1867.03.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 56

Τῆς 3 Μαρτίου 1867.

(Παρασκευή).

Ὥρα 12 τῆς Μ. Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Λεωτσάκος ἂς εἴπῃ τὶ ζητεῖ.

§4ΛΕΩΤΣΑΚΟΣ. Παρακαλῶ, ἐπειδὴ εἰς τὰ ἐλλείμματα τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ διάστημα τῆς μεσοβασιλείας, πληροφοροῦμαι ὅτι ὑπάρχει καὶ ἔλλειμμα τοῦ 6 τάγματος, δὲν γνωρίζω ὅμως πόθεν προῆλθεν αὐτὸ, ἢ πρὶν τῆς παραλαβῆς, τὴν ὁποίαν εἶχα κάμει, ἢ μετὰ; καὶ ἐπὶ τούτῳ εἶχε διαταχθῆ ὁ κύριος Παλαμᾶς νὰ κάμῃ ἐπεξεργασίας καὶ δὲν ἔλαβα γνῶσιν, παρακαλῶ νὰ ληφθῇ ἡ ἐπεξεργασία τοῦ κυρίου Παλαμᾶ.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκόμη δὲν διενεμήθησαν αὐτά· ἐὰν ἐγκρίνῃ ἡ Βουλὴ δυνάμεθα νὰ τὰ ζητήσωμεν.

§6ΤΙΝΕΣ. Νὰ ζητηθῶσι.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς σημειώσῃ ὁ συντάκτης ὅτι θὰ ζητηθοῦν αἱ πληροφορίαι τοῦ Παλαμᾶ περὶ τοῦ ἐλλείμματος τοῦ 6 τάγματος.

§8ΛΕΩΤΣΑΚΟΣ. Καὶ αὐτὸ ἐπιθυμῶ νὰ γίνῃ ὅσον τάχιον, διότι ἔχω νὰ ἀποδείξω ὅτι τὸ τάγμα αὐτὸ ἔκαμε τιμὴν εἰς τὸ ἔθνος.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν κύριοι τὴν γʹ. συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἐμπεριέχει τὴν πίστωσιν τῶν 125,000 δραχ. μὲ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία, καθὼς εἴδατε, ἀφαιρεῖ τὰς 50,000 δραχ. ὡς πρὸς τὴν δευτέραν πίστωσιν, εἶναι τὸ χρεωλυτικὸν δάνειον τῶν 75,000, τὸ ὁποῖον εἴδατε ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ καταλογίζει ὑπ’ εὐθύνην τῶν ὑπουργῶν, διότι εἶναι κακῶς ἐξωδευμένα (ἀναγινώσκει τὴν πίστωσιν καὶ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς). «Ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐξήτασε τὴν εἰς τὴν Βουλὴν ὑποβληθεῖσαν αἴτησιν χορηγήσεως τῶν ἑξῆς ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων. Ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργείου, τῆς χρήσεως 1866, χορηγεῖται ἔκτακτος πίστωσις ἐκ δραχμῶν ἑκατὸν εἴκοσι πέντε χιλιάδων, ἀριθ. 125,000, καταλογιζομένη εἰς τὰ ἑξῆς εἰδικὰ κεφάλαια.

Ὡς πρὸς τὴν ά. πίστωσιν, ἡ ἐπιτροπὴ θεωρεῖ αὐτὴν ὑπόχρεων καὶ δικαιολογημένην, ἑπομένως γνωμοδοτεῖ ὅπως ἐγκριθῇ ἡ πίστωσις αὕτη. Ὡς πρὸς δὲ τὴν βʹ. παρατηρεῖ ὅτι, κατὰ τὰς χορηγηθείσας εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν πληροφορίας, τοῦ προηγουμένου δανείου τῶν 1,500,000 δραχ. συνομολογηθέντος δυνάμει τοῦ ΡΜʹ. νόμου, ἐγένετο χρῆσις πρὸς θεραπείαν ἀναγκῶν τῆς τρεχούσης ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ κατὰ τὸν νόμον τοῦτον ἀποκλειστικὸς σκοπὸς τῆς ὁλοσχεροῦς χρήσεως τοῦ ὑπ’ αὐτοῦ ἐπιτρεπομένου δανείου εἶναι τὸ ν’ ἀποσβεσθῶσι τὰ κινητὰ χρέη τοῦ δημοσίου. Ὁ δὲ σκοπὸς οὗτος προκύπτει ἀνεπίδεκτος πάσης ἀντιῤῥήσεως ἐξ αὐτοῦ τοῦ γράμματος τοῦ νόμου, ὅπερ ἐστὶ τοσοῦτον σαφὲς καὶ ῥητὸν, ὥστε πᾶσα ἀλλοία τοῦ νόμου ἑρμηνεία ἤθελεν εἶσθαι ἄντικρυς ἀντικειμένη καὶ εἰς τοὺς ἁπλουστέρους κανόνας τῆς ἑρμηνευτικῆς· καὶ ἄν ποτε ἤθελε κριθῇ προσήκουσα ἑρμηνεία παρὰ τὸ ῥητὸν καὶ σαφὲς γράμμα τοῦ νόμου, τότε πᾶσα ἐγγύησις πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς σαφῶς ἐκφραζομένης ἑκάστοτε θελήσεως τοῦ νομοθέτου ἤθελεν ἀνασκευασθῆ πρὸς τὴν αὐτογνώμονα ἐφαρμογὴν τῶν νόμων. Ἀναντίῤῥητον ἄρα κατὰ τὰ ἐκτεθέντα, ὅτι ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου παρεγνωρίσθη καὶ ἡ χρῆσις τοῦ δανείου μετετράπη ἐναντίον τῶν ἀπαιτήσεων αὐτοῦ. Διὰ ταῦτα ἡ ἐπιτροπὴ συνιστᾷ μὲν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἔγκρισιν τῆς προκειμένης πιστώσεως, χάριν τῶν δικαιωμάτων τοῦ καλῇ τῇ πίστει μετὰ τῆς κυβερνήσεως συναλλαχθέντος δανειστοῦ, γνωμοδοτεῖ δὲ νὰ δώσωσιν εὐθύνας οἱ ἔνοχοι τῆς παρὰ τὸν νόμον χρήσεως τοῦ προκειμένου δανείου.»

§10ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐπαινῶ, κύριοι, τὴν μεγάλην πρόνοιαν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου, καὶ προσέτι ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως, καθ’ ἣν φαίνεται ὅτι παρεβιάσθη νόμος. Νομίζω ὅμως, ὅτι δὲν ἔχει σχέσιν ἡ παρατήρησις τῆς ἐπιτροπῆς μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον· τὸ νομοσχέδιον ζητεῖ πίστωσιν διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ἡ πίστωσις αὐτή, ἢ κάλλιον εἰπεῖν ζητεῖ τὴν πλήρωσιν τῆς πιστώσεως, ἥτις ἐχρησίμευσεν εἰς τὸ δάνειον αὐτό. Ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἐξετάσῃ, τὸ δάνειον ὑφίσταται; ἐγένετο νομίμως; ἐγένετο πληρωμὴ τοῦ τόκου καὶ τοῦ χρεωλυσίου; Ὅταν ταῦτα εὕρῃ ὅτι ἐγένοντο, δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὴν πληρωμὴν, καὶ φαίνεται ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τὸ ἀναγνωρίζει καὶ συνιστᾷ τὴν πλήρωσιν τῆς πιστώσεως· ὥστε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγει ὁ πρόεδρος, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς πρέπει νὰ πέσῃ εἰς βάρος τῶν ὑπουργῶν, αὐτὸ δὲν εἶναι σύμφωνον μὲ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς· ἡ ἐπιτροπὴ λέγει, ὅτι τὸ δάνειον αὐτὸ ληφθὲν δυνάμει νόμου διὰ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς ἀπόσβεσιν τῶν κινητῶν χρεῶν μετεβλήθη καὶ ἀντὶ νὰ πληρωθῶσι δι’ αὐτοῦ τὰ κινητὰ χρέη ἔγεινε χρῆσις εἰς ἄλλας ἀνάγκας τοῦ Κράτους· οὐχ ἧττον τὸ δάνειον ἔγεινεν, ὁ τόκος ὀφείλεται, τὸ δάνειον ἔγεινε δικαίως, ὁ τόκος ὀφείλεται νὰ πληρωθῇ. Δὲν πρέπει λοιπὸν σήμερον νὰ συζητῶμεν ἂν παρὰ τὸν νόμον ἐγένετο χρῆσις τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ. Πῶς δυνάμεθα σήμερον, χωρὶς νὰ ἔχωμεν φῶτα καὶ πληροφορίας περὶ τῶν ἀναγκῶν, νὰ ἀποδείξωμεν καὶ νὰ ἀποφανθῶμεν ποῦ ἔγεινε χρῆσις, αὐτὸ ἀνάγεται εἰς τὸν ἀπολογισμὸν ἀφοῦ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μας αὐτὸν, τότε δυνάμεθα νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ αὐτοῦ (θόρυβος). Κύριοι, ἡ ἐπιτροπὴ λέγει τὰ ἐφεξῆς. «διὰ ταῦτα ἡ ἐπιτροπὴ συνιστᾷ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἔγκρισιν τῆς προκειμένης πιστώσεως». Ἐρωτῶ, εἶμαι ἐντὸς τῆς ἀληθείας; Λοιπὸν φρονῶ, ὅτι καὶ τὸ νομοσχέδιον ἔχει καλῶς καὶ ἡ ἐπιτροπὴ τὸ παραδέχεται, ἀλλὰ ἂν καὶ τὸ παραδέχεται φεύγει ἀπὸ τὸ ἀντικείμενον τὸ ὁποῖον ὤφειλε νὰ τὴν ἀπασχολῇ καὶ ἐξέρχεται τῶν ὁρίων ἐντὸς τῶν ὁποίων ὤφειλε νὰ μένῃ καὶ γνωμοδοτεῖ νὰ δώσωσιν εὐθύνην οἱ παρὰ τὸν νόμον χρησάμενοι τὸ προκείμενον δάνειον· ἐρωτῶ ἐὰν αὐτὸ εἶναι μία πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς τροπολογοῦσα ἢ συμπληροῦσα τὸ νομοσχέδιον, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ ὑποβληθῇ εἰς ψηφοφορίαν; Ἐγὼ λέγω, ὅτι, ἀφοῦ ἡ ἐπιτροπὴ γνωμοδοτεῖ τὴν παραδοχὴν τοῦ νομοσχεδίου, πᾶσα ἄλλη πρότασις δὲν δύναται νὰ λάβῃ χώραν· τώρα, ἂν θέλῃ νὰ συζητήσῃ ἂν πρέπῃ νὰ δώσωσιν εὐθύνην ἢ ὄχι οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, ἐγὼ λέγω ὅτι συμμερίζομαι καὶ ἀναγνωρίζω τὴν ἰδέαν αὐτὴν, καὶ εἶπον ὅτι ἐὰν ἔγεινε κατάχρησις τῆς δημοσίου ὑπηρεσίας, πρέπει νὰ πέσῃ ἡ εὐθύνη κατ’ ἐκείνων οἵτινες κατεχράσθησαν· ἀλλ’ εἴμεθα ἡμεῖς ἐλεγκτικὸν συνέδριον; εἶναι ὁ ἁρμόδιος καιρὸς νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ εὐθύνης, καὶ νὰ εἴπωμεν ναὶ ἢ ὄχι; Ὅταν λοιπὸν ὁ κύριος πρόεδρος σᾶς λέγει, ὅτι θὰ θέσῃ εἰς ψηφοφορίαν τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν πράττει τοῦτο ὀρθῶς· διότι νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι οὔτε τοῦ καιροῦ οὔτε τῆς ἁρμοδιότητος νὰ θέσῃ τὸ ζήτημα ἐὰν πρέπῃ νὰ δώσωσιν εὐθύνην οἱ ὑπουργοί. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐναντίος τοῦ νὰ ἐξετάσωμεν καὶ νὰ εὕρωμεν ἂν ὑπῆρξε κατάχρησις καὶ κατόπιν νὰ ψηφοφορήσωμεν καὶ νὰ καταδικάσωμεν τοὺς καταχρασθέντας· ἀλλὰ σήμερον νὰ φέρωμεν τὸ περὶ τῆς εὐθύνης ζήτημα τὸ θεωρῶ καὶ ἄκαιρον καὶ ἄτοπον.

§11ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, ὀφείλω νὰ δώσω λόγον, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη οὔτε ἀπαντήσεως εἰς τὸν προλαλήσαντα, διότι αἱ ἀμφιβολίαι καὶ παρεκτροπαί του ἀποδεικνύουν τὴν πεποίθησιν, τὴν μὴ ὁλοσχερῆ πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν εἶχε, νὰ διαστρέψῃ τὸ ζήτημα, καὶ εἶπεν ὅτι ὁ πρόεδρος ἠθέλησε νὰ διαστρέψῃ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς. Ὁ πρόεδρος δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ διαστρέψῃ καὶ νὰ εἴπῃ ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς. Ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς ἐξηγήσω· διότι αὐτὴ ὄχι μόνον δὲν εἶναι σκοτεινὴ, ἀλλ’ εἶναι τοσοῦτον καθαρὰ, ὥστε καταδικάζεται ἡ Βουλὴ ἐὰν θελήσω ἐγὼ νὰ ἐξηγήσω τὴν γνώμην της· διότι τότε φαίνεται ὅτι ἡ Βουλὴ ἀδιαφόρως καὶ χωρὶς νὰ γνωρίζῃ τί ψηφίζει ἐψήφισεν. Ἑπομένως τί σᾶς εἶπεν; ὅτι ἐσφάλαμεν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν διάθεσιν τοῦ δανείου. Κύριε Κυπριάδη, τί ἄλλο λέγει ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς ἢ ὅτι τὸ δάνειον αὐτὸ ὤφειλε νὰ γίνῃ ὅπως μεταβληθῇ εἰς πάγιον τὸ κινητὸν χρέος, ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἀντὶ νὰ ἀσφαλίσῃ καὶ μεταβάλῃ τὸ κινητὸν εἰς πάγιον χρέος, ἐδαπάνησε τὰ χρήματα αὐτὰ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Λοιπὸν ἔκαμε χρῆσιν ἐκτὸς τοῦ διατεταγμένου ὑπὸ τοῦ νόμου· ἄλλην γλῶσσαν δὲν ἔχω, αὐτὴ εἶναι ἡ γλῶσσα τὴν ὁποίαν λαλοῦμεν.

§12ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τί προτείνετε.

§13ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ὅτι καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ δανεισθέντα, ἐπειδὴ ταῦτα ὀφείλονται εἰς τρίτους, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ τὰ ἀποφύγωμεν· καθ’ ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τὴν χρῆσιν αὐτῶν, εἴπομεν ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔκαμον ἄλλην χρῆσιν ἐκείνης τὴν ὁποίαν διαλαμβάνει ὁ νόμος, νὰ δώσουν εὐθύνην. Εἶναι ἄλλο φυσικώτερον καὶ λογικώτερον τούτου; Δὲν καταλαμβάνω πῶς ὁ κύριος Κυπριάδης ἦλθεν εἰς διασαφήσεις τὰς ὁποίας δὲν ἠδύνατο καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ κάμῃ· νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω περισσότερα.

§14Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ὅπως μὴ παρεξηγηθῶ, ὀφείλω εἰλικρινῶς νὰ ὁμολογήσω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι μεταξὺ τῶν ὑπουργῶν τοὺς ὁποίους ἀποβλέπει ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς λογίζεται ἕνας τῶν στενῶν συγγενῶν μου. Δὲν εἶναι κἀνεὶς ἐξ ἡμῶν ὅστις δὲν γνωρίζει ὅτι μεταξὺ τῶν πέντε ὑπουργῶν, περὶ ὧν πρόκειται, ὑπουργὸς ἦτο καὶ ὁ ἐξάδελφός μου Βασίλειος Πετιμεζᾶς. Προέταξα τοῦτο διὰ νὰ τὸ ἐννοήσητε καλῶς, ὅτι ὄχι μόνον ὡς βουλευτὴς, ἀλλὰ καὶ ὡς συγγενὴς νομίζω καθῆκόν μου νὰ λάβω τὸν λόγον ὑπὲρ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων, ἀφοῦ μάλιστα ἐκ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων οὐδεὶς εἶναι παρὼν ὅπως ἀπολογηθῇ. Ἐλπίζω λοιπὸν, ὅτι θέλετε χαρίσει εἰς ἐμὲ ὀλίγην ὑπομονὴν ὅπως πρὸς φωτισμὸν τῆς Βουλῆς καὶ χάριν τοῦ δικαίου, ἐκτὸς τοῦ καθήκοντος τὸ ὁποῖον ἔχω, λαλήσω ὀλίγας λέξεις. Ἐὰν, κύριοι, ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς εἶχε λάβει σχῆμα κατηγορητηρίου εἰς τὸ ὁποῖον αἱ κατηγορίαι νὰ ἀναφέρωνται πλέον ὡρισμέναι, ἐννοεῖται ὅτι τὸ στάδιον τῆς συζητήσεως ἤθελεν εἶσθαι καὶ σαφὲς καὶ πλέον ἀνεπτυγμένον· ἡ συνεπτυγμένη ὅμως αὕτη κατηγορία εἶναι βεβαίως πολὺ περίεργος καὶ δύσκολος, διότι δὲν ἐπιτρέπεται τὸ εἶδος μὲ τὸ ὁποῖον θὰ συζητηθῇ ἡ κατηγορία αὕτη, δὲν ἐπιτρέπεται, ὅπως παρετηρήθη, ἐκτεταμένη ἀνάπτυξις τῶν λόγων οἱ ὁποῖοι προὐκάλεσαν τὸν λόγον ὅστις ἠνάγκασε τοὺς ὑπουργοὺς ἐκείνους νὰ πράξωσιν ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον σήμερον κατηγοροῦνται. Ἀλλὰ μολαταῦτα δὲν ἐμποδίζομαι νὰ εἴπω εἰς ὑπεράσπισιν τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων ὅσα τοὐλάχιστον ἐπληροφορήθην παρ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων· τοῦτο δὲν τὸ κάμνω ὅπως δυνηθῶ καὶ πείσω ὑμᾶς ἵνα μὴ ὑποβάλλητε εἰς ἓν εἶδος μομφῆς καὶ κατακρίσεως αὐτὴν τὴν κυβέρνησιν· καὶ λέγω μομφὴν, διότι δὲν εἶναι τοῦ τρόπου τὸν ὁποῖον τὸ σύνταγμα ὥρισεν, ἀλλὰ πληροφορίαι μιᾶς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς. Τῷ ὄντι ἡ ὑπουργικὴ εὐθύνη, ἡ ὁποία μέχρι τοῦδε ἦτο ἀδύνατος, ἡ ὑπουργικὴ αὐτὴ εὐθύνη σήμερον πρόκειται νὰ πραγματοποιηθῇ· ἀλλὰ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ἡ εὐθύνη αὕτη ἔρχεται σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν, νομίζω μᾶλλον ὅτι θέλει καταστρέψει, θέλει καταστήσει, ἂς τὸ εἴπω, γελοίαν τὴν ἐξάσκησιν τοῦ δικαιώματος τούτου, διότι δὲν βλέπω πῶς δύναται νὰ πραγματοποιῇ εὐθύνην ἄνευ κατηγορητηρίου, διὰ τοῦ ὁποίου ἠθέλαμεν παραπέμψει εἰς δίκην αὐτοὺς τοὺς ὑπουργούς. Μολαταῦτα, κύριοι, ἀποφεύγων νὰ εἴπω περισσότερα περὶ τοῦ ὑπουργοῦ, κατὰ τοῦ ὁποίου ἡ κατηγορία αὕτη εἰσάγεται, καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει αὐτὴν τὴν περίεργον συσκευὴν, οὕτως εἰπεῖν, λέγω ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἀναλαβοῦσα τὴν διεύθυνσιν τῶν πραγμάτων εἰς περιστάσεις τὰς ὁποίας πάντες γνωρίζετε, εἶχε νὰ ἐκπληρώσῃ δύω σπουδαῖα καθήκοντα· πρῶτον ἔπρεπε νὰ ἐκπληρώσῃ ὅλας τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας· καὶ τὶ ἄλλο εἶναι ἡ ἐκτέλεσις τῶν νόμων εἰμὴ ἐκπλήρωσις τῶν ἀναγκῶν τῆς ὑπηρεσίας; καὶ δεύτερον, ἔπρεπε νὰ ἐκτελέσῃ τοὺς νόμους. Ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ψηφίζει κατ’ ἔτος ἡ Βουλὴ, εἶναι νόμος, ὁ ὁποῖος δίδει τὰ μέσα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ὅλων τῶν νόμων. Ἔπρεπεν αὐτὸ νὰ ἐκτελεσθῇ; δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἕκαστος ἐξ ὑμῶν θέλει ἀπαντήσει ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκτελεσθῇ, ἀλλὰ τῆς ἐκτελέσεως τὰ μέσα δὲν ὑπῆρχον. Ἡ κυβέρνησις ἐκείνη δὲν εὗρε τίποτε εἰς τὸ ταμεῖον καὶ ἠναγκάσθη νὰ καταφύγῃ εἰς δάνειον, ἐπάσχισε νὰ δανεισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει ἑνὸς νόμου ὁ ὁποῖος ἐξεδόθη εἰς τὰ 1853 καὶ ὅστις ἔδιδε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ δανεισθῇ 5,000,000 δραχ. καὶ τοῦ νόμου ἐκείνου 2,000,000 εἶχον πραγματοποιηθῆ· ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη δυνάμει αὐτοῦ τοῦ νόμου νὰ λάβῃ ἓν δάνειον καὶ νὰ ἀναπληρώσῃ τὰς ἀνάγκας καὶ νὰ μὴ κατηγορῆται σήμερον, δὲν ἠδυνήθη νὰ τὸ ἐπιτύχῃ· ἐφρόντισεν ἐπὶ τῇ βάσει ἄλλων νόμων νὰ κατωρθώσῃ τοῦτο, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη. Εὑρέθη λοιπὸν εἰς τὴν σκληρὰν ἀνάγκην νὰ δανεισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ νόμου, διότι δὲν ἠδύνατο νὰ δανεισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου ἐκείνου παρὰ μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ ἀποτίσῃ τὰ κινητὰ χρέη καὶ ὄχι νὰ ἐξοδεύσῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν· τοῦτο αὐτὸ, τὸ ἐννοεῖτε, οὔτε ἡ κυβέρνησις ἐκείνη τὸ ἤθελε. Ἡ κυβέρνησις ὅμως ἐκείνη ἐνόμιζεν ὅτι ἐὰν ἤθελε παραταθῆ ἡ χρῆσις αὐτὴ, ἠδύνατο τὸ 1½ ἑκατομμύριον τὸ ὁποῖον ἔλαβεν ἐκ τοῦ δανείου νὰ τὸ παραδώσῃ εἰς τὸ δημόσιον ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τὰ ὁποῖα ἤθελεν εἰσπράξει, ἐὰν αἱ δημοτικαὶ ἐκλογαὶ, αἱ ὁποῖαι ἐπρόκειτο τότε νὰ γίνουν καὶ τὸ βραχύβιον αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως δὲν τὴν ἐπέτρεπον νὰ ἐνεργήσῃ τὰς εἰσπράξεις καὶ ν’ ἀποτίσῃ αὐτὸ τὸ 1½ ἑκατομμύριον· διότι, ἂν τοῦτο ἠδύνατο νὰ ἐκτελέσῃ, ἀναμφιβόλως σήμερον δὲν ἤθελεν ὑπάρχει ἀφορμὴ κατηγορίας κατ’ αὐτῆς. Σᾶς ἐπαναλέγω, ὅτι ὁ σκοπός μου δὲν εἶναι ν’ ἀποπλανήσω τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς, σᾶς λέγω καθαρῶς, ὅτι καὶ ἐκεῖνοι οἱ ἴδιοι ἐγνώρισαν, ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ λάβωσι τὰ χρήματα ἐκεῖνα καὶ νὰ τὰ ἐξοδεύσουν, ἀλλ’ ἠναγκάσθησαν νὰ τὸ κάμουν ἐπὶ τῇ ἐλπίδι, ὅτι θὰ εἰσπράξουν τὰ χρήματα ταῦτα. Δὲν ἠδυνήθησαν νὰ τὰ εἰσπράξουν καὶ ἑπομένως εὑρίσκονται εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν σήμερον εὑρίσκονται. Δι’ ὅλους λοιπὸν τοὺς λόγους τούτους νομίζω, ὅτι ἡ βουλὴ δύναται σήμερον ἐὰν θέλῃ νὰ ἀποφασίσῃ καὶ ἀποῤῥίψῃ τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς· λέγω ἐὰν θέλῃ, διότι φυσικῶς ἡ δύναμις ἀνήκει εἰς αὐτὴν τοῦ νὰ πράξῃ οὕτως ἢ ἄλλως· καὶ καθὼς ἡ ἐπιτροπὴ δυνάμει τῶν νόμων ἐπικαλεῖται τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, οὕτω καὶ ἐγὼ βασιζόμενος εἰς τὴν δύναμιν τῆς Βουλῆς ἐπικαλοῦμαι τὴν ψῆφον αὐτῆς ὑπὲρ τῶν ὑπουργῶν. Ἡ Βουλὴ εὑρέθη καὶ ἄλλοτε εἰς περιστάσεις τὰς αὐτὰς καὶ διὰ τῆς ἀποφάσεώς της ἐκάλυψεν εὐθύνας· ἐὰν θέλῃ, δύναται νὰ τὸ πράξῃ καὶ σήμερον· ἐὰν δὲν θέλῃ, αὐτὴ εἶναι κυρία τῆς ἀποφάσεώς της. Τὸ κατ’ ἐμὲ λοιπὸν, Κύριοι, καθῆκόν μου ἐνόμιζον νὰ εἴπω τὰς ὀλίγας ταύτας λέξεις, νὰ θέσω τινὰς περιστάσεις ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς, ἥτις δὲν ἔχει ἀνάγκην, ἐὰν θέλῃ νὰ ἐννοήσῃ καὶ ὅλους τοὺς ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους ἤθελεν εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναλάβῃ τις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· ἐὰν ὅμως δὲν θέλῃ, καὶ ἂν ἐγὼ ἐπὶ 5 ὥρας κατὰ συνέχειαν ἀναπτύξω ὅσα θέλω ἐπιχειρήματα, ἐννοεῖται ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα ἤθελεν εἶσθαι πάντοτε ἡ ἐπικύρωσις τῆς γνώμης τῆς ἐπιτροπῆς. Εἰς ὑμᾶς μένει ν’ ἀποφασίσητε.

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, μὲ συγχωρεῖτε· ἐγὼ θὰ ἐκπληρώσω ἓν ἔργον συνειδήσεως ἐπὶ ὑποθέσεως, τῆς ὁποίας ἔλαβον γνῶσιν διὰ τῶν ἰδίων μου αἰσθήσεων. Γνωρίζετε, πιστεύω, ὅτι οὐδεμία συμπάθεια μὲ ἑλκύει πρὸς τοὺς ἀθρόους, δὲν ἀγαπῶ διόλου τοὺς ἀθρόους, ἐπομένως λόγος συμπαθείας δὲν μ’ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα· θὰ εἴπω μίαν ἀλήθειαν. Τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο κατηγορεῖται, ὅτι παρανόμως παρερμήνευσε τὴν διάταξιν ἑνὸς νόμου, τῆς ὁποίας ἔκαμε κακὴν χρῆσιν, διότι, ἐνῷ ὁ νόμος διατάσσει τὴν πραγματοποίησιν δανείου πρὸς ἐξόφλησιν τοῦ κινητοῦ χρέους, τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἐδανείσθη ἀντὶ τούτου πρὸς ἱκανοποίησιν ἀναγκῶν παρουσῶν τῆς ὑπηρεσίας. Κατὰ τὸ γράμμα τοῦ Νόμου, Κύριοι, τὸ πρᾶγμα ἔχει οὕτω, κατ’ οὐσίαν ὅμως δὲν ἔχει οὕτως. Ὅταν τὸν νόμον αὐτὸν παρουσίασεν ὁ Κύριος Σωτηρόπουλος, ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ ὁποίου θέλω ἐπικαλεσθῆ τὴν μαρτυρίαν καὶ πιστεύω ὅτι ὁ Κύριος Σωτηρόπουλος δὲν ἐλησμόνησε τὰ διατρέξαντα, παρετήρησα εἰς αὐτὸν τότε, ὅτι, ὡς μοὶ ἐφάνη, τὸ γράμμα τοῦ νόμου ἐδέσμευε τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐξουσίας· τὸν εἶπον, Κύριε ὑπουργὲ, κατὰ τὸν Νόμον δανείζεσαι διὰ νὰ μεταβάλῃς τὸ κινητὸν χρέος, ἀλλὰ σὺ ἔχεις ἀνάγκην χρημάτων ἤδη, ἔχεις ἓν ἔλλειμμα μεγάλον· ὁ Νόμος τὸν ὁποῖον παρουσιάζεις ἀντὶ νὰ σὲ εὐκολύνῃ, σὲ περιορίζει· διότι δι’ αὐτοῦ δὲν δύνασαι νὰ καλύψῃς τὸ ἔλλειμμά σου καὶ καταστρέφεις ἄλλους νόμους, οἵτινες σοὶ δίδουν τὸ δικαίωμα νὰ δανεισθῇς διὰ τὰς τρεχούσας ἀνάγκας. Ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τότε, ἐὰν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἐξήγησε τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τοῦ νόμου εἰπὼν, ὅτι ὁ σκοπὸς αὐτοῦ δὲν εἶναι αὐτὸς· ἐντὸς αὐτοῦ ἐμπεριέχεται καὶ ἡ ἰδέα, ὅτι τὸ δάνειον, τὸ ὁποῖον θὰ πραγματοποιηθῇ, θὰ χρησιμεύσῃ καὶ διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, ἐὰν πράγματι ὑπάρχουν τοιαῦται· καὶ νομίζω, ὅτι ἡ ἐξήγησις αὕτη ἦτον ἀληθὴς καὶ σύμφωνος μὲ τὰ πράγματα, ἐμπεριέχεται ἴσως ἐν τοῖς πρακτικοῖς, δὲν ἠξεύρω εἰς ποῖον μέρος, ἀλλ’ ἡ ὁμιλία καὶ ἡ διασάφησις τῆς ἐννοίας τοῦ νόμου, τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ Κύριος Σωτηρόπουλος, ἐμπεριέχεται εἰς τὰ πρακτικά. Ἐπομένως κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον παρουσίασεν ὁ Κύριος Σωτηρόπουλος, ἐπετρέπετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δανεισθῇ, καὶ τὸ δάνειον νὰ χρησιμεύσῃ καὶ διὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας. Ἄλλως, Κύριοι, νομίζω, ὅτι συζητοῦμεν πρᾶγμα ἐδῶ, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι σπουδαῖον κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν· ζητοῦμεν εὐθύνας, καὶ δὲν καταλαμβάνω τίνος εἴδους εὐθύνην ζητοῦμεν, καὶ ποίαν ποινὴν δυνάμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν νὰ σᾶς εἴπουν, Κύριοι, μᾶς κατηγορεῖτε, ὅτι ἐδανείσθημεν χρήματα· δὲν τὰ κατεχράσθημεν, ἀλλὰ τὰ ἐξωδεύσαμεν εἰς ἀπόσβεσιν χρέους, τὰ ἐξωδεύσαμεν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν· ἀναντιῤῥήτως ἐκάμαμεν κακὴν χρῆσιν τοῦ δικαιώματος, ἀλλ’ ἐὰν δὲν δέχεσθε αὐτὴν τὴν ἐνέργειάν μας, ἂς μᾶς ἐπιστρέψῃ τὰ χρήματα τὸ δημόσιον, διότι ἡμεῖς τῶν χρημάτων αὐτῶν δὲν ἐκάμαμεν κακὴν χρῆσιν, ἐθεραπεύσαμεν ἀνάγκας, τὰς ὁποίας οἱ νόμοι εἶχον καθιερώσει, ἀνάγκας τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ θεραπεύσωμεν καὶ οὐχὶ νὰ τὰς ἀφήσωμεν ἀθεραπεύτους, ν’ ἀφήσωμεν τοὺς δανειστάς μας, τοὺς ἔχοντας λαμβάνειν ἀπὸ τὸ δημόσιον ὑπαλλήλους, τοὺς χορηγήσαντας ὑλικὸν, ἀπληρώτους· ἦτο καλλίτερον αὐτὸ ἢ νὰ δανεισθῶμεν νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ὑποχρεώσεις μας καὶ νὰ θεραπεύσωμεν τὰς ἀνάγκας; Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς αὐτοὺς δὲν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας, νὰ τοὺς καταγγείλετε ἀποτελεσματικῶς, διότι θέλει ἀναγνωρισθῆ, ὅτι ἐνήργησαν τοὐλάχιστον ἐν καλῇ πίστει· ἐπομένως, ἐπειδὴ νομίζω, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν δὲν εἶναι πλήρης ἡ αἴτησις, δὲν εἶναι ὅσον πρέπει ἀναμφισβήτητον τὸ πταῖσμα τοῦτο, δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ δειχθῇ αὐστηρὰ, καὶ τρόπον τινὰ νὰ δείξῃ ὅτι θέλει νὰ πιασθῇ ἀπὸ τὰ μικρότερα γεγονότα, ἀπὸ τὰς παραμικροτέρας παρανομίας, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι παρανομία τις, καὶ ἀπὸ τὰς παραμικροτέρας παραβιάσεις νὰ φανῇ αὐστηρὰ ἐναντίον ἀνθρώπων, οἵτινες πρῶτον εἶναι ἀπόντες, καὶ δεύτερον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε νὰ κάμουν, δηλ. νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ὅλως ξένοι καὶ ἄγνωστοι εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ τὸ ἔκαμαν κατὰ δυστυχίαν, καὶ ἤδη συμβαίνει, ὥστε οὐδεὶς ὑπάρχει ἐδῶ νὰ τοὺς ὑπερασπισθῇ (Θόρυβος). Ἡ Βουλὴ ἐμπνέεται ἀπὸ αἴσθημα δικαιοσύνης βεβαίως, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ τὴν ἐγκαταλείψῃ καὶ τὸ αἴσθημα τῆς γεναιότητος, καὶ ἐννοῶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ὅλοι, οἱ ἄνθρωποι ἔχουν ἕνα ὑπερασπιστὴν ἐνώπιόν σας· ἀλλ’ ὑπὸ καμμίαν ἄλλην ἔποψιν δὲν ἔχουν. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν εἶμαι διόλου ὑπὲρ αὐτῶν, οὔτε εἶμαι ὑπὲρ τῶν ὑπουργείων τῶν ἐκτὸς τῶν συνταγματικῶν ἐθίμων σχηματιζομένων, ἀλλὰ διὰ τοῦτο, Κύριοι, δὲν νομίζω, πῶς ἡ Βουλὴ πρέπει τὴν παραμικροτέραν αἰτίαν νὰ θηρεύῃ διὰ νὰ καταπέσῃ ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνόμιζον, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπακούσουν προσκαλούμενοι, καὶ ἐνόμιζον, ὅτι ἐκπληροῦν, ὑπηρετοῦντες τὴν πατρίδα, τὸ καθῆκόν των καὶ κάμνουν ὅ,τι ἔπρεπε νὰ κάμουν. Νομίζω λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ ὅπως πάντοτε, ἀφοῦ εἰς τὴν πεποίθησιν τὴν ἰδικήν μου τοὐλάχιστον τὸ ἄδικον τῆς παρεκτροπῆς δὲν εἶναι τόσον καταφανὲς καὶ τόσον μεγάλον, ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ παραβλέψῃ θεωροῦσα μὲ ὄμμα γενναιότητος...

§16ΤΙΝΕΣ. Ἐπιεικείας.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἐπιεικείας, ἐὰν ᾖναι τῳόντι παραβίασις, μολονότι πιστεύω ἐγὼ, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὔτε παραβίασις, οὔτε παρανομία τις· ἐπειδὴ ὅμως δὲν θέλω νὰ ἐπέμβω εἰς τὴν λεπτομερῆ ἐξέτασιν αὐτοῦ τοῦ ζητήματος καὶ νὰ ζητήσω διενέξεις καὶ φιλονεικείας, λέγω ὅτι κατὰ τὴν πεποίθησίν μου δὲν ἔκαμον παραβίασιν νόμου τοιαύτην, ὥστε νὰ προκληθῇ ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς μία ἀπόφασις αὐστηρὰ, καὶ εἰς τοιαύτην περίστασιν νομίζω, πῶς ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἐπιμείνῃ νὰ καταφερθῇ κατ’ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐνήργησαν ἐν καλῇ πίστει καὶ ἐνόμιζον, ὅτι δὲν πράττουν παρὰ τὸ χρέος των.

§18ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἀπαντῶ, Κύριοι, εἰς τοὺς ἀξιοτίμους ῥήτορας, τὸν ἔντιμον Κύριον Πετιμεζᾶν, ὅστις ἴδετε ὅτι ἡ βροντώδης ἐκείνη φωνή του ἀπεπνίγη εἰς τὸν παλμὸν τῆς καρδίας ἢ τῆς συγγενείας, ὅπως καὶ ὁ ἴδιος σᾶς ἐξέφρασε, καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον Κύριον πρωθυπουργὸν, ὅστις ἀντὶ νὰ μᾶς εἴπῃ ἐὰν παραβιάζεται ἢ ἐὰν δὲν παραβιάζεται ὁ νόμος ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἐζήτησε διὰ νὰ κινήσῃ τὸν οἶκτον, τὴν συμπάθειαν ὑπὲρ τῶν ὑπαλλήλων ἐκείνων, οἵτινες παρεγνώρισαν ἐντελῶς τὸ καθῆκον αὐτῶν· ἀλλὰ, Κύριε πρωθυπουργὲ, σὲ ἐνθυμίζω τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὅτε ἀνέλαβε τὸ ἄχρουν αὐτὸ ὑπουργεῖον τὰς ἡνίας τῆς ἐξουσίας. Ἐνθυμήθητι, τὸ πῦρ καὶ ὁ σίδηρος ὀλίγον ἔλειψε νὰ τεθῇ εἰς χρῆσιν καθ’ ὅλων ἐν γένει τῶν τιμίων πολιτῶν, καθ’ ὅλης τῆς κοινωνίας, τῶν δὲ ἄλλων δὲν ἐφείσθη παντάπασιν. Εὗρε, λέγουν, τὸ ταμεῖον εἰς χρεωκοπίαν· ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀριθμεῖται ἡ οἰκτρὰ κατάστασις τοῦ ταμείου, Κύριοι, διότι δὲν ἄφησεν οὕτως εἰπεῖν πέτραν ἀκίνητον, δὲν ἄφησεν οὐδένα ὑπάλληλον εἰς τὴν θέσιν του καὶ αὐτοὺς τοὺς τελωνοφύλακας καὶ αὐτοὺς τοὺς δασοφύλακας καὶ αὐτοὺς τοὺς δασονόμους καὶ αὐτοὺς τοὺς δικαστικοὺς ὑπαλλήλους καὶ αὐτοὺς τοὺς συμβολαιογράφους καὶ αὐτοὺς τοὺς διοικητικοὺς καὶ αὐτοὺς τοὺς οἰκονομικοὺς καὶ πάντας ἐν γένει τοὺς μετεκίνησε τὸν μὲν ἀπὸ ἀνατολὰς εἰς δυσμὰς, τὸν δὲ ἀπὸ δυσμὰς εἰς ἀνατολάς. Λοιπὸν δὲν εἶχεν ἀνάγκην αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον ἐκτάκτων δαπανῶν· ὅταν δὲν ἐφείσθη παντάπασι τοῦ ἠθικοῦ καὶ νομίμου, ἔπρεπε νὰ σεβασθῇ, ὡς νομίζετε ὑμεῖς, ἕνα νόμον, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσατε; Καὶ σήμερον ἔρχονταί τινες πλαγίως καὶ σᾶς λέγουν, ὅτι ἀφήσατε τὸν νόμον αὐτὸν, δὲν ἦτο γέννημα τοῦ νοός σας, τῆς καρδίας σας, ἀλλ’ ἦτο ἀποκύημα κακῶν ἕξεων. Προσέθηκεν ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, ὅτι ἐὰν ὑμεῖς, λέγει, ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ ἐπικαλῆται τὸν νόμον, ἐγὼ ἐπικαλοῦμαι τὴν συγκατάβασίν σας, ἐπικαλοῦμαι τὴν δύναμίν σας· καὶ τίς τοῦ νόμου ἀνώτερος; Ὁ νόμος μοι πάντα ἐστὶ καὶ ἄλλο οὐδέν, καὶ ὁ νόμος πάντων βασιλεύει θνητῶν τε καὶ ἀθανάτων, ἔλεγαν οἱ ἀοίδιμοι ἡμῶν πρόγονοι. Ἆρα λοιπὸν ἡμεῖς πρέπει λόγῳ ἐπιεικείας, λόγῳ εὐσπλαγχνίας νὰ παραβλέψωμεν ἤδη τὸν νόμον; καὶ ὅταν παραβλέψωμεν ἡμεῖς τὸν νόμον, κύριοι, τότε πρέπει νὰ περιμένωμεν ἀπὸ δικαστὰς, ἀπὸ εἰσαγγελεῖς, ἀπὸ ὑπαλλήλους ἄλλους διὰ νὰ τηρήσουν τὸν νόμον; δὲν προκαλοῦμεν τοιουτοτρόπως τὴν ἀναρχίαν εἰς ὅλον τὸ κράτος; καὶ ἄνευ νόμου στηρίζεται κἀνὲν ἔθνος, θρόνος, τί; Εἷς προαγορεύσας εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ἐλεγκτικὸν συνέδριον ἡ Βουλή· μὰ τὴν ἀλήθειαν τοιοῦτόν τι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐκστομίσῃ κατ’ ἐμέ, διότι ἡ Βουλὴ εἶναι ἀνωτέρα καὶ τοῦ ὑπουργείου καὶ τοῦ ἐλεγκτικοῦ συνεδρίου καὶ πάντων καὶ πασῶν τῶν ὑπαλλήλων ἀρχῶν.

§19ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ. Καλὰ τὸ εἶπες.

§20ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἡ Παλλιγενεσία εἰμπορεῖ νὰ τὸ διορθώσῃ (ἱλαρότης). Κύριοι, δὲν πρόκειται ἤδη ν’ ἀπευθύνωμεν κατηγορίαν κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου, μολονότι εἰμπορῶ νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν συναίσθησιν ἑνὸς ἑκάστου, εἰμπορῶ νὰ ἐφεσιβάλω τὴν γνώμην μου εἰς τὴν γνώμην τῆς κοινωνίας ἐν γένει· καὶ ἂν τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ ἤθελε παραταθῆ ἐπὶ ὀλίγας ἡμέρας, ὅπως ἤρξατο, ὅπως διεῖπε, νομίζετε, ὅτι εἴχαμεν κοινωνίαν, νομίζετε, ὅτι ἠθέλομεν συνέλθει ἡμεῖς; Καὶ ποῖος ὁ σκοπός του, νομίζετε, κύριοι; καθ’ ἡμῶν αὐτῶν, κατὰ τῆς Βουλῆς· ἐνόμισεν, ὅτι θὰ στήσῃ τὸν θρόνον του ὑπεράνω τῶν νόμων, καὶ διὰ τοῦτο ἤρξατο ν’ ἀψηφῇ καὶ νὰ καταπατῇ τοὺς νόμους· ἐνόμισεν, ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ μὴ συγκαλέσῃ Βουλήν, ἐνόμισεν, ὅτι δὲν ὀφείλει εὐθύνας καὶ διὰ τοῦτο προέβη εἰς τοιαῦτα ἀπαίσια μέτρα. Λυπεῖται ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, διότι δὲν εὑρίσκεται εἷς παρών· καὶ τίς τοὺς εἶπεν, ἀφοῦ τοὺς ἀποκρούει ἡ κοινωνία, ἀφοῦ τοὺς ἀποκρούουν τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, ν’ ἀναλάβουν τὰς ἡνίας τῆς κυβερνήσεως; Ἔπρεπε νὰ ἠξεύρουν, ὅτι ὑπάρχει ἓν σύνταγμα· μάλιστα καὶ ἂν δι’ ὅλα ἠθέλατε τοὺς θεωρήσει ἀθώους, μόνον διὰ τὴν παραβίασιν αὐτὴν, ἔπρεπε νὰ δικασθῶσι μίαν ἡμέραν παρὰ τῆς Βουλῆς· διότι τοιουτοτρόπως, ὅταν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς συνέρχωνται ἄνθρωποι καὶ ἀναλαμβάνουν τὰς ἡνίας τοῦ κράτους, τότε σύνταγμα δὲν ὑφίσταται· μάλιστα ἐπεθύμουν νὰ ἦσαν παρόντες οἱ ἔντιμοι κύριοι καὶ νὰ δώσουν λόγον καὶ νὰ δώσουν εὐθύνην, ἀλλὰ δυστυχῶς, ἀφοῦ τοὺς ἀπεμάκρυνεν ἡ κοινωνία, ἀπουσιάζουν καὶ ἀπὸ τὸ βουλευτήριον.

§21ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι βουλευταί.

§22ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἕνας εἶναι.—Ἡ παράβασις ἥτις ἐγένετο παρὰ τῶν τότε ὑπουργῶν εἶναι σαφὴς, εἶναι καθαρὰ, δὲν ἐπιδέχεται οὐδεμιᾶς ἀντιῤῥήσεως· ἐδῶ δὲν πρέπει ἡμεῖς νὰ ἐξετάσωμεν ποῦ καὶ πῶς ἐδαπανήθησαν τὰ μεγάλα ταῦτα ποσὰ, ἀλλ’ ἐὰν παρεβιάσθη ὁ νόμος ἢ δὲν παρεβιάσθη ὁ νόμος· καὶ ἐὰν μὲ πείσητε, ὅτι δὲν παρεβιάσθη, τότε ἀναιρῶ τὴν ἀγόρευσίν μου καὶ ὅσα ἐν γένει ἐῤῥέθησαν κατὰ τοῦ τότε ὑπουργείου, ὅταν ὅμως ὁ νόμος παραβιάσθη καὶ παραβιάζεται διαῤῥήδην, ὀφείλετε, κύριοι βουλευταί, πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ σεβασθῆτε τὸν νόμον, διότι ἠξεύρετε, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει ἐχθρούς, ἠξεύρετε πόσα διενεργήθησαν, πόσα διεφημίσθησαν, οὕτως εἰπεῖν, κατὰ τῆς Βουλῆς. Ὅταν λοιπὸν ἡ Βουλὴ ἀρχίσῃ νὰ παρεκτρέπηται καὶ δὲν τιμωρῇ ἐκείνους οἵτινες ἠσέβησαν εἰς τοὺς νόμους, ἄ! μὰ τὴν ἀλήθειαν, τότε καὶ ἐγὼ ὡς Βουλευτὴς θὰ εἴπω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ κατέχω τὴν ἕδραν τοῦ βουλευτοῦ, καὶ ὑμεῖς πάντες. Διὰ τοῦτο λοιπὸν ὑποστηρίζω τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ὅσον δὲ διὰ τὰς κατόπιν εὐθύνας αὐτὸ θέλομεν ἐξετάσει· τοῦτο εἶναι ἓν προβούλευμα ἤδη, τὸ δὲ προβούλευμα θὰ φέρῃ κατόπιν καὶ τὴν κατηγορίαν, ἡ δὲ κατηγορία θὰ φέρῃ καὶ τὴν δίκην. Ἐὰν θέλετε, κύριοι, νὰ ὑπάρξωμεν, τιμωρήσατε τὰ ἐγκλήματα, διότι ἡ ἀτιμωρησία τῶν ἐγκλημάτων ἐγέννησε τὰ μεγάλα κακὰ ἐν τῇ κοινωνίᾳ, καὶ τὸ παράδειγμα τοῦτο πρέπει νὰ τὸ λάβητε πρῶτον ἀπὸ τοὺς ὑπουργοὺς καὶ κατόπιν εἰς ὑμᾶς αὐτοὺς καὶ κατόπιν εἰς τοὺς ἄλλους, καὶ οὕτω νὰ ὀρθοπλοήσῃ καὶ διοικηθῇ ἡ κοινωνία (εὖγε).

§23ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς, τὸν ὁποῖον διαδέχομαι, φαίνεται, ὅτι ἔχει ἀφορμὰς μεγάλης ἀντιπαθείας κατὰ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων.

§24ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Οὐδεμίαν.

§25ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὰς ἀφορμὰς αὐτὰς ὁ ἴδιος τὰς ὑπέδειξεν εἰπὼν, ὅτι αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον δὲν ἄφησε τίποτε ἀτάραχον, καὶ ὑπαλλήλους καὶ ἑξῆς, καὶ αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον ἔφερε τὴν καταστροφὴν τοῦ ἔθνους καὶ τὴν ἀνέχειαν τοῦ ταμείου. Λοιπὸν ἔχει πολλὰς ἀφορμὰς, τὰς ὁποίας ἐγὼ δὲν ἔχω, διότι δὲν τὰς γνωρίζω καὶ δὲν ἀπαντῶ, διότι περὶ αὐτοῦ δὲν πρόκειται. Ἐὰν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἔχῃ ἀφορμὰς, ἔχῃ κατηγορίας κατ’ ἐκείνου τοῦ ὑπουργείου, ἂς συμμορφωθῇ μὲ τὸ σύνταγμα, ἂς φέρῃ κατηγορίαν ὡρισμένην, ἂς ἀποδώσῃ πράξεις ἀξιοποίνους εἰς αὐτὸ, καὶ τότε βεβαίως θέλομεν ἔμβει εἰς συζήτησιν καὶ θέλομεν ἰδῆ, ἐὰν ἔχῃ δίκαιον, ναὶ ἢ ὄχι· ὁ δὲ Κ. Καλλιφρονᾶς, ὅστις εἶπεν, ὅτι αἱ παρατηρήσεις μου δὲν χρήζουν ἀπαντήσεως, ἠδίκησε, μοὶ φαίνεται, τὸν ἑαυτόν του, διότι ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἔδειξεν ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ πατὴρ αὐτῆς τῆς ἀλλοκότου κατ’ ἐμὲ ἰδέας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ παρέστησεν, ὅτι δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς ὀρθὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας τοῦ ἔκαμα. Ἐὰν δὲν μὲ ἐνόησε μὲ τὴν πρώτην συζήτησιν, ἂς ἔχῃ τὴν ὑπομονὴν νὰ μὲ ἐννοήσῃ τώρα, καὶ ἂς ἔλθῃ ν’ ἀπαντήσῃ μὲ τὴν λογικὴν ἀνὰ χεῖρας καὶ ὄχι μὲ μομφὰς καὶ παρεκτροπὰς καὶ λέξεις ἀορίστους. Θεωρῶ, ὅτι αὐτὴ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς περιέχει ὅ,τι ἄτοπον εἰμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ, περιέχει ὅ,τι παράδοξον εἰμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ, καὶ ἀπορῶ πῶς ἡ Βουλὴ δύναται νὰ υἱοθετῇ τοιαύτας προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἔρχονται καὶ παρὰ τὸν νόμον καὶ παρὰ τὴν λογικὴν καὶ παρὰ τὴν ὀρθότητα. Τί λέγει, κύριοι, ἡ ἐπιτροπή; γνώμην τὴν ὁποίαν ἀποκρούω ὅλαις δυνάμεσι. Γνωμοδοτεῖ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ δώσουν εὐθύνας οἱ ἔνοχοι· ποῖος ἔδωκε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν ἀξιότιμον αὐτὴν ἐπιτροπήν μας νὰ ὀνομάσῃ ἐνόχους;

§26ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν ἰδέαν της. Σὲ ποῖος ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιπλήξῃς τὴν ἐπιτροπήν;

§27ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐπικρίνω τὴν πρᾶξίν της, καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα· εἰς σὲ ποῖος ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ μὲ διακόψῃς;—Λοιπὸν βλέπω τὸ ἄτοπον αὐτῆς τῆς προτάσεως, ὅτι ἀποκαλοῦνται ἔνοχοι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν κατηγορήθησαν, ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐδικάσθησαν, οἱ ὁποῖοι δὲν κατεδικάσθησαν· καὶ ἀπὸ μέρους ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς, ἀπὸ μέρος ἐκλεκτὸν τῆς Βουλῆς, ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, νὰ φέρωνται εἰς τὴν δημοσιότητα, νὰ φέρωνται εἰς τὴν δημοσίαν συζήτησιν ἐνώπιον τοῦ σώματος πράξεις τοιαῦται νομοθετικαὶ, περιέχουσαι λέξεις τὰς ὁποίας ἀποκρούει αὐτὴ ἡ δικαιοσύνη, αὐτὴ ἡ κοινωνία, —αὐτὰ τὰ πράγματα μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὰ ἀφήσωμεν νὰ παρέρχωνται ἀπαρατήρητα. Λοιπὸν ἔσφαλεν ἡ ἐπιτροπὴ λέγουσα, ὅτι γνωμοδοτεῖ αὐτοὶ ὡς ἔνοχοι νὰ δώσουν εὐθύνην. Δεύτερον, ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι πρέπει νὰ τοὺς κατηγορήσωμεν, τί θὰ εἰπῇ νὰ δώσουν εὐθύνας οἱ ὑπουργοί; ἐνόησεν ἡ ἐπιτροπὴ τί προτείνει; καὶ ποῖος δὲν ἔχει εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ ἔθνους; Πρέπει νὰ καθιερώσωμεν τώρα διὰ ψηφίσματος, δι’ ἀποφάσεως, ὅτι πᾶς ὑπουργὸς, πᾶς διαχειριστὴς περιουσίας, πᾶς ἐξοδεύων ὀφείλει εὐθύνας; Εἶναι πρότασις αὕτη τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ συζητήσωμεν; Μὲ τὸ νὰ γνωμοδοτήσῃ ἡ ἐπιτροπὴ τοῦτο, λέγει κἄτι τι τὸ ὁποῖον οἱ νόμοι καθιεροῦσι, τὸ ὁποῖον εἶναι πασίδηλον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπαιτεῖ μίαν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Τί ἔπρεπε νὰ πράξῃ, κύριοι, ὄχι ἡ ἐπιτροπή, οἱ κύριοι βουλευταὶ καὶ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ὅστις θέλει, ὅστις ἔχει τὴν γενναιότητα ἐξ ὑμῶν; Νὰ συμμορφωθῇ μὲ τὸ ἄρθρον 80 καὶ 81 τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ φέρῃ ἓν κατηγορητήριον, νὰ εἴπῃ, ὅτι κατηγορῶ αὐτοὺς τοὺς ὑπουργοὺς ἐπὶ παραβάσει τοῦ δεῖνος ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, καὶ νὰ γίνῃ ἡ διαδικασία συμφώνως μὲ τὸ σύνταγμα, νὰ συστηθῇ δικαστήριον συμφώνως μὲ τὸ σύνταγμα, καὶ τότε ἐγὼ πρῶτος θὰ ἦμαι ὁ ὁποῖος νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου κατ’ αὐτοῦ τοῦ ἀχρόου ὑπουργείου, διότι οὔτε συγγενεῖς μου ἦσαν εἰς αὐτό, οὔτε συμπαθείας οὔτε ἀντιπαθείας ἔχω κατ’ αὐτῶν, ἀλλ’ ἔχω συνείδησιν, ἐκπληρῶ καθῆκον. Ἔχομεν λοιπὸν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς καὶ πρόκειται νὰ τὴν συζητήσωμεν καὶ νὰ γίνῃ ψηφοφορία; Μοὶ φαίνεται ὄχι· πρᾶγμα ὅλως περιττὸν, ὅλως μάταιον τὸ ὁποῖον παρένειρεν ἡ ἐπιτροπὴ καὶ τὸ ὁποῖον ὑπονοεῖται καὶ δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν. Ποῖαι αἱ παραβάσεις, ποῖον τὸ ἔγκλημα αὐτοῦ τοῦ ὑπουργείου; Κατεχράσθη δημοσίων χρημάτων; κατεπάτησε τὰς ἐλευθερίας τοῦ ἔθνους τῶν πολιτῶν; Δὲν βλέπω καμμίαν τοιαύτην ἀξιόποινον πρᾶξιν, δὲν βλέπω τὴν ἐπιτροπὴν τοὐλάχιστον ἐκεῖ ὅπου λέγει νὰ δώσουν εὐθύνας, ποίας εὐθύνας ἐννοεῖ, εὐθύνας ποινικὰς ἢ εὐθύνας πολιτικάς.

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατόπιν.

§29ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τώρα λοιπὸν τί λέγομεν; Ἐὰν πρόκειται περὶ τοῦ κατόπιν, εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου, ὅτι ἐξερχόμεθα τοῦ θέματος, ὅτι ἂν ἡ ἐπιτροπὴ γνωμοδοτῇ νὰ δοθῇ ἡ πίστωσις, καὶ παρεβίασαν τὸ σύνταγμα, τὸν νόμον, ἐὰν κατεχράσθησαν δημοσίας περιουσίας, ἐὰν ἐγκλημάτησαν, τότε συμφώνως μὲ τὸ σύνταγμα νὰ ἔλθῃ κατηγορία νὰ τὴν συζητήσωμεν καὶ ν’ ἀποφανθῶμεν. Πῶς δύνασθε σεῖς σήμερον ἐπὶ ὑποθέσει, ὅτι ὀρθῶς εἰσάγεται ἡ πρότασις, νὰ εἴπητε, ὅτι αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι παρεβίασαν τὸν νόμον τὸν ὁποῖον ἀναφέρει ἡ ἐπιτροπή; Ἔχετε κἀμμίαν ἀπολογίαν ἐκ μέρους αὐτῶν; δὲν ἔχετε· δὲν εἶναι κἀνεὶς ἐδῶ δυστυχῶς. Ἔχετε κἀμμίαν ἀπόδειξιν τὴν ὁποίαν ἀνεγνώσατε; Τίποτε. Ἐὰν ἕνας ἔρχεται καὶ λέγῃ, μοῦ εἶπον ἐξωδίκως, ὅτι ἔπραξε τοῦτο· καὶ ὁ ἄλλος λέγῃ, ὅτι καὶ ἂν τὸ ἔπραξε δὲν εἶναι ἔγκλημα καθοσιώσεως, μὲ αὐτὰ θ’ ἀποφασίσωμεν; τοιουτοτρόπως ἐπιβάλλονται ποιναί, τοιουτοτρόπως στιγματίζονται ἄνθρωποι χωρὶς ἀποδείξεις, χωρὶς ἀπολογίαν εἰς 19ον αἰῶνα; Δὲν θέλομεν παραβιάσει τὰς κοινοτέρας ἀρχὰς τοῦ δικαίου, ἐὰν προβῶμεν νὰ δικάσωμεν καὶ καταδικάσωμεν ἀναπολογήτους ἀνθρώπους; Καὶ τὸ κάτω κάτω, κύριοι, ἐὰν αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον τὸ ἄχρουν τίποτε ἄλλο δὲν ἔπραξε παρ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνεκάλυψεν ἡ ἐπιτροπή, ἐγὼ δίδω τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἐγὼ τὴν ψῆφόν μου τὴν δίδω ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι αὐτὸ τὸ ἔγκλημα εἶναι ὡς ὁ κώνωψ ἀπέναντι τῆς καμήλου. Ἄλλαι παραβάσεις ἐγένοντο μεγαλείτεραι ἀπὸ τὰ προκάτοχα ὑπουργεῖα. Τοῦτο τὸ ὑπουργεῖον τί ἔπραξε; δὲν ὑπῆρχον χρήματα, ὑπῆρχον ἀνάγκαι καὶ ταύτας τὰς γινώσκετε, διότι, ὅταν ὁ στρατὸς δὲν πληρόνεται, ἐπαπειλεῖται ἡ δημοσία τάξις, ὅταν ὁ ὑπάλληλος δὲν πληρόνεται, τὰ γραφεῖα κλείουν. Ἑπομένως εἶχεν ἀνάγκην ὁ ὑπουργὸς νὰ δαπανήσῃ. Τί ἔπραξεν; ἐδανείσθη καὶ ἐπλήρωσε τὰς ἀνάγκας τοῦ δημοσίου. Εἰς ποῖον ἄρθρον τοῦ ποινικοῦ νόμου ὑπάγεται τὸ τοιοῦτον; τοῦτο εἶναι ὅλως διόλου λογιστικόν. Διὰ τί δὲν ἐνθυμήθητε νὰ ζητήσητε λόγον ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπῆραν τὰ κληροδοτήματα καὶ τὰ μετεχειρίσθησαν διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ δημοσίου; ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπῆραν τὰ χρήματα τῶν συνταξιούχων καὶ πλεῖστα τοιαῦτα, ἀλλὰ κατηγορεῖτε τοὺς ὑπουργοὺς ἤδη, διότι ἀντὶ νὰ δανεισθοῦν χρήματα καὶ νὰ μεταβάλουν τὰ κινητὰ χρέη εἰς ἀκίνητα, ἐπῆραν χρήματα καὶ ἐπλήρωσαν δι’ ἄλλας ἀνάγκας; Ἐννοῶ ὅταν ἦναι παράβασις τοῦ λογιστικοῦ νόμου, ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ ἐξέλεγξις. Καὶ ὅταν εἴπατε ὅτι τοῦτο προφανῶς φαίνεται, δὲν εἴπατέ τι, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Σακελλαριάδης εὗρεν, ὅτι εἶναι ἄτοπον, διότι πρόκειται περὶ προϋπολογισμοῦ, πρόκειται περὶ πιστώσεως. Ὅταν ἔλθῃ ὁ ἀπολογισμός, ἐκεῖ εἶναι τὸ μέσον τῆς ἀποδείξεως, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος ὥρισεν, ἵνα πεισθῇ ἂν ἐγένετο παράβασις τοῦ περὶ δημοσίου λογιστικοῦ νόμου, καὶ οὐχὶ σήμερον, ὅτε πρόκειται περὶ πιστώσεως, νὰ φέρωμεν τὸ ζήτημα ἄνευ ἀκριβοῦς ἐξετάσεως. Εἰς τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς δὲν βλέπω ἐγὼ πρακτικὸν ἀποτέλεσμα, καθόσον ὅ,τι λέγει περὶ εὐθύνης, εἶναι μάταιον· διότι τὴν εὐθύνην ὀφείλουν δυνάμει τοῦ νόμου. Ἂν πρόκηται περὶ κατηγορητηρίου, τοιοῦτον δὲν ὑπάρχει, διότι δὲν ἀποδίδεται ὡρισμένη κατηγορία καὶ δὲν προτείνεται ἡ διαδικασία. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ψηφίσῃ τὴν πίστωσιν.

§30ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, εἶμαι μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ κράτους, ἀλλ’ ὡς βλέπετε, δὲν εἶμαι ὑπογεγραμμένος εἰς τὴν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία παρουσιάσθη ἐπ’ αὐτῆς τῆς πιστώσεως, καὶ τοῦτο διότι δὲν ἤμην σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην τῶν λοιπῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς. Δὲν σᾶς παρουσίασα δὲ καὶ ἔκθεσιν μειονοψηφίας, διότι εἶχον σκοπὸν νὰ ὁμιλήσω ἀπὸ τοῦ βήματος ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου, ἐπίστευον δὲ ὅτι ἤθελον εὑρεθῆ ἄλλοι βουλευταὶ νὰ ὑπερασπισθῶσι τοὺς ἀπόντας χωρὶς ἐγὼ νὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην, ὅστις δὲν ἔχω ἀφορμὴν νὰ εἶμαι εὐχαριστημένος ἀπ’ αὐτούς, ἀλλ’ ἀπεναντίας ἔχω παράπονα, νὰ τοὺς ὑπερασπισθῶ. Ἐπειδὴ ἤδη παρατηρῶ ὅτι δὲν ἐγένετο ἡ δέουσα ὑπεράσπισις καὶ ἐπειδὴ ὁ κ. ὑπουργὸς εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μὲ προκαλέσῃ νὰ ἐξηγηθῶ ἐπὶ τούτου, διότι ἤμην ὁ ὑπουργὸς, ὁ ὁποῖος ὑπεστήριξα τὸν νόμον περὶ τοῦ δανείου τῶν 15 ἑκατομμυρίων, ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω ὀλίγα τινά, καὶ θὰ λογισθῶ εὐτυχής, ἂν οἱ λόγοι μου ἐνταῦθα εὕρωσι πλειοτέραν ὑποδοχὴν ἀπὸ ἐκείνην ἣν εὗρον εἰς τὴν ὁλομέλειαν τῆς ἐπιτροπῆς. Ὅτε εἰσήχθη ὁ νόμος περὶ τοῦ δανείου τῶν 15,000,000, ὑπῆρχον νόμοι τινὲς, οἱ ὁποῖοι ἔδιδον τὸ δικαίωμα εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ δανείζεται. Καὶ πρῶτον ἦτο ὁ νόμος ὁ ἐκδοθεὶς κατὰ τὸ 53. Κατ’ αὐτὸν, ἡ κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ συνομολογήσῃ δάνειον βραχυπρόθεσμον ἢ μακροπρόθεσμον μέχρι 5,000,000 δραχμῶν. Μετὰ τὸν νόμον αὐτὸν ἐπῆλθον ἕτεροι δύω, ὁ μὲν περὶ ἐντόκων γραμματίων μέχρις 6,000,000 δραχμῶν· ἑπομένως ἡ κυβέρνησις ἠδύνατο δυνάμει τῶν δύω αὐτῶν νόμων νὰ κάμῃ δάνειον 11,000,000 δραχμῶν. Ἐκτὸς τούτου εὑρέθησαν ὀφειλόμενα μετὰ τὴν ἕνωσιν τῆς Ἑπτανήσου εἰς τὸ ἐκεῖ ταμεῖον 4,800,000. Ἑπομένως ἐν ἀρχῇ τοῦ ἔτους 66 ἡ κυβέρνησις εἶχε δικαίωμα νὰ δανείζεται 5 ἑκατομμύρια κατὰ τὸν νόμον τοῦ 53, 6 ἑκατομμύρια κατὰ τὸν περὶ ἐντόκων γραμματίων καὶ 5 σχεδὸν ἑκατομμύρια διὰ τὰ χρέη τῆς Ἑπτανήσου. Τὸ ὅλον 16 ἑκατομμύρια. Ὅλα αὐτὰ τὰ χρέη εἶχον λάβει χαρακτῆρα κινητῶν χρεῶν, διότι τὰ μὲν τῆς Ἑπτανήσου εἶναι πράγματι κινητὰ, ἐπειδὴ εἶχον συνομολογηθῆ προεξοφλητικῶς καὶ μὲ προθεσμίαν βραχεῖαν, τὰ ἔντοκα γραμμάτια ὡς ἐκ τῆς φύσεώς των εἶναι κινητὰ, τὰ δὲ χρέη ὅσα εἶχε κάμει ἡ κυβέρνησις κατὰ τὸν νόμον τοῦ 53 κατήντησαν καὶ αὐτὰ κινητά. Ἐπειδὴ τοῦτο ἔφερε μεγίστην ἀνωμαλίαν εἰς τὴν κίνησιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ κράτους, διότι οἱ δικαιοῦχοι παρουσιάζοντο, ὁσάκις ἐλάμβανον ἀνάγκην, νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν οἰκονομικῶν τὴν ἐξόφλησιν τῶν ληξιπροθέσμων χρεῶν, διὰ τοῦτο ἐσκέφθην τότε ὅτι ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ μεταβάλω ἓν μέρος τῶν κινητῶν χρεῶν εἰς πάγιον, ἤθελον ἀπαλλάξει τὴν οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ κράτους ἀπὸ δυσχερείας, αἱ ὁποῖαι καθημερινῶς παρουσιάζοντο καὶ παρενέβαλλον ἑκάστοτε ἀνυπέρβλητα προσκόμματα. Ἔφερον τότε τὸν νόμον ἐκεῖνον διὰ τοῦ ὁποίου ἐζήτησα τὴν ἄδειαν νὰ συνομολογήσω δάνειον μέχρι 15 ἑκατομμυρίων (καὶ οὐχὶ μέχρι 16, μολονότι εἶχον τὸ δικαίωμα) χρεωλυτικὸν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ ν’ ἀφαιρέσω ἀπὸ τὴν κυκλοφορίαν τὰ κινητὰ χρέη. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασίν μου, τὴν ἐπεψήφισε καὶ ἐγένετο νόμος. Τί λέγει ὁ νόμος αὐτός; «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον μέχρι 15,000,000 ἐπὶ τόκῳ μὴ ὑπερβαίνοντι τὰ 8% καὶ ἐπὶ χρεωλυσίῳ 2%». Ἔπειτα εἰς ἰδιαίτερον ἄρθρον διαλαμβάνει ὅτι «τὸ δάνειον τοῦτο θέλει χρησιμεύσει ἀποκλειστικῶς εἰς ἐξόφλησιν τῶν χρεῶν τοῦ δημοσίου». Ἵνα ἐπεξηγήσω πῶς ἐννοῶ τοῦτο, λέγω, ὅτι καθόσον τοῦτο πραγματοποιεῖται, ἐλαττοῦνται κατ’ ἴσην ποσότητα τὰ ἐν τοῖς νόμοις 14 Ὀκτωβρίου 1853, 3 Φεβρουαρίου 1864 καὶ 7 Ὀκτωβρίου 1865 ὑπὸ στοιχεῖον δεῖνα καὶ δεῖνα διαλαμβανόμενα ποσὰ δανείων, καὶ ἑπομένως δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ δάνειον ἴσης ποσότητος μὲ τοὺς νόμους αὐτούς. Βλέπετε ὅτι ἐδῶ γίνεται μία σύγχυσις μεταξὺ τοῦ ποσοῦ τῶν πραγματικῶν χρεῶν, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐψηφίσθη ὁ νόμος, καὶ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον εἶχε δικαίωμα ἡ κυβέρνησις νὰ δανείζεται. Ἂν σταθῆτε εἰς τὸ πρῶτον καὶ δεχθῆτε ὅτι ἡ κυβέρνησις, ἀφοῦ ἐψηφίσθη ὁ νόμος αὐτὸς, δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα πλέον νὰ συνομολογήσῃ δάνειον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν παρελθόντων νόμων, τότε ἡ κυβέρνησις τὴν ὁποίαν κατηγορεῖτε δὲν εἶναι ἀξιοκατηγόρητος μόνον δι’ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἔπραξεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ κατηγορηθῇ διότι ἔβαλεν εἰς κυκλοφορίαν καὶ 3,000,000 ἔντοκα γραμμάτια (θόρυβος). Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ κυβέρνησις κατὰ τοὺς κειμένους νόμους πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου αὐτοῦ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ θέτῃ εἰς κυκλοφορίαν μέχρι 16 ἑκατομμυρίων, καὶ καθ’ ὅσον ἐπραγματοποιεῖτο τὸ δάνειον αὐτὸ, ὤφειλε νὰ καταπαύῃ τὸ δικαίωμά της, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος τῆς ἐχορήγει, ὥστε οὐδέποτε νὰ ὑπερβαίνῃ τὰ 16,000,000. Ἐπὶ τούτου ἔχετε δικαίωμα νὰ ἐξετάσητε: Ἡ κυβέρνησις διὰ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ δανείου τοῦ 1 καὶ ½ ἑκατομμυρίου ὑπερέβη τὸ ποσὸν ἢ ἐστάθη ἐντὸς τοῦ ὅρου αὐτοῦ. Ἂν ἐξετάσητε, θὰ ἰδῆτε ὅτι δὲν τὸ ὑπερέβη, διότι ἡ κυβέρνησις ἄφησε ἀπαραμείωτα τὰ δάνεια τῆς Ἑπτανήσου, ὡσαύτως ἄφησε ἀπαραμείωτα τὰ δικαιώματα καὶ τοῦ νὰ θέτῃ εἰς κυκλοφορίαν ἔντοκα γραμμάτια, ὥστε εἶναι ἐντὸς τοῦ ὅρου, τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἔδωκε· διὰ τοῦτο ἐγὼ, κύριοι, εἶμαι πολὺ μακρὰν ἀπὸ τοῦ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι πρέπει ν’ ἀποῤῥίψητε τὴν πίστωσιν καὶ νὰ πάθουν οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπῆραν τὰ χρήματα διὰ νὰ τὰ μεταχειρισθοῦν, ἀλλὰ τὰ μετεχειρίσθησαν διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους· ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι αὐτοὶ, ἐνεργήσαντες ὅπως ἐνήργησαν, δὲν παρέβησαν καθόλου τὸν νόμον τὸν περὶ μεταβολῆς τῶν κινητῶν χρεῶν εἰς πάγια, καὶ ἑπομένως φρονῶ ὅτι καθ’ ὁλοκληρίαν ἡ Βουλὴ πρέπει ν’ ἀποῤῥίψῃ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ἔφερεν ἡ ἐπιτροπή.

§31ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἂν καὶ εἰς τὴν πρώτην ἀπάντησίν μου πρὸς τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Κέας εἶπον, ὅτι, ἂν καὶ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἀπαντήσεως, μολαταῦτα ὕστερον μοῦ ἐφάνη παράξενον, καὶ εἰς τὴν ἰδίαν ἤδη ἀπορίαν εὑρίσκομαι, πῶς εἰς ἕνα ἀντικείμενον τόσῳ καθαρὸν, τόσον ἐξηγούμενον ἀπὸ τοῦ νόμου ἔγειναν ἀμφισβητήσεις καὶ φιλονεικίαι. Ὁ προλαλήσας πρῶτον κ. Πετιμεζᾶς πολὺ εἰλικρινῶς σᾶς εἶπεν ἐκ ποίας συμπαθείας συγγενικῆς ἐπηρεαζόμενος ἔρχεται νὰ ὁμιλήσῃ, καὶ ἑπομένως εἶπεν, ὅτι, ἂν εἰμποροῦσεν, ἤθελε μεταβιβάσει καὶ εἰς ὑμᾶς τὸ αἴσθημά του. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐκ τῆς θέσεώς του, φαίνεται, τῆς πρωθυπουργικῆς θέλει τὴν ἔκτασιν τῆς ὑπουργικῆς ἐνεργείας νὰ ὑπερασπισθῇ καὶ πέραν τοῦ νόμου· σᾶς εἶπεν ὅτι ἐπικαλεῖται τὴν ἐπιείκειάν σας, διότι ἐγένετο χρῆσις τῶν χρημάτων αὐτῶν εἰς ἀνάγκας. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου, πρόκειται περὶ παραβάσεως τοῦ νόμου, ὁ δὲ τελευταῖον λαλήσας κ. Σωτηρόπουλος, μυηθεὶς τὰ μυστήρια τῶν ὑπουργείων καὶ ἐπηρεαζόμενος ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἰδέας, ἐδυσκολεύετο εἰς τὰς ἐκφράσεις του.

§32ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ὁμοιοπαθής.

§33ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ὑπῆρχε, κύριοι, ἕνας νόμος τοῦ 53, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἐπροκάλεσε τὴν ἐπιψήφισιν τῆς Βουλῆς ἵνα τῆς χορηγήσῃ δικαίωμα ἐν ἀνάγκῃ νὰ μεταχειρισθῇ δάνειον μέχρι 5 ἑκατομμυρίων. Πρέπει δὲ, κύριοι, νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν αἱ περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας ψηφίζονται τοιαῦτα δάνεια πρὸς βάρος τοῦ ἔθνους. Ἡ τότε κυβέρνησις τοῦ 53 εὑρίσκετο εἰς παρομοίας περιστάσεις. Κατὰ τὰ 54 ἐνόμιζεν ὅτι εἶχεν ἀνάγκην νὰ ἔχῃ περιπλέον κεφάλαια, καὶ οὕτω τότε ᾐτήσατο νὰ λάβῃ ἕνα δικαίωμα, τὸ νὰ μεταχειρισθῇ ἐν ἀνάγκῃ δάνειον 8 ἑκατομμυρίων, διότι δὲν παρουσιάσθη ἀνάγκη εἰς τὰ 53, οὐχὶ διὰ τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὰς τακτικὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους, διότι αὗται ἀνταπεκρίνοντο μὲ τὰ ἔσοδα αὐτοῦ, ἀλλ’ ὑπῆρχον ὑπερβάσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο κατὰ καταπάτησιν τοῦ νόμου, καὶ θέλετε ἰδεῖ ὅτι καὶ τώρα γίνονται πολλαὶ ὑπερβάσεις. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐκτάκτους πιστώσεις· δὲν εἶναι προσθήκη εἰς τὰ ἔξοδα; Τὰ εἰσοδήματα τοῦ κράτους, ὅταν τακτικῶς διαχειρίζωνται καὶ δὲν διασκορπίζωνται εἰς ἐκτάκτους καὶ περιττὰς ἀνάγκας ἐπαρκοῦν· διὰ τοῦτο καὶ τὸ δάνειον τοῦ 53, τὸ ὁποῖον ἐψήφισεν ἡ τότε Βουλὴ, τὸ ἐψήφισε μὲ τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ χρησιμεύσῃ ἐὰν ἡ ἀνάγκη τὸ καλέσῃ. Ἐκεῖνο τὸ δάνειον, ἐπειδὴ δὲν παρουσιάσθη ἀνάγκη, δὲν ἐγένετο, καὶ παρατηρήσατε ὅτι ἔμεινεν εἰς ἀχρηστίαν ὁ νόμος ἐκεῖνος· καὶ πότε τὸν ἐνθυμήθησαν τὸν νόμον αὐτόν; εἰς τὰ 61, ὅτε ἦλθεν ἡ ἀλληλοσφαγὴ καὶ ἔλαβε 2,800,000· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Ἐκεῖνο τὸ δάνειον τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη καὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἐγένετο χρῆσις, μετὰ ταῦτα παρουσιάσθη ἡ ἀνάγκη, καὶ ἐκεῖνο τὸ δάνειον ἐγένετο μὲ τόκον 6%. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος διὰ τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον ἔφερε νὰ μεταβάλῃ τὰ κινητὰ χρέη εἰς πάγια, προσέθηκεν ὅτι τὸ δάνειον αὐτὸ θέλει χρησιμεύσει ἀποκλειστικῶς εἰς ἀπόσβεσιν ἐκείνων τῶν δανείων. Τί ἄλλο καθαρώτερον καὶ σαφέστερον; Ἐπαναλαμβάνω ὅτι λέγει ὅτι θέλουν χρησιμεύσει ἀποκλειστικῶς εἰς ἀπόσβεσιν τῶν πρώτων δανείων, ὅπως ἐξασφαλισθῇ ἡ ὑπηρεσία καὶ ἔχωμεν ἕνα δανειστήν. Ἡμεῖς, ὡς παρατηρῶ, καταντῶμεν νὰ χάσωμεν τὴν γλῶσσάν μας διαστρέφοντες καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Νόμου. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ νόμος. «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον μέχρι 15 ἑκατομμυρίων ἐπὶ τόκῳ μὴ ὑπερβαίνοντι τὰ 8%» ἐνῷ ἐκεῖνα τὰ δάνεια τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ ἐξοφλήσῃ ἔχουν τόκον 6%, καὶ εἰς τοῦτο ἐδώκαμε προνόμιον νὰ πληρώνωμεν τόκους 8%, 2% περισσότερον ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ μείνῃ πάγιον τὸ χρέος καὶ ἐξοφληθοῦν τὰ χρέη τὰ ὁποῖα εἶχον μικρότερον τόκον. Τώρα λέγουν ἀντὶ νὰ κάμωμεν ἐκείνου τοῦ δανείου χρῆσιν ἐκάμαμεν τούτου· ἀλλὰ τοῦτο διαφέρει· λαμβάνει ὑποχρέωσιν τὸ δημόσιον 6% κατὰ τὸ δάνειον τοῦ 1853, ἐνῷ ἐκ τοῦ νέου ἐπιβαρύνεται μὲ 8%. Λοιπὸν ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τῶν δανείων τούτων. Δευτέρα καὶ κυρία διαφορὰ, ὅτι τὸ δάνειον ἐκεῖνο ἠμποροῦσε νὰ ᾖναι χρήσιμον καὶ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, ἐνῷ τοῦτο ἔχει ὡρισμένον σκοπόν. Τί λέγει ὁ νόμος; «θέλει χρησιμεύσει ἀποκλειστικῶς εἰς ἐξόφλησιν τῶν κινητῶν χρεῶν τοῦ δημοσίου.» Βλέπετε, εἶναι ὡρισμένος ὁ σκοπός.

§34Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τί ἐννοεῖτε μὲ τὴν γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτροπῆς; Τί ζητεῖτε;

§35ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Πρῶτον πρέπει νὰ διαγνωσθῇ ἡ παρανομία, διότι ὁ Κ. Σωτηρόπουλος τὸ οἰκονόμησε. Τώρα ἐρχόμεθα εἰς αὐτό. Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν θέλει τίποτε· καὶ τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, ἂν θέλετε, εἰμποροῦν νὰ ᾖναι πλέον φιλικὰ μὲ ἐκεῖνο τὸ ὑπουργεῖον, ἀλλὰ, ἐνδεδυμένα ἓν καθῆκον, ἐνόμισαν, ὅτι πρὸ παντὸς ἄλλου τοῦ αἰσθήματος τῆς φιλίας, τῆς γνωριμίας, εἶναι ἡ ἐκτίμησις τοῦ καθήκοντος· ἡ ἐκπλήρωσις λοιπὸν τοῦ καθήκοντος εἰς ταῦτα μᾶς ὡδήγησε. Ζητοῦμεν νὰ γνωμοδοτήσῃ ἐπὶ μιᾶς πιστώσεως παλαιᾶς, ἡ ὁποία ἤρχετο νὰ ἀναγνωρίσῃ ἓν δάνειον γενόμενον ἐν ἀπουσίᾳ τῶν Βουλῶν, καὶ δυνάμει ἑνὸς νόμου ἐνόμισεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξετάσῃ, ἂν ἐτηρήθη ἢ ὄχι ὁ νόμος· καὶ τοῦτο ἐξέτασεν ἡ ἐπιτροπή. Ἡ ἐπιτροπὴ εἶπεν, ὅτι τὸ δάνειον ἔγινεν ἐπὶ τῇ βάσει ἑνὸς νόμου, ὁ ὁποῖος προσδιορίζει εἰς τὶ νὰ χρησιμεύσῃ, καὶ αὐτὸ τὸ δάνειον ἀναφέρει, ἐχρησίμευσεν ἀλλαχοῦ· ὀφείλουν λοιπὸν εὐθύνην οἱ χρησάμενοι. Ἐρωτῶ, εἶναι ἄλλο λογικώτερον, νομιμώτερον ἀπὸ τοῦτο;

§36Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πῶς θὰ πραγματοποιήσητε αὐτὴν τὴν εὐθύνην;

§37ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἂν δὲν πραγματοποιηθῇ, τόσον καλλίτερον, ἀλλὰ θὰ πραγματοποιηθῇ. Ὅταν, Κύριοι, ἔρχεται μία πίστωσις, πρῶτον ἐξετάζεται κατὰ τὸν χαρακτῆρά της· ὅπως ἦλθεν αὐτὴ ἡ ὁποία παρουσιάζει τὴν χρῆσιν ἑνὸς δανείου εἰς βάρος τοῦ δημοσίου, δὲν εἰμπορεῖ καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξετασθῇ κατὰ πρῶτον λόγον ποῦ βασιζομένη ἐγένετο, διὰ νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι αὐτὸ τὸ δάνειον βασίζεται εἰς ἕνα νόμον; Ἀλλὰ δὲν εἰμποροῦσε νὰ εὕρῃ νὰ δανεισθῇ, ἂν δὲν ὑπῆρχε νόμος, λοιπὸν εὗρεν ὅτι ἐβασίσθη εἰς ἕνα νόμον ὅστις ἔχει προωρισμένον σκοπόν. Ἐξέτασε λοιπὸν τὸ δάνειον αὐτὸ ἂν ἐχρησίμευσεν εἰς τὸν σκοπὸν, καὶ σᾶς εἶπεν ὄχι. Δὲν εἶναι, Κύριοι, αὐτὸ τὸ δάνειον ὅπερ ἐδαπανήθη εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ὡς σᾶς εἶπον· ἐκείνη ἡ κατηραμένη ὑπηρεσία ὅλα θὰ τὰ καταφάγῃ; (γέλως)· πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ τὰ ὅριά της. Ἂν ἡ ὑπηρεσία ὑπηρετῇ σκοποὺς, καθιερωμένα δικαιώματα, διατάξεις κτλ. αὐτὴ εἶναι ὑπηρεσία, δὲν εἶναι κυρία· ἡ ὑπηρεσία ὑπηρετεῖ. Λέγετε ὑπηρεσία λοιπὸν, ἀλλ’ ἡ ὑπηρεσία ἔρχεται πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, δὲν ἔρχεται πρὸς παράβασιν τῶν νόμων. Καὶ ὅπως βλέπετε, ἔχετε 5½ ἑκατομμύρια πιστώσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ὑπέρβασις τῆς ὑπηρεσίας· βλέπετε πάντοτε ὑπηρεσία· ἄλλην λέξιν πρέπει νὰ θέσωμεν ἀντὶ τῆς ὑπηρεσίας, διότι ἡ λέξις ὑπηρεσία ἔχασε τὴν κυριολεκτικήν της σημασίαν· ὑπηρεσία εἶναι ἡ ὑπηρεσία τοῦ νόμου· ὅταν ὑπερβαίνῃ τὸν νόμον, εἶναι παράβασις, δὲν εἶναι ὑπηρεσία. Λοιπὸν ἐκεῖ ὠθούμεθα, Κύριοι, ἐκεῖ ὠθεῖσθε, ἂν δὲν βάλετε μικρὸν φραγμόν· ἑκατομμύρια θὰ προτείνουν, καὶ τότε θὰ λέγωμεν ὑπηρεσία, ἀλλὰ δὲν θά ἐννοοῦμεν ὑπηρεσίαν ἀλλὰ παράβασιν. Διὰ τοῦτο λοιπὸν βλέπομεν ἐνώπιόν μας 3, 4, ἑκατομμύρια ἐκεῖ, 2½ ἐδῶ πιστώσεις. Λοιπὸν, Κύριοι, ἡμεῖς σήμερον ἐξετάζοντες τὴν πίστωσιν αὐτὴν, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν κατὰ καθῆκον νὰ ὑποβάλωμεν ὑπὸ τὴν ἔγκρισίν σας ἢ τὴν ἀπόῤῥιψίν σας, ἔπρεπε νὰ φέρωμεν καθαρὰν τὴν γνώμην μας ἐπὶ τοῦ γεγονότος ὅπερ ἔλαβε χώραν. Τὸ δάνειον ἐλήφθη ἐπ’ ὀνόματι ἑνὸς νόμου καὶ διὰ νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὸν πρὸς ὃν ὅρον, διότι εἶχε σκοπὸν αὐτὸς ὁ νόμος· λαμβάνετε δικαιώματα ἐξ ἑνὸς νόμου, λαμβάνετε ὅμως καὶ ὑποχρεώσεις. Λοιπὸν ἔλαβε τὸ δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη νὰ κάμῃ δάνειον, ἀλλ’ ἔπρεπε κατὰ συνέπειαν νὰ κάμῃ καὶ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ὑποχρεώσεων, νὰ ἐξοφλήσῃ ἓν τῶν χρεῶν τῶν ἀκινήτων· ἀλλ’ ὄχι μόνον τοῦτο δὲν ἔπραξεν, ἀλλὰ ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι ηὔξησε τὰ ἀκίνητα χρέη, καὶ περὶ αὐτοῦ βλέπετε, ὅτι δὲν ἠθελήσαμεν νὰ κάμωμεν λόγον· διότι ἔκαμε τρία ἑκατομμύρια καὶ συγχρόνως ἀνεβίβασε τὸ ποσὸν εἰς 4½ ἑκατομμύρια. Ἡ γνώμη μας λοιπὸν δὲν ἠμποροῦσε νὰ ᾖναι ἄλλη παρὰ ὁποία εἶναι, ὅτι παρεβιάσθη τουτέστιν ὁ νόμος, ὅτι αὐτὸ τὸ δάνειον δὲν ἐχρησίμευσε σύμφωνα μὲ τὸν νόμον, δὲν ἀπέσβεσε χρέη ἀλλ’ ἐξώγκωσε δι’ ἄλλας ἀνάγκας καὶ εὐθύνονται οἱ διαχειρισάμενοι. Τώρα, ἂν εἰς τὴν διαχείρισιν ἔχουν λόγον, ὅστις θὰ προκαλέσῃ τὴν ἐπιείκειαν, κατόπιν θὰ ἔλθωμεν. Δὲν ἔχει, λέγουν, ἀποτέλεσμα ἡ σύμφωνα μὲ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς ἀπόφασις τῆς Βουλῆς. Ἔχει τὸ νὰ καταδικάσῃ τὴν παράβασιν· κατόπιν θὰ ἔλθουν αἱ συνέπειαι.

§38Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πῶς θὰ ἔλθουν;

§39ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἔχε ὑπομονήν. Τώρα ὁ νόμος εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἐβιάσθη καὶ διὰ τοῦτο λέγομεν, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ δανείου δὲν ἔγεινε σύμφωνα μὲ τὸν νόμον καὶ εὐθύνονται οἱ ἔνοχοι ἐκεῖνοι ἂς ἀποδείξουν ὕστερον τὰς δικαίας ἀνάγκας.

§40Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἂν δὲν κατηγορηθοῦν, πῶς θὰ ἀποδείξουν;

§41ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ὑπῆρξε παράβασις νόμου, ναὶ ἢ ὄχι; ὑπῆρξε· μετὰ τοῦτο ἔρχονται αἱ συνέπειαι.

§42ΚΟΥΡΗΣ. Τὸ συμπέρασμά σας εἶναι· ἡ Βουλὴ ἀποδοκιμάζουσα προβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ὄχι ἔνοχοι, διότι ἔνοχοι δὲν ἐννοοῦνται εἰμὴ ἐκεῖνοι οἵτινες μετά τινα ἀπολογίαν καταδικάζονται.

§43Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταί! Οὔτε ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῶν ἀχρόων ὑπουργείων, οὔτε ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῶν παρανομιῶν, καὶ μάρτυρες εἶναι τὰ πρακτικά· σεῖς οἱ ἴδιοι ποσάκις δὲν μὲ ἠκούσατε καταφερόμενον κατὰ τῆς παρανομίας. Δὲν θέλω λοιπὸν νὰ ὑπερασπισθῶ καμμίαν παρανομίαν, καὶ μὲ τοσαύτην εἰλικρίνειαν σᾶς ὡμίλησα ἐν τῇ πρώτῃ ἀγορεύσει, ὥστε ἦτο παραπολὺ περιττὸν νὰ εἴπῃ ὁ κύριος Καλλιφρονᾶς, ὅτι ἡ φωνή μου ἐπνίγη εἰς τὸν λάρυγγά μου. Σᾶς εἶπον λοιπόν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραδεχθῆτε τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, διότι δὲν εἶναι τίποτε· διότι τί σᾶς λέγουν; «νὰ δώσωσιν εὐθύνας οἱ ἔνοχοι τῆς παρὰ τὸν νόμον χρήσεως τοῦ προκειμένου δανείου.» Εἶναι ἔνοχοι οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι; πρέπει νὰ τὸ ἀποφασίσῃ ἀπόφασις τελεσίδικος, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἔνοχοι. Πῶς δύνασθε νὰ τοὺς ἀφήσητε ὑπὸ μίαν ἐκκρεμῆ κατηγορίαν, ἀφοῦ νομίζετε, ὅτι παρεβίασαν ἐκεῖνοι οἱ ὑπουργοὶ τὸν νόμον; διατί δὲν ἔχετε τὴν γενναιότητα νὰ φέρητε κατηγορητήριον; πῶς θέλετε νὰ καταδικάσητε ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας τὸ δικαίωμα τῆς ὑπερασπίσεως ἐνώπιόν σας; Εἶσθε λοιπὸν σεῖς ὑπὲρ τοῦ δικαίου ἢ ἡμεῖς; νὰ μεμφθῶμεν, καὶ ποῖον τὸ δικαίωμα τῆς μομφῆς, ἄνευ ἀποφάσεως, ἄνευ δίκης, ἄνευ ἀπολογίας; Τὸ κατ’ ἐμὲ, τὸ τοιοῦτον σᾶς παρατηρῶ, ὅτι εἶναι ἕνας τρόπος νὰ παραδώσῃ τις εἰς χλεύην τὸ δικαίωμα τῆς εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν· θέλετε νὰ μὴ ᾖναι ποτὲ πραγματικὸν ἀποτέλεσμα ἡ εὐθύνη τῶν ὑπουργῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἔρχεσθε εἰς αὐτὰ τὰ μέσα. Ἂν τοῦτο δὲν ἐπιθυμῆτε, συντάξατε κατηγορητήριον, παραπέμψατέ τους ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου καὶ ἂς ἀπολογηθῶσιν· ἂν μετὰ ταῦτα καταδικασθῶσι, τότε νὰ τοὺς ὀνομάσετε ἐνόχους· ἄλλως δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ τοὺς ὀνομάσετε ἐνόχους. Ἀλλὰ θέλετε νὰ τοὺς λέγετε ἐνόχους; εἰπέτε τους ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ προσέξητε πολύ. Ὥστε βλέπετε, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἐνοχῆς, ἀλλὰ θέλω τὴν δικαιοσύνην, θέλω ἡ εὐθύνη νὰ φανῇ εἰς ὅλον αὐτῆς τὸν πρέποντα χαρακτῆρα, καὶ ὄχι νὰ καταντήσῃ χλεύη. Ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Σωτηροπούλου, κατ’ ἐμὲ, ἐγείρεται μία ἀμφιβολία· τὴν ἀμφιβολίαν αὐτὴν, Κύριοι, πρέπει νὰ τὴν ἐπιῤῥίψωμεν εἰς βάρος τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἔργον τοῦ δικαστηρίου· τὸ σύνταγμα δὲν ἠθέλησε νὰ ᾖναι ἡ Βουλὴ καὶ δικαστήριον. Διὰ τοῦ τρόπου της ἡ ἐπιτροπὴ θέλει νὰ συμπτύξῃ αὐτὰ τὰ δύο δικαιώματα. Θέλετε λοιπὸν νὰ τοὺς κατηγορήσητε; μάλιστα, καὶ νὰ τοὺς παραπέμψητε εἰς τὸ ἁρμόδιον δικαστήριον, κατὰ τὸ σύνταγμα. Εἶναι λοιπὸν εἰλικρινὴς ἡ ἀπόφασις αὕτη τῆς Βουλῆς; ὄχι· οὔτε πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ἔχει, οὔτε εἰλικρινὴς εἶναι. Ἐγὼ σᾶς εἶπον, Κύριοι βουλευταὶ, ὅτι πρὶν ἀκόμη ἀκούσω τὸν ἀξιότιμον Κ. Σωτηρόπουλον, οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, σᾶς εἶπον, δὲν ἠξεύρω τὴν ἔκτασιν τῶν ἀναγκῶν εἰς ἃς εὑρέθησαν νὰ κάμωσιν αὐτὸ τὸ δάνειον· ἀλλ’ εἶναι δικαίωμα τῆς Βουλῆς, καὶ δὲν δύναται κανεὶς νὰ τῆς τὸ ἀρνηθῇ, νὰ τὴν θεωρήσῃ ὡς δικαιολογημένην ἢ μὴ τὴν περίστασιν ταύτην· ἀλλ’ ὅταν πρόκειται νὰ κατηγορήσῃ, πρέπει νὰ προβῇ εἰς κατηγορητήριον καὶ νὰ μὴ περιορισθῇ εἰς τὰς μομφὰς μόνον, καὶ τοῦτο τόσον περισσότερον, καθόσον ἐκ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων δὲν εἶναι κανεὶς παρὼν νὰ ὑπερασπισθῇ· διότι τὴν ὑπεράσπισιν ἑνὸς ὑπουργείου, ὄπισθεν τοῦ ὁποίου ἀκολουθεῖ ἓν κόμμα, τὴν ἐννοῶ· ἀλλ’ ἓν ὑπουργεῖον τὸ ὁποῖον ἐπικαλεῖται μόνον τὸν νόμον, δὲν πρέπει νὰ τὸ ἀφήσητε ὑπὸ τὸ βάρος μιᾶς μομφῆς. Εἶναι ἔνοχοι, λέγει ἡ ἐπιτροπή· ἀλλὰ πῶς εἶναι ἔνοχοι; Λοιπὸν δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἐρωτῶ τὸν Κύριον πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς, νὰ μοῦ εἴπῃ ποῖον πρακτικὸν ἀποτέλεσμα θέλει ἔχει ἡ γνώμη αὕτη, ἐκτὸς ἂν δὲν ᾖναι νὰ καταστήσῃ χλεύην τὸ δικαίωμα τῆς εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν; Ἐξ ὅλων τούτων, τοὐλάχιστον κατ’ ἐμὲ, Κύριοι, ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς δὲν εἶναι ἀξία νὰ τεθῇ ὑπὸ τὴν ψῆφόν σας, καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ τὴν ἀποῤῥίψητε· καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἂν νομίζῃ ὅτι πραγματικῶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κατηγορῇ καὶ νομίζῃ ὑπεύθυνον τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, προκαλῶ αὐτὴν τὴν ἐπιτροπὴν νὰ φέρῃ τὸ κατηγορητήριον.

§44ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Δύο λέξεις, Κ. Πρόεδρε

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Σωτηρόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§46ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναγκάζομαι νὰ λάβω πάλιν τὸν λόγον, διότι περιεπλέχθη τὸ ζήτημα. Διατείνονταί τινες τῶν Κυρίων βουλευτῶν, ὅτι ἠδύνατο νὰ συνομολογήσῃ δάνειον τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ, ἀλλὰ δὲν ἠδύνατο νὰ μεταχειρισθῇ τὸ δάνειον, τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα ἔλαβε, παρὰ εἰς ἀπόσβεσιν κινητῶν χρεῶν πράγματι ὑφισταμένων καθ’ ἣν ἐποχὴν ἔκαμε τὸ δάνειον ἐκεῖνο. Ἐδῶ εἶναι τὸ λάθος. Ἂν παραδεχθῆτε ὅτι καθ’ ἣν ἐποχὴν συνωμολογήθη τὸ δάνειον τὸ ὑπουργεῖον αὐτὸ δὲν ἠμποροῦσε νὰ κάμῃ δάνειον παρὰ πρὸς ἐξόφλησιν χρεῶν πράγματι ὑφισταμένων, τότε θὰ περιπέσητε εἰς τὸ μεγαλείτερον ἄτοπον, διότι καθ’ ὃν χρόνον ἐψηφίσθη ὁ νόμος ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχε πραγματικὰ χρέη παρὰ 5,000,000, κατόπιν τῆς ἔμειναν 3½ ἑκατομμύρια· ἀπ’ αὐτὰ ἐκυκλοφόρουν 11 γραμμάτια καὶ 4 περίπου ἑκατομμύρια κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1854, καὶ μάλιστα 3½· ἐπλήρωσε τὰ χρέη τῆς Τραπέζης, τοῦ Βούρου καὶ κάτι ἄλλα.

§47ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τέσσαρα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ παλαιοῦ νόμου.

§48ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν τὸ ὅλον 12½ ἑκατομμύρια. Λοιπὸν ἂν ὁ σκοπὸς τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ πληρώσῃ τὰ πραγματικῶς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὑφιστάμενα χρέη τοῦ δημοσίου, δὲν ἤθελε ζητήσει 15 ἑκατομμύρια ἀλλὰ μόνον 12½ ἑκατομμύρια· διότι ὑποθέσατε ὅτι καθ’ ἣν ἡμέραν ἐψηφίζατε τὸν νόμον αὐτὸν εὕρισκον ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ δανεισθῶ καὶ τὰ 15 ἑκατομμύρια· νομίζετε ὅτι ἤθελον τὰ μεταχειρισθῆ πρὸς πληρωμὴν χρεῶν τοῦ δημοσίου;

§49ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὸν νόμον βέβαια.

§50ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὰ ἀκίνητα χρέη τοῦ δημοσίου ἦσαν 12½ ἑκατομμύρια· ἂν τὰ ἐπλήρονον, βέβαια ἤθελον μοὶ μείνει 2½ ἑκατομμύρια μὲ τὴν διαφορὰν, ἀφοῦ μετεχειριζόμην τὰ 2½ ἑκατομμύρια, δὲν θὰ εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ βάλω εἰς κυκλοφορίαν ἔντοκα γραμμάτια, οὔτε χρέη ν’ ἀφήσω εἰς τὴν Ἑπτάνησον, διότι τὰ ποσὰ τῶν χρεῶν, τὰ ὁποῖα οἱ νόμοι συμπεριελάμβανον, ἦσαν 16 ἑκατομμύρια· ἐπειδὴ δὲ ἔκαμνον χρῆσιν 15,000,000, εἶχον τὸ δικαίωμα ν’ ἀφήσω 1,000,000 ἀπὸ τὰ τῆς Ἑπτανήσου ἀπλήρωτα.

§51ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Διαβάσατε τὸν νόμον.

§52ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ, εἶναι ἐξηγημένον εἰς τὸν νόμον· «Ἑπομένως.»

§53ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ πρῶτον ἀναγνώσατε.

§54ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. «Τὸ ἀνωτέρω δάνειον θέλει χρησιμεύσει ἀποκλειστικῶς εἰς ἐξόφλησιν τῶν κινητῶν χρεῶν τοῦ δημοσίου.»

§55ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ μᾶς ἀρκεῖ.

§56ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. «Ἑπομένως........... ποσά·» ἑπομένως ὄχι τὰ πραγματικῶς ὑφιστάμενα ποσά. Σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι ἂν παραδεχθῆτε αὐτὴν τὴν ἀρχὴν, διαστρέφετε τὸ γράμμα τοῦ νόμου.

§57ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν εἰσῆξες τὸν νόμον αὐτὸν, ἔπρεπε νὰ εἴπῃς εἰς τὴν Βουλὴν καθαρῶς, ὅτι ἐπειδὴ οἱ νόμοι τοῦ 1852 μὲ δίδουν τὸ δικαίωμα νὰ δανεισθῶ ἀλλὰ μὲ ὀλιγώτερον τόκον, ἔχω ἀνάγκην νὰ κάμω δάνειον καὶ δι’ ἐκεῖνα τὰ χρέη καὶ διὰ τὴν τρέχουσαν ὑπηρεσίαν ἀλλὰ μὲ ὀλιγώτερον τόκον. Δὲν τὸ εἴπατε ὅμως.

§58ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς εἶπον ὅτι 12,000,000 μόνον εἴχομεν χρέη τότε. Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε ἔχουσα τὸ δικαίωμα κατὰ τοὺς κειμένους νόμους νὰ δανείζηται μέχρι 16,000,000 καὶ λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀνάγκας τοῦ κράτους........

§59ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Τὸν λόγον, Κύριε Πρόεδρε (θόρυβος).

§60ΛΑΠΠΑΣ. Τί κατάστασις εἶναι αὐτὴ, Κύριε Πρόεδρε;

§61ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔχουσα τὸ δικαίωμα, καθὼς σᾶς εἶπον, νὰ δανείζηται μέχρι 16,000,000, θὰ ἦτο πολὺ ἀνόητος, καὶ τὴν ἀνοησίαν αὐτὴν δὲν τὴν δέχομαι διὰ λογαριασμόν μου, νὰ καταβιβάσῃ τὸ ποσὸν εἰς 12½ ἑκατομμύρια· διότι, καὶ ἂν γίνῃ δεκτὸν τὸ τοῦ προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς, θέλει καταλήξει ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ παρῃτήθη τοῦ δικαιώματος νὰ κάμῃ δάνειον 15,000,000 καὶ ἐδέχθη νὰ κάμῃ 12½ ἑκατομμ., πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν δέχομαι. Ἐγὼ, Κύριοι, δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῶν ἀχρόων ὑπουργείων (θόρυβος) οὔτε ἐγκρίνω τὴν πολιτικὴν αὐτήν· ἀπ’ ἐναντίας ἐγὼ λέγω, καθὼς θέλετε ἰδῆ, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἔκαμε πολλοὺς προβιβασμοὺς, πολλὰς ὑπερβάσεις, τὰς ὁποίας ἐδύνατο νὰ ἀποφύγῃ· ἀλλ’ ἄλλο τὸ ἓν καὶ ἄλλο τὰ ἄλλο. Ἐδῶ πρόκειται περὶ τῆς χρήσεως τοῦ δανείου, ὅπερ ἔκαμε, καὶ αὕτη κατὰ τὴν πεποίθησίν μου ἐγένετο κατὰ τὸν νόμον.

§62ΕΙΣ. Εἶσθε ὑπὲρ τῶν ἀχρόων ὑπουργείων.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς ἠμπορεῖ νὰ διορίσῃ ὅποιον θέλει ὑπουργόν....

§64ΔΕΛΗΓΙΩΡΓΗΣ. Εἶμαι συμφωνότατος, Κύριοι, καθόσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα, ὅτι δὲν εἶναι ὁ καιρὸς νὰ γίνεται λόγος περὶ τῶν ἀχρόων καὶ μὴ ὑπουργείων, μὲ τὸν Κ. πρόεδρον τῆς Βουλῆς· ἑπομένως οὐδένα λόγον θέλω κάμει περὶ τούτου.

§65ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Καὶ ἡ ἐπιτροπὴ οὔτε τὸ ἀνέφερε.

§66ΔΕΛΗΓΙΩΡΓΗΣ. Ἂν δὲ λαμβάνω τὸν λόγον, τὸ κάμνω μόνον καὶ μόνον διὰ ν’ ἀπομακρύνω ἀπὸ τῆς Βουλῆς μίαν σπουδαίαν πολιτικὴν κατάκρισιν αὐτῆς. Ἴσως ἡ γνώμη μου θέλει εἶσθαι ὑπὲρ τῶν ὑπουργῶν, ἀλλὰ θὰ ἦναι ὑπὲρ τῶν ὑπουργῶν μόνον ὑπὸ ἔποψιν πολιτικήν· διότι, ὅσον ἀφορᾷ τὸ νομικὸν μέρος, ἀποδίδω πληρέστατα δίκαιον εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ εἶμαι ἐναντίος πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Κ. Σωτηροπούλου. Δὲν ἠξεύρω ποῖος εἶναι ὁ λόγος· νομίζω ὅμως ὅτι ὁ Κ. Σωτηρόπουλος πλανᾶται ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον ὁ ἴδιος εἰσήγαγε καὶ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ὁποίου ἔλαβε μέρος ἐνεργόν. Νομίζω, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἰδέαν της, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ παραδεχθῇ τὸν ἄτοπον συλλογισμὸν τὸν ὁποῖον τῆς ἀποδίδει ὁ Κ. Σωτηρόπουλος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐζήτησε τὴν ἄδειαν νὰ περιορίσῃ τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἔχει, τοῦ νὰ συνάπτῃ δάνεια, καὶ ὅτι μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου ἐκείνου ὁ Κ. Σωτηρόπουλος, ὡς ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἐδεσμεύθη νὰ μὴ δύναται πλέον νὰ δανεισθῇ ὅσα οἱ παλαιοὶ νόμοι ἔδιδον εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ δανεισθῇ. Ὁ νόμος ἐκεῖνος σκοπὸν δὲν εἶχε νὰ περιορίσῃ τὸ κινητὸν χρέος τοῦ δημοσίου. Ὁ νόμος εἶπε, «τοὺς ὑπάρχοντας νόμους τοὺς ἐπιτρέποντας κινητὰ χρέη δὲν τοὺς ἀλλοιόνω· δίδω μόνον τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐν ἀνάγκῃ νὰ δανεισθῇ χρεωλυτικῶς, ἀλλὰ τὰ δάνεια αὐτὰ τὰ χρεωλυτικὰ νὰ χρησιμεύσουν εἰς πληρωμὴν ἀναλόγου μέρους τοῦ κινητοῦ χρέους τὸ ὁποῖον ἐντὸς τῶν ὑπαρχόντων νόμων ἤθελεν εἶσθαι συνωμολογημένον». Οἱ νόμοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιτρέπουν συνομολόγησιν κινητοῦ χρέους ἦσαν ὁ περὶ ἐντόκων γραμματίων νόμος τοῦ Ἰονίου κοινοβουλίου, οἱ δύο νόμοι περὶ ἐντόκων γραμματίων παρ’ ἡμῖν καὶ ὁ νόμος τοῦ 1853 περὶ δανείου 5,000,000. Καθὼς δὲ πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου, περὶ οὗ πρόκειται, ἐδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἐξαντλήσῃ καὶ τοὺς τρεῖς αὐτοὺς νόμους καὶ νὰ ἀναβιβάσῃ τὸ κινητὸν χρέος εἰς 16,000,000, τοιουτοτρόπως καὶ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου ἐδύνατο νὰ ἔχῃ εἰς ἐνέργειαν κινητὸν χρέος 16,000,000· ἑπομένως ἡ κυβέρνησις, περὶ τῆς ὁποίας σήμερον πρόκειται, ἐδύνατο λαβοῦσα ἀνάγκην δανείου 1,500,000 δραχμῶν, νὰ δανεισθῇ δυνάμει οἱουδήποτε ἐκ τῶν τριῶν νόμων ἤθελε· καὶ τὸ ἔπραξε, διότι, ὅταν ἦλθεν εἰς τὰ πράγματα, εὗρεν εἰς κυκλοφορίαν μόνον τριῶν ἥμισυ ἑκατομμυρίων ἔντοκα γραμμάτια. Τί εἶναι ἔντοκα γραμμάτια; δάνεια· ἔλαβεν ἀνάγκην δανείου καὶ ἐδανείσθη, δηλ. ἔθεσεν εἰς κυκλοφορίαν ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ὁ νόμος τῆς ἐπέτρεπεν, ἤτοι 6 ἑκατομμύρια. Ἀλλ’ ἔλαβε καὶ κατόπιν ἀνάγκην νὰ δανεισθῇ· ὁ νόμος τοῦ κοινοβουλίου τοῦ Ἰονικοῦ δὲν τὴν ὠφελοῦσεν, ἐπίσης ὁ νόμος περὶ ἐντόκων γραμματίων· ὁ νόμος τοῦ 1853 ἦτο εἰς τὴν διάθεσίν της, ἀλλ’ ἐδύνατο νὰ δανεισθῇ δι’ αὐτοῦ; δὲν εὕρισκεν. Αὐτὸς ἦτο ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἡ κυβέρνησις ἐκείνη ἔπραξε ταύτην τὴν παρεκτροπήν. Καὶ νομίζω ὅτι λέγων ταῦτα ὑποστηρίζομαι ἀπ’ αὐτὸν τὸν κύριον Σωτηρόπουλον, ὅστις, κατὰ τὰ στενογραφημένα πρακτικὰ τῆς συζητήσεως ἐκείνης, εἶπε τὰ ἑξῆς· «πρόκειται τώρα νὰ μᾶς δώσετε ἁπλῶς τὴν ἄδειαν ἀντὶ τῶν κινητῶν νὰ εὕρωμεν νὰ κάμωμεν ἓν δάνειον πάγιον κτλ.» Εἶναι τόσον σαφὴς ἡ ἑρμηνεία, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ κύριος Σωτηρόπουλος, ὥστε φρονῶ, ὅτι ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι ὀρθοτάτη, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐκείνη μόνον κατὰ παράβασιν τοῦ νόμου ἠδύνατο νὰ συνομολογήσῃ χρεωλυτικὸν δάνειον δυνάμει τοῦ νόμου τῶν 15,000,000 χωρὶς νὰ μὴ ἐλλαττώσῃ ἴσον ποσὸν ἐκ τοῦ κινητοῦ χρέους, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε τὴν στιγμὴν ἐκείνην εἰς βάρος τοῦ κράτους, ἀλλὰ νὰ τὸ μεταχειρισθῇ εἰς ἄλλην ὑπηρεσίαν. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι νομικῶς ἀποδίδω ἄδικον εἰς τὴν κυβέρνησιν ἐκείνην. Ὑπὸ πολιτικὴν ἔποψιν δὲν ἔχω νὰ παρατηρήσω πολλά· πρόκειται περὶ ὑπουργείου τὸ ὁποῖον δὲν ἐλήφθη ἀπὸ τὰ σπλάγχνα τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει περισσοτέραν προσοχὴν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ὑπουργείου νὰ καταβάλῃ παρ’ ὅσην ἤθελε καταβάλει ὑπὲρ ἑνὸς ὑπουργείου τὸ ὁποῖον ἄνευ προσβολῆς τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς ἦτο συστημένον· θέλει δὲ δείξει τὴν προσήκουσαν προσοχὴν ἡ Βουλὴ τότε μόνον, ὅταν δὲν φανῇ ἀσυνεπής. Συνέβη παρόμοιόν τι εἰς περιστάσεις παρελθούσας, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ νὰ τὸ ἐξετίμησεν ὅπως ἐκτιμᾷ αὐτὴν τὴν παράβασιν σήμερον; Νομίζω ὅτι συνέβη· ἄλλοτε ἐγένετο δάνειον κατὰ παράβασιν τοῦ νόμου πάλιν· ἡ παράβασις δὲν ἦτο ἀπαραλλάκτως ἡ αὐτή, ἀλλ’ ἦτο παράβασις κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην βαρυτέρα ἀπὸ τὴν περὶ ἧς πρόκειται σήμερον· ἐγένετο ἄλλοτε δάνειον δυνάμει τοῦ νόμου τοῦ 1853, τὸ δάνειον ἐκεῖνο συνωμολογήθη πρὸς 8%, ἐνῷ ὁ νόμος ἐκεῖνος δὲν ἐπέτρεπεν εἰμὴ μόνον πρὸς ἕξ· προσέτι τὸ δάνειον ἐκεῖνο ἐγένετο μὲ ἐνεχυρίασιν τῶν δικαιωμάτων τῶν τελωνείων, ἐνῷ ὁ νόμος ἐκεῖνος δὲν ἐπέτρεπε τοιαύτην ἐνεχυρίασιν, ἀλλ’ ἄλλου εἴδους ἐγγύησιν. Ἡ Βουλὴ περὶ ἐκείνου τοῦ δανείου ἀπεφάνθη· νομίζω δ’ ὅτι δὲν θέλει φανῆ ὅτι ἀπαθῶς, ἀμερολήπτως καὶ μετὰ δικαιοσύνης ἐκτιμᾷ τὴν πρᾶξιν μιᾶς ἄλλης κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἐμορφώθη ἐκ τῶν σπλάγχνων τῆς Βουλῆς, ἐὰν ἐκείνην μὲν τὴν παράβασιν τοῦ νόμου, καί τοι βαρυτέραν, δὲν τὴν ἐθεώρησεν ἀξίαν ὅπως προβῇ εἰς τὸ μέτρον εἰς τὸ ὁποῖον τείνει νὰ προβῇ σήμερον, ταύτην δὲ περὶ ἧς πρόκειται, ἥτις εἶναι ἐλαφροτέρα, θέλει τὴν ἀξιώσει μιᾶς ἀποφάσεως ἡ ὁποία εἶναι ἡ μεγαλειτέρα ἐξ ὅσων δικαιοῦται νὰ λάβῃ ἓν κοινοβούλιον κατὰ μιᾶς κυβερνήσεως. Λέγω ὅτι ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ὡς πρὸς τοῦτο, μολονότι νομικῶς ἀποδίδω ἄδικον εἰς τὴν κυβέρνησιν καὶ πληρέστατον δίκαιον εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἰδίως διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ἦτο κυβέρνησις κοινοβουλευτική, καὶ ἵνα μὴ κατακριθῇ ἡ βουλή, ὅτι φέρεται ἀπὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον κανεὶς δὲν ἐπιθυμεῖ βεβαίως νὰ ἀκούσῃ ὅτι ἀποδίδεται εἰς τὸ κοινοβούλιόν μας.

§67ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, μίαν λέξιν ἀναγκάζομαι νὰ σᾶς εἴπω, διότι δὲν δέχομαι ὅτι ἐκάμαμεν καμμίαν παράβασιν· ἐνθυμοῦμαι ὅτι καὶ ἄλλοτε τὸ εἶπεν ὁ κύριος βουλευτής. Ἐνηργήσαμεν δάνειον δυνάμει ἑνὸς νόμου· τὸ δάνειον δὲν ἠδυνήθημεν νὰ τὸ εὕρωμεν εἰς 6% καὶ ἀνεδέχθημεν ἡμεῖς τὴν εὐθύνην πρὶν σεῖς παραδεχθῆτε τὴν μεγαλειτέραν ὑποχρέωσιν καὶ γείνῃ τὸ ἔθνος ὑπεύθυνον. Εἴπομεν εἰς τὸν Βοῦρον, κατὰ τὸν νόμον θὰ λάβῃς 6%, ἡμεῖς ὅμως ἀτομικῶς ὑποσχόμεθα 2%· καὶ ὑπεσχέθημεν ὅλοι καὶ ἐθέσαμεν τὰς ὑπογραφάς μας, ἀναδεχθέντες ἡμεῖς νὰ ἀποζημιώσωμεν τὸν πολίτην. Εἶναι λοιπὸν παράβασις αὐτὴ τοῦ νόμου; εἶναι μία πρᾶξις ἡ ὁποία δὲν ἔχει κἀνὲν νόμιμον κῦρος καὶ δὲν σᾶς ὑπεχρέονε ποτὲ παρὰ μόνον ὅταν τὴν ἐδέχεσθε· ἡμεῖς ἐνομίσαμεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀναλάβωμεν αὐτὴν τὴν εὐθύνην, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἄρωμεν δυσκολίας τινὰς ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν. Δὲν ἐκάμαμεν λοιπὸν καμμίαν παράβασιν, διότι τὸ δημόσιον δὲν ὑπεχρεοῦτο νὰ πληρώσῃ. Καὶ ἐγὼ νομίζω, κύριοι, πῶς τῷ ὄντι δὲν πρέπει σήμερον νὰ ἀποφανθῆτε ὅπως ζητοῦν, διότι, ἐὰν ᾖναι ἀληθές, καὶ εἶναι ἀληθὲς βεβαίως, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπεν ὁ κύριος Σωτηρόπουλος, ἐὰν τῷ ὄντι τὰ πραγματικὰ κινητὰ χρέη τὰ ἐκ τῶν νόμων ἀναβαίνουν εἰς 12,000,000, σᾶς ἐρωτῶ, καὶ ἂν ὁ νόμος ἀποκλειστικῶς δὲν εἶχεν ἄλλον σκοπὸν, παρὰ νὰ καλύψῃ αὐτὰ τὰ κινητὰ χρέη, εἰς τί ἤθελον χρησιμεύσει; Ἤθελε τὰ λάβει τὸ δημόσιον, ὁ κύριος Σωτηρόπουλος ἢ ὁ κατόπιν ὑπουργὸς, καὶ τὰ δώσει εἰς τὸ ταμεῖον διὰ νὰ πληρόνῃ τόκους δι’ ἓν χρέος τὸ ὁποῖον δὲν ἐδύνατο νὰ χρησιμοποιήσῃ κατὰ νόμον; Ἀλλὰ, κύριοι, καθόσον ἐγὼ ἐννοῶ καὶ ἐνόουν καὶ τότε ἀκόμη, κινητὰ χρέη ἐννοοῦνται ἐκτὸς ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐπήγαζον ἀπὸ τὸν νόμον αὐτὸν καὶ τὰ ἄλλα διάφορα τὰ ὁποῖα ἐπήγαζον ἀπὸ διαφόρους ὀφειλάς· ἀπέναντι αὐτῶν τῶν κινητῶν χρεῶν δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ κάμῃ χρῆσιν τὸ ὑπουργεῖον δανείων, τὰ ὁποῖα ἔκαμε δυνάμει αὐτοῦ τοῦ νόμου; Καὶ πῶς ἠξεύρομεν ὅτι τὸ 1,500,000 δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς ἐξόφλησιν κινητῶν χρεῶν, δηλ. ὀφειλῶν ληξιπροθέσμων; ὑπὸ τὰς λέξεις κινητὰ χρέη ἐννοῦνται αἱ ὀφειλαὶ αἱ ἀπαιτηταί. Ἐὰν λοιπὸν ὁ νόμος εἶχεν ἔννοιαν, καὶ τοιαύτην πρέπει νὰ ἔχῃ, νὰ ἐξοφλήσῃ τὰς ἀπαιτητὰς ὀφειλὰς καὶ δὲν ἦσαν τοιαῦται, τὰ 12,000,000 ἤθελον πληρωθῆ· καὶ ἐὰν τῷ ὄντι δὲν ἔχῃ σκοπὸν νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ νέον δάνειον ἐγένετο διὰ νὰ πληρώσῃ τὰ 12,000,000, ἐνῷ ἐγίνετο διὰ τὰ 6, πῶς ἠξεύρομεν ὅτι τὸ 1,500,000 δὲν ἐχρησίμευσεν εἰς πληρωμὴν ὀφειλῶν ἀπαιτητῶν; Τώρα πρόκειται νὰ ἐγκολάψωμεν εἰς τὸ μέτωπον αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων μίαν μομφὴν, ἐνῷ δὲν ἠξεύρομεν πραγματικῶς πῶς ἐνήργησαν, ἐνῷ δὲν τοὺς ἠκούσαμεν καὶ δὲν ἐδικαιολογήθησαν, ἐνῷ δὲν ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν χρῆσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμαν αὐτῶν τῶν χρημάτων. Ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι τὰ χρήματα αὐτὰ δὲν ἐχρησίμευσαν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ εἰς τὴν ἐξόφλησιν τοῦ κινητοῦ χρέους, ὑπάρχοντος ὄχι ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐξ ἄλλων νόμων· σεῖς δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τοὺς καταδικάσετε, ἂν παραδεχθῆτε τὴν πίστωσιν, ἐπειδὴ τὴν παραδέχεσθε διὰ νὰ τηρήσετε καλὴν τὴν πίστιν τοῦ δημοσίου. Διὰ τοῦτο δὲν ἀπαλλάττονται διὰ τὴν παράβασιν τοῦ νόμου, εἶναι πάντοτε ἐνώπιον τοῦ ἔθνους ὑπεύθυνοι· ἑπομένως, ἐὰν εὑρίσκετε ὅτι παρηνόμησαν, ἠμπορεῖτε τακτικῶς νὰ τοὺς καταγγείλετε, νὰ τοὺς ἀκούσετε νὰ ἀπολογηθοῦν καὶ ὕστερον νὰ τοὺς παραπέμψετε νὰ δικασθῶσιν· ἀλλὰ νὰ ἐγκολάψετε εἰς τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς μίαν μομφὴν διὰ νὰ τηρήσετε τὸ δικαίωμά σας, μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ὑπερβολικόν. Διὰ ταῦτα πιστεύω, ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ παραδεχθῆτε τὴν πίστωσιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ζητοῦμεν, καὶ νὰ φυλάξετε ὅλα τὰ δικαιώματά σας· ἂν δὲ ἀποδειχθοῦν ὅτι παρηνόμησαν, νὰ ἐνεργήσετε ὅ,τι οἱ παρανομοῦντες ὀφείλουν νὰ ὑποστῶσι.

§68ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, κύριε Πρόεδρε.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ συζήτησις θεωρεῖται περαιωμένη. Ἀποσύρει ἡ ἐπιτροπὴ τὴν τροπολογίαν;

§70ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Δύο λέξεις, παρακαλῶ· ἐδῶ ἠξεύρομεν ὅτι κατὰ τὸν Φεβρουάριον ἦσαν εἰς κίνησιν 3,000,000 γραμμάτια, μέχρι δὲ τοῦ Ἰουνίου ηὔξησαν εἰς 5,000,000.

§71ΠΟΛΛΟΙ. Αὐτὰ τὰ ἠξεύρομεν, τὰ ἠκούσαμεν.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλετε δι’ ἀναστάσεως νὰ σᾶς ἐρωτήσω, ἢ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§73ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ἀναστάσεως.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, κύριοι, τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς τὴν ἀνέγνωσα, τὴν ἔχετε καὶ τὴν ἠξεύρετε ὅλοι. Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν νὰ ἐγερθῶσι (ἐγείρονται πολλοὶ)· εἶναι ἀμφιβολία καὶ θὰ ἐρωτήσω τὸ ἐναντίον. Οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοὶ)· καὶ πάλιν ὑπάρχει ἀμφιβολία· ἑπομένως θὰ ζητήσω τὴν γνώμην σας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπεῤῥίφθη ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς διὰ ψήφων 56 κατὰ 45, ἀρνηθέντος ἑνός.

§76ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, τὰς μεταβολὰς ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νόμων δὲν ἠκολούθησε καὶ ὁ νόμος ὁ περὶ ἐκλογῆς ἐπαρχιακῶν συμβουλίων, ἑπομένως ὁ παλαιὸς νόμος πρῶτον εἶναι ἀνεκτέλεστος εἰς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ δεύτερον, εἰς τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα εἶναι ὅλως εἰς διαφωνίαν καὶ ἀντίφασιν μὲ τοὺς νέους ἐκλογικοὺς νόμους. Διὰ ταῦτα ὑποβάλλω μίαν τροπολογίαν τοῦ νόμου αὐτοῦ ἢ ἄλλον νόμον, καὶ παρακαλῶ τὴν βουλὴν νὰ ἐπισπεύσῃ τὴν ψήφισιν αὐτοῦ, διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐνεργήσωμεν ἐκλογὰς ἐπαρχιακῶν συμβούλων.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν, κύριοι, τὸ ἄρθρον Ἄρθρον μοναδικόν. Ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργείου τῆς χρήσεως 1866 χορηγεῖται ἔκτατος πίστωσις ἐκ δραχμῶν ἑκατὸν εἴκοσι πέντε χιλιάδων, ἀριθ. 125,000, ὑπολογιζομένη εἰς τὰ ἑξῆς εἰδικὰ κεφάλαια.

Οἱ παραδεχόμενοι τὸ νομοσχέδιον διὰ τρίτην φορὰν νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη.— Ἔχομεν διὰ συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον τῶν 432,000 δραχμῶν «Κυροῦμεν...» Δέχεται ἡ Βουλὴ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς;

§78ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον ἔχομεν....

§80ΤΙΝΕΣ. Ἂς προβῶμεν σήμερον εἰς τὸ περὶ ἀπογραφῆς.

§81ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Εἴπομεν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ παρουσιάσῃ καὶ μερικὰ ἄλλα σχετικὰ ἔγγραφα.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ τὸ περὶ ἀπογραφῆς. Τὸ ἄρθρον 10 τοῦ παλαιοῦ νόμου μεταβάλλεται εἰς 14. (Ἀναγινώσκονται τὰ ἄρθρα 14 καὶ 15)· ὑπάρχει ἀντίῤῥησις διὰ δευτέραν φοράν;

§83ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι· οὐδεμία.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον ἔχομεν τὰς ἀναφορὰς καὶ τὴν συνέχειαν τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρᾳ 4 παρὰ 10 Μ.Μ.)