1865.11.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 69

Τῆς 19 Νοεμβρίου 1865.

(Παρασκευή).

Ἀναγνωσθέντος τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου καὶ εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ τῆς προηγουμένης πρακτικά.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Μομφεριέρος, τὸ συμβαλλόμενον μέρος εἰς τὴν μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ αὐτοῦ σύμβασιν, περὶ τῆς ἀποξηράνσεως τῆς Κωπαΐδος, ὑπέβαλεν ἀναφορὰν, διὰ τῆς ὁποίας ἐκθέτει τὰς παρατηρήσεις του ἐπὶ τῆς σχετικῆς ἐκθέσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἠξεύρετε ὅτι τὸ Συμβούλιον ἔκαμεν ἔκθεσιν εἰς τὸ περὶ ἀποξηράνσεως Νομοσχέδιον. Ἐπ’ αὐτῆς λοιπὸν τῆς ἐκθέσεως ὑπέβαλεν ὁ Κ. Μομφεριὲ παρατηρήσεις δι’ ἀναφορᾶς του· εἶπε δὲ ὅτι δαπάνῃ αὐτοῦ νὰ τυπωθῇ ἡ ἀναφορά.

§4Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ σταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§5ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ὅ,τι θέλει ἂς κάμῃ· ἐξωδίκως ἡμᾶς δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει παντάπασι.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀντικείμενον τῆς συνεδριάσεως εἶναι ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τοῦ ἀφορῶντος τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Χθὲς διεκόπη ἡ συζήτησις ἵνα ἐμφανισθῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ παρευρίσκεται εἰς τὴν συζήτησιν.

§7ΠΟΛΛΟΙ. Οὐδείς.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Λομβάρδος εἶναι γεγραμμένος.

§9ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπιφυλάττομαι· δὲν παραιτοῦμαι.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Σακελλαριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§11ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Κρούει ὁ κώδων καὶ ἡ τελετὴ ἑτοιμάζεται ἀπὸ τῆς 6 8βρίου τοῦ 1864, οἱ δὲ σκληροὶ λειτουργοὶ τοῦ θαύματος δὲν πείθονται νὰ ἐνταφιάσωσι τὸν νεκρόν. Κρούει ὁ κώδων καὶ φωναὶ ἀγανακτήσεως ἐξαστράπτουν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου ἕως τοῦ ἄλλου τῆς πόλεως ἡμῶν, καὶ ἐν τούτοις ἡμεῖς συζητοῦμεν τὰ ἄρτι συζητηθέντα ὑπὸ τῆς κοινῆς ὁλομελείας τοῦ ἔθνους. Καταφεύγομεν εἰς τὸ νὰ διερμηνεύσωμεν τὰ διερμηνευθέντα καὶ ἀποφασισθέντα. Ἀφ’ ἧς, Κύριοι, ἀφ’ ἧς, λέγω, ἐσυζητεῖτο τὸ Συμβούλιον τοῦτο ἐν τῇ Συνελεύσει, τὸ κοινὸν ἅπαν ἐξέφερε τὴν ἐτυμηγορίαν περὶ τῆς μὴ ὑπάρξεως αὐτοῦ. Τί εἶπεν ἡ Ἑλλὰς ἅπασα ὅτε ἐσυζητεῖτο ὁ περὶ Συμβουλίου θεσμὸς ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ ἓν Διάγγελμα ἀπῄτει ἐπιμόνως τὴν ἵδρυσίν του; Πένθος καὶ θλίψις ἐκάλυψε τὸ κοινὸν ἅπαν, ἡ δὲ Ἐθνοσυνέλευσις πεισθεῖσα διὰ τὴν παραδοχὴν τοῦ θεσμοῦ τούτου, ἐνετείλατο εἰς τὴν ἐντολοδόχον αὐτῆς, τὴν παροῦσαν Βουλὴν, τὴν ἄμεσον ἀναθεώρησιν τοῦ θεσμοῦ τούτου. Ἀλλ’ ἐν τούτοις τί γίνεται σήμερον; Θέλουν τινὲς διὰ νὰ συσχετίσωσι τὰ ὅλως ἄσχετα, θέλουν νὰ συσχετίσουν τὸ ἄρθρον 107 μὲ τὸ ἄρθρον 108, ὅπερ εἶναι αὐτοτελὲς καὶ ἔχει ἄλλον χαρακτῆρα καὶ ἄλλην ἀποστολήν· καὶ ἀκούσατε. Τὸ μὲν ἄρθρον 107 λέγει, ὅτι τότε δύναται νὰ διερμηνευθῇ εἰδικὴ διάταξις τοῦ Συντάγματος, ὅτε ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ εἰς δύω περιόδους καὶ μετὰ δέκα ἔτη. Τὸ δὲ 108 ῥητῶς λέγει, ὅτι ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις εἰς τὴν Αʹ. βουλευτικὴν περίοδον. Ναὶ, τὸ ἄρθρον τοῦτο δίδει τὴν ἐξουσίαν εἰς τὴν Βουλὴν ν’ ἀποφανθῇ περὶ τοῦ Συμβουλίου, καὶ ἡ ἐξουσία ἣν δίδει αὐτῇ ἡ κυρίαρχος Συνέλευσις, εἶναι ἐπίσης κυριαρχική. Ἡ Βουλὴ λοιπὸν σήμερον δὲν εἶναι εἰμὴ Συνέλευσις, κύριοι, διότι ἡ Συνέλευσις ἐνετείλατο εἰς αὐτὴν τὴν ἐξουσίαν, καὶ οἱ φόβοι ἐκεῖνοι, μὲ τοὺς ὁποίους ἠθέλησαν νὰ διαρπάσουν τινὲς τὰς συνειδήσεις περὶ τῆς ἐντεῦθεν διαλύσεώς της εἶναι ἕωλοι, εἶναι ἀνίσχυροι. Ἡ Συνέλευσις συγκροτεῖται ὑπὸ τοῦ λαοῦ καὶ ὅταν ἐκπληρώσῃ τὴν ἀποστολὴν αὑτῆς, τότε καὶ μόνον διαλύεται οἴκοθεν. Σχετικῶς λοιπὸν ἤδη καὶ ἡ Βουλὴ αὐτὴ εἶναι συνέχεια τῆς Συνελεύσεως, καὶ καθόσον ἀφορᾷ τὰς εἰδικὰς διατάξεις περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν καὶ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, δὲν δύναται νὰ διαλυθῇ πρὶν ἢ ἐκπληρώσῃ τοὺς ὅρους αὑτῆς, καὶ ἄν ποτέ τις, ὅπερ θεωρῶ ἀδύνατον, ἐὰν ποτέ τις ἤθελε τολμήσει νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν, πρὶν ἢ συζητήσῃ τὰς εἰδικὰς ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεις, τότε δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο ἤθελε παραβιάσει ῥητῶς τὸ Σύνταγμα, ἤθελε καταστῆ ἐπίορκον, καὶ ἐν τῇ ἐπιορκίᾳ του ταύτῃ ἤθελε δώσει τὸ δικαίωμα εἰς τὸν λαὸν νὰ διεκδικήσῃ καὶ ὑπερασπισθῇ τὰ δικαιώματά του ὅπως αὐτὸς βούλεται. Ἡ διάλυσις βεβαίως θὰ συνεπιφέρῃ μίαν Συνέλευσιν, καὶ ἂν ἐν τῇ Συνελεύσει αὐτῇ δὲν ὑπάρχωμεν ἡμεῖς, θὰ ὑπάρχουν ἄλλοι στρατιῶται γενναιότεροι εἰς τὸ νὰ ὑπερασπισθῶσι τὰ δικαιώματα τῆς πατρίδος· οὐχ’ ἧττον καὶ ἡμεῖς ὅλοι θέλομεν παρευρεθῇ ἐντὸς τοῦ περιβόλου τούτου, καὶ θέλομεν εἰσαγάγει τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο, ὅπερ πάντως ἀπεύχομαι, εἰς δίκην. Ὁ θεσμὸς, κύριοι, ἡρμηνεύθη ἔκτοτε, καὶ ἴσως ἴσως δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιληφθῶμεν ἡμεῖς τῆς ἑρμηνείας καὶ ἐξηγήσεως αὐτοῦ. Πῶς ἐθεώρησε τὸ κοινὸν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου ἕως τοῦ ἄλλου τὸν θεσμὸν αὐτόν; τί εἶπεν ὁ λαός; Συνεξηγήθη ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος καὶ μιᾷ τῇ φωνῇ εἶπεν εἰς τοὺς ἐντολεῖς του «καταλύσατε τὸ Συμβούλιον.» Ποῖον λοιπὸν τὸ κύριον μέλημα ἡμῶν σήμερον; τὸ 108 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ἢ μᾶλλον ἡ κατάργησις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἐρωτῶ ὑμᾶς, ὦ βουλευταί, τίς δὲν ἔλαβε τοιαύτην ἐντολήν; Ἐρωτῶ διὰ νὰ μοὶ εἴπητε ἐὰν ὑπάρχῃ που πόλις, χωρίον, ἢ μία γωνία τῆς γῆς, ἢ εἷς ἄνθρωπος, ὅστις δὲν ἀπεδέχθη καὶ δὲν ἐξήγησε τὸν θεσμὸν ὅπως προεξηγήθη; Ὅτε λοιπὸν ἡ ἐξήγησις κατέστη ἐθνικὴ πίστις, τὴν πίστιν ἡμεῖς θὰ ἀμφισβητήσωμεν σήμερον, ἢ θὰ ἀντιταχθῶμεν ἀπέναντι τῆς κοινῆς ὁμολογίας, ἥτις μονονουχὶ ἀνακράζει; «Φήμη δ’ οὔ τις πάμπαν ἀπόλλυται ἥν τινα λαοὶ πολλοὶ φημίξωσι· θεὸς γάρ νύ τις καὶ αὐτή.» Τοῦτο λέγει ὁ Ἡσίοδος· εἰς δὲ τὴν ἰδικήν μας φωνὴν ἐξηγεῖται οὕτω πως· «ὅταν κακῶς φημίζῃ τινὰ ἡ φήμη, πρέπει νὰ ἀπολεσθῇ, διότι ἔχει τὴν παντοδύναμον ἐνέργειαν τοῦ θεοῦ, ἐξ οὗ καὶ τὸ «βοὴ λαοῦ, ὀργὴ κυρίου.» Τίς λοιπὸν θὰ ἀντιταχθῇ ἀπέναντι τῆς φωνῆς ταύτης; Οὐδείς· διότι οὐδεὶς καὶ ὁ ἐνδίκως ἀντιτασσόμενος. Ναί, θεωρῶν τὸν θεσμὸν καταληπτόν, καταληπτότατον, δὲν πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, ὦ βουλευταί, ἔχει ἐναντίαν ἰδέαν, ἐξαιρέσει δύω ἐντίμων ὑποκειμένων, ἅτινα ἀπεφάνθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐξ ὧν ὁ εἷς, μὰ τὴν ἀλήθειαν, ἂν μὴ ᾖναι δικαιολογητέος, δὲν εἶναι καὶ ὁ ἕτερος κατακριτέος. Ἀλλὰ ὁπωσδήποτε ἔπρεπε καὶ οὗτος νομίζω νὰ ἔχῃ τὴν γενναιότητα τοῦ Θεμιστοκλέους, ἐὰν εὑρέθη εἰς θέσιν καὶ στενοχωρίαν τοιαύτην. Τί τότε συνέβη; Ὁ ἔνδοξος οὗτος ἀνὴρ καταφυγὼν εἰς τὸν Σατράπην τῆς Ἀσίας, καὶ λαβὼν πολλὰς τιμὰς παρ’ αὐτοῦ, ὅταν ἦλθεν ἡ ὥρα, καθ’ ἣν ἔμελλε νὰ πολεμήσῃ τὴν πατρίδα του ὁ τύραννος, ἀπέβλεψεν εἰς τὸν Θεμιστοκλέα, καὶ τί οὗτος ἀπεκρίθη; Προέκρινε τὸ κώνειον ἀντὶ προδοτικοῦ μεγαλείου. Ἀλλὰ ποῦ οἱ τοιοῦτοι ἄνδρες σήμερον; ποῦ τὰ τοιαῦτα παραδείγματα; ποῦ ὁ μέγας Θεμιστοκλῆς; ποῦ Σπαρτίας καὶ Βοῦλις, οἵτινες προσέφερον ὁλοκαυτώματα τὴν ἰδίαν αὑτῶν ζωὴν ὑπὲρ τῆς πατρίδος! Ἀλλ’ ἂς εἴπωμεν καὶ τοῦ στραβοῦ τὸ δίκαιον (γέλως). Ὁ ἀξιότιμος Κ. Κουμουνδοῦρος, ὡς δημιουργὸς τοῦ σώματος τούτου, ὤφειλεν, ἐννοεῖται, παρουσιαζόμενος εἰς τὸ βῆμα νὰ ἀγορεύσῃ καὶ ἠγόρευσε μὲ διακεκομμένην φωνὴν ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου, τὸ ὁποῖον αὐτὸς οὗτος ἐδημιούργησε, καὶ εἶναι σάρξ ἐκ τῆς σαρκός του καὶ ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων του (ἱλαρότης). Ὁ δὲ ἀξιότιμος κύριος Κουρῆς, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ὁμιλίαν δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἐνδιατρίψω, ἵνα μὴ δυσχεράνω τὴν θέσιν αὐτοῦ (ἱλαρότης), μᾶς εἶπεν ὡς ἔγγιστα τὰ ἴδια· ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ ἀρκετὰ ἐξηγήθη ἡ Βουλή, ἐφ’ ᾧ καὶ φεύγω, ὡς εἶπον, τῆς ἀναπτύξεως, ἵνα μὴ δυσχεράνω τὴν θέσιν αὐτοῦ. Παρατηρῶ δὲ μόνον εἰς τὸν ἀξιότιμον Κ. Ῥηγόπουλον, καὶ δι’ αὐτοῦ εἰς τὸν Κ. Κουμουνδοῦρον, ἐξ ὧν ὁ μὲν ἐπαρουσιάσθη μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἰσοπεδώσεως, ὁ δὲ μὲ τὴν ἐξομοίωσιν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας πρὸς τὴν Γερουσίαν τῆς Σπάρτης, ὅτι ἐὰν οὐδεὶς αὐτῶν εἶχε δίκαιον, ἀμφότεροι ἄρα εἶχον καὶ ἔχουν ἄδικον. Ἡ Γερουσία τῆς Σπάρτης δὲν δύναται πώποτε νὰ ἐξομοιωθῇ οὔτε μὲ τὴν Γερουσίαν τῶν Ὁμοτίμων, οὔτε μὲ τὴν Γερουσίαν τὴν πάλαι ἐν Ἀθήναις, οὐχ ἥκιστα δὲ μὲ τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας. Ἡ Γερουσία τῆς Σπάρτης εἶχε δικαιώματα καὶ δικαιοδοσίαν ἐκτενεστάτην· ἐδίκαζε Βασιλεῖς, ἦτο ταμιοῦχος καὶ ἔφορος πάσης τῆς Σπάρτης, καὶ παρὰ τὰ μεγάλα αὐτῆς καθήκοντα ἐκήρυττε πόλεμον καὶ συνῆπτεν εἰρήνην. Βλέπετε λοιπὸν, Κ. Κουμουνδοῦρε, πόση διαφορὰ ὑπάρχει μεταξὺ Συμβουλίου καὶ Γερουσίας; Βλέπετε πόσον ἡ ἄγνοια ἐξολισθαίνει τοὺς ῥήτορας; Ἆ, παράδοξον μᾶς φαίνεται, καὶ ὁ Κ. Ῥηγόπουλος, ὅστις παρὰ τὴν ἰσοπέδευσιν, τὴν ὁποίαν μᾶς παρουσίασεν ὡς ἀντίποινον τῆς ἀνισότητος, διϊσχυρίσθη, ὅτι ὁ ἀρχαῖος πολιτισμὸς ἐπήγασεν ἐξ Ἀθηνῶν οὐχὶ δὲ καὶ παρὰ τῆς Σπάρτης. Ποία θλιβερὰ τῶν πραγμάτων ἄγνοια! οὐχ οὕτως, οὐχ οὕτω, φίλε Ῥηγόπουλε. Ἡ ἑστία, ὅθεν ἐπήγασεν ὁ πολιτισμὸς, ἦτον ἡ Κρήτη, κατόπιν ἡ Σπάρτη καὶ μετ’ αὐτὴν αἱ Ἀθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο ἡ Σπάρτη ὑμνεῖται ὡς πόλις «ἔνθ’ αἰχμά τε νέων θάλλει, καὶ μοῦσα λύγεια καὶ δίκα εὐρυάγεια» Καὶ ἦτο τῳόντι ἡ Σπάρτη ἰσχυρὰ καὶ ἐν πολέμῳ διὰ τὴν ἀνδρίαν τῶν τέκνων αὐτῆς, καὶ ἐν εἰρήνῃ διὰ τὴν εὐθυδικίαν. «Ἔνθ’ αἰχμά τε νέων, θάλλει καὶ δίκα εὐρυάγεια·» οὕτω πως τὴν ἐξύμνησαν, ὦ ποιητά μου, οἱ ποιηταὶ, οὕτω πως τὴν ἀνύψωσαν οἱ αἰῶνες. Ἐντεῦθεν παρατηρῶ, κύριοι, (διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ σᾶς ἀπασχολῶ ἐπὶ πλέον), ὅτι οἱ ἀντιδοξοῦντες ὤφειλον νὰ σεβασθῶσι τὸ δεδικασμένον καὶ ἀποφασισμένον ἐξ ὅλου τοῦ Ἔθνους. Τὸ Συμβούλιον ἐδικάσθη καὶ κατεδικάσθη εἰς τὴν γένεσίν του· ἡ ζωὴ τὴν ὁποίαν διάγει εἶναι θνησιμαία. Συμβούλιον δὲν ὑφίσταται πλέον, καὶ φρονίμως ποιοῦντες δὲν πρέπει νὰ ἀντιταχθῶμεν εἰς τὸ ἐθνικὸν φρόνημα. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα καὶ ὑπὸ ἑτέραν τινὰ ἔποψιν. Δεδόσθω, ὅτι ὁ θεσμὸς οὗτος εἶναι ἐκ τῶν ἀρίστων· δεδόσθω ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦτο ἠδύνατο νὰ ἐπαναφέρῃ, κατὰ τὸν Κ. Κουμουνδοῦρον, τὸν χρυσοῦν αἰῶνα τῆς Σπάρτης· νὰ ὑπάρξῃ νῦν εἶναί ποτε τὸ τοιοῦτον δυνατὸν, ἀφ’ οὗ ὅλον τὸ Ἔθνος ἀπεφάνθη κατ’ αὐτοῦ; ποία ποτὲ δύναμις δύναται ν’ ἀντιταχθῇ ἀπέναντι τῆς κοινῆς πεποιθήσεως; Οὐδεμία· ἄρα καὶ ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ἐνταῦθα νὰ διαγωνισθῶμεν ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀποβλέποντες εἰς πρόσωπα καὶ οὐχὶ εἰς ἀρχάς· τὸ τοιοῦτον δὲν συνᾴδει μὲ τὴν ἀποστολήν μας καὶ προσέξατε πάντες. Ἄλλο πάλιν. Εἶπόν τινες, ὅτι πρέπει νὰ ἐξηγηθῇ ἡ Κυβέρνησις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου· τοῦτ’ αὐτὸ προκαλῶ καὶ ἐγὼ τὴν Κυβέρνησιν νὰ πράξῃ· ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἐκ τῶν προτέρων δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι ἂν τὸ παρὸν ὑπουργεῖον ἀναιρέσῃ τὰς ἀρχάς του, ἢ κηρυχθῇ ὁπωσδήποτε ἐναντίον τῆς Βουλῆς καὶ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ἔθνους, θέλει σφαγιάσει τὴν ὕπαρξίν του. Ἀλλὰ δὲν πιστεύω, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἔχει ἀντίθετον γνώμην· μάλιστα ἐκ τῶν προτέρων δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω, ὅτι καὶ αὐτὸ ἀσπάζεται τὴν γνώμην τοῦ Ἔθνους καὶ χωρὶς, κύριοι, νὰ προκαλῶμεν τὸ ὑπουργεῖον εἰς διαδηλώσεις, ἂς προβῶμεν εἰς ψηφοφορίαν, καὶ πρὸ ταύτης σᾶς παρακαλῶ ἵνα ἀνακράξητε πάντες· ἐῤῥέτω, ἐῤῥέτω, τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας! (Ἐπιδοκιμασίαι τῆς Βουλῆς καὶ ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήσεις τοῦ ἀκροατηρίου).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Καλλιφρονᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§13ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν θέλω ὁμιλήσει μήτε περὶ τῆς κηδείας μήτε περὶ τῆς μακροζωΐας τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται· θέλω μόνον ὁμιλήσει περὶ τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον προσκαλούμεθα νὰ ἐκπληρώσωμεν κατὰ χρέος ἀπὸ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Ὅλοι οἱ ἄλλοι πλάγιοι λόγοι, οἱ ὁποῖοι χθὲς παρεισέφρυσαν εἰς τὴν συζήτησιν, εἶναι πολυτέλεια βέβαια λόγων, ὄχι δὲ καὶ σκοπὸς παρερμηνεύσεως. Εἴμεθα, κύριοι, προσκεκλημένοι, λέγω, διότι ἐπῆλθεν ἡ πρότασις ἀπὸ πολλοὺς ἢ ὀλίγους δυνάμει τοῦ ἄρθρ. 108 τοῦ Συντάγματος. Ἐν ὅλῃ τῇ περινοίᾳ καὶ σοφίᾳ τὴν ὁποίαν εἶχε θέσει ἡ ψηφίσασα τὸ Σύνταγμα Συνέλευσις, ἵνα κατασταθῇ τοῦτο ἀπρόσβλητον καὶ ἀμετάβλητον, ἠθέλησεν εἰς τὴν σύνταξιν αὐτοῦ καὶ τὴν διάταξιν αὐτὴν ν’ ἀναθέσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ θεσμοῦ τούτου εἰς τὴν Βουλὴν, διότι δὲν εἶχε καιρὸν, περὶ τὰ τέλη της οὖσα, ν’ ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ ἀσφαλῶς. Λέγω δὲν εἶχε καιρὸν ἕνεκα τῶν περιστάσεων νὰ ἐξετάσῃ ὅλα τὰ παρεπόμενα αὐτοῦ, διότι ὁ θεσμὸς οὗτος ἐῤῥίφθη ἐξ ἐφόδου, οὕτως εἰπεῖν, καὶ δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῷ Συντάγματι τῷ παλαιῷ, τὸ ὁποῖον διεῖπε τὴν Ἑλλάδα 30 ἔτη· οὔτε ἐν τῷ σχεδίῳ τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον καθυπεβλήθη εἰς τὴν Συνέλευσιν, οὔτε εἰς ὅλας τὰς συζητήσεις, οὔτε εἰς ὅλας τὰς σκέψεις αὐτῆς περὶ ἀποκαταστάσεως ἑνὸς πολιτεύματος δὲν εἶχεν ἡ Συνέλευσις εἰς τὸν νοῦν της, ὅτι ἤθελεν ἐπέλθει τοιοῦτος θεσμός. Ἐπῆλθεν ἕνεκα πραγμάτων καὶ περιστάσεων ὅλως τυχαίων, αἵτινες ἔκαμαν νὰ παρεισφρύσῃ καὶ αὐτό. Ἀλλὰ ἡ παρείσφρυσις αὕτη φαίνεται, ὅτι δὲν ἦτο τῆς γνώμης της· διὰ τοῦτο ὀρθῶς εἶπεν ἡ Συνέλευσις, μὴ ἔχουσα καιρὸν νὰ ἐξετάσω αὐτὸ τὸ παρεμπίπτον ζήτημα τὸ παραπέμπω εἰς τὴν πρώτην Βουλήν. Ἰδοὺ ἡ ἱστορία του διατί παρεπέμφθη· ἰδοὺ πόθεν πηγάζει ἡ συνταγματικὴ αὐτῆς ἁρμοδιότης. Διὸ ἔξωθεν ἐπῆλθεν εἰς τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν της. Δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν, δὲν εἶχε καιρὸν νὰ σκεφθῇ περὶ αὐτοῦ ἀκριβῶς· τὸ παραπέμπω, εἶπεν, εἰς τὴν ά. βουλευτικὴν περίοδον, ἵνα αὕτη ἐν ὅλῃ τῇ ὡριμότητι σκεφθῇ περὶ αὐτοῦ· ἡ παραπομπὴ ἔγινεν ἐν ὅλῃ τῇ σκέψει ταύτῃ τῆς Συνελεύσεως. Τί σχέσιν ἔχει ἤδη αὐτὸ τὸ ζήτημα μετὰ τοῦ προηγουμένου ἄρθρου, ἀφοῦ εἶναι καθαρὸν τὸ ἄρθρ. 108 τοῦ Συντάγματος, ὅπερ εἶναι αὐτοτελὲς καὶ ἀνεξάρτητον ἐντελῶς τῶν προηγουμένων; Ὅθεν ἐντὸς τοῦ ὀρθοῦ εἴμεθα καὶ ἐντὸς τῶν καθηκόντων μας, ἀποφασίζοντες περὶ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου· διότι τὸ 108 τοῦτο ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ἐὰν ἤθελεν ἡ Συνέλευσις νὰ παρακολουθήσῃ τὸ προηγούμενον 107 ἄρθρον, διατὶ δὲν τὸ ἔθετεν ὡς παράγραφον, ὡς ἔχει θέσει διὰ παραγράφων ὅλα τὰ λοιπὰ τὰ μετ’ αὐτοῦ συνδεόμενα; Τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν, ὅτι τὸ Σύνταγμα εἶναι ἀναλλοίωτον, ὁρίζει ὅμως ὅτι δύνανται ἐκ τῶν μὴ θεμελιωδῶν τοῦ Συντάγματος διατάξεων ν’ ἀναθεωρηθῶσι τινὲς ἀφοῦ παρέλθωσιν 10 ἔτη καὶ ζητηθῇ ἡ ἀναθεώρησις εἰς δύω περιόδους καὶ τὸ ψηφίσωσι τὰ ¾ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Λοιπὸν πραγματικῶς περὶ ὅλων ἡ Συνέλευσις ἐπρονόησε καὶ ὥρισεν ὅτι αὐτὸ τὸ μέρος ἀνάγεται εἰς τὸν θεσμὸν αὐτὸν, τοῦ ὁποίου εἶπον τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ἠξεύρετε ὅλοι. Εἰς Βʹ. κεφάλαιον τί λέγει; «ἐὰν τὰ ¾ τῆς Βουλῆς τῆς πρώτης περιόδου τὸ ζητήσωσιν, ἀναθεωρεῖται, καὶ ὄχι «ζητεῖται ἡ ἀναθεώρησίς του.» Δὲν πρέπει νὰ ἐξερχώμεθα καὶ αὐτῶν τῶν κανόνων τῆς γλώσσης διὰ νὰ παρερμηνεύσωμεν τὰ γράμμα τοῦ νόμου καὶ νὰ παρεκκλίνωμεν τοῦ καθήκοντός μας. Ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα, ὅταν λέγῃ, «θεωρεῖται», δὲν ἀφίνει οὐδένα δισταγμὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀναθεωρήσῃ τὸν θεσμὸν αὐτόν. Ἡ ἀπόφασις ὑπάρχει, ἡ ἐκτέλεσις ἐλλείπει. Λοιπὸν ῥητοῦ, κύριοι, καὶ σαφοῦς ὄντος τοῦ ἄρθρου καὶ σαφεστάτης τῆς ἐννοίας του καὶ ἀκριβεστάτης, δὲν ἠξεύρω ποῦ εὑρίσκομεν τὴν ἀνάγκην καὶ διὰ ποῖον λόγον πρέπει νὰ παρεκκλίνωμεν τῶν καθηκόντων μας καὶ νὰ ὑποπέσωμεν εἰς σκέψεις ἀλλοτρίας καὶ σκανδαλώδεις. Αἱ σκέψεις, κύριοι, καὶ οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι φέρονται εἰς τὴν γνησίαν θέσιν τοῦ ζητήματος, νομίζω, ὅτι εἶναι οἱ ἑξῆς· α) ζήτημα εἶναι, ἐὰν ἡ αἴτησις ἢ ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ἐγένετο παρά τινος ἢ παρά τινων βουλευτῶν, ζητούντων τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ 108 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ἤτοι νὰ προέλθῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, ὅπως τὸ ὑπαγορεύῃ τὸ Σύνταγμα, ἂν τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ συμμερίζωνται τὰ ¾ τῆς Βουλῆς; Ἐὰν τὰ ¾ τῆς Βουλῆς τὸ ζητοῦν, θέλουν ἀναθεωρηθῆ παρ’ αὐτῆς καὶ μόνης καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ εἴπῃ, ὅτι ὑπάρχει ἓν ἄρθρον 107, τὸ ὁποῖον λέγει περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Τί σχέσιν ἔχει τοῦτο; παρουσιάζεται ὡς φόβητρον ἢ ὡς δέλεαρ. Αὐτὰ εἶναι ξένα καὶ ἀλλότρια καὶ τοῦ γράμματος τοῦ νόμου καὶ τῶν καθηκόντων μας, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀφίνωσι κανένα δισταγμόν, ἐπειδὴ τὸ ἄρθρ. 108 εἶναι σαφές. Ἰδοὺ τὸ ἀναγινώσκω. «Ἄρθρον 108. Ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἄρθρου εἰς τὴν προσεχῆ βουλευτικὴν περίοδον, ἂν τὸ ζητήσωσι τὰ ¾ τῆς Βουλῆς.» Εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν, κύριοι, εὑρισκόμεθα, νὰ τὸ ζητήσωσι τὰ ¾ τῆς Βουλῆς. Ἐπειδὴ ἡ πρότασις ἦλθε, θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν ψηφοφορίαν καὶ τὴν γνωμοδότησιν τῆς Βουλῆς, καὶ ἂν λάβῃ τὰ ¾, ἡ Βουλὴ θ’ ἀναθεωρήσῃ αὐτό. Ἡ ἀμφιβολία ἡ ἐγερθεῖσα μοῦ φαίνεται παράδοξος καὶ ἐλυπήθην, ὅταν εἶδον καὶ φίλους τινὰς νὰ ἀμφιβάλλουν περὶ τούτου. Τὸ Σύνταγμα, κύριοι, ἐπειδὴ ὅλοι, ὡς γνωρίζετε, εἶναι ὁριστικὸν καὶ δὲν ἐπιδέχεται οὐδεμίαν ἑρμηνείαν, εἰμὴ μόνον εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ὥρισε αὐτὸ τοῦτο τὸ Σύνταγμα, δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ τὸ ἑρμηνεύσῃ ὅπου οὔτε ἡ γλῶσσα τὸ συγχωρεῖ, οὔτε ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου τὸ προκαλεῖ. Διὰ ταῦτα παύων τὸν λόγον μου θέτω τὸ ζήτημα εἰς τὴν φυσικὴν καὶ γνησίαν του θέσιν, ὅπως ἐξηγήθην, καὶ ζητῶ ἐπὶ τούτου τὴν ψηφοφορίαν τοῦ Σώματος. Δὲν ἔρχομαι χάριν συντομίας εἰς λεπτομερῆ ἀναίρεσιν τῶν γενομένων παρεκτροπῶν, διότι τὰς θεωρῶ ἀρκούντως ἀναιρεθείσας ἐκ τοῦ λόγου μου. Ὀφείλομεν εὐπειθῶς ὑποτεταγμένοι νὰ παραδεχθῶμεν τὸ σαφὲς γράμμα, τὴν σαφῆ ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου τούτου· ἀλλὰ καὶ ἀσάφεια ἂν ὑπῆρχεν εἰς τὴν ἔννοιαν, πάλιν θὰ παρατηρήσωμεν τὸ γράμμα. Οὐδεμία ὅμως ἀσάφεια ὑπάρχει· ἡ ἔννοιά του εἶναι καθαρὰ, τὸ γράμμα εἶναι σαφέστατον. Λοιπὸν τὸ καθῆκον μᾶς προσκαλεῖ ν’ ἀποφασίσωμεν ἂν δεχώμεθα τὴν ἀναθεώρησιν ἢ ὄχι. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, περιορίζων τὸν λόγον μου συμφωνῶ μὲ τὴν ἔννοιαν καὶ μὲ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, καὶ παρακαλῶ πρὸς τούτοις νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἐὰν συναινῇ· ὅταν δὲ ἔλθωμεν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, τότε ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ λόγος· διότι ἄλλος θὰ ἔχῃ τὴν ἰδέαν περὶ ἐντελοῦς καταργήσεως, ἄλλος περὶ τροποποιήσεως καὶ ἄλλος ἄλλην τινά. Ἐπὶ τοῦ παρόντος ὅμως αὐτὸ εἶναι τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἐκπληρώσωμεν, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ παρεκκλίνωμεν εἰς λόγους ὅλως διόλου ἀσχέτους, εἰς λόγους ὅλως διόλου πλαγίους, ὅλως διόλου ἀλλοτρίους. Περιττὸν νομίζω νὰ ὁμιλήσω περὶ ἁρμοδιότητος, διότι αὐτὸ εἶναι μία ἀμφιβολία, τὴν ὁποίαν πλάττομεν ἡμεῖς· τὴν πλάττομεν δι’ ἀσφάλειαν. Μὰ, Κύριε, δὲν σοῦ ἐπιτρέπεται περισσοτέρα ἀσφάλεια· ἀλλὰ πρέπει νὰ παραδεχθῇς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον αὐτὸς ὁ νόμος ἐπιβάλλει.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Λομβάρδος.

§15ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Οἱ πλεῖστοι τῶν προαγορευσάντων, Κύριοι, ἐξέφρασαν καὶ ὑπενθύμισαν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι πρόκειται περὶ σπουδαίου ἀντικειμένου. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου της δὶς τὸ αὐτὸ μᾶς ἐπανέλαβεν, ὅτι πρόκειται περὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον ἐμπερικλείει ζητήματα ἀμφισβητήσιμα, καὶ ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις ἀπέχει πάσης μετοχῆς εἰς τὴν παροῦσαν συζήτησιν. Καὶ, μὰ τὸ ναὶ, καὶ ἐγὼ, καθὸ μέλος τῆς Βουλῆς ταύτης, βλέπων καὶ τοὺς συναδέλφους μου βουλευτὰς καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μοῦ ὑπενθυμίζουν, ὅτι πρόκειται περὶ σπουδαίου ἀντικειμένου καὶ περὶ ζητήματος λίαν ἀμφισβητησίμου, ἐστοχάσθηκα καὶ στοχάζομαι, ὅτι πρέπει νὰ προσέξω ποίαν πρέπει νὰ ἐκφέρω γνώμην. Εἶπα ἐν ἐμαυτῷ, ποῦ στέκει τὸ σπουδαῖον; ποῦ στέκει τὸ δύσκολον τῶν ζητημάτων ἐν οὐσίᾳ; περὶ ὑπάρξεως ἢ μὴ ὑπάρξεως τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, περὶ ἀναθεωρήσεως ἢ μὴ ἀναθεωρήσεως; Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο, Κύριοι, ἐμμένω εἰς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ προηγουμένως εἰς ἄλλην περίστασιν ἐξέφρασα περὶ τοῦ θεσμοθετήματος τούτου καὶ τὴν ὁποίαν καταλαμβάνετε. Ὅταν ἡ πρότασις περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας εἰσήχθη ἐν τῇ Συνελεύσει, οἱ μὲν εἶπον, ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦτο θὰ καταῤῥοφήσῃ τὸ Σύνταγμα, θὰ καταστρέψῃ τὸ Σύνταγμα· οἱ δὲ εἶπον, τὸ Συμβούλιον τοῦτο εἶναι ὁ ἀκρογωνιαῖος λίθος, ὁ ὁποῖος θὰ μᾶς σώσῃ ἀπὸ τὸν κατακλυσμόν. Ἐγὼ εἶπον καὶ τότε, ἐπαναλαμβάνω καὶ τώρα, δὲν συμμερίζομαι οὔτε τὴν μίαν, οὔτε τὴν ἄλλην γνώμην· ἐπρέσβευσα καὶ πρεσβεύω, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ τοσοῦτος θόρυβος, ὅπως εἰσαχθῇ τὸ θεσμοθέτημα τοῦτο εἰς τὸ Σύνταγμά μας· ἐπρέσβευσα καὶ πρεσβεύω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ τοσοῦτος θόρυβος, ὅπως σωθῶμεν ἀπ’ αὐτὸν τὸν Ἐφιάλτην, ὅτι μεγάλα κακὰ ἔχει νὰ προξενήσῃ αὐτὸ τὸ Σῶμα, ἢ μεγάλα καλὰ ἔχει νὰ ἐπιφέρῃ. Ἔκτοτε ἕως τώρα, ἐὰν κατά τι ἐτροποποίησα τὴν ἰδέαν μου, τὴν ἐτροποποίησα μᾶλλον κατὰ παρὰ ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ θεσμοθετήματος τούτου. Καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κυρίως καὶ πρὸ πάντων μ’ ἔκαμε νὰ τροποποιήσω τὴν ἰδέαν ταύτην, (καὶ ἐδῶ συγχωρήσατέ μοι νὰ ἐκφρασθῶ μ’ ὅλην τὴν ἐλευθερίαν, διότι τὸ βῆμα τοῦτο δὲν ἔχει κἀμμίαν ἀξίαν, ὅταν δὲν ἐκφέρῃ ἕκαστος ἐλευθέρως τὴν γνώμην του), ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μ’ ἔκαμε νὰ τροποποιήσω τὴν ἰδέαν μου ταύτην, ἦτο τὸ ἑξῆς. Ἐστάθηκα καὶ ἐπαρατήρησα μὲ προσοχὴν τὸ Σῶμα τοῦτο, ποῖα ἤθελον εἶσθαι τὰ ἐξαγόμενά του; ποία ἤθελεν εἶναι ἡ ἐπήρειά του; καὶ ἐπαρατήρησα ὅτι στοιχεῖά τινα τοῦ Σώματος τούτου, ἀντὶ νὰ μοῦ διεγείρουν τὴν ἰδέαν, ὅτι αὐτὸ ἠμποροῦσε νὰ ᾖναι στοιχεῖον συντηρητικὸν, ἐξεναντίας μοῦ διεγείρουν τὴν ἄλλην· ἀντὶ νὰ πορισθῇ ἐξ αὐτῶν, ὅτι καὶ αὐτὰ θέλουν νὰ ὑπάρχῃ αὐτὸ τὸ Σῶμα, ἐξεναντίας μοῦ δίδουν τὸ συμπέρασμα τινὰ τῶν μελῶν του, ὅτι δὲν θέλουν νὰ ὑπάρχῃ. Τοὺς εἶδον συνηνωμένους μὲ τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀρχὴν εἶχε τὴν κατάργησιν τοῦ Συμβουλίου, πολεμοῦντας τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία μόνη ὑπεστήριξε τὸ καθίδρυμα τοῦτο, ἀπὸ τὴν ὁποίαν μόνην τὸ καθίδρυμα τοῦτο ἠμποροῦσε νὰ ὑποστηριχθῇ. Τοὺς βλέπω σήμερον, τοὺς σέβομαι, τοὺς ἐκτιμῶ, ἀλλὰ τοὺς βλέπω σήμερον λαμβάνοντας μέρος εἰς αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον Δεληγεώργη, τὸ ὁποῖον σημαίαν ἔχει τὴν κατάργησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Τί μοῦ λέγουν οἱ ἀξιότιμοι οὗτοι Σύμβουλοι τῆς Ἐπικρατείας καὶ ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ἐσωτερικῶν; Μᾶς λέγουν, δὲν θέλομεν νὰ ὑπάρξῃ Συμβούλιον. Ἐγὼ λοιπὸν θὰ ἔλθω νὰ ὑποστηρίξω τὸ Συμβούλιον; ὤ, θὰ ἤμουν τρελλός! (θόρυβος). Καὶ δὲν μοῦ μένει, Κύριοι, καμμία ὑπεκφυγὴ πλέον τοῦ νὰ εἴπω, ὅτι ἐδῶ εἶναι ἀτομικαὶ δοξασίαι· καθὼς π. χ. ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Μεσσήνης Κ. Κουμουνδοῦρος μᾶς ἐξέφρασεν ἀτομικὴν δοξασίαν, χωρὶς νὰ ἐννοῇ ὡς ἐκ τούτου νὰ ὑποχρεώσῃ τὴν μερίδα του, ἔτσι καὶ ἐδῶ ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ἀτομικὴ δοξασία, τοῦ Προέδρου π. χ. τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὴν ὁποίαν δὲν συμμερίζονται τὰ ἄλλα του μέλη. Ἀλλ’ ὁ Κ. Ζαΐμης προχθὲς εἰς μίαν ἐπερώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου Κυρίου Παπαμιχαλοπούλου μᾶς ἀπήντησε, «πληρεστάτη συμφωνία ὑπάρχει εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον·» καὶ ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τοῦ Συμβουλίου εἶναι ζήτημα ἀρχῆς καὶ ἀρχῆς βασίμου καὶ ἀναλλοιώτου, δύναμαι νὰ μὴ εἴπω ἐγὼ, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, οἱ Σύμβουλοι αὐτοὶ τῆς Ἐπικρατείας, μοῦ λέγουν ἄλλο διὰ τῆς παρουσίας των παρὰ καταστρέφον τὸ Συμβούλιον; Δὲν ἠμπορεῖ λοιπὸν νὰ ὑπάρξῃ δυσκολία ὡς πρὸς τὴν ἐν ἀρχῇ λύσιν τοῦ ζητήματος. Αἱ πεποιθήσεις εἶναι σχηματισμέναι τοιουτοτρόπως οὐχὶ μόνον ἐντὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὥστε πιστεύω, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ματαιοπονία νὰ καταγίνωμεν περισσότερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου· καὶ πιστεύω ἐγὼ, ὅσον καὶ ἂν ἐξετάσω, ὅτι δυσκολίαν τὸ μέρος τοῦτο τοῦ ζητήματος δὲν παρουσιάζει. Ἀλλὰ ποῦ εἶναι αἱ δυσκολίαι, τὰς ὁποίας βλέπουσι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ Βουλευταὶ οἱ προαγορεύσαντες; εἶναι, Κύριοι, εἰς τὸν τρόπον, εἶναι εἰς τὴν δικονομίαν, οὕτως εἰπεῖν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν νὰ βαδίσωμεν διὰ ν’ ἀποφανθῶμεν ὑπὲρ ἢ κατὰ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Καὶ ἐδῶ νομίζω καὶ ἐγὼ, ὅτι πρέπει νὰ προσέξωμεν καὶ νὰ μὴ βιασθῶμεν, καθὼς ἐβιάσθησαν οἱ προτείναντες τὸ ἄρθρον 108 τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν περισσοτέραν προσοχὴν ἔδιδον, ὅτε τὸ ἄρθρον τοῦτο συνέταττον, δὲν ἤθελεν εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς τὴν δύσκολον θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα.

§16ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Δὲν εἶχον καιρόν.

§17ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν δὲν εἶχον καιρὸν ἐκεῖνοι, ἔχομεν καιρὸν ἡμεῖς, Κ. Καλλιφρονᾶ.

§18ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἦτο τὸ Διάγγελμα.

§19ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν τοὺς ἐμπόδιζε τὸ Διάγγελμα. Συνέταξαν τὴν διάταξιν ἐκείνην, καθήμενοι περίπου εἰς τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν σήμερον κάθηται ὁ Κ. Καλλιφρονᾶς. Τοὺς ἦλθεν ἡ ἰδέα εἰς τὴν στιγμὴν ἐκείνην, τὸ συνέταξαν ἐπὶ τῶν γονάτων των, τὸ ἔῤῥιψαν ἐπὶ τοῦ προεδρείου καὶ ἐπεψηφίσθη. Μὴ μιμηθῶμεν λοιπὸν καὶ ἡμεῖς τὴν ταχύτητα ἐκείνων, ἡ ὁποία ἠμπορεῖ νὰ μᾶς περιπλανήσῃ, καὶ ἀντὶ νὰ φθάσωμεν εἰς ὃν θέλομεν σκοπὸν, νὰ μᾶς παρουσιασθῶσιν ἴσως δυσκολίαι, τὰς ὁποίας τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ὑπολογίσωμεν. «Ἄρθρον 108. Ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας εἰς τὴν προσεχῆ βουλευτικὴν περίοδον». Ἤκουσα πολλὰ ζητήματα νὰ ῥιφθῶσιν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου· ἤκουσα πολλαὶ ἀμφιβολίαι νὰ ἔλθωσιν ἐν τῷ μέσῳ καὶ νὰ συζητηθῶσιν· ἐπερίμενα· δὲν ἤκουσα μίαν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἐνόμιζα ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκφράσωσιν· ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐμὲ εἶναι ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὀφείλομεν παραπολὺ νὰ προσέξωμεν· «εἰς τὴν πρώτην βουλευτικὴν περίοδον» ἐννοεῖ τὰ τέσσαρα ἔτη τῆς βουλευτικῆς περιόδου; Σᾶς ἐρωτῶ ὅμως ἐγὼ, ἐὰν ἔπειτα ἀπὸ τὴν σημερινὴν συζήτησιν, οἱονδήποτε τὸ ἐξαγόμενόν της, ἢ, ἐὰν χωρὶς νὰ ἤθελε γίνει ἡ σημερινὴ συζήτησις, ἤθελεν ἐπέλθει μία διάλυσις τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἡ Βουλὴ τῆς πρώτης περιόδου, καὶ προσεκαλεῖτο δευτέρα Βουλὴ, αὐτὴ ἡ δευτέρα Βουλὴ ἔχει ἢ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας;

§20ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§21ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ ἐγὼ λέγω ναί· μολοντοῦτο ὑπάρχουν γνῶμαι ἀντίθετοι.

§22Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Εἶναι ἀμφίβολον.

§23ΤΙΝΕΣ. Ὄχι.

§24ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἀμφίβολον; καὶ ἐν τῇ ἀμφιβολίᾳ ταύτῃ ὑποθέσατε, ὅτι ἡμεῖς σήμερον προβαίνομεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, καὶ ὑποθέσατε, ὅτι ἄλλος δὲν παραδέχεται τὴν ἰδέαν μας· ἐτελείωσε τὸ ζήτημα τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας; Δὲν νομίζετε, ὅτι πρέπει νὰ διευκρηνισθῇ καλῶς τὸ ζήτημα τοῦτο, διὰ νὰ ἠξεύρωμεν ποῦ βαίνομεν; διὰ νὰ ἴδωμεν ὅτι δὲν ἔχομεν μίαν μεγάλην ἀνάγκην νὰ βιασθῶμεν, ὅπως λύσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο σήμερον; Ἁρμοδιότης τῆς Βουλῆς! Ἤκουσα νομομαθεῖς καὶ νομομαθεῖς σεβαστοὺς, καθόσον ἀποβλέπει τὴν μάθησιν, καὶ νομομαθεῖς, πρὸς τοὺς ὁποίους οὐδεμία ὑποψία δύναται νὰ ἀπευθυνθῇ ὅτι δὲν ἐκφράζουν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐν πεποιθήσει αἰσθάνονται, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουν ὅτι δὲν εἶναι ἁρμοδία ἡ Βουλὴ αὕτη καὶ πρέπει νὰ διαλυθῇ καὶ νὰ ἔλθῃ Ἐθνοσυνέλευσις, εἴτε Βουλὴ μὲ διπλάσιον ἀριθμὸν, ἡ ὁποία ν’ ἀποφανθῇ περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Παραδέχομαι ὅτι τοῦτο ἔγινε καὶ ὑποθέτω ὅτι, προσκαλουμένης αὐτῆς τῆς Βουλῆς μὲ διπλάσιον ἀριθμὸν, αὕτη ἀποῤῥίπτει τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Τὰ 4 ἔτη, τὰ ὁποῖα διορίζει τὸ Σύνταγμα ὡς περίοδον, ἐντὸς τῆς ὁποίας τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας δύναται νά ἀναθεωρηθῇ, δὲν παρῆλθον ἐντελῶς· τὸ δικαίωμα τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς ἑτέρας περιόδου πρὸς ζήτησιν τῆς ἀναθεωρήσεως ὑπάρχει ἀκόμη; Ἤκουσα νομομαθεῖς ἐπίσης σεβαστοὺς, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουν τὴν ἄλλην ἰδέαν, ὅτι δηλ. ἡ Βουλὴ αὕτη εἶναι ἁρμοδία, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ προχωρήσῃ ἀμέσως εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἀναθεώρησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ποία τῶν δύω τούτων γνωμῶν ἡ ὀρθοτέρα; Δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω περισσότερον εἰς ἄλλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα προκαλοῦνται· ἀλλ’ ἐν τῇ θέσει ταύτῃ τῶν πραγμάτων, κύριοι, εὑρισκόμενος ἐγὼ ὁ ταπεινὸς καὶ ὁ κακὸς ἰατρὸς, ὁ ὁποῖος δὲν ἔμαθον τὴν πολιτικὴν καὶ τὰ νομικὰ, εἰς τὴν θέσιν αὐτὴν εὑρισκόμενος ἐγὼ μεταξὺ τῶν δικηγόρων καὶ νομικῶν τί ἔχω νὰ εἴπω; Καὶ εἰς ὁμοίαν μὲ ἐμὲ θέσιν ἠμπορεῖ νὰ εὑρίσκεται πολὺς ἀριθμὸς τῆς Βουλῆς ταύτης. Ἐπὶ ζητήματος, κύριοι, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμποροῦμεν νὰ λύσωμεν ἐπὶ ὑποθέσει, διότι ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ καὶ θὰ ἔχῃ συνεπείας.......

§25ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἐψηφίσατε αὐτὸ τὸ ἄρθρον, ὁποίαν ἰδέαν εἴχατε;

§26ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αὐτὸ ἔρχεται εἰς τὴν ἑρμηνευτικὴν, τὴν ὁποίαν εἴδατε πῶς τὴν ἐκφέρουν οἱ εἰδήμονες. Ἡμεῖς οἱ ἰατροὶ, κ. Σταματόπουλε, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ λύσωμεν αὐτὰ τὰ ζητήματα, οὔτε ὁ φίλος μου Κ. Καλλιφρονᾶς, ὅταν βλέπωμεν διαφωνοῦντας τοὺς νομομαθεῖς. Διαφωνοῦν λοιπὸν, κύριοι, οἱ εἰδήμονες καὶ διαφωνοῦν ἐπὶ ἀντικειμένου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν γνωρίζομεν ποίαν γνώμην φέρει τὸ ἄλλο συναλλαττόμενον μέρος, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφανθῇ. Οἱανδήποτε λύσιν καὶ ἂν δώσωμεν ἡμεῖς εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐὰν τυχὸν συμφωνήσῃ τὸ ἄλλο συναλλαττόμενον μέρος, καλά· ἀλλ’ ἐὰν τυχὸν ἔλθωμεν εἰς διαφωνίας, καὶ διαφωνία ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἶναι σύγκρουσις· διαφωνία ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἐπιτρέπεται νὰ εἴπω, εἶναι ῥῆξις, τότε δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν τοὐλάχιστον τὴν δικαιολογίαν ἐνώπιον τοῦ τόπου μας, ὅτι ναὶ διεφωνήσαμεν, διεφωνήσαμεν ὅμως ἀφοῦ πρῶτον ἐσκέφθημεν, ἀφοῦ πρότερον ἐπείσθημεν, ἀφοῦ πρότερον ἐξετάσαμεν τὸ ζήτημα καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς διαστάσεις· τοιαύτη ἦτον ἡ πεποίθησίς μας καὶ κατ’ αὐτὴν ἀπεφασίσαμεν. Δὲν εἶμαι τῆς ἰδέας, κύριοι, ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προκαλοῦν τὴν Κυβέρνησιν αὐτὴν νὰ μᾶς εἴπῃ, τί φρονεῖ ὁ Ἡγεμών· δὲν εἶμαι τῆς ἰδέας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγουν, ἂς προψηφίσωμεν προκαταρκτικήν τινα πρότασιν, διὰ νὰ ἴδωμεν τί θ’ ἀπαντήσῃ ὁ Ἡγεμών. Ὄχι· εἰς ὅ,τι θ’ ἀποφασίσωμεν, θὰ ἀποφασίσωμεν ἡμεῖς, θ’ ἀποφασίσωμεν συνεπείᾳ ἐξετάσεως καὶ ὡρίμου σκέψεως· ἡμεῖς πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλα τὰ ἐνδεχόμενα καὶ ὅλα τὰ συμπεράσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἠμποροῦμεν νὰ φθάσωμεν, καὶ ἀφοῦ ταῦτα ζυγίσωμεν ἀρκούντως, τότε νὰ προβῶμεν ἡμεῖς δι’ ἡμῶν. Δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ἄλλου· ἡ ἔκφρασις τοῦ ἄλλου μέρους πρὶν τῆς ἰδικῆς μας θὰ ἦναι καὶ ἓν εἶδος ἐπιβολῆς, ἓν εἶδος ἐπηρεασμοῦ· ἡμεῖς, λέγω, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, ἐὰν εἰς τὰς ἐπιπολαιοτέρας προτάσεις, ἐὰν εἰς μηδαμινοὺς νόμους συσταίνωμεν ἐπιτροπὰς εἰδημόνων, ὅπως μᾶς εἴπουν τὴν γνώμην των, εἰς τοιοῦτον ἀντικείμενον, διὰ νὰ ἤμεθα δικαιολογημένοι, διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ μορφώσωμεν γνώμην καὶ ἡμεῖς οἱ μὴ νομικοὶ, καὶ ἡμεῖς οἱ μὴ εἰδήμονες, διότι θὰ ἔλθωμεν νὰ ῥίψωμεν μίαν ψῆφον, ἡ ὁποία ἴσως ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἀποτέλεσμα ὄχι εὐχάριστον διὰ τὸν τόπον, καὶ θέλομεν νὰ ῥίψωμεν τὴν ψῆφόν μας τοὐλάχιστον ἀφοῦ ἴδωμεν ὁμονοοῦντας τοὺς ὡς πρὸς τοῦτο ἁρμοδίους ἵνα ἀποφανθῶσιν, ἡμεῖς, λέγω, οἱ κατὰ τὴν γνώμην μου ἀποτελοῦντες τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, διότι οἱ περισσότεροι δυστυχῶς δὲν εἴμεθα εἰδήμονες ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, δὲν δικαιούμεθα νὰ σᾶς εἴπωμεν, κύριοι, οἱ ὁποῖοι εἶσθε ἐπὶ τούτῳ εἰδικοί, συνέλθετε ἐν ἐπιτροπῇ, συζητήσατε καὶ ἔλθετε ἐδὼ νὰ μᾶς εἴπετε, ποῖον τὸ συμπέρασμά σας ἐπὶ τῶν ἀμφισβητουμένων ἐννοιῶν τοῦ ἄρθρου τούτου; Μόνη ἡ ἰδέα, κύριοι, μόνη ἡ μακρυνὴ ὑποψία, ὅτι ἐπὶ ἑνὸς ἀντικειμένου φρούδου, κατ’ ἐμέ, ὁποῖον εἶναι τὸ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον, ἐὰν δὲν ἦτο συνταγματικὸς θεσμὸς, ἐὰν δὲν εἶχον τὴν ὑπόνοιαν, μήπως ἔλθω εἰς αὐτὴν τὴν διαφωνίαν μὲ τὸ ἄλλο συναλλαττόμενον μέρος, τὴν στιγμὴν ταύτην ἤμην σύμφωνος νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ, ἐῤῥέτω· δὲν ἤθελον ἔχει κανένα δισταγμὸν νὰ ἐκφρασθῶ μόνη ἡ ὑπόνοια, λέγω, αὕτη δὲν μᾶς ὑποχρεόνει νὰ μετρήσωμεν τὰ πράγματα, νὰ σκεφθῶμεν ἀρκούντως ἐπὶ τῶν ἀμφισβητησίμων τούτων ἐννοιῶν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος; Σᾶς ἐπαναλέγω, σκεφθῆτε, ὄχι περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ὄχι· τοιαῦται ἰδέαι εἰς πολλὰ ὀλίγων ἢ εἰς οὐδενὸς τὴν κεφαλὴν ἠμποροῦν νὰ ἐπηρεάσουν τὴν πεποίθησιν ἑκάστου· τοὐλάχιστον τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν τὴν φοβοῦμαι διὰ τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, τὰς ὁποίας γνωρίζω· δὲν ἠξεύρω δι’ ἄλλας ἐπαρχίας, τὰς ὁποίας δὲν γινώσκω. Ὄχι, λέγω, ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἀλλ’ ἡ διαφωνία, εἰς τὴν ὁποίαν ἠμπορεῖ νὰ εὑρεθῇ ἡ Βουλὴ αὕτη μὲ τὸ ἄλλο συναλλαττόμενον μέρος, μὲ κάμνει νὰ μένω τὴν στιγμὴν ταύτην ἀμφιῤῥεπής. Ἐὰν θὰ ἔλθῃ εἰς τὴν διαφωνίαν ταύτην ἡ Βουλὴ, δὲν πρέπει νὰ δείξωμεν ὅτι διὰ σκέψεως ὡρίμου ἐξετάσαμεν τὸ ζήτημα καὶ ἐσχηματίσαμεν πεποίθησιν; ὅτι τοιαύτη ἦτο ἡ πεποίθησίς μας καὶ τὴν ἐξεφράσαμεν; Τότε θὰ εἴμεθα δικαιολογημένοι ἐνώπιον τοῦ τόπου μας· τότε ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἐξετάσαμεν τὸ πρᾶγμα ἐν πεποιθήσει καὶ ὄχι ὑπακούοντες εἰς χειροκροτήσεις καὶ ὄχι φοβούμενοι συρίγματα, ἀλλ’ ἐξετάσαντες τὸ πρᾶγμα μὲ τὴν συνείδησίν μας. Ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐνόσῳ βλέπω τὴν διαφωνίαν ταύτην μεταξὺ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ μόνοι κατάλληλοι νὰ δικάσουν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἐνόσῳ ἐγὼ ὁ ἴδιος ὁ εὑρεθεὶς ἐν τῇ Συνελεύσει βλέπω, ὅτι ἔχουν μᾶλλον δίκαιον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θεωροῦσι τὸ ζήτημα, καθὼς τὸ ἐθεώρησεν ὁ Κ. Κουρῆς· ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ, ἐνόσῳ βλέπω τὴν ἀμφιβολίαν ταύτην, ἐὰν προβῆτε εἰς ψηφοφορίαν, σᾶς τὸ λέγω ἀπὸ τοῦδε, θ’ ἀπέχω νὰ ἐκφράσω γνώμην· θ’ ἀρνηθῶ ψῆφον, διότι δὲν θέλω νὰ ἔχω κανένα ἔλεγχον ἐν τῇ συνειδήσει μου, ὁποιονδήποτε ἤθελεν εἶσθαι τὸ ἀποτέλεσμα.

§27ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ποῖον εἶναι τὸ συμπέρασμά σας;

§28ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν πιστεύω νὰ ᾖναι καὶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι δὲν μ’ ἐνόησαν ὡς ὁ Κ. Σακελλαριάδης. Τὸ συμπέρασμά μου εἶναι νὰ συστηθῇ ἐπιτροπὴ, ἡ ὁποία νὰ μᾶς ὑποβάλῃ τὸ συμπέρασμα μιᾶς ὡρίμου σκέψεως.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Πετιμεζᾶς.

§30ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀφοῦ ἡ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας πρότασις ἐφέρθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, τρία ζητήματα ἠγέρθησαν, κύριοι, τὸ πρῶτον ζήτημα εἶναι, ἐὰν, καθὼς τὸ Σύνταγμα ἐπιτρέπει τὴν ἀναθεώρησιν, θ’ ἀποφασίσωμεν τὴν ἀναθεώρησιν· τὸ δεύτερον ζήτημα εἶναι, ἐὰν ἤμεθα οἱ ἁρμόδιοι, καὶ τὸ τρίτον ζήτημα εἶναι νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας κατ’ οὐσίαν. Τὸ ζήτημα ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρὸ πάντων θέλω ἐπικαλεσθῆ τὴν προσοχήν σας, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἁρμοδιότητος· διότι, καθόσον παρετήρησα, μεταξὺ τῶν ἀντιφρονούντων ὡς πρὸς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Βουλῆς, ὁ μᾶλλον ἐπιτηδείως ὑπὸ τὴν πολιτικὴν ἔποψιν περιπλέξας τὸ ζήτημα, εἶναι ὁ ἀξιότιμος φίλος μου βουλευτὴς Μεσσήνης Κ. Κουμουνδοῦρος. Τὸ ζήτημα, κύριοι, περὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται, εἶναι πολιτικὸν καὶ πολιτικῶς πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο, διὰ νὰ φθάσωμεν ἀσφαλῶς εἰς βέβαιον συμπέρασμα καὶ θετικόν· ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος, τοῦ ὁποίου τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱκανότητα πάντοτε ἐθαύμασα, χθὲς πρὸ πάντων ἔδειξε πρὸς τοῦτο μεγάλην ἐπιτηδειότητα· διότι πρῶτον μὲν ἐζήτησε νὰ καταπλήξῃ τοὺς ἐναντία φρονοῦντας, μετὰ δὲ τοῦτο νὰ φέρῃ τὴν Βουλὴν εἰς μίαν ἀμφίβολον κατάστασιν· καὶ ἠξεύρετε, ὅτι εἰς τὰ πολυμελῆ σώματα, ὁσάκις εἰσέλθῃ τὸ πνεῦμα τῆς ἀμφιβολίας, ἡ πλέον μετρία πρότασις παραδέχεται· τὴν δὲ μετρίαν ταύτην πρότασιν, ἐνῷ τὴν ἐπερίμενα ἀπὸ χθὲς, τὴν ἔφερε σήμερον ὁ Κ. Λομβάρδος. Αὐτὴ λοιπὸν ἦτο ἡ τακτικὴ μὲ τὴν ὁποίαν διεπραγματεύθη τὸ ζήτημα ὁ ἀξιότιμος φίλος μου Κ. Κουμουνδοῦρος, καὶ κατόπιν του θέλω βαδίσει, ὅπως ἀνασκευάσω τοὺς ἰσχυρισμοὺς τούτους. Σᾶς εἶπον, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι πολιτικόν, διότι ὁ θεσμός, οἱ θεσμοὶ ἐν γένει, εἶναι τὰ πολιτικώτερα ζητήματα ἑνὸς Κράτους. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, αὐτὸν τὸν θεσμόν, ἀνατρέχοντες εἰς τὴν ἱστορίαν· διότι ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τούτου τοῦ θεσμοῦ θέλομεν ἐξάξει τὸ συμπέρασμα τὶ ἐφρόνει ἡ Συνέλευσις καὶ τὶ λέγει τὸ ἄρθρον 107. Ὡς γνωρίζομεν πάντες, εἴτε εἴμεθα εἴτε δὲν εἴμεθα πληρεξούσιοι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τῆς Συνελεύσεως, συνεστήθη ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἐσχεδίασεν ἓν Σύνταγμα. Ἐντὸς τοῦ σχεδίου τούτου ὁ θεσμὸς τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας δὲν ὑπῆρχεν· ἡ Συνέλευσις μετὰ τὴν ἔλευσιν τοῦ Βασιλέως Γεωργίου ἤρχισε τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος καὶ προέβη μέχρι τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας σχεδὸν χωρὶς νὰ ἔχῃ παντάπασιν ὑπ’ ὄψιν της, ὅτι ἔμελλε νὰ συζητήσῃ καὶ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις κατήργησε τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ὁ ὁποῖος ὑπῆρχεν εἰς τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο· μετὰ δὲ τὴν κατάργησιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας φόβοι, φόβοι κατ’ ἐμὲ μάταιοι, ἂν θέλετε ἄτοποι, ἐγεννήθησαν, ὅτι ἡ συνταγματικὴ βασιλεία μὲ μίαν Βουλὴν κινδυνεύει. Οἱ φόβοι περιῆλθον εἰς ὅλους τοὺς ματαίους ἀνθρώπους καὶ περιῆλθον εἰς συζήτησιν καθ’ ὅλα τὰ μέρη· φόβοι τοὺς ὁποίους τινὲς μὲν ἐκ συμφέροντος ἐπίστευσαν, τινὲς δὲ δι’ ἄλλους πολιτικοὺς λόγους ἐνίσχυσαν· οἱ ἁπλούστεροι ἐπίστευσαν χωρὶς νὰ τοὺς ἐξετάσωσιν. Οἱ φόβοι αὐτοί, τοὺς ὁποίους ἐγέννησεν ἡ κατάργησις τῆς Γερουσίας, ἐγέννησαν τὴν ἰδέαν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Καὶ τῳόντι ἐν τῷ μέσῳ τῆς συζητήσεως παρουσιάσθη ὁ θεσμὸς τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἡ Συνέλευσις διὰ τὰς τότε πολιτικὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας νομίζω περιττὸν νὰ ἀναπτύξω, διότι πάντες τὰς γνωρίζετε καὶ ὀφείλετε νὰ τὰς γνωρίζητε, ἡ Συνέλευσις τότε παρεδέχθη νὰ θέσωμεν ὑπὸ συζήτησιν τὸν θεσμὸν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι συζητοῦντες τοιαῦτα πράγματα δὲν πρέπει νὰ προσέχωμεν εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἡμέρας, δὲν πρέπει νὰ προσέχωμεν εἰς τὰς ἐπιδοκιμασίας ἢ ἀποδοκιμασίας τοῦ μὲν ἢ τοῦ δέ, ἀλλὰ πρέπει πρὸ πάντων νὰ προσέξωμεν εἰς ὅ,τι συμφέρει εἰς τὴν πολιτείαν. Ἡ Συνέλευσις τότε, κύριοι, ἀφοῦ ἀπεφάσισε νὰ ψηφίσῃ τὸν θεσμὸν τῆς Ἐπικρατείας, ἐγόγγυσε καὶ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐγόγγυσε καὶ ὅτι εὑρέθη εἰς μίαν δυσάρεστον θέσιν νὰ προτιμήσῃ μεταξὺ μιᾶς ἀπειλῆς, ἥτις ἔρχεται ἄνωθεν, καὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας καὶ ἠθέλησε νὰ φανῇ συμβιβαστικὴ ὡς πρὸς τὴν ἀπαίτησιν, τὴν ὁποίαν ἔφερον ἄνωθεν, καὶ μόλην τὴν καλὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Συνέλευσις, τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἐπέρασε μὲ μόνην μίαν ψῆφον, ἵνα μὴ εἴπω ἡμίσειαν. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῶς μία ἰδέα, ὅτι ὁ θεσμὸς αὐτὸς ἀπεκρούσθη ἀπὸ τὴν δημοσίαν γνώμην, διότι ἀπεκρούσθη ἐντὸς τοῦ ἐθνικοῦ Σώματος καὶ ὑπερίσχυσε μόνον κατὰ μίαν ψῆφον· ἀλλὰ μία ψῆφος θέλει εἰπῆ τίποτε. Οἱ ἀρνούμενοι λοιπὸν, ὅτι ὁ θεσμὸς αὐτὸς ἀπεκρούσθη καὶ ἀπεκρούσθη ἐντὸς τοῦ Σώματος καὶ ἐκτὸς, δὲν θέλουσι νὰ εἴπωσι τὴν ἀλήθειαν. Τί συνέβη μετὰ ταῦτα, κύριοι; Ἡ κοινὴ ἄγνοια καὶ ἡ ἄγνοια τῆς Συνελεύσεως ἐξεδηλοῦτο ἐπὶ πλέον καὶ μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν· περὶ δὲ τὰ τέλη ἡ Συνέλευσις δὲν ἠδύνατο νὰ κρατηθῇ, ὅταν ἦλθεν ὁ τρόπος τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅταν ἔφθασε τὸ μέρος τοῦ Συντάγματος εἰς τὸ ὁποῖον ἔπρεπε ν’ ἀποφασισθῇ ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἐπουσιωδῶν ἀκόμη διατάξεων αὐτοῦ, ἡ Συνέλευσις μὴ δυναμένη νὰ πείσῃ ἑαυτὴν, ὅτι καλῶς ἔπραξε παραδεχθεῖσα τὸν θεσμὸν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἀπεφάσισε φρονίμως κατ’ ἐμὲ ποιοῦσα νὰ κληροδοτήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν μέρος τῆς συντακτικῆς δυνάμεως καὶ νὰ θέση ὑπὸ δευτέραν δοκιμασίαν τοῦ ἔθνους τὸν θεσμὸν τοῦτον. Αὕτη εἶναι λοιπὸν κατ’ ἐμὲ, κύριοι, ἡ ἱστορία τοῦ θεσμοῦ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἡ Συνέλευσις, κύριοι, πρὶν ἢ ἀκόμη διαλυθῇ δὲν δύναται κανεὶς νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ἐγνώριζε τὴν κατάστασιν τῆς πατρίδος, δὲν δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν ἐγνώριζε τοὺς πειρασμοὺς, τοὺς ὁποίους ἤθελε γεννήσει κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἐφαρμογὴν ὁ περὶ ἐκλογῆς τῶν βουλευτῶν νόμος· ἡ Συνέλευσις λοιπὸν ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτῆς δὲν εἶχε τὴν ἀπόφασιν νὰ κληροδοτήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ συντακτικὸν δικαίωμα ἐπὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, διότι ἄλλως θὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐκείνη δὲν ἦτο Συνέλευσις, δὲν ἦτο πολιτικὸν σῶμα· διότι πῶς δύνασθε νὰ παραδεχθῆτε ὅτι μία Συνέλευσις ἐν γνώσει ἤθελε παραδεχθῆ νὰ θέση τὸ ἔθνος εἰς τὴν πλέον φρικτὴν αὐτοῦ δοκιμασίαν τριῶν κατὰ συνέχειαν ἐκλογῶν; διότι, ἂν κατὰ τοὺς ἐναντιοφρονοῦντας ἡ Βουλὴ παραδεχθῇ τὴν ἀναθεώρησιν καὶ εἴπῃ, ὅτι δὲν εἶναι ἁρμοδία νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, θὰ διαλυθῇ καὶ πρέπει νὰ ἔλθῃ νέα Συνέλευσις, ἀφοῦ δὲ ἡ Συνέλευσις ἐκείνη ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, πρέπει νὰ διαλυθῇ καὶ νὰ ἐκλεχθῇ νέα Βουλή. Εἶναι λογικὸν τοῦτο νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισε περὶ ἑνὸς ἀντικειμένου νὰ συντρίψῃ τοὺς δεσμοὺς τοῦ κράτους, ῥίπτουσα αὐτὸ εἰς τὸ πέλαγος τῶν ἐκλογῶν; Τὸ κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι ὁ διϊσχυρισμὸς οὗτος προσβάλλει τὴν Συνέλευσιν, τὴν προσβάλλει ἀδίκως, καὶ πιστεύω, ὅτι οὐδεὶς ἔχει τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐκείνη ἠδύνατο νὰ περιπέσῃ εἰς ἕνα σφάλμα πολιτικόν. Καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπα, ὅτι κατ’ ἐμὲ τὰ πολιτικὰ σφάλματα ἐμπεριέχουν μυριάδας ἐγκλημάτων ἀτομικῶν. Φρονῶ, κύριοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἐνόησε διὰ τῆς διατάξεως τοῦ περὶ ἀναθεωρήσεως ἄρθρου τίποτε ἄλλο, παρ’ ὅτι ἡ πρώτη Βουλὴ εἶχε τὸ δικαίωμα ν’ ἀναθεωρήσῃ τὸν θεσμὸν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Κύριοι, δὲν εἶσθε δικασταὶ, καὶ δὲν δύνασθε λοιπὸν νὰ συζητήσετε πράγματα, τὰ ὁποῖα ἡ λογικὴ καὶ ἡ ἱστορία τῶν πραγμάτων ἀποδεικνύει καθαρῶς, νὰ συζητήσετε ὑπὸ τοὺς στενοὺς τύπους τῆς σημασίας τῶν λέξεων, ἢ μᾶλλον νὰ εἴπω τῆς στρεψοδικίας, διότι τοιαύτη στρεψοδικία δὲν ἀνήκει εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, ἀλλ’ εἰς τὰ τακτικὰ δικαστήρια, καὶ εἰς ἐκεῖνα κακῶς. Ἐναντιοῦμαι, κύριοι, εἰς τὴν τακτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου φίλου κυρίου Κουμουνδούρου, διότι νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιον νὰ θέλῃ τις ν’ ἀποθαῤῥύνῃ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους εἰς ζητήματα ἀκροσφαλῆ· ἔπρεπε νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἀτομικήν του γνώμην, ὡς ἠδύνατο, ἀλλ’ οὐδέποτε νὰ ῥίψῃ τὴν ὑπόνοιαν, τοιαῦτα περιστατικὰ, τὰ ὁποῖα δύνανται ν’ ἀποθαῤῥύνουν ὁλόκληρον πολιτικὸν σῶμα. Ἐκτιμῶ καὶ σέβομαι τὸν Κ. Κουμουνδοῦρον, σέβομαι τὴν τόλμην του καὶ ἀδιαφορίαν αὐτοῦ πρὸς πᾶν ὅ,τι οἱ περὶ αὐτὸν φρονοῦσι καὶ τὸ θάῤῥος μεθ’ οὗ ἐξηγεῖ τὰς πεποιθήσεις του ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δὲν ἔπρεπεν ὅμως νὰ ζητήσῃ ν’ ἀποθαῤῥύνῃ ὁλόκληρον σῶμα ἐπὶ ζητήματος τόσον σπουδαίου. Νομίζω, ὅτι δὲν ἔχω ἀνάγκην παντάπασι νὰ συλλογισθῶ ἐπὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον εἶναι τόσον καθαρὸν, καὶ τοῦ ὁποίου τὴν καθαρότητα ἐξηγεῖ καὶ αὐτὴ ἡ ἱστορία. Καθόσον δ’ ἀφορᾷ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου Κ. Λομβάρδου, ἡ πρότασις αὕτη πρέπει ν’ ἀποσκορακισθῇ. Καὶ πῶς θέλετε, κύριε Λομβάρδε, νὰ σχηματίσωμεν ἐπιτροπὴν ἵνα μᾶς φωτίσῃ ἐπὶ τοιούτου ἀντικειμένου; καὶ ὁλόκληρος ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ σκεφθῇ καὶ νὰ φέρῃ ἀπόφασιν, ἀλλὰ πρέπει νὰ φέρωμεν νομομαθεῖς, νὰ σχηματίσωμεν δικηγορικὸν συμβούλιον, ἵνα μᾶς δώσῃ γνώμην ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου; Καὶ πιστεύετέ ποτε, ὅτι ἁρμόζει εἰς Βουλευτικὸν Σῶμα, τὸ ὁποῖον ἐπελήφθη τῆς συζητήσεως, νὰ διακόψῃ αὐτὴν καὶ νὰ σχηματίσῃ ἐπιτροπὴν ἵνα εἴπῃ εἰς αὐτὸ τὶ πρέπει νὰ κάμῃ; Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἀποκρούω τοιαύτην γνώμην (χειροκροτήματα). Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη ἡ μετρία, ἡ ὁποία ἦλθεν, ἀφοῦ προηγουμένως μετεχειρίσθη τὸ μέσον τοῦ νὰ σᾶς ἀποθαῤῥύνῃ, εἶναι ἀπαράδεκτος. Θέλω ἐξηγηθῆ πληρέστατα κατόπιν τῆς ἰδέας τοῦ κ. Λομβάρδου. Ὁ κ. Λομβάρδος, ἀκολουθῶν τὴν τακτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου κ. Κουμουνδούρου, ἦλθεν ἔτι μᾶλλον νὰ σᾶς ἀποθαῤῥύνῃ καὶ νὰ ῥίψῃ εἰς τὸ μέσον μίαν ἐνδεχομένην ἀμφιβολίαν τοῦ συνδιαλλαττομένου μέρους. Ἂν τὸ ζήτημα, κ. Λομβάρδε, εἶναι ἀμφίβολον, τὴν ἀμφιβολίαν θέλει ἀποφασίσει τὸ ἔθνος, καὶ τὸ ἔθνος σήμερον εἶναι οἱ ἀντιπρόσωποι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὸν περίβολον τοῦτον, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐκληρονόμησαν τὸ συντακτικὸν δικαίωμα ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Ἂν ἡ φωνὴ τοῦ βουλευτικοῦ σώματος ὁλοκλήρου δὲν ἀρκῇ νὰ φωτίσῃ τὴν ἀμφιβολίαν αὐτὴν, ἡ εὐθύνη δὲν ἐναπόκειται εἰς τὴν Βουλήν. Ἐπομένως ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ἑνὸς καθήκοντος ἱεροῦ, ὃ πρέπει νὰ ἐκπληρώσῃ ἴσα ἴσα διὰ νὰ λείψουν ἐκεῖναι αἱ ἀμφιβολίαι καὶ διὰ νὰ στερεωθῇ τὸ πολίτευμα, διότι, τὸ κατ’ ἐμὲ, τὸ λέγω φανερὰ, ἐπιθυμῶ νὰ λείψωσιν ὅλα τὰ ἀντικείμενα, ὄπισθεν τῶν ὁποίων δύναται ὁ μὲν καὶ ὁ δὲ νὰ σχηματίζωσι διαφόρους ἰδέας καὶ νὰ σχηματίζωσι διάφορα ζητήματα. Νομίζω, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας εἶναι νὰ λυθῇ ὅσον ἔνεστι ταχύτερον τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν φόβων τούτων σᾶς παρουσίασεν ἕτερον ὁ κ. Κουρῆς. Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ Συνταγματικὴ Βασιλεία δύναται νὰ διατρέξῃ κίνδυνόν τινα, ὅταν τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας λείψῃ. Ἴσως ὁ κ. Κουρῆς δὲν γνωρίζει ἀκριβῶς τὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου τούτου. Θέλω ὑπομνήσει αὐτῷ περιστατικά τινα, τὰ ὁποῖα θὰ τοῦ καθησυχάσωσι τοὺς φόβους αὐτούς. Ὅτε κατὰ τὰ 1844 ἐσυζητεῖτο ὑπὸ τῆς τότε Συνελεύσεως τὸ Σύνταγμα, ὃ ἔπαυσε νὰ ὑπάρχῃ, καὶ ἔμελλεν ἡ Συνέλευσις ν’ ἀποφασίσῃ τὸ περὶ Γερουσίας, φόβοι καὶ τότε σπουδαῖοι περὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς Βασιλείας ἐκείνης ὑπῆρχον. Καὶ ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ καὶ αἱ ἐσωτερικαὶ προσπάθειαι εἶχον ὑψώσει τὸ ζήτημα εἰς τὴν μεγίστην περιωπὴν, καὶ τὸ ζήτημα περὶ Γερουσίας ἐσυζητεῖτο ἀπὸ τὸ ἓν ἄκρον μέχρι τοῦ ἄλλου· ἔλεγον τότε· δύναται μία μόνη Βουλὴ νὰ παρεκτραπῇ καὶ ἡ Βασιλεία νὰ χαθῇ. Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ σχηματισθῇ ἓν σῶμα τὸ ὁποῖον ν’ ἀνθίσταται εἰς τὰς παρεκτροπὰς καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης δυνάμεως, καὶ ἡ Γερουσία ἐσχηματίσθη. Μὴ νομίζετε, ὅτι, ὅταν εἰσέρχεται ἕνας νέος θεσμὸς καὶ δὲν ὑποδέχεται μετ’ εὐχαριστήσεως ὑφ’ ἑνὸς ἔθνους, δύναταί ποτε νὰ ἦναι ὠφέλιμος. Τότε, κατὰ τὸ 1844, ὁ περὶ Γερουσίας θεσμὸς εἶχεν ἀνοίξει γενικὴν συζήτησιν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος. Τέλος πάντων ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη, καὶ ἡ Γερουσία, ἥτις ἔμελλε νὰ σώσῃ τὴν Βασιλείαν, ἐψηφίσθη. Καὶ ἠξεύρετε ποῖοι ἄνδρες ἀπήρτισαν τὴν τότε Γερουσίαν; ὅτε τὸ πρῶτον ἐσχηματίσθη ἐξ 27 γερουσιαστῶν, εἰς ἑκάστην κεφαλὴν ἔβλεπέ τις μίαν νίκην· ἔβλεπε τὴν ἐκπόρθησιν ἑνὸς φρουρίου, τὴν ὑπεράσπισιν μιᾶς θέσεως· ἔβλεπέ τις τὸν νικητὴν τῆς Ἀκράτας, τὸν νικητὴν τῆς Ἀμπλιανῆς· εἰς ἑκάστην κεφαλὴν ἔβλεπέ τις μίαν δόξαν. Τοιαῦτα ἦσαν τὰ σεβαστὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐσχημάτισαν τὴν Γερουσίαν. Ἡ Γερουσία τότε ἐσχηματίσθη ἵνα κατασταθῇ τὸ μεσότοιχον μεταξὺ Βουλῆς καὶ Βασιλείας· ἠξεύρετε ὅμως ποῖον ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ὃ βεβαιοῖ ἡ ἱστορία; Ἡ Γερουσία ὑπῆρξεν ὁ μοχλὸς, ὁ ὁποῖος ἀνέτρεψε τὴν βασιλείαν ἐκείνην· τὸ συντηρητικὸν σῶμα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν Βασιλείαν ἐκείνην, τὴν ἀνέτρεψε. Καὶ ἡ ἱστορία τοῦ γεγονότος τούτου εἶναι τόσον πλησίον, ὥστε δὲν δύναταί τις νὰ τὴν ἀρνηθῇ, οὐδ’ ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ἐκθέσω τὰς λεπτομερείας. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι μήτε ἡ Γερουσία εἰς ἕνα Κράτος, μήτε τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἔχουν ἰσχὺν, ὅταν φθάσῃ ἡ ὥρα μιᾶς ἀνατροπῆς οἱασδήποτε, τὸ ὁποῖον οὐδέποτε εὔχομαι εἰς τὴν πατρίδα μου διὰ δευτέραν φοράν. Τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας καὶ ἡ Γερουσία δὲν χρησιμεύουσιν εἰς τίποτε ὡς πρὸς τοὺς ματαίους φόβους, τοὺς ὁποίους αἰωνίως ἐπικαλοῦνταί τινες. Μολονότι σήμερον δὲν πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας παρὰ μόνον περὶ τῆς ἁρμοδιότητος τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ θὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν σχετικῶς ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον περὶ οὗ σᾶς ἐλάλησεν ὁ ἀξιότιμος φίλος μου Βουλευτὴς Μεσσήνης, ὁ ὁποῖος ἐκηρύχθη ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, καὶ εἶπεν, ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦτο εἶναι ὠφέλιμον, ἐκ πείρας τὸ παρετήρησε· καὶ τῳόντι, διότι πρὸ ἑνὸς ἔτους εἰργάζετο μετ’ αὐτοῦ. Καὶ μολοντοῦτο ὁ ἴδιος σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐκηρύχθη κατ’ αὐτοῦ τὸ Συμβούλιον· λοιπὸν σᾶς εἶπεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἔχει τὴν δύναμιν νὰ πολεμῇ τὴν Κυβέρνησιν (χειροκροτήματα). Κύριοι, σᾶς εἶπον προηγουμένως, ὅτι δὲν πρόκειται σήμερον ν’ ἀποφασίσητε τὴν τύχην τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἀλλὰ μόνον ἂν ἡμεῖς ἤμεθα ἁρμόδιοι ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ τούτου· διότι περὶ τῆς τύχης τοῦ Συμβουλίου θὰ γίνῃ βεβαίως δευτέρα συζήτησις, καὶ ἐκεῖ ἕκαστος θέλει ἐκφέρει τὴν γνώμην του καὶ τὴν πεποίθησίν του, ὅπως νομίσῃ συμφερώτερον διὰ τὴν πολιτείαν. Σᾶς ἀπέδειξα προηγουμένως, ὅτι λογικῶς μία Συνέλευσις δὲν ἠδύνατό ποτε νὰ συλλάβῃ τὴν ἰδέαν νὰ ῥίψῃ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος εἰς τὸν ἀδιέξοδον λαβύρινθον τῶν ἐκλογῶν, καὶ τοῦτο δι’ ἕνα θεσμὸν, ὁ ὁποῖος ὑπ’ αὐτῆς τῆς Συνελεύσεως ἀπεκρούσθη, καὶ ἀπεκρούσθη διότι ὑπερασπίσθη διὰ μιᾶς ψήφου. Ἐκ τούτου λοιπὸν ἐψήφισε τὸ Συμβούλιον γογγύζουσα καὶ εἶπεν, ἡ πρώτη Βουλὴ κατὰ τὴν πρώτην περίοδον ἂς ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Σᾶς εἶπόν τινες, ὅτι τὸ 107 ἄρθρον ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν ἀφ’ οὗ παρέλθωσι τόσα ἔτη, ἀφοῦ ἀποφασισθῇ εἰς δύο κατὰ συνέχειαν βουλευτικὰς περιόδους, καὶ τότε πρέπει νὰ ἔλθῃ μία Συνέλευσις, δηλ. Βουλὴ ἀπὸ διπλάσιον ἀριθμὸν, ἵν’ ἀποφασίσῃ τὰ ἐπουσιώδη· καὶ τοῦτο τὸ ὁποῖον εἶναι οὐσιῶδες ἐτέθη εἰς ἐξαιρετικὴν θέσιν, κάτω καὶ αὐτῶν τῶν ἐπουσιωδῶν, διότι ὁ θεσμὸς αὐτὸς διὰ μιᾶς ψήφου καθιερώθη εἰς τὸ Κράτος, καὶ πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν καθαρῶς, χωρὶς καθόλου νὰ διστάσωμεν, ἐναντίον τῆς ἐθνικῆς θελήσεως. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, ὅπως σᾶς ὑπέβαλον, ἐψηφίσθη ὁ θεσμὸς αὐτὸς, διὰ τοῦτο ἡ Συνέλευσις εἶπεν εἰς τὴν πρώτην Βουλὴν ν’ ἀναθεωρηθῇ, καὶ ἐκληροδότησε τὴν συντακτικὴν δύναμιν εἰς ἡμᾶς ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος· καὶ δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι ἔχομεν τὴν συντακτικὴν δύναμιν καὶ ὀφείλομεν ν’ ἀποφασίσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου καὶ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν. Εἰς τὰ συνταγματικὰ Κράτη, κύριοι, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναται νὰ στερεώσῃ τὴν τάξιν ἠξεύρετε ποῖον εἶναι; εἶναι ὁ θρίαμβος αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος. Ὁ Ἡγεμὼν πρέπει νὰ ᾖναι τὸ προπύργιον τῶν ἐθνικῶν ἐλευθεριῶν καὶ αἱ ἐλευθερίαι θὰ ᾖναι τὸ θεμέλιον τῆς βασιλείας τοῦ Ἡγεμόνος. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἰσοῤῥοπία τῶν δυνάμεων, ἡ ὁποία ποτὲ δὲν φέρει κανένα κίνδυνον· τὰ δὲ λοιπὰ δὲν σημαίνουν τίποτε εἰς τὴν πρακτικὴν φιλοσοφίαν τοῦ κόσμου καὶ τὰς θεωρίας. Ἐπομένως ἐγὼ δὲν βλέπω κίνδυνον, εἴτε ἀφήσωμεν τὸ Συμβούλιον εἴτε καταργήσωμεν αὐτὸ, κανένα κίνδυνον δὲν βλέπω οὔτε εἰς τὴν ἰσοῤῥοπίαν, ἥτις εἶναι τόσον ἀναγκαία εἰς τὸν τόπον, οὔτε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Ἂν πρόκειται, κύριοι, τώρα νὰ λαλήσω καὶ δικηγορικῶς, ἤθελον βεβαίως καταφύγει εἰς συμπεράσματα πολὺ εὐκόλως ἀνατρέποντα τὰ συμπεράσματα τῶν ἐναντία φρονούντων, διότι δὲν εἶναι τόσον δύσκολον πρᾶγμα νὰ ἀνατρέψῃ τις συμπεράσματα, διότι τὰ συμπεράσματα δὲν εἶναι ἀλήθεια ἀναμφισβήτητος· ἑπομένως δι’ ἄλλων συμπερασμάτων δύναταί τις νὰ διϊσχυρισθῇ τὸ ἐναντίον. Ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ μέρος τοῦτο τὸ διεπραγματεύθη ὁ Κ. Παδοβᾶς καὶ ἄλλοι καθ’ ὅλας τὰς λεπτομερείας, νομίζω, ὅτι κατ’ οὐσίαν δὲν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἐμβλέψῃ εἰς τοὺς τύπους αὐτοὺς καὶ τὰ συμπεράσματα, ἅτινα εἶναι ἡ ἀτομικὴ πεποίθησις. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἀποφεύγων τὸ μέρος αὐτὸ καὶ ἐγὼ, λέγω, ὅτι, κατὰ τὰς παρατηρήσεις μάλιστα τοῦ Κ. Καλλιφρονᾶ, τὸ προκείμενον ἄρθρον 108 δὲν δύναται νὰ συγχυσθῇ μὲ τὸ 107. Κατὰ συνέπειαν νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀναθεωρήσῃ τὸν θεσμὸν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, καὶ ὅταν τοῦτο παραδεχθῇ ἡ Βουλὴ, ὅτι δηλ. εἶναι ἁρμοδία, τότε θὰ ἀρχίσῃ δευτέρα συζήτησις περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας.

§31ΗΛΙΑΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι βουλευταὶ, δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ζητήσω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ σπουδαίου τούτου ζητήματος, διότι εἶναι τόσον λεπτὸν καὶ μόνοι ἱκανοὶ εἶναι νομομαθεῖς νὰ τὸ λύσωσι καὶ οἱ εὔγλωττοι ῥήτορες, οἱ ὁποῖοι ἔχουν περισσοτέρας γνώσεις, ὅπως φωτίσωσι καὶ τοὺς ἀγραμμάτους, εἷς τῶν ὁποίων εἶμαι καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ ἡ ἀγόρευσις ἡ κεραυνοβόλος τοῦ βουλευτοῦ Μεσσήνης Κ. Κουμουνδούρου μὲ ἀναγκάζει νὰ ἔλθω ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ ν’ ἀντικρούσω φράσεις τινὰς, αἱ ὁποῖαι ἐνέσπειραν φόβον ἐντὸς τοῦ σώματος τούτου καὶ αἱ ὁποῖαι ἐχλεύασαν τὴν κοινὴν γνώμην, ἐχλεύασαν τοὺς ἐκλεκτοὺς τῆς πρωτευούσης, τοὺς ἐκλεκτοὺς τῶν ἐπαρχιῶν, διότι τὰ ἀκροατήρια ταῦτα σύγκεινται ἀπὸ τοὺς ἐκλεκτοὺς καὶ τῆς πρωτευούσης καὶ τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ εἶναι ἄνθρωποι μεριμνῶντες ὑπὲρ τῶν κοινῶν συμφερόντων· οἱ δὲ ἄνθρωποι τῶν ἀγυιῶν μήτε μεριμνῶσι, μήτε ἐννοοῦν, καὶ μήτε πλησιάζουν ἐνταῦθα, καὶ διὰ τοῦτο πᾶσα ἐπιδοκιμασία καὶ ἀποδοκιμασία τὴν ὁποίαν κάμνει ὁ λαὸς τῶν θεωρίων εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν παρουσιάζει πᾶσα ἡ ἐπικράτεια.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς κάννω τὴν παρατήρησιν, ὅτι ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος, ὁμιλῶν περὶ τοῦ ἀκροατηρίου, οὔτε τὸ κατέκρινεν, οὔτε τὸ ἐπῄνεσεν, εἶπεν, ὅτι παραβιάζεται ὁ κανονισμός.

§33ΗΛΙΑΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὰ στενογραφήματα εἶναι ἐδῶ· ἐγὼ ἐπρόσεξα πολὺ εἰς τὴν ἀγόρευσίν του, καὶ δὲν ἀνέχομαι νὰ ὑβρίζεται τὸ ἀκροατήριον, τὸ ὁποῖον ἐμπνέεται ἀπὸ εὐγενὲς αἴσθημα καὶ πατριωτισμὸν καὶ ἐκδηλώνει ἡσύχως καὶ συνταγματικῶς τὸ αἴσθημά του. Μετὰ τὴν χλεύην αὐτὴν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην, ἐνέσπειρεν εἰς τὴν Βουλὴν φόβους, ἀπαραλλάκτους πρὸς τοὺς φόβους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐνέσπειρε κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τὴν μαύρην τῆς 6 Ὀκτωβρίου, ὅτε εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ ὑποβάλῃ τὸ Διάγγελμα ἐκεῖνο ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην εἶπε παγιδευτικῶς, ὅτι, ἐὰν δὲν ἐπιψηφισθῇ ἡ σύστασις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὁ Βασιλεὺς φεύγει, μᾶς περικυκλοῦν φόβοι καὶ κίνδυνοι, καὶ κατώρθωσεν οὕτω νὰ πτοήσῃ καὶ πείσῃ πολλοὺς δειλοὺς χαρακτῆρας νὰ ψηφίσουν ἐναντίον τῆς ἐθνικῆς ἐπιθυμίας καὶ τῆς συνειδήσεώς των ὑπὲρ τῆς συστάσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Λοιπὸν, Κύριοι, ἐὰν τότε ἐλάβομεν ὑπ’ ὄψιν τοὺς φόβους αὐτοὺς καὶ ἐσυστήθη τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, τὸ ὁποῖον κατεμάρανε τὰς ὄψεις καὶ τὰς καρδίας τῶν Ἑλλήνων, σήμερον εἶναι καλὸν νὰ ἀποσκορακίσωμεν τὰ ἐπινοήματα καὶ τοὺς φόβους αὐτοῦ τοῦ ἰδίου, διὰ νὰ μὴ χειροτερεύσῃ ἡ θέσις μας καὶ ἐπαυξηθῇ ὁ μαρασμὸς διὰ τῆς ὑπάρξεως καὶ στερεώσεως τοῦ λαομισήτου τούτου θεσμοῦ, καὶ νὰ προβῶμεν θαῤῥαλέως εἰς τὸ ἔργον ἡμῶν, εἰς ὅ,τι ἡ φωνὴ τῆς συνειδήσεώς μας ὑπαγορεύει, καὶ οἱ ἐντολεῖς μας μᾶς εἶπον· διότι τοιουτοτρόπως θὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς προσδοκίας τοῦ ἔθνους. Κύριοι, ἡ ἐπαρχία εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω μοῦ ἔδωκεν ἐντολὴν καὶ μοῦ εἶπε, δὲν θέλομεν νὰ ἀποβλέψῃς εἰς διορισμοὺς, εἰς παύσεις, εἰς μεταθέσεις· θέλομεν μόνον νὰ ἀποβλέψῃς εἰς τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Κόμητος, εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῆς αὐλῆς καὶ εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ Συμβουλίου. Φρονῶ, ὅτι τὴν ἐντολὴν αὐτὴν, ἣν ἔλαβον ἐγὼ, τὴν αὐτὴν ἐλάβετε καὶ ὑμεῖς ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας σας, καὶ τὴν ἐπιθυμίαν, ἣν ἔχει ἡ ἐπαρχία μου, ἔχει σύμπασα ἡ Ἐπικράτεια.

§34ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ ΚΑΙ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ. Πῶς! μᾶς ἀντιπροσωπεύεις ὅλους; εἰς ἡμᾶς δὲν εἶπον τοιαῦτα πράγματα.

§35ΗΛΙΑΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν σου, Κύριε Μανουσάκη, εἶναι ἄνθρωποι καὶ ἠμπορεῖτε νὰ ἐξετάσητε ἐνώπιον πάντων αὐτὴν τὴν στιγμὴν, οἵτινες ὑπάρχουν εἰς τὰ θεωρεῖα.—Κύριοι, ἐξηγῶν κατὰ τὸ δοκοῦν τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος ὁ Κύριος Κουμουνδοῦρος, ἐνέσπειρεν αὐτὸν τὸν φόβον τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Ἐδῶ θὰ ἐξετάσω τὸν πατριωτισμὸν, τὸν ὁποῖον θὰ ἔχῃ ἡ Βουλή. Ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι ἡ ἰδέα αὐτὴ εἶναι ὀρθὴ, καὶ ὅτι παραδεχομένη ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τῆς ἀναθεωρήσεως, θὰ διαλυθῶμεν, εἶναι τιμή μας καὶ ἐπιθυμία ἐθνικὴ, καὶ συμφέρον μας νὰ διαλυθῶμεν· διότι, διαλυόμενοι ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ἂς εἶσθε πολὺ βέβαιοι, ὅτι πάλιν θὰ ἐπανέλθετε ὡς βουλευταί· ἐν περιπτώσει ὅμως καθ’ ἣν, ἐναντίον τῆς ἐθνικῆς ἐπιθυμίας, ἀποῤῥίψωμεν αὐτὴν τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν προσδοκᾷ ὅλος ὁ λαός, ἐγὼ πολὺ ἀμφιβάλλω μήπως ὁ λαὸς ἐν τῷ δικαιώματί του καὶ τῇ ἀγανακτήσει του μᾶς εἴπῃ· ἐξέλθετε, μετάβητε εἰς τὰ ἴδια, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς ἐκλέξωμεν, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς ἀποσυνθέσωμεν. Λοιπὸν, Κύριοι, μὴ δειλιάσετε· ποτὲ δὲν πιστεύω νὰ προέλθῃ ἀπὸ τὸν Βασιλέα διάλυσις· διάλυσις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ἐπέλθῃ ἀπὸ τὸν λαὸν, ἥτις ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ δυσαρέστους συνεπείας.—Τοὺς συμβούλους τῆς Ἐπικρατείας, Κύριοι, τοὺς τιμῶ καὶ σέβομαι, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ διαφιλονεικήσῃ τὴν ἱκανότητα καὶ ἀρετὴν καὶ νοημοσύνην αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων. Σᾶς παρακαλῶ ὅμως· οἱ σύμβουλοι αὐτοὶ εἶναι ἐπιτήδειοι διὰ τὰ διάφορα Νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ θὰ ὑποβάλωσιν, νὰ τὰ μορφώσωσι καθὼς πρέπει; Ὁπόταν π. χ. ὑποβληθῇ ἓν νομοσχέδιον περὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἢ ἀφορᾷ τὴν γεωργίαν, τὴν γεωπονίαν κτλ, σᾶς ἐρωτῶ, εἶναι εἰδικοὶ οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὸ Συμβούλιον αὐτὸ νὰ μορφώσωσιν ἐκκλησιαστικὰ, ἐμπορικὰ, γεωργικὰ καὶ τοιούτων εἰδῶν νομοσχέδια; Ὄχι βέβαια. Λοιπὸν πρέπει νὰ ᾖναι ἕνας Δεσπότης ἐπὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν, ἔμπορος ἐπὶ τῶν ἐμπορικῶν, γεωπόνος ἐπὶ τῶν γεωργικῶν καὶ καθεξῆς. Τοιοῦτον Συμβούλιον ἠδύνατο νὰ μὴ καταφρονηθῇ τόσον, ἂν καὶ τοιούτου εἴδους βεβαίως ἦτο περιττὸν, ἀλλὰ ὑποφερτὸν διὰ τὴν σμικρότητα τοῦ τίτλου του καὶ τῆς ζημίας τοῦ δημοσίου πλούτου. Συμβούλιον ὅμως, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ περισσότερα ἀπὸ ὅσα ἔχουν οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν παρακαθημένων ἐδῶ, εἶναι ἀνωφελὲς, διότι πολλοὶ γνωρίζετε τὰ Γαλλικὰ, τὴν γλῶσσάν μας καλῶς, πολλοὶ ἐξήλθετε ἀπὸ τοὺς Παρισίους καὶ ἐτελειοποιήθητε. Ἑπομένως καταργηθέντος τοῦ Συμβουλίου αὐτοῦ, τὰ πρόσωπα, ἅτινα τὸ ἀπαρτίζουν, θὰ γίνουν καὶ βουλευταὶ, καὶ ὑπουργοὶ κτλ. τῶν φώτων αὐτῶν δὲν στερεῖται τὸ σῶμα.

§36ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Καὶ πολλοὶ χριστιανοὶ καλλίτεροι ἀπὸ τοὺς Ἀρχιερεῖς.

§37ΗΛ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτοὶ λοιπὸν οἱ Σύμβουλοι δύνανται νὰ κάμωσι μόρφωσιν καλλιτέραν ἀπὸ ὅσην θὰ κάμουν 180 ἐνταῦθα ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους; Οὐχί! Λοιπὸν, ἐπειδὴ κατ’ ἐμὲ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας εἶναι περιττὸν καὶ ἐπιζήμιον, ἡ δὲ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ τόπου δὲν εἶναι καλὴ, ὡς γνωρίζετε· ἐπειδὴ ἡ κοινὴ γνώμη ἐξηγήθη ἐναντίον αὐτοῦ καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ τὸ ἐναντίον· καὶ ἐπειδὴ ἠξεύρετε πολὺ καλὰ, ὅτι καὶ ὁ Βασιλεὺς εἶπεν «ἰσχύς μου ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ μου·» καὶ ἐπειδὴ τοῦτο τὸ ἐπιθυμεῖ καὶ λαὸς καὶ Βουλὴ καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ κατασταθῇ ὁ Βασιλεὺς πλέον σεβαστὸς καὶ ἀγαπητὸς εἰς τὸ ἔθνος του· ἐπειδὴ ὁ Βασιλεὺς, ἔχω πληρεστάτην πεποίθησιν, δὲν τὸν μέλει, εἶναι καλὸν καὶ φρόνιμον καὶ πατριωτικὸν νὰ μὴ παγιδευθῶμεν ἐκ τῶν ἐπινοημάτων τινῶν, οἵτινες ἔχουν τὸ συμφέρον νὰ τὸ ὑποστηρίξουν, διότι αὐτοὶ τὸ ἔκαμαν. Εἶναι ἔργον τῶν χειρῶν των, καὶ ἓν πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἕνας ἄνθρωπος, ἐπιθυμεῖ νὰ τὸ ὑποστηρίξῃ ἐναντίον καὶ τῆς συνειδήσεώς του καὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἐγὼ ἔχω πληρεστάτην τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ Κ. Λομβάρδος καὶ ὁ Κ. Κουρῆς αἰσθάνονται ἐνδομύχως ὅ,τι καὶ ὅλον τὸ ἔθνος καὶ ἐγώ. Καὶ διὰ τοῦτο νὰ μὴ θελήσωμεν χάριν συμφέροντος καὶ ἰδιοτελείας νὰ χάσωμεν τὴν ἀγάπην τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ ἰδίου ἑαυτοῦ μας. Ἐγὼ προτιμῶ παρὰ νὰ χάσω τὴν ἀγάπην τοῦ λαοῦ, καὶ νὰ μὴν ἀνταποκριθῶ εἰς τὰς προσδοκίας καὶ τὴν ἐντολὴν αὐτοῦ, ὄχι μόνον νὰ γίνῃ διάλυσις, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ζωή μου νὰ ἐκλείψῃ, διότι δὲν εἶναι τίποτε ἀπέναντι τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ἐντολῆς, τὴν ὁποίαν ἔλαβον παρὰ τοῦ λαοῦ (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου, χειροκροτήσεις.)

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕπεται ὁ Κ. Σωτηρόπουλος.

§39ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸν Κ. Πετιμεζᾶν ὡς πρὸς τὴν ἀναθεώρησιν.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Χριστόπουλος.

§41Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι! Καταστρέψατε, ἔλεγε μέγας τις πολιτικός, πάντα τὰ ἄρθρα τῶν Συνταγμάτων, παραδόσατε τὸ Ἔθνος χερσί τε ποσὶ δεδεμένον εἰς τὰς χεῖρας ἀπολύτου Μονάρχου, καθιερώσατε ὅμως τὴν ἐλευθερίαν τοῦ βήματος, καὶ ἡ ἀπόλυτος Μοναρχία ἀπόλλυται. Ναί, κύριοι, τὴν ἐλευθερίαν τοῦ βήματος καθιερωμένην εἶχον οἱ προπάτορες ἡμῶν καὶ ὁσάκις ἤθελον νὰ ἐξυμνήσωσι τὴν ἑαυτῶν ἐλευθερίαν, ἔλεγον, ὅτι ἡ μεγαλειτέρα δύναμις τοῦ ἔθνους ἔγκειται ἐν τῇ ἀπὸ τοῦ λίθου ἰσχύϊ, καὶ λίθον ὠνόμαζον τὸ βῆμα οἱ ἀρχαῖοι, διότι ἐπὶ γρανίτου ἦν λελαξευμένον. Τὸ ζήτημα, ὅπερ παρετέθη ἐνώπιόν Σας σήμερον, καὶ τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ τὴν κοινωνίαν οὐχὶ ἀπὸ χθὲς, οὐχὶ ἀπὸ προχθὲς, ἀλλ’ ἀφ’ ἧς παρουσιάσθη τὸ περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας θεσμοθέτημα ἐν τῇ Συνελεύσει, εἶναι τὸ σπουδαιότερον ζήτημα ἀφ’ ὅσα ἀφ’ ἧς στιγμῆς συνήλθομεν ἐνταῦθα παρουσιάσθη. Πρόκειται περὶ ἐφαρμογῆς μιᾶς τῶν διατάξεων τοῦ θεμελιώδους νόμου, καὶ ἐπειδὴ οὐχὶ μόνον δὲν ἀπετέλεσα μέρος τῆς Συνελεύσεως τῆς συνταξάσης τὸ σύνταγμα, ἀλλὰ καὶ πολὺ ἀφισάμην αὐτῆς, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ἐξετάσας τὸν ἑαυτόν μου, πρὸ πολλοῦ εἶδον ὅτι μέχρι τοῦδε κεκλημένος δὲν εἶμαι νὰ μεταβάλλω τὰ πολιτεύματα τῆς πατρίδος μου, ἀλλὰ νὰ τὰ ὑποστηρίζω μέχρι τῶν ἐσχάτων κινδύνων, καὶ τό γε νῦν ἔχον ἰδοὺ ἡ πολιτική μου πίστις (ὁ ἀγορεύων δεικνύει, τὸ Σύνταγμα) Ἄρχομαι, κύριοι, τῆς συζητήσεως οὐχὶ ἀπὸ τοῦ κειμένου τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἤρχισεν ὁ ἔντιμος πρωθυπουργός. Καθ’ ἣν ἡμέραν ἐπελάβετο ἡ Βουλὴ τῆς ἐξετάσεως τοῦ θεσμοθετήματος περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας, ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς παρουσιασθεὶς ἐνώπιόν σας, εἶπεν· «Ἀναβάλετε, κύριοι, τὴν συζήτησιν, διότι σκοπεύω νὰ ἐρωτήσω τὴν Α. Μεγαλειότητα ἂν προτίθηται νὰ ἀντιπροσωπευθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προκειμένου ζητήματος.» Τίποτε δικαιότερον, τίποτε ὀρθότερον καὶ συνταγματικώτερον, κύριοι· ἀλλὰ τὴν ἐπιοῦσαν μετὰ τὴν συνεννόησιν, ἣν ἔλαβεν ἀναντιῤῥήτως μετὰ τῆς Α. Μ. παρουσιασθεὶς ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς ἐνώπιόν σας, δὲν σᾶς εἶπε περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι τὴν προτεραίαν σᾶς εἶπεν, ἢ μᾶλλον δὲν ἐξετέλεσεν ὅ,τι τὴν προτεραίαν σᾶς ὑπεσχέθη. Θέλω, κύριοι, σᾶς ἀναγνώσει μικρόν τι μέρος τῆς ὁμιλίας, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς ἀπήγγειλεν ἐνώπιόν Σας χθές. «Καθόσον ἀφορᾷ τὴν συζήτησιν περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας θεσμοῦ, ἡ Κυβέρνησις ἐπαναλαμβάνει καὶ σήμερον τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν εἶχε τὴν τιμὴν νὰ ἐπιφέρῃ χθές. Τὰ ἄρθρα περὶ ἀναθεωρήσεως, περὶ ὧν πρόκειται, παρουσιάζουσι διάφορα ἀμφίβολα ζητήματα, ἀλλὰ τόσον εἰς τὴν λύσιν αὐτῶν καθὼς καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς οὐσίας, ἡ Κυβέρνησις θέλει ἀπέχει πάσης ἀναμίξεως εἰς τὰς συζητήσεις καὶ θέλει ἐκπληρώσει μεθ’ ὅλης τῆς εὐσυνειδησίας καὶ τὸ κοινὸν συμφέρον ὑπ’ ὄψιν ἔχουσα, τὸ ἔργον τοῦ συμβούλου παρὰ τῷ Βασιλεῖ, ὅστις διατηρεῖ ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ἀκέραιον τὸ δικαίωμα, ὅπερ ἐξήσκησε κτλ.» Θέλω προχωρήσει, κύριοι, εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ὁμιλίας τοῦ ἐντίμου πρωθυπουργοῦ, ἀρχόμενος ἀπὸ τοῦ τελευταίου αὐτῆς παραγράφου. Τὸ δικαίωμα, κύριοι, τοῦ Βασιλέως ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ Συντάγματος καὶ ἐπὶ παντὸς νομοσχεδίου εἶναι ἀείποτε ἀκέραιον, καὶ δύναται νὰ ἀρνηθῇ συναλλασσόμενος τὴν παραδοχὴν τοῦ πολιτεύματος, ἢ οὐ, νὰ μὴ δώσῃ δὲ τὸ κῦρός του ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, διότι ἡ ἀρνησικυρία εἶναι ἓν τῶν Β. προνομίων τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας, διὰ τοῦ ὁποίου δύναται νὰ ἀνθίσταται κατὰ τῆς ἐκχειλίσεως τῶν παθῶν καὶ τῆς ὀχλαγωγίας, ἄν ποτε ἤθελον γεννηθῆ ἐν τῷ βουλευτηρίῳ. Τὸ Σύνταγμα, κύριοι, δύω μεγάλας προνομίας καθιέρωσεν ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως, τὴν προνομίαν νὰ ἀρνῆται ἢ ἐπικυροῖ τοὺς νόμους, καὶ τὴν προνομίαν νὰ διαλύῃ τὴν Βουλήν. Τὰ δύω ταῦτα εἶναι, λέγει εἷς περίφημος συγγραφεὺς, τὰ μόνα ἐχέγγυα σοφῆς Βασιλείας· ταῦτα εἶναι τὰ μόνα σωτήρια, τὰ ὁποῖα ὁ νεώτερος πολιτισμὸς παρακατέθεσεν εἰς τὰς χεῖρας τῆς Βασιλείας. Εἶναι λοιπὸν τὰ βασιλικὰ δικαιώματα ἀκέραια ὄχι μόνον καθ’ ὃν καιρὸν συναλλάσσεται, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὃν νομοθετεῖ μεθ’ ἡμῶν. Καὶ ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν οὐδεὶς ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπιβάλῃ ποτὲ χεῖρα ἢ νὰ ἐγείρῃ ὑπονοίας.— Ἀλλά, κύριοι, τὰ δικαιώματα ταῦτα τοῦ Βασιλέως δύνανται νὰ ἔχουν ἰσχύν, δύνανται νὰ πραγματοποιηθῶσι; δύνανται νὰ λάβουν ζωὴν ἄνευ μιᾶς εὐθύνης κυβερνητικῆς; Ὄχι. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ κάμω συνοπτικήν τινα θεωρίαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, βασιζόμενος ἐπὶ τῶν σπουδαιοτέρων συγγραφέων περὶ Βασιλέως. Εἶπον καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ὁ τόπος, ὅπου ἐγεννήθη καὶ προήχθη τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, εἶναι ἡ μικρὰ ἐκείνη νῆσος ἀπέναντι μεγάλων ἠπείρων, ἡ Μ. Βρεττανία λέγω· ἐν τῇ νήσῳ ταύτῃ ἔζησεν, ἀνεπτύχθη τὸ πολιτικὸν Σύνταγμα, καὶ ὁσάκις πρόκειται νὰ παραδειγματισθῶμεν, ἐκεῖθεν πρέπει νὰ ἀρυώμεθα τὰ παραδείγματα ἡμῶν ἐπὶ ζητημάτων συνταγματικῶν. Τί πρεσβεύουν, κύριοι, ἐκεῖ; Πρεσβεύουν ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶναι τέλειος· le roi est parfait· διότι ὁ νόμος καλύπτει τὴν εὐθύνην αὐτῶν· ὁ νόμος ἄνωθεν τοῦ ὁποίου οὐδεὶς δύναται νὰ ἵσταται. Τοῦτο δὲ ἀπαιτεῖ τὸ συμφέρον τὸ πολιτικὸν καὶ τούτου ἕνεκα οὐδέποτε δι’ οἱονδήποτε λόγον δὲν ἐκδηλοῦται εἰς τὴν κοινωνίαν βασιλική τις πρᾶξις εἰμὴ διὰ τῶν ὑπευθύνων ὑπουργῶν του. Διὰ τοῦτο δὲ οὔτε ἡ ἀντίκρουσις τῶν ἰδεῶν αὐτοῦ, οὔτε ἡ πτῶσις τῶν ζητημάτων ἐνταῦθα δὲν προξενεῖ καμμίαν κηλῖδα ἢ ἀμφιβολίαν τινὰ περὶ τῆς ἀγαθότητος, περὶ τῆς δικαιοσύνης τοῦ Βασιλέως. Πρὸς βεβαίωσιν, κύριοι, τῶν ἰσχυρισμῶν μου ἀναγινώσκω εἰς ὑμᾶς τὸ ἀκόλουθον περὶ προνομίων τοῦ βασιλέως χωρίον. «Le roi est pafait. Il ne peut mal faire..... On n’ admet même pas qu'il puisse avoir un mauvais dessein. S'il a laissé faire du mal, c'est qu'il a été trompé lui-même. Aussi le parlement peut-il appeler du Roi mal avisé au roi mieux informé, la convenance exigeant que tous ses actes soient considerés comme emanant de ses conseillers». «Ὁ Βασιλεὺς εἶναι τέλειος· δὲν δύναται νὰ πράξῃ κακόν..... Δὲν ὑποτίθεται μάλιστα, ὅτι δύναται νὰ ἔχῃ κακὸν σκοπόν. Ἂν ἐγένετο κακόν τι, ἐγένετο διότι ἠπατήθη καὶ οὗτος. Οὕτω τὸ κοινοβούλιον δύναται νὰ κάμῃ ἔκκλησιν ἀπὸ τὸν βασιλέα τὸν κακῶς σκεφθέντα, ἐνώπιον τοῦ βασιλέως καλλίτερον πληροφορηθέντος, καθότι ἡ σεμνοτροπία ἀπαιτεῖ ὥστε ἅπασαι αἱ πράξεις αὐτοῦ νὰ θεωρῶνται ὡς προερχόμεναι ἀπὸ τοὺς συμβούλους αὐτοῦ.» Ἰδού, κύριοι, ὅτι ἐνώπιόν σας ζητῶ νὰ στήσω μίαν Βασιλείαν τελείαν, ἀνεύθυνον, ἀλλ’ ἐνεργοῦσαν, ἔχουσαν πλήρη τὰ δικαιώματά της, μίαν βασιλείαν εὑρισκομένην ἐνώπιόν σας πάντοτε ἀγαθοποιὸν καὶ οὐδέποτε πράττουσαν κακόν, διότι οἱ ὑπουργοὶ αὐτοῦ εἶναι ὑπεύθυνοι. Τί δὲ εἶναι, κύριοι, Κυβέρνησις; τί εἶναι ὑπουργεῖον; —ὑπουργεῖον εἶναι ἡ ζῶσα, ἡ συγκεκριμένη ἰδέα τῆς ἐξουσίας· εἶναι ἡ προσωποποιημένη ἰδέα τῆς ἐξουσίας εἰς τὰ ἄτομα τῶν ὑπουργῶν, οἵτινες ὑποτίθεται ὅτι ἔχουν μεμορφωμένον σύστημα, φανερόν, καθαρόν, ἐν τῇ ἐξουσίᾳ εὑρισκόμενοι, διότι τὰ πολιτικὰ συστήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι κυβερνητικὰ καὶ τὰ ὁποῖα διέπουν τὴν κοινωνίαν, δὲν εἶναι διπλωματικαὶ ὑποθέσεις ἵνα καλύπτῃ αὐτὰς ἡ μυστικότης· εἶναι δημόσια, εἶναι καθαρά, εἶναι ἁγνά, διότι πρὶν εἷς πολιτικὸς ἀνὴρ φθάσῃ εἰς τὸ ἀνώτατον ἀξίωμα τοῦ κυβερνήτου ἀνάγκη νὰ ἔχῃ ὡρίμους καὶ πλήρεις τὰς ἰδέας του καὶ διακεκριμένην τὴν πορείαν του. Θέλετε, κύριοι, ἓν παράδειγμα νὰ σᾶς φέρω; θέλετε ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου θέλετε μίαν γνώμην οὐχὶ ἁπλῶς μεγάλου ἀνδρὸς, ἀλλὰ πρίγκηπος καὶ βασιλικοῦ συζύγου, τὸν ὁποῖον θρηνεῖ σήμερον ἡ Μ. Βρεττανία, τοῦ συζύγου, λέγω, τῆς Βασιλίσσης Βικτωρίας; δι’ αὐτῆς θέλω σᾶς ἀποδείξει ποία εἶναι ἡ ἀποστολὴ τοῦ κυβερνήτου τοῦ ἀναδεχομένου νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον. Ἰδοὺ τί κατὰ τὰ 1862 ὁ νῦν πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας Κ. Ῥῶσσελ κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν λόγον τῆς Βασιλίσσης ἐξέφερεν ἐν ὀνόματι τοῦ πρίγκηπος συζύγου· «... Après un renouvellement des hommes en place le devoir du souverain (suivant le prince), est de conferer aussitôt des mesures à proposer de la situation du pays et de touts les eventualités dans les termes de la plus entière confiance et sans la moindre arrière pensée, avec le nouveau ministre, de quelque parti qu'il fut, la conviction du prince etant que la plus parfaite confiance... devait toujours exister entre le monarque et le ministre, qui se presente au parlement comme la tête visible du pouvoir.» «Μετὰ τὴν πλήρη ἀνανέωσιν ὑπουργείου χρέος τοῦ Ἡγεμόνος εἶναι (κατὰ τὸν πρίγγηπα) νὰ συνδιαλεχθῇ ἀμέσως μετὰ τοῦ ὑπουργοῦ περὶ τῶν ληπτέων μέτρων, περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου καὶ περὶ παντὸς ἐνδεχομένου μὲ τὴν πλέον μεγαλειτέραν ἐμπιστοσύνην καὶ χωρὶς πλαγίαν σκέψιν, οἱασδήποτε μερίδος καὶ ἂν ᾖναι ὁ ὑπουργὸς, διότι δέον νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸν Ἡγεμόνα ἡ πεποίθησις, πληρεστάτη ἐμπιστοσύνη θὰ ὑφίσταται μεταξὺ τοῦ μονάρχου καὶ τοῦ ὑπουργοῦ, ὅστις παρουσιάζεται εἰς τὸ κοινοβούλιον ὡς ἡ ζῶσα κεφαλὴ τῆς ἐξουσίας.» Ἰδοὺ, Κύριοι, πῶς ἐννοοῦσιν ἀλλαχοῦ τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι, ἰδοὺ πῶς κρατύνονται τὰ κράτη, ἰδοὺ ὑπὸ ποίους ὅρους οἱ κυβερνῶντες δύνανται νὰ ἀναλαμβάνωσι τὴν εὐθύνην τῆς διαχειρίσεως τῶν πραγμάτων, ἰδοὺ πῶς οὗτοι προβαίνουσιν, ἐκτελοῦσιν, ἐφαρμόζουσι τὰς ἰδέας των, φανεροῦντες αὐτὰς εἰς τὸ κοινοβούλιον, ὥστε ἡ κοινὴ γνώμη νὰ γνωρίζῃ τὰς πεποιθήσεις αὑτῶν ἐκ τῶν προτέρων, διότι αἱ πεποιθήσεις τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν διέπουσι τὰ κράτη, αὗται δὲ δὲν προέρχονται ἐξ ἀποκαλύψεως, ἀλλ’ ἐκ βεβαίας μελέτης τῶν περιστάσεων καὶ ὅλων τῶν ἀναγκῶν τοῦ τόπου. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐκτιμῶ Κυβέρνησιν ἐνεργοῦσαν, ζῶσαν, πάντοτε ἀποκρινομένην ἀπροκαλύπτως εἰς πᾶσαν ἐρώτησιν τοῦ κοινοβουλίου καὶ ἱκανοποιοῦσαν οὕτω τὴν δημοσίαν γνώμην ἐξ ἧς προέρχεται. Ἐν τούτοις, Κύριοι, ἂς προβῶμεν εἰς τὴν περαιτέρω ἀνάπτυξιν τοῦ ζητήματος. Ἐπιφυλάττεται, λέγει ὁ πρωθυπουργὸς, ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης πλῆρες τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐξηγήσῃ, ὅταν ὁ καιρὸς ἐπιστῇ, τὰς σκέψεις Της ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς Βουλῆς. Κύριοι, ποῖος κατηγορεῖ τὸν Ἡρακλῆ; Ποῖος εἶπεν, ὅτι ἡ Αὐτοῦ Μεγαλειότης δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποφανθῇ τὴν τελευταίαν στιγμὴν, καθ’ ἣν πρᾶξις τελεία τῆς Βουλῆς παρουσιάζεται ἐνώπιόν Της; Ἀλλὰ ζητῶ τὴν ἄδειαν νὰ φέρω εἰς τὴν μνήμην σας ὅ,τι πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Ζακύνθου εἶπε περὶ ἐνδεχομένων φόβων ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἄνευ προνοίας λύσωμεν τὸ προκείμενον ζήτημα· καὶ τοῦτο ὄχι διὰ νὰ ἐμπνεύσω ὑμῖν ὑπονοίας, ὄχι διὰ νὰ προκαλέσω φόβους ἐπικειμένων κινδύνων, ἀλλὰ διότι, ὅταν πρόκειται περὶ σπουδαίων κοινωνικῶν ζητημάτων, οἱ φόβοι πρέπει νὰ ὑπάρχωσιν εἰς πάντα πολιτικὸν ἄνθρωπον, ὄχι ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ διὰ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος του, καθόσον ἐκ τῶν ἀποφάσεών μας τὰ πάντα δύνανται νὰ μεταβληθῶσιν, ἡ κοινωνία δύναται νὰ λάβῃ νέαν φάσιν. Εἰς τοιαύτην λοιπὸν κρίσιμον περίστασιν, Κύριοι, διατί αἱ ἐξηγήσεις νὰ μὴ ὦσιν εἰλικρινεῖς; διατί νὰ μὴν ᾖναι γνωστὸν ἐκ τῶν προτέρων ἀμφοτέρων τῶν ἐξουσιῶν τὸ φρόνημα; ποίας ζημίας οὕτω δὲν ἀποφεύγομεν! πόσα θύματα δὲν προλαμβάνομεν καὶ πόσους κινδύνους δὲν ἀποσοβοῦμεν! Ταῦτα δὲ λέγω, Κύριοι, κατὰ τὴν ὥραν ταύτην ἵνα ἐκπληρώσω ἓν καθῆκον καὶ οὐχὶ ἵνα διαφωτίσω ὑμᾶς, διότι οὔτε τοῦ ἐπιστήμονος τὸ προνόμιον ἐζήτησα ἐνταῦθα, οὔτε τοῦ μεγαλειτέρου πατριώτου. Ὁ πατριωτισμὸς ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν εἰς πάντας, εἶναι τὸ μόνον πλεονέκτημα μάλιστα, τὸ ὁποῖον ἔσωσεν ἡμᾶς. Τὸ ἔθνος ἡμῶν εἶναι πτωχὸν, πένεται, εἶναι μικρὸν, ἀλλ’ ἔχει τὸ μέγα ποσὸν τοῦ πατριωτισμοῦ, ὅστις τὸ διετήρησεν ἀνὰ μέσον τῶν μακρῶν αὐτοῦ κινδύνων. Ἀλλά, Κύριοι, ἐκτεθειμένοι σήμερον ἀπέναντι τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, μόνοι, ἂς δώσωμεν ἐν εἰλικρινείᾳ τὸ παράδειγμα τῆς συντάξεως πολιτείας συμπαγοῦς, ἐχούσης μέλλον καὶ μὴ συνταρασσομένης ὑπὸ τῶν ἀνωμαλιῶν καὶ τῶν προσωρινοτήτων. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, εὑρισκόμενος ἤδη εἰς τὸ μεθόριον τοῦ βίου μου, καὶ δι’ ἐσᾶς ὅλους τὸ αὐτὸ πιστεύω, Κύριοι, ἐβαρύνθην, πιστεύσατέ μοι, τὴν προσωρινότητα καὶ τὴν ἀνωμαλίαν. Ἀναγνωρίζω ὅτι ἕκαστος κατ’ ἐποχάς τινας τοῦ βίου του συναρπάζεται ἀπὸ ἰδέας, ἀπὸ σκέψεις πολλάκις πεπλανημένας, ἀλλ’ ἐπὶ τέλους ἔρχεται ὥρα κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπικρατεῖ ἡ ἀληθὴς σκέψις τῆς πατρίδος. Τί λοιπὸν εἶναι καλλίτερον; νὰ προβῶμεν ἐν γνώσει τῶν φρονημάτων ἀμφοτέρων, ἢ ν’ ἀντιταχθῶμεν εἰς δύω στρατόπεδα; Ἡ Κυβέρνησις ἀφ’ ἑνὸς νὰ μᾶς λέγῃ, πράξατε κατὰ τὸ δοκοῦν, ἐγὼ δὲ θέλω πράξει ἐν καιρῷ ὡσαύτως κατὰ τὸ δοκοῦν! Δὲν εἶναι ἀμφιβολία, καὶ πάντες συμφωνοῦμεν, ὅτι τὸ καθαρῶς πολιτεύεσθαι εἶναι ἀσφαλέστερον· ἄλλως δύναται νὰ γεννηθῶσιν ἀτοπήματα καὶ νὰ δώσωσι τροφὴν ἐπικρίσεων εἰς τοὺς ἐχθρούς μας. Ἐπιτρέψατέ μοι δὲ νὰ σᾶς ἀποδείξω διὰ τῶν κοινοβουλευτικῶν συνηθειῶν ἑνὸς μεγάλου κράτους, ὅτι ἡ ἐκ τῶν προτέρων γνῶσις τῆς βασιλικῆς ἰδέας δὲν εἶναι καὶ πρακτικῶς ἀντισυνταγματική. Le consentement royal, λέγει εἷς συγγραφεύς, est indispensable pour toutes les motions, ainsi que pour tous les bills et amendements, concernant la prerogative, le revenu du roi... Il peut être donné dans toutes les phases du bill.» Ἡ Βασιλικὴ συγκατάθεσις εἶναι ἀναγκαία δι’ ὅλας τὰς προτάσεις καὶ δι’ ὅλα τὰ νομοσχέδια καὶ τὰς τροποποιήσεις, αἱ ὁποῖαι ἀποβλέπουν τὰς προνομίας κτλ. Δύναται δὲ νὰ δίδεται αὕτη εἰς πᾶσαν φάσιν τοῦ Νομοσχεδίου. Καὶ κατὰ τὴν ἡμετέραν συζήτησιν, ὡς παρετηρεῖτε, περὶ προνομίας πρόκειται, καὶ περὶ τοιαύτης ἰδίως τὸ χωρίον πραγματεύεται. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι, ὅταν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω εἰς ὑμᾶς, ὅτι τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος ἀπαιτοῦσι τὴν εἰλικρινῆ ἐξήγησιν ἀπὸ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ἀντιπροσωπευούσης τὴν ἐξουσίαν ἐνταῦθα, καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ὥραν τῆς συζητήσεως, δὲν εἶχον ἄδικον, διότι ἄλλως πῶς θέλομεν συνεννοηθῆ μετ’ αὐτῆς, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἰδέαν γνωστὴν ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ ἐνταῦθα· διότι δὲν πιστεύω τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἐκπληροῖ ἔργα μεσίτου εἰς τὴν παροῦσαν συζήτησιν ὡς ἐκ τῶν λόγων τοῦ ὑπουργοῦ δύναται νὰ εἰκασθῇ.

§42ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ παρεξηγήσατε.

§43Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἴσως.... τὸ δ’ ἔργον τοῦ μεσίτου δὲν εἶναι συνταγματικὸν ἢ τουλάχιστον δὲν στηρίζεται εἰς τὰς συνταγματικὰς συνηθείας, καθότι οὐδετέρα κυβέρνησις ἐνώπιον τοῦ κοινοβουλίου δὲν ὑπάρχει, ἐν ᾧ ἀφ’ ἑτέρου αὕτη διαχειρίζεται ἐπὶ τῆς πολιτείας πᾶσαν τὴν ἐξουσίαν ἣν οἱ νόμοι τῇ ἐπιτρέπουν. Μὴ πιστεύετε δὲ, κύριοι, ὅτι λαλῶν τοιουτοτρόπως περὶ τῆς θέσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω τὴν παραμικρὰν ἀμφιβολίαν περὶ τῶν ἀληθῶς εἰλικρινῶν καὶ συνταγματικῶν αἰσθημάτων τοῦ ἐντίμου πρωθυπουργοῦ, καὶ τὸ κηρύττω, κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τοῦ ὁποίου ἄλλην ὑψηλοτέραν κορυφὴν δὲν γνωρίζω εἰς τὸν κόσμον. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη, Κύριοι, καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ ἐπαναλάβω, νὰ ἐξηγηθῶμεν καθαρὰ, διότι ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ ἀγορεύσει του λίαν εὐκρινῶς σᾶς εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουσιν ἀμφιβολίαι τινὲς ἐν τῷ Συντάγματι, τῷ ἀφορῶντι τὸ περὶ Συμβουλίου θεσμοθέτημα, ἀλλ’ ἀπέχω, λέγει, νὰ λάβω μέρος εἰς πᾶσαν συζήτησιν. Τίνι τρόπῳ λοιπὸν ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς προῆλθεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Μεμορφωμένας ἔχων τὰς πολιτικάς του ἰδέας ἢ καὶ μὲ ἀμφιβολίας, τὸ ὁποῖον δὲν τὸ πιστεύω; Γνωσταὶ εἶναι αἱ ἰδέαι αὐτοῦ ἐκ τῶν προτέρων καὶ ὑπὸ τὰς ἰδέας ταύτας ἐτέθη ὑπ’ αὐτὸν μία πλειονοψηφία, διότι, ἂν δὲν εἶχε πλειονοψηφίαν, δὲν φρονῶ, ὅτι ἤθελε δεχθῆ νὰ ἀναβῇ εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἡ πλειονοψηφία αὕτη ἔχει ἀνάγκην νὰ γνωρίζῃ ὑπὸ ποίους χρωματισμούς αἱ πρότερον ἰδέαι τοῦ πρωθυπουργοῦ διαπορεύονται ἐν τῷ νῷ αὐτοῦ σήμερον· διότι, ἀφοῦ ὁ Ἡγεμὼν ἠρνήθη νὰ ἐξηγήσῃ τὴν ἰδέαν του, ἀφοῦ ὁ Ἡγεμὼν ἠθέλησε νὰ σταθῇ μακρὰν τῶν συζητήσεων, δὲν ἠθέλησε νὰ εἰπῇ διὰ τῶν ὑπουργῶν του τὴν ἐπὶ τῶν ὑπὸ συζήτησιν θεσμῶν ἰδέαν ἐπὶ τοῦ παρόντος, οὐδεὶς ἔχει λόγον νὰ παραπονεθῇ, ἀλλὰ τὸ κοινοβούλιον ἔχει ἀνάγκην νὰ μάθῃ τίνι τρόπῳ ἡ Κυβέρνησις θέλει φέρει τὴν πρότασιν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, τί θέλει ὑποστηρίξει ἐνώπιον τῆς Μεγαλειότητός του, καὶ ἂν ἀποτύχῃ, τί θέλει πράξει· ἔχει, λέγω, τὸ δικαίωμα τὸ κοινοβούλιον νὰ ζητήσῃ τὴν ἐξήγησιν ταύτην, καὶ ὀφείλει τὸ ὑπουργεῖον νὰ τὴν δώσῃ, διότι ἐπ’ ἀδήλοις δὲν βαδίζουσι τὰ κοινοβούλια· ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν καὶ ἐλπίζω, ὅτι ὁ ἔντιμος πρωθυπουργὸς θέλει ἐξακολουθήσει τὴν αὐτὴν πορείαν, ἣν μέχρι τοῦδε ἠκολούθει, ἤτοι ἐν τῷ φωτὶ καὶ τῇ δημοσιότητι νὰ ἐργάζεται, ὡς μέχρι τοῦδε. Ὤφειλεν ὄχι μόνον ἕνεκα τῶν συνταγματικῶν λόγων, τοὺς ὁποίους ἐξέθεσα, ἀλλ’ ἕνεκα αὐτῶν τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι προήγαγον αὐτὸν ἐκεῖ ὅπου εἶναι σήμερον, νὰ γνωστοποιήσῃ δημοσίᾳ τὰς ἐπὶ τῶν ἀμφιβόλων διατάξεων ἰδέας του χάριν τῆς δημοσίας γνώμης εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλει τὴν ἀνύψωσίν του. Κύριοι, ἐξέθηκα ὅσας εἶχα ἰδέας ἐπὶ τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος καὶ κατὰ τὴν κρίσιν μου δὲν ὀφείλω νὰ προβῶ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ καθαροῦ ζητήματος πρὶν ὁ Κ. πρωθυπουργὸς ἐξηγηθῇ, οὐχὶ διότι θέλω ὁδηγηθῆ ἀπὸ τὴν γνώμην τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ διότι ἐπιθυμῶ νὰ μάθω τὴν ἰδέαν αὐτῆς καὶ ἔχω δικαίωμα εἰς τοῦτο. Ἐὰν μὲ ἐρωτᾶτε ποία εἶναι ἡ γνώμη ἐμοῦ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, σᾶς τὸ λέγω μετὰ παῤῥησίας, ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη ἔχει τὸ δικαίωμα, νὰ ἀναθεωρήσῃ τὸν περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας θεσμὸν καὶ ἐγὼ θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς καταργήσεώς του, οὐχὶ διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ἔῤῥιψάν τινες ἐνταῦθα τῆς ἰσότητος καὶ τῆς καταργήσεως τῶν προνομίων, διότι ἡ ἀνισότης ἢ τὰ προνόμια δὲν γεννῶνται ἕνεκα ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ὑπηρεσίας, καθόσον τότε ἔπρεπε νὰ καταργήσωμεν καὶ τὰ δικαστήρια, ἅτινα εἰσὶν ἰσόβια, ἀλλὰ δι’ ἄλλους σπουδαιοτέρους λόγους. Βλέπετε λοιπὸν, κύριοι, ὅτι δὲν ἀποφεύγω τὴν συζήτησιν, μήπως μάθετε τὴν ἰδέαν μου, ἣν καλῶς ἐξήγησα· δὲν θέλω μόνον νὰ προβῶμεν, διότι, καθὼς εἶπον, ἡ τάξις ἀπαιτεῖ, τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀπαιτεῖ, τὸ συμφέρον τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ἐπιθυμοῦμεν νὰ μένῃ εἰς τὰ πράγματα, νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ τὰς τελευταίας αὑτῆς ἰδέας καὶ νὰ τὰς κυρώσῃ διὰ τῆς συμμετοχῆς της εἰς τὴν συζήτησιν καὶ διὰ τῆς ψήφου της. Οὕτω διὰ τῆς παῤῥησίας μορφοῦται ὁ τέλειος πολίτης, ὁ τέλειος κυβερνήτης. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κύριον πρόεδρον τῆς κυβερνήσεως νὰ μᾶς δώσῃ καθαρὰς καὶ εὐκρινεῖς ἐξηγήσεις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου.

§44ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ τελευταῖαι, κύριοι, ἐπευφημίαι τῆς δεξιᾶς πτέρυγος, αἱ ὁποῖαι παρηκολούθησαν τὸν λόγον τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος, δὲν ἀφίνουσιν οὐχὶ μόνον εἰς ἐμὲ, ὅστις τὴν γνώμην αὐτοῦ καὶ ἐκ προκαταβολῆς ἐγνώριζα, ἀλλὰ δὲν ἀφίνουσιν ἀμφιβολίαν εἰς κανένα περὶ τῆς τάσεως καὶ τοῦ σκοποῦ τῶν ἀντιπάλων μου. Ἀλλ’ ἂς μοῦ συγχωρήσουν νὰ ἀπορήσω καὶ νὰ μείνω ἔκθαμβος διὰ τὴν τακτικὴν τὴν ὁποίαν θέλουν ν’ ἀκολουθήσουν. Θέλουν νὰ μάθουν ἐκ προκαταβολῆς ὁποῖον ἔσεται τὸ ἀποτέλεσμα, ὁποία ἔσεται ἡ γνώμη τοῦ Ἡγεμόνος πρὶν αὐταὶ ἀποφασίσουν περὶ ἑνὸς θεσμοῦ, τὸν ὁποῖον λέγουν ὅτι πρὸ πολλοῦ καιροῦ ἀπεφάσισαν νὰ συζητήσουν. Ἀδιαφοροῦν περὶ τῆς σχέσεως τῶν ἐξουσιῶν πρὸς ἀλλήλας καὶ περὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς Βασιλείας καὶ τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἁπλῶς θέλουν νὰ συγχύσουν τὴν γνώμην τοῦ ἑνὸς πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἄλλου. Ἀδιαφοροῦν περὶ πάσης συνταγματικῆς ἀρχῆς καὶ ἁπλῶς θέλουν, λέγω, νὰ ὑπάρξῃ σύγχυσις εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο· διὰ τοῦτο ζητοῦν ἐπιμόνως τὴν ἐξήγησιν καὶ τὴν ἐξήγησιν ταύτην ἀπαιτοῦν παρ’ ἑνὸς καὶ μόνου τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Εἶπον ὅτι ἀπορῶ καὶ θαυμάζω, διότι ἐσυνείθισα νὰ μὴ ἐρωτῶ οὔτε ὡς βουλευτὴς οὔτε ὡς πληρεξούσιος ὁποία εἶναι ἡ γνώμη τοῦ Ἡγεμόνος καὶ μοὶ συνέβη πολλάκις νὰ ψηφίσω ἐναντίον αὐτῆς. Ἀπορῶ δικαίως διὰ τὴν ἔλλειψιν γενναιότητος παρὰ τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες ἀπαιτοῦν ἀπὸ τοὺς ἄλλους γενναιότητα· ἀπορῶ διὰ τὴν ἔλλειψιν πολιτικῆς φρονήσεως τῶν ἐναντίων, ἀφοῦ δὲν συλλογίζονται ὁποία ἔσεται ἡ γνώμη τοῦ κοινοῦ, ὅταν ἐν ἠρεμίᾳ καὶ ἡσυχίᾳ ἐξετάσῃ τὰς ἐνστάσεις των, τὴν συμπεριφοράν των. Ἔπρεπε νὰ συλλογισθοῦν οἱ κύριοι οὗτοι ἐὰν τὸ ἀνάστημά των ἠμπορῇ νὰ φθάσῃ τὸ ἀνάστημα τῶν ἀντιπροσώπων, οἱ ὁποῖοι ἐτόλμησαν ν’ ἀναβοῦν εἰς τὸ ὕψος ἐκεῖνο, ὅταν ἔδειξαν τὴν γνωστὴν ἐκείνην παῤῥησίαν καὶ γενναιότητα, ὅταν ἐπολέμησαν ἐναντίον τῆς βασιλείας καὶ ἔσωσαν τὰ δικαιώματα περὶ ὧν συζητοῦμεν σήμερον· ἔπρεπε, λέγω, νὰ μετρήσουν τὰς δυνάμεις καὶ τὸ ἀνάστημά των ἐπιλαμβανόμενοι τῆς κληρονομίας ἐκείνης, διὰ νὰ μὴ πέσουν ἀνατιναχθέντες ὅπου ἔπεσαν σήμερον... Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα διὰ τὴν φροντίδα, ἣν περὶ τῆς ὑπολήψεώς μου λαμβάνει ἀπέναντι τῆς κοινῆς γνώμης. Ἀλλ’ ἡ κοινὴ γνώμη, Κύριοι, ἠξεύρει νὰ μὲ ἐκτιμήσῃ· ἡ κοινὴ γνώμη ἐχόρτασε παρ’ ἐμοῦ ἀπὸ τροφὴν, τὴν ὁποίαν τὸ κατὰ δύναμιν προσέφερα εἰς αὐτὴν καὶ ὡς βουλευτὴς καὶ ὡς πληρεξούσιος· ἡ κοινὴ γνώμη ἐπιθυμεῖ νὰ μὲ ἴδῃ πῶς πορεύομαι ὡς ὑπουργὸς καὶ ἂς μὴ ἔχῃ καμμίαν ἀμφιβολίαν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, ὅτι ἴσα ἴσα διὰ τοῦτο θέλω σταθῆ λίαν σταθερὸς καὶ λίαν σταθερῶς θέλω βαδίσει. Ὡς ὑπουργὸς ἤθελον εἶσθαι μηδαμινὸς, ἐὰν ἤθελον παραγνωρίσει τὰς πεποιθήσεις ταύτας περὶ τῆς κοινῆς γνώμης, ἐὰν παρασυρόμενος ὑπὸ δισταγμῶν ἤθελα κλονισθῆ, ἐὰν πτοούμενος ἀπὸ ποταπὰ τοιαῦτα, ἀπὸ οὐχὶ τόσον εἰλικρινῆ αἰσθήματα ἤθελον ἐξέλθει ἀπὸ τὴν θέσιν εἰς ἣν ἤδη στέκω διὰ νὰ γίνω δῆθεν ὠφέλιμος ὡς ἁπλοῦς βουλευτὴς, καί τοι ὑπουργὸς ὤν. Ἔπρεπε νὰ εἶμαι ἀνάξιος νὰ κατέχω τὴν θέσιν, ἣν κατέχω, ἐὰν σήμερον χάριν μιᾶς ψήφου τὴν ὁποίαν ἤθελον δώσει εἰς ἓν ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου ἡ γνώμη καὶ αἱ ἀρχαὶ τὰς ὁποίας πρεσβεύω ἀνέκαθεν εἶναι γνωσταὶ, διὰ νὰ δώσω, λέγω, μίαν ψῆφον ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, ἤθελον ἀφήσει μίαν θέσιν τόσον πολύτιμον ὑπὲρ τοῦ ἔθνους καὶ τῆς βασιλείας. Ἀλλ’ ἔστωσαν βέβαιοι, ὅτι δὲν θέλουν μὲ παρασύρει. Ἐνόμισεν ὁ ἔντιμος προλαλήσας, ὅτι ἡ θέσις ἣν ἐπιφυλάττει πρὸς ἐμὲ, εἶναι ἡ θέσις τοῦ ἁπλοῦ μεσίτου παρὰ τῷ Βασιλεῖ. Ὁποία κακότροπος πλάνη! ἡ θέσις τοῦ νομίμου συμβούλου τοῦ στέμματος, τὴν ὁποίαν εὗρον ἐν τῷ Συντάγματι, ἐν τοῖς θεσμοῖς τῆς πατρίδος μας, εἶναι ἡ θέσις τὴν ὁποίαν ἐνώπιον μεγάλων δυσκολιῶν ἐπέμεινα μετὰ τῶν συναδέλφων μου νὰ καθιερώσωμεν ὑποχρεωτικῶς ἐν τοῖς ἀνακτόροις. Ζητήσαντες δὲ, ἐπιθυμήσαντες καὶ ἐπιτυχόντες, ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας τοὐλάχιστον, πλήρη ἀνεξαρτησίαν παρὰ τῷ Βασιλεῖ τῶν συμβούλων τοῦ στέμματος, δὲν θὰ ἐκπληρώσωμεν ἔργον μεσίτου· διότι τὸ ἔργον τοῦ συμβούλου τοῦ στέμματος, ἀπηλλαγμένον τῆς ἐπὶ τοῦ παρελθόντος δουλείας, εἶναι μέγα, ὡς δυνάμενον νὰ ἀποβῇ λίαν ὠφέλιμον ἢ λίαν βλαβερὸν εἰς τὸν τόπον τοῦ ὁποίου εἰς τὰς μεγάλας περιστάσεις ὡς τῆς σήμερον ἐπηρεάζει τοσοῦτον τὴν τύχην. Δὲν ἦτο κἂν ἀναγκαῖον ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ μὲ ἐρωτήσῃ διὰ νὰ μάθῃ τὶ θὰ πράξω, ὅταν παρὰ τῷ Βασιλεῖ εὑρεθῶ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ φαίνεται ὅτι τὸ ἀγνοεῖ, ἐπειδὴ ἔχει εὐλογοφανῆ πρόφασιν ὅτι σήμερον κατέχω ἐπίσημον θέσιν, ἐπειδὴ σήμερον δυνατὸν νὰ συλλογίζωμαι ἀλλέως, ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω· «θέλω ὑποστηρίζει εἰλικρινῶς καὶ μετὰ παῤῥησίας τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχω, παρὰ τῷ Βασιλεῖ, καὶ ἐὰν ὁ Βασιλεὺς δὲν δεχθῇ τὴν γνώμην μου, θέλω παραιτηθῆ.» (Χειροκροτήματα πανταχόθεν). Οὔτε ἔδωκά ποτε ἀφορμὴν, ὥστε ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ὀλυμπίας νὰ φοβηθῇ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παρεκτραπῶ τῆς ἰδέας ταύτης. Ἐὰν δὲ φρονῇ, ὅτι ἔδωκά ποτε τοιαύτην ἀφορμὴν, ἀπαιτῶ νὰ ἔλθῃ ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ τὴν εἴπῃ.

§45Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι· δὲν ἔχω.

§46ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λοιπὸν, σᾶς παρακαλῶ, εὐχαριστηθῆτε κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν, (μεταξὺ ἄλλων πολλῶν, οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο βεβαίως νὰ τὴν καθέξουν), διότι κατέχω ἐγὼ τὴν θέσιν ταύτην. Εὐχαριστηθῆτε καὶ μὴ θέλετε νὰ μὲ σπρώξετε ἔξω τῆς θέσεώς μου. Ἀφήσατε νὰ ὑπάρχω ἐν αὐτῇ καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ἔχετε πεποίθησιν εἰς τὸν χαρακτῆρά μου, ὅτι θέλω γίνει ὠφέλιμος. (Χειροκροτήματα ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τοῦ ἀκροατηρίου).

§47Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω πλέον ἀνάγκην καμμιᾶς ἐξηγήσεως· εἶμαι λίαν εὐχαριστημένος.........

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Κυπριάδης.

§49ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι παρών.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ διακόψῃ ἐπὶ 10 λεπτὰ τὴν συνεδρίασιν;

§51ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συζήτησις· καταλάβετε τὰς θέσεις σας.

§53ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ παρευρεθῇ ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς, διότι νομίζω καθῆκόν μου νὰ τῷ κάμω μίαν ἐπερώτησιν.

§54ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Νομίζω, Κ. βουλευτὰ, ὅτι ὅ,τι ζητεῖτε εἶναι ἐδῶ εἰς τὰ στενογραφήματα τῆς ἡμέρας ἐκείνης.

§55ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι γνωστὸν ἐκ τῶν προτέρων συζητήσεων ὅτι ὁ νῦν Κ. Πρωθυπουργὸς ἦτο κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, κατὰ τῆς συστάσεως αὐτοῦ, δηλαδὴ ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τοῦ Συμβουλίου. Ἀλλ’ ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν ἐρωτήσω, τί φρονεῖ καθότον ἀφορᾷ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ 108 ἄρθρου. Τὸ ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ ὡς βουλευτής, καὶ ἡ Βουλὴ πιστεύω ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τὸ μάθῃ.

§56ΖΩΤΟΣ. Διαβάσατε τὰ πρακτικὰ νὰ τὸ εὕρητε.

§57ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω, κύριοι, ὅτι καὶ εἰς τὴν ἐρώτησιν ταύτην ἀπαντᾶται τὸ αὐτὸ πνεῦμα. Ὅταν, εὑρισκόμενος εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰδοποιήθην παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς νὰ προσέλθω, διότι ἡ Βουλὴ ἀπαιτεῖ τὴν παρουσίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιληφθεῖσα τοῦ θεσμοῦ περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἔσπευσα νὰ ἔλθω καὶ ἐλθὼν κατέλαβον τὸ βῆμα καὶ ἔδωκα αὐτὰς τὰς ἐξηγήσεις. «Γνωρίζετε, εἶπον, ὁποία εἶναι ἡ ἀτομική μου γνώμη. Ὡς Κυβέρνησις φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἀπέχω πάσης ἀναμίξεως εἰς τὸ ζήτημα, τοῦ ὁποίου ἐπιλαμβάνεται ἡ Βουλή. Ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἀρκεῖ μόνον ὁ ὑπουργὸς νὰ ἔχῃ παῤῥησίαν ἐνώπιον τοῦ Ἔθνους, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται συγχρόνως νὰ ᾖναι εἰλικρινὴς πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, καὶ ἐπειδὴ ἠγνόουν ὅτι ἔμελλε τὸ ζήτημα σήμερον νὰ συζητηθῇ καὶ δὲν συνεξηγήθην μετὰ τοῦ Ἡγεμόνος, ὀφείλω νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ συζητήσῃ μὲν ὅσον θέλει, ν’ ἀπέχῃ δὲ τοῦ νὰ φθάσῃ εἰς ἀπόφασιν, μεχρισοῦ δοθῇ καιρὸς, ἕως τὴν ἐπιοῦσαν, νὰ συνεξηγηθῇ ἡ Κυβέρνησις μετὰ τοῦ Βασιλέως· διότι πιθανὸν εἶναι ὁ Βασιλεὺς νὰ φρονῇ, ἐναντίον τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεώς του, ὅτι πρέπει ν’ ἀντιπροσωπευθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν.» Καὶ ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, πολλὰς φωνὰς ἐξελθούσας τότε ἐκ τῶν καθισμάτων, τὰ ὁποῖα κατέχετε, «τῳόντι εἰλικρινὴς πολιτική.» Τὴν ἐπιοῦσαν, κύριοι, ἐνεφανίσθην ἐνώπιόν σας, καὶ ἦτο περιττὸν βεβαίως νὰ σᾶς εἴπω πλέον μετὰ τὴν ἐξήγησιν τῆς προτεραίας, ὅτι ὑπέβαλον τὴν γνώμην της Κυβερνήσεως εἰς τὸν Βασιλέα. Νομίζω δὲ εὐτύχημα, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀδιστάκτως παρεδέχθη, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀντιπροσωπευθῇ διὰ τῆς Κυβερνήσεώς του κατὰ τὴν συζήτησιν, καὶ τοῦτο ὄχι δι’ ἄλλον λόγον παρὰ διὰ νὰ μείνῃ πλήρης ἡ ἀνεξαρτησία, ἡ ὁποία ἀπαιτεῖται εἰς τὸ σῶμα τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἀνέθεσεν εἰς αὐτὴν τὸ Σύνταγμα. Εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην, κύριοι, σᾶς εἶπον καὶ πρὸ μικροῦ, ἀπαντῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ὀλυμπίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ νὰ ἐμμείνῃ διὰ τὸν αὐτὸν λόγον, τὸν ὁποῖον σᾶς προεῖπον, τῆς πλήρους ἀνεξαρτησίας τοῦ σώματος. Ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ, ὅτι ἡ ζητουμένη ἐξήγησις, ὡς ἐξέθεσεν αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, ἢ ἄλλη τις παρομοία, θέλει ἔχει ἀναμφιβόλως ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἀποφασίζει ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν φιλελευθέραν ταύτην πολιτικὴν, κινδυνεύει, ὑπείκουσα εἰς τὰς ἐπιμόνους ἀπαιτήσεις τῶν ὑμνῳδῶν τῆς ἐλευθερίας, νὰ καθιερώσῃ τὸ ὀλεθριώτερον προηγούμενον κατ’ αὐτῆς. Καὶ τῳόντι, Κύριοι, τὸ ζητούμενον μετὰ τοσαύτης ἐπιμονῆς τρεῖς ἤδη ἡμέρας παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν φρουρῶν τοῦ Συντάγματος εἶναι καὶ ἀρχὴ καὶ προηγούμενον κατὰ τὴν ἰδέαν μου ὀλέθριον. Διότι, ἐὰν σήμερον ἠμπορῇ τυχὸν νὰ εὐχαριστῆται τὸ πλεῖστον τῆς Βουλῆς εἰς μίαν γνώμην, αὔριον, κύριοι, ἐφαρμοζομένου τοῦ ἰδίου τούτου προηγουμένου, ἠμπορεῖ τὸ μεγαλεῖτερον μέρος τῆς Βουλῆς νὰ καταπιεσθῇ. Ὅταν θέλετε νὰ καθιερώσητε προηγούμενον, πρέπει νὰ ὑποθέτετε πάντοτε καὶ τὰ ἐναντία ἐκείνων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην συμβαίνουσιν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν τῶν Πατρῶν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἐρώτησίν του, νὰ εὐχαριστηθῇ εἰς τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκα, καὶ ἡ ὁποία εἶναι, ὅπως προεῖπον, πολιτικὴ φιλελευθέρα, ὅπερ τὸν παρακαλῶ, καὶ πιστεύω μετὰ πλήρους πεποιθήσεως ὅτι θέλει δεχθῆ, διότι γνωρίζω τὸν φιλελεύθερον χαρακτῆρά του.

§58ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κ. πρόεδρε, σημειώσατέ με.

§59ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι τὸ ζήτημα τώρα περὶ αἰσθημάτων καὶ φρονημάτων φιλελευθέρων· τώρα ὅλος ὁ κόσμος δύναται νὰ ἐκτιμήσῃ ταῦτα. Σήμερον τὸ ζήτημα εἶναι τοῦτο· ὁ Κ. πρωθυπουργὸς ὅπως ἀπήντησε, καθόσον ἀφορᾷ τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, δηλ. περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, δύναται ἐπίσης ν’ ἀπαντήσῃ ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ 108 ἄρθρου, καὶ καθὼς ἡ πρώτη του ἀπάντησις, ὅτι δηλαδὴ εἶναι ὑπὲρ τῆς καταργήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, δὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν Βουλὴν, διὰ τὸν αὐτὸν λόγον νομίζω, ὅτι καὶ ἡ δευτέρα του ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ δώσῃ, δὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν Βουλήν. Κατὰ συνέπειαν φρονῶ, ὅτι καθῆκον τοῦ Κ. πρωθυπουργοῦ καὶ ὡς βουλευτοῦ καὶ ὡς ἀντιπροσωπεύοντος ἐπὶ καιρὸν τὴν ἀντιπολίτευσιν καὶ ὡς πρωθυπουργοῦ σήμερον εἶναι νὰ δώσῃ ἀπάντησιν εἰς τὸ ἔθνος εἰς τὴν ἐρώτησίν μου ταύτην. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς γνώμης τοῦ Βασιλέως, πρόκειται περὶ τῆς γνώμης τῆς Κυβερνήσεως.

§60Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἔμεινεν εὐχαριστημένη.

§61ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Παρατηρῶ, Κύριοι, ὅτι ὑπάρχει μία παρεξήγησις, τὴν ὁποίαν ἐπιθυμῶ ν’ ἀποφύγω, διότι πάλιν βλέπω τὸ αὐτὸ πνεῦμα. Μοὶ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Πατρῶν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐξεφράσθη κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν τὸ εἶπον.

§62ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπατε, νομίζω, ὅτι οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ, ἀπαντῶν εἰς τὸν Κ. Χριστόπουλον.....

§63ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Εἰς τὸν Κ. Χριστόπουλον εἶπον, ὅτι, ἐπειδὴ συνέδεσε διὰ τῆς ὁμιλίας του ἓν συνάλλαγμα μεταξὺ τῶν ἀκροασαμένων τῆς ἰδέας του καὶ τοῦ βήματος τούτου, χρεωστῶ νὰ τῷ ἀπαντήσω καὶ τῷ ἀπήντησα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχῃ πεποίθησιν, ὅτι παρὰ τῷ Βασιλεῖ θέλω ἐκφράσει μίαν γνώμην ὡς Συνταγματικὸς σύμβουλος τοῦ Βασιλέως, καὶ ὅτι ἡ ἀφοσίωσις, τὴν ὁποίαν ἔχω εἰς τὰς πεποιθήσεις μου, δὲν πρέπει νὰ τῷ ἀφήσῃ κἀνένα δισταγμόν, ὅτι τὴν γνώμην μου ἐκείνην θέλω ὑποστηρίξει παρὰ τῷ Βασιλεῖ μέχρι παραιτήσεως· ἀπέσχον ὅμως νὰ ἐκφράσω ποία ἡ γνώμη μου αὕτη. Παρεκάλεσα δὲ τὴν Βουλὴν, ἀφοῦ παρεκάλεσα κατὰ πρῶτον λόγον τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν Ὀλυμπίας, νὰ μὴ ἐπιμένῃ εἰς ὅσα ἠρώτητε, διὰ νὰ μὴ μὲ ἀναγκάσῃ νὰ ἐξέλθω τῶν ὁρίων τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέχω, καὶ τὴν ὁποίαν κατέχων δύναμαι νὰ γίνω ὠφέλιμος. Ταύτην τὴν παρεξήγησιν ἔπρεπε βεβαίως νὰ ἀναιρέσω.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Κυπριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§65ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, ἐὰν ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν ἐπερώτησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς αὐτὸν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ὀλυμπίας Κ. Χριστόπουλος, ἤθελεν ἀπαντήσει μὲ τὴν ψυχρότητα καὶ εὐπρέπειαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἔδειξε κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῆς ὁμιλίας του, οὐδεμίαν ἄλλην παρατήρησιν εἶχον νὰ κάμω παρ’ ὅτι ἡ ἀπάντησίς του δὲν εἶναι πλήρης, δὲν εἶναι ὡρισμένη. Ἐπειδὴ ὅμως τὸ ὕφος τῆς πρώτης ὁμιλίας τοῦ Κ. Πρωθυπουργοῦ μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν φέρει τὸν τύπον κοινοβουλευτικῆς ἁβροφροσύνης, ἂς μοὶ συγχωρήσῃ νὰ ἐξηγήσω τὰς ἐντυπώσεις μου. Ἡ ὁμιλία τοῦ Κ. Χριστοπούλου, λίαν ἀξιοπρεπὴς, πλήρης ἰδεῶν, ἐστηριγμένη εἰς διασήμους συγγραφεῖς καὶ εἰς παραδείγματα, τὰ ὁποῖα ἤντλησεν ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τοῦ Συνταγματικοῦ βίου τῆς Ἀγγλίας, οὐδὲν περιεῖχεν, οὔτε πικρὸν, οὔτε πλάγιον, οὔτε προσβλητικὸν κατὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ, κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ὁμιλία αὕτη, κύριοι, τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μας δὲν νομίζω νὰ εὗρεν ἠχὼ δυσάρεστον εἰς τὰς ἀκοὰς πολλῶν· ἀπεναντίας παρετήρησα καὶ πιστεύω, ὅτι ὅλοι συνεμερίσθητε τὴν ἰδέαν του, τὴν ἐπιθυμίαν του τοῦ νὰ ἐξηγηθῇ τὸ ὑπουργεῖον περὶ τῆς γνώμης του ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος· καὶ ἀντὶ, κύριοι, ἀπαντήσεως καταλλήλου, ἀπαντήσεως ὡρισμένης, δυστυχῶς ἐγὼ δὲν ἤκουσα παρὰ ἀπάντησιν ὅλως διόλου ἐγωϊστικὴν, ἀπάντησιν ὅλως διόλου ἀκατάλληλον, ἀπάντησιν ὅλως διόλου ἀόριστον (θόρυβος). Τὸ βῆμα ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀνεβοκατεβαίνομεν, τὸ βῆμα τοῦτο ἐστήθη διὰ τῆς χύσεως ποταμῶν αἱμάτων, δι’ ἐπανειλημμένων ἐπαναστάσεων, (Ἀποδοκιμασίαι ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου καὶ φωναὶ, κάτω, κάτω).

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδέτε τὸ προηγούμενον τῶν χειροκροτήσεων εἰς ποῖον σημεῖον μᾶς φέρει· θέλετε νὰ πιέζεται ἡ Βουλὴ ἀπὸ τὸ ἀκροατήριον; (θόρυβος.)

§67ΖΩΤΟΣ. Κ. Πρόεδρε, βεβαίως δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος προκαλῶ ποτὲ χειροκροτήσεις καὶ ἀποδοκιμασίας, μήτε ποτὲ θέλω τὰς ἐπιδοκιμάσει· ἀλλὰ, Κ. Πρόεδρε, ἐὰν τὸ ἀκροατήριον, ἐνῷ δὲν ἔπρεπε, προῆλθεν εἰς τὰ τοιαῦτα, δὲν εἶναι αἴτιον τὸ ἀκροατήριον, εἴμεθα αἴτιοι ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς διαγωγῆς μας προκαλοῦμεν παρεκτροπὰς παρανόμους (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Ὄχι τὸ ἀκροατήριον, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ προηγουμένως ἐπεδοκίμασε τὴν γνώμην τοῦ Κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν εἰλικρινῆ, τὴν καθαρὰν, τὴν συνταγματικήν. Ὁ Κ. ἐπὶ τοῦ βήματος βουλευτὴς εἰπὼν, ὅτι ἦλθε μὲ φαντασίας, προκαλεῖ ὁ ἴδιος τὰς ἀποδοκιμασίας (μάλιστα, μάλιστα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§68ΜΠΟΥΚΑΟΥΡΗΣ. Κ. Πρόεδρε, θὰ βουλευώμεθα μόνοι μας ἢ μὲ τὸ ἀκροατήριον;

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κ. Ζῶτε, δὲν καθιερώσατε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου;

§70ΖΩΤΟΣ. Δὲν εἶμαι ἐναντίος τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, ἀποδοκιμάζω τὸ ἀκροατήριον.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἀρκεῖ ἡ ἀποδοκιμασία. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ πιέζεται ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἀπὸ 200 καὶ 300· οἱ ἀντιπρόσωποι ἀντιπροσωπεύουσιν 1,200,000 ψυχῶν καὶ δὲν δέχομαι τὴν ἐλαχίστην πίεσιν καὶ οὔτε ἡμεῖς πρέπει νὰ τὸ δεχθῆτε.

§72ΖΩΤΟΣ. Ἴσα, ἴσα, ἐπειδὴ οἱ ἀντιπρόσωποι ἀντιπροσωπεύουν τὸ 1,515,000 ψυχῶν, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ σεβώμεθα τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν δὲν σέβεται ὁ ἀγορεύων μὲ τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ὁμιλεῖ (μάλιστα, μάλιστα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα, Κ. Βουλευτὰ, νὰ ἐπικρίνετε τὴν γνώμην τοῦ ἀγορεύσαντος.—(Πρὸς τὸ ἀκροατήριον ἀποτεινόμενος.) Διὰ τελευταίαν φορὰν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἢ ἀποδοκιμάσετε ἢ ἐπιδοκιμάσετε, θὰ ζητήσω τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς νὰ σᾶς ἀποβάλω· ἰδίως δὲ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δώσει πρῶτος τὸ σημεῖον τῆς ἀταξίας θέλει ἀποβληθῆ· πρὸς τοῦτο δὲν ἔχω ἀνάγκην τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. (Φωνὴ ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου· πρέπει νὰ ἀναιρέσῃ τὸν λόγον του.)

§74ΜΠΟΥΚΑΟΥΡΗΣ. Κ. Πρόεδρε, δὲν ἠμποροῦμεν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ λύσω τὴν συνεδρίασιν, ἐὰν ἐπαναληφθῇ τὸ ἐλάχιστον σημεῖον (θόρυβος ἀριστερόθεν.)

§76Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, δὲν εἶναι δίκαιον, νομίζω, νὰ φρονῇ κανεὶς, ὅτι αἱ στιγμιαῖαι αὗται παρεκτροπαὶ δύνανται ν’ ἀποθαῤῥύνουν ἢ νὰ ἐνθαῤῥύνουν κανένα· τὸ κατ’ ἐμὲ, οὔτε κἂν τὸ φαντάζομαι. Νομίζω ὅμως ἀδιστάκτως, ὅτι τὸ ἀκροατήριον, θὰ ἐννοήσῃ τὴν σπουδαιότητα τοῦ ζητήματος καὶ θ’ ἀφήσῃ τὴν Βουλὴν νὰ συζητήσῃ ἀνεπηρεάστως καὶ ἐλευθέρως χωρὶς ἄλλην παρεκτροπήν. (Φωναὶ ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου· μάλιστα, μάλιστα.)

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολουθήσατε, Κ. Κυπριάδη.

§78ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι, εὐχαριστῶ ἐκείνους τῶν Κ. Κ. βουλευτῶν, οἵτινες ἀνέλαβον τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου. Ἐγὼ φαίνομαι ὁ ἀποδοκιμαζόμενος ἀπὸ τὸ ἀκροατήριον· χρεωστῶ καὶ ἐγὼ νὰ εἴπω, ὅτι οὐδαμῶς ταράσσομαι, οὐδαμῶς ἀγανακτῶ, διότι, ὅταν τὸ ἀκροατήριον ἀποδοκιμάζῃ καθ’ ἣν στιγμὴν ἐκφέρω τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο εἶναι ἐλεύθερον, συλλογισθῆτε εἰς ποῖον καταλογισμὸν εὑρίσκονται τὰ πνεύματα τῶν φοιτητῶν τοῦ ἀκροατηρίου (εὖγε δεξιόθεν.) Τὸ βῆμα λοιπὸν, κύριοι, καὶ ὁ λόγος εἶναι ἐλεύθερος· ἡ ἰσότης εἶναι μεγάλοις γράμμασιν ἐγγεγραμμένη εἰς τὰ πολιτικὰ συντάγματα καὶ εἰς τὰ ἤθη μας. Καὶ μολαταῦτα, κύριοι, ἠκούσατε ὡς καὶ ἐγὼ ἤκουσα μὲ ἀγανάκτησιν, ὅτι ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, ὡς ἀπήντησεν ὁ ἔντιμος Πρωθυπουργὸς, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ μέτρον νὰ καταμετρῶνται τὰ ἀναστήματα τῶν ἀγορευόντων. Τὶ ἄλλο, κύριοι, ἐμφαίνει τοῦτο παρ’ ὅτι παραγνωρίζεται ἡ ἀρχὴ τῆς ἰσότητος, ὅτι ὑπάρχουν ἐδῶ προνομιοῦχοι, ὅτι ὑπάρχουν ἐδῶ ἄνθρωποι ἀνώτεροι τῆς κοινωνίας, τῶν ὁποίων τὸ ἀνάστημα εἶναι τοσοῦτον μέγα, ὥστε ὅταν εἷς ἀξιοπρεπὴς, εἷς εὐγενὴς βουλευτὴς ἔρχεται μὲ τὰ συγγράμματα ἀνὰ χεῖρας καὶ ἀπευθύνῃ πρὸς αὐτοὺς μίαν ἐρώτησιν πολλὰ φυσικὴν, πολλὰ ἁπλῆν, νὰ τὸν ἀπαντοῦν ὅτι, κύριε, ἔπρεπε νὰ καταμετρήσῃς τὸ ἀνάστημά σου διὰ νὰ ἴδῃς ἐὰν δύνασαι νὰ ἀτενίσῃς πρός με, καὶ τότε νὰ μὲ ἀπευθύνῃς αὐτὴν τὴν ἐρώτησιν. Δὲν ἠξεύρω ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀσπάζεται αὐτὴν τὴν τακτικὴν, ἐὰν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι διὰ τῆς καταμετρήσεως τῶν ἀναστημάτων χορηγεῖται καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ λόγου, ἐκτιμῶνται καὶ αἱ ἰδέαι· δὲν δύναται, κύριοι, οὐδεὶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ καυχηθῇ ὅτι εἶναι ἀνώτερος τῶν ἄλλων, διότι δῆθεν ἐψήφισεν ὡς βουλευτὴς, ὡς πληρεξούσιος, χωρὶς ν’ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Βασιλέως, καὶ διότι εὑρεθεὶς εἰς διαφωνίαν μετὰ τοῦ Βασιλέως, ἐπέμεινεν εἰς τὴν γνώμην του. Αὐτὸ, κύριοι, δὲν εἶναι προνόμιον· δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι κανεὶς, εἴτε τῶν πληρεξουσίων τῆς διαλυθείσης Συνελεύσεως, εἴτε τῶν Κ. Κ. βουλευτῶν, κανεὶς ποτὲ ἐψήφισε Νόμον ἢ Σύνταγμα ὑποκύψας εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Βασιλέως. Ἐπίσης, κύριοι, μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἄλλοι μὲ μεγαλείτερα δικαιώματα, μὲ ὑψηλότερα ἀναστήματα, μὲ μεγαλειτέραν ἱκανότητα, οἱ ὁποῖοι διαφωνήσαντες εἴτε μετὰ τῆς Βουλῆς εἴτε μετὰ τοῦ Βασιλέως, παρῃτήθησαν τῆς ἐξουσίας, καὶ μολαταῦτα δὲν ἦλθαν μετὰ τοσούτου στόμφου νὰ πανηγυρίσουν τὸν ἑαυτόν των διὰ τὸ μέγα τοῦτο κατόρθωμα. Εἶναι πρωτοφανὲς τὸ ἐξαιρετικὸν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον διεκδικεῖ ὁ Κ. Δεληγιώργης, τοῦ νὰ μὴ τολμᾷ τις ν’ ἀτενίσῃ πρὸς αὐτόν· καὶ διατί; διότι δῆθεν αὐτὸς εἶναι τοσοῦτον ὑψηλὸς, ὥστε δὲν ὑποχωρεῖ οὔτε ἀπέναντι τοῦ Βασιλέως. Ἡ Βουλὴ, οἱ πληρεξούσιοι, ὁ λαὸς χρεωστοῦν ἀπεριόριστον σέβας μέχρι λατρείας εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, καὶ ἑπομένως, ἀφοῦ ὁ ἀνώτατος ἄρχων κατὰ τοὺς συγγραφεῖς, κατὰ τὸ συνταγματικὸν δίκαιον εἶναι τέλειος, ὡς σᾶς παρέστησεν ὁ Κ. Χριστόπουλος, εἶναι ἀναμάρτητος, ὑποτίθεται ὅτι δὲν θέλει τὸ κακὸν, καὶ δὲν πρέπει ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς νὰ καυχᾶται, ὅτι ἀνεβιβάσθη εἰς ἐξαιρετικὴν θέσιν, διότι εὑρεθεὶς εἰς διαφωνίαν μετὰ τοῦ Βασιλέως παρῄτησε τὴν ἐξουσίαν, διότι οὕτω καθιεροῦται ἡ ἐθνοβλαβὴς ἰδέα, ἡ καταστρεπτικὴ, ὅτι ὁ βασιλεὺς ἠθέλησέ ποτε τὸ κακὸν, τὴν βλάβην τοῦ ἔθνους καὶ τὸ ἔθνος τὸ ἔσωσεν ὁ συμπολίτης, ὁ συνάδελφος, ὁ Πρωθυπουργός. Δὲν ἀσπάζομαι τὴν ἰδέαν αὐτὴν, διότι ἐξακολουθῶ νὰ θεωρῶ τὸν Βασιλέα ἀνεύθυνον καὶ εἰς πολλὰ ὑψηλὴν περιωπὴν καὶ ὡς τὸ ἀντικείμενον τῆς γενικῆς λατρείας· ἑπομένως δὲν θέλω νὰ φανῇ τις ἀνώτερος αὐτοῦ. Δὲν δύναμαι δὲ, κύριοι, νὰ κατανοήσω τὴν μεγάλην ἀγανάκτησιν, ἥτις διηγέρθη εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἕνεκα τῆς ἀπαιτήσεως, τὴν ὁποίαν οἱ Βουλευταὶ ἅπαντες ἢ τινὲς μόνον ἀπηύθυναν εἰς αὐτὸν, οὐχὶ προστάζοντες, οὐδὲ διατάττοντες, ἀλλὰ παρακαλοῦντες νὰ μᾶς ἐκφράσῃ ποία εἶναι ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου. Ἔῤῥιψεν ἐν τῷ μέσῳ ὅτι σκοπὸς πρὸς τοῦτο κεκρυμμένος ὑπάρχει· καὶ ἐπειδὴ δὲν ὁρμῶμαι ἀπὸ σκοποὺς, δὲν γνωρίζω τὸν σκοπὸν, ἐπεθύμουν νὰ τὸν ἀποκαλύψῃ, ἂν τῷ ὄντι ὑπὸ τὴν πρόσκλησιν ὑπῆρχε κεκρυμμένη τις παγὶς κατ’ αὐτοῦ, ἵνα φέρῃ εἰς κίνδυνον τὴν θέσιν του, εἰς τὴν ὁποίαν μᾶς παρακαλεῖ νὰ τὸν ἀφήσωμεν νὰ σταθῇ πρὸς τὸ καλὸν τῆς πατρίδος. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ἐρώτησις, ἡ παράκλησις εἶναι τόσον καθαρὰ, τόσον εἰλικρινὴς, ὥστε εἰς οὐδενὸς τὸν νοῦν ἠδύνατο νὰ διέλθῃ, ὅτι ἡ ἐρώτησις αὕτη ἀπηυθύνετο μὲ πλάγιον σκοπὸν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ, κύριοι, ὅταν ἐξασκῶμεν ἓν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ὀφείλῃ νὰ ἐκπληρώσῃ ἓν καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχει πρὸς τὴν Βουλὴν, εἰς τὴν ἐξάσκησιν τοῦ δικαιώματος τούτου μία ἀγανάκτησις ἐκφερομένη ἀπὸ τοῦ βήματος εἶναι ὅλως διόλου ἀδικαιολόγητος. Καὶ μολαταῦτα ὁ Κύριος Πρωθυπουργὸς ἀπέφυγε νὰ δώσῃ τὴν προσήκουσαν ἐξήγησιν εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ Βουλευτοῦ Ὀλυμπίας, ἀπέφυγεν εἰπὼν, ἀφήσατέ με νὰ ἔχω τὴν μυστηριώδη, τὴν κεκρυμμένην γνώμην μου· πιστεύσατε ὅτι κεκρυμμένην διατηρῶν αὐτὴν θὰ χρησιμεύσω εἰς τὴν πατρίδα· μὴ μὲ ἀναγκάσετε νὰ τὴν ἐκφέρω. Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ μυστηριώδης αὐτὴ γνώμη; τί ἐννοεῖ αὐτὸ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος, ὥστε διὰ μυστηριωδῶν σχέσεων νὰ τὸ προστατεύσωμεν; Τί ἐπισφαλεστέρα θέσις, παρὰ ἡ θέσις μιᾶς Κυβερνήσεως ἥτις προκαλεῖται νὰ ἐκφέρῃ γνώμην περὶ ἑνὸς ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, καὶ ἡ ὁποία τὸ ἀποφεύγει λέγουσα, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀπαιτεῖ νὰ ἦμαι ἀδιάφορος· ἐνδέχεται νὰ διαφωνήσω μὲ τὸν Βασιλέα, εἶμαι ὅμως προδιατεθειμένη νὰ παραιτηθῶ, ἂν διαφωνήσω· μὴ μὲ ἀναγκάσετε νὰ σᾶς εἴπω ποία εἶναι ἡ γνώμη μου; Δὲν τὸ δέχομαι ὡς Ἕλλην, δὲν τὸ δέχομαι ὡς πολίτης. Τὸ σύστημα τῆς Κυβερνήσεως θέλω, ὡς καὶ ὁ Κ. Χριστόπουλος, φανερὸν, εἰλικρινὲς, καθαρόν· θέλω τὴν Κυβέρνησιν ἔχουσαν ἀρχὰς, θέλω τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κ. Δεληγιώργη ἔτι μᾶλλον καθαρωτέραν, καθόσον αὐτῆς ἦλθε συνεπεία ἀρχῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀρχῶν μεταξὺ τῶν ὁποίων συγκαταλέγεται καὶ ἡ κατάργησις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας· τὴν θέλω καθαρὰν καὶ νομίζω ὅτι ἐχρεώστει νὰ ἐξηγηθῇ.

§79ΕΥΘΥΜΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Κύριος Χριστόπουλος ἱκανοποιήθη ἀπὸ τὸν Κ. Δεληγιώργην.

§80ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Καὶ πῶς λοιπὸν, κύριε Πρωθυπουργὲ Δεληγιώργη, ἐντὸς τοῦ προγράμματός σου ὡς πληρεξούσιος, ὡς Βουλευτὴς, ὡς ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἔχεις διακεκηρυγμένον καὶ γνωστὸν ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας πρέπει νὰ καταργηθῇ, καὶ ὅταν πρότασις περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ἔρχεται εἰς τὴν Βουλὴν καὶ σὺ δὲν εἶσαι τὸ πολλοστὸν μέρος τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἶσαι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἔχεις ὄπισθέν σου τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς, διότι δυνάμει αὐτῆς ἀνυψώθης, πῶς ἀποφεύγεις νὰ ὑποστηρίξῃς τὸ πρόγραμμά σου, τὰς ἰδέας σου, νὰ ἐπιδιώξῃς τὸν ἐπωφελῆ σκοπὸν, διὰ τίνος τρόπου; διὰ τοῦ τρόπου τοῦ συνταγματικοῦ, τοῦ εἰλικρινοῦς, τοῦ πατριωτικοῦ, διὰ τῆς ψήφου τῶν βουλευτῶν; Ἰδοὺ διὰ τίνος τρόπου θέλεις σώσει τὴν πατρίδα, ἂν κινδυνεύῃ. Τὸ νὰ μοὶ λέγῃς ὅμως, ὅτι ἐπιφυλαττόμενος ἀποκρύπτω τὴν ἰδέαν μου, ἐπειδὴ ἐνδέχεται νὰ διαφωνήσω πρὸς τὸν Βασιλέα, μοὶ λέγεις τι, τὸ ὁποῖον καὶ ἀντισυνταγματικὸν τὸ θεωρῶ καὶ μὴ γενναῖον καὶ μὴ εἰλικρινές. Καὶ, Κύριοι, στηριζόμενος, ἀγνοῶ εἰς ποίας συνταγματικὰς ἀρχὰς, σᾶς εἶπεν ὁ Κ. πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων ἡ καλλιτέρα, ἡ ἀληθεστέρα θέσις εἶναι τὸ ἀμέτοχον τοῦ ὑπουργείου εἰς τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς, ὅτι αὐτὴν τὴν γνώμην εἶχε καὶ εἰς αὐτὴν εὗρε σύμφωνον τὸν Βασιλέα, καὶ ἑπομένως εἰς αὐτὴν τὴν γνώμην θέλει μείνει. Πρόκειται, κύριοι, περὶ ζητήματος ὅλως διόλου οἰκογενειακοῦ τῆς Βουλῆς, πρόκειται περὶ ἐκλογῆς τοῦ προέδρου αὐτῆς, πρόκειται περὶ κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν της εἰς τρόπον ὥστε τὸ ὑπουργεῖον νὰ μείνῃ ἀδιάφορον, νὰ μείνῃ ἀδιάφορος ὁ ἀνώτατος ἄρχων καὶ ἑπομένως νὰ ἀφεθῶμεν ἡμεῖς νὰ τὸ κανονίσωμεν ὅπως δόξῃ ἡμῖν; Καὶ ἔχομεν προηγούμενα μιᾶς τοιαύτης τακτικῆς ν’ ἀκολουθήσωμεν, ἔχομεν παραδείγματα ἑτέρου ἔθνους, ἐνῷ, προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως ἑνὸς μέρους τοῦ Συντάγματος, τὸ ὑπουργεῖον νὰ λέγῃ, ὅτι δὲν ἀναμιγνύεται, δὲν ἀποκαλύπτει τὴν θέλησίν του, δὲν φανερώνει τὰς ἰδέας του, ἀλλ’ ἐπιφυλάττεται μόνον τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει κατόπιν, μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς; Καὶ δὲν ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τί ἐγένετο εἰς τὴν Συνέλευσιν, συζητουμένου τοῦ Συντάγματος; δὲν ἐνθυμεῖσθε ὅτι καθ’ ὅλην τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος τὸ ὑπουργεῖον ἐξέθετε καὶ ὑπεστήριζε τὰς ἰδέας του καὶ ὅτι τὰ ἄρθρα 73 μέχρις 108 ἐπροτάθησαν καὶ ὑπεστηρίχθησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀπὸ τὸ τότε ὑπουργεῖον; Διὰ ποῖον λόγον οἱ ἀντιδοξοῦντες δὲν εἶπαν, ὅτι ἡ θέσις τοῦ ὑπουργείου τότε ἦτο νόθος;

§81ΜΑΣΤΡΑΠΑΣ. Τὸ εἴπομεν.

§82ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὸ εἴπατε σεῖς οἱ πέντε, ἕξ· ἀλλ’ ἡ πλειοψηφία εἶπε τὸ ἐναντίον. Ἐγὼ ἀναγνωρίζω τὸ ὅλον εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Καὶ λοιπὸν, κύριοι, συνομολογεῖται τὸ πολίτευμα μεταξὺ ἔθνους καὶ Βασιλέως, καὶ ὁ Βασιλεὺς, ὅστις ἀντιπροσωπεύεται διὰ τῶν συμβούλων του, δὲν ἔχει δικαίωμα, δὲν ἔχει καθῆκον νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς ἰδέας του, παρὰ ἡ καθαρωτέρα, ἡ ἀληθεστέρα θέσις εἶναι ν’ ἀπέχῃ καὶ τὸ ὑπουργεῖον καὶ ὁ ἀνώτατος ἄρχων πάσης ἐκφράσεως γνώμης!

§83ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἐπεμβαίνει ὁ Βασιλεύς.

§84ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶπον νὰ ἐπεμβαίνῃ, ἀλλὰ νὰ συζητῇ τὰς ἰδέας διὰ τῶν ὑπουργῶν του. Ἀλλὰ δὲν σκέπτεται οὕτως ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς Κ. Δελιγεώργης παρὰ σήμερον, διότι τὴν πρώτην ἡμέραν καθ’ ἣν παρεκλήθη νὰ ἐκφράσῃ ποία εἶναι ἡ ἰδέα τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, ἰδοὺ τί εἶπεν ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας του. «Φρονεῖ (ἡ κυβέρνησις) ὅτι καθῆκόν της εἶναι ν’ ἀνακοινώσῃ τοῦτο εἰς τὸν Βασιλέα καὶ ὁ Βασιλεὺς λάβῃ πρόνοιαν ὅπως ἀντιπροσωπευθῇ, ἂν θέλῃ. Προσθέτω καὶ ἄλλον λόγον· πρόκειται περὶ ἑτέρου ζητήματος, περὶ τῆς ἑρμηνείας τῶν ἄρθρων 107 καὶ 108, ἥτις δύναται νὰ φέρῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, ζήτημα, ὅπερ ἐνδιαφέρει τὸν Βασιλέα· ὅθεν καὶ διὰ τοῦτο εἶναι δίκαιον νὰ λάβῃ γνῶσιν ὁ Βασιλεὺς τῆς προκειμένης συζητήσεως.» Τὴν μίαν ἡμέραν λοιπὸν μᾶς εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ Συντάγματος, πρόκειται περὶ προνομίου τοῦ Βασιλέως, πρόκειται περὶ προτάσεως καθ’ ἣν ἐνδέχεται νὰ ἐπέλθῃ ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, καὶ ὁ Βασιλεὺς ἔχει δικαίωμα νὰ τὸ μάθῃ, νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἰδέαν του, καὶ θέλω γνωστοποιήσει εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς συνδιαλέξεως· ἤδη ἔρχεται καὶ τί μᾶς λέγει; ὅτι ἡ γνώμη του εἶναι ὅτι δὲν πρέπει παντάπασι τὸ ὑπουργεῖον νὰ μεθέξῃ εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην, ὅτι τὴν γνώμην του ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν Βασιλέα καὶ ὅτι ὁ Βασιλεὺς τὴν ἠσπάσθη. Εὑρίσκεσθε ὅμως, Κ. Πρωθυπουργὲ, οὕτω συνεπὴς μὲ τοὺς λόγους σας; πότε εἶσθε ἐντὸς τῆς ἀληθείας, προχθὲς ἢ σήμερον; Ἐνῷ λοιπὸν, κύριοι, σήμερον ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς ἀποφεύγει μὲ τρόπον λίαν εὐφυῆ ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Βουλῆς, εἰς τὴν ἐπιθυμίαν ἐμοῦ τοῦ βουλευτοῦ καὶ τοῦ διαδεχθέντος ἐμὲ κυρίου Ῥηγοπούλου, ἔχομεν τὴν δήλωσιν τῆς γνώμης του καὶ τὰ ἐπίσημα πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, μολονότι ἡ γνώμη αὕτη διακλαδίζεται εἰς γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς σύμβουλος τοῦ στέμματος, καὶ εἰς γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς ἄτομον, ὡς βουλευτής. Ἐγὼ τὴν γνώμην του θεωρῶ ὑποχρεωτικὴν δι’ αὑτὸν καὶ ὑπὸ τὰς δύω αὐτοῦ ἰδιότητας, διότι δὲν πιστεύω, ὅτι τὸ ἄτομον, ὁ βουλευτὴς, δύναται ν’ ἀλλάξῃ γνώμην ὅταν γίνῃ πρωθυπουργὸς, ὅταν γίνῃ σύμβουλος τοῦ στέμματος, καὶ ὅταν ἐπισήμως ἔχῃ διαγεγραμμένας ἀρχὰς τοῦ πολιτικοῦ του σταδίου, δυνάμει τῶν ὁποίων ἀνεβιβάσθη εἰς τὴν ὑψηλὴν περιωπὴν εἰς ἣν εὑρίσκεται. Ὁ Κ. Δεληγεώργης εἰς τὴν πρώτην του ἀγόρευσιν μᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἡ γνώμη του περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας εἶναι γνωστὴ, ὅτι αὐτὸς φρονεῖ, ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας πρέπει νὰ καταργηθῇ, καὶ ὅτι ἁρμοδία εἶναι ἡ Βουλὴ αὕτη· ἀλλ’ ἐπρόσθεσεν, ὅτι καθ’ ὃ μέλος τῆς κυβερνήσεως δὲν δύναται νὰ λάβῃ οὐδὲν μέρος εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἀφίνει εἰς τὴν Βουλὴν ἐλεύθερον τὸ στάδιον τῆς ἀποφάσεώς της· αὐτὸ εἶναι γεγραμμένον εἰς τὰ πρακτικὰ, ἰδοὺ τί λέγει· «Γνωρίζετε, Κύριοι, ὁποία ὑπῆρχεν κλπ.»

§85Χ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἔφερα τὴν ἐρώτησιν αὐτὴν· λέγω δὲ ἤδη, ὅτι ἐκ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Κ. πρωθυπουργοῦ μένω λίαν εὐχαριστημένος (χειροκροτήματα). Ὁ Κ. ἀγορεύων ὁμιλεῖ βεβαίως ἐν ἰδίῳ ὀνόματι.

§86ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Δὲν ἐνόησα νὰ κάμω τὸν δικηγόρον τοῦ Κ. Χριστοπούλου, ὁμιλῶ μὲ τὸ δικαίωμα ὃ καὶ αὐτὸς ἐξήσκησεν, ὅπως ἐκφράσω τὰς πεποιθήσεις μου· ἐκεῖνος δύναται νὰ ἔμεινεν εὐχαριστημένος, ἐγὼ ὅμως ὄχι. Λοιπὸν, κύριοι, ἔχομεν διατετυπωμένην εἰς ἄλλην συνεδρίασιν παρὰ τὴν σημερινὴν τὴν ἰδέαν τῆς κυβερνήσεως, τὴν ἰδέαν τοῦ πρωθυπουργοῦ, τὴν ἰδέαν τὴν ἀτομικὴν τοῦ Κ. Δεληγιώργη· μᾶς λέγει, τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας πρέπει νὰ καταργηθῇ, μᾶς λέγει, ὅτι ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν γνώμην τῆς κυβερνήσεως ἐνεργεῖ σήμερον ὡς Συντακτικὸν σῶμα......

§87ΠΟΛΛΟΙ (Ἐξ ἀριστερῶν). Ποία ἄλλην ἐξήγησιν θέλεις;

§88ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ πολεμῶ τὴν σημερινὴν ὑπεκφυγὴν τοῦ πρωθυπουργοῦ. Θεωρῶν δὲ ὅτι εἰς ἄλλην συνεδρίασιν ἐξεφράσθη ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως, μεταβαίνω εἰς τὴν συζήτησιν αὑτῆς· ἐκθέτω τὴν ἰδικήν μου γνώμην ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν μέλλω νὰ δώσω, ὅταν τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν τὸ ζήτημα. Ὅταν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ὑπεβλήθη καὶ συνεζητήθη ὁ θεσμὸς περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὡς πολίτης τότε ἐδικαιούμην νὰ κάμω τὴν ἀτομικήν μου κρίσιν καὶ ἑπομένως αἱ κρίσεις, ἃς ἔκαμα, εἰσὶν αἱ ἐφεξῆς. Ἔκρινα ὅτι ὁ θεσμὸς αὐτὸς δὲν ἐδικαιολογεῖτο ἀναγραφόμενος ἐν τῷ Συντάγματι, διότι ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας μὴ ἔχον ἁρμοδιότητα, δικαιοδοσίαν, ψῆφον εἰς τὰ κοινὰ τῆς πολιτείας ζητήματα, ἠδύνατο κάλλιστα νὰ καθιερωθῇ καὶ δι’ ἑνὸς νόμου καὶ διὰ μιᾶς ὑπουργικῆς διαταγῆς· διότι τὶ ἄλλο εἶναι τὸ Συμβούλιον ἢ μία ἐκ τῶν συνήθων ἐπιτροπῶν, αἱ ὁποῖαι κατὰ καιροὺς συνιστῶντο πρὸς ἐπεξεργασίαν νόμου; Αὐτὴ ἦτο ἡ κρίσις μου ὡς πρὸς τὴν ἔποψιν τὴν νομοθετικήν. Κατόπιν ἠρεύνησα ἐν τῇ συνειδήσει μου, ἐν τῇ ἀσθενεῖ κρίσει μου, ἂν αὐτὸς ὁ θεσμὸς, αὐτὸ τὸ Συμβούλιον μὲ τὰ ἀποδοθέντα αὐτῷ καθήκοντα καὶ ἄνευ δικαιοδοσίας ἠδύνατο νὰ ἦναι ἐπιβλαβὴς, ἐπικίνδυνος, καταστρεπτικὸς εἰς τὰ δικαιώματα καὶ ἐλευθερίας τοῦ ἔθνους, ἢ ἂν ἦτο περιττός. Ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὸ Σύνταγμα ἐνεωτέρισε καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ὑπαρχούσας νομοθετικὰς ἐξουσίας. Κατὰ τὸ νέον Σύνταγμα, καταργηθείσης τῆς Γερουσίας, οἱ νόμοι προτεινόμενοι ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον, εἴτε ἀπὸ τοὺς βουλευτὰς, δὲν ἤθελον ὑφίστασθαι πολλαπλῆν καὶ περισκεμμένην κατὰ δύω βαθμοὺς δικαιοδοσίας βάσανον, ἀλλὰ θέλουν ἀποφασίζεσθαι ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τρεῖς αὐτῆς συνεδριάσεις. Εἰς τοιαύτην περίπτωσιν ἐσκέφθην ὅτι ἂν εἰς τὴν προπαρασκευὴν καὶ τὴν βάσανον καὶ τὴν ἐπεξεργασίαν τῶν νόμων προσεκαλεῖτο νὰ συνεργάζεται ἓν σῶμα συγκείμενον ἀπὸ εἰδικοὺς ἐπιστήμονας καὶ καταλλήλους ἄνδρας, δὲν δύναται νὰ φέρῃ καμμίαν βλάβην οὔτε εἰς τὴν ἐλευθερίαν, οὔτε εἰς τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ. Δὲν ἤμην ὅθεν δυσμενὴς ἀπ’ ἀρχῆς ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ σώματος, καὶ τὰ ἐπιχειρήματα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατεξανέστησαν κατὰ τῆς εἰσαγωγῆς αὐτοῦ τοῦ σώματος, τὰ ἐθεώρησα ἀβάσιμα, μὴ λογικά. Τὴν γνώμην μου ταύτην, κύριοι, ἐπεφυλάχθην νὰ μεταῤῥυθμίσω, ἂν ἡ πεῖρα ἤθελε μὲ διδάξει ὅτι αἱ σκέψεις μου ἦσαν ἐσφαλμέναι, καὶ ὅτι ὀρθότεραι ἦσαν αἱ τῶν ἐναντίων. Τὸ ἀπέδειξε, κύριοι, ἡ πεῖρα; Τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας συνεκροτήθη· ἐκλήθησαν εἰς αὐτὸ διάφορα πρόσωπα, ἐκ τῶν ὁποίων ἄλλα μὲν στολίζονται ἀπὸ τὴν ἐπιστήμην, ἄλλα ἀπὸ τὴν πεῖραν καὶ ἄλλα ἀπὸ ἄλλα συστατικὰ ἀναγκαῖα διὰ τὴν μόρφωσιν τῶν νόμων.

§89ΑΧΟΛΟΣ. Ὅστις εἶχε πατριωτισμὸν δὲν ἐδέχθη.

§90ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐδύναντο τὰ πρόσωπα ταῦτα νὰ ᾖναι ἔτι καλλίτερα, ἀλλὰ τὰ ἄρθρα περὶ τοῦ Συμβουλίου ἀπέκλεισαν διαφόρους ἱκανότητας διὰ τοῦ καθιερωθέντος ἀσυμβιβάστου τῆς θέσεως τοῦ Συμβούλου μετὰ πάσης ἄλλης ὑπηρεσίας. Ἀφ’ ἧς ἐποχῆς συνεκροτήθη ἡ Βουλὴ αὕτη, ἂν ἐξετάσωμεν τὴν πορείαν, τὴν διαγωγὴν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, θέλομεν εὕρει ὡς δικαιολογημένην τὴν γνώμην ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἀπ’ ἀρχῆς πολλοὶ καὶ ἐκ τοῦ λαοῦ καὶ ἐκ τῶν πληρεξουσίων ἐμόρφωσαν περὶ τῆς χρησιμότητος τοῦ σώματος τούτου παρὰ τὴν γνώμην τῶν ἐναντίων. Τὶ σᾶς ἔλεγον, κύριοι, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἤθελον τὸν θεσμὸν αὐτόν; Ἔλεγον, ὅτι αὐτὸς ὁ θεσμὸς θέλει εἰσαγάγει ἓν σῶμα, τὸ ὁποῖον θέλει πολεμεῖ τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους, θέλει τὴν μηδενίζει, τὴν καταστρέφει· ὅτι αὐτὸ τὸ σῶμα θέλει εἶσθαι ἓν σῶμα ἀριστοκρατικὸν, τὸ ὁποῖον θέλει συγκεντρώσει εἰς ἑαυτὸ τὴν παντοδυναμίαν· ὅτι αὐτὸ τὸ σῶμα ἀντὶ νὰ ὠφελήσῃ εἰς τὴν καλὴν κατάρτισιν τῶν νόμων, θέλει συντελέσει εἰς τὴν παραλυσίαν τοῦ Κράτους. Ἀπέδειξεν ἡ πεῖρα τοιοῦτόν τι ὡς πραγματικὸν, ὡς ἀληθές; Ἂν ἀπέδειξε τίποτε, ἀπέδειξε τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι ἀντὶ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας νὰ συμμαχήσῃ μὲ τὰ κατὰ καιροὺς ὑπουργεῖα καὶ νὰ ἀντιπράττῃ εἰς τὴν θέλησιν τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους, ἀπ’ ἐναντίας ἔχομεν παράδειγμα πρόσφατον, τὸ ὁποῖον σᾶς καθυπέβαλεν ὁ πρώην πρωθυπουργὸς, ὅτι τὸ Συμβούλιον ἦλθεν εἰς σύγκρουσιν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, οὐδέποτε ὅμως μετὰ τῆς Βουλῆς. Ὥστε, κύριοι, ἕως σήμερον τοὐλάχιστον δὲν ἔχομεν παράδειγμα δικαιολογοῦν τοὺς φόβους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καταφέρονται κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἔχομεν τώρα παραδείγματα, κύριοι, τῆς χρησιμότητος αὐτοῦ τοῦ σώματος; Μοὶ φαίνεται ὅτι ἂν ἀληθῶς, ἐμβριθῶς καὶ πατριωτικῶς σκεφθῶμεν, καὶ ἂν δὲν θέλωμεν ὑπὸ τοῦ πρίσματος τῶν παθῶν μας παρασυρόμενοι νὰ παραμορφώσωμεν τὴν ἀλήθειαν, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἐχρησίμευσε διὰ τῶν φώτων καὶ τῶν γνώσεών του εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων τῆς Βουλῆς, παρὰ ἔβλαψεν αὐτήν. Γνωρίζετε, κύριοι, καθὼς τὸ ὡμολόγησε τὸ παρελθὸν ὑπουργεῖον, ὅτι καθ’ ὃν χρόνον συνεδριάζουν αἱ Βουλαὶ, τὰ ὑπουργεῖα δὲν ἔχουν τὸν προσήκοντα ὑλικὸν καιρὸν νὰ προπαρασκευάζουν μετ’ ἐμβριθείας καὶ τῆς προσηκούσης τελειότητος τὰ νομοσχέδια· γνωρίζετε δὲ ἐξ ἰδίας ὑμῶν πείρας, πόσον εὔκολον ἡμεῖς θεωροῦμεν νὰ κάμνωμεν προτάσεις νόμων, ἀπὸ τὰς ὁποίας καὶ τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς γέμει καὶ ἕκαστος ἡμῶν ἔχει ἑκατοστύας εἰς τὴν οἰκίαν του. Εἶναι, κύριοι, ἔργον στιγμιαίας ἐργασίας, εἶναι ἔργον τοῦ παντὸς τὸ συντάττειν τοὺς νόμους; Νομίζω ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἐναντίον. Εἴδομεν λοιπὸν ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, ὁσάκις ὑπεβλήθη εἰς αὐτὸ πρότασις νόμου ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργείου ἢ τῆς Βουλῆς, τὸ Συμβούλιον αὐτὸ καταβάλλον μελέτας καὶ σπουδὰς, ὑπέβαλε πάντοτε ἐκθέσεις, διὰ τῶν ὁποίων προσεπάθησε νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς νομοθετικῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ἐπεξειργάζετο. Ποῖα λοιπὸν εἶναι αὐτὰ τὰ ἐπιβλαβῆ ἔργα τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας διὰ νὰ εὑρισκώμεθα εἰς αὐτὴν τὴν ἀγανάκτησιν καὶ ταραχήν; διὰ νὰ προσδοκᾷ τὸ ἀκροατήριον μετὰ τόσης ἀνυπομονησίας τὴν κατάργησιν αὐτοῦ τοῦ σώματος; Σήμερον, κύριοι, ἤκουσα ὅτι ζητεῖται ἡ κατάργησις τοῦ Συμβουλίου, διότι τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἰσήχθησαν εἰς αὐτὸ, δὲν ἔχουν τὰ ἀπαιτούμενα στοιχεῖα ἱκανότητος καὶ ἀνεξαρτησίας. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι ἐπιχείρημα, διότι ἡ κρίσις περὶ τῶν προσώπων ἐξαρτᾶται ἐκ τῶν συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν καὶ τῶν συμφερόντων καὶ διαφόρων ἄλλων περιστάσεων. Καὶ, κύριοι, προκειμένου νὰ κρίνωμεν περὶ τῆς χρησιμότητος ἑνὸς θεσμοῦ, δὲν πρέπει νὰ τὸν κρίνωμεν ὡς ἐκ τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα λειτουργοῦν, ἀλλ’ ἀσχέτως ἂν ᾖναι καλὸς ἢ χρήσιμος· διότι τοῦτο ὁμοιάζει, ὡς ἐάν τις ἔλεγεν, ὅτι ὁ θεσμὸς ὁ ἐν τῷ Συντάγματι περὶ ὑπάρξεως Βουλῆς εἶναι κακὸς, διότι οἱ βουλευταὶ δὲν εἶναι ἱκανοὶ, ἀνεξάρτητοι, κατάλληλοι. Πῶς ἠθέλατε ἀκούσει τὸ τοιοῦτον; δὲν ἠθέλατε τὸ θεωρήσει ὅτι εἶναι παράλογον καὶ τολμηρόν; Καὶ σήμερον πῶς δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ εἴπωμεν, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ συντάγματος περὶ Συμβουλίου εἶναι κακαὶ, διότι οἱ διορισθέντες Σύμβουλοι δὲν εἶναι οἱ κατάλληλοι καὶ οἱ ἱκανώτεροι; Δὲν πρέπει νὰ ἐπεμβαίνωμεν εἰς τὴν ἔρευναν τῶν προσώπων· ὁ διορισμὸς τῶν προσώπων εἶναι δικαίωμα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας.

§91ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό;

§92ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὸ εἶπαν πολλοί· τὸ εἶπεν ὁ Κ. Γρηγοριάδης.

§93ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. (θόρυβος). Δὲν τὸ θέλει ὁ λαὸς (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§94ΤΙΝΕΣ. Νὰ διακόψωμεν, Κ. Πρόεδρε.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς τελειώσῃ ὁ ἀγορεύων, καὶ τότε θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν. Θέλετε νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις;

§96ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. (Ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου, ἀπόψε! ἀπόψε!)

§97ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂν ἐξακολουθοῦν φωνάζοντες ἀπὸ τὰ ἀκροατήρια, βεβαίως θέλομεν φύγει.

§98ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Φύγετε! (θόρυβος).

§99ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ὁ ἀγορεύων, Κ. Πρόεδρε, μᾶς λέγει πάντοτε τὰ ἴδια, ἐπίτηδες ἀργεῖ.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἂν θέλῃ νὰ διακόψωμεν, ὄχι μὲ φωνάς· οἱ μὲν ναί, οἱ δὲ ὄχι.

§101ΤΙΝΕΣ. Ἂς τελειώσῃ ὁ ἀγορεύων πρῶτον.

§102ΕΤΕΡΟΙ. (δεξιόθεν). Αὔριον, Κ. Πρόεδρε.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὰς θέσεις σας· θὰ ζητήσω τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§104Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Ζητοῦντες νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, δὲν ἐννοοῦμεν βεβαίως νὰ παραβιάσωμεν κανένα. Εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ἐγὼ συμφωνῶ· τὰ ἀκροατήρια βεβαίως δὲν πρέπει νὰ θορυβῶσι· τὰ παρακαλοῦμεν νὰ ἡσυχάσωσι διὰ νὰ τελειώσῃ αὐτὴ ἡ συζήτησις, διότι ἔχομεν 3 ἡμέρας. Δὲν πρόκειται περὶ κανενὸς ζητήματος ὑπουργικοῦ, ἀλλὰ περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφασίσουν τὰ ¾ τῆς Βουλῆς. Ἂς ἐξακολουθήσῃ λοιπὸν ἡ συζήτησις νὰ τελειώσωμεν ἀπόψε.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλ’ εἶναι ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι λέγουν νὰ διακοπῇ.

§106ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Ἂς τελειώσῃ ὁ ἀγορεύων πρῶτον.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσωσιν ἀκόμη οἱ κ.κ. Ἰακωβάτος, Πλατὺς, Πετράκης, Χριστόπουλος καὶ Κουμουνδοῦρος, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸν κανονισμὸν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσουν.

§108ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Διὰ τῶν διακοπῶν καὶ κραυγῶν μὲ κάμνετε νὰ ἀργοπορῶ περισσότερον, ἐνῷ ἄνευ αὐτῶν ἤθελον φθάσει εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου μου· δὲν δέχομαι ὥστε κανεὶς νὰ μὲ διακόπτῃ. — Ὁ λαὸς, κύριοι, λέγουν, δὲν θέλει τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Εἶμαι καὶ ἐγὼ ἐκ τοῦ λαοῦ, μὲ ἀπέστειλε μία ἐπαρχία ὡς ἀντιπρόσωπόν της, συνωμίλησα μετὰ διαφόρων, καὶ ἂν εὗρόν τινας τῷ ὄντι καταφερομένους κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, εὗρον ὅμως ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ἀσπάζονται τὰς ἐναντίας ἰδέας. Πῶς δύνασθε νὰ μᾶς ἀποδείξητε, ὅτι ὁ λαὸς, καὶ λέγοντες λαὸν, ἐννοεῖτε βεβαίως τὸν λαὸν τὸν φορολογούμενον, τὸν λαὸν τὸν κτηματίαν, τὸν ἔμπορον, τὸν φιλήσυχον λαόν· πῶς δύνασθε νὰ μᾶς ἀποδείξητε, ὅτι ὁ λαὸς ἀπαιτεῖ καὶ ἐπιδιώκει καὶ μᾶς ἀναγκάζει νὰ καταργήσωμεν τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας; Τουλάχιστον, κύριοι, ὅταν ἐγὼ ἀπεφάσισα νὰ ζητήσω τὰς ψήφους τῶν συμπολιτῶν μου μετὰ τοῦ κ. λαζαρέτου, ἐπειδὴ ἔβλεπον πολλοὺς, οἱ ὁποῖοι μὲ προγράμματα ἔθετον ὡς ἀρχὴν τὴν κατάργησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, εἰς τὰς συνελεύσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμον μετὰ τοῦ συναδέλφου μου, ὑπέβαλα μὲν πάντοτε τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ οἱ συνεπαρχιῶταί μου, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐργατικοὶ, φιλήσυχοι καὶ μὴ ἀναμιγνυόμενοι εἰς τὰ πάθη καὶ ἀξιώσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἄλλον προορισμὸν, εἶπον, ὅτι δὲν βλέπομεν τὸ κακὸν, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ γίνῃ καὶ εἰς ἡμᾶς καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας ἐκ τῆς ὑπάρξεως ἑνὸς τοιούτου συμβουλευτικοῦ σώματος. (διακόπτεται ἀριστερόθεν). Φωνάζετε ὅσον θέλετε.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ δυσανασχετεῖτε διότι ἐκφράζει τὴν αὐτὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν καὶ ὁ κ. Βοϊδῆς Μαυρομιχάλης εἶπεν.

§110ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τέλος πάντων, κύριοι, διὰ νὰ σᾶς εὐχαριστήσω, ἀφοῦ μὲ διακόπτετε ἀφαρπαζόμενοι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ οὕτω καὶ ἐμὲ δυσκολεύετε καὶ τὸν ἑαυτόν σας ἀδικεῖτε, συμπεραίνων σᾶς λέγω ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς ὁμιλίας μου ἀπέβλεπεν εἰς τὸ ἑξῆς. Φωνάζει, λέγετε, ἡ κοινὴ γνώμη, ἀπαιτεῖ ὁ τύπος, ὁ λαὸς, τὴν κατάργησιν τοῦ Συμβουλίου. Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ! λέγω καὶ ἐγώ. Τί μὲ συνδέει μὲ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας; ποίας συμπαθείας δύναμαι νὰ ἔχω εἰς αὐτό; οὐδέν· ἐξ ἐναντίας βλέπετε, ὅτι ἡ κατάργησις αὐτοῦ τοῦ Συμβουλίου, καὶ ἂν δὲν ἀπαλλάττῃ τὴν πατρίδα ἀπὸ τοὺς ἐπικειμένους κινδύνους, δὲν σώζει τὰ οἰκονομικά μας· μ’ ὅλα ταῦτα, ἐπειδὴ τὸ Συμβούλιον αὐτὸ θέλει φέρει μίαν μικρὰν οἰκονομίαν εἰς τὸ πτωχὸν ἐθνικὸν ταμεῖον, ἂς καταργηθῇ. Δὲν βλέπω τί μὲ δεσμεύει νὰ φαίνωμαι τόσον ἀντιδημοτικὸς, νὰ ἀποδοκιμάζωμαι, νὰ ἐπικρίνωμαι ὑπερασπιζόμενος τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Ἐὰν εἶχα ἀξιώσεις εἴτε νὰ κυβερνήσω, εἴτε νὰ καθέξω τὴν θέσιν συμβούλου, ἐὰν εἶχον συγγενεῖς ἢ φίλους ἐντὸς αὐτοῦ, ἠμπορούσατε νὰ μὲ ἐπικρίνητε δικαίως, καὶ νὰ μὲ εἴπητε, ὅτι μεροληπτικῶς ὁμιλῶ. Ἀλλὰ, κύριοι, ὁμιλῶ καὶ νομίζω, ὅτι χρεωστῶ νὰ ὁμιλῶ ἐν πεποιθήσει καὶ συνειδήσει· ἐνδέχεται αἱ κρίσεις μου νὰ ἦναι ἐσφαλμέναι, ἐπαναλαμβάνω ὅμως νὰ διαβεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι εἶναι κρίσεις τῆς συνειδήσεώς μου, ἐλεύθεραι ἀπὸ προηγούμενα, ἀπὸ μέλλοντα ἢ ἀπὸ ἄλλα συμφέροντα. Λοιπὸν, κύριοι, νὰ καταργήσωμεν τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Δὲν μοὶ φαίνεται, ὅτι θέλετε εὑρῆ πολλοὺς φανατικοὺς ὑπὲρ τοῦ σώματος τούτου, ἀλλὰ ἄλλα εἶναι τὰ ζητήματα· ποία εἶναι ἡ ἀποστολή μας, ποία εἶναι ἡ ἁρμοδιότης μας καὶ τί δυνάμεθα νὰ πράξωμεν. Ἐδῶ, κύριοι, κατὰ πρῶτον πολεμῶ τὴν πρότασιν, ἥτις ἐγένετο καὶ ἥτις ἐπέφερεν ὅλην αὐτὴν τὴν συζήτησιν. Τὴν πολεμῶ ὡς ἀντικειμένην εἰς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της, ὥστε νὰ μὴ θελήσῃ δι’ αὐτοῦ τοῦ ζήλου καὶ τῆς ταχύτητος νὰ προχωρήσῃ εἰς ζήτημα περὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἔχει ἀποστολὴν οὐδὲ ἁρμοδιότητα, διότι βεβαίως ἐπίκειται καὶ ἡ ἐπίκρισις τῆς κοινῆς γνώμης καὶ ὅλου τοῦ ἐξευγενισμένου κόσμου, ἐὰν ἡμεῖς ἐναντίον τῶν καθηκόντων μας, τῆς ἀποστολῆς μας καὶ ἁρμοδιότητός μας δὲν βαίνωμεν κανονικῶς καὶ συνταγματικῶς, ἀλλὰ μετὰ ταχύτητος καὶ ἐκ συναρπαγῆς. Τί λέγει, κύριοι, τὸ ἄρθρον 108; «Ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου εἰς τὴν προσεχῆ βουλευτικὴν περίοδον, ἂν τὸ ζητήσωσι τὰ ¾ τῆς Βουλῆς·» ἐννοῶ λοιπὸν, κύριοι, μίαν πρότασιν, ἥτις νὰ ἔχῃ τοιουτοτρόπως. «Ἡ Βουλὴ ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου.» Τί μᾶς λέγει τὸ Σύνταγμα; Ἐὰν τὰ ¾ ἐξ ἡμῶν ζητήσουν τὴν ἀναθεώρησιν τῶν περὶ συμβουλίου διατάξεων, ἀναθεωρεῖται, ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις. Τοιαύτη εἶναι ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα; Συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὄχι· βλέπω, ὅτι δὲν τίθεται ἡ πρότασις, ὅτι ἡ Βουλὴ ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν, ἀλλά, ὅτι καταργεῖ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας διὰ τοὺς λόγους τούτους, τοὺς ὁποίους ἀναφέρει ἡ πρότασις, καὶ δι’ ὅσους θέλουν ἐκθέσει οἱ προτείναντες κατὰ τὴν συζήτησιν. Ἰδοὺ ἡ πρότασις καὶ αὐτὴ θὰ ψηφοφορηθῇ. Λοιπὸν αὐτὴ περιέχει τὰ 3 αὐτὰ ζητήματα· ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν καὶ τὴν προδικάζει ὡς ταυτιζομένην μὲ τὴν κατάργησιν, τὴν δὲ κατάργησιν τὴν ζητεῖ, καταδικαζομένου αὐτοῦ τοῦ σώματος ὡς λαομισήτου καὶ φθοροποιοῦ. Τοιαύτην πρότασιν δὲν δύναμαι ἐν συνειδήσει καὶ πεποιθήσει νὰ τὴν ψηφοφορήσω. Θέλω μίαν πρότασιν τοιαύτην, οἵαν σᾶς εἶπα, ἔχουσαν ὡς ἐφεξῆς. «Ἡ Βουλὴ ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου τοῦ Συντάγματος.» Τώρα, Κύριοι, πρόκειται ἐπ’ αὐτῆς τῆς προτάσεως νὰ ψηφοφορήσωμεν; Ἐὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἦτο ἁπλοῦν καὶ περιωρίζετο εἰς αὐτὸ καὶ μόνον τὸ ἀντικείμενον, σᾶς εἶπα ὅτι ἤθελεν εἶσθαι μωρὸς ἐκεῖνος, ὅστις προσκαλούμενος ν’ ἀναθεωρήσῃ ἕναν θεσμὸν ἐπικρινόμενον ὅπως δήποτε ἠρνεῖτο νὰ τὸν ἀναθεωρήσῃ, διότι τὴν ἀναθεώρησιν θέλουν τὴν ζητήσει πάντες· ἄλλοι μὲν διὰ νὰ βελτιώσουν αὐτὸν τὸν θεσμόν, ἄλλοι δὲ διὰ νὰ τὸν συμπληρώσουν, ἄλλοι διὰ νὰ τὸν καταργήσουν, καὶ ἑπομένως ἐντὸς τῆς ἐννοίας τῆς ἀναθεωρήσεως συμβιβάζονται αἱ πεποιθήσεις καὶ τὰ αἰσθήματα ὅλων ἡμῶν καὶ δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ κἀμμίαν ἀντιλογία εἰς τὸ νὰ ἀναζητήσωμεν τὴν ἀναθεώρησιν, καθ’ ὅσον ψηφίζων περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως δὲν προδικάζω τὴν ψῆφόν μου ἂν πρέπει νὰ καταργηθῇ ἢ νὰ μεταβληθῇ ὁ θεσμὸς αὐτός. Ἀλλά, Κύριοι, ἔρχεται τώρα τὸ ἄλλο ζήτημα. Ὅταν ἡ Βουλὴ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, καὶ ὅταν, κατὰ τὸ ἄρθρον αὐτό, ἐὰν τοῦτο τὸ ζητήσῃ διὰ τῶν ¾ της ἡ Βουλή, ἡ ἀναθεώρησις ἐπιτρέπεται, ἔρχεται ἀναγκαίως ἡ ἐξέτασις τοῦ ἄλλου ζητήματος, ἀπὸ ποῖον πρέπει νὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ ἀναθεώρησις. Ἐδῶ, Κύριοι, ἠκούσατε πολλὰς ἰδέας· ἐδῶ ἔχετε καὶ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις σᾶς λέγει, ὅτι ἡ Βουλὴ αὐτὴ μεταβαλλομένη εἰς Συντακτικὴν Συνέλευσιν θέλει συζητήσει καὶ ἀποφασίσει κατ’ οὐσίαν τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ θέλει ἀποφανθῆ.

§111ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εἶπεν αὐτό;

§112ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὸ εἶπε τὴν πρώτην φοράν, ἰδοὺ τὸ πρακτικόν. «Ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ, ὅτι εἰς τὸ ζήτημα περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἡ Βουλὴ ἐκπληροῖ ἔργον συντακτικόν.» Εἰς τὸ δεύτερον λοιπὸν αὐτὸ ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον συνδέεται μὲ τὸν ψῆφόν μας, διαφωνῶ πρὸς τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, παρατηρῶ δὲ, Κύριοι, ὅτι συνδέεται στενώτατα τὸ δεύτερον ἀντικείμενον μετὰ τοῦ πρώτου, διότι ὡς Βουλευτής, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους, ὅταν πρόκειται νὰ ἀποφασίσω τὴν ἀναθεώρησιν ἑνὸς θεσμοῦ, ἁπλῶς καὶ καθαρῶς δύναμαι νὰ συναινέσω, διότι ἡ ἀναθεώρησις δύναται νὰ συμπληρώσῃ ἀτελείας, νὰ βελτιώσῃ ἐπιβλαβεῖς διατάξεις ἢ ν’ ἀποδείξῃ περιττὸν τὸν θεσμόν. Ὅταν ὅμως βλέπω ὅτι ἤδη τὸ ἀντικείμενον εἶναι σπουδαιότερον διὰ τὰς συνεπείας, ὅταν σκεφθῶμεν ὅτι ἡ ἀναθεώρησις δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἀπὸ ἡμᾶς αὐτοὺς, ὅταν ἐκ τοῦ Συντάγματος προκύπτῃ ὅτι διὰ νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις ἀπαιτεῖται ἡ συγκάλεσις μιᾶς ἄλλης Βουλῆς, ἐχούσης διπλάσιον ἀριθμὸν Βουλευτῶν, καὶ ἑπομένως ἐπέρχεται ἡ ἀνάγκη νὰ τεθῇ ὁ τόπος εἰς νέας ἐκλογὰς, τότε πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἂν πρέπει, ἂν ᾖναι ἀνάγκη νὰ ἐκθέσωμεν σήμερον τὸν λαὸν εἰς νέας περιπετείας. Ἐγὼ, Κύριοι, καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, κατὰ τὴν ἰδέαν μου φρονῶ, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐγερθῇ παντάπασι ζήτημα. Ὅταν ὁ νόμος ᾖναι ῥητὸς, σαφὴς, ὅταν πρόκειται περὶ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ ἐφαρμόζηται καθ’ ἑρμηνείαν, ἀλλὰ κατὰ γράμμα, τότε μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ ἔγερσις τῶν ζητημάτων ἐμφαίνει τὴν γονιμότητα τοῦ νοὸς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὰ ἐξήγειραν. Πῶς θέλετε μὲ πείσει, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφασίσῃ τὴν κατάργησιν, τὴν βελτίωσιν τοῦ περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου, ὅταν εἰς τὸ ἄρθρον 108 δὲν εὑρίσκω ἄλλην ἐντολὴν πρὸς τὴν Βουλὴν ταύτην παρὰ μόνον τοῦ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν; Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ συζητῇ τις καὶ νὰ ἐρωτᾷ τις, ὅταν εἰς ἓν σῶμα ἀναγνωρίζεται τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ, ὅτι ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφασίσῃ νὰ δίδῃ ὁ ζητῶν; Λοιπὸν, Κύριοι, τὸ Σύνταγμα δὲν μᾶς δίδει ἐξουσίαν ν’ ἀναθεωρήσωμεν τὸν θεσμὸν αὐτὸν, ἀλλὰ μόνον νὰ ζητήσωμεν τὴν ἀναθεώρησιν αὐτοῦ· ἕως ἐδῶ περιορίζομαι, διότι τὸ ἄρθρον δὲν λέγει «ἐπιτρέπεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀναθεώρησις τοῦ θεσμοῦ.»

§113Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τί λέγει τὸ ἄρθρον; (θόρυβος.)

§114ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, Κ. Πρόεδρε, αὔριον. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν ὑπὸ τὴν πίεσιν αὐτοῦ τοῦ ἀκροατηρίου.

§115ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὸ ἄρθρον 108 ἐκφράζεται κατὰ τὸν αὐτὸν σχεδὸν τρόπον, ὅπως τὸ ἄρθρον 107. Εἰς τὸ ἄρθρον αὐτὸ 107 θέλετε εὑρῆ ὅτι εἰς τὴν Βουλὴν οὐδὲν ἄλλο δικαίωμα δίδεται παρὰ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν· ἐπίσης καὶ εἰς τὸ ἄρθρ. 108 οὐδὲν ἄλλο δικαίωμα δίδεται εἰς τὴν Βουλὴν παρὰ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἔκφρασιν «ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις,» μήπως τὸ προηγούμενον ἄρθρον δὲν λέγει «δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις;» Τὴν ἐπιτρέπει δὲ μόνον εἴς τινας περιστάσεις καὶ ὑπὸ τοὺς ὅρους οὓς διαγράφει· ὥστε διότι τὸ ἄρθρον 107 λέγει, ὅτι δὲν «ἐπιτρέπεται» δὲν ἠμπορεῖ εἰς τὴν λέξιν «ἐπιτρέπεται» νὰ δοθῇ ἔννοια ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλήν. Τὸ ἄρθρον, κύριοι, 108... (σάλος καὶ ἀποδοκιμασίαι· φωναὶ, κάτω, κάτω.)

§116ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τελείωσε τώρα. Ποῖον εἶναι τὸ πόρισμα τῆς ὁμιλίας;

§117ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἀφοῦ δὲν θέλετε ν’ ἀκούσητε, σᾶς λέγω ὅτι τὸ συμπέρασμά μου εἶναι ὅτι ἡ Βουλὴ αὐτὴ δύναται μὲν νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν, ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὴ ἁρμοδία ν’ ἀποφασίσῃ κατ’ οὐσίαν περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως, ἀλλὰ πρέπει νὰ διαλυθῇ καὶ νὰ γίνῃ ὅ,τι τὸ ἄρθρον 107 διατάττει. (Ἀποδοκιμασίαι ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§118ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Εἴμεθα ἐναντίον τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἀλλὰ δὲν θέλομεν νὰ γίνωνται τὰ τοιαῦτα ἐκ μέρους τοῦ ἀκροατηρίου.

§119ΑΧΟΛΟΣ. Παρακαλοῦμεν νὰ ἡσυχάσετε, διότι αἱ ἐπευφημίαι σας περισσότερον μᾶς βλάπτουν.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΟΙ ΑΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη παρακλήσεως, ὁ νόμος τὸ λέγει καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀποδοκιμάζουν καὶ ἐπιδοκιμάζουν.

§121ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ τελειώσωμεν, Κ. Πρόεδρε, εἰς ψηφοφορίαν.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι γεγραμμένοι εἰσέτι ὁ Κ. Ἰακωβάτος, ὁ Κ. Πλατὺς, ὁ Κ. Χριστόπουλος καὶ ὁ Κ. Σακελλαριάδης. Κ. Ἰακωβάτε, ἐὰν παραιτῆσθε, καθὼς καὶ οἱ ἄλλοι, θέλω προκαλέσει ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§123ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Γράψατε καὶ ἐμὲ, Κ. Πρόεδρε.

§124ΖΩΤΟΣ. Εἶναι καὶ ὁ Πλατὺς καὶ ὁ Κουμουνδοῦρος καὶ τώρα ὁ Κ. Λομβάρδος.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί κάμνετε, Κ. Βουλευταί; παραιτεῖσθε, Κ. Ἰακωβάτε;

§126ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Πλατύς;

§128ΠΛΑΤΥΣ. Παραιτοῦμαι.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Χριστόπουλος;

§130ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος;

§132ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Σακελλαριάδης;

§134ΠΟΛΛΟΙ. Παραιτεῖται.

§135ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Λομβάρδος;

§137ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν, Κ. Βουλευταὶ, ἀκούσατε, παρακαλῶ. Ἐκ τῆς συζητήσεως κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ προεδρείου τρία ζητήματα ἀναφαίνονται, τὰ ὁποῖα πρόκειται διὰ τῆς ψήφου σας νὰ λύσητε· αʹ.) ζήτημα καὶ κύριον εἶναι ἡ πρότασις περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ἄρθρου 108 τοῦ ἀφορῶντος τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας· βʹ) ζήτημα παρεμπῖπτον κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ προεδρείου εἶναι τὸ ἑξῆς· «ἡ Βουλὴ παραδεχομένη τὴν συζητουμένην πρότασιν περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ 108 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, εἶναι ἁρμοδία αὐτὴ ἡ ἰδία νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκδίκασιν τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος, ἤτοι εἰς τὴν πραγματικὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ῥηθέντος ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ναὶ ἢ ὄχι; γʹ) πρότασις προταθεῖσα παρὰ τοῦ Κ. Λομβάρδου, «τοῦ νὰ παραπεμφθῇ ἡ συζητουμένη πρότασις εἰς ἐπιτροπήν.» Κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ προεδρείου, ἡ ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἡ τοῦ Κ. Λομβάρδου, ἥτις προτείνει «νὰ παραπεμφθῇ ἡ συζητουμένη πρότασις εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς.»

§139ΠΟΛΛΟΙ. Ἐρωτήσατε τὸν Κ. Λομβάρδον, ἂν ἐπιμένῃ εἰς τὴν πρότασίν του.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιμένετε, Κ. Λομβάρδε;

§141ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα καὶ ἂν μείνω μόνος μὲ τὴν πρότασίν μου.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καλῶς. — Ἐννοεῖται, ὅτι τὰ δύω παρεμπίπτοντα ζητήματα θέλουν λυθῆ διὰ τῆς πλειονοψηφίας, τὸ δὲ κύριον ζήτημα διὰ τῶν ¾.

§143Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν δύναται νὰ λυθῇ κανὲν παρεμπίπτον ζήτημα, χωρὶς νὰ λυθῇ πρότερον τὸ κύριον ζήτημα.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὸ ἄλλο παρεμπίπτον ζήτημα, τότε ἀποφασίζομεν περὶ αὐτοῦ.

§145Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρὶν ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ ἂν θ’ ἀναθεωρήσῃ τὸ 108 ἄρθρον, πῶς θὰ προβῇ εἰς ἄλλο ζήτημα;

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρόκειται περὶ τῆς παραπομπῆς τῆς προτάσεως εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπήν. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι νὰ παραπεμφθῇ ἡ συζητουμένη πρότασις εἰς εἰδικήν τινα ἐπιτροπὴν τῆς Βουλῆς ἀνὰ παραπεμφθῇ» παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι (ἠγέρθησαν ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§147ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Καὶ ἐγὼ ἔχω διαφορετικὴν πρότασιν.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ἔχει μίαν πρότασιν· νομίζω, ὅτι τοιοῦτον ζήτημα δὲν ἦλθεν ὁλοτελῶς. Ἰδοὺ τί προτείνει ὁ Κ. Καλλιφρονᾶς· «Ἐρωτᾶται ἡ Βουλὴ ἐὰν ζητῆται ἡ κατὰ τὸ ἄρθρον 108 τοῦ Συντάγματος ἀναθεώρησις περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας παρ’ αὐτῆς.» Νομίζω, ὅτι τοιοῦτον ζήτημα δὲν ἦλθεν. Ἐκτὸς τούτου δὲν ἐγένετο ἀντίῤῥησις ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ζητεῖ. Λοιπὸν δὲν ἐπιμένετε, Κ. Καλλιφρονᾶ, νὰ τεθῇ αὐτὸ εἰς ψηφοφορίαν, διότι δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις. Ὁ Κ. Πετιμεζᾶς κάμνει τὴν παρατήρησιν, ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῇ τὸ κύριον ζήτημα. Ἐπιμένει εἰς τὴν ἰδέαν του;

§149ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὄχι.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν τὸ παρεμπίπτον ζήτημα· τὸ ἐπαναλαμβάνω· «ἡ Βουλὴ παραδεχομένη τὴν συζητουμένην πρότασιν περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου τοῦ Συντάγματος 108, εἶναι ἁρμοδία αὐτὴ ἡ ἰδία Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκδίκασιν τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος, ἤτοι εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ῥηθέντος ἄρθρου τοῦ Συντάγματος;»

§151ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ἀφοῦ, Κύριοι, ἡμεῖς παραδεχθῶμεν αὐτὸ, ἠμποροῦμεν νὰ μὴ παραδεχθῶμεν καὶ τὸ ἄλλο; Ἀφοῦ ἦλθε, κύριοι, ὁ καιρὸς νὰ ψηφίσωμεν ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα, καὶ εἰς τοῦτο ἴσως ὁ λαός μου θὰ ᾖναι ζηλότυπος, ὅτι τοῦ ἐπῆρα τὴν ἐξουσίαν, τότε θὰ εἴπω· ψηφίζω καὶ ἂν ὁ λαός μου δὲν εὐχαριστιθῇ εἰς τοῦτο, ἐὰν δὲν ἐξηγῆται ἡ ἰδέα αὐτοῦ, τότε ἂς μοὶ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔκαμα καλά. Ἕως ὅτου ὁ λαὸς δὲν μοῦ εἴπει, ὅτι ἀνήκει εἰς αὐτὸν καὶ ὄχι εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους του ἡ ἐξουσία τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου, ψηφίζω τοῦτο, καὶ μετὰ ταῦτα τὰ ¾ τῆς Βουλῆς θέλουν δείξει τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι καλλίτερα ν’ ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὴν βάσιν καὶ ἔπειτα νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ παρεμπίπτοντα ζητήματα;

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολλοὶ τῶν ἀγορευσάντων εἶπον, ὅτι πρὶν ἡ Βουλὴ λύσῃ τὸ ζήτημα, ἐπιθυμοῦν νὰ μάθουν καὶ τὴν ἰδίαν συνέπειαν τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, ναὶ ἢ ὄχι.

§153ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ μετοχὴ «παραδεχομένη» ν’ ἀναλυθῇ εἰς τὸ «ἐὰν παραδεχθῇ».

§154ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ζητῶ τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος. Κύριοι, ἐγὼ ὑποστηρίζω τὴν ἰδέαν, ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ ἡ ψηφοφορία τοῦ κυρίου ζητήματος. Δὲν ἐπαναλαμβάνω περιπλέον, ὅτι κατὰ τὴν ἰδέαν μου πρόκειται περὶ σοβαροῦ βήματος, τὸ ὁποῖον ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα δυσάρεστα, καὶ παρακαλῶ, σκεφθῆτε πρότερον, πρὶν προβῶμεν εἰς ψηφοφορίαν. Περὶ τοῦ «ἐὰν ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἡ Βουλὴ αὐτὴ νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ἄρθρου περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας» οὐδεὶς τὸ ἀμφισβητεῖ· «περὶ τοῦ ἂν ὅμως ἡ Βουλὴ αὐτὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, εἶναι ἀμφισβητούμενον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς». Δικαιοῦμαι ὅθεν νὰ ὑποθέσω, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ παρουσιασθῶσιν αἱ ἀμφισβητήσεις αὗται καὶ ἐκ μέρους τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ὅτι τὸ ἄλλο συναλλαττόμενον μέρος ἠμπορεῖ νὰ σκέπτεται ὅπως σκέπτωνται ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀρνοῦνται ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὸ δικαίωμα τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἐὰν ἤθελεν ἀφεθῆ ἡ συζήτησις ἐλευθέρα, ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν ἤθελε νὰ προβῇ τόσον ὀγλίγωρα καὶ ἄνευ τῶν κλονισμῶν.....

§155ΠΟΛΛΟΙ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου.

§156ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐάν, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸ συνάλλαγμα μεταξὺ θεωρείων καὶ Βουλῆς δὲν ἐλάμβανε χώραν, ἤθελον ζητήσει τὸν λόγον δι’ αὔριον καὶ ἤθελον ζητήσει, ὅπως ἡ Κυβέρνησις, τὸ Ὑπουργεῖον μᾶς ἐκφρασθῇ καθαρώτερα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἀφοῦ ἅπαξ προσεκλήθη· καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ μᾶς ἀναιρέσῃ μίαν μεγάλην συνταγματικὴν ἀρχὴν, ἡ ὁποία εἶναι αὐτὴ, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ὀφείλει νὰ λαμβάνῃ μέρος εἰς τὰς συζητήσεις καὶ νὰ ἐκφράζῃ τὴν γνώμην του ἐπὶ τῶν διαφόρων ζητημάτων, ὅταν προσκαλῆται.

§157ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι τὸ ἀντικείμενον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐλάβατε τὸν λόγον· δὲν ὁμιλεῖτε ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§158ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Τότε, Κ. Πρόεδρε, ἔχω καὶ ἐγὼ τὸν λόγον καὶ προηγοῦμαι.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ θέματος ἕκαστος τῶν βουλευτῶν δύναται νὰ ζητήσῃ τὸν λόγον. Ἐπὶ τοῦ θέματος λοιπὸν, Κ. Λομβάρδε.

§160ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προτάξωμεν πρῶτον τὸ ζήτημα τὸ οὐσιαστικὸν, διότι περὶ αὐτοῦ δὲν ὑπάρχει διαφωνία· καθόσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον ζήτημα, ἐκεῖ ὑπάρχει διαφωνία. Καθόσον ἀποβλέπει τὸ δεύτερον ζήτημα, εἶναι, ἐπαναλέγω, διαφωνία· τουλάχιστον ἀφήσατε τοῦτο δι’ αὔριον ἵνα τὸ συζητήσωμεν καὶ τὸ ψηφίσωμεν μὲ περισσοτέραν σκέψιν. Ἐγὼ σᾶς εἶπον προηγουμένως, ὅτι δι’ ἐμὲ δὲν ἠμπορεῖ νὰ μὲ ἐλέγξῃ ὁ κόσμος, καὶ σᾶς εἶπον, ὅτι θέλω ἀρνηθῆ ψῆφον, διότι δὲν θὰ δεχθῶ καμμίαν συνέπειαν καὶ θὰ μείνω ἥσυχος. Αὐτὰ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὑποβάλω.

§161Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Τὸ ζήτημα, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ τὸ δικαίωμα διὰ τῶν ¾ αὐτῆς νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν, δὲν εἶναι ζήτημα. Ἠγέρθη λοιπὸν τὸ ζήτημα, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἁρμοδία οὐσιαστικῶς νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα. Εὐθὺς ἀφοῦ ἀποφασισθῇ τοῦτο, ἔρχεται ἡ ψηφοφορία διὰ τῶν ¾ περὶ ἀναθεωρήσεως, ὥστε κατ’ ἀνάγκην ἔρχεται πρῶτον τὸ περὶ ἁρμοδιότητος.

§162ΣΕΡΒΟΣ. Ἡ παρατήρησις, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος Κ. Λομβάρδος, μοὶ φαίνεται ὅλως παράδοξος. Σᾶς λέγει ἐν ἄλλοις λόγοις νὰ δικάσωμεν τὸ ζήτημα, πρὶν ἢ γνωρίσωμεν, ἐὰν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ δικάσωμεν. Δικάζομεν, λέγει, τὴν οὐσίαν, τὴν τρίτην πρότασιν· ἀλλὰ πῶς δυνάμεθα νὰ δικάσωμεν αὐτὸ τὸ ζήτημα πρὶν γνωρίσωμεν ἐὰν εἴμεθα ἁρμόδιοι; Τὸ ζήτημα τῆς ἁρμοδιότητος προηγεῖται.

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιμένει ὁ Κ. Λομβάρδος εἰς τὴν πρότασίν του;

§164ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μάλιστα, καὶ μόνος ἐὰν μείνω.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Λομβάρδου, καθ’ ἣν προτείνει νὰ προηγηθῇ ἡ πρότασις τῆς αἰτήσεως τῆς ἀναθεωρήσεως.

§166ΠΑΔΟΒΑΣ. Πρὶν προκληθῇ ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ, μοὶ φαίνεται ὅτι αὐτὸ εἶναι ἤδη δεδικασμένον παρὰ τῆς Βουλῆς, καὶ παρακαλῶ νὰ ἐνθυμηθῆτε τὰ διατρέξαντα καὶ χθὲς καὶ προχθές. Ἐγὼ ἀπ’ ἀρχῆς, ὅταν ἔλαβον τὸν λόγον τὴν πρώτην ἡμέραν, εἶχον θέσει τὰ ζητήματα κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον· αον) ζήτημα, τὴν οὐσίαν περὶ ἀναθεωρήσεως· βον) τὴν ἔκτασιν αὐτῆς τῆς ἀναθεωρήσεως καὶ ἑπομένως τὴν ἁρμοδιότητα· καὶ τότε ἤκουσα πολλοὺς ἀπὸ τοὺς ἐντίμους ἀντιπροσώπους καὶ κυρίως ἀπ’ αὐτὸ τὸ μέρος (δεικνύει τὴν δεξιὰν πτέρυγα), ὅτι ὑπεστηρίχθη αὐτὴ ἡ σειρὰ τῶν ζητημάτων, καὶ παρεδέχθη, ὅτι πρῶτον ζήτημα πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἁρμοδιότητος ἢ ἀναρμοδιότητος· ὥστε δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπανέλθωμεν.

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν. Οἱ θέλοντες νὰ προταχθῇ ἡ ψηφοφορία περὶ τοῦ κυρίου ζητήματος, τουτέστι περὶ τῆς αἰτήσεως τῆς ἀναθεωρήσεως κατὰ τὸ 108 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἀπεῤῥίφθη. Ἑπομένως θὰ προηγηθῇ ἡ ψηφοφορία τοῦ ἑτέρου ζητήματος· «Ἡ Βουλὴ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἤθελε παραδεχθῆ τὴν συζητουμένην πρότασιν περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, εἶναι ἁρμοδία, αὐτὴ ἡ Βουλὴ, νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκδίκασιν τοῦ οὐσιαστικοῦ ζητήματος, ἤτοι εἰς τὴν πράγματι ἀναθεώρησιν τοῦ ῥηθέντος ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ναὶ ἢ ὄχι;» Θέλετε δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως;

§168ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ἀναστάσεως.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ὅπως τὴν ἠκούσατε, παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται σχεδὸν ἅπαντες). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη· (χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Τὸ ἄλλο ζήτημα νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, διότι ἀπαιτοῦνται τὰ ¾.

§170ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ Προεδρείου, δὲν εἶναι καθαρὰ ἡ πρότασις, διότι ἰδοὺ τί λέγει· «Προτείνομεν συμφώνως μὲ τὸ ἄρθρον 108 τοῦ Συντάγματος τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς ἐπικρατείας ἄρθρου τοῦ Συντάγματος πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ καταργηθῇ ....»

§172ΠΟΛΛΟΙ. Αὐτὸ νὰ λείψῃ.

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν νομίζω, ὅτι εἶναι καλλίτερον αὐτό· «Ἡ Βουλὴ παραδέχεται τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ περὶ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας ἄρθρου κατὰ τὸ ἄρθρον 108 τοῦ Συντάγματος, ναὶ ἢ ὄχι;

§174ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. Εὖγε!

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν πρότασιν λέγουν ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 149· 120 εἶπον ναὶ, 26 εἶπον ὄχι καὶ 3 ἠρνήθησαν. Ἄρα παρεδέχθη ἡ πρότασις τῆς ἀναθεωρήσεως μὲ ψήφους πλέον τῶν ¾. (χειροκροτήματα ῥαγδαῖα καὶ ζητωκραυγαὶ ὑπὲρ τῆς Βουλῆς ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Θέλει ἡ Βουλὴ νὰ ἐξακολουθήσωμεν ἀκόμη ἢ ν’ ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον;

§177ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ Συνεδρίασις. Ὥρα 6. Μ. Μ.