη τὶ θὰ συμβῇ; πόσους μαθητὰς καταταχθέντας εἰς τὸ 1867 θὰ δώσῃ τὸ πανεπιστήμιον ἐπιστήμονας; θὰ δώσῃ μετὰ 10 ἔτη ἐπιστήμονας 10, 20, 30. Ποῖοι θὰ εἶναι αὐτοὶ οἱ 30, οἵτινες ἔλαβον τὸ πτυχίον μιᾶς ἐπιστήμης; θὰ ᾖναι ἄνθρωποι ἐξοικειωθέντες μὲ ἓν εἶδος ζωῆς, ἐξοικειωθέντες εἰς μίαν κατάστασιν ὅλως διόλου ἀλλοίαν τῆς καταστάσεως τοῦ βίου, τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλει ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία. Καὶ τὶς δύναται σπουδαίως νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ὁ μαθητής, ὅστις ἠξιώθη ἑνὸς πτυχίου μιᾶς ἐπιστήμης, ἀφοῦ διήνυσε 10 ἐτῶν σπουδάς, ἀφοῦ κατέστρεψε τὴν ὑγείαν του καὶ αὐτήν του τὴν περιουσίαν, ὅτι μετὰ 10 ἐτῶν τοιούτους ἀγῶνας πρόκειται νὰ καταταχθῇ στρατιώτης, νὰ στερηθῇ ἐν ἄλλαις λέξεσι τῶν εἰσοδημάτων, τὰ ὁποῖα ἡ ἐπιστήμη θὰ τῷ ἀποφέρῃ, ἀπέναντι τῶν 16 λεπτῶν τῆς ἡμέρας, τὰ ὁποῖα θὰ λαμβάνῃ ὡς στρατιώτης; Πιστεύετε σεῖς σπουδαίως, ὅτι δύναται νὰ εὑρεθῇ ἄνθρωπος, Κύριοι, μιᾶς ἐπιστήμης νὰ προτιμήσῃ τὴν θέσιν τοῦ στρατιώτου ἀπὸ τὴν θέσιν τοῦ Ἀρειοπαγίτου, τοῦ μεγάλου δικηγόρου, τοῦ ἐπιστήμονος ἰατροῦ; Βλέπετε λοιπόν, κύριοι, ὅτι ἡ προθεσμία δὲν θὰ ἔχῃ οὔτε τὴν ἐλαχίστην ἐφαρμογὴν καὶ ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ ἀντικαταστήσουν. Ἀλλ’ ἂν πρόκειται νὰ ἀντικαταστήσουν, δὲν εἶναι προτιμότερον νὰ ἀντικαταστήσουν ἐγκαίρως; Καὶ ὅταν δὲ αὐτὴ ἡ ἐγγύησις τῆς προθεσμίας ᾖναι ἀναγκαία διὰ τοὺς μαθητάς, δὲν εἶναι ἀναγκαιοτέρα διὰ τοὺς γεωργούς, ὄχι πρὸς τὸ συμφέρον τῶν ἀτόμων, ἀλλὰ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς παραγωγῆς; Ὅταν ἀπὸ τὴν οἰκογένειαν τοῦ γεωργοῦ ὅστις ἔχει δύω, τρεῖς υἱοὺς ἐνήλικας καὶ ἔχοντας ὑποχρέωσιν εἰς ἀπογραφὴν, ἔλθῃ μία κλήρωσις καὶ τοῦ ἀφαιρέσῃ τὰς δύω χεῖρας τοῦ υἱοῦ του, δὲν εἶναι λογικώτερον νὰ δώσωμεν προθεσμίαν διὰ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ γίνῃ ἐπαρκὴς εἰς τὰς ἀνάγκας ὄχι μόνον τῆς οἰκογενείας του, ἀλλὰ καὶ τῆς κοινωνίας, παρὰ νὰ δώσωμεν αὐτὴν εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον, ὅστις δὲν εἶναι παραγωγικὸς καὶ ὄχι μόνον δὲν εἶναι παραγωγικός, κατὰ τὰς σπουδάς του, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὰς σπουδάς του, ὅσον ὁ γεωργός; Βλέπετε, Κύριοι, δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη, μὲ συγχωρεῖτε, ἀντίκειται λογικῶς πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου 14, διότι, παραδεχομένης, τῆς διατάξεως αὐτῆς, πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι παραδέχεσθε πλήρη τὴν ἐξαίρεσιν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, πρόκειται περὶ τῶν ἐνόντων, πρόκειται τὶ θὰ γίνῃ σήμερον. Ἐψηφίσαμεν ἐφέτος ἕνα νόμον περὶ στρατολογίας, ὅστις σχετικῶς πρὸς τοὺς παρελθόντας εἶναι δρακόντειος, διότι ζητεῖ διπλάσιον ἀριθμὸν παρὰ κατὰ τὰ λοιπὰ ἔτη. Λάβετε δὲ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἢ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς, ἐμβλέπουσα εἰς τὰς περιστάσεις καὶ κατανοοῦσα τὸ ἀδύνατον τοῦ ν’ ἀνταποκριθῇ ἡ κοινωνία εἰς τὴν ἐποχὴν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται, ζητεῖ νὰ ἐπιβαρύνῃ τὸν λαὸν μὲ φόρους. Δὲν εἶναι λοιπὸν καὶ δίκαιον καὶ λογικὸν καὶ πολιτικὸν συνάμα, ὅταν πρόκειται νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸν γεωργὸν δι’ αὐξήσεως τοῦ ἐγγείου φόρου, τὸν ἐπιτηδευματίαν ἐπίσης, τὸν ἔμπορον ἐπίσης, ν’ ἀφαιρέσωμεν τινὰ βάρη, ὄχι νὰ ζημιώσωμεν τὴν κοινωνίαν, ἀλλὰ νὰ τὴν ὠφελήσωμεν; Δὲν εἶναι ἡ ἐποχὴ κατάλληλος ν’ ἀποζημιώσωμεν τὴν γεωργίαν ἀπαλλάττοντες ἢ τοὐλάχιστον καθιστῶντες τὴν κλήρωσιν ὄχι τόσον ἐπαχθῆ ὅσον μέχρι τοῦδε; Νομίζω δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους καὶ καθόσον φρονῶ, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπιμένει, οὔτε ὀφείλει νὰ ἐπιμείνῃ, ὅτι πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν τὸ ἄρθρον 14, ὅπως ἔχει, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἄλλης ἀντιῤῥήσεως. Κύριοι, διέλαθε τῆς ἀγορεύσεώς μου μία παρατήρησις, ἥτις μοὶ ἔγινεν ἀπό τινας τῶν συναδέλφων, ὅτι ἐν τῷ σχεδίῳ τοῦ ἄρθρου ὑπάρχει μία διάταξις, ἥτις νομίζω, ὅτι πρέπει ν’ ἀπαλειφθῇ— ἡ ἐξαίρεσις τῶν ἱερατικῶν σχολῶν.—Ἴσως δὲν εἶμαι ὁ κατάλληλος νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλὴν, ποία ἡ κατάστασις τῶν ἱερατικῶν σχολῶν, καὶ κατὰ συνέπειαν ἂν πρέπῃ ἡ κλάσις αὕτη νὰ ὑπαχθῇ εἰς ἐξαίρεσιν. Νομίζω, ὅτι τὰ ἱερατικὰ σχολεῖα, ἐκτὸς ἴσως τῆς Ῥιζαρείου, ἥτις ἔχει παραδόσεις καὶ ἱστορίας, πρόκειται νὰ καταργηθῶσι, καθόσον, νομίζω, καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει πολὺ εὐαρέστους πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως αὐτῶν τῶν σχολῶν.

§41ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Ἐκκλησιαστικῶν). Δὲν εἶναι ἀληθές.

§42ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Πάντες οἱ προλαλήσαντες ἐκηρύχθησαν ἐχθροὶ τῆς ἐξαιρέσεως, ἀλλὰ μιᾶς καὶ μόνης ἐξαιρέσεως, ἐκείνης τὴν ὁποίαν ὁ προλαλήσας εἶπε, δηλ. τῶν μαθητῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ Γυμνασίου· παρεδέχθησαν δὲ τὰς ἐξαιρέσεις, τὰς ὁποίας ὁρίζει ὁ ὑποβληθεὶς νόμος· ἀλλὰ ἀφοῦ δεχόμεθα τὸ προστατευτικὸν τῆς οἰκογενείας σύστημα, ὅπερ ὁ νόμος οὗτος μορφόνει, δὲν ἐννοῶ διατὶ ν’ ἀποκρούσωμεν τὴν προστασίαν πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ λαοῦ, ἐκ τῆς τάξεως τοῦ ὁποίου ἡ εὐφυΐα καὶ ἡ πρὸς τὰ γράμματα ῥοπὴ ἀνεφύη ἀποτελεσματικωτέρα. Βεβαίως ἡ στρατιωτικὴ ἰσχὺς ἑνὸς Κράτους συντελεῖ τὰ μέγιστα καὶ εἰς τὴν ἐλευθερίαν του καὶ εἰς τὴν ἀνάπτυξίν του· ἀλλὰ μετὰ τῆς ἰσχύος ταύτης πρέπει νὰ συνυπάρχῃ καὶ μία ἄλλη ἰσχὺς, ἡ ἠθικοποίησις καὶ ἡ ἐκπαίδευσις τῶν λαῶν· στρατιωτικὴ ἀνάπτυξις καὶ μόνη αὕτη δὲν διετήρησεν ἐπὶ πολὺν χρόνον οὔτε τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν, οὔτε τὴν κοινωνικὴν πρόοδον, οὔτε ἐθαυματούργησεν, εἰμὴ ὅταν εἶχε συνεργάτην τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ τὴν ἠθικὴν μόρφωσιν τοῦ λαοῦ. Δὲν εἶμαι ἐναντίος τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν τὸ Σύνταγμα ὁρίζει, ὅτι πάντες πρέπει νὰ ᾖναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου καὶ πάντες νὰ προσφέρουν τὰ βάρη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ νόμος ἐπιβάλλει εἰς τοὺς πολίτας· ἕνεκα τούτου ὑποστηρίζω νὰ μὴ ἐξαιρῶνται τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως, εἰμὴ οἱ μαθηταὶ ἐκεῖνοι, τῶν ὁποίων αἱ οἰκογένειαι δὲν ἔχουν τὰ μέσα νὰ καταβάλλωσι τὰ πρὸς ἀντικατάστασιν (θόρυβος)· καὶ τοῦτο ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω τὸ θέλω, διότι ἡ ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ ᾖναι προσιτὴ εἰς τὸν λαόν. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι οὐδεὶς τῶν εὐπορούντων θ’ ἀφήσῃ τὰ μαθήματά του νὰ ὑπάγῃ εἰς τὸν στρατὸν, καὶ ἀπόδειξις εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου εἶπεν ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης, ὅτι ἐπλήθυναν οἱ δικηγόροι, ἐπλήθυναν οἱ καθηγηταὶ, ἐπλήθυναν οἱ ἰατροὶ, καὶ μολαταῦτα οὐδεὶς ὑπῆγε νὰ καταταχθῇ εἰς τὸν στρατόν. Δὲν λέγω ἐν ἀνάγκῃ τῆς πατρίδος, ὅτι ὁ δικηγόρος καὶ ὁ ἰατρὸς δὲν θὰ καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατὸν· μάλιστα ἔχομεν ἀπόδειξιν, ὅτι μόλις ἡ ἐλευθερία ἀνεφάνη ἐν Κρήτῃ, καὶ πλεῖστοι τοιοῦτοι ἀπῆλθον ἵνα ἀποθάνωσιν ὑπὸ τὰς σημαίας της· ὥστε ἡ μὴ ἐξαίρεσις τῶν μαθητῶν ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως θὰ γίνῃ πρόσκομμα εἰς τὴν τελειοποίησιν τῶν σπουδῶν τῶν ἀπόρων. Διὰ ταῦτα κηρύττομαι ὑπὲρ τῆς ἐξαιρέσεως τῶν μαθητῶν ἐκείνων, ὧν αἱ οἰκογένειαι ἀποδεδειγμένως δὲν ἔχουν τὰ μέσα νὰ καταβάλωσι τὸ ἀντίτιμον τῆς ἀντικαταστάσεως· πρὸς τοῦτο καταθέτω ἰδίαν πρότασιν.

§43ΖΩΤΟΣ. Ἐγὼ πολλὰ ὀλίγα θὰ σᾶς εἴπω καὶ αἰσθάνομαι ὀλίγην δυσκολίαν ν’ ἀπαντήσω εἰς δύω προλαλήσαντας εὐγλώττους ῥήτορας καὶ ἀρίστους στρατιωτικοὺς εἰς ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν ὅλην κοινωνίαν, ἰδίως ὅμως τὸν στρατόν. Οἱ Κύριοι οὗτοι ἔγεμον ἐπιχειρημάτων, ἔγεμον εὐγλωττίας, ἔγεμον ἐνθουσιασμοῦ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ· καὶ ποῖος δὲν ἐνθουσιάζεται ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ στρατοῦ; Ὅλοι, Κύριοι, ὅλοι εἴμεθα Ἕλληνες· ἕκαστος ἔχει τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἄλλου· ἕκαστος αἰσθάνεται διὰ τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι αἰσθάνεται πλέον τοῦ ἄλλου· θὰ ᾖναι μωρὸς ἐγωϊσμὸς νὰ καυχηθῇ τις, ὅτι αἰσθάνεται περισσότερον ἀπὸ τὸν ἄλλον, ἔστω καὶ ἀπὸ τὸν ἔσχατον γεωργὸν, ἔστω καὶ ἀπὸ τὸν ἔσχατον πολίτην, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει διανοητικὴν ἀνάπτυξιν. Δὲν ἔχει ἀνάπτυξιν διανοητικὴν ὁ Ἕλλην, ὁ ἔσχατος ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖόν τινες νομίζουσιν ὡς κουτὸν, ὡς ἀναίσθητον, ἀλλὰ τὸ αἴσθημα τὸ ἔχει ζωντανὸν, ὡς τὸ ἔχομεν ὅλοι. Ὁ Κύριος Πετιμεζᾶς, Κύριοι, εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ ἀναπτύξωμεν τὸν στρατὸν, νὰ τὸν φωτίσωμεν· καὶ ποῖος αὐτὸ δὲν τὸ θέλει; Τὸ σχολεῖον τῶν Εὐελπίδων, τὸ ὁποῖον κατ’ ἔτος ἐβγάζει τόσους ἱκανοὺς καὶ πολυμαθεῖς ἀξιωματικοὺς, τί ἄλλο εἶναι παρὰ πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ φωτισμὸν τοῦ στρατοῦ; Ὅσοι κατετάχθησαν εἰς τὸν στρατὸν χωρὶς νὰ διέλθουν τὸ σχολεῖον τῶν εὐελπίδων, νέοι προικισμένοι μὲ γράμματα, δὲν εἶναι καλοὶ ἀξιωματικοί; Καὶ ποῖος εἶπε τώρα, ὅτι ζητοῦντες ἐξαίρεσίν τινα διὰ τὴν μάθησιν, διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν, λέγομεν, ὅτι ἐμποδίζομεν τοὺς μαθητὰς τῶν γυμνασίων καὶ τοὺς φοιτητὰς τοῦ πανεπιστημίου ἀπὸ τοῦ νὰ μὴ καταταχθῶσιν ἐθελουσίως εἰς τὸν στρατόν; Κανεὶς δὲν τὸ λέγει· σᾶς εἶπον μάλιστα προηγουμένως, ὅτι αὐτοὶ οἱ νέοι τοῦ πανεπιστημίου, αὐτοὶ οἱ νέοι τοῦ γυμνασίου ἔχουν αἰσθήματα εὐγενῆ, αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ἐν καιρῷ ἀνάγκης τὰ ἔδειξαν, καὶ δύνανται νὰ τὰ ἀποδείξουν ἐμπράκτως. Κύριοι, οἱ νέοι αὐτοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν μεσοβασιλείαν ὑπηρέτησαν· εἶναι οἱ ἐπιστήμονες ἐκεῖνοι νέοι, οἱ ὁποῖοι μετέβησαν διὰ νὰ ἀγωνισθῶσι μετὰ τῶν συναδέλφων των Κρητῶν· καὶ τελειοδίδακτοι, καὶ φοιτηταὶ τοῦ πανεπιστημίου, καὶ ἐπιστήμονες ἰατροὶ ὑπῆγον καὶ ἔχυσαν τὸ αἷμά των προθυμότερον παρ’ ὅπως ἄλλοι. Δὲν εἶναι, Κύριοι, ἐξ ἐκείνων οἱ μαθηταὶ τῶν γυμνασίων καὶ τοῦ πανεπιστημίου οἱ φοιτηταὶ, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀποφασίζουν τὴν ζωήν των ὑπὲρ πατρίδος. Τὸ ἀπέδειξαν. Δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λειποτακτοῦν καὶ οἱ ὁποῖοι ὕστερον ἔρχονται νὰ εὕρουν ἀνάπαυσιν ἢ νὰ ἐκτελέσουν σκοποὺς ἀθεμίτους. Ὁ Κ. Μαυρομιχάλης εἶπεν, ὅτι ἐγὼ, ὁ ὁποῖος ἐλάλησα ὑπὲρ τῆς ἐξαιρέσεως τῶν μαθητῶν καὶ τῶν φοιτητῶν, θέλω ν’ ἀποδώσω μίαν μομφὴν εἰς τὰ αἰσθήματα τῆς νεολαίας μας. Ὄχι, Κύριοι, τοὐναντίον ἐγὼ πρῶτος ἐλάλησα ὑπὲρ τῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν φοιτητῶν τοῦ πανεπιστημίου καὶ τῶν μαθητῶν τῶν γυμνασίων, καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι εἰς αὐτοὺς τὸ αἴσθημα τῆς τιμῆς καὶ τῆς φιλοπατρίας εἶναι ἀνεπτυγμένον τόσον πολὺ, ὥστε ἐνίοτε φαίνεται ζωηρότερον ἀφ’ ὅ,τι ἔπρεπε νὰ φανῇ· καὶ εἰς ἄλλας περιστάσεις ἐφάνη τοῦτο. Ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι πολλάκις ἔκλεισε πρὸς καιρὸν τὸ πανεπιστήμιον, διότι ἐφάνη μεγάλη ζωηρότης, μέγα αἴσθημα πατριωτισμοῦ αὐτῶν τῶν νέων. Ἀλλ’ εἶπόν τινες, ὅτι λαλῶ ὑπὲρ τῆς ἀνισότητος. Ὄχι, Κύριοι, διότι ἐν Ἑλλάδι δὲν ὑπάρχει τάξις διακεκριμένη. Ὁ πένης καὶ ὁ πλούσιος, ὁ ἐπαγγελματίας καὶ ὁ γεωργός, ὁ ὑπάλληλος δὲν εἶναι τίποτε ἐνώπιον τοῦ νόμου, εἰσὶ πολῖται ἴσοι· ἐδῶ δὲν ἔχομεν βαθμοὺς κομήτων καὶ βαρώνων. Ἐγὼ, κύριοι, καὶ πάντες οἱ συμφωνοῦντες μὲ τὴν ἰδέαν μου, προτείναντες τὰς ἐξαιρέσεις, δὲν ἐννοοῦμεν ἄλλο, ἢ νὰ μὴ διακόψωσιν οἱ μαθηταὶ τὰς σπουδάς των, καταταττόμενοι εἰς τὸν στρατὸν, διότι μετὰ ταῦτα εἶναι ἄχρηστοι εἰς τὴν κοινωνίαν. Ἀλλ’ ἂν ὁ φοιτητὴς ἢ ὁ μαθητὴς θέλῃ νὰ καταταχθῇ εἰς τὸν στρατὸν, κανεὶς δὲν τὸν ἐμποδίζει. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἂν ἐντελῶς δὲν θελήσωμεν νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἐξαίρεσιν ὑπὲρ τῆς διανοητικῆς προόδου τοῦ ἔθνους, εἶναι δίκαιον, δικαιότατον, νὰ παραδεχθῶμεν τὸ 46 ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει καὶ ἡ κυβέρνησις, διὰ τοῦ ὁποίου δίδεται ἡ εὐκολία εἰς τοὺς φοιτητὰς καὶ μαθητὰς, ὅτι, ἂν κληρωθῶσι, νὰ κατατάσσωνται εἰς τὸν στρατὸν μετὰ τὸ τέλος τῶν σπουδῶν των.

§44Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ 46 ἄρθρου.

§45ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Κύριοι, ἡ ὑπηρεσία τῆς πατρίδος εἶναι ἱερὸν καθῆκον, καὶ ἑπομένως εἶναι κανών· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, πᾶσα ἐξαίρεσις κατὰ τῆς ὑποχρεώσεως αὐτῆς βεβαίως εἶναι καὶ ἀσύμφορος καὶ ἄδικος, διότι ὅλοι ὀφείλουν νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα. Καὶ τὸ πολίτευμά μας θέτει πάντας ἴσους εἰς τὰ δικαιώματα, ἴσους εἰς τὰς ὑποχρεώσεις. Οὐδεμία ἐξαίρεσις εἶναι δικαία. Ἀνάγκη ὅμως δι’ αὐτὴν τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος ν’ ἀναβιβάσωμεν ὀλίγον τὰς σκέψεις μας ὑψηλότερον. Εἶμαι καὶ ἐγὼ εἷς ἐξ ἐκείνων, ὁ ὁποῖος νεανίας ὢν ὑπηρέτησα τὴν πατρίδα μου, καὶ εἶμαι σφόδρα ἐμψυχωμένος ἀπ’ αὐτὴν τὴν ἰδέαν, καὶ αὐτὴν τὴν ἀνατροφὴν ἔχουν τὰ παιδιὰ μου. Ἀλλ’ ὁ ἐνθουσιασμὸς ........ ὁ ἐνθουσιασμὸς παρέσυρε κ’ ἐμέ. Μὲ τὸν ἐνθουσιασμὸν ὅμως δὲν κρίνονται ὡρίμως τὰ πράγματα, διότι ὁ ἐνθουσιασμὸς εἶναι καλὸς, ἀλλ’ ἐνίοτε εἶναι σφόδρα σφαλερός. Καὶ ἂν ὑποφέρουν πολλάκις αἱ πολιτεῖαι, καὶ θὰ ὑποφέρουν, θὰ ὑποφέρουν ἀπὸ τὸν ἐνθουσιασμὸν τὸν μεγάλον (ἱλαρότης). Ὁ ἐνθουσιασμὸς εἶναι ἀναγκαῖος εἰς τὴν ἐκτέλεσιν, καὶ οὐχὶ εἰς τὴν σκέψιν· κατὰ ταύτην πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ψυχρότης. Τώρα δὲν εἴμεθα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν, ἀλλ’ εἰς τὴν σκέψιν· πρέπει ἑπομένως νὰ ὑπάρχῃ ψυχρότης, σπουδαιότης. Ἂς ἐξετάσωμεν τώρα πῶς ὑπηρετεῖται ἡ πατρίς. Ἔχομεν πατρίδα διὰ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ εὐγνωμονῶμεν τὸν θεὸν, διότι ἔχομεν λαμπρὰν ἱστορίαν. Πόθεν προκύπτει ἡ λαμπρὰ ἱστορία, διὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς χαίρομεν καὶ διὰ τὴν ὁποίαν ἔχομεν τὸν σεβασμὸν ὅλων τῶν ἐθνῶν καὶ τὴν ἀγάπην; Ὑπῆρξαν ἕτερα ἔθνη στρατιωτικώτερα, κατακτητικώτερα· ποίαν συγκίνησιν δίδουν σήμερον εἰς τοὺς εὖ φρονοῦντας, ποίαν ἀνάμνησιν, ποίαν ὑπόληψιν, ποῖον ἐνθουσιασμόν; οὐδένα. Πρέπει νὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν ἱστορίαν μας, ἵνα ἴδωμεν πῶς ἡ πατρίς μας ὑπερυψώθη, πῶς ἠνδραγάθησε καὶ ἔφθασεν εἰς τὸν ὑψηλὸν βαθμὸν τοῦ πολιτισμοῦ, καὶ ἑπομένως σήμερον πῶς δυνάμεθα νὰ ὑπηρετήσωμεν τὴν πατρίδα μας χωρὶς ν’ ἀρνηθῶμεν καὶ τὴν δόξαν της. Ποῖος ὑπηρέτησε τὴν πατρίδα ἀποκλειστικῶς; ἡ στρατιωτικὴ ἀξία, καὶ ἕνεκα ταύτης ὀφείλομεν νὰ στερηθῶμεν τῆς ἀναλόγου παιδείας, ἡ ὁποία διεγείρει τὰ αἰσθήματα καὶ τὸν νοῦν, γονιμοποιεῖ τὴν ἐφεύρεσιν, τὴν διανοητικότητα; Ἡ στρατιωτικὴ ἀξία δὲν ὑπηρετεῖ τὸ πᾶν. Οἱ ἀρχαῖοι πρόγονοί μας δὲν κατέβαλον τὴν Περσίαν μόνον διὰ τῆς στρατιωτικῆς ἀξίας, ἀλλὰ διὰ τῆς μεγάλης ἱκανότητος, ἣν εἶχον οἱ μεγάλοι ἄνδρες τῆς Ἑλλάδος. Τὰ ὀλίγα πλοῖα τῆς Ἑλλάδος δὲν κατέβαλον ἐν Σαλαμῖνι καὶ ἐν Μυκάλῃ τὸν πολυάριθμον στόλον τῶν βαρβάρων, ἀλλ’ ἡ ἐπίνοια ἡ μεγάλη τοῦ Θεμιστοκλέους καὶ τῶν λοιπῶν. Ὑπῆρξαν καὶ ἕτεροι μεταγενέστεροι, οἱ ὁποῖοι ὅμως μετέφερον τοὺς στόλους καὶ τοὺς στρατούς των εἰς τὴν αἰχμαλωσίαν, καὶ δὲν τοὺς ἔφερον εἰς τὴν δόξαν. Τὸ πνεῦμα, ἡ διάνοια μεταβάλλει μόνον τὰ ἔθνη. Ὁ νοῦς ὕψωσε τὴν Ἑλλάδα· καὶ ὅτε ἐξέλιπε, δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς τίποτε (θόρυβος). Πρόκειται, κύριοι, περὶ παιδείας καὶ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν καλῶς. Ἡσυχάσατε. Λοιπόν, κύριοι, προκειμένου τοῦ λόγου ὡς πρὸς τὴν ἀναγκαίαν ἐκπαίδευσιν τῆς νεολαίας, καὶ σήμερον καὶ πάντοτε καὶ κατὰ τὰ προηγούμενα ἔτη καὶ κατὰ τὰ μέλλοντα θέλετε παρατηρήσει, ὅτι οἱ ἔχοντες τὴν ἀνάλογον παιδείαν εἶναι καὶ οἱ χρησιμώτεροι στρατιῶται καὶ παρέχουν καὶ πλειοτέρας ἐλπίδας· οὐχὶ ὁ στρατὸς ὁ ἀμαθής, ὁ ὁποῖος καθίσταται μηχανὴ καὶ ὄργανον. Ἀλλ’ ἡ πολιτεία ἔχει ἀνάγκην οὐ μόνον ἀπὸ στρατιωτικούς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ δημοσιογράφους, καὶ ἀπὸ ἰατροὺς καὶ ἀπὸ νομομαθεῖς, ἀπὸ φιλολόγους, καὶ ὅλα ταῦτα συνδέονται, ὅπως ἀποτελέσωσι τὴν ὑπηρεσίαν. Τὰ ἄγρια ἔθνη εἶναι στρατιωτικώτερα, ἀλλὰ δὲν ἔχουν κἀμμίαν ἀξίαν. Κύριοι, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν τὸ ἀνάλογον καὶ εἰς τὴν παιδείαν καὶ οὐχὶ νὰ λησμονήσωμεν ὅλα ἵνα σχηματίσωμεν μόνον στρατόν. Ἐγὼ ὑποστηρίζω τὸ ἄρθρον 46, διότι ἄλλως θὰ φέρωμεν ἀπ’ ἔξω διδασκάλους νὰ μᾶς διδάξουν. Δέχομαι λοιπὸν τὰς ἐξαιρέσεις σύμφωνα μὲ τὸ ἄρθρον 46 τοῦ νόμου.

§46ΚΑΡΑΛΙΒΑΝΟΣ. Μία φράσις τοῦ προαγορεύσαντος μὲ ἀναγκάζει νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις· εἶπε καὶ διϊσχυρίζεται, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ θητεία τοῦ φοιτητοῦ φυγαδεύει τὴν παιδείαν· τοῦτο δὲν τὸ πιστεύω, καὶ παράδειγμα ἔχομεν τὴν Πρωσσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναφαίνονται πολλοὶ μεγάλοι ἄνδρες. Πρό τινων ἐτῶν εὑρισκόμενος εἰς Βερολῖνον, εἶδον εἰς τὸ πανεπιστήμιον πλείστους μαθητὰς μὲ στολὰς (uniformes). Ἠρώτησα τί συμβαίνει καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ὅλοι ἐκεῖνοι ἦσαν φοιτηταὶ διαφόρων σχολῶν, τῆς ἰατρικῆς, τῆς νομικῆς, τῆς θεολογίας· ἐξέτασα περισσότερον καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ἦσαν ὑπόχρεοι νὰ ἐξακολουθῶσι τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ συνάμα νὰ σπουδάζῃ ἕκαστος κατ’ ἀρέσκειαν εἰς τὴν σχολήν του. Ἐπειδὴ εἰς τὸ βασίλειον τῆς Πρωσσίας ὑπάρχουν τρία πανεπιστήμια, ἦτο συγχωρημένον εἰς ἕκαστον φοιτητὴν νὰ ἐξακολουθῇ τὰ χρέη τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ πανεπιστημίου, ἐν ᾧ ἦτο φοιτητής. Παρατηρεῖτε, ὅτι, ἂν λάβωμεν τὸ παράδειγμα ἐκείνων ὑπ’ ὄψιν μας, θέλετε ἰδῇ, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ στρατιῶται καὶ ἐν ταὐτῷ φοιτηταὶ ὑπῆρξαν μεγάλοι ἄνδρες. Οἱ λόγοι τοὺς ὁποίους ἀνέφερον πολλοὶ ὑπὲρ τῶν ἐξαιρέσεων δὲν εἶναι ἰσχυροί, εἶναι ὅλως διόλου ἀνίσχυροι.

§47ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἡ πατρὶς, κύριοι, ζητεῖ τοὺς ἄνδρας της καὶ δὲν τοὺς ζητεῖ μεταξὺ αὐτῆς ἢ ἐκείνης τῆς τάξεως, ἀλλὰ ἐξ ὅλων ἐν γένει, ἵνα ἀνεύρῃ τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον περὶ οὗ ἔλεγον οἱ πατέρες ἡμῶν· «εἷς ἀνὴρ κρείσσων πολλῶν, καὶ οἱ πολλοὶ οὐκ ἀντάξιοι τοῦ ἑνός.» Διϊσχυρίζονταί τινες καὶ σᾶς εἶπον, ὅτι, ὅταν τάξωμεν τοὺς φοιτητὰς τοῦ πανεπιστημίου καὶ τῶν γυμνασίων εἰς τὸν στρατὸν, ἀπόλλυται ἡ ἐπιστήμη. Ἀπεναντίας τότε ἀναπτεροῦται τὸ αἴσθημα καὶ ζωογονεῖται καὶ αὐξάνει ἡ πρόοδος. Ὁ κύριος Καλλιφρονᾶς σᾶς ἀνέφερε τὴν ἱστορίαν τῶν ἀρχαίων, ἀλλ’ ἐλανθάσθη, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἡμάρτησε, διότι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν δὲν ὑπῆρχε διάκρισις μεταξὺ τούτων καὶ ἐκείνων, ἀλλ’ ἦσαν πάντες στρατιῶται, πάντες φορολογούμενοι, πάντες πολῖται. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν σήμερον, ὅτι εἰς ὅλα τὰ μεγάλα κράτη, εἰς τὸ μέγα κράτος τῆς Ἀμερικῆς, ὅπου μετεφυτεύθησαν οἱ τῶν πατέρων μας νόμοι, ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει εἰρήνη καὶ τάξις, ὅλοι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες εἶναι καὶ στρατιῶται. Τοὺς νόμους αὐτοὺς διεδέχθησαν κατόπιν οἱ Πρῶσσοι, οἵτινες δι’ αὐτῶν ἐμεγαλύνθησαν καὶ ἀνεδείχθησαν ὁποῖοι σήμερον φημίζονται. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν, ἥτις θὰ ἦναι σχετική. Ἀληθῶς εἶμαι ἐναντίος τῶν ἐξαιρέσεων, καὶ ἐνῷ καὶ τὸ ὑπουργεῖον εἶναι κατὰ, ἐκηρύχθη ὅμως ὑπὲρ τῆς ἀντικαταστάσεως (θόρυβος).

§48ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ.

§49ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Αἱ ἐξαιρέσεις οὐ μόνον παραβλάπτουν τὴν ἐργατικὴν τάξιν τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ καὶ προστρίβουν ὄνειδος εἰς τὴν μεσαίαν τάξιν, ἥτις θέλει νὰ ἐκπαιδεύῃ τὰ τέκνα της ὀλίγα κολυβογράμματα καὶ κατόπιν νὰ τρέχουν ἀπὸ ὑπουργεῖον εἰς ὑπουργεῖον διὰ μίαν μικρὰν ἐξευτελιστικὴν θέσιν, ἐνῷ μεταξὺ τῶν νέων ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ ἀνήρ τις, ὅστις δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ἀντὶ χιλίων. Αὐτὰ τὰ πνεύματα δὲν πρέπει νὰ τὰ ἐξαιρέσωμεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ συγχωνεύσωμεν ὅλας τὰς τάξεις τῆς κοινωνίας μέχρις οὗ ἀνευρεθῇ ὁ δυνάμενος νὰ μεγαλύνῃ τὴν πατρίδα.

§50ΧΑΤΣΙΣΚΟΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ὅ,τι ὑπάρχει μὲ πολλὴν εὐκολίαν δὲν πρέπει νὰ καταστρέφωμεν, οὐδὲ προσκόμματα νὰ φέρωμεν τοιαῦτα, ὥστε ἀντὶ νὰ ὠφελήσωμεν νὰ βλάψωμεν· δὲν εἶναι συμφέρον τέλος πάντων νὰ μεταβαίνωμεν εἰς τὰ ἄκρα. Ἡ πατρὶς, κύριοι, ἔχει ἀνάγκην ἀπὸ τρία στρατόπεδα· ἔχει δηλονότι ἀνάγκην ἀπὸ τὸν κλῆρον, ἔχει ἀνάγκην ἀπὸ τὸ πανεπιστήμιον, οἷον ἀπὸ τὰ φῶτα, ἔχει ἀνάγκην ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς, ἀπὸ τοὺς στρατιωτικούς. Ἰδοὺ τὰ τρία τῆς σημερινῆς Ἑλλάδος στρατόπεδα. Κύριοι βουλευταὶ, μὴ λησμονήσητε, ὅτι ἀπὸ τὸ πανεπιστήμιόν μας ἔχομεν σήμερον καὶ εἰς τὴν Ἤπειρον καὶ εἰς τὴν Θεσσαλίαν καὶ ὅλην τὴν γείτονα ἐπικράτειαν τῆς Τουρκίας πολλοὺς ἰατροὺς, διδασκάλους, δικηγόρους, καὶ ὅλοι αὐτοὶ ἐξῆλθον ἀπὸ τὸ αὐτὸ πανεπιστήμιον... Μὴ ταράττεσθε, κύριοι, δύνασθε νὰ ἀποφασίσητε ὅ,τι θέλετε· ἕκαστος ἔχει ψῆφον, ἔχει καὶ γνώμην, καὶ ἐγὼ κατὰ συνέπειαν ὀφείλω νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου· αὕτη δὲ εἶναι, ἐπίσης νὰ περιποιηθῆτε τὴν Ῥιζάρειον σχολὴν, ἐπίσης καὶ τὸ πανεπιστήμιον· καὶ μὴ νομίζετε, ὅτι διὰ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν προτείνει ὁ κύριος ὑπουργὸς, θὰ καταστρέψετε, ἀπ’ ἐναντίας θὰ ἐνισχύσετε. Ἐνῷ τὸ πανεπιστήμιον θὰ ἐξακολουθῇ νὰ πολλαπλασιάζῃ κατ’ ἔτος τοὺς ἀναγκαίους πεπαιδευμένους ἄνδρας ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἡ μεγάλη πατρὶς ἔχει ἀνάγκην, ὁ στρατὸς θὰ ἔχῃ ἐν δέοντι κατηρτισμένους στρατιωτικοὺς καὶ οὐχὶ μαθητὰς ἀνηλίκους καὶ ἡμιμαθεῖς· ἑπομένως δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ σᾶς διαφύγῃ καὶ ἡ ἰδέα ὅτι τὸ μόνον πανεπιστήμιον, ὅπερ ὑπάρχει, εἶναι τὸ τῶν Ἀθηνῶν, καὶ εἶναι πανεπιστήμιον τῆς ὅλης Ἑλλάδος. Κύριοι, δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἐκτείνω τὸν λόγον μου εἰς τὸ μέρος τοῦτο, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐξηγήσω καὶ τὰς σχετικὰς ἰδέας μου· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς συστήσω εἶναι, νὰ περιποιηθῶμεν τοὺς πάντας ἐπίσης. Ἓν πρόσκομμα τοιοῦτον, ὅπως παρουσιάζεται σήμερον, θέλει φέρει τοιαῦτα μεγάλα καὶ ἀνυπολόγιστα εἰς τὴν πρόοδον τῶν μαθητῶν. Εἶμαι λοιπὸν, κύριοι, ὑπὲρ τῆς τροπολογίας τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ, ἡ ὁποία προλαμβάνει καὶ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην περίπτωσιν.

§51ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε συζητήσεως κύριοι, νομίζω, ὅτι ἐξήχθη προφανῶς, ὅτι ὅλοι ἐπιδιώκομεν τὴν ὑποστήριξιν τῶν φώτων, τὴν ἴσην διανομὴν τῶν ὑποχρεώσεων κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων καὶ μίαν ἰδιαιτέραν μέριμναν ὑπὲρ τῆς ἀναπτύξεως τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Νομίζω, ὅτι καὶ τὰ τρία αὐτὰ, πολύτιμα ὄντα, κατ’ οὐδὲν πρέπει νὰ παραμεληθῶσιν ἐξ ἡμῶν. Τὸ προτεινόμενον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἐπιφέρει ἐξαιρέσεις τινὰς καὶ δι’ ἑνὸς ἄλλου ἄρθρου δίδει εὐκολίας τινάς, θεραπεύει καὶ τὰς τρεῖς αὐτὰς ἀνάγκας, ναὶ ἢ ὄχι; Τοῦτο εἶναι, νομίζω, τὸ ζήτημα, ὅπερ πρέπει καλῶς νὰ ἐννοήσωμεν. Κατ’ ἐμὲ νομίζω, ὅτι οὐδὲν τῶν μεγάλων αὐτῶν συμφερόντων παραβλάπτεται. Τὸ μὲν Πανεπιστήμιον, τὸ κέντρον τῶν φώτων κατὰ τὴν Ἀνατολὴν, νομίζω, ὅτι κατ’ οὐδὲν παραβλάπτεται χορηγοῦν εἰς τὸν στρατὸν καὶ πρὸς ἴσην ἐφαρμογὴν τῶν νόμων καὶ πρὸς ἴσην διανομὴν τῆς δικαιοσύνης ἄτομα τινὰ, τὰ ὁποῖα ἤθελον τύχει τῆς ψήφου διὰ νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατόν. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν κατὰ τὴν ἐπικράτειαν τῶν τε γυμνασίων καὶ τοῦ πανεπιστημείου, συγκρινόμενος πρὸς ἐκεῖνον τῶν κληρωθησομένων, εἶναι τοσοῦτον μικρὸς, ὥστε δὲν δύναταί τις νὰ συμπεράνῃ, ὅτι προσκόμματα θέλουσιν ἐγερθῆ διακωλύοντα τὰ φῶτα εἰς τὴν Ἑλλάδα· μεταξὺ χιλιάδων μαθητῶν ἴσως ἑκατὸν θὰ ᾖναι ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ τύχουν τοῦ κλήρου. Καὶ τοῦτο δὲν θέλει φέρει κώλυμα εἰς τὴν διάδοσιν τῶν φώτων, ἡ κατάταξις ὅμως αὐτῶν εἰς τὸν στρατὸν φέρει μεγίστην ἐγγύησιν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων· ἐγὼ τοὐλάχιστον τὴν θεωρῶ ὡς μίαν ζύμην ἐξαίρετον, ἡ ὁποία ὑπόσχεται λαμπρὰ ἀποτελέσματα εἰς τὸ μεγαλεῖον τοῦ στρατοῦ. Ἡ παρουσίασις στοιχείου ἐν τῷ στρατῷ ἀνήκοντος εἰς τὰς καλλιτέρας τάξεις τῆς κοινωνίας εἶναι μία ἐγγύησις σπουδαιοτάτη ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὑπὸ τὴν ἔποψιν πολλῶν ἄλλων συμφερόντων πολυτίμων τῆς κοινωνίας. Καὶ ἀπαντῶν διὰ τούτων εἰς τὸν ἔντιμον βουλευτὴν ὅστις εἶπεν, ὅτι οὕτως ἱδρύομεν στρατοκρατείαν, ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ μία τοιαύτη ἐγγύησις, ὅτι δὲν θέλει ὑπάρξει στρατοκρατεία, ἀλλὰ μετάγγισις εἰς τὸν στρατὸν στοιχείων ἀνηκόντων εἰς τὰς καλλιτέρας τάξεις τῆς κοινωνίας, ἡ ἐγγύησις εἶναι καὶ ἡ προκειμένη. Ἀλλ’ ὀφείλομεν, κύριοι, νὰ μεριμνήσωμεν καὶ περὶ τοῦ κλήρου. Καὶ τὸ 46 ἄρθρον προβλέπει τὴν περίπτωσιν ταύτην, πῶς νὰ συμβιβάσωμεν τὸ καθῆκον ὅπερ πᾶς πολίτης ἔχει νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὸν στρατὸν, χωρὶς νὰ ἐπέλθουν ἄλλα ἄτοπα. Τὸ ἄρθρον τοῦτο λέγει, ὅτι οἱ τοιοῦτοι νέοι δύνανται νὰ ἐξακολουθήσωσι τὰς σπουδάς των, καὶ τότε νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατὸν, ὅταν περατώσωσι τὰ μαθήματά των. Ἐγὼ ἤθελον προτείνει καὶ ἄλλον τινὰ ὅρον τὸν ἀκόλουθον· οἱ μὲν μαθηταὶ τοῦ γυμνασίου κληρούμενοι νὰ κατατάσσωνται,.... οἱ δὲ τοῦ πανεπιστημίου ἅμα τῇ λήξει τῶν μαθημάτων. Ἀλλὰ ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι τοῦτο δύναται νὰ ματαιώσῃ τὴν διάταξιν αὐτήν· τὸ τοιοῦτον ἠμποροῦμεν νὰ τὸ προλάβωμεν τάττοντες ὅρον τινὰ, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν ἰδέας ὄχι εὐγενεῖς, ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν τοιούτων θέλει λάβει ποτὲ οὐδεμίαν ὑπηρεσίαν, ἂν δὲν ἐκπληρώσῃ τὴν ὑπηρεσίαν του ἐν τῷ στρατῷ. Νομίζω, ὅτι τότε θὰ ἀναγκασθοῦν οὗτοι νὰ ἐκπληρώσωσι τὴν ὑποχρέωσίν των. Δι’ ἡμᾶς, Κύριοι, αὐτὴ ἡ τοῦ 46ου ἄρθρου εὐκολία ἔχει ἀξίαν· διότι νομίζομεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ φέρωμεν οὐδὲν πρόσκομμα εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τῶν σπουδῶν· διότι ἠθέλαμεν ἐνισχύσει τὴν ἡμιμάθειαν, ἥτις δυστυχῶς ἐπιπολάζει εἰς τὸν τόπον μας. Βέβαια τοιοῦτοι μαθηταὶ κατατασσόμενοι εἰς τὸν στρατὸν ἤθελον εἶσθαι ἄχρηστοι εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὸ πανεπιστήμιον κατόπιν. Ἐὰν μείνωσιν εἰς τὸν στρατὸν, τότε οἱ φόβοι, ὅτι θὰ χαθῶσι πολλαὶ γνώσεις, εἶναι μάταιοι, διότι οἱ τοιοῦτοι θὰ χρησιμεύσωσιν εἰς ἄλλον κλάδον ἐπίσης ἐθνικόν. Ἄλλος παρετήρησε πολὺ ὀρθῶς, ὅτι εἰς ἄλλας ἐπικρατείας αἱ δυσκολίαι ἐξομαλύνονται διοικητικῶς καὶ ὅτι εἰς πανεπιστήμιον τῆς Εὐρώπης εἶδε μαθητὰς στρατιώτας ἐξακολουθοῦντας τὰ μαθήματά των. Αὐτὸ εἶναι βεβαιότατον. Ἂν ὁ νόμος αὐτὸς γίνῃ νόμος τοῦ κράτους, θέλουσι διοικητικῶς διαταχθῆ ὅλα ἐκεῖνα τὰ μέσα διὰ νὰ δύνανται νὰ ἐξακολουθοῦν τὰ μαθήματα χωρὶς αὐτὰ νὰ φέρῃ πρόσκομμα σπουδαῖον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν· αἱ ὧραι τῶν στρατιωτικῶν γυμνασίων δύνανται νὰ κανονισθῶσιν εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ κωλύωνται εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῶν μαθημάτων. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι ὁ νόμος τοὺς δίδει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποπερατώσωσι τὰς σπουδάς των, δύνανται ὅμως καὶ ἀμέσως νὰ καταταχθῶσι. Δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι δὲν διατρέχομεν οὐδένα τῶν κινδύνων, ἂν παραδεχθῶμεν αὐτὸ τὸ ἄρθρον. Ὑπ’ αὐτὰς τὰς ἐπόψεις νομίζω, ὅτι εἶναι καλόν. Ἀλλ’ ἂν ἡ Βουλὴ ἔχῃ ἰδέαν, ὅτι εἶναι συμφέροντα ἄλλα ὑπαγορεύοντα αὐστηροτάτην ἐκτέλεσιν τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, εἰς ἡμᾶς δὲν φέρει κανὲν πρόσκομμα αὐτό. — Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ψηφοφορήσωμεν, νομίζω καθῆκον νὰ ὑποδείξω τὸ ἀτόπημα, εἰς τὸ ὁποῖον περιέπεσεν ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, παραδεχόμενος δύω τινὰς ἰδέας. Καὶ κατ’ ἀρχὰς συμφωνῶ πληρέστατα, ὅτι καὶ πολὺ λογικῶς καὶ πολὺ ἀποτελεσματικῶς ἀπέκρουσεν ἰδέας παρεισφρυσάσας εἰς τὴν συζήτησιν, εἴτε λόγῳ στρατοκρατίας, εἴτε λόγῳ φυγαδεύσεως τῶν φώτων, καὶ πολὺ ὀρθῶς ὑπεστήριξε τὴν ἰδέαν, ὅτι διὰ τῆς κατατάξεως ἑκατὸν μαθητῶν ἐν τέλει τοῦ ἔτους εἰς τὸν στρατὸν τὰ φῶτα δὲν φυγαδεύονται, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὅτι ὁ στρατὸς ἀποκτᾷ στοιχεῖα—ἔστω καὶ μικρὰ κατὰ τὸν ἀριθμὸν, οὐχ ἧττον μεγάλα κατὰ τὴν ἀξίαν. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ἡ ἰδέα αὕτη ἀποσκορακίζεται ἐντελῶς διὰ τῆς ἰδέας, ὅτι μεταξὺ τῶν 6,000 μαθητῶν 100 τὸ πολὺ δύνανται νὰ τύχουν ὑποχρεωτικοῦ κλήρου. Καὶ ἐνῷ ἡ παιδεία δὲν θέλει πάθει, συγχρόνως ὁ στρατὸς ἀποκτᾷ στοιχεῖα ἀρκετὰ ἀναγκαῖα εἰς τὰς περιστάσεις. Ἀλλὰ, Κύριοι, κατόπιν τούτων ὁ Κ. ὑπουργὸς ἔρχεται εἰς ὑποστήριξιν τῆς παραδοχῆς τοῦ 46 ἄρθρου, ἐνῷ πολὺ λογικῶς εἶπεν, ὅτι διοικητικῶς δύναται καὶ ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ μέτρα τοιαῦτα, ὅπως οἱ μαθηταὶ δύνανται νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὰς φρουρὰς τῶν τόπων ἐκείνων εἰς τοὺς ὁποίους ὑπάρχει εἴτε γυμνάσιον, εἴτε τὸ πανεπιστήμιον. Καὶ ἰδοὺ λοιπὸν μία ἐφαρμογὴ αὐτῆς τῆς ἰδέας· τὰ γυμνάσια τῆς Ἑλλάδος εἶναι εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, τὸ πανεπιστήμιον ἑδρεύει εἰς τὰς Ἀθήνας· εἰς ὅλας τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν ὑπάρχει φρουρὰ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἕδραι ταγμάτων· ἂν ὁ μαθητὴς τοῦ γυμνασίου τῆς Σπάρτης τυχὸν κληρωθῇ, δύναται νὰ καταταχθῇ εἰς τὸ τάγμα τῆς Σπάρτης· ἂν ὁ μαθητὴς τύχῃ τοῦ γυμνασίου τῶν Ἀθηνῶν ἢ τοῦ πανεπιστημίου, δύναται πολὺ καλὰ νὰ καταταχθῇ εἰς ἓν τῶν ταγμάτων τῆς φρουρᾶς τῶν Ἀθηνῶν. Ἂν δύναται, νομίζω, ὅτι ὀφείλει νὰ παράσχῃ τοιαύτην εὐκολίαν εἰς τοὺς μαθητὰς αὐτοὺς ἡ Κυβέρνησις. Κατὰ συνέπειαν τὸ πανεπιστήμιον θὰ ἔχῃ τὴν εὐτυχίαν νὰ στολίζεται καὶ μὲ διαφόρους στολὰς διαφόρων ὅπλων. Τίς, Κύριοι, ἐμποδίζεται τῶν στρατιωτῶν τῶν διαμενόντων ἐδῶ ν’ ἀκροάζεται μαθήματα, καὶ ποσάκις τὰ σώματα δὲν παρεχώρησαν τοιαύτας εὐκολίας; Καὶ ὅταν πρόκειται νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἐξαίρεσιν διὰ τοὺς σπουδαστὰς, νομίζω, ὅτι ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ παρέξῃ αὐτὰ τὰ μέσα. Ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, καὶ ἐδῶ εἰς τὸν στρατόν μας, ὁσάκις νέοι εὑρέθησαν εἰς τὰς περιστάσεις αὐτὰς, οἱ ἀνώτεροί των τοῖς παρέσχον ὅλα τὰ μέσα· ὥστε δὲν βλέπω κατὰ τί θέλει μᾶς χρησιμεύσει ἡ διάταξις τοῦ 46ου ἄρθρου, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, σᾶς τὸ λέγω εἰλικρινῶς, αἱ ἐξαιρέσεις θὰ μείνουν αἱ αὐταὶ ὅπως ἦσαν καὶ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 37. Καὶ νομίζω, ὅτι ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν ὑπουργὸς ὀφείλει παρὰ ποτε ἄλλοτε σήμερον ν’ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀνάγκην τοῦ στρατοῦ διὰ τὴν πρόσληψιν αὐτῶν τῶν στοιχείων. Αὐτὰ τὰ στοιχεῖα πότε θὰ τὰ δώσῃ τὸ πανεπιστήμιον ἢ τὰ γυμνάσια; Σᾶς εἶπον, ὅτι θὰ τὰ δώσῃ μετὰ 10 ἔτη. Ποτὲ, καθὼς σᾶς εἶπον, οὐδεὶς τελειοδίδακτος τοῦ πανεπιστημίου θὰ ἔλθῃ νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς τὸν στρατόν. Δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι ὀφείλομεν νὰ παραδεχθῶμεν τὸ 14 ἄρθρον πλῆρες.

§52ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Παρατηρῶ, ὅτι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἶναι κατὰ τῆς παιδείας ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐξεπαιδεύθησαν, καὶ ἔχουν δίκαιον, διότι θέλουν νὰ ᾖναι ὀλιγώτεροι· διὰ τὸ ἔθνος ὅμως δὲν εἶναι συμφέρον. Ὁ Κ. Πετιμεζᾶς εἶπεν, ὅτι ἔχομεν τόσους δικηγόρους, φιλολόγους, ἰατροὺς, εἶναι περιττοὶ ἄλλοι. Διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του μοὶ ἔδωκε νὰ ἐννοήσω, ὅτι ὅταν εἷς φοιτητὴς τοῦ πανεπιστημίου διακόψῃ τὰς σπουδάς του, δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐπανέλθῃ· καὶ ἐρωτῶ τὸν Κ. Πετιμεζᾶν, ἂν διέκοπτε τὰς σπουδάς του, ἠμποροῦσε νὰ ἀγορεύῃ ὅπως ἀγορεύει; Φρονῶ λοιπὸν ὅτι καρατομοῦμεν τὴν παιδείαν δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου. Ἔπειτα αὐτὸς ὁ ποιμὴν ὅστις ἐξώδευσε διὰ νὰ μάθῃ τὸ παιδὶ του γράμματα ὅσον νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ πανεπιστήμιον, τί θὰ γίνῃ;

§53ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ. Ὕστερον ἀπὸ τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἐντίμου ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἐνόμισα ὅλως περιττὸν νὰ κάμω ὀλίγας παρατηρήσεις. Ἠναγκάσθην ὅμως ἀπὸ τὴν ἐπιμονὴν τοῦ Κ. Α. Μαυρομιχάλη. Πρέπει νὰ στηριχθῶμεν εἰς τὰ πράγματα, ἂν θέλωμεν νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα. Δὲν δύναταί τις νὰ προοδεύσῃ ἢ μᾶλλον νὰ φθάσῃ εἰς τὴν ὁδὸν, ἐὰν διακοπῇ κατά τι σημεῖον. Τοῦτο εἶναι πολὺ φυσικόν. Ἀποσπᾶται ἀπὸ τὴν παιδείαν πρὸς ἣν ἤρχησε νὰ ἐξοικειοῦται, καὶ ῥίπτεται εἰς ἄλλο στάδιον, εἰς τὸ ὁποῖον θ’ ἀποκτήσῃ ἄλλας ἕξεις, πρὸ πάντων δὲ θὰ λησμονήσῃ τὴν μελέτην· ὅταν ἀποπερατώσῃ τὴν ὑπηρεσίαν του αὐτὴν, ἤθελον νὰ ὑπάρχῃ τις νὰ μὲ πείσῃ, ὅτι θὰ ᾖναι δυνατὸν αὐτοὶ οἱ ὀλίγοι, ἔστω, νέοι νὰ ἐπαναλάβουν τὰς σπουδάς των διὰ νὰ γίνουν χρήσιμοι εἰς τὴν κοινωνίαν, καὶ τότε ἤθελον συμφωνήσει. Ἀλλὰ δὲν τὸ βλέπω. Μὲ εἶπον, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παρέξῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ μέσα νὰ ἐξακολουθοῦν τὰς σπουδάς των, δηλ. νὰ ἐκτελῶσι 2 ὑπηρεσίας, τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατιώτου καὶ συγχρόνως καὶ τὴν τῆς παιδείας. Τοῦτο εἶναι ἀδύνατον, καὶ μάλιστα ἂν θέλετε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅ,τι συμβαίνει ἐδῶ. Γνωρίζομεν, ὅτι δυστυχῶς ὅλα τὰ μέσα εἶναι μικρά. Ὁ στρατιώτης ἐξέρχεται ἀπὸ τὴν μίαν ὑπηρεσίαν διὰ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἄλλην. Ἑπομένως πῶς εἶναι δυνατὸν ὁ σπουδαστὴς νὰ δυνηθῇ κατόπιν νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰς σπουδάς του ἢ καὶ συγχρόνως; Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ πραγματοποίησις τοῦ νόμου τούτου. Ἔπειτα πόσα δὲν ὀφείλομεν εἰς τὴν παιδείαν, ἥτις εἶναι ἡ ὁδὸς διὰ τῆς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει τὴν λύσιν ὅλων τῶν ζητημάτων της; Δὲν εἶναι ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία, ἥτις ἐγγυᾶται τὴν εἰς τὸ τέρμα ἄφιξιν αὐτῶν τῶν ζητημάτων· πρὸ πάντων εἶναι ἡ ὁδὸς τοῦ ἐκπολιτισμοῦ. Δὲν ἐννοῶ, ὅτι φυγαδεύομεν διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ τὴν παιδείαν· ἀλλὰ λέγω, ὅτι διὰ παντὸς τρόπου πρέπει νὰ τὴν ὑποστηρίζωμεν διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν λύσιν αὐτῶν τῶν ζητημάτων. Καὶ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὑπῆρξε μεγάλη στρατιωτικῶς τότε, ὅταν ὑπῆρξε μεγάλη διὰ τῆς παιδείας. Νομίζω, ὅτι διὰ καθῆκον, ὅπερ ἔχομεν νὰ ἐκπληρώσωμεν, νὰ παραδεχθῶμεν τὰς ἐξαιρέσεις αὐτὰς μὲ ὅλας τὰς ἐγγυήσεις. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 14, ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας, ὅτι πρέπει νὰ τὸ συνδυάσωμεν μὲ τὸ 46 ἄρθρον.

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις θεωρεῖται ἀποπερατωμένη. Προσέξατε νὰ θέσω τὸ θέμα ὅπως τὸ ἀντελήφθην.

§55ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Δόσατέ μοι τὸν λόγον.

§56ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίσατε, τὸν ἔχετε.

§57ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Λέγω, Κ. Πρόεδρε, ὅτι ἂν θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν τὸ ἄρθρον 46, τότε ἔχω νὰ κάμω ὀλίγας παρατηρήσεις· ἂν δὲ τὸ 14 ἄρθρον, τότε δὲν ἔχω νὰ εἴπω τίποτε.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχω μίαν τροπολογίαν τοῦ Κ. Κυριακοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ἀπωτέρα καὶ ζητεῖ ἐξαίρεσιν τῶν πενήτων σπουδαστῶν· «ἐξαιροῦνται τῶν στρατιωτικῶν ὑποχρεώσεων οἱ τακτικοὶ μαθηταὶ τῶν γυμνασίων καὶ πανεπιστημίου οἱ ἀνήκοντες εἰς ἄπορον οἰκογένειαν». Θὰ ζητήσω τὴν γνώμην σας ἐπὶ τῆς τροπολογίας αὐτῆς. Δευτέρα τροπολογία θὰ ᾖναι τὸ 46 ἄρθρον, κύριον δὲ θέμα τὸ 14 ἄρθρον.

§59ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Τὸ 46 ἄρθρον εἶναι προσθήκη, δὲν εἶναι ἀπωτέρα τροπολογία.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ὑπουργεῖον, Κύριοι, φέρει ὡς τροπολογίαν τὸ 46 ἄρθρον. Τὰς ἐξαιρέσεις τὰς δέχεται, ἀλλὰ διὰ τοὺς μαθητευομένους νὰ ἐπιφυλαχθῇ ἡ ὑποχρέωσις, ἀφοῦ τελειώσουν τὰς σπουδάς των. Ἰδοὺ ὅπου εἶναι ἀπωτέρα.

§61ΤΙΝΕΣ. Εἶναι προσθήκη, δὲν εἶναι ἀπωτέρα.

§62Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ 14 ἄρθρον συνδυάζεται μὲ τὸ 46, ἀλλὰ συγχέεται ἡ μία διάταξις καὶ ἡ ἄλλη, διότι τὸ 46 ἄρθρον ζητεῖ προθεσμίαν καὶ οὐχὶ ἐξαίρεσιν, ἐνῷ τὸ 14 θέλει ἐξαιρέσεις τὰς ὁποίας ἔχει ὁ νόμος. Τὸ 46 ζητεῖ προθεσμίαν, εἶναι ἄλλη ἰδέα σχετιζομένη ἀλλὰ μὴ δυναμένη ἡ μία νὰ δεχθῇ τροπολογίαν τῆς ἄλλης. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι ἡ τροπολογία τοῦ Κ. Κυριακοῦ δύναται νὰ ἔλθῃ ὡς τροπολογία τοῦ 14 ἄρθρου ἢ καὶ ὡς ἀπωτέρα πρότασις. Εἰ μὲν παραδεχθῇ, τότε θὰ ᾖναι ζήτημα ἂν πρέπῃ νὰ παραδεχθῇ τὸ 46 ἄρθρον· ἂν ὅμως ἀποῤῥιφθῇ, τότε ἔρχεται τὸ 14 ἄρθρον καὶ μετ’ αὐτὸ ἔρχεται καὶ τὸ 46 ἄρθρον. Δὲν προδικάζεται τὸ 46 ἄρθρον.

§63Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Προτείνω ὅπως ἡ συζήτησις τοῦ 46 ἄρθρου ἀναβληθῇ καὶ συζητηθῇ μὲ τὸν γενικὸν νόμον.

§64ΖΩΤΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ Κ. Πετιμεζᾶ ὑποδεικνύει μίαν ὑπεκφυγὴν πλαγίαν. Τὸ ἄρθρον 46 ἐσυζητήθη καὶ ἴσως πολλοὶ τῶν κυρίων βουλευτῶν μετριάζουσι τὰς ἰδέας των περὶ ἐξαιρέσεων ἕνεκα τοῦ 46 ἄρθρου. Λοιπὸν πρέπει τὸ 46 ἄρθρον νὰ ψηφοφορηθῇ, διότι αὐτὸ εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μετριάζει τὴν δριμύτητα τῶν μὴ ἐξαιρέσεων.

§65Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶναι δικαίωμά μου νὰ ζητήσω τὴν ἀναβολὴν ἑνὸς ἄρθρου.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιμένετε, Κύριε Κυριακέ;

§67ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Βέβαια.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, ἀκούσατε τὴν τροπολογίαν τοῦ Κ. Κυριακοῦ, τὴν ἀναγινώσκω καὶ δευτέραν φορὰν (ἀναγινώσκει). Θὰ ζητήσω τὴν γνώμην σας. Οἱ παραδεχόμενοι νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Δὲν παρεδέχθη. Σχετικῶς λοιπὸν, χωρὶς νὰ προδικάσωμεν διὰ τὸ 46 ἄρθρον, θὰ ζητήσω τὴν γνώμην σας διὰ τὸ 14ον ἄρθρον ὡς ἔχει.

§69ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Φρονῶ, ὅτι ἔγινε πρότασις ἀπὸ τὸν Κ. Μαυρομιχάλην νὰ ἀπαλειφθῇ ὁ παράγραφος ἐκεῖνος, ὅστις ἐξαιρεῖ τοὺς μαθητὰς τῆς ἱερατικῆς σχολῆς καὶ τῆς Ῥιζαρείου· ἐπιθυμοῦμεν νὰ ψηφοφορηθῇ καὶ αὐτή.

§70Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα καὶ τῆς ὁποίας ἂν θέλετε ἡ πρωτοβουλία δὲν ἀνήκει εἰς ἐμὲ, εἶναι ἡ ἑξῆς· εἶπον «νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἐξαίρεσις τῶν μαθητῶν τῆς Ῥιζαρείου σχολῆς καὶ τῶν ἱερατικῶν· περὶ αὐτῶν τῶν καταστημάτων, εἶπον, οὔτε ἡμεῖς ἔχομεν χρηστὰς πληροφορίας, οὔτε ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ τοὐναντίον εἴμεθα πληροφορημένοι, ὅτι τὰ καταστήματα ταῦτα δὲν ἀποβλέπουν πρὸς τὸν σκοπὸν δι’ ὃν ἐσυστήθησαν, οὐδ’ ἐπιδιώκουν τὸν προορισμόν των». Διὰ τοῦτο ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου ταῦτα, θέλω νὰ ψηφοφορηθῇ τὸ 14 ἄρθρον, ἀφοῦ ἀπαλειφθῇ ἡ ἐξαίρεσις τῶν ἱερατικῶν καὶ τῆς Ῥιζαρείου σχολῆς.

§71Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς Ἐκκλησιαστικῶν κ. τ. λ.). Κύριοι, πολλάκις ἐσκέφθην νὰ λάβω τὸν λόγον σήμερον ἐπὶ τοῦ περὶ ἐξαιρέσεων θέματος, τὸ ὁποῖον τοσοῦτον σπουδαίω; συζητεῖται· τὸ θέμα τοῦτο πολυτρόπως ἐξητάσθη· ἐξητάσθη ὑπὸ ἔποψιν καθαρῶς στρατιωτικὴν, ὑπὸ ἔποψιν ἐκπαιδευτικὴν καὶ ἐπὶ τέλους ἐσυζητήθη ὑπὸ ἔποψιν κοινωνικῆς ἀνάγκης. Ἀλλὰ συζητοῦντες, Κύριοι, νόμον τινὰ, δέον νὰ ἐξετάζωμεν αὐτὸν ὑπὸ δύω τινὰς σπουδαιοτάτας αὐτοῦ ἐπόψεις, ἤτοι τῆς παρούσης καὶ τῆς μελλούσης αὐτοῦ χρησιμότητος. Ὡς ἐπὶ πάσης πράξεως, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς νομοθεσίας ἡ ἰσοῤῥοπία εἶναι ἡ ἀσφαλεστέρα βάσις. Ἐὰν νομοθετοῦντες βαρύνωμεν τὴν πλάστιγγα ὑπὲρ ταύτης τῆς ἀνάγκης τῆς ὑπηρεσίας, τὸ σκάφος τῆς πολιτείας θέλει κλίνει ἀπὸ τὸ ἓν μέρος καὶ τότε δὲν εὐπλοεῖ. Δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς προτιμήσεως οὐδεμιᾶς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, εἶμαι ὑπὲρ τῆς ὑπηρεσίας τῆς Ἐπικρατείας ἐν γένει. Μόνη ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία εἶναι ἀνεπαρκὴς νὰ σώσῃ τὴν πολιτείαν ἄνευ τῆς συνοδείας τῆς ἐπιστήμης, τῶν χρημάτων, τοῦ ἐμπορίου, τῆς ναυτιλίας καὶ ἐν γένει παντὸς ὅ,τι δύναται νὰ παρέξῃ τὰ μέσα ἄφθονα πρὸς πᾶσαν ἐπιχείρησιν. Ὁσάκις λοιπὸν νομοθετοῦμεν, πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἐν γένει, ὡς προεῖπον, ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους· διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι, ὅπως ἐτέθη ἡ ἐξαίρεσις ἐν τῷ 46 ἄρθρῳ καὶ ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τὸν Κ. πρόεδρον, ἴσως ἤθελεν εἶσθαι ἡ καλλιτέρα διάταξις τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ παραδεχθῶμεν. Ὅταν ἔλθωμεν ἐκεῖ, θέλω δώσει καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην μου, καθόσον ἀφορᾷ τὸ ἄρθρον τοῦτο. Ἀλλὰ, Κύριοι, προκειμένης κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τῆς συζητήσεως περὶ ἑνὸς ἰδιαιτέρου κλάδου — τοῦ κλάδου, λέγω, τῶν ἐκκλησιαστικῶν, ὅστις ἔχει τοὺς στρατιώτας του, ὡς καὶ ἡ λοιπὴ ὑπηρεσία ἔχει τοὺς ἐδικούς της, διότι, ὡς ὑπάρχουν στρατιῶται διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πολέμου, οὕτως ὑπάρχουν καὶ στρατιῶται διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Εὐαγγελίου, οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι, Κύριοι, καθιερώσαντες ἐξαιρέσεις τινὰς ὑπὲρ τῶν προπαρασκευαζομένων διὰ τὸ ἱερατικὸν ἐπάγγελμα, δὲν καθιέρωσαν ἐξαίρεσίν τινα ἄδικον ἢ βλάπτουσαν τάξιν τινὰ πολιτῶν ἢ τὴν Ἐπικράτειαν· ἀπ’ ἐναντίας προέλαβον ἐπαισθητὰς ἀνάγκας τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑπηρεσίας. Εἶπον, Κύριοι, ὅτι οἱ ὑφιστάμενοι νόμοι δὲν καθιέρωσαν ἐξαίρεσιν ἢ προνόμιόν τι ὑπὲρ τάξεώς τινος πολιτῶν, διότι ἐκκλησιαστικὴ ὁμὰς, ὅπως εἰς τὸν καθολικὸν κόσμον ὑπάρχει, παρ’ ἡμῖν δὲν ὑφίσταται, καθόσον τὸ ἱερατεῖον ἡμῶν σύγκειται ἀπὸ πολίτας ἐργατικοὺς, καὶ ὑμεῖς γνωρίζετε, ὅτι ὁ ἱερεὺς ἀπὸ τὸ θυσιαστήριον μεταβαίνει εἰς τὴν ἐργασίαν του ὡς πᾶς πολίτης· διὰ τοῦτο καὶ ὁ κλῆρος τῆς Ἑλλάδος πρωταγωνιστεῖ εἰς πάντα ἀγῶνα· παράδειγμα ἔστω τὸ πρὸ ὀλίγου λαβὸν χώραν ἐν τῷ ἡρωϊκῷ Ἀρκαδίῳ, ὅπου πρωτηγωνίστει εἷς κληρικός. Κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην ἤκουσα μὲ λύπην μου ἕνα ἐκ τῶν ἐντίμων συναδέλφων μου νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει κακὰς πληροφορίας περὶ τοῦ ἱερατείου καὶ τῶν ἱερατικῶν σχολῶν. Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν γνωρίζω τίποτε. Ἄλλοτε ὡς βουλευτὴς εἶχον ἔλθει ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ ἀντέκρουσα ὁμοίως τὰς κατὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐκπαιδεύσεως αἰτιάσεις. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἐκπαίδευσις δὲν ἔχει μόνον τὸν σκοπὸν νὰ προπαρασκευάσῃ ἁπλῶς πολίτην τινὰ γνωρίζοντα γράμματα, ἀλλὰ νὰ μορφώσῃ συνάμα τὰ ἤθη ἐκείνου, ὅστις πρόκειται νὰ ταχθῇ μεσίτης μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ οὐρανοῦ. Τὰ χριστιανικὰ ταῦτα ἤθη, λέγω, δὲν ἀποκτῶνται συνήθως ἐν τῇ κοινῇ ἐκπαιδεύσει τοῦ κόσμου. Ὑπάρχει διδασκαλία τις, ἐκπαίδευσίς τις εἰδικὴ, ἥτις προπαρασκευάζει τὸν ἄνθρωπον νὰ ἀναδεχθῇ τὴν μεγάλην ἀποστολὴν τῆς ἱερωσύνης. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐσυστήθησαν τὰ ἱερατικὰ σχολεῖα, ἵνα προμηθεύωσιν εἰς τὰς κώμας καὶ τὰ χωρία ἱερεῖς δυναμένους νὰ ἐννοήσωσι καὶ ἐξηγήσωσι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ πρὸς τοὺς χριστιανούς. Ὅταν ἐρχώμεθα σήμερον ν’ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὴν ἐκκλησίαν τοὺς πεφωτισμένους αὐτῆς ὑπηρέτας, ἀποστεροῦμεν ἕνα διδάσκαλον τῆς κοινωνίας, ἀποστεροῦμεν ἕνα προστάτην τῶν ὀρφανῶν, ἕνα παρηγορητὴν τῶν ἀγωνιώντων! Ὅλοι, Κύριοι, γνωρίζομεν εἰς ποίαν ἔκπτωσιν περιῆλθε κατά τινας καιροὺς τὸ ἱερατεῖον. Περιστάσεις δυσχερεῖς, ὁ ἀγὼν ἡμῶν, τὰ ἐκ τούτου δυστυχήματα τῆς Ἑλλάδος, ὅλα ταῦτα παρεκώλυσαν νὰ καταρτισθῶσιν ἱερεῖς ἄξιοι τοῦ ὀνόματος, καὶ διὰ ταῦτα ἡ ἀθλιότης ἐπεκράτησε μεταξὺ τῶν ἱερέων μας, καὶ ὅλοι γνωρίζετε, Κύριοι, τὸ ἀστεῖον ἐκεῖνο τὸ ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Κοραῆ ῥηθὲν περὶ παππάδων. Εἰς τοιαύτην λοιπὸν κατάστασιν περιελθόντων τῶν πραγμάτων, ἡ κοινωνία εἶχε συμφέρον νὰ προστατεύσῃ τὸν κλῆρον, διότι, ὡς ὀρθῶς ὁ σοφὸς καὶ μέγας πολιτικὸς ἀνὴρ, ὁ κ. Γκιζὼ, εἶπε· «δότε εἰς τὸν πολίτην ἕνα καλὸν ἱερέα, ἕνα καλὸν εἰρηνοδίκην καὶ ἕνα καλὸν δήμαρχον, καὶ τότε ῥίψατε κάτω πᾶν ἄλλο νομοθετικὸν οἰκοδόμημα». Ὑπὸ τοιαύτην λοιπὸν ἔποψιν ἐξετάζων τὸ ζήτημα τοῦ ἱερατείου, καὶ ἀφοῦ τὸ ἱερατεῖον σήμερον δὲν εἶναι ὅπως ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἦτο, εἶναι συμφέρον νὰ καθιερωθῇ ἡ ἐξαίρεσις τὴν ὁποίαν τὸ νομοσχέδιον περιέχει. Δὲν ὑπάρχει δὰ καὶ τοσαύτη πληθὺς σχολείων ἐχόντων ἀριθμὸν μέγαν, ὅπως τρομάζωμεν ἀπέναντι τῆς καθιερουμένης ἐξαιρέσεως· ὅλοι ὅλοι εἶναι 30, τόσον δύσκολον εἶναι τὸ ἐπάγγελμα αὐτό. Εἶναι δὲ πάντες οὗτοι τέκνα ἱερέων, ὅπερ εἶναι λίαν εὐχάριστον, διότι οὕτω τὸ ἱερατεῖόν μας γίνεται διαδοχικὸν, καὶ ἡ διαδοχὴ τῶν ἐπαγγελμάτων φρονῶ, ὅτι εἶναι ἀρίστη. Ὑπεβλήθη ὑπὸ τὴν ὑμετέραν συζήτησιν νομοσχέδιον περὶ ἐπιδόματος τοῦ κατωτέρου κλήρου, καὶ ἐντὸς ὀλίγου θέλετε καθιερώσει μίαν τινὰ πρόνοιαν ὑπὲρ αὐτοῦ· ἡ πρόνοια αὕτη λοιπὸν δὲν πρέπει νὰ ληφθῇ ἐπὶ ἱερέων, οἵτινες εἶναι ἀνάξιοι τοῦ ἐπαγγέλματός των· φρονοῦντες νὰ ἐξασφαλίσητε τὴν τύχην τοῦ κλήρου, πρέπει νὰ ἐξασφαλίσητε τὴν τύχην οὐχὶ τοῦ ἀμελοῦς καὶ ἀμαθοῦς, ἀλλὰ τοῦ ἐργατικοῦ κλήρου, νὰ ἐξασφαλίσητε ἱερεῖς ὠφελοῦντας τὴν κοινωνίαν καὶ συνεισφέροντας εἰς τὴν ἠθικοποίησιν τοῦ τόπου, καὶ οὐχὶ ἱερεῖς ὑποστηρίζοντας πράγματα ἐναντία τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἥτις εἶναι ὁπωσδήποτε ὡς ἐγὼ καὶ αὐτὴ ὀρθόδοξος, νὰ παραδεχθῇ κατὰ τὰς ἁγίας ταύτας ἡμέρας τὸ νομοσχέδιον καθόσον ἀφορᾷ τοὺς ἱερεῖς· ἐὰν ὅμως δὲν θέλῃ νὰ τὸ παραδεχθῇ, ἐγὼ θὰ λυπηθῶ μὲν, ἀλλὰ καὶ δὲν θέλω ἔχει καὶ παράπονόν τι.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιμένετε εἰς τὴν πρότασίν σας;

§73ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ 14 ἄρθρον ὅπως ἀνεγνώσθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. — Ἀγαπᾶτε ν’ ἀναγνώσω καὶ τὸ 46; «Οἱ μαθηταὶ τῶν Γυμνασίων καὶ οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου δύνανται, χορηγοῦντες ἀξιόχρεων ἐγγύησιν, νὰ ἐκπληρώσωσιν αὐτοπροσώπως τὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου μετὰ τὴν περαίωσιν τῶν σπουδῶν των.» Ὁ κ. Πετιμεζᾶς προτείνει τὴν ἀναβολήν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν νὰ ἐγερθῶσιν· (ἀπεῤῥίφθη). Δὲν τὴν δέχεται ἡ Βουλή.

§75ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, τὸν λόγον δὲν τὸν λαμβάνω διὰ νὰ ἐξετάσω ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν τὸ ζήτημα, καθόσον αὐτὸ καὶ ἐσυζητήθη καὶ ἀπεφασίσθη ὁ σκοπός του. Προτείνω ἤδη τὸ ἄρθρον αὐτὸ νὰ σχηματισθῇ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ ὕστερον νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν· «Οἱ μαθηταὶ τῶν Γυμνασίων καὶ οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου λαβόντες κλῆρον ὑποχρεωτικὸν»· διατὶ νὰ μὴ φαίνεται; «δύνανται, χορηγοῦντες ἀξιόχρεων ἐγγύησιν, νὰ ἐκπληρώσωσιν αὐτοπροσώπως...............» ἐπάνω εἰς αὐτὴν τὴν λέξιν ἐσκέφθην νὰ εἴπω δύω λέξεις (θόρυβος). Ἐὰν ἀφήσωμεν τὴν λέξιν αὐτοπροσώπως, θὰ εἴπῃ ὅτι προδικάζομεν τὰς ἀντικαταστάσεις, ἐνῷ ἐδῶ δὲν τὰς προδικάζομεν, καὶ τότε θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ παραδεχθῶμεν ὡς στρατιώτας αὐτοὺς τοὺς ὁποίους ζητοῦμεν νὰ προστατεύσωμεν· π. χ. θὰ πέσῃ ὁ κλῆρος εἰς 20 φοιτητὰς· ἐκ τῶν 20 οἱ 10 εἶναι υἱοὶ πλουσίων καὶ θὰ φροντίσουν νὰ βάλουν ἀντικαταστάτας· ὥστε οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουν τὴν καλὴν ἐπιθυμίαν τοῦ νὰ συνίσταται ὁ στρατὸς καὶ ἀπὸ πλουσίους καὶ ἀπὸ πεπαιδευμένους, δὲν θὰ τὸ κατορθώσουν, διότι τοὺς τοιούτους δὲν θὰ τοὺς ἐπηρεάσῃ ὁ νόμος· οἱ 10 λοιπὸν πλούσιοι θὰ φροντίσουν νὰ ἀντικατασταθῶσιν· ἀφοῦ λοιπὸν ἀφαιρέσωμεν τοὺς υἱοὺς τῶν πλουσίων, μένουσιν οἱ ἄλλοι 10, οἵτινες εἶναι πτωχῶν γονέων τέκνα καὶ οἵτινες δὲν ἔχουν τὰ μέσα νὰ ἀντικαταστήσουν εἰς τὴν θέσιν των ἄλλα πρόσωπα. Ὑπὲρ αὐτῶν, φαίνεται, τὸ νομοσχέδιον θέλει νὰ κάμῃ μίαν ἐξαίρεσιν, διότι διὰ τὸν πλούσιον εἶναι περιττὸν νὰ εἴπῃ ὁ νόμος, περιμένω ν’ ἀντικαταστήσῃς· ὁ πτωχὸς ὅμως θὰ εἴπῃ, παρακαλῶ διὰ τὴν ὑποχρέωσίν μου, τὴν ὁποίαν δύναμαι νὰ ἐκπληρώσω αὐτοπροσώπως ἢ ἀντικατασταίνων ἕτερον ἀντ’ ἐμοῦ, παρακαλῶ νὰ μοὶ δοθῇ ὀλίγη προθεσμία, ὥστε νὰ τελειώσω τὰς σπουδάς μου καὶ κατόπιν νὰ πράξω τοῦτο. Ἔρχεται τὸ πέρας καὶ τότε, ἐὰν ᾖναι εἷς μαθητὴς, ὅστις ἐσπούδασε καὶ ἔλαβε τὸ δίπλωμά του εἴτε ὡς δικηγόρος, εἴτε ὡς ἰατρὸς, αὐτὸς ὁ ἄνθροπος ἴσως εἶναι τότε δυνατὸν νὰ δανεισθῇ χιλίας δραχμὰς διὰ νὰ ἀντικαταστήσῃ ἕνα ἄλλον καὶ ἐκπληρώσῃ τὴν ἀντικατάστασίν του· διὰ ποῖον λόγον νὰ θέλῃ ὁ νόμος αὐτοπροσώπως; Οὕτω λοιπὸν, ἐὰν λείψῃ τὸ αὐτοπροσώπως, δύνανται νὰ ὑπαχθῶσι καὶ αὐτοὶ εἰς τὰς λοιπὰς διατάξεις.

§76ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, ὁ λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσεν αὐτὸ τὸ ἄρθρον, εἶναι ὑπὲρ τῶν πτωχῶν καὶ κατὰ τῶν πλουσίων. Τί εἴπομεν, κύριοι; ὁ πτωχὸς οὗτος μαθητὴς οὔτε ἀφοῦ τελειώσῃ τὰς σπουδάς του θὰ ᾖναι εἰς κατάστασιν νὰ πληρώσῃ διὰ νὰ ἀντικαταστήσῃ ἄλλον. Ὑποθέσατε, ὅτι σήμερον ἐτελείωσε τὰς σπουδάς του εἷς πτωχὸς, ὅστις διὰ νὰ σπουδάσῃ ἐξηντλήθη· αὐτὸς λοιπὸν θὰ ὑπάγῃ αὐτοπροσώπως νὰ ὑπηρετήσῃ· ὁ πλούσιος λοιπὸν πρέπει νὰ πληρώσῃ ἀμέσως, διότι, ἂν δὲν πληρώσῃ ἀμέσως, κατόπιν θὰ ἔλθῃ, πρὸς ποινὴν, νὰ ὑπηρετήσῃ αὐτοπροσώπως. Ὁ πλούσιος μὴ θέλων ν’ ἀντικαταστήσῃ στερεῖται τοῦ δικαιώματος τῆς ἀντικαταστάσεως καὶ θὰ ὑπηρετήσῃ αὐτοπροσώπως. Τὸ ἄρθρον αὐτὸ νομίζομεν, ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῶν πτωχῶν· ἐὰν ὅμως νομίζητε πῶς αὐτὸ δὲν εἶναι τὸ ὀρθὸν, κάμετε ὅπως θέλετε.

§77ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἀπάλειψις εἶναι τὸ ὀρθότερον.

§78ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, νὰ μάθω τὶ ἐννοεῖ ἡ Βουλή· ὁ κ. Μαυρομιχάλης λέγει· ἂν ἀποῤῥιφθῇ ἡ ἰδέα τῆς ἀπαλείψεως, τότε τὸ ἄρθρον αὐτὸ θὰ ἔλθῃ εἰς ἰδιαιτέραν συζήτησιν καὶ θὰ προταθῶσι καὶ τροπολογίαι τινες. Ἀλλὰ θὰ σᾶς κάμω αὐτὴν τὴν παρατήρησιν· ὅπως ἔχει τὸ ἄρθρον ἐδῶ, ἐννοεῖ ὅτι ἀφεύκτως αὐτοπροσώπως πρέπει νὰ ὑπηρετήσῃ ὁ ἄλλος, ἀλλ’ ὁ κληρωθεὶς ἀφεύκτως πρέπει νὰ κάμῃ τὴν ἀντικατάστασίν του· ἀλλ’ ἐὰν δὲν θέλῃ νὰ κάμῃ τὴν ἀντικατάστασίν του, ἐνῷ ἔχει τὸ δικαίωμα, καὶ μείνῃ ἕως ὅπου τελειώσῃ τὰς σπουδάς του, τότε πρέπει νὰ ὑπηρετήσῃ αὐτοπροσώπως.

§79ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θέλετε νὰ προδικάσετε τὸ περὶ ἀντικαταστάσεως;

§80ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ πηγαίνῃ ὁ ἐπιλαχών;

§81ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ κατάστασις, κύριοι, δι’ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου δὲν χειροτερεύει, ἀλλὰ βελτιοῦται· διότι οἱ μὴ θέλοντες νὰ ὑπηρετήσωσιν αὐτοπροσώπως θὰ παρουσιάσουν τοὺς ἀντικαταστάτας ἀμέσως. Ἐὰν δεχθῆτε αὐτὸ τὸ ἄρθρον, καλὸν εἶναι νὰ παραδεχθῇ μὲ αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν, διὰ νὰ μὴ μένῃ ἐπ’ ἄπειρον αὐτὴ ἡ ὑποχρέωσις ἀπραγματοποίητος, δηλαδὴ, νὰ θέσωμεν προθεσμίας ἐντὸς τῶν ὁποίων ὁ λαβὼν κλῆρον ὑποχρεωτικὸν νὰ ὑποχρεωθῇ νὰ ὑπηρετήσῃ.

§82Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Δύω λέξεις, κύριοι. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῶν ἐξαιρέσεων· ἐγὼ, ὑποθέσατε, κατετάχθην εἰς τὸ Πανεπιστήμιον νὰ σπουδάσω, τοῦτο τὸ ἔτος τελειόνω τὰς σπουδάς μου, ἀλλὰ δὲν μὲ ἀφίνετε νὰ τὰς τελειώσω καὶ ἂν σᾶς βάλω μίαν ἐγγύησιν καὶ ἂν δὲν βάλω τὸν ἀντικαταστάτην καὶ ἂν δὲν ὑπηρετήσω προσωπικῶς (θόρυβος)· ἀλλὰ μὲ φέρετε ἀμέσως ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιον νὰ μὲ κατατάξετε (θόρυβος)! πῶς θέλετε νὰ νομοθετῶμεν καθημερινῶς ἐπὶ τὰ ὀπίσθια; (θόρυβος). Ἀφοῦ τελειώσω τὰς σπουδάς μου, νὰ καταταχθῶ εὐθὺς εἰς τὸν στρατόν.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, καθήσατε νὰ ἐρωτήσω δι’ ἀναστάσεως. Ζητεῖται ἡ ἀπάλειψις τοῦ ἄρθρου 46· οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν ἀπάλειψιν νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοὶ).

§84ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν ἐγειρόμενοι ὑπὲρ τοὺς 15). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν ἀπάλειψιν τοῦ ἄρθρου λέγουν ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀπάλειψις τοῦ ἄρθρου ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 63 κατὰ 44, ἀρνηθέντων 2.

§87ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον ἐξακολουθοῦμεν, κύριε Πρόεδρε.

§88ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Περὶ τοῦ ἄρθρου παρατηρῶ, ὅτι ἡ λέξις αὐτοπροσώπως ἀνήκει εἰς τὴν ἀντικατάστασιν. Ἢ θὰ παραδεχθῶμεν γενικῶς τὴν ἀντικατάστασιν, ἢ θὰ τὴν ἀπαλείψωμεν γενικῶς. Λοιπὸν, ἐὰν ἡ ἀντικατάστασις πέσῃ δι’ ὅλου, θὰ πέσῃ καὶ δι’ αὐτούς.

§89ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, νὰ τὸ συμπληρώσωμεν· ἄλλως ἂς μένῃ δι’ αὔριον.

§90ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 4½ Μ. Μ).