1865.07.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 29.

Τῆς 21 Ἰουλίου 1865.

(Τετάρτη).

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης Συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολλοὶ τῶν Κυρίων βουλευτῶν ζητοῦν ἄδειαν ἀπουσίας, εἶναι περίπου 30. Τί φρονεῖ ἡ Βουλή;

§4ΤΙΝΕΣ. Νὰ σκεφθῶμεν μετὰ τὴν ἀπάντησιν.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κατάδικοι τοῦ Ναυπλίου εὑρισκόμενοι ἐντὸς τῶν φυλακῶν παραπονοῦνται διὰ τὴν κακὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται, καὶ ἡ ὁποία προέρχεται βεβαίως ἀπὸ τὴν πληθὺν αὐτῶν, εἶναι περίπου 300. Ἔστειλαν ἀναφορὰν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐπικαλοῦνται τὴν φιλανθρωπίαν αὐτῆς.

§6ΤΙΝΕΣ. Νὰ συστηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§7ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Ἔρχομαι κ’ ἐγὼ, Κύριοι, νὰ καταγγείλω ἐνώπιον ὑμῶν κακούργημα, ὅπερ, ἂν μείνῃ ἀτιμώρητον, δύναται νὰ σύρῃ ἐπὶ τῶν κεφαλῶν ἡμῶν τὴν δικαίαν κατάραν τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἀνθρώπων. Ἀπαισία καὶ φοβερὰ νόσος καταμαστίζει τὴν Ἀνατολὴν ἅπασαν. Πρὸς ἀποφυγὴν τῆς καταστρεπτικῆς μάστιγος ἄπειροι οἰκογένειαι προσέρχονται αἰτοῦσαι παρ’ ἡμῖν ἄσυλον καὶ παραμυθίαν. Ἐννοῶ, ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς ἰδίας συντηρήσεως δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν αὐστηρότητα τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἡ κυβέρνησις ἔκρινεν εὔλογον νὰ παραδεχθῇ πρὸς σωτηρίαν τοῦ τόπου. Ἀλλὰ τοὺς ἐπὶ τῶν σκοπέλων ἀγωνιῶντας εἶναι δίκαιον νὰ τοὺς ἀκούωμεν νὰ βλασφημῶσι τὴν ὥραν, καθ’ ἣν ἔθεσαν τὸν πόδα ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους; Ἡ πεῖνα κατατρώγει τὰ σπλάγχνα των, καὶ ἡ αἰσχροτέρα κερδοσκοπία ἐκμεταλλεύεται τὴν ὀδυνηρὰν θέσιν των.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βλέπω, ὅτι προκαλεῖτε συζήτησιν.

§9ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Ὄχι, Κύριε Πρόεδρε. Καταθέτω ἐνώπιον ἡμῶν τεμάχιον ἄρτου ὡς δεῖγμα τῆς ἀπανθρωπίας ἐκείνων, οἵτινες ὡς τροφοδόται ἀνεδέχθησαν νὰ προμηθεύσωσιν εἰς τοὺς δυστυχεῖς ἐκείνους τὰ πρὸς ζωάρκειαν. Ἂς ἴδῃ ἡ Βουλὴ καὶ ἂς κρίνῃ ἂν ᾖναι δυνατὸν ἐν τῇ ἐποχῇ, ἐν ᾗ ζῶμεν, εἰς ἀνθρώπινα ὄντα νὰ προσφέρεται τοιαύτη τροφή. Τοιοῦτον ἀνοσιούργημα προσβάλλει, Κύριοι, τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους, εἶναι ὕβρις φοβερὰ κατὰ τῆς φύσεως, κατὰ τοῦ Θεοῦ, κατὰ τῆς ἀνθρωπότητος. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ διατάξῃ ἀνάκρισιν πρὸς ἀνακάλυψιν τῶν κακούργων. Ἡ ἱκανοποίησις αὕτη ὀφείλεται εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα, διότι πρέπει νὰ μάθῃ ὁ κόσμος, ὅτι τοιαύτη ἱεροσυλία δὲν ἔμεινεν ἀτιμώρητος. Ὁ ἄρτος ἐκεῖνος, δι’ οὗ τρέφονται οἱ ἐν τοῖς λοιμοκαθαρτηρίοις συνδιαιτώμενοι μετὰ τῆς χολέρας εἶναι ἱκανὸς νὰ καταδείξῃ τὴν παροῦσαν ἐλεεινότητά μας, καὶ δύναται νὰ μαρτυρήσῃ περὶ τῆς καταστάσεώς μας μετὰ πολλῆς μεγαλειτέρας ἀκριβείας παρ’ ὅσον ὅλαι ὁμοῦ αἱ συζητήσεις, αἵτινες μέχρι τοῦδε ἀπησχόλησαν τὴν Βουλήν.

§10ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (ὑπουργ. Ναυτικῶν). Ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι δὲν δύναται νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῆς τῆς ἐπερωτήσεως, πρὸς καθησύχασιν αὐτῆς καὶ πρὸς ἐξάλειψιν ἐκείνης τῆς μομφῆς, ἥτις οὐχὶ μόνον ἤθελε πέσει κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλά, κατὰ τὴν ἰδέαν μου, καθ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, ἀπὸ καρδίας εὐχαριστῶ τὸν Κύριον βουλευτὴν Λευκάδος διὰ τὴν ἐπερώτησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε, δύναμαι δὲ νὰ διαβεβαιώσω, ὅτι ὁλόκληρος ἡ Κυβέρνησις τὰ αἰσθήματα ταῦτα συμμερίζεται. Διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ κακουργήσας αὐτὸς ὑπάλληλος ἐπαύθη, διετάχθη ἡ παραπομπή του ἐνώπιον τοῦ εἰσαγγελέως, νὰ ἦσθε δὲ βέβαιοι, Κύριοι, ὅτι θέλει τιμωρηθῆ κατὰ τὸν νόμον, τὸ γεγονὸς δὲ, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Λευκάδος, εἶναι σύμφωνον πρὸς τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας καὶ ἡμεῖς ἐλάβομεν.

§11ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ὑπάρχει πλοῖον ἐκεῖ τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον σταθμεύει;

§12ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὑπάρχει.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Δεληγεώργης, ἔχει τὸν λόγον.

§14Ε. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λαμβάνω τὸν λόγον, Κύριοι, μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν συμμερίζεται τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐξέφρασαν δύω συνάδελφοι χθὲς, ὁ Κ. βουλευτὴς Κέας καὶ ὁ Κ. βουλευτὴς Παξῶν, κατὰ τοὺς ὁποίους αἱ συζητήσεις, εἰς ἃς σήμερον ἐνασχολούμεθα, εἶναι μάταιαι καὶ περιτταὶ, τὸ μὲν, διότι δι’ αὐτῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξοφληθῇ τὸ δάνειον τῶν ἑξήκοντα ἑκατομμυρίων, τὸ δὲ διότι δὲν δύναται νὰ ἐπανορθωθῇ ἡ ἀδικία ἡ γενομένη πρὸς τὸν Κ. Κυπριάδην κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν πληρεξουσίων! διότι, ἂν τοιαύτας ἰδέας καὶ τοιαύτας ἀρχὰς πρεσβεύωσιν οἱ βουλευταὶ, δὲν δύνανται οἱ ἀντιφρονοῦντες νὰ εὕρωσι θέσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, διότι δὲν ἔχουν καμμίαν ἐντολὴν νὰ ἐκπληρώσωσι, καὶ ἔπρεπε νὰ ἀπέλθωσιν. Ἐλπίζω ὅμως, ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ σκοποῦσι νὰ μὴ παραβιάσωσι τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον παρ’ αὐτοῦ, νὰ ὑπερασπίζωνται καρτερικῶς καὶ μετὰ ζήλου τὸ δικαίωμα, ὅπερ ἐν τῷ συντάγματι διετήρησεν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς, δηλονότι τὸ ἥμισυ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Ἐλπίζω, ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι, εὑρόντες τὴν Ἑλλάδα εἰς ὑψηλὴν περιωπὴν, τὴν τῆς συνταγματικῆς πολιτείας, δὲν θέλουσι καταδεχθῆ ν’ ἀποδείξωσιν αὐτὴν ἀναξίαν τῆς θέσεως ταύτης. Λαβὼν τὸν λόγον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως συζητήσεων, ἐξέφρασα τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔπρεπε ν’ ἀποφύγῃ τὴν λεπτομερῆ ἐξέτασιν τῶν διαταγμάτων, διὰ τοὺς λόγους οὓς ἐξέθεσα τότε· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἰδίως ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου ἐπεμβῆκεν εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος, καὶ διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι καὶ πάλιν νὰ λάβω τὸν λόγον εἰς τὴν γενικὴν ταύτην συζήτησιν. Δὲν μὲ παρεκίνησεν εἰς τοῦτο, κύριοι, τὸ ζήτημα τῶν προσωπικοτήτων, τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἐκ παρεξηγήσεως τῶν λόγων μου, διότι τὰ προσωπικὰ ζητήματα δὲν ἐνδιαφέρουσιν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τὴν Βουλὴν, καὶ ὁσάκις τὴν ἐνδιαφέρουσιν εἶναι δευτερευούσης ἀξίας. Ἀλλὰ θέλω ἐπασχολήσει τὴν Βουλὴν, ὅσον δύναμαι συντόμως, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ ἔφερεν εἰς μέσον. Δύω εἶναι ἰδίως τὰ ζητήματα ταῦτα, τὸ ζήτημα τῆς τάξεως, καὶ τὸ ζήτημα τῆς οἰκονομίας· διότι ὁ Κ. πρωθυπουργὸς, δίδων λόγον τῶν πεπραγμένων καὶ ὑπερασπίζων τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεώς του, ἐξέθεσεν, ὅτι πρὸς συντήρησιν τῆς τάξεως εὑρεθεὶς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ πράξῃ ἄνευ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, προέβη εἰς τὰ ἔργα, εἰς τὰ ὁποῖα προέβη, καὶ ὅτι ἐκτελῶν αὐτὰ ἐπρόσεξε πολὺ εἰς τὴν οἰκονομίαν, ὡς ὑπὸ πνεύματος τοιούτου ἐμφορούμενος. Ἐξετάζω κατὰ πρῶτον τὸ ζήτημα τῆς τάξεως, ὄχι διότι ἡ οἰκονομία εἰς Κράτος ἐνδεὲς, καθὼς εἶναι τὸ Ἑλληνικὸν, δὲν ἔχει πρωτίστην ἀξίαν, ἀλλὰ διότι δὲν ἐπιθυμῶ οὔτε δι’ ὀλίγον ἡ ἀντιπολίτευσις τῆς Συνελεύσεως νὰ μείνῃ μὲ τὴν εὐθύνην, ὅτι ἐγένετο αἰτία τῆς καταπατήσεως τοῦ θεμελιώδους νόμου, αὐτὴ, ἥτις ὑπερησπίσθη τὸν θεμελιώδη νόμον μὲ τόσην καρτερίαν, καὶ ἡ ὁποία δὲν ἔλαβε τὴν ἐντολὴν νὰ τὸν ἐφαρμόσῃ καὶ δὲν τὸν ἐφήρμοσεν, οὔτε παρέλαβεν αὐτὸν εἰς τὰς χεῖράς της διὰ νὰ τὸν φυλάξῃ. Ἐννοῶ, κύριοι, τὴν θέσιν τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ· ἐννοῶ, ὅτι, ἐπιχειρῶν νὰ δικαιολογήσῃ τὴν καταπάτησιν τοῦ θεμελιώδους νόμου, ἐννοῶ, ὅτι εἶναι ἠναγκασμένος νὰ προσφύγῃ εἰς ἐπιχειρήματα στενοχωρημένα, δὲν ἐπίστευον ὅμως, ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦτο ἤθελεν ἀναπτύξει μέχρι προσβολῶν κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, πρὸς τὴν ὁποίαν ἀνταγωνίζεται, ἰσχυριζόμενος ὅτι τὸ πνεῦμα, αἱ ἀρχαὶ, αἱ τάσεις τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης ἐνέπνεον φόβον διαταράξεως τῆς δημοσίας τάξεως! Ἠδυνάμην, ἵνα δικαιώσω τὴν ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην καὶ ἀφοπλίσω τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τοῦ ὅπλου μεθ’ οὗ ὡπλίσθη, νὰ σταματήσω εἰς ταύτην μόνον τὴν ἀπάντησιν, ὅτι τίποτε δὲν συνέβη εἰς τὸ Κράτος, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις διεμαρτυρήθη μὲν καὶ ἀπεχώρησεν ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ δὲν ἔδωκε καμμίαν ἀφορμὴν νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι μετέβαλε πολιτικὴν, διότι οὔτε ἄνευ λόγου ἀπεχώρησεν ἢ κρύφα, οὔτε ἀπεχώρησε διαῤῥήξασα πάντα δεσμὸν μετὰ τῶν καθεστώτων· ἐξεναντίας τὴν πέμπτην ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔμελλον τὰ ἔργα τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐπισφραγισθῶσι διὰ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Βασιλέως ἐν τῷ μέσῳ τῶν πληρεξουσίων, καὶ διὰ τῆς ὁρκωμοσίας αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ συντάγματος, ἡ ἀντιπολίτευσις προσῆλθε καὶ συνέπραξε μεθ’ ὅλων τῶν ἀντιπροσώπων εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς πράξεως, ἥτις ἔμελλε νὰ παγιώσῃ καὶ τὴν νέαν Βασιλείαν καὶ τὸ νέον πολίτευμα καὶ τὴν νέαν τάξιν τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ περιπλέον ἠδυνάμην νὰ εἴπω εἰς τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργὸν, τί δικαίωμα ἔχετε νὰ ἐπιῤῥίπτετε τὴν μομφὴν ταύτην εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἀφοῦ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο οὔτε εἷς ἕλλην καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα ὡπλίσθη, ὥστε νὰ εἴπητε, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις τὸν ὥπλισεν, ἵνα διαταράξῃ τὴν τάξιν, καὶ εἰς καμμίαν ἐπαρχίαν ἡ τάξις δὲν ἐταράχθη, διὰ νὰ εἴπητε ὅτι ἕνεκεν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἡ τάξις ἐταράχθη, καὶ καμμία ἀντίπραξις δὲν ἐγένετο εἰς τὴν Διοίκησιν τοῦ Κράτους, ὥστε νὰ μᾶς εἴπητε, σεῖς μοὶ ἀντιπράττετε, καὶ εἰς τὴν παράνομον εἴσπραξιν τῶν φόρων οὐδεμίαν ἀπηντήσατε δυσκολίαν, διὰ νὰ αἰτιαθῆτε τὴν ἀντιπολίτευσιν; Λέγω δὲ ταῦτα, ἐλπίζων ὅτι ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς δὲν φρονεῖ, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν βαρύνει διόλου εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς ἐν τῷ τόπῳ τάξεως, ὥστε τὴν διατήρησιν αὐτῆς κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ν’ ἀντιποιηθῇ ὁλόκληρον ἡ Κυβέρνησις. Δὲν βλέπω λοιπὸν, κύριοι, ἄλλο τι νὰ δύναται νὰ ἐπικαλεσθῇ ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς πρὸς ὑποστήριξιν τῶν φόβων του περὶ τάξεως ἢ μόνον τοῦτο· ὅτι ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσι ταύτῃ περιελαμβάνοντο τὸ πλεῖστον μέρος τῶν ἀνδρῶν, οἵτινες εἰργάσθησαν κατὰ τὴν ἐπανάστασιν, καὶ οὕτω ν’ ἀποδώσῃ εἰς αὐτὴν ἕξεις διαταράξεως τῆς τάξεως, ἀρυόμενος αὐτὰς ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι κατὰ τὴν ἐπανάστασιν ἔλαβε μέρος ἐνεργόν. Ἀλλ’ ἡ ἀντιπολίτευσις, κύριοι, καθόσον ἀφορᾷ τὰς ἐπαναστάσεις, ἔχει ἰδέαν καθαρὰν, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ὀφείλει νὰ ἀγνοῇ, διότι εἶναι ἐπισήμως διατετυπωμένη· ἔχει τὴν ἰδέαν, ὅτι αἱ ἐπαναστάσεις δὲν εἶναι ἔργον τῶν ἀτομικῶν θελήσεων· πρεσβεύει τὴν ἀρχὴν, ὅτι ἡ ἐπανάστασις τῆς 10 Ὀκτωβρίου προῆλθεν ἕνεκα τῆς διανοητικῆς προόδου τοῦ τόπου, καὶ ὅτι ἐτελείωσε καὶ ἐπέτυχε, διότι ὑπῆρχεν ὁμόθυμος καὶ γενικὴ πεποίθησις εἰς ὅλον τὸ ἔθνος περὶ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς. Δὲν εἶναι λοιπὸν τὸ πνεῦμα τῆς ἀταξίας, δὲν εἶναι ἡ μανία τοῦ νὰ εὑρίσκεται τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος αἰωνίως εἰς διαπληκτισμοὺς, εἰς διαιρέσεις, εἰς φόβους, εἰς δυστυχήματα, ἅτινα ἐνέπνεον τὴν ἀντιπολίτευσιν· ἀλλ’ ἡ 10 Ὀκτωβρίου ἦτο ἡ φυσικὴ φορὰ τῶν πραγμάτων, ἦτο ἡ πεποίθησις ἡ γενικὴ, ἡ ὁποία εἶχεν ἐξαπλωθῆ καθ’ ὅλον τὸ ἔθνος· καὶ ἂν ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἤθελεν ἐνθυμηθῆ ὁποῖοι ἄνδρες ἔλαβον μέρος εἰς τὴν προσωρινὴν Κυβέρνησιν τῆς ἐπαναστάσεως, ἂν ἐνθυμεῖτο τὸν Κ. Βούλγαρην, τὸν Κ. Ῥοῦφον, τὸν Κ. Ζαΐμην καί τινα ἄλλα πρόσωπα, ἤθελεν ἰδεῖ, ὅτι οὐδὲν ἐξ αὐτῶν εἶχε τὸν χαρακτῆρα τοῦ ταραξίου ὁ Κ. Ῥοῦφος, ὁ Κ. Βούλγαρης, ὁ Κ. Ζαΐμης, ἄνθρωποι ταραξίαι, ὁρμηθέντες εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου, διότι ἐνεφοροῦντο ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς ἀταξίας! Ἠναγκάσθην, κύριοι, νὰ εἴπω τὰ ὀλίγα ταῦτα, διότι τὸ ζήτημα ἐγγίζει δυνατὰ τὴν τιμὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ διότι ἐχρησίμευσεν ὡς ἐπιχείρημα πρὸς ὑποστήριξιν μιᾶς πράξεως, τὴν ὁποίαν ἀποδοκιμάζει ἡ κοινὴ συνείδησις, τῆς παραβιάσεως τοῦ θεμελιώδους νόμου. Ὑπῆρξαν βεβαίως καὶ ἐπαναστάσεις τῆς ἀτομικῆς θελήσεως· ὑπῆρξάν ποτε καὶ κινήματα ἐμπνευσθέντα ὑπὸ τοῦ πνεύματος τῆς ἀταξίας· ταῦτα ὅμως ἀφίνω διὰ τοὺς πυρπολητὰς τῶν ἀρχείων. Ἀλλὰ περιπλέον, εἶχε τάχα ἀφορμὴν νὰ φοβῆται ἡ κυβέρνησις, ὅτι ἡ τάξις ἠδύνατο νὰ κλονισθῇ κατὰ τὰς ἐκλογάς;—Οὐδαμῶς· διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν κατῆλθε κἂν ὡς Σῶμα εἰς αὐτὰς πολιτικὸν, καὶ οὔτε προκηρύξεις ἐξέδωκεν, οὔτε ὑποψηφίους ἔθεσεν, οὐδὲ συστηματικόν τι ἐνήργησε πρὸς διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν διελύθη ἡ Συνέλευσις, ἢ καθ’ ἣν ἀπεχώρησεν ἡ ἀντιπολίτευσις, τὰ μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἠρνήθησαν τὸν ἀδελφικὸν ἀσπασμὸν πρὸς τὰ τῆς συμπολιτεύσεως, καὶ ἀρξαμένης τῆς προπαρασκευῆς τῶν ἐκλογῶν, ἐγένοντο ἄνευ δισταγμῶν καὶ μετὰ σπουδῆς οἱ συνδυασμοὶ καθ’ ὅλας τὰς ἐπαρχίας, καὶ οὔτε ἡ μία, οὔτε ἡ ἄλλη μερὶς ἐδεσμεύθη ἐκ τοῦ πολιτικοῦ συστήματος, ὅπερ ἠκολούθει ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ τοὺς διαπληκτισμοὺς ἐλησμόνησαν οἱ πάντες, μόνον σκοπὸν προτιθέμενοι τὴν ἐπιτυχίαν των. Τούτων οὕτω γενομένων, ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργὸν νὰ μοὶ εἴπῃ, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ πλάσῃ τοιοῦτον ἐπιχείρημα πρὸς δικαιολόγησιν μιᾶς πράξεως τόσον τολμηρᾶς, ὁποία εἶναι ἡ καταπάτησις τοῦ Συντάγματος! Πῶς εἶναι δυνατὸν ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, οἱ ὁποῖοι ζῶσιν ἐν τῷ ἔθνει, οἱ ὁποῖοι εἶναι σύγχρονοι, οἱ ὁποῖοι βλέπουσι τὰ πράγματα, καὶ οἱ ὁποῖοι συμπράττουσι, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τοὺς πείσητε, Κ. πρωθυπουργὲ, ὅτι ἡ αἰτία τῆς καταπατήσεως τοῦ Συντάγματος ἦτο ὁ φόβος τῆς διαταράξεως τῆς τάξεως; Ἂν δὲ ἰσχυρίζεσθέ τι διὰ τὴν λῃστείαν, καὶ νομίζω, ὅτι κἄτι ἰσχυρίσθητε, εἶναι ἀνάξιον λόγου τὸ ζήτημα, διότι εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ἔπαυσεν ἡ λῃστεία ποτὲ, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν, ὅτι εἰς τὴν σημερινὴν περίστασιν ἡ λῃστεία δὲν εἶναι ἐκ τῶν ἐκτάκτων ἐκείνων κατὰ τὰς ὁποίας ἄλλοτε ἡ κοινὴ συνείδησις τοσοῦτον ἠγανάκτησεν. Ἐνθυμεῖσθε βεβαίως ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐλήφθησαν ἔκτακτα μέτρα καὶ ἀντισυνταγματικὰ καὶ ἐναντία τῶν νόμων, ἐνῷ καθεὶς ἔλεγεν, ἂς μεταχειρισθῶμεν τὰ πλέον ἔκτακτα μέτρα, ἵνα ἀπαλλαχθῇ ὁ τόπος ἀπὸ αὐτὴν τὴν μάστιγα! Ὑπῆρξαν ἐνίοτε τοιαῦται περιστάσεις, ἀλλ’ ἡ σημερινὴ δὲν ἦτο τοιαύτη. Καὶ, ἂν ἐνθυμῆται ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς τὰ 1856 καὶ 1857, οἱ λῃσταὶ εἶχον περικυκλώσει τὴν πρωτεύουσαν καὶ εἶχον ὑψώσει τόσον ὑπερήφανον κεφαλὴν, ὥστε ἐτόλμησαν νὰ διαβῶσι τὴν θάλασσαν ἐνώπιον καὶ διὰ μέσου τῶν λιβυρνίδων καὶ τῶν φρουρίων καὶ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Χαλκίδα ἄνευ ἐναντιώσεως, καὶ νὰ λῃστεύσωσιν οἰκίαν κειμένην ἐν τῷ κέντρῳ τῆς πόλεως, παρούσης τῆς χωροφυλακῆς, παρούσης φρουρᾶς, καὶ νὰ αἰχμαλωτίσωσι καὶ νὰ ἀπέλθωσιν ἀνενόχλητοι. Εἰς τὰ πέριξ τῶν Ἀθηνῶν πλεῖσται αἰχμαλωσίαι ἐγένοντο, καὶ μολαταῦτα κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οὐδεμία ἀνάγκη παρουσιάσθη, ὅπως καταπατηθῇ τὸ Σύνταγμα, καὶ δὲν κατεπατήθη. Ἀναιρέσας κατὰ τὴν ἰδέαν μου τὴν ὕπαρξιν τῆς ἀνάγκης, νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν ν’ ἀσχοληθῶ εἰς τὰ διατάγματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μόνον ἐκ τῆς ἀνάγκης ταύτης δύνανται νὰ δικαιολογηθῶσι. Μ’ ὅλον τοῦτο συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἐπασχολήσω ἔτι μικρὸν εἰς τὰ ζητήματα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας σχετικῶς μὲ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις θέλουσα, κατὰ τοὺς ἰσχυρισμοὺς τοῦ Κ. πρωθυπουργοῦ, νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν δημοσίαν τάξιν, παρεβίασε τὰ ἄρθρα 60 καὶ 61 τοῦ Συντάγματος, τὸ ἄρθρον 8 τοῦ κανονισμοῦ τῆς Χωροφυλακῆς καὶ τὸν νόμον περὶ μισθολογίου αὐτῆς, καὶ ηὔξησε τὴν Χωροφυλακὴν κατὰ 40 ἐνωμοτίας, ἑπομένως ηὔξησε καὶ τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους. Ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἔκαμε λόγον περὶ τούτων, καὶ ἐνθυμεῖσθε τί εἶπεν·— ἐπεθύμουν νὰ τακτοποιήσω τὸ Κράτος, ἐπεθύμουν νὰ παραιτήσω ἀπὸ τὴν διαχείρισίν μου ποσὸν 230,000 δραχμῶν, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς δίδει διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν ἐσωτερικῶν. — Ἐξετάζων τὰς δύω ταύτας ἰδέας, ἐπικαλοῦμαι ὅ,τι σᾶς εἶπον ἀπ’ ἀρχῆς, δηλονότι ἐλπίζω, ὅτι οἱ βουλευταὶ, εὑρόντες τὴν Ἑλλάδα εἰς περιωπὴν τόσον ὑψηλὴν, ἐλευθέρου συνταγματικοῦ Κράτους, δὲν θέλουσι καταδεχθῆ ν’ ἀποδείξωσιν αὐτὴν ἀναξίαν τῆς θέσεως ταύτης. Ἠθέλησεν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς, παραβαίνων τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς εἰρημένους νόμους, νὰ τακτοποιήσῃ τὸ Κράτος! — Ἂν τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ἔλεγεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρὸς δικαιολόγησιν ἑνὸς νομοσχεδίου, ὅπερ ἐπαρουσίαζεν ὁ Κ. πρωθυπουργὸς, ἦτον ὅλως δικαιολογημένος, διότι ἡ τακτοποίησις τοῦ Κράτους εἶναι τῳόντι λόγος μεταβολῆς τῆς νομοθεσίας, ἀλλ’ ἡ τακτοποίησις τῆς ὑπηρεσίας εἶναι ἡ ἀνάγκη ἐκείνη, ἡ ὁποία εἰς ἐκτάκτους καὶ σπανιωτάτας περιστάσεις ἐνδέχεται νὰ συγχωρήσῃ τὴν καταπάτησιν τοῦ θεμελιώδους νόμου; — Ἀφ’ ἑτέρου μήπως ἐβελτιώθη ἡ ὑπηρεσία; Δὲν πιστεύω ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι διετήρησε τὴν ἐθνοφυλακὴν μέχρι 20 Ἰουνίου ἕνα μῆνα μετὰ τὴν ἔλευσιν τῆς Βουλῆς, ὅτε διέλυσε τὰ ⅔, καὶ ὅτι τὸ ⅓ διέλυσε μόλις κατὰ τὴν 8 ἢ 10 Ἰουλίου, καὶ ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο εἶχε καὶ τὴν ἐθνοφυλακὴν καὶ τὴν χωροφυλακὴν εἰς ἐνέργειαν. Ἐπομένως δὲν εἶναι κἂν ἀληθὲς ὅ,τι σᾶς εἶπε· δὲν εἶναι ἀληθὲς οὔτε, ὅτι ἀντικατέστησε τὴν ἐθνοφυλακὴν διὰ τῆς χωροφυλακῆς πρὸς τακτοποίησιν, οὔτε ὅτι ἤθελε νὰ παραιτηθῇ τῆς διαχειρίσεως τῶν 230,000 δραχμῶν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, διότι ταύτας οὐ μόνον ἐξήντλησεν, ἀλλὰ τὰς ἐξήντλησεν ἐντὸς 6 μηνῶν· διότι τοῦ ἔτους 1865 δὲν ἔχομεν παρὰ 6 μῆνας παρελθόντας, καὶ οὐ μόνον τὰς ἐξήντλησεν εἰς 6 μῆνας, ἀλλὰ καὶ ὑπερέβη τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὁ προϋπολογισμὸς τῷ ἐχορήγει, διότι ἐξώδευσε 260,000 δραχμῶν ἀντὶ 230! Ἀκούσατε, κύριοι, μετὰ πλείονος ἀκριβείας τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα, ἀθετοῦσα τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους, ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, εἰς ὁποῖον ἀποτέλεσμα ἔφερον οἰκονομικῶς.—

Ἔξοδα δημοσίας ἀσφαλείας τοῦ ἔτους 1865 ἀντὶ δρ. 230 χιλιάδων κατὰ τὸν προϋπολογισμόν. Ἐτακτοποίησε λοιπὸν τὸ Κράτος διὰ τῆς καταπατήσεως τοῦ θεμελιώδους νόμου; Καὶ τὶ περιπλέον, Κύριοι; — Καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι εἶχεν ἀνάγκην δυνάμεώς τινος κατὰ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις τῶν ἐκλογῶν, οὐχὶ διὰ νὰ ἐμποδίσῃ τὰ ἀνατρεπτικὰ σχέδια τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ διὰ νὰ προβλέψῃ μήπως συμβῶσι ταραχαὶ καὶ χυθῇ αἷμα, μάθετε, ὅτι εἶχε κλεισμένους ἐντὸς τῆς πόλεως Κερκύρας 536 στρατιώτας....... Τὸ βεβαιῶ τοῦτο, κύριοι. Καὶ ἐκτὸς τούτου γνωρίζετε, οὐδὲ πιστεύω νὰ τὸ ἀρνηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἰς τὴν Ἑπτάνησον διατηρεῖται στρατὸς, δαπανῶν 800,000 δραχ. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ σᾶς ἐνθυμίζω, ὅτι ἡ Ἑπτάνησος ὁλόκληρος ἔχει διοικητικὴν Ἀστυνομίαν, ἧς ἡ ὕπαρξις μάλιστα, ὅπως εἶναι ὡργανισμένη, ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ ἥτις κατὰ τὴν ἔκθεσιν τοῦ Κ. Σωτηροπούλου, δαπανᾷ κατ’ ἔτος 500,000. Παραλείπω τοὺς δισχιλίους νεοσυλλέκτους. Φόβος λοιπὸν, Κύριοι, ἐπαναστάσεως δὲν ὑπῆρχεν· ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν κατῆλθεν εἰς τὸν ἀγῶνα ὡς Σῶμα πολιτικὸν, ἀλλὰ ἀντιπολιτευόμενοι καὶ συμπολιτευόμενοι κατῆλθον εἰς τὸν ἀγῶνα ὡς ἀδελφοὶ νὰ περαιώσωσι τὰς ἐκλογάς· ἡ λῃστεία δὲν παρουσίαζεν ἔκτακτόν τινα χαρακτῆρα καὶ μολαταῦτα ἐξωδεύσατε, χωρὶς νόμον, δι’ ἔξοδα δημοσίας ἀσφαλείας, δρ. 800 χιλ, ἐκτὸς τῶν ὑπερόγκων ἐξόδων τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας καὶ τῆς Ἀστυνομίας. Ἐξαντλήσας, Κύριοι, τὸ ζήτημα περὶ δημοσίας ἀσφαλείας, μεταβαίνω ἤδη εἰς τὸ δεύτερον ζήτημα τὸ ἀφορῶν τὴν οἰκονομίαν. Θέλω ἐξετάσει, ἂν ἡ Κυβέρνησις, ἐξελθοῦσα τοῦ Συνταγματικοῦ νόμου, καὶ εὑρεθεῖσα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐξέλθῃ, -τὸ παραδέχομαι διὰ μίαν στιγμὴν, — ἐσεβάσθη τὸν ἄλλον νόμον, τὴν ἄλλην ἀναπόδραστον ἀνάγκην, ἂν ἐσεβάσθη καὶ ἐφύλαξε τὸν νόμον τῆς οἰκονομίας. Θέλω ἐξετάσει κατὰ πρῶτον τὴν οἰκονομίαν ὡς πρὸς τὴν ἀφομοίωσιν, καὶ μετέπειτα θέλει μὲ συγχωρήσει ἡ Κυβέρνησις νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις καὶ περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους. Διὰ νὰ πεισθῆτε, Κύριοι, ἂν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἀφομοίωσιν ἠκολούθησε τὸ πνεῦμα τῆς οἰκονομίας, πρέπει νὰ παραβάλητε τὰ ἔξοδα ἅτινα ἡ Ἑπτάνησος ἐξώδευεν ὑπὸ τὴν προστασίαν, πρὸς τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐξοδεύει ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου Κυρίου Κουμουνδούρου. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκθεσιν ἐπὶ τοῦ γενικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος 1865, τὴν ὁποίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν κύριος Σωτηρόπουλος. Κατὰ τὴν ἀφομοίωσιν, τὴν ὁποίαν ἐπρότειναν εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ τῆς ὁποίας δὲν ἀπεμακρύνθη ἡ Κυβέρνησις, ὁ προϋπολογισμὸς ἀναβαίνει εἰς 3,648,911 δραχ. εἰς τὰ ἔξοδα δὲ ταῦτα δὲν περιλαμβάνει ὁ Κ. ὑπουργὸς τὰς 600000 δραχ. τὰς ὁποίας ὑποθέτει, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐξοδεύῃ τὸ Κράτος διὰ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν τῆς Ἑπτανήσου· ὑπέθετε δὲ, ὅτι ἤθελον ἐξ αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ ἀφαιρεθῆ 500,000 διὰ τὴν Ἀστυνομίαν τῆς Ἑπτανήσου. Ἐν τούτοις ἡ Ἀστυνομία τῆς Ἑπτανήσου δὲν κατηργήθη, ὥστε τὸ ποσὸν μένει 3,648,911 δραχ. καὶ προσέτι πρέπει νὰ ὑπολογίσωμεν τὰς 600,000 δραχ. διὰ τὴν στρατ. ὑπηρεσίαν, αἱ ὁποῖαι ὅμως ἀνέβησαν εἰς 800,000. Τοιουτοτρόπως τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως τῆς Ἑπτανήσου ἀναβαίνουσιν εἰς 4,148,911 δραχ. -Ἐπὶ δὲ τῆς προστασίας κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1862 τὰ ἔξοδα ἀναβαίνουν εἰς λίρας 174,753, τὸ 1863 εἰς λίρας 143, 131· ὥστε ὁ μέσος ὅρος εἶναι 4,450,000 δραχμαί, ἡ διαφορὰ εἶναι 1,089 δραχ. Δηλαδὴ ἡ ἄρτις τῆς προστασίας ἔφερεν ἐλάττωσιν εἰς τὰ ἔξοδα 1,089 δραχμάς. Ἀλλ’ ἡ κατάργησις τῆς προστασίας δὲν κατήργησε καί τινα ἔξοδα; Κατήργησε πρῶτον τὰ ἔξοδα τῆς Γερουσίας 120,000 δραχ. τὰ ἔξοδα τῆς Βουλῆς 152,000, τὴν διαφορὰν τοῦ μισθοῦ τοῦ Ἁρμοστοῦ πρὸς τὴν Βασιλικὴν χορηγίαν 120,000 δραχ. Εἶναι προσέτι καὶ ἡ στρατιωτικὴ εἰσφορὰ, τὴν ὁποίαν ἐπλήρωνεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν τὸ Ἰόνιον κράτος διὰ νὰ τὸ κατέχῃ ἡ Ἀγγλία, ἀναβαίνουσα εἰς 25,000 λίρας. Ἐδῶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ εἰσφορὰ καταργεῖται, ἀλλ’ ἡ Ἑπτάνησος ἔχει ἀνάγκην στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Νομίζω, ὅτι διὰ νὰ μὴν ἀδικήσω τὴν Κυβέρνησιν, διότι πρόκειται νὰ τὴν δικάσω, ἔχω μόνον τὸ δικαίωμα νὰ καταβιβάσω τὰς 500,000 δραχ. τῆς ὑψηλῆς Ἀστυνομίας, διότι ἡ Ἀστυνομία αὕτη, ὡς μὴ ὑπάρχουσα ἐν Ἑλλάδι, δὲν εἰμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ καὶ εἰς τὸ Ἰόνιον Κράτος, καὶ διότι ἡ ἰδία Κυβέρνησις, ὡς διαλαμβάνει ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Σωτηροπούλου, ἐπρότεινεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι ἡ ὑψηλὴ Ἀστυνομία πρέπει νὰ καταργηθῇ. Τοιουτοτρόπως, κύριοι, ἀναφαίνεται πλεόνασμα τῆς σημερινῆς καταστάσεως τῶν ἐξόδων τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τὴν ἄρσιν τῆς κατοχῆς ἐκ δραχμῶν 890,911 ὡς ἀκολούθως.

Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς, ὁμιλῶν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, μᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τοῦ Κράτους εἶναι δύσκολος μὲν, οὐχὶ δὲ καὶ τοιαύτη, ὁποίαν ἐκ κακεντρεχείας οἱ ἀντίπαλοί του παρουσιάζουσιν αὐτὴν, καὶ ὅτι ἐντὸς ὀλίγου θέλει ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν ἔκθεσιν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, διὰ τῆς ὁποίας θέλει ἀποδείξει τὴν ἀλήθειαν ταύτην· σπεύδει δὲ μάλιστα ἀπὸ τοῦδε νὰ εὐχαριστήσῃ τὴν Βουλὴν, ἀναγγέλλων, ὅτι τὸ Κράτος ἐτράφη καὶ ἔζησε διὰ μόνων τῶν εἰσοδημάτων του, διότι τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις συνωμολόγησεν, ἐχρησίμευσαν πρὸς ἐξόφλησιν ἀρχαιοτέρων δανείων Συγχωρήσατέ μοι, κύριοι, νὰ ἐξετάσω ἀμφότερα· ἀλλὰ πρὸ τούτου κάμνω τὴν παρατήρησιν, τὴν πολὺ δικαίαν, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν παρέλειψε καθῆκον πολὺ φανερόν· ἀντὶ νὰ μᾶς παραπέμπῃ εἰς τὸ μέλλον, ἀντὶ νὰ μᾶς λέγῃ, ὅτι μετὰ 10 ἢ 15 ἡμέρας θέλει φέρει τὸν καθρέπτην τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, ὤφειλε νὰ τὸν ἔχῃ ἡτοιμασμένον καὶ νὰ τὸν φέρῃ σήμερον, ὁπότε συζητεῖται μεταξὺ τῶν ἄλλων ζητημάτων καὶ τὸ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, καὶ ἀφοῦ ἐγνώριζεν, ὅτι εἰς ὅλα τὰ σχέδια τῆς ἀπαντήσεως ὑπάρχουν εἷς ἢ δύω §§ περὶ τῶν οἰκονομικῶν, καὶ ἀφοῦ μάλιστα ὁ βασιλικὸς λόγος, ὅστις εἶναι ἔργον ὑπουργικὸν, πραγματεύεται περὶ τῶν οἰκονομικῶν. Δι’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, τίς δύναται νὰ τὸν βιάσῃ; δὲν ἔφερε τὴν ἔκθεσιν· πρέπει ἡμεῖς νὰ φροντίσωμεν ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ παραγάγωμεν ἰδέαν τινὰ περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως, καὶ εἴμεθα δικαιολογημένοι ἐὰν σφάλωμεν· ἐλπίζω δὲ ὅτι ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν θέλει σπεύσει τὰ σφάλματα ταῦτα νὰ τὰ ἐπανορθώσῃ. Ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις, κύριοι, μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι πολὺ χειροτέρα ἀφ’ ὅ,τι ὁ κύριος πρωθυπουργὸς τὴν παρουσιάζει. Ἀφίνω τὰ ἐλλείμματα τῶν παρελθόντων ἐτῶν, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ 1861–1864 ἀναβαίνουσιν εἰς 12,714,000 δραχ. Αὐτὸ τὸ ἔτος τὸ 1865 νομίζω, ὅτι θέλει παρουσιάσει ἔλλειμμα μεταξὺ πέντε–ἓξ ἑκατομ· καὶ ἐνῷ, ὅπως γνωρίζετε, ἀπὸ ἑνὸς μηνὸς καὶ περισσότερον τὸ Κεντρικὸν Ταμεῖον εἶναι κεκλεισμένον, ἀκούσατε ἀκόμη τί μᾶς περιμένει.

§15ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πάντοτε ἦτο κλεισμένον.

§16ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κλειδωμένον μὲ κλειδιὰ, ἀλλ’ ἄνοιγε. Μὴ ὑποθέτετε, ὅτι, ἐκθέτων τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, θέλω ἐκ τοῦ ἐλλείμματος, τὸ ὁποῖον παρουσιάζεται, νὰ ἀποδείξω, ὅτι κατεστρέψατε τὴν οἰκονομίαν· θέλω ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι ἐσφάλετε ὑπερβάντες τὰ ὅρια τῆς ἐπιτετραμμένης διαχειρίσεώς σας, σπαταλῶντες. Ὡς πρὸς τὸ ἄλλο ζήτημα, ἀρκεῖ νὰ σᾶς ἐνθυμίσω, κύριε Σωτηρόπουλε, πόσαι πιστώσεις προερχόμεναι ἀπὸ τὴν διαχείρισιν τῆς κυβερνήσεως τοῦ Ἰουλίου ἐπισωρεύονται εἰς τὸν προϋπολογισμόν.

§17ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ 1864.

§18ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τοῦ 1864 καὶ 1865, ἐκ τῶν ὁποίων ἄλλαι ἐξεδόθησαν, ἄλλαι εἶναι εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας καὶ ἄλλαι περιμένονται ἀναποφεύκτως.

§19ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐνθυμηθῆτε πότε ὑπεβλήθησαν αἱ πιστώσεις τοῦ 1863· ὑπεβλήθησαν ἅμα ἤλθομεν εἰς τὴν ἐξουσίαν· θὰ εἴπῃ λοιπὸν ὅτι ἄλλος τὰς ἐδημιούργησε.

§20ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς αὐτὸ δὲν σᾶς ἀθωόνω· διότι ἀφ’ ἧς ἐγκαθιδρύθη ἡ νέα τάξις τῶν πραγμάτων, πλὴν τῶν πρώτων τεσσάρων μηνῶν τῆς ὑπουργείας τοῦ Κ. Βούλγαρη, οὐδεμίαν ἄλλην μερίδα τῆς ἡμετέρας θεωρῶ ὡς αἰτίαν τῶν καλῶν καὶ τῶν κακῶν.

§21ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ δέχομαι.

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὑμεῖς βέβαια δὲν εἶσθε ἀρχηγὸς μερίδος. Ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ, κύριε Σωτηρόπουλε, τί ἠμπορεῖτε νὰ ἀπαντήσετε εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐξαντλήσεως τῶν ἰδιαιτέρων βοηθημάτων; Τὰ ἰδιαίτερα βοηθήματα ἀναβαίνουσιν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν εἰς 103,000 δραχ. ἐξωδεύσατε δὲ τὰς 100,000 μέχρι τέλους Μαΐου, ἤτοι ἐντὸς πέντε μηνῶν ἐκ τοῦ κεφαλαίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὑπὲρ πᾶν ἄλλο εὐκολώτερον δύναται νὰ οἰκονομηθῇ, ὅταν μία κυβέρνησις, προνοοῦσα διὰ τὴν διοίκησιν, βλέπῃ, ὅτι δὲν ἐπαρκοῦν οἱ πόροι της. Λοιπὸν, διαψεύδων τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι ἡ κατάστασις εἶναι μὲν δύσκολος, ἀλλ’ ὄχι καὶ κακὴ, σᾶς λέγω, ὅτι τὸ Κεντρικὸν Ταμεῖον ἀπαιτεῖται αὔριον νὰ ἔχῃ διὰ τὰς τακτικὰς δαπάνας τῶν Ἀθηνῶν 845,000 δραχ. — καὶ προσέτι τὸ αὐτὸ ταμεῖον ὀφείλει νὰ πληρώσῃ ληξιπρόθεσμα γραμμάτ. 1,350,000· ἤτοι τὸ ὅλον 2,195,000 ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐντὸς τοῦ Ἰουλίου. Τί ἄλλο συμβαίνει, κύριοι; Ἀπὸ τῆς πρώτης Αὐγούστου ἡ Ἑπτάνησος ἔχει ἀνάγκην νὰ λαμβάνῃ τὸ πρὸς διοίκησίν της χρηματικὸν ἐξ Ἀθηνῶν, διότι ἀπὸ τῆς ά. Αὐγούστου, διὰ τῆς ἀντισυνταγματικῆς πράξεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ κυβέρνησις, τὰ εἰσοδήματα τῆς Ἑπτανήσου μεταβαίνουσιν εἰς ἰδιωτικὰς χεῖρας, εἰς τὴν Ἰόνιον Τράπεζαν, ἥτις θέλει τὰ εἰσπράττει. Γνωρίζετε, ὅτι ἡ Ἑπτάνησος ἔχει μόνον ἕνα πόρον, τὰ τελωνεῖα, καὶ μεταξὺ τῶν τελωνείων τὰ μόνα ἄξια λόγου εἶναι τὰ τρία, τῆς Κερκύρας, τῆς Κεφαλληνίας καὶ τῆς Ζακύνθου. Ἀπὸ τῆς πρώτης λοιπὸν Αὐγούστου ἔχει ἀνάγκην ἡ Ἑπτάνησος νὰ τρέφεται ἀπὸ τὸ Κεντρικὸν Ταμεῖον, καὶ τὰ ἔξοδά της κατὰ μῆνα εἶναι 350,000 δραχ. ὥστε ἀπαιτοῦνται τὸν μῆνα Ἰούλιον 2,545,000 νὰ εὑρίσκωνται ἐντὸς τοῦ Κεντρικοῦ Ταμείου, μόνον δι’ ἕνα μῆνα καὶ μόνον δι’ Ἀθήνας καὶ Ἑπτάνησον. — Τὴν ά. Σεπτεμβρίου ἀπαιτοῦνται τὰ ἑξῆς· ἡ μηνιαία δαπάνη, τὴν ὁποίαν σᾶς προανέφερα διὰ τὰ ἔξοδα ἐκ δραχ. 845,000 — πληρωμὴ ἐντόκων γραμματίων ληξιπροθέσμων δρ. 580,000 — διὰ τὴν Ἑπτάνησον ἐπὶ ἕνα μῆνα ἔξοδα 350,000 καὶ τὸ δάνειον τοῦ Βούρου, τὸ ὁποῖον ἀντισυνταγματικῶς ἡ κυβέρνησις συνωμολόγησε καὶ εἶναι πληρωτέον τὴν 1 Σεπτεμβρ. 100,000, ὥστε ἐντὸς 40 ἢ 50 ἡμερῶν ἀπαιτεῖται τὸ κεντρικὸν ταμεῖον νὰ ἔχῃ δραχ. 4,610,000. Ταῦτα, κύριοι, σᾶς τὰ βεβαιῶ, καὶ προκαλῶ τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἂν νομίζῃ, ὅτι σφάλλω, νὰ τὰ διαψεύσῃ. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις ἡ κατὰ τὸν κύριον πρωθυπουργὸν δύσκολος μὲν, οὐχὶ ὅμως, ὡς οἱ κακεντρεχεῖς ἀντίπαλοι τῆς Κυβερνήσεως τὴν παριστάνουσιν. Μὴ λησμονήσητε δὲ, ὅπερ ἐν ἀρχῇ σᾶς εἶπον, ὅτι τὸ ἔλλειμμα τῶν ἐτῶν 1861 μέχρι τῶν 1864 ὑπερβαίνει τὰ 12,000,000, τοῦ δὲ τρέχοντος ἔτους ἔσεται μεταξὺ 5 καὶ 6 ἑκατομμυρίων. Τὸ ὅλον δηλαδὴ 17–18 ἑκατομμυρίων ἔλλειμμα. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὴν δευτέραν διαβεβαίωσιν τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, εἰπόντος πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι, ἂν καὶ ἐπιφυλάττεται νὰ σᾶς φέρῃ κατόπιν τὴν ἔκθεσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ Κράτους, σᾶς δίδει ὅμως ἀπὸ τοῦδε τὴν εὐάρεστον ἀγγελίαν, ὅτι ἐζήσαμεν μὲ τὰ εἰσοδήματά μας· καὶ δὲν εἶναι μικρὸν, εἶπε, νὰ μάθῃ ἓν ἔθνος, ὅτι τὰ εἰσοδήματά του ἐπήρκεσαν εἰς τὰς ἀνάγκας του. Ἡ διαβεβαίωσις αὕτη τοῦ ἀξιοτίμου πρωθυπουργοῦ στηρίζεται εἰς τὰ ἑξῆς. Ὁμολογῶ, λέγει, ὅτι ἐδανείσθην, ἀλλὰ τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἔλαβα, ἐχρησίμευσαν εἰς ἐξόφλησιν προγενεστέρων δανείων. Κατὰ πρῶτον θέλω ἐξετάσει τὶ ἐδανείσθη καὶ κατόπιν τὶ ἐπλήρωσεν, ἔπειτα πόσα χρειάζεται νὰ πληρώσῃ καὶ ποῦ θὰ τὰ εὕρῃ. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀντισυνταγματικῶς ἐδανείσθη 400,000 δραχ. ἀπὸ τὸν κ. Βοῦρον τὸν Μάρτιον τοῦ 1865, δηλαδὴ δύω μῆνας πρὸ τῆς ἐλεύσεως τῆς Βουλῆς· ἐπίσης τὸν αὐτὸν μῆνα ἐδανείσθη παρὰ τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης 1,000,000 δραχ. Ἀλλὰ μὴ νομίζετε, ὅτι εἶναι μόνον αὐτοὶ οἱ ἔκτακτοι πόροι τοὺς ὁποίους ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ πορισθεῖσα διεχειρίσθη ἡ Κυβέρνησις. Πρῶτον εἶχε, καθὼς γνωρίζετε, τὴν ἄδειαν νὰ δανείζεται ἐπὶ τοῦ δανείου τῶν 6,000,000, καὶ εἰσέπραξεν ἀπὸ τῆς διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως 617,000 δραχμάς. Δεύτερον, ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐξάγεται, ὅτι ὠφείλοντο τὴν 25 Ἰουλίου 1864 ἐκ τῶν ἐντόκων γραμματίων 2,913,322 δραχ. δηλαδὴ τόσα ἦταν εἰς κυκλοφορίαν, καθ’ ἣν ἡμέραν εἰσῆλθε τὸ ὑπουργεῖον εἰς τὰ πράγματα, τὴν σήμερον δὲ εἶναι ἐξηντλημένον τὸ ποσὸν καὶ τῶν 3,000,000· εἰσέπραξε λοιπὸν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις 86,328 δραχ. δυνάμει τοῦ δανείου τῶν ἐντόκων γραμματίων. Ἠξεύρετε τρίτον, ὅτι ἐγένετο νόμος περὶ ἐκποιήσεως φθαρτῶν κτημάτων, κατὰ τὸν ὁποῖον τὸ πεμπτημόριον τοῦ τιμήματος καταβάλλεται εἰς χρήματα καὶ κατατίθεται εἰς τὴν Τράπεζαν ἐπὶ τόκῳ. Δὲν κατετέθη εἰς τὴν Τράπεζαν κατὰ παράβασιν τοῦ νόμου, διαχειρισθὲν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἑπομένως εἰσέπραξε καὶ διαχειρίζεται ὑπ’ εὐθύνην της δραχ. 300,000, ἔκτακτον πόρον τοῦ Κράτους. Τέταρτον, ὁ ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Σωτηρόπουλος εἶχεν ἀναγγείλει εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ὅτι ἔμελλε νὰ εἰσπράξῃ ποσὸν 410,017 δραχ. ἀναλογοῦν εἰς τὴν εἰσφορὰν, τὴν ὁποίαν ἔμελλεν ἡ Ἑπτάνησος νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ τὴν στρατιωτικὴν διοίκησιν αὐτῆς ἐπὶ μῆνας 7. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ γείνῃ ἡ ἀφομοίωσις, ὅπως ὑπελόγιζε, τὸν Δεκέμβριον 1864 ἐγένετο τὸν Φεβρουάριον 1865, ὅθεν εἰσέπραξε δραχ. 470,665 λόγῳ στρατιωτικῆς εἰσφορᾶς, καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ τέταρτος ἔκτακτος πόρος, ὃν ἡ Κυβέρνησις εἰσέπραξεν. Ἐνταῦθα παρακαλῶ, κύριοι, νὰ ἐπιστήσετε τὴν προσοχήν σας. Τί δικαίωμα ἔχει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ εἰσπράττῃ παρὰ τῆς Ἑπτανήσου φόρον στρατιωτικῆς εἰσφορᾶς; Δυνάμει τίνος νόμου δύναται νὰ ζητήσῃ τὰς 25,000 λίρας παρὰ τῶν ταμείων τῆς Ἑπτανήσου; Δυοῖν θάτερον, ἢ ὑπάρχει ἀφομοίωσις πλήρης, ἢ δὲν ὑπάρχει· ἂν δὲν ὑπάρχῃ, δυνάμει τίνος νόμου ἐλάβετε παρὰ τοῦ Ἰονικοῦ ταμείου, ἀπὸ τὰ εἰσοδήματα τοῦ Ἰονίου κράτους στρατιωτικὴν εἰσφοράν;

§23ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρώτην φορὰν αὐτὸ ἐῤῥέθη εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀφ’ ἧς ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα.

§24ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν ἤμην ἀπών.

§25ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἅμα ἤλθομεν εἰς τὰ πράγματα, ἐφέρομεν ἀναπληρωτικὴν πίστωσιν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ τοῦ ἔτους 1864 ἐκ δραχ. 880000 καὶ ἐπέκεινα. Εἰς τὴν ἔκθεσίν μου λέγω, πῶς συνέβη τὸ τῆς Ἑπτανήσου.

§26ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τότε δὲν εἶχον εἰσπραχθῆ αἱ 25000, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν κατόπιν.— Αἱ 25000 λίραι ἐπληρώθησαν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν σας.

§27ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι.

§28ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τί ἔγιναν λοιπὸν κύριε Σωτηρόπουλε;

§29ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸς εἶναι λογαριασμὸς τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας.

§30ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λοιπὸν ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία δὲν εἶναι τῆς Κυβερνήσεως; Ἐνόμιζον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀντιπροσωπεύει καὶ τὸν ὑπουργὸν τῶν στρατιωτικῶν, καί τοι μὴ λαβόντα τὸν λόγον εἰς τὰς συζητήσεις.

§31ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπολογισμὸν ἀκόμη δὲν παρουσιάσαμεν.

§32ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, λέγω, ὅτι εἰσεπράξατε, χωρὶς νὰ τὸ ἐπιτρέψῃ ἡ ἁρμοδία ἐξουσία κατὰ τοὺς νόμους τῆς πατρίδος σας 25000 λίρας ἀπὸ τὸ Ἰόνιον ταμεῖον διὰ στρατιωτικὴν εἰσφοράν· καὶ θαυμάζω πῶς, ἐνῷ ἐν τῇ κυβερνήσει ὑπάρχουσι καὶ μέλη τοῦ πρῴην Ἰονίου κράτους ἀνέχονται τοιαύτας εἰσπράξεις· διότι ἡ φορολογία αὕτη ἔχει καί τινα ἠθικὴν προσβολὴν τοῦ Ἰονίου κράτους, διότι, ἐνῷ τὸ Ἰόνιον κράτος πλέον δὲν ὑφίσταται, διὰ τῆς στρατιωτικῆς εἰσφορᾶς παρίσταται ὡς ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους διατελοῦν, καθὸ πληρῶνον φόρους στρατιωτικοὺς διὰ νὰ προστατεύεται, ὅπως ἐπλήρωνε καὶ εἰς τοὺς Ἄγγλους. Ἄνευ νόμου λοιπὸν, ἄνευ ἀδείας τῆς ἁρμοδίας ἀρχῆς τῆς πατρίδος σας, ἐνηργήσατε πράξεις, αἱ ὁποῖαι προσβάλλουσι καὶ τοὺς νόμους καὶ τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν. Ἐκτὸς τῶν ἐκτάκτων τούτων πόρων ἐπορίσθητε ἕτερον ἔκτακτον πόρον· ἔκ τινος ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐσυστήσατε μετὰ τῆς τραπέζης, 300,000 δραχμῶν. Ἐθέσατε εἰς κυκλοφορίαν πρὸς ἰδιώτας ἔντοκα γραμμάτια δραχ. 300000 εὑρισκόμενα παρὰ τῇ τραπέζῃ καὶ ὠφεληθέντες ἀπὸ τὰς εἰσπράξεις τὰς ὁποίας ἡ τράπεζα ἔκαμεν ἐκ τοῦ εἰσοδήματος τῆς σμύριδος· ἐκ 500000 δραχ. ἐδανείσθητε δραχ. 300000 δι’ ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ. Οὕτως, οἱ ἔκτακτοι πόροι, τοὺς ὁποίους εἰσεπράξατε εἶναι δραχ. 3,204,743. Ἂν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν δυνηθῇ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι ἐπλήρωσεν εἰς ἀρχαῖα δάνεια πλειότερα τοῦ ποσοῦ τούτου τῶν δραχ. 3,204,713, τότε θέλει ἀληθεύσει, ὅπερ εἶπεν, ὅτι ἐζήσαμεν μὲ τὰ εἰσοδήματά μας· διότι τότε οἱ ἔκτακτοι πόροι ἐχρησίμευσαν εἰς ἐκτάκτους πληρωμάς. Ἀλλὰ δὲν γνωρίζω νὰ ἐπλήρωσεν ἄλλο τι παρὰ 1,000,000 δραχμῶν πρὸς τὰς τρεῖς Δυνάμεις· τοῦτο ὅμως δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, διότι εἶναι ἔξοδον τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἑπομένως τακτικὸν ἔξοδον τοῦ κράτους. Διὰ τῆς συνθήκης, ἡ ὁποία ἐγένετο περὶ πληρωμῆς 1,000,000 κατ’ ἔτος εἰς τὰς Δυνάμεις, τὸ χρέος αὐτὸ θεωρεῖται τακτοποιημένον· ὥστε διὰ νὰ εἰπῇ μία Κυβέρνησις, «ἐκ τῶν εἰσοδημάτων μου ἔζησα,» θὰ εἰπῇ ὅτι ἐκ τῶν εἰσοδημάτων ἐπλήρωσεν ὅλα τὰ ἔξοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ τὰ τακτικά· ἄρα δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ 1,000,000, εἶναι ἔκτακτος δαπάνη καὶ ὅτι διὰ τὴν πληρωμήν του δὲν εἶναι προωρισμένα τὰ τακτικὰ ἔσοδα τοῦ κράτους, καὶ ἑπομένως, ὅτι ἐζήσαμεν ἐκ τῶν εἰσοδημάτων τοῦ κράτους· τοῦτο εἶναι ὁ μεγαλήτερος σολοικισμός· ἀπόκειται δ’ εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ μᾶς δείξῃ, ποῖα ἄλλα χρέη ἐπλήρωσεν ὀφειλόμενα. Ὀφείλω μολαταῦτα νὰ κάμω ἀκόμη μίαν παρατήρησιν. Ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς εἶπεν, ὅτι ἐπλήρωσε, δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, 500,000 δραχμῶν εἰς χρέη προερχόμενα ἐκ δανείων, τὰ ὁποῖα εἶχε συνομολογήσει ἡ πρὸ αὐτοῦ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν Ἑπτανήσῳ. Ἀλλὰ πρῶτον, δὲν νομίζω νὰ ἔπραξε καὶ ταύτην τὴν ἀντισυνταγματικὴν πρᾶξιν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, τοῦ νὰ ἀναγνωρίσῃ καὶ νὰ πληρώσῃ δάνεια τὰ ὁποῖα συνωμολογήθησαν ἐκνόμως. Διότι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, κύριοι Ἑπτανήσιοι, δὲν ἐδέχθητε, ὅτε ἐψηφίσατε τὴν ἕνωσιν, νὰ διοικῆσθε αὐτοκρατορικῶς, ἀλλὰ, μεγάλης συζητήσεως γενομένης, μετὰ πολλοῦ ζήλου καὶ μετὰ πολλοὺς διαπληκτισμοὺς ἐπεμείνατε εἰς τὸ σύστημα, ὅτι ἡ ἰόνιος ἐπικράτεια θέλει διέπεσθαι ὡς συνταγματικὴ πολιτεία κατὰ τὸν τρόπον καθ’ ὃν διοικεῖται ἡ Ἑλλὰς παρὰ τοῦ Γεωργίου, ἑωσότου τεθῇ εἰς ἐνέργειαν τὸ Σύνταγμα. Πῶς ἡ Κυβέρνησις ἐπλήρωσε δάνειον εἰς τὸ ὁποῖον δὲν συνέπραξεν ἡ Συνέλευσις, τὸ νομοθετικὸν Σῶμα; Εἶναι λοιπὸν ἡ πρᾶξις ἀντισυνταγματικὴ, ἂν ἔπραξεν αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλὰ προσέτι τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι δύω μικρὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἐκνόμως εἶχον συνομολογηθῆ, ἐπληρώθησαν παρὰ τοῦ ταμείου τῆς Κερκύρας. Ὅθεν, κύριοι, δὲν ἐζήσαμεν ἐκ τῶν εἰσοδημάτων μας, ἀλλὰ καὶ μέγα ἔλλειμμα μέχρι τοῦ 1864 εἴχομεν ἐκ δραχ. 12 ἑκατομμυρίων καὶ μέγα ἔλλειμμα προσθέτει τὸ 1865 ἐκ πέντε μέχρις ἓξ ἑκατομμυρίων, καὶ ἐκτάκτους πόρους ὑπὲρ τὰ τρία ἑκατομμύρια ἐδαπανήσαμεν διὰ νὰ ζήσωμεν, καὶ σήμερον ἔχομεν ἀνάγκην μιᾶς δαπάνης 4,640,000 ἵνα προφθάσωμεν τὰς ἀνάγκας τῆς πρωτευούσης καὶ τῆς Ἑπτανήσου. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ἑτέρου, τοῦ μόνου ζητήματος, ὅπερ μένει, ἂν ἡ Κυβέρνησις εὑρέθη εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ ἐξέλθῃ τῶν συνταγματικῶν νόμων. Θέλω ἀποδείξει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, ἀλλὰ τὴν ἔπλασε. Λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τὴν ἔπλασε, κύριοι, μολονότι δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἐψήφισε φορολογικὸν νόμον καὶ προϋπολογισμόν· διότι δὲν πιστεύω νὰ νομίζητε, ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, καὶ ὅταν ἀκόμη χάσωσι τὴν ἀνεξαρτησίαν των, καὶ ὅταν ἦναι ἠναγκασμένοι νὰ ἐνδίδωσιν εἰς πράξεις ἀντιβαινούσας εἰς τὴν συνείδησίν των, καὶ ὅταν ἀκόμη γίνεται ἐπέμβασις εἰς τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐδόθησαν παρὰ τοῦ ἔθνους, ὅτι καὶ εἰς αὐτὴν τὴν περίστασιν χρεωστεῖ ἕκαστος τῶν πληρεξουσίων νὰ ἵσταται ψευδομάρτυς τῆς προσβολῆς τῶν θεσμῶν καὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς πατρίδος του, καὶ ὅτι δὲν ἔχει τὸ ἁπλούστατον τῶν δικαιωμάτων, νὰ εἴπῃ δὲν θέλω τοὐλάχιστον νὰ παρευρίσκωμαι ἐκεῖ, ὅπου σφαγιάζονται τὰ δικαιώματα τοῦ ἔθνους. Σᾶς παρακαλῶ δὲ, ὁσάκις θέλετε νὰ ἐκτιμήσητε πράξεις ἄλλων, νὰ θέτετε τὸν ἑαυτόν σας εἰς τὴν θέσιν ἐκείνων, καὶ νὰ ἐρωτᾶτε τὴν συνείδησίν σας, ἂν εἰς παρομοίας εὑρεθέντες περιστάσεις δὲν ἤθελετε πράξει ὅ,τι ἔπραξαν ἐκεῖνοι. Ἀνεχώρησεν ἡ ἀντιπολίτευσις ἀπὸ ἰδιοτροπίαν, ἀπὸ κακοήθειαν, διότι ἐζήτει τὰ χαρτοφυλάκια, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Κέας; ἢ εὑρέθη εἰς ἀμυντικὴν θέσιν ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀνατεθῆ εἰς τὴν ψῆφόν της; Τί σκοπὸν, κύριοι, εἶχεν ἡ Συνέλευσις; τί σκοπὸν εἶχεν ἡ ἐπανάστασις; ἁπλούστατον, εἶναι ἁπλούστατος ὁ σκοπὸς οὗτος: νὰ μὴ ἐπανέλθῃ τὸ παρελθὸν, νὰ δοθῶσι τοιαῦται ἐξασφαλίσεις, τοιαῦται ἐγγυήσεις εἰς τὴν πολιτείαν, ὥστε τὸ παρελθὸν νὰ μὴ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐπανακάμψῃ. Μετὰ δὲ τὴν ἄφιξιν τοῦ Βασιλέως ἔλαβε πρὸς τούτοις τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν παρήγαγεν ἡ πρὸς αὑτὴν ἐπίκλησις τοῦ Βασιλέως, εἰπόντος «διδάξατέ με πῶς νὰ σᾶς κυβερνήσω.» Θέλω ἐξετάσει, Κύριοι, ἐν συντόμῳ, ἂν τῷ ὄντι ἡ κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπικαλεῖται σήμερον τὴν ἀνάγκην, ἂν ἐξετέλεσε τὴν ἐντολὴν, ἣν ἔλαβε παρὰ τοῦ λαοῦ, καὶ ἂν ἐσεβάσθη τὴν παράκλησιν, ἣν ἀπηύθυνεν ὁ Βασιλεύς. Θέλω περιορισθῆ, κύριοι, εἰς τρία μόνον γεγονότα σπουδαῖα, χαρακτηρίζοντα τὴν ἐποχὴν καὶ δυνάμενα κατὰ τὴν κρίσιν μου νὰ καταδείξωσι τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ λύσωσι τὸ ζήτημα. Αἴφνης, κύριοι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ἐπαρουσιάσθη ὡς ἀποτέλεσμα τῆς μεταπολιτεύσεως μία κρυπτὴ ἐξουσία ὄπισθεν τῆς φανερᾶς καὶ νομίμου, ἡ ὁποία δι’ ἐξωτερικῶν πράξεων ἐδήλωσε τὴν διάθεσίν της τοῦ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς διοικήσεως τοῦ τόπου. Αἱ πράξεις αὗται φανερωθεῖσαι, ἐτάραξαν τὴν κοινὴν συνείδησιν. Τί ἔπραξεν ἡ ἀντιπολίτευσις, τὶ ἔπραξεν ἡ συμπολίτευσις; — Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐνόμισεν, ὅτι καθῆκόν της ἦτο ν’ ἀναχαιτίσῃ τὴν τάσιν, ἥτις παρουσιάσθη, νὰ τὴν καταγγείλῃ πρὸς τὸν Βασιλέα αὐτὸν, καὶ νὰ δώσῃ τὰς συμβουλὰς, τὰς ὁποίας αἱ ἀρχαὶ τοῦ Πολιτεύματος ἀπῄτουν, ὅπως τὰ πράγματα μὴ ὀπισθοδρομήσωσι πρὸς τὸ παρελθὸν, καὶ ὅπως μὴ ὁ Βασιλεὺς, ἀντὶ ὀρθῶν συμβουλῶν, λάβῃ στρεβλάς. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν τότε ὑπέβαλεν ἡ ἀντιπολίτευσις, ἦτο ἡ ἑξῆς «Ἡ Συνέλευσις μετὰ τὰ λεχθέντα, εὐχομένη νὰ λείψῃ πᾶν ἀντισυνταγματικὸν πρόσκομμα εἰς τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§33ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἰς ποίαν περίστασιν;

§34ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶναι ἡ συζήτησις τῶν 89· οὕτως εἶναι γνωστή· εἶναι ἡ συζήτησις περὶ Σπόνεκ καὶ Φιλήμονος. Ἐπιθυμῶ, Κύριοι, ἐνῷ πρόκειται νὰ κρίνετε, ἂν τῷ ὄντι ἐπεβλήθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἀνάγκη τοῦ νὰ καταπατήσῃ τὸ Σύνταγμα, ἢ ἡ ἀνάγκη προεκλήθη παρ’ αὐτῆς, νὰ μοὶ συγχωρήσετε νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ νὰ σᾶς ὑποβάλω διὰ τίνων λόγων ἡ ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξε τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινε. Θέλετε διαγνώσει ἐν τοῖς λόγοις τούτοις, ἂν ἡ ἀντιπολίτευσις ὑπερησπίσθη τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπεδίωκεν ἡ μεταβολὴ, καὶ ἂν ἐφρόντιζε νὰ εὐχαριστήσῃ ἀληθῶς καὶ δικαίως τὴν διάθεσιν, ἣν ἔδειξεν ὁ Βασιλεύς. Ἀναγινώσκει. «Τίνες λόγοι μᾶς παρεκίνησαν, κύριοι, νὰ φέρωμεν τὰ ζητήματα ταῦτα; παρεκινήθημεν ἀπὸ τὸ συμφέρον τοῦ νὰ καθέξωμεν τὴν ἐξουσίαν, σᾶς εἶπεν εἷς τῶν ἀξιοτίμων ΚΚ. πληρεξουσίων. Ἀλλὰ τὶς εἶναι τυφλὸς καὶ δὲν βλέπει τὸ ἐναντίον; καὶ δὲν βλέπει, ὅτι αἱ πολιτικαὶ μερίδες, αἱ ὁποῖαι φέρουν εἰς μέσον τοιαῦτα ζητήματα, ἀπομακρύνονται ἀπὸ τῆς ἐξουσίας, δὲν τὴν πλησιάζουσιν! Ὁ χαρακτὴρ τῶν ἐπερωτήσεων τούτων εἶναι ἀκραιφνὴς πατριωτισμὸς, ἄνευ οὐδενὸς συμφέροντος οὔτε ἀμέσου, οὔτε ἐμμέσου. Ὁ μόνος σκοπὸς ὁ προκαλέσας καὶ ὑποστηρίξας τὴν ἐπερώτησιν, εἶναι νὰ μὴν ὑπάρχῃ εἰς χεῖρας ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν παρέχουσι συνταγματικὰς ἐγγυήσεις ὡς μήτε ἐκλεχθέντες ὑπὸ τοῦ λαοῦ, μήτε ὁρκισθέντες ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, οὔτε νὰ ᾖναι πρὸς αὐτὸν ἀληθεῖς καὶ εἰλικρινεῖς σύμβουλοι, οὔτε εἰς τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος προσηλωμένοι, νὰ μὴ ὑπάρχῃ, λέγω, εἰς χεῖρας τοιούτων ἀνθρώπων ἡ διαχείρισις μιᾶς ἐξουσίας, ἡ ὁποία εἰς τὰ συνταγματικὰ κράτη εἶναι ἡ ἰσχυροτέρα ἐνεργὸς ἐξουσία, καὶ ἰδίως ἡ ἐξουσία ἡ ἀνήκουσα εἰς Βασιλέα, ὅστις πρώτην φορὰν βλέπει τὸ ἔδαφος τοῦτο, πρώτην φορὰν γνωρίζει τὸν τόπον καὶ ἀναλαμβάνει τὴν διοίκησιν Κράτους εἰς μίαν ἡλικίαν τόσον νεαράν. Ζητοῦμεν ν’ ἄρωμεν τὴν διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας ταύτης ἀπὸ ἀνθρώπους, οἵτινες δὲν παρέχουσι συνταγματικὰς ἐγγυήσεις· καὶ ποῦ ζητοῦμεν νὰ τὴν ἀποδώσωμεν; ζητοῦμεν νὰ τὴν ἀποδώσωμεν εἰς σᾶς τοὺς ἰδίους, οἱ ὁποῖοι εἶσθε ὑπουργοί. Τὸ κοινοβουλευτικὸν στάδιον εἶναι εὐρύ. Ἀγωνίζεται ἡ Συνέλευσις, ἀγωνίζονται οἱ ἐπερωτήσαντες πρὸς καθιέρωσιν τῆς ἀρχῆς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ νοθεύηται ἡ ἐξουσία· νοθεύεται δὲ ἡ ἐξουσία, ὅταν αὕτη ὑπάρχῃ εἰς τὰ πρόσωπα περὶ ὧν ὁ λόγος, ἀντὶ νὰ ὑπάρχῃ εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, εἰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐξελθόντες ἐκ τῆς ψήφου τοῦ λαοῦ, ὡρκίσθησαν πίστιν καὶ ὑποταγὴν βασιλικοῦ συμβούλου. Τοιοῦτον δέ τι ὑποστηρίζουσα ἡ Συνέλευσις μιμεῖται τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ συνταγματικῇ ἐλευθερίᾳ ὀφείλουν τὴν ἀνάπτυξιν, τὴν πρόοδον, τὴν εὐδαιμονίαν των. Βεβαίως, ἐὰν ἠθέλαμεν νὰ πράττωμεν κατὰ τὰ γενόμενα ἐν Νεαπόλει, ἄλλας ἀρχὰς ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν καὶ ἄλλην τόλμην, ἄλλαι ἰδέαι ἔπρεπε νὰ μᾶς κυριεύωσιν.» «Ὅταν θελήσητε νὰ ἐξέλθητε ἀπὸ τοῦ συστήματος τῆς νομιμότητος, ὅταν θελήσητε νὰ ἐπιτρέψητε, ἐναντίον τῶν θεσμῶν μας, τὴν ἐγκαθίδρυσιν εἴτε μιᾶς φανερᾶς, εἴτε μιᾶς μυστικῆς περιπλέον ἐξουσίας, τότε ἐπιτρέπετε τὴν πλέον φθοροποιὰν ἐπέμβασιν εἰς τὴν διοίκησιν, τότε πλησιάζετε πρὸς τὴν Νεάπολιν, πλησιάζετε πρὸς τὴν αὐλὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία κατέστρεψεν ἠθικῶς τοὺς ἡγεμόνας· πλησιάζετε εἰς τὴν αὐλὴν, ἡ ὁποία διὰ νὰ κερδήσῃ τοὺς σκοπούς της, διὰ νὰ φέρῃ τὸ στέμμα ἀπὸ τοῦ ἑνός εἰς τὸν ἄλλον διάδοχον, ἀπὸ τοῦ νομίμου εἰς τὸν μὴ νόμιμον διάδοχον, ἐνέβαλεν εἰς ἔχθραν πατέρα πρὸς υἱὸν καὶ ἔπραξε τοσαῦτα ἐγκλήματα, μετῆλθε πλείστας μηχανοῤῥαφίας καὶ διηνεκῶς ἀπεπλάνε τοῦ Βασιλέως τὴν συνείδησιν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐπανεστατήσαμεν, διὰ τοῦτο ἐκινδύνευσεν ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξίν της; Διὰ τοῦτο ἐξετέθη εἰς τόσα δεινά; Οὕτως ἡ ἐπανάστασις κατέστρεψε τὸ παρελθόν; καὶ ὅταν λέγω, ὅτι τὸ παρελθὸν πρέπει νὰ ἐκλείψῃ, δὲν λέγω τίποτε ἄλλο, παρὰ τοῦτο, ὅτι ὁ Βασιλεὺς πρέπει νὰ ἔχῃ συμβούλους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους τὸ κοινοβούλιον, ἡ πλειονοψηφία αὐτοῦ, δίδει εἰς τὸν ἡγεμόνα ὡς ἀντιπρόσωπόν του. Αὐτὴν τὴν γνώμην, κύριοι, νομίζω, ὅτι τὴν ἔχουν πάντες, διότι οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν Βασιλέα, ὁ ὁποῖος νὰ ἐπιτρέψῃ ν’ αὐτοκυβερνηθῇ ὁ τόπος. «Ὄχι, Κύριοι, δὲν προαναγγέλλω τίποτε· δὲν ἔχω νὰ δείξω κανένα κίνδυνον ἐπικείμενον, ἀλλ’ ἀποκρούω μετ’ ἀγανακτήσεως τοὺς κομπασμοὺς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐγγυῶνται τὰ ἐναντία. Καὶ ὅταν βλέπω ἀφορμὰς, αἱ ὁποῖαι τείνουν νὰ καταστήσωσι καὶ πάλιν ἔκρυθμον τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἐννοῶ πῶς ἡ ἁβροφροσύνη καὶ ἄλλα τοιαῦτα αἰσθήματα κυριαρχοῦντα ἐν τοῖς σαλονίοις πρέπει νὰ φιμώσωσι τὰ στόματα τοῦ Κοινοβουλίου. Τῳόντι, κύριοι, δὲν ἀγνοεῖ οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, ὅτι πολὺς καιρὸς δὲν παρῆλθεν, ἀφ’ ὅτου, τὸ ἐπαναλέγω, οἱ ἄνθρωποι τῆς ἀντιδράσεως κατέκτησαν τὴν ἐξουσίαν, καὶ ἀμέσως ἐτέθη τὸ μέγιστον ζήτημα, ἡ ὕπαρξις τῆς Συνελεύσεως, εἰς τὴν δημοσιότητα οὐχὶ βεβαίως ἀπὸ τοὺς ἐφημεριδογράφους, ἀλλὰ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦσιν ἐν τῇ αὐλῇ. Καὶ δὲν πιστεύω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν θέλει τὸ ἀρνηθῆ, ὅτι μεταξὺ τῆς Ἐλπίδος καὶ τῆς Αὐλῆς πολὺς ἐγένετο θόρυβος καὶ πάταγος ἐν τῇ δημοσιότητι περὶ τῆς διαλύσεως ἢ μὴ τῆς Συνελεύσεως, καὶ ὅτι ἐπιστολαὶ δημοσίᾳ ἀντηλλάγησαν ἀνυπόγραφοι μὲν, ἀλλ’ ἐκ τῆς Αὐλῆς πάντοτε προερχόμεναι, αἱ ὁποῖαι σὺν τοῖς ἄλλοις ἔλεγον τὸ ἑξῆς.... «Ἀλλὰ, κύριοι, τί ἀπήντησεν ἡ Κυβέρνησις; Μολονότι ἡ ἐπερώτησις ἀναφέρει τὰ γεγονότα ταῦτα, μολονότι ὁ ἐπερωτήσας ἐζήτησε παρὰ τοῦ ὑπουργείου τὴν πληροφορίαν τί ἔπραξεν, ὅταν εἶδεν ἢ ὅταν βλέπῃ, ὅτι ἀπὸ ἀνθρώπους κατοικοῦντας ἐν τοῖς ἀνακτόροις ἐγεννήθησαν ἰδέαι τοιαῦται κατὰ τῆς Συνελεύσεως, ὅτι κατήντησε νὰ θεωρηθῇ ἡ Συνέλευσις παρ’ αὐτῶν ἐπὶ τοσοῦτον ἐστερημένη δικαιωμάτων, καὶ πρὸς τὸ ἔθνος καὶ πρὸς τὸν θρόνον, ὅτι ἐθεωρήθη ἐπὶ τοσοῦτον περιττὴ, ἐθεωρήθη τοσοῦτον εἰς τὴν κοινὴν γνώμην ἐκπεσοῦσα, ὥστε δὲν ἵσταται καὶ δὲν ζῇ εἰμὴ μόνον ὡς ζυγὸς ἐπὶ τοῦ λαοῦ, ἐνώπιον δὲ τοῦ βασιλέως ὡς μία ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλει εἰς αὐτὸν ὁ ὅρκος του, οὐχὶ ὅμως ἡ πεποίθησις καὶ ἡ συνείδησίς του! Καὶ λυποῦμαι πολὺ, Κύριοι, ὄχι μόνον, διότι αἱ τοιαῦται ἰδέαι, προερχόμεναι ἀπὸ ἀνθρώπους ἐντεταλμένους τὰ ἔργα τῶν συμβούλων τοῦ στέμματος, φαρμακεύουσι τὴν ἁρμονίαν ἥτις πρέπει νὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ τοῦ Πανελληνίου τούτου Σώματος καὶ τῆς ἐξουσίας παρὰ τῇ ὁποίᾳ ἵστανται, ἀλλὰ καὶ διότι εἰς αὐτὰς τὰς φράσεις καὶ τὰς ἰδέας βλέπω μίαν ἐπιπολαιότητα, ἥτις δὲν προσήκει βεβαίως εἰς τοιαύτης περιωπῆς συμβούλους. Διότι μία καὶ μόνη ἰδέα ἤρκει νὰ περιστείλῃ τὴν χεῖρα τοῦ γράψαντος· ἰδέα, τὴν ὁποίαν δὲν ἀγνοεῖ ὁ ἔσχατος Ἕλλην, ὅτι, ὅταν ᾖναί τις ἠναγκασμένος νὰ ἔλθῃ εἰς συνεταιρισμὸν μετά τινος, δὲν ἀποφασίζει νὰ κηρύξῃ αὐτὸν χρεωκόπον, οὔτε παριστᾷ αὐτὸν μεστὸν ἐλαττωμάτων καὶ κακῆς πίστεως! Καὶ ἂν οἱ ἄνθρωποι, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξῆλθον οἱ λόγοι οὗτοι, δὲν αἰσθάνωνται μίαν τινὰ εὐγνωμοσύνην, οἱ ἄνθρωποι οἱ alter ego τοῦ Βασιλέως δὲν ἀναγνωρίζουσιν εὐγνωμοσύνην διὰ τὰς ἐκδουλεύσεις, τὰς ὁποίας ἡ Συνέλευσις προσέφερεν εἰς τὸ ἔθνος πρὸ τῆς ἐλεύσεως, καὶ ἂν δὲν αἰσθάνωνται τὴν παραμικρὰν χάριν πρὸς τὸ Σῶμα τοῦτο, ὅπερ κατὰ προτίμησιν ἐπέθηκεν ἓν εὐκλεὲς στέμμα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ πρίγκηπος Γουλιέλμου Γεωργίου, ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ αἰσθανθῶσιν, ὅτι, ἔχοντες καθῆκον νὰ στερεώσωσι βασίμως τὸν θρόνον ἐπὶ τοῦ ἑλληνικοῦ ἐδάφους, εἶχον ἀνάγκην τῆς συμπράξεως ἑνὸς Σώματος, τὸ ὁποῖον ἀπέδειξε καὶ κατὰ τὴν ἐπανάστασιν καὶ μετ’ αὐτὴν τὴν μεγίστην ἐκείνην δύναμιν καὶ ἰσχύν. Ἤρκει νὰ ῥίψωσι τὸ βλέμμα των ἐπὶ τοῦ παρελθόντος τῆς Συνελεύσεως, διὰ νὰ ἴδωσι διὰ τίνων κινδύνων καὶ περιπετειῶν, ἐναντίον ὁποίων καὶ ὁπόσων ῥᾳδιουργιῶν, ἐναντίον ὁποίων σχεδίων ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν, διὰ τῆς μετριοπαθείας καὶ τοῦ συμβιβαστικοῦ χαρακτῆρός της, ἠδυνήθη νὰ φέρῃ εἰς ἀσφαλῆ λιμένα τὰ ἐμπεπιστευμένα εἰς αὐτὴν καθήκοντα, εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἡ Ἑλλὰς, διαῤῥήξασα ὅλας τὰς ἐσωτερικὰς καὶ ἐξωτερικὰς συνθήκας, εἶχεν ἀναλυθῆ εἰς μίαν μόνην ἰδέαν, ὅτι ἔσεται συνταγματικὴ μοναρχία. Δὲν ἐχρειάζετο βεβαίως μέγας νοῦς, οὔτε μεγάλη ἱκανότης διὰ νὰ ἐννοήσῃ αὐτὰς τὰς ἀληθείας, καὶ διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι λυποῦμαι ἔτι χειρότερα, διότι παρὰ τῷ συμβούλῳ τοῦ βασιλέως ὑπάρχει τις ἐπιπολαιότης.» Αὐτοὶ ἦσαν οἱ λόγοι, αὐταὶ ἦσαν αἱ σκέψεις, αὐτὰ τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα ὤθησαν τὴν ἀντιπολίτευσιν τότε εἰς τὸ νὰ συνέλθῃ εὐθὺς καὶ νὰ σκεφθῇ καὶ νὰ εἰσάξῃ τὴν πρότασιν ἐκείνην ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Βασιλείας καὶ τῆς πατρίδος. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἐνόμιζε καὶ φρονεῖ, ὅ,τι ἔλεγεν ὁ Μασιλλών· Qui trompe le Roi est aussi coupable comme s’ il voulait le détroner. Τὴν δὲ γνώμην αὐτῆς ἐφανέρωσεν ἡ ἀντιπολίτευσις ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου βήματος τῆς Συνελεύσεως, τὸ ὁποῖον, ὁμολογήσατε, ἔπρεπε νὰ διοικῇ τὴν πολιτικὴν, καὶ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ᾖναι τὸ καλλίτερον σχολεῖον διὰ τὸν νεαρὸν Βασιλέα. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν γνώμην τῶν ἄλλων διὰ νὰ σᾶς φωτίσω, ἂν κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην ἡ ἀντιπολίτευσις ἐφέρθη εἰλικρινῶς ἢ ὡρμήθη ἀπὸ ἰδιοτελῆ συμφέροντα. Ἀλλὰ διατὶ νὰ παραλείψω, ὅτι μετὰ δέκα μῆνας πολλοὶ ἐκ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι κατεπολέμησαν τὴν πρότασιν ἐκείνην καὶ κατέκριναν τὴν πολιτικὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὡμολόγησαν τότε ἐπισήμως, ἐντὸς τῶν ἀνακτόρων, ἐνώπιον ἑνὸς στενωτάτου συγγενοῦς τοῦ Βασιλέως, καὶ ὁ Κ. Ζαΐμης καὶ ὁ κ. Χρηστίδης καὶ ὁ Κ. Τρικούπης καὶ ὁ Κ. Μαυροκορδάτος, ὡμολόγησαν, οἱ μὲν ὅτι ὁ Κόμης εἶναι ἀντισυνταγματικὸν πρόσκομμα, ὡς εἶχεν εἰπεῖ πρὸ δέκα μηνῶν ἡ ἀντιπολίτευσις, ἡ δὲ ὅτι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ὁ σύμβουλος τοῦ Βασιλέως, εἶναι πολιτικὴ φατριαστική. Μεταβαίνω εἰς τὸ δεύτερον σπουδαῖον γεγονὸς, τὸ διάγγελμα. Ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἐκαυχήθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτε θεωρεῖ τιμήν του, τὸ ὅτι ἔθεσε τὴν ὑπογραφήν του εἰς τὸ διάγγελμα, εἰς ἓν ἔγγραφον, Κύριοι, τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω μὲ πολλὴν ἐλευθερίαν καὶ ὅπως αἰσθάνομαι, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον προσέβαλε καὶ ἐδέσμευσε τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Συνελεύσεως. Καὶ θαυμάζω πῶς ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἐνόμισεν, ὅτι δύναται νὰ δικαιολογηθῇ, λέγων, ὅτι οὕτως ἐννόει νὰ περατώσῃ τὴν ἐπανάστασιν, ἀφοῦ πρόδηλον εἶναι, ὅτι ἀντὶ νὰ τὴν περατώσῃ τὴν ἀνέτρεψε διὰ τοῦ διαγγέλματος, αἰχμαλωτίσας δι’ αὐτοῦ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Μόνη ἡ ἐπίτευξις τῶν σκοπῶν μιᾶς πολιτικῆς ἐπαναστάσεως περατόνει αὐτὴν, παγιώνει τὴν τάξιν καὶ τίθησι στερεὰ θεμέλια τῆς εὐνομίας καὶ τῆς εὐημερίας· ἡ δ’ ἀποτυχία τοῦ σκοποῦ ἀφίνει τὰ πράγματα εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν, ἀντὶ νὰ περατώσῃ τὴν ἐπανάστασιν. Καθὼς καὶ προχθὲς ἔλεγον, ὁμιλῶν περὶ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ διαγγέλματος, δὲν ἔχω ἤδη σκοπὸν νὰ ἐπεμβῶ εἰς πολλὰς ἐρεύνας περὶ αὐτοῦ· παρατηρῶ μόνον εἰς τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργὸν, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὰ ἄτομα νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν θέλησίν των εἰς τὰ ἔθνη. Δυνατὸν εἶναι νὰ σκέπτωνται πολὺ ὀρθῶς· δύνανται τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα τοὺς παρακινοῦσι, νὰ ᾖναι οὐχὶ ἐπιλήψιμα· ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν θέλησίν των εἰς τὰ ἔθνη. Διὰ νὰ δικαιολογήσω, Κύριοι, τὴν διαγωγὴν καὶ τότε πάλιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἤρκει νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις ἤθελε νὰ διαβιβάσῃ εἰς τὸν Βασιλέα, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως δὲν ἐπέτρεψε ν’ ἀναγνωσθῇ· τὴν παραιτῶ ὅμως, διότι εἶναι ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον περιῆλθεν εἰς γνῶσιν πάντων. Μολοντοῦτο, ἂν θέλετε, δύναμαι νὰ σᾶς τὸ ἀναγνώσω.

§35ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§36ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ ἐνόησα. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἡ δικαιολόγησις τῆς ἀπαντήσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως εὕρηται εἰς αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ λόγον οὐ χρήζει. Ἡ ἀντιπολίτευσις δικαιολογεῖται ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἰδίους ὑπουργούς. Ὁ Κύριος Λομβάρδος, ὅτε εἶδεν, ὅτι ἐγένετο τοιαύτη χρῆσις τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως πρὸς ἐπιβολὴν θεσμῶν, τοὺς ὁποίους ἦτο ἀδύνατον νὰ θελήσῃ τὸ ἔθνος καὶ ἡ Συνέλευσις, καί τοι ἀνήκων εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ἦλθε καὶ διεμαρτυρήθη· δὲν δύναμαι, εἶπε, νὰ ψηφίσω κατὰ συνείδησιν πλέον, ὅταν ἔρχεσθε οὐχὶ μόνον ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ καὶ μὲ ἀπειλὰς ζητοῦντες τὴν ψῆφόν μου. Καὶ «μολονότι δὲν ἔχω, εἶπεν, ἀφορμὴν δυσπιστίας κατὰ τῶν ὑπουργῶν, ἐπειδὴ ὅμως γίνεται τοιαύτη χρῆσις τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως, καὶ πιέζεται ἡ συνείδησίς μας ἐπὶ πράξεως, ἡ ὁποία θέλει ἔχει τόσον μεγάλα ἀποτελέσματα, ὡς εἶναι ἡ εἰσαγωγὴ νέου πολιτικοῦ Σώματος ἐντὸς τῆς πολιτείας, ἀναγκάζομαι νὰ δείξω δυσπιστίαν, καὶ προτείνω εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ συστηθῇ ἐπιτροπὴ καὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Α. Μ. ὅπως ἐρωτήσῃ Αὐτὴν, ἂν ἡ θέλησίς Της εἶναι, ὅπως διεβεβαιώθη εἰς τὴν Συνέλευσιν ὑπὸ τῶν ὑπουργῶν. Ἂν δὲ ἡ πρότασίς μου πέσῃ, διαμαρτύρομαι καὶ ἀποσύρομαι.» Καὶ τῳόντι ἡ πρότασις τοῦ Κ. Λομβάρδου ἔπεσε, καὶ ὁ Κ. Λομβάρδος διεμαρτυρήθη καὶ ἀπεσύρθη. Ὁ δὲ Κ. Δημήτριος Μαυροκορδᾶτος, ἀνήκων ἐπίσης εἰς τὴν συμπολίτευσιν, διεμαρτυρήθη καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ συμπολιτευόμενοι ἠρνήθησαν ψῆφον, καὶ τέλος, γενομένης τῆς ψηφοφορίας, μὲ ὅλην τὴν χρῆσιν τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως, μ’ ὅλην τὴν πίεσιν, ἥτις κατεβλήθη, μία μόνη ψῆφος ἔδωκε δίοδον εἰς τὸ διάγγελμα ἐκεῖνο. Σᾶς ἐρωτῶ ἤδη νὰ μοὶ εἴπητε, ἂν ἡ ἐπιβολὴ θεσμοῦ εἰς μίαν Συνέλευσιν, ἥτις ἐγέννησε τὴν νέαν τῶν πραγμάτων κατάστασιν, κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον γενομένη, ἂν ἀποδεικνύει πρᾶξιν πατριωτικὴν, καὶ ἂν εἰς τοιαύτην περίστασιν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ εἴπητε, ὅτι συγχωρεῖται εἰς τὸ ἄτομον νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του εἰς τὴν θέλησιν τοῦ ἔθνους. Ἴσως τινὲς συγχωρῶσι τὴν πίεσιν ταύτην καὶ τὸν ἐξευτελισμὸν, νομίζοντες, ὅτι δὲν ἔβλαψεν· ἀλλ’ ἀφοῦ ἅπαξ τὸ συγχωρήσωσι, θὰ ἀναγκασθῶσι νὰ συγχωρήσωσιν αὐτὸ καὶ δευτέραν φορὰν, ὁπόταν τὰ ἀποτελέσματα ἔσωνται κακὰ, καὶ ἂν, ἐλθούσης τῆς ὥρας δὲν τὸ συγχωρήσωσι, τότε, ὅπως ἀφηρέθη ἀπὸ ἐκείνους ἡ ἐλευθερία, θὰ ἀφαιρεθῇ καὶ ἀπὸ αὐτούς. Ἀπέσχον, Κύριοι, νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐν τῇ ἀπαντήσει τὴν γνώμην τῆς ἀντιπολιτεύσεως περὶ τοῦ διαγγέλματος τούτου, ἀλλὰ δὲν πιστεύω νὰ μή μοι ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς δείξω τοὐλάχιστον ἅπαντα ὅσα ἀπήγγειλεν ἡ ἐτυμηγορία τῆς κοινῆς γνώμης τῆς Εὐρώπης, οὐχὶ ἡ ἐπίσημος, ἀλλὰ ἡ τοῦ λαοῦ τῆς Εὐρώπης. Προκειμένου περὶ κρισίμου καὶ σπουδαίου γεγονότος, πιστεύω, ὅλοι θὰ ἔχετε τὴν διάθεσιν νὰ ἀκούσητε πῶς ἐσκέφθη ὁ ἀμερόληπτος τύπος ἑνὸς ἔθνους πεφωτισμένου, καὶ μεταξὺ τοῦ τύπου τούτου τὸ φύλλον, τὸ ὁποῖον διαπρέπει κατὰ τὴν νομιμοφροσύνην καὶ σοφίαν του, τὸ φύλλον τῆς ἐφημερίδος τῶν Συζητήσεων. Ἅμα τὸ διάγγελμα τοῦτο ἔφθασεν ἐκεῖ, καθὼς καὶ εἰς ὅλας τὰς ἐπικρατείας, παντοῦ θέλετε ἰδεῖ, μηδεμιᾶς ἐφημερίδος τόπου τινὸς ἐξαιρουμένης, ὅτι ἡ κοινὴ συνείδησις ἐξηγέρθη κατ’ ἐγγράφου περιέχοντος τὴν μεγαλητέραν κατάχρησιν τῶν θεσμῶν· καὶ προκαλῶ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν δύναται νὰ φέρῃ μίαν ἐναντίαν ἀπόδειξιν. Συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω καὶ κατόπιν νὰ τὸ μεταφράσω, ἐπιθυμῶν, ὥστε ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ νομίσῃ ὅτι ἐγένετο μεταβολὴ εἰς τὴν μετάφρασιν.

§37ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ νομίσωμεν.

§38ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ ἀναγινώσκω λοιπὸν μεταφρασμένον· «Τὸ διάγγελμα τὸ ἀπευθυνθὲν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν ἐθνικὴν Συνέλευσιν, εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι θέλει καθέξει σπουδαίαν θέσιν μεταξὺ τῶν πλέον περιέργων πολιτικῶν ἐγγράφων τῆς ἱστορίας τῶν ἀντιπροσωπικῶν κυβερνήσεων. Ἀποκαμὼν ἐκ τῆς βραδύτητος μεθ’ ἧς οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ τόπου προέβαινον εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος, ὁ νέος Βασιλεὺς εἰδοποίησεν αὐτοὺς, ὅτι ὤφειλον νὰ περατώσωσι τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ ἐντὸς προθεσμίας δέκα ἡμερῶν· καὶ διὰ νὰ οἰκονομήσῃ εἰς αὐτοὺς τὴν στενοχωρίαν τῆς συντάξεως τῶν ἄρθρων, τοῖς ἀνεκοίνωσε διὰ τοῦ διαγγέλματος σχέδιον συντεταγμένον ἐπίτηδες διὰ τὸ μέρος τοῦ συντάγματος, τὸ ὁποῖον μένει εἰσέτι «ἐλπίζω, ὅτι οὐδένα διαφεύγει ἡ ὑπομονὴ μεθ’ ἧς ἔκτοτε ὑπέμεινα τὴν ἀνώμαλον κατάστασιν βασιλείας ἐχούσης παρ’ ἑαυτῇ ἐθνικὴν Συνέλευσιν λειτουργοῦσαν συγχρόνως καὶ ὡς συντακτικὴν καὶ ὡς Βουλὴν νομοθετικήν.» «Ἐννοοῦμεν βεβαίως τὸ αἴσθημα, ὅπερ ὑπηγόρευσε τοὺς λόγους αὐτούς. Οὐδὲν ἐπιβλαβέστερον εἰς ἓν κράτος ἢ ἡ παράτασις προσωρινοῦ πολιτικοῦ συστήματος· ἡ δὲ Ἑλλάς, περισσότερον παντὸς ἄλλου τόπου, πρέπει νὰ ἐπιθυμῇ, μετὰ τόσους κλονισμοὺς καὶ ἐπαναστάσεις, τὴν τάξιν καὶ τὴν ἡσυχίαν, τὰς ὁποίας θέλει ἐξασφαλίσει εἰς αὐτὴν μία τακτικὴ Κυβέρνησις. Νομίζομεν ὅμως, ὅτι οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου δὲν ἐνεπνεύσθησαν ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ οὔτε ἀπὸ τὰς ἀληθεῖς ἀρχάς, αἵτινες πρέπει νὰ κανονίζωσιν, ἐν συνταγματικῷ κράτει, τὰς σχέσεις τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Συνελεύσεως, οὔτε ἀκόμη ἀπὸ τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ Στέμματος, τοῦ ὁποίου τὰ προνόμια ὑποστηρίζουσιν. Ἄνευ ἀνάγκης πασιφανοῦς καὶ ἀνυπερβλήτου, εἶναι πρᾶξις φρονίμου πολιτικῆς νὰ θέτῃ τις μίαν Συνέλευσιν, οὐ μόνον νομοθετικήν, ἀλλὰ καὶ συντακτικήν, εἰς τὴν ἀνάγκην ἢ νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς ἐπιτακτικὴν παραγγελίαν, ἢ νὰ ὑπερασπισθῇ τὴν ἀξιοπρέπειάν της μὲ κίνδυνον τῆς δημοσίας ἀσφαλείας; Ὁ Βασιλεὺς παραπονεῖται πικρῶς, ὅτι μετὰ χρονικὸν διάστημα ἑνὸς ἔτους ὁλοκλήρου δὲν ἐσυζητήθησαν, οὐδ’ ἐψηφίσθησαν ὅλα τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος. Ἠδύνατό τις ν’ ἀντείπῃ εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ περίφημος ἡμῶν συντακτικὴ Συνέλευσις ἔδειξε περισσοτέραν βραδύτητα ἀκόμη· διότι αὕτη δὲν ἐπεψήφισεν ὁριστικῶς παρὰ τὴν 30 Σεπτεμβρίου 1791 τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος τὸ κατατεθὲν ἐν τῷ γραφείῳ της τὴν 27 Ἰουλίου 1789. Παραδεχόμεθα, ὅτι τὸ παράδειγμα δὲν εἶναι πειστικόν· ἀλλ’ ὑπάρχουν ἀντικείμενα, ἐν οἷς πρέπει ν’ ἀποκρούεται ἡ μεγάλη σπουδὴ, καὶ τὰ ὁποῖα ποσῶς δὲν κερδίζουν γινόμενα μετὰ σπουδῆς. Ὑπάρχουν πάλιν ἄλλα, τὰ ὁποῖα εἴς τινας τόπους καὶ εἴς τινας περιστάσεις δὲν κερδίζουν ποσῶς λεγόμενα λίαν ἀποτόμως. .............................» Οὕτω τελειώνει τὸ βασιλικὸν διάγγελμα. Μᾶς ἐπανέφερε δ’ ἀκουσίως εἰς τὴν μνήμην τοὺς ἄλλως περιφήμους ἐκείνους λόγους, τοὺς ἀπαγγελθέντας ἄλλοτε κατὰ πρόσωπον τοῦ Mirabeau καὶ τοῦ Sieyes. «Ἐὰν κατὰ κακὴν μοῖραν, τὴν ὁποίαν δὲν θέλω νὰ φαντασθῶ, ἠθέλετε μ’ ἐγκαταλίπει εἰς τόσον λαμπρὸν ἔργον, μόνος θέλω κάμει τὸ καλὸν τοῦ ἔθνους μου, μόνος θέλω θεωρήσει ἐμαυτὸν ὡς τὸν ἀληθῆ αὐτοῦ ἀντιπρόσωπον...... καὶ θέλω βαδίσει πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον θέλω νὰ ἐπιτύχω, μὲ ὅλον τὸ θάῤῥος καὶ τὴν εὐστάθειαν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ μοὶ ἐμπνεύσῃ»... Οἱ βασιλεῖς οἵτινες ὁμιλοῦν τοιαύτην γλῶσσαν δυνατὸν νὰ ἐμπνέωνται ἀπὸ εἰλικρινῆ ἀγάπην πρὸς τὸ δημόσιον καλὸν, δυνατὸν νὰ ἦναι προικισμένοι μὲ ὅλας τὰς ἀρετὰς τῶν εὐγενῶν καρδιῶν, δυνατὸν νὰ ἦναι πρότυπα, ὁ μὲν ἱπποτικῆς ὑπερηφανίας, ὁ δὲ ἀνεκφράστου ἀγαθότητος, δὲν ἐπλάσθησαν ὅμως διὰ νὰ ἦναι συνταγματικοὶ Μονάρχαι.» Τοιοῦτον εἶναι τὸ ἔγγραφον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐσυμβούλευσαν τὸν Βασιλέα νὰ θέσῃ τὴν ὑπογραφήν του οἱ σύμβουλοι τοῦ στέμματος (θόρυβος). Ἐὰν, Κ. Βουδούρη, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Debats, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Ἐρνέστου Δοτὲν, τοῦ πρώτου συντάκτου τῆς ἐφημερίδος, ἥτις ἰσοδυναμεῖ μὲ μιᾶς ἐπικρατείας καὶ ἑνὸς ὁλοκλήρου ἔθνους τὴν γνώμην....

§39Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Καταδικάζουν ἄλλαι ἐφημερίδες τὴν διαγωγὴν τῆς Συνελεύσεως.

§40ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἀμφιβάλλω, ἐὰν ᾖναι ἀνταποκρίσεις ἐξ Ἀθηνῶν μὲ ἔξοδα τοῦ δημοσίου ταμείου. Ἔπειτα νὰ σᾶς εἰπῶ, Κ. Βουδούρη, ἂν δὲν σᾶς κάμνῃ ἐντύπωσιν, ὅτι ἐφέρατε τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς πατρίδος σας τότε εἰς τὴν ἐξευτελιστικὴν ἐκείνην θέσιν, ἢ ν’ ἀναγκασθοῦν νὰ ἐκλέξωσι μεταξὺ τῆς ἀγάπης πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ τοῦ καθήκοντος πρὸς τὴν πατρίδα, καὶ νὰ θέτητε τοιουτοτρόπως εἰς ἀντίθεσιν αὐτὰ τὰ δύω αἰσθήματα, ἅπερ ἔπρεπε νὰ συντρέχωσι καὶ νὰ ταυτίζωνται, οὐχὶ ἡ τοῦ Debats, ἀλλὰ κἀμμία φωνὴ δὲν δύναται νὰ διαπεράσῃ τὴν συνείδησίν σας (εὖγε, εὖγε ἐξ ἀριστερῶν, οἱ δὲ ὑπουργοὶ γελῶσι)· δὲν εἶχον κἀμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι γέλωτα μόνον ἤθελον σᾶς προξενήσει οἱ λόγοι οὗτοι. Τέλος πάντων, κύριοι, καὶ μετὰ τὸ δεύτερον τοῦτο γεγονὸς ἐπῆλθε τὸ τελευταῖον, μεθ’ ὃ ἀμέσως ἡ ἀποχώρησις τῆς Συνελεύσεως, τὸ ζήτημα τῆς ἀφομοιώσεως. Ἐπιθυμῶ καὶ πάλιν νὰ κρίνητε, ἂν ὁ πόθος πρὸς τὰ χαρτοφυλάκια ἐκίνει τὴν συνείδησιν, καὶ ὑπηγόρευε τὴν πολιτικὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἢ ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἔδειξε καὶ κατὰ τὴν περίπτωσιν ταύτην, ὅπως διαρκῶς, ὅτι δὲν λησμονεῖ τὴν παράκλησιν τοῦ Βασιλέως καὶ τὸν σκοπὸν τῆς μεταβολῆς. Ἦλθε τὸ ζήτημα τῆς ἀφομοιώσεως. Τί ἐζήτει ἡ ἀντιπολίτευσις; — ἐζήτει ἰσότητα δικαιωμάτων καὶ ἰσότητα βαρῶν μεταξὺ τῶν δύω λαῶν. Ἐὰν δὲ πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ ἀποτελέσματος τούτου ἦτο ἀνάγκη εἴτε νὰ μεταῤῥυθμισθῶσιν οἱ ὑπάρχοντες νόμοι τῆς Ἑλλάδος, εἴτε νὰ εἰσαχθῇ ἑπτανησιακός τις νόμος ἐν Ἑλλάδι, εἴτε καί τινα νομοθετήματα νὰ γείνωσιν, ὅλα ταῦτα τὰ ἐδεχόμεθα. Πόθεν προῆλθεν ἡ σύγχυσις; προῆλθε, διότι ἡ συμπολίτευσις ἀπετέλει ἓν κρᾶμα ἰδεῶν ἀσυμβιβάστων· διότι ὅπως θέλετε ἰδεῖ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀφομοιώσεως ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ἄλλα ἐζήτει ἡ Κυβέρνησις, ἄλλα οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Κερκύρας, καὶ ἄλλα οἱ λοιποὶ πληρεξούσιοι τῆς Ἑπτανήσου. Δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω κἀνὲν ἐκ τῶν τμημάτων τούτων, ὅτι ἐναντίον τῶν πεποιθήσεών του ἢ τῶν συμφερόντων τῶν ἰδιαιτέρων ἐπαρχιῶν, τὰς ὁποίας ἀντεπροσώπευον, ἔπραττον· ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ἡ αἰτία, διὰ τὴν ὁποίαν ἐπῆλθεν ἡ διάλυσις τῆς Συνελεύσεως, ἕνεκα τῆς διαφωνίας πρὸς τὴν ἀφομοίωσιν, φωλεὰν εἶχε τὴν συμπολίτευσιν· διότι, ἀφοῦ ἡ ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξεν, ὅσον ἠδύνατο τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν σᾶς προεξέθεσα, μετέπειτα ἀπαυδήσασα, συνέταξεν ἔγγραφον διαμαρτυρήσεως καὶ εἶπε, παραιτῶ πλέον τὸ ζήτημα τῆς ἀφομοιώσεως, κανονίσατέ το ὅπως θέλετε· δὲν σᾶς ἀρνοῦμαι τὴν σύμπραξίν μου, νὰ ἦμαι παροῦσα διὰ τὴν κατάρτισιν τῆς ἀπαρτίας· δὲν εἶναι δυνατὸν ὅμως νὰ συμπράξω εἰς ἓν ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ τὸν λόγον μοῦ ἀφῃρέσατε, καὶ διαστροφὴν τῶν ἀποφάσεών μου ἐκάματε, καὶ διὰ τῆς αὐθαιρεσίας τοῦ προεδρείου πολλαχῶς μὲ κατεπιέσατε· διότι ἐπιθυμῶ ἀνεξαρτήτως νὰ ἀντιπροσωπεύω τὰς ἰδέας μου καὶ ὡς μόνην προφύλαξιν τῆς ἀνεξαρτησίας μου θεωρῶ τὸν κανονισμὸν, δὲν δύναμαι νὰ συμπράξω πλέον, ὅταν ὁ κανονισμὸς ᾖναι το ἀντικείμενον τῆς αὐθαιρεσίας τοῦ προέδρου. Ἀλλὰ, κύριοι, ἠδυνήθησαν νὰ συμφωνήσωσιν οἱ ἐναπομείναντες; Ὄχι· ὁ Κ. Λομβάρδος ἦλθε μετὰ τῆς Κυβερνήσεως εἰς λόγους καὶ οἱ Κεφαλλῆνες μετὰ τοῦ ὑπουργείου εἰς διαφωνίαν, καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν Ἑπτανησίων τινὲς ἀπεσκίρτησαν ἐκ τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ ὑποσχεθεῖσα τὸ κατ’ ἀρχὰς νὰ ὑποστηρίξῃ τὰ νομοσχέδια, ἅπερ ἔφερεν, ἀφοῦ τὰ ἐπαρουσίασε, τὴν ἑπομένην ἡμέραν μετέβαλε γνώμην, καὶ ἐγέννησε τὴν διαίρεσιν ἐκείνην, ἥτις ἐπὶ τέλους ἐπέφερε τὴν ἀποχώρησιν τῶν 23 γνωστῶν πληρεξουσίων, εἰς τοὺς ὁποίους, τοὐλάχιστον δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποδώσητε τὸν φατριασμὸν ὡς αἰτίαν τῆς ἀποχωρήσεως. Ὅθεν ἡ ἀντιπολίτευσις, προαισθανθεῖσα πολὺ πρὶν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ συμπράξῃ, ὅτι ἐλευθερίαν δὲν ἔχει εἰς τὴν ψῆφον καὶ τὴν συζήτησιν, ἀπεχώρησεν· οἱ 23 δὲν ἠθέλησαν νὰ κινηθῶσιν, ἀλλ’ εἶπον, θὰ μείνωμεν διὰ νὰ μὴ μένῃ τὸ κράτος ἄνευ φορολογικῶν νόμων καὶ προϋπολογισμοῦ. Ἦλθον λοιπὸν ἐν μέσῳ τῆς Συνελεύσεως, ἐκάθησαν, ἤρχισαν τὴν συζήτησιν, ἀλλ’ ἐστάθη ἀδύνατον νὰ προχωρήσωσιν ἕνεκα τῆς διαιρέσεως, μιᾶς διαιρέσεως οἰκτρᾶς· ἀπῆλθον καὶ ἐκεῖνοι διαμαρτυρηθέντες ἐπίσης, καὶ τοὐλάχιστον ἔχομεν δύω δημοσιευμένα ἔγγραφα διαμαρτυρήσεων καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου τμήματος τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν καὶ περὶ τῶν δύω, ὅτι εἶχον πολιτικὴν φανεράν. Κύριοι, συγχωρήσατε ἐνταῦθα νὰ σᾶς ἐνθυμίσω ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίασιν, καὶ τὸ ὁποῖον ἐγέννησε τόσας παρεξηγήσεις. Εἶπον τότε, ὅτι τοὐλάχιστον, ἐὰν αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ὑπουργοὶ ἤθελον συμβουλεύσει εἰς τὴν Α. Μ. νὰ φέρῃ μεταβολὴν εἰς τὴν κυβέρνησιν, καὶ ἂν ἤρχοντο, ἔστω καὶ ἀπὸ τοὺς δρόμους ἑπτὰ ὑπουργοὶ, τὸ ζήτημα ἤθελεν εἶσθαι εὐχερέστερον, διότι ἠδύναντο νὰ ἐπικαλεσθῶσι τὴν ἀνάγκην καὶ λέγοντες ὁ Βασιλεὺς μᾶς ἐκάλεσεν εἰς τὰ πράγματα, τὸ νομοθετικὸν Σῶμα δὲν τὸ εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν μας, δὲν συνεπράξαμεν εἰς τὴν ἀποχώρησιν αὐτοῦ οὔτε ὑπὲρ, οὔτε κατὰ, ἰδοὺ τί μᾶς ὑπεχρέωσε νὰ πράξωμεν ἡ ἀνάγκη ἡ ἀπόλυτος, καὶ δὲν ἐκάμαμεν ἄλλο τι παρὰ νὰ ἐκδώσωμεν τὰ διατάγματα, τὰ ἀπαιτοῦντα πιστώσεις ἀναγκαίας διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ κράτους, καὶ τὴν εἴσπραξιν τοσούτων φόρων, ὅσοι ἀναγκαίως ἔπρεπε νὰ εἰσπραχθῶσι διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ διατηρήσωμεν τὸ κράτος. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὄχι μόνον τοιαύτην πολιτικὴν δὲν ἠκολούθησαν οἱ κύριοι ὑπουργοὶ, ὄχι μόνον προσεκολλήθησαν τῇ ἐξουσίᾳ, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἀκόμη ὑπεβλήθη τῷ Ἡγεμόνι παρὰ συγγενῶν καὶ φίλων ἡ ἀνάγκη νὰ ἀποσυρθῶσι, καὶ τότε ἀκόμη ὄχι μόνον δὲν εἰσήκουσαν τὴν συμβουλὴν τούτων, ἀλλὰ καὶ ἀντέπραξαν, ὅπως μὴ ἐπέλθῃ ἡ παραμικρὰ βελτίωσις. Βλέπετε, Κύριοι, πόσον τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ, εἶναι σοβαρὸν καὶ μέγα. Ἀλλ’ ἐπιμένων εἰς τὴν ἀρχικήν μου γνώμην, ἣν ὑπέβαλον διὰ τοῦ σχεδίου τῆς μειονοψηφίας καὶ ἣν ἐξέφρασα εἰς τὴν πρώτην ἀγόρευσίν μου, ἀπέφυγα νὰ ἐπεμβῶ εἰς τὰ καθέκαστα, περιορισθεὶς νὰ ἐξετάσω αὐτὰ μόνον, καθόσον μὲ ἠνάγκαζεν ἡ ἀπάντησις τοῦ Κ. πρωθυπουργοῦ. Ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπεν εἰς τὴν ἀπάντησιν πρὸς τὸν βασιλικὸν λόγον ἡ Βουλὴ νὰ περιορισθῇ καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ βασ. διατάγματα, μόνον εἰς ὅ,τι ἀπῃτεῖτο, ὅπως γείνῃ ἀπάντησις ἀξιοπρεπὴς, χωρὶς νὰ προδικάζεται ἡ περὶ αὐτῶν εἰδικὴ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς. Ἐνόμισα, ὅτι ἡ γνώμη, ἣν ἔχομεν ἡμεῖς, οἱ ἐν τῇ Συνελεύσει διαμαρτυρηθέντες καὶ οἱ τὰς καταπιέσεις ἐκείνας παθόντες, δὲν ἔπρεπε νὰ προταθῇ ὡς κείμενον εἰς τὴν ἀπάντησιν πρὶν ὑμεῖς οἱ νέοι ἀντιπρόσωποι κρίνετε τὰς πράξεις τῆς κυβερνήσεως εἰς τὸ σύνολον αὐτῶν καὶ ἐκ τοῦ συνόλου τῶν πράξεων ἐξαγάγετε, ἂν ἡ κυβέρνησις δὲν ὡδηγήθη ὑπό τινος αἰσθήματος καταφρονήσεως πρὸς τὸ Σύνταγμα, ἢ ἂν μία ἀναπόδραστος ἀνάγκη τὴν ἠνάγκασε, χωρὶς νὰ θέλῃ, νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων τῆς ἐξουσίας αὐτῆς. Ὅταν δὲ ἔλθῃ ἡ ὥρα νὰ κρίνετε τὸ διάταγμα, μὴ λησμονήσητε ὅσα σᾶς ἐξέθεσα. Μὴ λησμονήσητε, ὅτι τὴν ἀνάγκην ἔπλασεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὅτι ἐν τῇ πολιτικῇ της ταύτῃ ἠναγκάσθη νὰ καταπιέσῃ τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ στερήσῃ αὐτὴν τῆς ἀνεξαρτησίας της. Μὴ λησμονήσητε, ὅτι ἀπεμακρύνθη τοῦ σκοποῦ τῆς ἐπαναστάσεως καὶ διήγειρεν ἐν τῇ πολιτείᾳ τὴν κατ’ αὐτῆς ἀντίδρασιν, καὶ οὕτω παρήγαγε τὴν σημερινὴν ἀνωμαλίαν, τῆς ὁποίας ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε, ν’ ἀπολέσῃ ὁ θεμελιώδης νόμος τὸ κυριώτερον αὐτοῦ στήριγμα, τὸν σεβασμὸν, καταπατηθεὶς οὐ μόνον ὁσάκις ἡ πλασθεῖσα ἀνάγκη ἀπῄτει, ἀλλὰ καὶ ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀνάγκης.

§41Δ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν). Διὰ λόγου λίαν ἐντέχνου ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου κατώρθωσε προχθὲς νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν συζήτησιν ἐπὶ συμβάντων συνδεομένων μὲ τὰς τελευταίας ἡμέρας τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, τῆς διαλυθείσης περὶ τὰ μέσα τοῦ παρελθόντος Νοεμβρίου. Πιστὸς εἰς τὴν ἰδίαν τακτικὴν καὶ σήμερον ἀκόμη ὁ κ. Δεληγιώργης, προσεπάθησε νὰ ὠθήσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ἰδίου προσφιλοῦς εἰς αὐτὸν πεδίου. Μοὶ εἶναι τόσον ὀλιγώτερον δυσάρεστον νὰ τὸν ἀκολουθήσω εἰς ταύτην τὴν ἐκδρομήν του, ὅσον μοὶ δίδεται εὐκαιρία, λησμονῶν προσκαίρως, ὅτι δὲν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέρος τοῦ Σώματος τούτου, νὰ ἐνθυμηθῶ, ὅτι ἤμην πληρεξούσιος ἐν τῇ Συντακτικῇ ἐκείνῃ Συνελεύσει, ἐν ταῖς ἀναμνήσεσι τῆς ὁποίας τόσον ἀγαπᾷ νὰ ἐνδιατρίβῃ ὁ ἔντιμος φίλος μου. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι δὲν θὰ μοὶ διαφιλονεικήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ διεκδικήσω τὴν ἀκριβῆ γνῶσιν συμβάντων λαβόντων χώραν ἐνώπιον τῶν ἰδίων μου ὀφθαλμῶν καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἴσως καὶ ἐγὼ δὲν ἔμεινα ξένος μικρᾶς τινος λαβῆς. Κατόπιν ἀγορεύσεων τοσοῦτον ἐκτενῶν καὶ ἐρχόμενος κατόπιν ῥητόρων, οἵτινες τοσοῦτον λεπτομερῶς ἀνέπτυξαν ὅλα τὰ ζητήματα, αἰσθάνομαι, ὅτι πρώτιστον καθῆκόν μου ὀφείλω νὰ θεωρῶ τὸ νὰ ᾖμαι πρακτικὸς καὶ πρὸ πάντων σύντομος. Ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐκτενῶς μᾶς ὡμίλησε περὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τῆς ὁποίας ἀναντιῤῥήτως ἀκριβῶς γνωρίζει τὴν ἱστορίαν, καὶ τοὺς πόθους, καὶ τοὺς σκοπούς. Δὲν πιστεύει ἆρά γε ἡ Βουλὴ, ὅτι ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος ἀντιπολίτευσις δύναται ὀρθῶς νὰ παραβληθῇ κατὰ ταύτην τὴν φάσιν τῆς πορείας της μὲ τὸ γνωστὸν ἔμβλημα ἢ σύμβολον τῶν αὐτοκρατόρων τοῦ Βυζαντίου; Τὰ τελευταῖα συμβάντα τὰ λαβόντα χώραν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, καὶ ἰδίως τὰ κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου μὲ δικαιοῦσι νὰ τὴν παραβάλω μὲ τὸν Βυζαντινὸν ἀετὸν, διότι πραγματικῶς βλέπομεν δύω κεφαλὰς μελαγχολικῶς κυρτὰς καὶ εἰς ὅλως ἀντιθέτους διευθύνσεις ἐστραμμένας, σῶμα ἀρκετὰ ἀσθενὲς καὶ οὐρὰν οὐχὶ λίαν φουντωτὴν (γέλως). Δύναται τοὐλάχιστον ὁ κ. Δεληγιώργης νὰ μᾶς διαβεβαιώσῃ, ὅτι ἐν τῷ σώματι τοῦ δικεφάλου τούτου Ἀετοῦ ὑπάρχει μία μόνη καρδία; καὶ ὅτι αἱ δύω πτέρυγες αὐτοῦ ταὐτοχρόνως θὰ κινηθῶσι καὶ θὰ τὸν ὑψώσωσι; Μετὰ τὴν παραβολὴν ταύτην, ἔχω καὶ μίαν ἀδιάκριτον ἴσως ἐρώτησιν νὰ τῷ ἀπευθύνω. Ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις μειονοψηφήσασα ἐν τῇ Ἐθνικῇ Συνελεύσει, εἶχεν, ὅπως διατείνεται, μετὰ τὴν διάλυσιν τοῦ κυριάρχου ἐκείνου Σώματος, τὰς συμπαθείας τοῦ τόπου ὑπὲρ αὐτῆς, πῶς ἐξηγεῖ ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου τὸ ἀναντίῤῥητον γεγονὸς, ὅτι αὐτὴ ἡ ἰδία ἀντιπολίτευσις προσέτρεξε κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τοῦ τελευταίου ἔαρος, εἰς συμμαχίαν, τὴν ὁποίαν, ἐὰν δὲν ἐπροτίμων νὰ ἦμαι μᾶλλον ἁβρόφρων ἢ ἀκριβὴς, ἤθελον ὀνομάσει τερατώδη; διότι, τῷ ὄντι, κύριοι, ἐὰν ἕκαστον τῶν δύω στοιχείων τῶν ἀποτελούντων τὴν συμμαχίαν ταύτην εἶχεν ἀναντίῤῥητον καὶ αὐθύπαρκτον ἀξίαν, αὕτη ἡ ἀξία ἠλαττώθη, ἐξητμίσθη, οὕτως εἰπεῖν, ἐν τῷ ἐφημέρῳ ἐκείνῳ ἀμαλγάματι τῷ ἐκπλήξαντι τὴν πολιτικὴν ἡμῶν κοινωνίαν. Ἀπὸ πότε, κύριε Βουλευτὰ Μεσολογγίου, οἱ καθ’ ὑμᾶς πανίσχυροι καταβιβάζονται εἰς ἀδικαιολογήτους ἐπιμιξίας; ἀπὸ πότε διὰ νὰ αὐξήσουν τὴν βαρύτητα καὶ τὴν δύναμιν τῶν ἀρχῶν των, τὰ πολιτικὰ κόμματα νοθεύουν τὰ προγράμματά των καὶ ἀλλοιώνουν τὴν πολιτικὴν των πίστιν; Ἄ! κύριοι, πόσον ὅλως ἀντίθετος ἡ διαγωγὴ τῆς πλειονοψηφίας ἐκείνης τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἥτις ἰσχυρὰ διὰ τῆς καταγωγῆς της, ἔχουσα ἀκλόνητον πίστιν ἐν ἑαυτῇ, διότι ἦτον ἀπαύγασμα τῆς πραγματικῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἔθνους, ἔμεινε μία καὶ ἡ αὐτὴ, χωρὶς ποτὲ οὔτε νὰ διαιρεθῇ, οὔτε νὰ προσπαθήσῃ πρὸς αὔξησιν τοῦ ὄγκου της, ν’ ἀποῤῥοφήσῃ ὅ,τι ἦτον ἀλλότριον καὶ μὴ πολιτικῶς συμφυὲς εἰς αὐτήν· ἡ ἑνότης τῶν πόθων της, αἱ συντηρητικαὶ τάσεις της, αὐτὰ ἦσαν τὸ μυστήριον τῆς ἰσχύος της, αὐτὰ ἔσονται πιθανῶς καὶ ὁ λόγος τῶν ἐπιτυχιῶν της. Καὶ τῷ ὄντι εἴτε ἐξετάσωμεν αὐτὴν τὴν πλειονοψηφίαν κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ῥωμαλέας νεότητός της, καθ’ ἣν ἐποχὴν ὁ μαχητὴς τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ ἐξήσκει ἐπ’ αὐτῆς τὴν γοητείαν τῆς ἀνδρίας, εἴτε κατὰ τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ὁ κ. Χρηστίδης ἐπιστρέψας ἐκ Γαλλίας ἐνετύπωνεν ἐν μέρει εἰς αὐτὴν τὸ διστάζον βάδισμα τοῦ ἰδίου του χαρακτῆρος, εἴτε κατὰ τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν κεκοπιακυῖα ἀνεπαύετο ὑπὸ τὴν σκιὰν τῶν δαφνῶν τοῦ Ναυάρχου Κανάρη, εἴτε κατὰ τὴν τελευταίαν φάσιν τῆς ἐν τῇ Συνελεύσει ὑπάρξεώς της, ὅτε ὁ ἀρχηγὸς τοῦ σημερινοῦ ὑπουργείου καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ ἠλεκτρίσαντες αὐτὴν ἐκ νέου, τῇ ἐνέπνευσαν τὸ ὑπερήφανον καὶ γοργὸν, ἀλλ’ ἀξιοπρεπὲς βῆμα τῆς ἐλευθερίας, βαδιζούσης πρὸς τὴν τάξιν, ἡ πλειονοψηφία αὕτη ἔμεινε πάντοτε πιστὴ εἰς ἑαυτὴν καὶ εἰς τὰς ἀρχάς της. Ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας τὴν σήμερον ἐξελέγχονται αἱ πράξεις, τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέρος, ἔλαβε ταύτην αὐτὴν τὴν πλειονοψηφίαν, ἐν αὐτῇ εὑρίσκει τὸν λόγον τῆς ὑπάρξεώς του, ἐξ αὐτῆς ἕλκει τὰς δυνάμεις του καὶ τὴν ἄκαμπτον ἐπιμονήν του ἐν τῇ ὁδῷ τοῦ καθήκοντος. Ἀναβὰς ἐπὶ τοῦ βήματος δὲν προτίθεμαι βεβαίως νὰ ἐλαττώσω οὔτε τὴν σπουδαιότητα τῶν ἐξελεγχομένων πράξεων, οὔτε τὴν βαρύτητα τῆς εὐθύνης τῆς ἐξ αὐτῶν πηγαζούσας. Ὅλως τὸ ἐναντίον, ἔρχομαι θαῤῥαλέως νὰ διεκδικήσω τὸ μέρος αὐτῆς τῆς εὐθύνης, ὃ μοὶ ἀνήκει ὡς σύμβουλος τοῦ Στέμματος. Ἐὰν αἱ πράξεις αὗται ἦναι ἀποτέλεσμα τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης, εἰς ἣν ἡ Κυβέρνησις εὑρέθη, ἐὰν αἱ πράξεις αὗται ἦναι ὡς ἐκ τοῦ νομοθετικοῦ χαρακτῆρος αὐτῶν ἀναντιῤῥήτως ἀνώμαλοι, ἐπίσης ὅμως εἰσὶ, καὶ τὸ λέγω θαῤῥαλέως, ... μεγαλοφώνως, αἱ περγαμηναὶ αἱ ἀποδεικνύουσαι τὴν ἀφοσίωσίν μας πρὸς τὴν πατρίδα ἐν καιροῖς δυσκολιῶν καὶ κινδύνων, εἶναι οἱ τίτλοι οἱ ἀποδεικνύοντες, ὅτι ἀνυποκρίτως ἐπροτιμήσαμεν τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἢ τοὺς τύπους ἐκείνους, οἵτινες ἐξησφάλιζον μὲν ἡμᾶς δὲν ἔσωζον ὅμως οὔτε τὴν κλονιζομένην τάξιν, οὔτε τὰ κοινὰ συμφέροντα. Μετὰ τὴν ἀποχώρησιν.... εἶναι ἆρά γε αὕτη ἡ λέξις τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ μεταχειρισθῶ; ἂς ᾖναι! μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῆς μειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως καὶ μετὰ τὴν ἄρνησιν αὐτῆς τοῦ νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὰς συνεδριάσεις, ἡ πλειονοψηφία εὑρέθη εἰς δυσχερείας ἴσως ἄνευ παραδείγματος ἐν τῇ ἱστορίᾳ. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ὁ Βασιλεὺς ἔμελλε νὰ διαλύσῃ τὸ συντακτικὸν ἐκεῖνο Σῶμα, τοῦ ὁποίου ἡ ὁμαλὴ καὶ ἡ ἀκριβῶς νόμιμος καὶ τυπικὴ πορεία εἶχεν ἤδη ἀποκατασταθῆ ἀνέφικτος διὰ τῆς λειποταξίας τῶν πληρεξουσίων τῆς μειονοψηφίας, ἥτις ἐμπόδιζεν οὕτω τὴν συγκρότησιν τῆς ἀπαιτουμένης ὑπὸ τοῦ κανονισμοῦ ἀπαρτίας. Ἡ Κυβέρνησις, ὁπωσδήποτε καὶ ἂν ἤθελε σχηματισθῆ, θὰ εὑρίσκετο ἐνώπιον θυελλώδους μέλλοντος, ἄνευ προϋπολογισμοῦ, καὶ ἄνευ φορολογικοῦ νόμου. Τότε, Κύριοι, ἐῤῥίφθη ἐν τῷ μέσῳ ἡ ἰδέα (καὶ πιστεύω, ὅτι δύναμαι δικαίως νὰ διεκδικήσω τὴν πρωτοβουλίαν αὐτῆς) ὑπὲρ τῆς παραδοχῆς καὶ ὑπογραφῆς πράξεως, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ ἐνθαῤῥυνθῇ καὶ ἐξακολουθήσῃ τὸ δυσχερὲς ἔργον της κατὰ τὸ διάστημα, τὸ ὁποῖον ἤθελε μεσολαβήσει μεταξὺ τῆς διαλύσεως τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς συγκροτήσεως τῆς νέας Βουλῆς. Ἡ πρᾶξις αὕτη παρ’ ἐμοῦ προταθεῖσα ὑπεγράφη παρὰ τοῦ μεγίστου μέρους τῶν πληρεξουσίων. Ἐπιτρέψατέ μοι ν’ ἀναγνώσω αὐτὴν εἰς ὑμᾶς. «Συνελθόντες οἱ ὑπογεγραμμένοι σήμερον τὴν 13 Νοεμβρίου ἐν τῷ καταστήματι τῆς Συνελεύσεως, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ καταρτίσωμεν συνεδρίασιν, ἵνα προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν τῶν φορολογικῶν νόμων καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἀφορώντων τὴν Ἑπτάνησον ζητημάτων, διότι οἱ μὲν συνελθόντες ἀποτελοῦμεν ἀριθ. 199, ἀπῃτεῖτο δὲ ἡ παρουσία 203 πρὸς καταρτισμὸν συνεδριάσεως. Θεωροῦντες δὲ, ὅτι οὐδ’ αὔριον θέλει εἶσθαι πιθανὸν νὰ καταρτισθῇ συνεδρίασις, καὶ ὅτι ἐπερχομένης ἀναγκαίως τῆς διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως, θέλει μείνει ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ φορολογικοῦ νόμου· Ἐκρίναμεν καθῆκον νὰ βεβαιώσωμεν τὰ γεγονότα ταῦτα, πρὶν ἢ ἀπέλθωμεν. Καίτοι δὲ γνωρίζοντες, ὅτι ἡ γνώμη ἡμῶν, μὴ συμπληρωθείσης συνεδριάσεως, δὲν δύναται κατὰ τύπον νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως, ἐπειδὴ ὅμως ἡμεῖς ἀποτελοῦμεν τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Σώματος, δὲν διστάζομεν νὰ ἐκφράσωμεν αὐτὴν, δηλοποιοῦντες διὰ τῆς παρούσης πράξεώς μας, ὅτι συναινοῦμεν, ἵνα ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία προβῇ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν δαπανῶν τοῦ Κράτους, δυνάμει τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον εἰσήγαγε, καὶ ἐντὸς αὐτοῦ, καὶ εἰς τὴν βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν τῶν φόρων, δυνάμει τῶν φορολογικῶν νόμων, οἵτινες ἦσαν ἐν ἰσχύϊ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος 1864· καὶ ταῦτα μέχρι τῆς συγκαλέσεως τῆς Βουλῆς, εἰς ἣν ἀπόκειται ὁ διὰ νόμου κανονισμὸς τῶν περὶ τούτου. (Ἕπονται αἱ ὑπογραφαί).

§42ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἡ πρᾶξις αὕτη δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀξίαν..... ὑπεγράφη ἐν ταῖς ἰδιαιτέραις οἰκίαις, ὅπου τὴν ἐπεριφέρατε... (θόρυβος).

§43ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς δημόσιον ἔγγραφον τὸ θεωρεῖτε;.... (θόρυβος).

§44ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἀπατᾶσθε, Κύριε Θεοχάρη, ὑπεγράφη ἐν ἑνὶ τῶν παρακειμένων δωματίων ὅπου συνεδριάζουν τὰ τμήματα. Μήπως ἠθέλετε μᾶλλον εὐχαριστηθῆ, ἐὰν ὑπεγράφετο ἐν τῇ προσφιλεῖ ἐκείνῃ κοίτῃ τῶν ὑπουργείων τῆς Νέας Σχολῆς;.... ἐννοῶ τοὺς δρόμους. Τὴν ἀξίαν του θεωρῶ σμικροτάτην κατὰ τύπους, μεγίστην ὅμως κατ’ οὐσίαν, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐνθάῤῥυνσιν, ἣν ἠδύνατο νὰ δώσῃ εἰς πᾶσαν πατριωτικὴν Κυβέρνησιν, ἐπαναλαμβάνουσαν τὴν εὐγενῆ εὐθύνην τοῦ νὰ κρατήσῃ τὸ πηδάλιον τοῦ κράτους ἐν τῷ μέσῳ τρικυμίας, τὴν ὁποίαν πιστεύω, ὅτι αἱ προσπάθειαί μας ἐμπόδισαν νὰ στραφῇ εἰς λαίλαπα. Ἄν αὐτὸ τὸ ἔγγραφον, Κύριε Παπαμιχαλόπουλε, εἶχε κῦρος ἢ νόμιμον ὕπαρξιν, ἤθελε κατατεθῆ εἰς τὰ ἀρχεῖα τῆς Συνελεύσεως, καὶ δὲν ἤθελεν εὑρίσκεσθαι εἰς χεῖράς μου.

§45ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ. Πόσοι τὸ ὑπέγραψαν;

§46ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἀριθμὸς βεβαίως ἀνώτερος ἐκείνου τῶν ἀποχωρησάντων βουλευτῶν τῆς μειονοψηφίας.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, Κύριοι. (θόρυβος)....

§48ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Οὐχ ἧττον τὸ ἔγγραφον αὐτὸ ἀντιπροσωπεύει γνώμην μεγάλης πλειονοψηφίας. Ἐγένετο παραδεκτὸν εἰς συνεδρίασιν, ἥτις καὶ κατὰ τύπους ἀκόμη ἤθελεν εἶσθαι νόμιμος ἂν δύω ἔτι μέλη ἤθελον παρευρεθῆ, ἢ μᾶλλον ἂν δύω ὀλιγώτερα ἤθελον φύγει. Εἶναι ἀνάγκη νὰ φέρω ἐκ νέου εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν τὴν ἀγωνίαν αὐτῶν τῶν συνεδριάσεων; ἀγωνίαν, ἣν ηὔξανεν ἡ εἰκὼν μέλλοντος ἀβεβαίου καὶ πρὸ ἐμοῦ, κατὰ τὰς προῤῥήσεις πάντων, δραματικῶν περιπετειῶν καὶ ἀκαταλογίστων κινδύνων; ὅπως καὶ ἂν ἔχῃ, Κύριοι, ἐν αὐτῷ τῷ ἐγγράφῳ, καίτοι μὴ νομίμῳ, καὶ τὸ ὑπουργεῖον Κανάρη καὶ ἡ ἀργότερον σχηματισθεῖσα κυβέρνησις ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, δικαίως ἤντλησαν καὶ θάῤῥος καὶ δυνάμεις. Τὸ ἔθνος καὶ ὁ σχηματισμὸς τῆς σημερινῆς Βουλῆς καὶ ἡ ἐν αὐτῇ, ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον, πλειονοψηφία ἐγκρίνουν,.... ἐγκρίνουν, ἐλπίζω, τὸ πνεῦμα αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, κατὰ ταύτην τὴν στιγμὴν νὰ κάμω μίαν διάκρισιν, τὴν ὁποίαν πνεῦμα δικαιοσύνης μοὶ ἐπιβάλλει, ὅπερ, ἐλπίζω, θέλει ἐκτιμηθῆ καὶ παρὰ τῆς Βουλῆς. Ἐκ τῶν ἑπτά, τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν ἀποτελούντων ὑπουργῶν, δύω μόνον, ὁ πρόεδρος αὐτῆς Κ. Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κύριος Καρνάλης, ἦσαν μέλη τοῦ τότε ὑπουργείου Κανάρη· αὐτὰ τὰ δύω πρόσωπα καὶ ἐγὼ διορισθεὶς ὑπουργὸς κατόπιν πρὸς ἀντικατάστασιν τοῦ ἀποχωρίσαντος Κυρίου Θ. Δεληγιάννη ὑπεγράψαμεν τὰ κυριώτερα τῶν διαταγμάτων ἐκείνων, ἅτινα τόσον ἀπηνῶς τὴν σήμερον ἐξελέγχονται παρὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Τέσσαρες, ἤτοι Βράϊλας ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, Λομβάρδος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, Κρεστενίτης τῆς Δικαιοσύνης καὶ Ἀνάργυρος ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν εἰσήχθησαν ἐν τῷ ὑπουργείῳ κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς μεταῤῥυθμίσεώς του ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ Κυρίου Κουμουνδούρου, καὶ καθ’ ἣν ἐποχὴν ὅλα τὰ μισητὰ αὐτὰ εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν διατάγματα εἶχον ἤδη ὑπογραφῆ καὶ ἐν μέρει ἐκτελεσθῆ. Τῶν πραγμάτων οὕτως ἐχόντων, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κεφαλληνίας θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ βεβαίως νὰ τῷ παραστήσω, ὅτι πλανᾶται ἀποδίδων εἰς τὴν δηλητηριώδη ἐπιῤῥοὴν τῶν Ἰονίων ὑπουργῶν τὴν καταχώρισιν δολίων διατάξεων καὶ τὴν παραδοχὴν μέτρων ἐμπνευσθέντων ἀπὸ λαοφθόρα τινὰ κατ’ αὐτὸν ἄρθρα τοῦ Ἰονικοῦ Συντάγματος τῶν 1817. Δύνασθε, Κύριε Ἰακωβάτε, νὰ θεωρήσητε αὐτὰ τὰ μέτρα, αὐτὰς τὰς διατάξεις ἀξίας τῶν Μαϊτλάνδων καὶ Οὐάρδων· ἀλλ’ οἱ Κύριοι Βράϊλας καὶ Λομβάρδος μεταγενέστεροι ὡς ὑπουργοὶ τῆς προτάσεως καὶ παραδοχῆς αὐτῶν, εἶναι ξένοι πάσης ἐνοχῆς καὶ εὑρίσκονται ἀπέναντι αὑτῶν εἰς τὴν ἰδίαν θέσιν, εἰς ἣν ἤθελεν εὑρεθῆ πᾶς τις κεκλημένος νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν δημοσίων, κατόπιν τῆς γενομένης ἐπὶ τοῦ ὑπουργείου Κανάρη παραδοχῆς των· καὶ ὑμεῖς ἀκόμη Κ. Ἰακωβάτε....

§49ΙΑΚΩΒΑΤΟΣ. Δὲν εἶπον, ὅτι αὐτοὶ εἰσήγαγον αὐτὰ τὰ μέτρα.

§50ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Τὸ εἴπετε, μετὰ λεπτότητος ὅμως· θέλετε δὲ, ἔντιμε βουλευτὰ Κεφαλληνίας, νὰ γνωρίσητε τὸν ἔνοχον αὐτῆς τῆς πράξεως; σᾶς τὸν λέγω· εἶναι κατὰ πρῶτον λόγον ἡ ἀποχωρήσασα μειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως, κατὰ δεύτερον ἡ πλειονοψηφία, ἥτις, ἵνα ἐξαγάγῃ τὸ ἔθνος ἐκ τῶν προφανῶς λυπηρῶν συνεπειῶν τῆς ἀποχωρήσεως ταύτης, ἐξέδωκε παρατύπως μὲν πρᾶξιν, δι’ ἧς οἱ ὑπογράψαντες αὐτὴν ὑπόσχονται νὰ ἐγκρίνουν ὄχι μόνον τὴν τότε, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν κυβέρνησιν, ἥτις πρὸ τῆς συγκροτήσεως τῆς νέας Βουλῆς ἤθελε διευθύνει τὰ τῆς πατρίδος ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ παρουσιασθέντος, ἀλλὰ μὴ συζητηθέντος καὶ παραδεχθέντος προϋπολογισμοῦ τοῦ 1865 καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν φορολογικῶν νόμων τοῦ 1864 ἔτους. Τὰ ὀνόματα αὐτῶν τῶν ὑπογραφῶν πλειονοψηφοῦντα ἐν τῇ Ἐθνικῇ Συνελεύσει εὑρίσκονται κατὰ μέρος καὶ ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ τὴν σήμερον — τρανωτάτη, ἀλλ’ ἴσως καὶ διά τινας ἐξ ὑμῶν ἀπελπιστικὴ ἀπόδειξις, ὅτι τὸ ἔθνος ἐνέκρινε τὴν ἀποφασιστικὴν καὶ εἰλικρινῆ πορείαν αὐτῶν. Αὐτὰ εἶχον, Κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω σχετικῶς πρὸς ἔγγραφον, περὶ τοῦ ὁποίου ἀκροθιγῶς μόνον ἀνέφερεν ὁ κύριος πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου εἰς τὴν ἔκθεσίν του, ἥτις εἶναι ἀκριβὴς εἰκὼν ὄχι μόνον ὅλων τῶν πράξεών μας, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ τῶν αἰσθημάτων, ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα κατὰ τὰς ἐποχάς, καθ’ ἃς αἱ πράξεις αὗται ἀπεφασίζοντο. Ἂν ὁ Κ. Κουμουνδοῦρος νύξιν μόνον ἔκαμε περὶ αὐτοῦ τοῦ ἐγγράφου, τοῦτο προέρχεται ἐκ τοῦ θάῤῥους, μεθ’ οὗ ὁ ἔντιμος αὐτὸς φίλος μου ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην καὶ τὰς συνεπείας αὐτῶν τῶν πράξεων. Πιστὸς εἰς αὐτὸ τὸ παράδειγμα, διεκδικῶ καὶ ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τὴν εὐθύνην αὐτήν, ἣν ἄλλως τε εἰδικῶς ἐπιβαρύνει ἡ πρωτοβουλία ἐμοῦ τοῦ προτείναντος, ὡς πληρεξουσίου, τὴν παραδοχὴν καὶ ὑπογραφὴν αὐτοῦ τοῦ ἐγγράφου, καὶ προϊδόντος τὰς περιστάσεις ἐκείνας, αἵτινες ἔκαμον ἀναποφεύκτους τὰς πράξεις, ἃς σήμερον κατακρίνετε. Ἔτι μίαν λέξιν· δὲν ἔχομεν βεβαίως τὴν ἀδικαιολόγητον πρόθεσιν, ἣν ἀγορεύων μας ἀπέδωκεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων, ὑπαινιττόμενος τὸ παράδειγμα τοῦ μεγαλεπιβούλου Θηβαίου στρατηγοῦ νὰ σᾶς εἴπωμεν, δώσατε τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν μας· «διότι παρηνομήσαμεν μὲν, ἐσώσαμεν δὲ τὴν πατρίδα,»· δικαιούμεθα ὅμως νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἡ θέσις τοῦ ὑπουργείου ἀπέναντι ὑμῶν, μετὰ τὴν εἰλικρινῆ καὶ εὐσυνείδητον ἐξιστόρησιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως, δύναται εὐλόγως νὰ παραβληθῇ μετ’ ἐκείνης τοῦ γνωστοῦ Ἱσπανοῦ φρουράρχου, ὅστις κληθεὶς νὰ ὑπερασπισθῇ φρούριον, τὴν προτεραίαν τῆς κατ’ αὐτοῦ τοῦ πολιορκοῦντος ἐχθροῦ ἐφόδου, ζητήσαντος ἀνακωχήν, προσεκάλεσεν ἐντὸς τοῦ φρουρίου τὸν ἀντίπαλον στρατηγόν, καὶ ἀφοῦ λεπτομερῶς κατέδειξεν εἰς αὐτὸν ὅλα τὰ τείχη, τὰ ὀχυρά τε καὶ τρωτὰ μέρη τοῦ φρουρίου, τῷ εἶπε, «σοὶ ἔδειξα τὴν πόλιν ἣν ὑπερασπίζομαι, τὴν γνωρίζεις τώρα, ὅπως καὶ ἐγὼ, μόνον εἰς τὸ ξίφος καὶ τὸν πατριωτισμόν μου βασιζόμενος θὰ σὲ ἀποκρούσω αὔριον». Καὶ ἡμεῖς, Κύριοι, γνωρίζετε τώρα τὰς περιστάσεις εἰς ἃς εὑρισκόμεθα, ὅπως τὰς γνωρίζει καὶ τὸ ὑπουργεῖον· μόνον διὰ τῆς εἰλικρινείας καὶ τῆς ἀκριβοῦς παραστάσεως τῶν πραγμάτων ἐνισχυόμενοι θὰ ἀντικρούσωμεν τὴν ἐξέλεγξιν καὶ τὰς αἰτιάσεις ὑμῶν. Ἀναγνωρίζοντες δὲ καὶ θεωροῦντες ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τῆς λεπτομεροῦς κατ’ οὐσίαν ἐξελέγξεως ὅλων τῶν διαταγμάτων, νομίζομεν, ὅτι κατόπιν πολυημέρου συζητήσεως, καθ’ ἣν αὐστηρῶς ἐξητάσθη ἡ διαγωγή μας καὶ ἡ ἀνάγκη, ἥτις ἔδωκε χώραν εἰς τὰ ἐξελεγχόμενα διατάγματα, φρονοῦμεν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται χωρὶς ν’ ἀδικήσῃ ἡμᾶς ν’ ἀρνηθῇ ἀπόφασίν τινα διὰ τῆς ὁποίας ν’ ἀναγνωρισθῇ, πρὸ τῆς παραδοχῆς ἀκόμη τῶν διαφόρων παραγράφων τῆς ἀπαντήσεως, ἂν εἴμεθα ἐπιλήψιμοι ἢ μὴ διὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν ὑπὸ ἐξέλεγξιν διαταγμάτων. Ἀτομικῶς δὲ φρονῶ, ὅτι ὑπάρχουσι περιστάσεις, καθ’ ἃς καὶ ἡ καταδίκη ὑψώνει ἀντὶ νὰ ταπεινώσῃ τὸν κατηγορούμενον.

§51ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κύριοι, συγχωρήσατέ μοι νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ὁμιλίαν τοῦ Κ. προαγορεύσαντος συναδέλφου μου, διότι μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου, μολονότι κατὰ πολὺ ξένην τοῦ ἀντικειμένου, αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ ἀπαντήσω. Ἡ ὁμιλία αὐτοῦ ἤγγισεν ὅλην τὴν πολιτικήν μας, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέρος τοῦ ὑπουργείου, ὁμολογῶ δὲ, ὅτι εἶναι δύσκολον ν’ ἀπαντήσω ἐκ τοῦ προχείρου ἐρχόμενος κατόπιν ῥήτορος τόσον εὐγλώττου· καὶ ὅμως θέλω προσπαθήσει. Μίαν ἔλλειψιν πολὺ οὐσιώδη παρετήρησα εἰς τὴν ὁμιλίαν τοῦ Κ. Δεληγεώργη, ὅτι ἀντὶ ν’ ἀποδεικνύῃ τοὺς ἰσχυρισμούς του ἀποφαίνεται μόνον. Ἐπολέμησε τὸν λόγον τῆς ἀνάγκης ὁ Κ. Δεληγεώργης, ἐπροσπάθησε νὰ παραστήσῃ τὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος ὡς ὁμαλωτάτην, καὶ κατέφυγε, ποῦ; εἰς τὴν ἀρχικὴν σύστασιν τῆς προσωρινῆς Κυβερνήσεως· ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ φοβώμεθα τὸ συντηρητικὸν πνεῦμα τοῦ Κ. Βούλγαρη καὶ τοῦ Κ. Ῥούφου, ὡσὰν, Κύριοι, ἐπρόκειτο περὶ τούτων, ὡσὰν τὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους μετὰ τὴν Συνέλευσιν νὰ τὴν ὑπηγόρευσε τὸ συντηρητικὸν πνεῦμα τῶν ἀνδρῶν τούτων ἢ καὶ ἄλλων, καὶ ὄχι τὰ πάθη τὰ ἀναπτυχθέντα ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς, ὁ ἐρεθισμὸς, μὲ τὸν ὁποῖον ἀνεχώρησεν ἡ Συνέλευσις, καὶ ἡ παντελὴς στέρησις, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ τὸ ἔθνος καὶ ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκετο, στέρησις ὅλων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται, ἵνα συγκροτηθῇ καὶ ἑδραιωθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅλων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖ ἡ καθιέρωσις καὶ ἡ ἐνίσχυσις τῆς τάξεως, καὶ ἡ παρεμπόδισις τῶν ἐγκλημάτων ἐκ μέρους τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων ἰδίως, οἵτινες, θέλουσι νὰ ἐμποδίσωσι τὴν ἐλευθέραν ἐξάσκησιν τῶν δικαιωμάτων μας. Πολλὴ σχέσις λοιπὸν δὲν ὑπάρχει μεταξὺ τῶν δύω διαφόρων ἐποχῶν, πρὸς ἃς ὁ Κ. Δεληγιώργης μὲ θέτει νὰ ἐξετάσω τὴν καλὴν, ἢ κακὴν κατάστασιν. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ βεβαίως, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐκείνη, τὴν ὁποίαν συνεκρότουν τόσοι ἔντιμοι Κύριοι, ἔδιδε καὶ ὑπονοίας διαταράξεως. Ἀλλὰ, Κύριοι, πρόκειται περὶ τούτου; ἀλλ’ ἐὰν ὑπόνοιαι διαταράξεως δὲν ὑπῆρχον, ἐὰν τὰ πάντα ἦσαν λίαν καλῶς, πόθεν ὁ συγγενὴς τῆς Α. Μεγαλειότητος, οἱ ἐπίσημοι ξένοι ἠναγκάσθησαν νὰ μεριμνήσωσι, νὰ ὑψώσωσι καὶ σημαίας μάλιστα, ἵνα ἐμποδίσωσι τὴν ἀταξίαν νὰ τοὺς πλησιάσῃ; Ποῖος ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος ἐνέσπειρεν αὐτὴν τὴν μεγάλην ἀμφιβολίαν, ὅστις ἐπροκάλεσεν αὐτὰ τὰ ἔκτακτα μέτρα. Ἀλλ’ ἠθέλετε, μᾶς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς, μὲ 400 ἀνθρώπους σεῖς νὰ ἐμποδίσητε ἐπανάστασιν; μὲ 400 μηδενικὰ ἠθέλετε περιστείλει τὴν ὁρμὴν τοῦ ἔθνου.! Δὲν εἴχομεν τοιαύτην ἰδέαν, δὲν πιστεύομεν, ὅτι ὑπῆρχον σπέρματα ἐπαναστάσεως, δὲν δύναταί τις ὅμως ν’ ἀρνηθῇ, ὅτι ὑπῆρχον σπέρματα ἀταξίας, ὑπῆρχον ἐγκληματίαι, ὑπῆρχον τέκνα ἐχιδνῶν, τὰ ὁποῖα ἐπιβουλεύονται τὴν τάξιν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῶν πολιτῶν καὶ τῆς περιουσίας αὐτῶν, καὶ κατ’ αὐτῶν μόνον ἡμεῖς ἐνομίσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ὀργανώσωμεν τὴν ἀστυνομίαν καὶ ν’ αὐξήσωμεν τὴν δύναμίν μας, ὅτε ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, ὃν πολλάκις εἶχον τὴν εὐχαρίστησιν νὰ συμβουλεύωμαι ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ στρατιωτικῶν, πρὸς περιστολὴν τούτων ἐνόμισε κατάλληλον τὴν σύστασιν ἐκτάκτων ἀρχηγείων. Τὰ ἀρχηγεῖα ταῦτα ἤθελον σώσει τὴν τάξιν ἀπέναντι τοῦ ἔθνους;

§52ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Διὰ διαταγμάτων; (ἱλαρότης).

§53ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Βεβαίως, καὶ πιστεύετε, μᾶς ἔλεγεν ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, ὅτι δὲν θὰ λάβουν χώραν πολλὰ κατὰ τὰς ἐκλογάς; ὅτι ἐγκλήματα δὲν θὰ καταμιάνωσι τὸν τόπον; νομίζετε, ὅτι τόσον ἡσύχως καὶ ὁμαλῶς θέλομεν διέλθει τὸ στάδιον αὐτό; ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ πιστεύσω, ὅτι τοσαῦτα κακὰ ἡ σύστασις ἀρχηγείων κατὰ τὴν Πελοπόννησον καὶ τὴν Στερεὰν ἠδύνατο νὰ προλάβῃ· οὕτως ἐν τούτοις ἐνόμιζεν ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, ὁ ὁποῖος καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ τόπου γνωρίζει καλῶς, καὶ πνεῦμα ἄπειρον ἔχει, καὶ πεῖραν μεγάλην. Ἀλλ’ ἤδη τὰ πράγματα εὐτυχῶς ἐτελείωσαν ἡσύχως, καὶ ὁ Κ. Πετιμεζᾶς, ὁ ὁποῖος μᾶς συνεβούλευσεν ὡς φίλος, δὲν μᾶς ἀναχαιτίζει τρέχοντας πρὸς τὸν κρημνὸν τῆς παρανομίας ὡς λέγει σήμερον, ἔρχεται ἤδη χάριν τοῦ νόμου, ζητῶν νὰ μᾶς στείλῃ εἰς τὴν ἀγχόνην! Κύριοι, εἰς τὴν συνείδησίν σας καὶ μόνον, εἰς τὰς ἀναμνήσεις σας καὶ μόνας, εἰς τὴν κρίσιν σας καὶ μόνην, ἀφίνω νὰ ἐκτιμήσητε τὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων, εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ὑστερούμεθα καὶ χρημάτων καὶ στρατοῦ, οὐχὶ, Κύριοι, διότι εἰς τὸν στρατὸν δὲν ἔχομεν πλήρη καὶ ἀπόλυτον πίστιν, οὐχὶ, διότι ὁ στρατὸς δὲν ὑπηρέτησεν ἀξίως τῆς ἀποστολῆς του, ἀλλὰ διότι ὁ στρατὸς ἠραιώθη κατὰ τὴν ἐπανάστασιν, ἦτο λίαν ἀνεπαρκὴς, δὲν ἠδύνατο νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας. Καὶ εὔκολον εἶναι, κύριοι, νὰ λέγῃ τις πολλὰ, ὅταν ὅμως ἔλθῃ εἰς τὰ πράγματα, ὅταν ζητήσῃ νὰ ἐφαρμόσῃ, ὅτα εἶπε, πείθεται, ὅτι πολὺ ἀπέχουν αἱ φαντασίαι τῆς ἀληθείας.— Ἐνθυμοῦμαι περίεργόν τι· ὁ Ναπολέων γνωρίζετε, ὅτι εἶναι καὶ συγγραφεὺς περίβλεπτος, συνέγραψε πολλὰ περὶ τῆς Βασιλείας τοῦ Φιλίππου καὶ σπουδαῖα· ἠξεύρετε τί ἔλεγε τότε; ἠξεύρετε εἰς τί μᾶλλον κατέκρινε τὴν κυβέρνησιν τοῦ Φιλίππου; εἰς τὸν πολὺν στρατόν. «Διὰ τί ἀποῤῥοφᾶτε, ἔλεγε, τὸν δημόσιον πλοῦτον, καὶ ἀφαιρεῖτε χεῖρας ἀπὸ τὴν γεωργίαν, ἀπὸ τὸ ἐμπόριον, ἀπὸ τὴν βιομηχανίαν κτλ.; ἐλαττώσατε τὸν στρατὸν, εἶσθε ἀνάξιοι τῆς Γαλλίας σεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐπιβαρύνετε αὐτήν.»—Ἠξεύρετε τί ἠναγκάσθη νὰ πράξῃ ὅμως, ὅτε ἀνηγορεύθη αὐτοκράτωρ; νὰ αὐξήσῃ τὸν στρατόν. Νομίζετε, ὅτι τοῦτο εἶναι φαντασία, ἢ ὅτι ἀστεϊσμοῦ χάριν ἐγένετο; ὄχι, κύριοι, ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν πραγμάτων τις δὲν δύναται νὰ ἐκτιμήσῃ τὰς ἀληθεῖς ἀνάγκας· διὰ νὰ ἴδητε εἰς ὁποίας δυσκολίας εὑρισκόμεθα σᾶς λέγω, ὅτι, ὅταν ἐπανῆλθον ἀπὸ τὴν Ἑπτάνησον, ὁ πρῶτος σκοπός μας ἦτο νὰ μεταθέσωμεν τὸ ἐκεῖ τάγμα, δὲν τὸ κατωρθώσαμεν ὅμως, διότι δὲν μᾶς ἦτο εὔκολον νὰ κενώσωμεν θέσεις καὶ νὰ περιμένωμεν ν’ ἀναπληρωθῇ ἀπὸ τὸ τάγμα, τὸ ὁποῖον ἤρχετο· κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἀποστολῆς καὶ ἐλεύσεως ἤθελε μένει χάσμα, καὶ πολλαὶ ἀνάγκαι ἤθελον μένει ἀνικανοποίητοι, ἑπομένως μ’ ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν, ἣν εἴχομεν νὰ κάμωμεν τὴν μετακίνησιν, δὲν ἠδυνήθημεν.

§54ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὡς πρὸς τοῦ Ναπολέοντος, ὃ ἀνεφέρατε, ἐνθυμηθῆτε, ὅτι, ὅτε ὁ Παλμεστρὼν ὑπεστήριζε τὸ σχέδιον τῆς ὀχυρώσεως τῆς Ἀγγλίας, ἔλεγε, «μὴ ἀκούετε τὶ σᾶς λέγει ὁ Ναπολέων περὶ εἰρηνικῶν σκοπῶν, ἐκτιμήσατέ τον, ὅτε ἦτο ἁπλοῦς ἰδιώτης τὶ ἔγραφε περὶ τῶν Γάλλων κατὰ τῆς Ἀγγλίας.» Τοῦτο σημαίνει, ὅτι ὁ Ναπολέων εἶχε πάντοτε τὴν ἰδέαν τοῦ μεγάλου στρατοῦ.

§55ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς ταῦτα ἐγὼ ἀντιτάττω τὰ ἴδια βιβλία τοῦ Ναπολέοντος, τὰ ὁποῖα ἔγραψεν ἰδίαις χερσί. Δὲν ἔπρεπε νὰ φοβώμεθα, εἶπε προσέτι ὁ κ. Δεληγιώργης, διότι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἐνήργησεν ὡς Σῶμα πολιτικὸν εἰς τὰς ἐκλογὰς, ὥστε καὶ αἱ ἐνέργειαί της νὰ ᾖναι σπουδαῖαι· αὐτὸ εἶναι ἀληθὲς, διότι δὲν ὑπῆρξεν ἡ ἀντιπολίτευσις Σῶμα πολιτικὸν, ἦσαν ἄτομα, τὰ ὁποῖα συνεδέοντο, καθὼς αἱ περιστάσεις, καὶ τ’ ἀτομικὰ συμφέροντά των τὸ ὑπηγόρευον, ἄλλως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ᾖναι πολιτικὸν Σῶμα, διότι ἀκόμη πολιτικὰ Σώματα δὲν συνεκροτήθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἡ ἀντιπολίτευσις ἀνεχώρησε λοιπὸν ἐντεῦθεν, μετέβη εἰς τὰς ἐπαρχίας οὐχὶ ὡς Σῶμα, ἀλλ’ ὡς ἄτομα διὰ παντοίων μέσων προσπαθοῦντα νὰ ἐπιτύχωσιν. Ἠθέλησε προσέτι νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν ἔκαμε σχέδιον, δὲν ἔκαμε πρόγραμμα, δὲν παρουσιάσθη ὡς ὁμὰς ἀρχῶν, ἀλλὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν δὲν θεωροῦμεν ἐπικίνδυνον, ἀφοῦ διοργανισθῇ, οὔτε ὅτι ὡς ἀδύνατος εἶναι ἀνεπίφοβος· πολλὰ κακὴν ἰδέαν περὶ ἀντιπολιτεύσεως ἔχει ὁ κ. Δεληγιώργης· ὄχι, κύριοι, ταῦτα διόλου δὲν οὐδετεροῦν τὰς σκέψεις καὶ τὰς ἰδέας μας, οὔτε μεταβάλλουσι τὴν τότε κατάστασιν, διότι, ἐπαναλέγω, δὲν φοβούμεθα τὴν ἀντιπολίτευσιν ὡς σῶμα, διότι δὲν ὑπάρχει, ἀλλὰ τοὺς ἀνθρώπους τῶν ἀγυιῶν, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνέδεσαν τὸ συμφέρον των μὲ τὴν ἀταξίαν, οἵτινες δὲν ἡσυχάζουσιν, ἀδιακόπως ἐπιδιώκουσι μεταβολὰς καὶ ἀνατροπὰς χάριν τοῦ σκοποῦ των, διότι ἄλλως δὲν δύνανται νὰ ζήσωσι· καὶ δὲν φοβούμεθα ἐπαναστάσεις ἀπὸ αὐτοὺς, ἀλλ’ ἐγκλήματα, ἀταξίας. Ἔπρεπε λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ κάμῃ ὅ,τι ἠδύνατο διὰ νὰ προλάβῃ ὅλα ἐκεῖνα τὰ δυστυχήματα, τὰ ὁποῖα ἐνόμιζον, ὅτι ἠδύναντο νὰ λάβωσι χώραν. Καὶ δὲν ἦτο αὐτὸς ὁ λόγος, ὅστις μᾶς ὡδήγησεν εἰς τὴν αὔξησιν τοῦ σώματος τῆς χωροφυλακῆς, ἀλλὰ καὶ ἕνας ἄλλος πολὺ σπουδαῖος καὶ πολιτικώτερος. Ἐνομίζομεν, Κύριοι, ὅτι ὁ στρατὸς ἐβλάβη, διότι, ὡς μὴ ὤφειλε, περιεπλέχθη εἰς ὑπηρεσίας καὶ ἔργα ξένα τῶν καθηκόντων του· ἐνομίζομεν, ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ στρατιώτου διεφθείρετο, ἐνόσῳ ὁ στρατιώτης ἀντὶ νὰ μένῃ προσκολλημένος εἰς τὸ σῶμά του νὰ περιποιῆται τὸ ὅπλον του καὶ ν’ ἀνατρέφεται μὲ καθαρὸν στρατιωτικὸν πνεῦμα, προσεκαλεῖτο εἰς καταδιώξεις, εἰς εἰσπράξεις φόρων καὶ ἄλλα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα μετέδιδον εἰς αὐτὸν τὰς κοινὰς ἀντιπαθείας καὶ συμπαθείας καὶ ἐχαλάρωνον τὸ πνεῦμα τῆς πειθαρχίας. Ἓν τῶν πρώτων λοιπὸν καθηκόντων τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ ἀπαλλάξῃ τὸν στρατὸν τῶν ξένων αὐτῶν ὑπηρεσιῶν, καὶ τὰς πολιτικὰς ὑπηρεσίας τῆς κοινωνίας νὰ ἐπιφορτίσῃ εἰς ἓν ἰδιαίτερον σῶμα τὴν χωροφυλακήν. Ἐνόσῳ αὐτὸ δὲν γίνῃ, βεβαιωθῆτε, ὅτι στρατὸν, ὅπως ἀπαιτεῖτε, δὲν θέλετε ἔχει. Νομίζω, Κύριοι, περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω ὅσα ἐν μακροῖς ἀνέπτυξεν ὁ Κύριος Σωτηρόπουλος καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται, ὅτι ἐὰν κατὰ τὴν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ τῶν χωροφυλάκων ἠμαρτήσαμεν, ἂς μᾶς συγχωρήσῃ ὅμως ὁ Κύριος Πετιμεζᾶς νὰ τῷ εἴπω, ὅτι εἶναι κατὰ φαντασίαν αὔξησις τῶν ἐξόδων ὅποιαν τὴν ὑπολογίζει, διότι ἡ αὔξησις αὕτη ἔλαβε χώραν πρὸ δύο μηνῶν, ἐχρησίμευσαν δὲ τὰ ἔξοδα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ἄλλως τὸ διάταγμα μένει ὑπὸ τὴν κύρωσίν σας, δύνασθε νὰ τὸ ἀκυρώσητε, καὶ τότε τὰ ἔξοδα ἐκλείπουσιν. Ἀλλὰ σᾶς λέγουν χωρὶς νὰ διαλύσητε τὴν ἐθνοφυλακὴν ἐκάμετε τὴν χωροφυλακὴν, ἔχετε δύω ἔξοδα. Ἠξεύρετε πότε συνεπληρώθη ἡ χωροφυλακή; ἅμα οἱ ἄνδρες ἦσαν εἰς τὰς θέσεις των διετάχθη ἡ διάλυσις τῆς ἐθνοφυλακῆς· ἀλλὰ πρὶν ἦτο δύσκολον, διότι ἡ ληστεία, ἡ ὁποία δὲν κάμνει καμμίαν ἐντύπωσιν εἰς τὸν Κύριον Δεληγιώργην, διότι δὲν εἶναι, ὡς λέγει, ἡ ἔκτακτος ἐκείνη ληστεία, ἡ ἐντὸς τῶν Ἀθηνῶν συλλαμβάνουσα τοὺς πολίτας, ἡ ληστεία, λέγω, ὑπῆρχε, καὶ ἡμεῖς τὴν ληστείαν ἐθεωρήσαμεν ὡς κακὴν, ὀλεθρίαν πάντοτε, οὐχὶ μόνον, ὅταν πέριξ τῶν Ἀθηνῶν συλλαμβάνῃ· καὶ παντοῦ τὴν κατεδιώξαμεν καὶ τὴν περιεστείλαμεν, διελύσαμεν λοιπὸν τὴν ἐθνοφυλακὴν, ἅμα συνεκροτήθη ἡ χωροφυλακὴ, καὶ ἤδη ἀντὶ 600 ἐθνοφυλάκων ἔχομεν τριάκοντα μόνον ὁδηγούς. Ὁ Κ. Δεληγιώργης ὡς δεύτερον μέρος τῆς ὁμιλίας του εἶχε τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι δὲν εἶμαι ἕτοιμος ὅσον ἤθελον, δὲν ἐγνώριζον νὰ φέρω καὶ ἐγώ μαζύ μου τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς ὁποίους εἶχεν ὁ Κ. Δεληγιώργης, διότι δὲν ἐπίστευον, ὅτι σήμερον ἤθελεν εἶσθαι περὶ τούτου συζήτησις, μολοντοῦτο θέλω, ὅσον ἐνθυμοῦμαι ἐκ μνήμης, ἀπαντήσει εἰς τὸν Κ. Δεληγιώργην· πρῶτον μᾶς κατακρίνει, διότι ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ Κ. Σωτηρόπουλος περὶ Ἑπτανήσου, εὑρίσκεται κατ’ αὐτὸν εἰς αὔξησιν ἀντὶ νὰ ἦναι εἰς μείωσιν. Δὲν ἠξεύρω, ἂν αὐτὸ ἦναι ἀκριβὲς, ἀλλὰ λέγω, ὅτι ὁμιλεῖ περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ πρὸ τῆς ἐνεργηθείσης ἀφομοιώσεως· ἡ ἀφομοίωσις ἔφερεν οἰκονομίας πραγματικὰς, ἑπομένως ὁ Κ. Δεληγιώργης κακῶς μᾶς κατηγορεῖ δι’ ἕνα προϋπολογισμὸν, δι’ ὃν δὲν εὐθυνόμεθα, τὸν ὁποῖον, διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὸν ἰσχυρισμόν του ὁ Κ. Δεληγιώργης, μᾶς ἀπέδωκε· δὲν γνωρίζω δὲ, ὅτι ἔλαβε χώραν ἡ εἴσπραξις ἑνὸς ποσοῦ χωριστοῦ ὡς στρατιωτικὴ εἰσφορὰ εἰς τὴν Ἑπτάνησον· ἀφ’ ἧς ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ πρὶν ἀκόμη ἡ ὑπηρεσία ἡ οἰκονομικὴ, εἰς τὴν ὁποίαν κατέληγον ὅλαι αἱ εἰσπράξεις, δὲν εἰσέπραξε χωριστὸν ποσὸν τῶν 25,000 λιρῶν, εἰς τὴν Ἑπτάνησον δὲν εἰσπράττονται παρὰ μόνον οἱ φόροι οἱ κανονικοί· τὸν Κ. Δεληγιώργην ἠπάτησαν ὅσοι τῷ ἔδωσαν τοιαύτας πληροφορίας. Εἶπον, Κύριοι, καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἐκάμαμεν σήμερον ἐχρησίμευσαν πρὸς ἀπόσβεσιν χρεῶν πρὸ ἡμῶν. Ὁ Κ. Δεληγεώργης ἦλθε νὰ τὸ ἀναιρέσῃ χωρὶς νὰ ἔχῃ ἀκριβεῖς ἐπίσης πληροφορίας, καὶ διὰ τοῦτο μᾶς κατηγοροῦσι πρῶτον, ὅτι ἐνηργήσαμεν ἀντισυνταγματικῶς, ἐνῷ ὑπάρχει εἷς νόμος ἀπὸ τὰς Βουλὰς ἐψηφισμένος καὶ ἀπὸ τὸν Βασιλέα κυρωμένος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ δανεισθῶμεν πέντε ἑκατομμύρια.

§56ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἠκυρώθη.

§57ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι, ποτέ· εἶναι ἐν πλήρει ἰσχύϊ, καὶ ἀπόδειξις εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1860 ἔκαμε δάνεια δυνάμει αὐτοῦ τοῦ νόμου. Ἡ Συνέλευσις ἔκαμεν ἕνα νόμον διὰ δάνειον χρεωλυτικῶς ἐξοφλούμενον, ἐνῷ αὐτὸς ὁ νόμος προβλέπει δάνειον δι’ ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ· δυνάμει αὐτοῦ τοῦ νόμου ἐνηργήθησαν δύω δάνεια· πῶς θεωρεῖτε ἀκυρωμένον αὐτὸν τὸν νόμον, καὶ διατὶ δὲν ἐπροτείνατε ἐγκαίρως, ἀλλ’ ἀφήσατε τὸ κοινὸν νὰ πλανηθῇ καὶ νὰ ἐνεργῆτε παρανόμως δάνεια; ἀλλ’ αὐτὰ εἶναι ἀστειότητες. Λοιπὸν δυνάμει αὐτοῦ τοῦ νόμου συνωμολογήσαμεν δάνειον ἑνὸς ἑκατομμυρίου καὶ πεντακοσίων χιλιάδων δραχμῶν· ἐὰν μελετήσητε τὸν νόμον, θέλετε πεισθῆ, ὅτι δυνάμεθα νὰ δώσωμεν εἰς ἐγγύησιν καὶ εἰσπράξεις· παρηνομήσαμεν ἀληθῶς ὑποσχεθέντες μεγαλύτερον τόκον, ἀλλὰ συνεφωνήσαμεν μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ τὸν πληρώσωμεν ἐξ ἰδίων, ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν τὸν ἐγκρίνῃ· συνεπείᾳ τοῦ νόμου τῆς Συνελεύσεως ἐνηργήσαμεν δάνειον ἐξ ἑνὸς ἑκατομμυρίου δραχμῶν, δηλαδὴ ἐπραγματοποιήσαμεν 500,000 ἐκ τοῦ δανείου τοῦ ἐθνικοῦ, 300,000 διὰ τῶν γραμματίων, τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν ἀπὸ τὴν Γράπεζαν, οὐχὶ δι’ ἀνοικτοῦ λογαριασμοῦ, ἀλλὰ ἀντικαταστήσαντες τὴν ἐγγύησιν· συνωμολογήσαμεν καὶ ἄλλα δάνεια, τὰ ὁποῖα ὅλα συμποσοῦνται εἰς 2 ἑκατομμύρια καὶ 300 περίπου χιλιάδας τόσας δραχμάς· ἰδοὺ τὸ δάνειον. Θέλετε νὰ σᾶς εἴπω τὶ ἐπληρώσαμεν δι’ αὐτοῦ; ἀκούσατε. Ὁ Κ. Δεληγιώργης μᾶς εἶπεν, ὅτι ἐπληρώσαμεν ἓν χρέος, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε σημειωμένον εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ὑπολογισθῇ. Ἐπληρώσαμεν ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ πληρώσωμεν, ἤτοι ἓν ἑκατομμύριον εἰς τὰς Δυνάμεις, τὸ ὁποῖον ἀληθῶς ἐσημειοῦτο εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ πληρωθῇ, ὡς καὶ δὲν ἐπληρώθη εἰμὴ ἅπαξ· 332,400 ὀφειλόμενα πρὸ ἡμῶν εἰς τὴν Ἰονικὴν τράπεζαν, 185699 δραχμὰς, αἱ ὁποῖαι παρακατατίθενται εἰς τὴν τράπεζαν ἐν Σύρῳ πρὸς πληρωμὴν τῆς δόσεως τοῦ δανείου πρὸς τὰς Δυνάμεις διὰ τὸ τρέχον ἔτος· 692,843 δραχμῶν ὀφειλόμενα εἰς τὴν ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν· διὰ τοῦ δανείου λοιπὸν ἐπληρώσαμεν χρέη προγενέστερα ἡμῶν· ἀλλὰ σᾶς λέγει ὁ Κ. Δεληγεώργης, ὅτι τὰ χρέη τῆς Κερκύρας ἐπλήρωσε τὸ ταμεῖον τῆς Κερκύρας· τὶ ἐννοεῖ μὲ τοῦτο ὁ Κ. Δεληγεώργης; μήπως τὰ ταμεῖα τοῦ κράτους δὲν ἀποτελοῦσιν ἓν ἀδιαίρετον; ἐπλήρωσε τυχὸν αὐτὰ τὸ ταμεῖον Κερκύρας, δὲν πληρόνουσι τὰ ἄλλα ταμεῖα ἄλλα χρέη; Νομίζετε, ὅτι διὰ τοῦ δανείου τὸ ὁποῖον ἐλήφθη ἀπὸ τὴν Ἰονικὴν τράπεζαν ἐπληρώθη τὸ δάνειον τὸ πρὸς τὰς Δυνάμεις; ὄχι, τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα συγχωνεύονται, δὲν ἐνεργοῦνται διηρημένως αἱ πληρωμαί· ἕνεκα τούτου ἀντὶ τῆς Κερκύρας πληρώνομεν ἡμεῖς ἱκανά. Ἴσως, Κύριοι, σᾶς ἐνοχλοῦν οἱ ἀριθμοί, ἀλλ’ ἐπειδὴ τοὺς ἔφερον, ἐχρεώστουν καὶ ἐγὼ νὰ ἀντιτάξω, ἔστω καὶ ἀπρομελετήτως, καὶ διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι, ὅσα σᾶς εἶπον ἦσαν ἀληθῆ, θέλω σᾶς φέρει σημείωσιν τῆς καταστάσεώς μας, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἀνελάβομεν τὸ ὑπουργεῖον. Θέλετε ἴδει τότε ὅτι τὸ ταμεῖον εἶχεν ἐξαντληθῆ, ὅτι ἐκτὸς τῶν εἰσοδημάτων τρία ἑκατομμύρια γραμμάτια, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ εἶχον τεθῆ εἰς κυκλοφορίαν, διὰ τοῦτο τώρα τὰ ὀφείλομεν, εἶχον ἐπίσης ἐξαντληθῆ, ὥστε καὶ δὲν εὕρομεν εἰς τὸ ταμεῖον παρὰ 86 χιλιάδας γραμμάτια, καὶ ὀλίγα μετρητά, αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασίς μας τότε. Θέλω δὲ σᾶς ἀποδείξει δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων, ὅτι μὲ τὰ εἰσοδήματά μας ἐθεραπεύσαμεν τὰς ἀνάγκας μας, ὅτι ἐζήσαμεν δι’ αὐτῶν, ὅτι τὰ δάνεια δὲν μᾶς ἐχρησίμευσαν εἰς τοῦτο, ὀφείλομεν ὀλιγώτερα ἤδη καὶ εἴμεθα εἰς καλλιτέραν κατάστασιν, παρ’ ὅταν ἐμβήκαμεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον· ἡ παροῦσα οἰκονομικὴ κατάστασίς μας δὲν εἶναι λοιπὸν ἀνθηρὰ, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἀπελπιστική, καὶ εὑρισκόμεθα εἰς τοιαύτην οἰκονομικὴν κατάστασιν, ἀφ’ οὗ ἐξεπληρώσαμεν τὸ ἐτήσιον χρεωλύσιον καὶ τοὺς τόκους τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα πρὸ ἡμῶν εἶχον συνομολογηθῆ. Εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι εἰς τὸ ἀμέσως προσεχὲς μέλλον ἡ κατάστασίς μας θὰ βελτιωθῇ, καὶ ὅτι θέλομεν ἔλθει ἐν ἰσοῤῥοπίᾳ συντόμως. Ποῖον εἶναι τὸ πραγματικὸν ἔλλειμμά μας; Νομίζω, ὅτι εἶναι πλέον τῶν 3 ἴσως καὶ 4 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα προέρχονται ἀπὸ τὴν διαφορὰν τῶν ἐσόδων πρὸς τὰ ἔξοδα, ἀλλὰ περὶ τούτου θέλουσι σᾶς δοθῆ ἐκτεταμέναι ἀναπτύξεις ἐν καιρῷ· τὸ ἔλλειμμα διαιρεῖται εἰς προσωρινὸν καὶ διαρκές. Ἰδοὺ τί θὰ ἐξετάσω καὶ θέλω σᾶς πείσει διὰ τῶν πραγμάτων, πῶς δυνάμεθα νὰ ἀναπληρώσωμεν τὸ διαρκὲς ἔλλειμμα καὶ φθάσωμεν εἰς κατάστασιν καλὴν, πῶς ἠμποροῦμεν νὰ πληρόνωμεν ὅλα τα ἀναγκαῖα ἔξοδά μας, νὰ ἀνταποκρινώμεθα εἰς ὅλας τὰς ἀπαιτήσεις. Θέλω σᾶς ὑποβάλλει μέτρα τινὰ τῶν ὁποίων ἡ παραδοχὴ θέλει βελτιώσει τὴν κατάστασιν τοῦ Ταμείου μας. Ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα δὲν κρέμαται ἀποκλειστικῶς ἀπὸ τὸ ποσὸν τῶν χρεῶν τῶν κυματιζομένων. Ὄχι· διότι τότε θὰ ἦτο κατεστραμμένη ἡ Γαλλία, ἥτις τὸ ἥμισυ σχεδὸν τοῦ προϋπολογισμοῦ της χρεωστεῖ διὰ τοιούτων γραμματίων· ἀλλὰ δὲν ὑπολογίζονται τοιουτοτρόπως τὰ χρέη αὐτὰ, τὰ χρέη δὲν θεωροῦνται ὡς ἐτήσια ἐλλείμματα ἀμέσως ἀπαιτητά· καὶ ἡ θέσις μας ἀναντιῤῥήτως εἶναι ὁμοία πρὸς τὴν θέσιν τῶν ὀφειλόντων ἐθνῶν. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὡς πρὸς τοὺς ὑπολογισμοὺς ὁ Κ. Δεληγιώργης δὲν εἶχεν ἀκριβεῖς πληροφορίας, καὶ ἂν δὲν πείθηται, ἂς λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ ἀναμένῃ τὴν ἰδιαιτέραν οἰκονομικὴν συζήτησιν, καθ’ ἣν δι’ ἀριθμῶν θέλετε πεισθῆ καὶ δι’ ἓν ἄλλο πρᾶγμα ἀκόμη, τὸ ὁποῖον θέλω νὰ σᾶς εἰπῶ ἀπὸ τώρα, διότι πολλοὶ, οἵτινες δὲν ἐνησχολήθησαν εἰς αὐτὰ τὰ οἰκονομικά μας, λαλοῦν χωρὶς νὰ ἠξεύρουν, ἀλλ’ εἶναι ἀδύνατον ἐν ἀγνοίᾳ νὰ συμβουλεύσωσι σπουδαῖα πράγματα. Σᾶς λέγω λοιπὸν, ὅτι σπουδαίας οἰκονομίας δὲν δυνάμεθα νὰ κάμωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος, τὰ ἔξοδά μας ηὔξησαν ἀπὸ ποσὰ τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα δύσκολον εἶναι νὰ μεταβάλωμεν. Ἂν μοὶ συγχωρῆται, νὰ σᾶς ἀναφέρω δύω, τρία παραδείγματα, διὰ νὰ πεισθῆτε. Ἔχομεν, Κύριοι, ἀπὸ Νόμους τοῦ 1852 αὔξησιν 1,600,000 δρ. περίπου εἰς συντάξεις· ἠμπορεῖτε νὰ τὰς μεταβάλητε; Ἔχομεν πληρωμὰς χρεωλυσίων καὶ τόκων ἓν ἑκατομμύριον καὶ διακοσίας περίπου χιλιάδας δραχμάς· διὰ τὰς ναυτικὰς νήσους πληρώνομεν 200,000 δραχμῶν· διὰ τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν καὶ καθεξῆς· ταῦτα εἶναι ἔξοδα ἐσχάτως προστεθέντα· δύνασθε εἰς ταῦτα νὰ κάμετε οἰκονομίας; Μετὰ ταῦτα ὁ Κ. Δεληγιώργης μᾶς ἐμέμφθη ἢ ἐξήτασε τὴν πολιτικὴν τῆς πλειονοψηφίας σχετικῶς καὶ κατεφέρθη κατὰ προσώπων τινῶν τῆς αὐλῆς. Ὁ Κ. Δεληγιώργης ἐλησμόνησεν, ὅτι τὴν Αὐλὴν, ὅπως ἔχει, τὴν παρεδέχθη καὶ τὴν ὑπεστήριξεν ἡ ἀντιπολίτευσις χωρὶς οὐδὲν νὰ κάμῃ τότε παράπονον, οὐδεμίαν παρατήρησιν· τὸ παράπονον τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἤρχισεν ἀφ’ ἧς ἀπεμακρύνθη τῶν πραγμάτων, ἡμεῖς δὲ, οἵτινες εἴχομεν τὴν τιμὴν νὰ τὴν διαδεχθῶμεν, ἀρνούμεθα, ὅτι πρόσκομμα ὑπάρχει, ὅτι καμμία ξένη ἐπιῤῥοὴ ἐπεμβαίνει εἰς τὴν ἐργασίαν μας, εἴμεθα πληρέστατα κύριοι τῶν ἐνεργειῶν καὶ σκέψεών μας καὶ ἐπικαλοῦμαι ὅλων τῶν ὑπηρετησάντων μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς τὴν ὁμολογίαν ἂν ἀπήντησαν πρόσκομμά τι εἰς τὴν ὑπηρεσίαν των, ἂν εἰς τὰς σχέσεις μὲ τὸν Βασιλέα δὲν εὗρον τὴν μεγαλειτέραν εὐχέρειαν, καὶ ἂν τῷ ὄντι αἱ σχέσεις των δὲν ἦσαν πάντοτε συνταγματικώταται. Λοιπὸν, κύριοι, ἐγείρατε τὸ ζήτημα τοῦ Κόμητος Σπόνεκ, ἀφ’ ἧς ὑπεθέσατε, ὅτι εἶναι πρόσκομμα νὰ ἔλθουν τινὲς εἰς τὴν ἐξουσίαν (θόρυβος ἀριστερόθεν). Ἠξεύρετε, Κύριοι, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἓξ μῆνας ὑπηρέτησεν ἄνευ παραπόνου οὐδενὸς, ἔβλεπε τότε τὰ πράγματα ὡραῖα, καὶ τὴν αὐλὴν ἐξαίρετον.

§58ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τρεῖς μῆνας.

§59ΤΙΝΕΣ. Ὀκτὼ μῆνας.

§60ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Πότε ἔγεινεν ἡ ὀχλαγωγία;

§61ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν, Κύριοι, δὲν ἠμπορούσαμεν νὰ δεχθῶμεν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐγνωρίζομεν ἀκριβῶς, ὅτι ὅ,τι ἐλέγετο, δὲν ἦτο ἀκριβὲς, νὰ δεχθῶμεν τὸ ἐναντίον, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν ὡς ὀρθὴν τὴν ἀπαίτησιν νὰ περιορισθῶσιν ἀπολύτως τὰ Βασιλικὰ δικαιώματα καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν ὑπηρετῶν τῆς αὐλῆς· ἐν τῷ μέσῳ τοιούτων ἀπαιτήσεων ἀνελάβομεν τὴν σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος, ἐν αὐτῷ ἐκανονίσαμεν τὰ δικαιώματα τῶν διαφόρων ἐξουσιῶν καὶ τοῦ Ἡγεμόνος· ἡ ἐν τῇ Συνελεύσει μάχη ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν τῆς πολιτικῆς κερδοσκοπίας δὲν εἶχε λοιπὸν βάσιν, ἀλλ’ ἔθετε φραγμοὺς δυσαρέστους, ὡς πρὸς τὴν μέλλουσαν ἐνέργειάν της, ἡ μάχη, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν ἦτο δοκησοντικὴ ἀληθῶς· ἀναγνώσατε τὸ πρόγραμμα τὸ ἐκδοθὲν κατὰ τὴν παραμονὴν τῶν ἐκλογῶν τὸ θεωρηθὲν ὡς πρόγραμμα τῆς ἀντιπολιτεύσεως διὰ νὰ πεισθῆτε περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου, τὸ ζήτημα κατ’ αὐτὸ εἶναι προσωπικόν· πρόκειται νὰ φύγῃ εἷς ἄνθρωπος, καὶ νὰ ἔλθῃ εἷς ἄλλος· ἀπώλεσε λοιπὸν ἐντελῶς τὴν πολιτικὴν ἀξίαν του, δὲν εἶναι ζήτημα ἀρχῶν, ἡ ἀντιπολίτευσις φοβεῖται τὴν ἀντενέργειαν τοῦ Κόμητος Σπόνεκ, βλέπει ἐχθροὺς, ὅπου δὲν ὑπάρχουσιν, ἐχθροὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ἡ ἰδία ἀντιπολίτευσις. Συζητεῖτε πρόσωπα καὶ οὐχὶ ἀρχάς. Ἕως τώρα ἐννοοῦμεν ἀφ’ ὅσα εἴπετε, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι προσωπικὸν, καὶ εἰς προσωπικὰ ζητήματα δὲν θέλω νὰ ἐμπλεχθῶ. Ἰδοὺ τὶ ἔχομεν νὰ εἴπωμεν ὡς πρὸς αὐτὴν τὴν συζήτησιν τὴν πολύκροτον, ἡ ὁποία μὲ τόσον πολυποίκιλα χρώματα ἐχρωματίσθη. Δεύτερον ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τοῦ διαγγέλματος ἐπὶ τοῦ ὁποίου καὶ πάλιν ἔρχομαι. Τοῦτο πρέπει νὰ τὸ διαιρέσωμεν εἰς δύω, διότι ἐσκόπει δύω τινὰ ἀ.) νὰ θέση τέρμα εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν κατάστασιν καὶ βʹ.) νὰ προσδιορίσῃ καὶ ὅρους, οὓς θέλομεν ἐξετάσει κατόπιν, καὶ κατὰ τοὺς ὁποίους ὁ Βασιλεὺς ἐδέχετο τὸ σύνταγμα. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον, Κύριοι, ἐπαναλαμβάνω, καυχῶμαι, διότι ἔθεσα τὴν ὑπογραφήν μου εἰς ἔγγραφον θέτον τέρμα εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν κατάστασιν, ἔβλεπον, ὅτι ἡ ἐπανάστασις, ὅπου ἐπροχώρησεν, ἤθελεν ἀποτύχει, ἤθελε καταντήσει ἐπιβλαβὴς, ἀποτρόπαιος, ἠθέλησα λοιπὸν νὰ θέσω ἓν τέρμα, καὶ νομίζω ὅτι ἔσωσα οὕτω τὴν ἐπανάστασιν. Ὑποθέσατε, ὅτι ἡ ἐπαναστατικὴ κατάστασις, ἡ κατάστασις τῆς Συνελεύσεως διήρκει μέχρι τῆς σήμερον, καὶ τοιαύτη ἦτο ἡ ἐπιθυμία τινῶν, τὸ λέγω ἐπισήμως, διότι ἐπισήμως μοὶ τὸ εἶπον. Ἂν ἡ Συνέλευσις διήρκει μέχρι τοῦδε, νομίζετε, ὅτι ἤθελεν ἐπιτύχει ἡ ἐπανάστασις; αὐτὸ ἤθελεν εἶσθαι καλὸν διὰ τὴν ἐπανάστασιν; τὸ κατ’ ἐμὲ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἔχω τὴν ἐναντίαν ἰδέαν· νομίζω, ὅτι καλῶς ἔπραξα λοιπὸν θέσας τέρμα εἰς τὴν ἐπανάστασιν, ἀφοῦ ἤρχισε νὰ παρεκτρέπεται, καὶ οὕτως ἐσώθη ἡ πατρίς· ὑποθέσατε ἐνεργοῦσαν ἔτι τὴν Συνέλευσιν καὶ εἴπετέ μοι ποῦ ἠθέλαμεν εὑρίσκεσθαι! Ὡς πρὸς τὸ δεύτερον μέρος τοῦ διαγγέλματος, ὁ Βασιλεὺς ἀφοῦ παρεδέχθη ὅλα τὰ ἄρθρα τὰ ἀφορῶντα τὸ δημόσιον καὶ τὸ ἰδιωτικὸν δίκαιον ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἀφοῦ οὕτω ἠσφαλίσθησαν ὅλα τὰ δικαιώματα, ἐνόμισεν, ὅτι δὲν συνέφερεν εἰς τὴν Πατρίδα, καὶ ὅτι ἑπομένως δὲν ἔπρεπε νὰ δεχθῇ τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος, καθ’ ὃ ἐτίθετο ἡ Βασιλεία ἀπέναντι μιᾶς Βουλῆς χωρὶς τίποτε νὰ μεσολαβῇ· ὁ Βασιλεὺς ἐνόμισεν, ὅτι τοῦτο ἦτον ἐπικίνδυνον, καὶ πρὶν ἀκόμη ἀφήσῃ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐξαντληθῇ εἰς συζητήσεις, ν’ ἀποφανθῇ, καὶ κατόπιν νὰ ζητῇ ἀνατροπάς, ἐστοχάσθη εἰλικρινέστερον καὶ ἐπωφελέστερον μ’ ὅλον τὸ θάῤῥος νὰ εἴπῃ, θέλετε νὰ ὑπάρξῃ συνταγματικὴ βασιλεία ἐν Ἑλλάδι; οὕτω πῶς δύναται νὰ ὑπάρξῃ· εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ τὸ εἴπῃ ὁ Βασιλεὺς, εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ παρατηρήσεις, δὲν εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δεχθῇ ὅ,τι τῷ ἐπέβαλον, ἦτο συναλλαττόμενον μέρος, δέχομαι λοιπόν, εἶπε, νὰ ἦμαι συνταγματικὸς βασιλεύς σας, ὅταν δεχθῆτε αὐτὸν τὸν ὅρον. Ὑπάρχει τι κακὸν ἐνταῦθα; δὲν εἶναι αὐτὸ ἐντιμότερον, εἰλικρινέστερον, ἀξιοπρεπέστερον, παρὰ ἂν ὁ Βασιλεὺς ἔλεγε δέχομαι ὅ,τι μοὶ δώσετε μὲ πρόθεσιν νὰ τὸ παραβιάσω; Διότι ἀναντίῤῥητον εἶναι, ὅτι ἓν σύνταγμα, εἷς νόμος, τὸν ὁποῖον δέχεται τις ἐναντίον τῶν πεποιθήσεών του, θέλει σκοντάψει κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν, διότι ἐκτελεῖται πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι τῶν πεποιθήσεων τοῦ ἐκτελοῦντος· ἡ ἀντιπολίτευσις κατηγόρησεν ὡς μὴ εἰλικρινὲς τὸ σύστημα αὐτό, ὡς μὴ φιλόφρον, καὶ ἐπροτίμα καὶ ἤθελε τὸ ἕτερον τῆς ἀπολύτου, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ εἰλικρινοῦς παραδοχῆς. Ἄλλως παρατηρῶ ὅτι ἡ τακτικὴ τῆς ἀντιπολιτεύσεως εἶναι προεξάρχοντος τοῦ Ἰακωβάτου κατὰ τῆς εἰλικρινείας, δὲν ἀποκρούει τὴν παρανομίαν, ὅταν δολίως ἐνεργῆται· τί σᾶς λέγουσιν ἀπό τινων ἡμερῶν; εἴχατε τὸ δικαίωμα νὰ εἰσπράξετε φόρους· εἴχατε τὸ δικαίωμα νὰ αὐξήσητε τὴν χωροφυλακήν, ἀλλ’ εἰξεύρετε τί δικαίωμα δὲν εἴχατε; νὰ κάμετε νόμον καὶ νὰ ζητήσητε τὴν ἐπικύρωσίν του ἀπὸ ἡμᾶς. Ἠδύνασθε νὰ τὰ κάμητε χωρὶς νόμον. Διωρίσατε κλητῆρας, δὲν πειράζει, λέγει ὁ Κύριος Δημητριάδης, ἀλλὰ μὴ τὸ λέγετε· οὕτως ἐγίνετο καὶ ἄλλοτε κάμετε χωροφύλακας, ἀλλὰ νὰ μὴ τὸ γνωρίζωμεν ἡμεῖς. Τὸ κακόν σας εἶναι τὸ νὰ ἐνεργῆτε καὶ νὰ ἐπικαλῆσθε εἰλικρινῶς καὶ ἐπισήμως τὴν ἀπόφασίν μας.— Τὰ συντάγματα, Κύριοι, καὶ αἱ κοινωνίαι δὲν βλάπτονται, ὅταν ἐν εἰλικρινείᾳ καὶ ἐν τῇ δημοσιότητι αἱ ἐξουσίαι ἐνεργοῦν, δὲν βλάπτονται, ὅταν οἱ ὑπουργοὶ πράττουν δημοσίως μὲ ὅλον τὸ θάῤῥος, ὅ,τι νομίζουσιν ἀπολύτως ἀναγκαῖον, καὶ ὑποβάλλωνται εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς· βλάπτονται, ὅταν δολιεύωνται αἱ Κυβερνήσεις, ὅταν παρουσιάζωνται ὡς φυλάττοντες τὸν νόμον, καὶ κρυφίως ἐγκληματοῦσι καὶ δολίως τὸν παραβιάζουν, τὸν παραβιάζουν ἄνευ δημοσίου ἐλέγχου· οὕτω λέγει ὁ Κ. Δημητριάδης ἐνήργει τὸ παρελθόν, ἀλλ’ ἐσώθη διὰ τοῦτο τὸ παρελθόν; Εἰσεπράξατε φόρους, αὐτὸ δὲν εἶναι κακόν, τὸ κακὸν εἶναι λέγουσιν, ὅτι διετάξατε νὰ εἰσπραχθοῦν, καὶ ἀποτείνομαι ἰδίως εἰς τοὺς ἐπαναστάτας· πιστεύουσιν, ὅτι ἔχουσι δίκαιον λέγοντες ταῦτα· πιστεύουσιν, ὅτι ἡ δημοσιότης ἀποτελεῖ τὸ ἔγκλημα τῆς παραβιάσεως· τότε ματαία ἦτον ἡ ἐπανάστασις, διότι βεβαιωμένον εἶναι, ὅτι κατὰ τὸ παρελθὸν τὰ παραπτώματα ἀπέφευγον τὴν δημοσιότητα καὶ τὸν ἔλεγχον· διατὶ λοιπὸν τὸ ἐπολέμησαν; Ἰδοὺ διὰ τί, Κύριοι, καὶ ὑπεστήριξα καὶ ὑποστηρίζω, ὅτι μετ’ εὐχαριστήσεως ὑπέγραψα ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον εἰλικρινῶς καὶ δημοσίως κηρύττει εἰς τὸ ἔθνος ὑπὸ ποίους ὅρους θέλει νὰ καθίσῃ εἰς τὸν θρόνον τῆς Ἑλλάδος ὁ Βασιλεὺς, καὶ τὸ ὁποῖον ἔθεσε τέρμα εἰς τὴν παρεκτρεπομένην ἐπανάστασιν. Τρίτος λόγος τοῦ Κ. Δεληγεώργη δικαιολογῶν κατ’ αὐτὸν τὴν ἀποχώρησίν των, ἦτο ἡ ἀφομοίωσις, «Ἠθέλετε, Κύριοι, νὰ μᾶς ἐπιβάλλετε τὰς ἰδέας σας, δὲν ἠθέλατε τὴν ἀφομοίωσιν,» λέγει, ἐνῷ τὴν ἠθέλαμεν ἡμεῖς, μᾶς ἐπιέζετε, ἐφύγαμεν.» Τί νὰ εἴπωμεν ὅμως καὶ ἡμεῖς οἱ τοσάκις ἀπολέσαντες τὴν ὑπομονήν μας, ἕνεκα ὑμῶν; καὶ μᾶς ἀφήσατέ ποτε ἡσύχους νὰ σκεφθῶμεν; Ἀλλ’ ὑπάρχει λόγος κανεὶς εἰς τὸν κόσμον δικαιολογῶν μίαν μειονοψηφίαν, λέγουσαν, ὅτι παραιτῶ τὴν θέσιν μου, ἀφίνω τὸν τόπον, τὸν ὁποῖον μοὶ προσδιώρισεν ἡ πατρὶς, διότι αἱ ἰδέαι μου, αἱ πεποιθήσεις μου δὲν ἰσχύουν; ὑπάρχει λόγος δικαιολογῶν ὑμᾶς ἀρνουμένους τὰ μέσα τῆς ζωῆς εἰς τὴν κυβέρνησιν, διότι ἡ ἀφομοίωσις, τὸ διάγγελμα δὲν ἐγένετο κατὰ τὰς πεποιθήσεις σας; λοιπὸν τί σημαίνει μειοψηφία καὶ πλειονοψηφία; ἔπρεπε νὰ παραλύσητε τὴν Συνέλευσιν; Νομίζω, ὄχι. Ἠδύνασθε νὰ παραιτηθῆτε, ἐὰν δὲν ἠρέσκεσθε εἰς τὰ γινόμενα, ἵνα ἐκλέξῃ ὁ λαὸς ἄλλους· ἀλλὰ νὰ κατέχητε τὴν θέσιν καὶ νὰ τὴν ἀποκαθιστᾶτε ἀργήν! νὰ ἐμποδίζητε τὸ ἔθνος νὰ κινηθῇ! Ἐστάλητε ἐνταῦθα, ἵνα μένετε εἰς τὴν θέσιν σας μέχρι τέλους, νὰ ὑποκύπτετε εἰς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας, ἄλλως, κύριοι, εἶναι ἀναρχία, στάσις κατὰ τῶν καθεστώτων, καὶ στάσις ἡ πλέον ἐπικίνδυνος. Ἰδοὺ τί εἶχον ν’ ἀπαντήσω ἐν ὀλίγοις, βεβαίως λίαν ἀτελῶς καὶ ἀνεπιτηδείως, καθ’ ὃ ἀπάντησις πρόχειρος εἰς ἀπάντησιν ἐντίμου καὶ εὐγλώττου ῥήτορος τοῦ Κυρίου Δεληγεώργη. Τελειώνω, Κύριοι, ἀφοῦ θὰ σᾶς εἴπω τί ζητοῦμεν ἐπὶ ὅρῳ ὑπάρξεως· ἐδῶ δὲν ὑπάρχει μέσος ὅρος, ἂν, ὅ,τι ζητοῦμεν δὲν νομίζετε καλὸν νὰ μᾶς τὸ δώσητε, θὰ εἴπητε, ὅτι δὲν ἐγκρίνετε τὴν διαγωγήν μας. Τὸ θέτομεν λοιπὸν ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Κύριοι, ἐζητήσατε νὰ μᾶς πολεμήσητε δι’ ἑνὸς ἐπιχειρήματος πολὺ σαθροῦ. «Τὴν τάξιν, καὶ τὴν ἀνάγκην, σᾶς εἶπον, φέρουν ὡς πρόφασιν· ἡ ἀνάγκη δὲν ὑπῆρξεν ἢ πρόφασις ὅλων τῶν ἐγκλημάτων, ὅλων τῶν τυράννων πάντοτε·» καὶ μήπως ἡ ἐλευθερία, λέγω ἐγὼ, δὲν ὑπῆρξε πρόφασις ὅλων τῶν ἐγκλημάτων; ἡ θρησκεία αὐτὴ δὲν ὑπῆρξε πρόφασις τόσων κακουργημάτων; Ἡμεῖς εἴχομεν τὸ θάῤῥος νὰ λέγωμεν, ὅτι ἐπράξαμεν ὅσα ἐπράξαμεν μέχρι τοῦδε, ἵνα ἀσφαλίσωμεν τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα καθιέρωσε, τὰ δικαιώματα αὐτὰ ἐσεβάσθημεν καὶ ἐνηργήσαμεν, ὥστε νὰ τὰ καταστήσωμεν ἐν γένει σεβαστά. Προσεπαθήσαμεν, καὶ εὐτυχεῖς λογιζόμεθα, ὅτι ἐπετύχαμεν, νὰ ἑδραιωθῇ ἡ ἀληθὴς τάξις ἡ ἀσφαλίζουσα τὴν ἐλευθερίαν, καὶ ἐν τούτοις εἶχον τὴν τόλμην νὰ μᾶς λέγουν, ὅτι ὅ,τι ἐπράξαμεν τὸ ἐπράξαμεν πρὸς κακοὺς σκοπούς· διὰ νὰ κλονίσωμεν τὴν τάξιν, διὰ νὰ καθιδρύσωμεν τὴν παρανομίαν· αἱ πράξεις, Κύριοι, ἐξετάζονται καὶ πρέπει νὰ ἐξετάζωνται ὑπὸ δύω ἐπόψεις, ἡ σπουδαιοτέρα εἶναι ἡ ἔποψις τῶν νόμων τῆς τιμῆς, τῆς καλῆς πίστεως. Ἡ ἐπίκλησις τοῦ πατριωτισμοῦ ἁπλῶς δὲν δύναται νὰ σώσῃ τὴν τιμὴν, ἡ ἐπίκλησις πρέπει νὰ ᾖναι ἀληθὴς, εἰλικρινής. Ὑποθέσατε ὅτι ἔχετε φίλον, ὁ ὁποῖος σᾶς δίδει συμβουλὰς, σᾶς ἐμψυχώνει εἰς τὴν πορείαν σας, καὶ ὅμως ὅταν εὑρίσκωνται τινὲς ζητοῦντες τὴν καταδίκην σας δι’ αὐτὰς τὰς πράξεις σας καὶ παρουσιάζωνται ἐχθροὶ καθ’ ὑμῶν, ὁ φίλος σας αὐτὸς βλέπων ὑμᾶς ὠθουμένους πρὸς τὸν κρημνὸν σᾶς ὠθεῖ καὶ αὐτὸς, καὶ σᾶς λέγει ὅτι τὸ πράττει χάριν τῆς πατρίδος· καὶ ὅμως νομίζει, ὅτι ἐτήρησε τὸν νόμον τῆς τιμῆς! Ἐπιθυμοῦμεν λοιπὸν, Κύριοι, νὰ ἐξετάσητε τὰς πράξεις μας καὶ ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, 1) ἂν τῳόντι δικαιολογημένη ὑπῆρχεν ἀνάγκη, ἡ ὁποία μᾶς ἠνάγκασε νὰ ἐνεργήσωμεν, ὅπως ἐνηργήσαμεν, καὶ, ἂν τῳόντι ἐνηργήσαμεν τηροῦντες τὸν ἀνώτατον ὅρον τῆς τιμῆς, καὶ σεβασθέντες τὰ συμφέροντα καὶ τὰ δικαιώματα τῆς πολιτείας· ἐὰν πρὸς καλὸν σκοπὸν ἐνηργήσαμεν, ἀποφανθῆτε ὑπὲρ ἡμῶν, αἱ νομικαὶ διατάξεις δὲν σώζουσι τὴν κοινωνίαν, οὔτε τὰ συντάγματα αὐτὰ ὡς χαρτιὰ ἁπλᾶ· τὴν σώζει ἡ ὑποχρέωσις ἑκάστου τοῦ νὰ σέβηται τοὺς ὅρους τῆς τιμῆς, οἱ ὁποῖοι δὲν τηροῦνται, παρ’ ὅταν εἰλικρινῶς ἡ ἐνέργεια τοῦ ἀτόμου στηρίζηται εἰς τὸ συμφέρον καὶ τὸ καλὸν τῆς πατρίδος. Καὶ διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐσυγχωρήθησαν οἱ μεγάλοι ἄνδρες μας, οἱ ὁποῖοι ἡμάρτησάν ποτε, διότι ὁ σκοπός των καὶ ἡ ἐνέργειά των ἦτο ἐνάρετος, καὶ ὄχι διότι διὰ τῶν παραπτωμάτων ὠφέλησαν τὴν κοινωνίαν περισσότερον· τὰ παραπτώματα δὲν κρίνονται ἀναλόγως τῆς ὠφελείας, διότι ἡ κοινωνία εἶναι ὂν ἠθικὸν, καὶ ἐντὸς τῆς ἀνηθικότητος δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ· δὲν δύνασθε νὰ κρίνητε τὰς πράξεις σχετικῶς πρὸς τὴν ὠφέλειαν, καὶ ὅταν κρίνετε καὶ ἀποφασίζετε, ὡς ἔθνος πρὸς τοὺς νόμους τῆς ἠθικῆς πρέπει νὰ παραβάλλετε τὰς πράξεις μας. Πρὸς αὐτοὺς τοὺς νόμους ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἐξετάσητε τὴν διαγωγήν μας καὶ οὐχὶ τοὺς νόμους τῆς ἰδιοτελείας· ἐτηρήσαμεν ἀληθῶς τοὺς νόμους τῆς τιμῆς; ἐνεργήσαντες, ὅπως ἐνηργήσαμεν, ἐσεβάσθημεν καὶ ὑπεστηρίξαμεν τὰ δικαιώματα καὶ τὰς ἐλευθερίας τῆς πατρίδος; ἐνηργήσαμεν πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν ναὶ, ἢ ὄχι; καὶ ἂν πεισθῆτε περὶ τούτου, τότε πρέπει νὰ μᾶς εἴπητε, ἡ διαγωγή σας δὲν εἶναι μεμπτὴ, διότι ἦτο εἰλικρινὴς καὶ τιμία. Δὲν δέχομαι καμμίαν τῶν τροπολογιῶν, οὔτε τὸ σχέδιον τῆς πλειονοψηφίας, οὔτε τὸ σχέδιον τῆς μειονοψηφίας, διὰ τί; διότι θέλω νὰ γνωρίσω πλήρη τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, καὶ νὰ ἔχω ὅλην τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, ἄλλως δὲν εἶναι τῆς τιμῆς μας νὰ μένωμεν, καὶ νὰ κυμαίνεται ὁ τόπος, μὴ γνωρίζων, ἐὰν ἔχωμεν πλήρη τὴν ὑποστήριξιν τῆς Βουλῆς, δὲν εἶναι τῆς τιμῆς μας νὰ μένωμεν ὑπὸ τὸ βάρος τοιαύτης κατηγορίας, οὔτε σεῖς πρέπει νὰ τὸ θελήσητε· συζητεῖται ἐπὶ 10 ἡμέρας ἡ διαγωγή μας, ἐξητάσθη ὅλη καὶ ἀνεπτύχθησαν ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, ὅλα τὰ διατάγματα ἐξετάσθησαν· διὰ τὶ λοιπὸν νὰ μὴ ἔλθητε εἰς ἀπόφασιν; τί σκοπεῖτε; διὰ τὶ ἀποφεύγετε τὸν ἀγῶνα; θέλετε νὰ ὠφεληθῆτε ἀπὸ τὰς περιστάσεις; θέλετε νὰ εὕρετε καιρὸν κατάλληλον; ἡ πλειονοψηφία ἑκάστοτε μεταβάλλεται, εἶπεν ὁ Κύριος Δεληγεώργης, διότι ἄλλοτε φεύγουσιν οἱ Κύριοι Βουλευταὶ, ἄλλοτε δυσαρεστοῦνται, ἄλλοτε δὲ εἰσὶν ἀπόντες κτλ. Ἰδοὺ διατὶ ἀποφεύγουσι τὸν ἀγῶνα, δὲν ἔχουσι πεποίθησιν εἰς τὸ δίκαιόν των, εἰς ὑμᾶς θέλουσι νὰ εὕρωσι καιρόν. Χθὲς ἤλθετε, ἔχετε νωπὰς τὰς ἰδέας τῶν ἐπαρχιῶν. Εἰς ταύτας ἠκούσατε τί σκέπτεται περὶ ἡμῶν καὶ περὶ τῶν πράξεών μας ὁ λαὸς· ἀποφανθῆτε κατὰ τὰς ἐντυπώσεις σας, καὶ οὐχὶ κατὰ τὰς ἐντυπώσεις τῆς ἐγωϊστικῆς πολιτικῆς, οὐχὶ ἀφοῦ μολυνθῆτε ἀπὸ τὴν ἀτμοσφαῖραν τῶν Ἀθηνῶν.

§62ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν ἦλθεν ἡ χολέρα.

§63ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πλησίον εἶναι. — Δὲν ἐννοοῦμεν, Κύριοι, τὰς ὑπεκφυγάς, διὰ τοῦτο κηρύττομαι ὑπὲρ τῆς εἰλικρινεστέρας προτάσεως (καὶ μὲ τοῦτο δὲν θέλω νὰ προσβάλω κανένα), τοῦ Κ. Ἰακωβάτου ἡ πρότασις μετέχει εἰλικρινείας. Τί σημαίνει ἡ ἀναβολὴ αὔριον ἢ μεθαύριον; Ὅλας μας τὰς πράξεις ἐξητάσατε, διατὶ δὲν ἀποφαίνεσθε; ἡ ἀναβολὴ τῆς ἀποφάσεώς σας μὴ νομίσητε, ὅτι ὠφελεῖ τὸν τόπον.

§64Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἀνεπτύχθησαν ὅλα τὰ θέματα.

§65ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅλα. — Ἐπιθυμῶ νὰ ἐννοηθῶμεν καλῶς, ἐπειδὴ δὲν θέλω πλέον λάβει τὸν λόγον· δὲν ἐπιζητοῦμεν τὴν ὑπὲρ ἢ κατὰ ψῆφόν σας ἐπὶ τῆς οὐσίας τῶν νομοσχεδίων· ταῦτα μένουσι νὰ τὰ ἐξετάσητε καὶ ν’ ἀποφανθῆτε ἐπ’ αὐτῶν, ὅπως τὰ νομίζετε καλὰ ἢ κακὰ, κατόπιν· ἡμεῖς ζητοῦμεν καθαρὰ νὰ εἴπητε ἂν ἡ διαγωγή μας ἦτο καλὴ ναὶ ἢ ὄχι· αὐτὸ ζητοῦμεν, καὶ τοῦ σημείου τούτου δὲν θέλομεν ἀπομακρυνθῆ· καὶ ἂν ἡ Βουλὴ παραδεχθῇ τὴν ἀναβολὴν, ἡ παραδοχὴ τοιαύτης προτάσεως δι’ ἡμᾶς εἶναι ζήτημα ὑπουργικὸν καὶ ἐμπιστοσύνης. Ὅ,τι σᾶς παρακαλῶ ἐπὶ τέλους, χωρὶς νὰ ἐμποδίσω κανένα ἐξ ἐκείνων, οἵτινες θέλουσι νὰ ὁμιλήσωσι, νὰ ἐπισπεύσητε, διότι σᾶς ἀναγγέλλω μὲ λύπην μου, ὅτι μᾶς περικύκλωσεν ἡ χολέρα, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ἐνεργείας καὶ οὐχὶ λόγων, πράξεων καὶ οὐχὶ συζητήσεων, πρέπει νὰ λάβωμεν μέτρα, πᾶσα ἀναβολὴ βλάπτει. Ὑπάρχει καὶ ἕτερόν τι, ὃ πρέπει νὰ σᾶς εἴπω, αἱ συζητήσεις, αἱ ποικίλαι διαδόσεις γεννῶσι δυσκολίας περὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς κυβερνήσεως, περὶ τὴν εἴσπραξιν, πρέπει ὅλα ταῦτα νὰ θεραπευθῶσιν, ὅσον εἶναι τὸ δυνατὸν ταχύτερον· ἡ ἐκκρεμότης βλάπτει. Ἀποφανθῆτε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ἵνα ἀποφύγωμεν ὅλους τοὺς κινδύνους, οἵτινες μᾶς ἀπειλοῦσι καὶ ν’ ἀποφύγωμεν καὶ τὰς μομφάς· ἡ Βουλὴ εἶναι μία τῶν ἀγκυρῶν, εἰς τὰς ὁποίας τὸ ἔθνος στηρίζεται· πρέπει ν’ ἀποφύγῃ πᾶσαν μομφὴν, πᾶσαν αἰτίασιν, δυναμένην νὰ τὴν ἐξασθενίσῃ· ἂς μὴ ἐξαντλώμεθα εἰς συζητήσεις ἀπεράντους καὶ ματαίας, εἰς ὁμιλίας εὐγλώττους μὲν καὶ τερπνὰς, ἀλλ’ ὁμιλίας ἀτελευτήτους καὶ ἀκάρπους, αἵτινες πάντοτε ἐξασθενοῦσι τὴν ἰσχύν μας τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν ὑλικὴν, ἐλαττώνουσι τὴν ὑπόληψίν μας· ὁ τόπος ἔχει ἀνάγκην πραγμάτων. Κατὰ πρότασιν τοῦ Κ. Στράτου γίνεται διακοπὴ τῆς συνεδριάσεως ἐπὶ πέντε λεπτὰ τῆς ὥρας.

§66ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, διὰ τοῦ δευτέρου λόγου, τὸν ὁποῖον ἀπήγγειλεν ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως ἐκ τοῦ βήματος τούτου, δὲν ἐδίστασε νὰ ῥίψῃ καὶ ἐπ’ ἐμὲ εὐθύνην τινὰ τῶν κυβερνητικῶν αὐτοῦ πράξεων· προέβλεπεν ἴσως, ὅτι ἤθελον ἀκολουθήσει αὐτὸν εἰς τὸ βῆμα, ὅπως ἀντικρούσω τὰ δικαιολογητικὰ αὐτοῦ ἐπιχειρήματα, καὶ ἠθέλησεν ἐπιτηδείως νὰ μὲ δειλιάσῃ, πλὴν δὲν ἐπέτυχε. Χρεωστοῦμεν χάριτας εἰς τὸν Κ. Πετιμεζᾶν, ὁ ὁποῖος διὰ τῶν συμβουλῶν του τοσάκις μᾶς ὠφέλησεν, εἶπεν ὁ Κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λαλῶν ἐντεῦθεν, ἤκουσα τὴν φράσιν ταύτην, τὴν ἐνόησα καὶ ἐμειδίασα, ἀλλὰ δὲν ἐξεπλάγην. Φρονῶ, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος εἶναι φίλος τῆς τιμῆς, δὲν πρέπει ποτὲ νὰ ὑποχωρῇ ἀπέναντι τῆς εὐθύνης τῶν πράξεών του πρέπει μάλιστα νὰ δέχηται εὐχαρίστως τὴν εὐθύνην τούτων, ὅταν αὗται ἀποβλέπωσι τὸν δημόσιον αὐτοῦ βίον. Μ’ ὅλον ὅτι αἱ γνῶμαι δὲν εἶναι πράξεις, μ’ ὅλα ταῦτα, ἐὰν ἐχρησίμευσαν ἐπὶ κακοῦ ἔχουσι καὶ αὗται εὐθύνην, ἣν ἀποδέχομαι, ἀποδεχόμενος ἀκόμη εὐθύνην καὶ διὰ τὰς φιλικὰς ἰδέας, ὅσας ἔδωσα, ἀφοῦ προηγουμένως οἱ ἐγκαλοῦντές με εἴπωσι καὶ βεβαιώσωσιν εἰλικρινῶς αὐτὰς ἀπὸ τοῦ βήματος. Εἶμαι λοιπὸν ἕτοιμος, κύριοι, καὶ ἀπέναντι ὑμῶν καὶ ἀπέναντι τοῦ ἔθνους νὰ δώσω λόγον τῶν πράξεών μου, ἐὰν ἔπραξά τι, καὶ τῶν φιλικῶν ἰδεῶν μου, ἐὰν δι’ αὐτῶν συνεβούλευσά τι κακόν. Δυστυχῶς δὲν βλέπω ἐνταῦθα τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπεθύμουν δὲ νὰ παρέμενε καὶ ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως μὲ ἀντικρούσῃ, ἐὰν μὴ εἴπω τ’ ἀληθές. Αἱ μετὰ τῆς σημερινῆς κυβερνήσεως σχέσεις μου ἦσαν σχέσεις ὑπαλλήλου, λογίζονται δὲ, ἀφ’ ἧς διωρίσθην εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ὅπως διευθύνω τὴν δικαιοσύνην τοῦ στρατοῦ, κυρίως ὅμως παρεκλήθην εἰς τὴν θέσιν αὐτὴν ὑπὸ τῆς κυβερνήσεως, ὅπως ἐφαρμόσω τὸν περὶ συντάξεων τελευταῖον νόμον, ὁ ὁποῖος ψηφισθεὶς ἐν βίᾳ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως παρουσίαζε τοσαύτας κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν δυσχερείας, ὥστε ἐφάνη ἀδύνατος ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ, καὶ ἡ ὑπηρεσία αὕτη ἐσταμάτησε. Ταῦτα δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ τις, μάλιστα δὲ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις εἶδε τὰς μεγάλας προσπαθείας ὅσαι ἐχρειάσθησαν, ὅπως ἐννοηθῇ καὶ ἐκτελεσθῇ ὁ Νόμος οὗτος ὄχι μόνον παρὰ τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν ἀλλὰ καὶ παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ. Ἡ κυβέρνησις δὲν θέλει ἀρνηθῇ ποτὲ, ὡς πιστεύω, ὅτι ἡ λύσις τῶν νομικῶν ζητημάτων, ὅσα ἐγεννήθησαν κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου, συνεδέετο στενὰ μὲ τὴν τύχην τῶν ἀτόμων, ἅτινα ἔπρεπε νὰ μὴν ἀδικηθῶσι, μὲ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ὅστις ἔπρεπε νὰ μὴ καταστραφῇ, μὲ τὰ ἔξοδα τοῦ δημοσίου, ἅτινα ἔπρεπε νὰ μὴν ἐξογκωθῶσιν ἀδίκως, καὶ μὲ τόσα ἄλλα συμφέροντα, κοινὰ πρός τε τὰ ἄτομα καὶ τὸ δημόσιον. Ὁ Κ. πρωθυπουργὸς εὐχαριστήσας με δι’ ὅσας ἔδωκα πρὸς τὴν κυβέρνησιν αὐτοῦ συμβουλὰς, ἔπρεπε, νομίζω, νὰ σᾶς εἴπῃ, καὶ ποίας συμβουλὰς ἔδωκα ἵνα γείνῃ καταφανὲς ποίας ἐξ αὐτῶν ἀπεδέχθη καὶ ποίας δὲν ἀπεδέχθη, ὅπως κρίνετε ἀσφαλέστερον περὶ τῆς εὐθύνης ἑκάστου. Πλὴν, ἐὰν ἀπροσωπολήπτως με ἀκούσητε συντόμως ἀπολογούμενον, ταχέως θέλετε καταμάθει τὴν ἀλήθειαν. Κατηγοροῦμεν ἡμεῖς σήμερον τὴν κυβέρνησιν, ὡς γνωρίζετε, διὰ τὰ νομοθετικῆς ἁρμοδιότητος διατάγματα, δι’ ὧν ἐπέβαλε τὴν εἴσπραξιν τῶν φόρων, δι’ ὧν ὠργάνισε καὶ ἐκανόνισε τὴν χωροφυλακὴν, διῄρεσεν αὐθαιρέτως εἰς νέους διοικητικοὺς κύκλους τὴν Ἑπτάνησον, προσδιώρισε θητείαν διὰ τοὺς κλητῆρας τῆς ἀστυνομίας, τοὺς δασοφύλακας κτλ. Ἐὰν ταῦτα πάντα κατ’ ἐμὴν ἔπραξαν οἱ κύριοι ὑπουργοὶ συμβουλὴν, δικαίως πρέπει νὰ ἐπισύρω εἰς ἐμαυτὸν τὸ ἀναλογοῦν τῆς εὐθύνης μέρος. Ἄλλως ἡ εὐθύνη αὐτοὺς καὶ μόνους πρέπει νὰ ἐπιβαρύνῃ. Τὸ κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι ἐκ τῆς καρδίας ὀφείλει τις ἐνώπιόν σας ν’ ἀναβιβάσῃ τὴν ἀλήθειαν εἰς τὰ χείλη. Ἑπομένως οἱ κύριοι ὑπουργοὶ ὀφείλουσι νὰ ἐξηγηθῶσιν, ἀποδεικνύοντες ὅσας ἔδωκα αὐτοῖς συμβουλὰς, ἐὰν σπουδάζοντες ἀγορεύωσι πρὸς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ καὶ, ἐὰν οὗτοι σιωπῶσιν, εὐκόλως παρ’ ἐμοῦ θέλετε πεισθῆ, κύριοι βουλευταὶ, ἀκολουθοῦντές με φερόμενον ὄπισθεν αὐτῶν τῶν πραγμάτων. Ὁποίαν ἁρμοδιότητα, ὁποῖον καθῆκον εἶχον ἐγὼ ὡς στρατιωτικὸς ὑπάλληλος νὰ δώσω γνώμην περὶ ἀντικειμένων ξένων τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, περὶ τὴν ὁποίαν ἴσως οὐδὲ ἐσκέφθην ποτέ; μόνον περὶ τοῦ ἀναδιοργανισμοῦ τῆς χωροφυλακῆς ἦτο πιθανόν νὰ δώσω συμβουλήν τινα, ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου ὄχι μόνον δὲν μοὶ ἐζητήθη οὐδεμία συμβουλὴ, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν ἔλαβον γνῶσιν τῆς σπουδαίας αὐτῆς μεταβολῆς, παρὰ μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ σχετικοῦ διατάγματος· περὶ δὲ τῆς βεβαίας αὐτῆς ἀληθείας ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ τε πρωθυπουργοῦ, καὶ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τοὺς ὁποίους προκαλῶ ἐπὶ τούτου εἰς τὸ βῆμα. Ἔδωκα, κύριοι βουλευταὶ, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἀληθῶς δύω συμβουλὰς, συμβουλὰς σπουδαίας κατὰ τὴν κρίσιν μου, συνεβούλευσα τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν αὐτῆς ἐπὶ τῆς δημοσίας ἀσφαλείας κατὰ τὴν προσέγγισιν τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, διότι αἱ ἐκ τῆς ὑπηρεσίας πληροφορίαι τοιαύτην τινὰ ὑπεδείκνυον τὴν ἀνάγκην, συνεβούλευσα δὲ προσέτι τὴν Κυβέρνησιν νὰ θέσῃ εἰς ἁρμονίαν τὰς διατάξεις τοῦ ἐκλογικοῦ Νόμου μὲ τὴν συμπεριφορὰν, ἣν ἔπρεπε νὰ κρατήσῃ ὁ στρατὸς κατὰ τὰς πολιτικὰς ἐκλογάς. Τὰς συμβουλὰς ταύτας ἔδωκα ὄχι μόνον πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸ τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου μετὰ θάῤῥους καὶ εἰλικρινείας ὄχι μόνον ἀνέπτυξα τὰς ἰδέας μου, ἀλλὰ καὶ ἐν σχεδίῳ ὑπέβαλον αὐτὰς ὑπὸ τὴν συζήτησιν τῶν κυρίων ὑπουργῶν. Πάντες γνωρίζετε τὴν ἐγκύκλιον τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς ἁπάσας τὰς στρατιωτικὰς ἀρχὰς, περὶ τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ στρατοῦ κατὰ τὰς ἐκλογάς· ἡ ἐγκύκλιος αὕτη ἦτο τὸ πρακτικὸν ἀποτέλεσμα τῆς μιᾶς συμβουλῆς μου· ἀλλὰ δι’ αὐτὴν τὴν ἐγκύκλιον κατήγγειλε κανεὶς ἐνώπιόν σας τὴν Κυβέρνησιν; ἐτόλμησε κανεὶς, λέγω, νὰ κατηγορήσῃ τὴν πρᾶξιν ἐκείνην συνάδουσαν κατὰ πάντα καὶ μὲ τὸ γράμμα καὶ μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου; Ἀπεναντίας πολλοὺς ἤκουσεν ἡ Κυβέρνησις ἐπαίνους ἕνεκα αὐτῆς τῆς ἐγκυκλίου, καὶ ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ πρᾶξις αὕτη περιποιεῖ τιμὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ Κύριος πρωθυπουργὸς ὅμως σᾶς εἶπεν, ὅτι κατακρίνων τὰ διαταχθέντα περὶ χωροφυλακῆς ἐλησμόνησε τὰς περὶ ἀρχηγείων συμβουλάς μου. Ὄχι· δὲν τὰς ἐλησμόνησα, οὐδὲ τὰς λησμονῶ, ἂς μὴ λησμονήσῃ πλὴν καὶ αὐτὸς, ὅτι ἔλαβον ἀφορμὴν πρὸς τοῦτο ἀπὸ τὸν Κύριον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἐπιθυμῶν νὰ μάθῃ πιθανὸν, πῶς ἔκρινα τότε καὶ ὑπὸ τὴν πολιτικὴν καὶ ὑπὸ τὴν στρατιωτικὴν ἔποψιν τὴν κατάστασιν τῆς πατρίδος μας, ἐζήτησε τὴν γνώμην μου. Δὲν ἐδίστασα ν’ ἀποφανθῶ μετ’ ἀμφιβολίας, καὶ ἐπειδὴ ὡς ἐκ τοῦ ἐπαγγέλματός μου πρὸ πολλοῦ ἐφρόντισα σπουδάζων νὰ γνωρίσω τὰ στρατηγικὰ σημεῖα τῆς Πελοποννήσου καὶ στερεᾶς Ἑλλάδος, συνεβούλευσα κατὰ καθῆκον τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ τοποθετήσῃ εἰς δύω τοιαῦτα σημεῖα δύω μοίρας ἐκ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως εἰς τρόπον, ὥστε δι’ αὐτῶν νὰ δύναται ν’ ἀπαντήσῃ ἀμέσως πάντα κίνδυνον κατὰ τῆς δημοσίας τάξεως, ὅθεν καὶ ἂν ἤθελεν ἀναφανῆ οὗτος. (Θόρυβος). Ἔπραξα δὲ ταῦτα, διότι νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι εἰλικρινὴς ὁ ὑπάλληλος ἐκεῖνος, ὅστις ἐρωτώμενος δὲν συμβουλεύει τὴν κυβέρνησιν πῶς δύναται νὰ προλάβῃ τοὺς κατ’ αὐτῆς τῆς κυβερνήσεως ὑποτιθεμένους κινδύνους.

§67ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ παραδεχόμεθα, εἶμαι σύμφωνοι.

§68Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἶπον ἀκόμη τότε εἰς τὴν κυβέρνησιν, ἥτις ἐφοβεῖτο, (πόθεν δὲ καὶ διατὶ ἐφοβεῖτο δὲν ἦτον ἔργον ἐδικόν μου νὰ τὸ ἐξετάσω, διότι αὐτὴ καὶ μόνον, ὡς κυβέρνησις, ὡς ἠθικὸν πρόσωπον, συγκεντρώνει ὅλας τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας διὰ τῆς ἐξουσίας εἰς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, καὶ σκεπτομένη ἀποφασίζει ποῖον πρέπει νὰ ληφθῇ μέτρον· προκειμένου δὲ περὶ στρατιωτικοῦ μέτρου, ἔπρεπε νὰ ἐρωτήσῃ ἐμὲ βεβαίως, ὅστις ἤμην ἁρμόδιος πρὸς τοῦτο, καὶ ὄχι τὸν πρόεδρον τοῦ ἐλεγκτικοῦ συνεδρίου) εἶπον, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ Κυβέρνησις ἐφοβεῖτο, καὶ ἐπειδὴ ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ὑπόνοιαι διαταράξεως κατὰ τῆς ἡσυχίας ἐπαρουσιάζοντο κατά τε τὴν Ἀκαρνανίαν καὶ Μεσσηνίαν, νὰ θέσῃ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν στρατιωτικῶν τούτων σωμάτων ἄνδρας βαρύτητος καὶ ἐπιῤῥοῆς· ὁ δὲ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὠνόμασε πάραυτα δύω στρατηγοὺς τοῦ ἀγῶνος.

§69ΜΠΑΛΑΝΟΣ. Αὗται αἱ ὑπόνοιαι ὡς ἐκ τῆς ὑπηρεσίας ἐξήγοντο;

§70ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Βεβαίως· αὕτη λοιπὸν ἦτον ἡ ἑτέρα τῶν συμβουλῶν μου, καὶ βλέπετε πόσον ἦτο καὶ αὕτη εἰλικρινὴς, διότι φίλος ἐγὼ τῆς τάξεως, ὡς σεῖς ἐλάβετε ἀφορμὴν νὰ μὲ γνωρίσετε καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως τῶν πραγμάτων, ἔμεινα συνεπὴς μὲ τὸν ἑαυτόν μου. Πιθανὸν νὰ προσέκρουσα μὴ ἐννοήσας τοὺς ὑποκεκρυμμένους σκοποὺς τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐκ τῶν πραγμάτων ὁδηγούμενος εἰλικρινῶς συνεβούλευσα αὐτὴν, ὑποδείξας ἐνταυτῷ καὶ τὰ μέσα, ὅπως ἐπανορθωθῇ ἡ τάξις, ἐὰν προσεβάλετο· οὐδέποτε δὲ ἐσκέφθην πῶς νὰ ἐπανορθωθῶσι πεπτωκυῖαι ὑπολήψεις κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ Κυρίου πρωθυπουργοῦ, διότι αἱ ἀληθεῖς ὑπολήψεις δὲν πίπτουν κατ’ ἐμὲ, αἱ ὑπολήψεις μάλιστα τοῦ ἀγῶνος εἶναι οἱ ἀδάμαντες τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, καὶ ἡ πολιτικὴ ῥαδιουργία εἶναι ἀνίκανος νὰ τὰς ἐπισκιάσῃ. Πλὴν ὁ Κύριος πρωθυπουργὸς θέλει μὲ συγχωρήσει, νομίζω, ἐὰν τὸν ὑπομνήσω, ὅτι εἰς μίαν ἀπὸ αὐτὰς τὰς πεπτωκυίας ὑπολήψεις ἴσα, ἴσα, εὗρεν ὑποστήριξιν πρὸ ὀλίγου κλονιζόμενος, καὶ ὅτι χρεωστεῖ εἰς αὐτὴν τὴν σημερινὴν θέσιν του, χρεωστεῖ μάλιστα κἄτι τι περισσότερον. Πῶς ὅμως διέθεσε τὴν συμβουλήν μου ἡ κυβέρνησις; ἀκούσατε. Ἀντὶ νὰ διορίσῃ καὶ τοποθετήσῃ εἰς τὰ ὑποδειχθέντα σημεῖα στρατιωτικὰς μοίρας διοικουμένας ὑπὸ σοβαρῶν καὶ ἀνεξαρτήτων ἀνδρῶν, ὅπως ἐγὼ συνεβούλευσα, διώρισε καὶ ἐτοποθέτησε μικρὰ ἀποσπάσματα ὑπὸ τὴν διοίκησιν δύω μικρῶν ἀξιωματικῶν, ἑτοίμων νὰ συντρέξωσι, χωρὶς ἄλλην ἐξέτασιν, τοὺς ἰδίους αὐτῆς σκοπούς· ὠφεληθεῖσα δὲ ἀπὸ τὴν ἰδέαν μετεχειρίσθη αὐτὴν, ὄχι πρὸς τὴν κοινὴν, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν αὐτῆς ὠφέλειαν. Ἐὰν δὲ σήμερον κατηγορῆται ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν στρατιωτικῶν ἐκείνων σωμάτων, τῶν ὁποίων τὴν σύστασιν ἐνήργησε, διαστρέψασα τὴν ἰδέαν μου, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπωφελήθη, ὅ,τι ἐνόμισε συμφερώτερον εἰς αὑτήν, εἶμαι ἆράγε διὰ τοῦτο ἐγὼ ὑπεύθυνος; Κύριοι, ὤφειλον ἀφεύκτως νὰ ἀπαντήσω εἰς τὴν εὐγενῆ πρόσκλησιν τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ, ὅστις ἐντέχνως εἰς τοῦτο μὲ ἐπροκάλεσεν ἀπέναντι καὶ ὑμῶν καὶ τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, ὤφειλον δὲ ν’ ἀπαντήσω καθαρῶς, διότι, ὅσον ἀνεπίφοβος εἶναι ἡ κατηγορία, ὅθεν καὶ ἂν προέρχηται, τόσον φοβερὰ εἶναι ἡ συκοφαντία, καὶ ὅταν ἀκόμη ὑπονοῆται. Μετὰ τὴν μικρὰν ταύτην παρέκβασιν, τὴν ὁποίαν κατέστησεν ἀναγκαίαν μία προσωπικὴ περικοπὴ τοῦ λόγου τοῦ Κ. πρωθυπουργοῦ, ἔρχομαι ν’ ἀντικρούσω τὰ νέα ἐπιχειρήματα, ὅσα ἐλέχθησαν ὑπὲρ τῶν κυβερνητικῶν πράξεων. Πρὸς τοῦτο ἄρχομαι καὶ πάλιν ἀπὸ τὰς τελευταίας λέξεις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ὅστις, ἀφοῦ προχθὲς εἶπεν, ὅτι ἔσωσε τὸ ἔθνος διὰ τῶν περιβοήτων διαταγμάτων, σήμερον ἐπρόσθεσεν, ὅτι ἔσωσε τὴν ἐπανάστασιν, ἐπισπεύσας τὴν διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως. Μὲ λύπην μου παρατηρῶ, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον πολεμούμενον ὑπὸ τῶν ἰδίων αὑτοῦ πράξεων, ἐσήμανε τρομακτικὴν ὑποχώρησιν ἐνώπιον αὐτῶν. Καταφεῦγον δὲ εἰς τὰς προφάσεις καὶ τὰς πράξεις τοῦ παρελθόντος δὲν εὑρίσκει ὀπισθοποροῦν οὐδὲ ὅρια, οὐδὲ τ’ ἀναγκαῖα προχώματα, ὅπως ἀντισταθῇ κατὰ τῆς ἐπερχομένης ἀληθείας. Ἡ ἐπανάστασις ἀπέβλεπεν εἰς ἀρχὰς καὶ οὐχὶ εἰς προσωπικὰ πράγματα, ἔλεγεν ὁ Κ. πρωθυπουργός· τὸ κατ’ ἐμὲ, ὅστις οὔτε ἐζήτησα ποτὲ ν’ ἀναβῶ, οὔτε ἀνέβην εἰς τὴν πολιτικὴν διεύθυνσιν τῆς πατρίδος μας, ἐπίστευσα εἰλικρινῶς εἰς τὰς ἀρχὰς αὐτὰς τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ τὴν ἐβοήθησα, διότι ἐνόμισα, ὅτι πάντες τὴν συντρέχουσιν, ὄχι πρὸς χάριν προσωπικῶν συμφερόντων, οὐδὲ πρὸς χάριν αὐτῶν τῶν πολυθρυλλήτων χαρτοφυλακίων. Ἀλλ’ ὅπως πιστευθῶμεν ἐγώ τε καὶ ἅπαντες ὑπὸ τοῦ κοινοῦ, δὲν πρέπει μόνον νὰ λαλῶμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ λέγωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος, τουτέστι ν’ ἀποδεικνύωμεν ὅσα λέγομεν, ὄχι στρεψοδικοῦντες, ὅπως ἐξαπατήσωμεν τὴν κοινὴν γνώμην, ἀλλ’ ἀληθεύοντες ὅπως σώσωμεν πραγματικῶς τὰς σωτηρίας αὐτὰς ἀρχάς. Κύριοι, δὲν ἐστάθην συνωμότης, καὶ τὴν συνωμοσίαν δὲν ἐπίστευον μέχρι τῆς Ναυπλιακῆς ἐπαναστάσεως, ἥτις, μετὰ τὴν ἔκρηξίν της καὶ τὴν συνωμοσίαν καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῆς, ἀπεκάλυψε δημοσίως. Δὲν ἐγνώριζα ἐπίσης οὐδὲ τὴν ἐπανάστασιν τῆς 10 8βρίου, πρὶν ἢ αὕτη ἐκραγῇ, μόνον τὴν ἐβοήθησα καθ’ ἣν στιγμὴν ἐξεῤῥάγη· ἐὰν δὲ τὴν ἐβοήθησα σπουδαίως ἢ ὄχι, τοῦτο εἶναι πρᾶγμα ἀνῆκον εἰς τὴν ἱστορίαν. Δικαίως δύναταί τις νὰ μ’ ἐρωτήσῃ πόθεν ὁρμώμενος ἔλαβα τὸν δρόμον τῆς ἐπαναστάσεως; ἀπαντῶ, ὅτι ἐν τῷ σκότει δὲν ἐπορεύθην· ἐπίστευσα εἰς ὅσα σεῖς οἱ συνωμόσαντες ἐλέγετε, σεῖς, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν κηρυγμάτων σας ἐξεγείρατε τὸ δημόσιον πνεῦμα καὶ ἐῤῥίψατε τὴν δυναστείαν τοῦ πρώην Βασιλέως· δὲν πιστεύω νὰ ἐλησμόνησεν ὁ Κ. πρωθυπουργὸς, ὅστις ἦτο τότε συνωμότης τὰς ἀρχὰς ἐκείνας, ἀλλὰ καὶ, ἂν ἐλησμόνησεν αὐτὰς, δὲν δυσκολεύομαι νὰ τὰς ἐπαναφέρω εἰς τὴν μνήμην αὑτοῦ· θέλομεν τὴν εὐθύτητα εἰς τὴν πολιτικὴν διοίκησιν, τὴν ἀλήθειαν εἰς τὰ δικαστήρια, τὴν εὐσέβειαν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, τὴν ἱκανότητα, τὴν τάξιν καὶ τὴν πειθαρχίαν εἰς τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, τὴν ἀξιοπρέπειαν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, ἔκραζον τότε οἱ νῦν διευθύνοντες εἰς ἐναντίαν ὁδὸν τὰς ἀρχὰς ἐκείνας· θέλομεν οἰκονομίαν, πρὸ πάντων ἔλεγον, διότι ἡ πολυχρόνιος σπατάλη ἤνοιξε τρομερὸν βάραθρον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἐκινδύνευε νὰ κατακρημνισθῇ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, οἰκονομίας καὶ πάλιν οἰκονομίας ἐσάλπιζον τὰ φύλλα τοῦ ἀνεξαρτήτου τύπου, ὑποστηρίζοντα τὴν συνωμοσίαν· αὗται ἦσαν τότε αἱ ἀρχαὶ τῆς ἐπαναστάσεως, χωρὶς νὰ προσθέσω τὰ περὶ ἐλευθερίας τοῦ λόγου, τὰ περὶ ἀνεξαρτησίας τῆς Βουλῆς, τὰ περὶ ἐλευθερίας τοῦ τύπου, ἤτοι τῶν μέσων, διὰ τῶν ὁποίων ἔμελλον νὰ ἐκφράζωνται ἀπροκαλύπτως αἱ ἐπιθυμίαι τοῦ ἔθνους. — Αὐτὰς τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας, ὡς ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἐπιδιώκει καὶ νῦν ἔτι ἡ ἀντιπολίτευσις, τὴν ὁποίαν σήμερον παρακολουθῶ, αὐτὰς τὰς ἰδίας ἐκήρυττε καὶ ὁ νῦν πρωθυπουργὸς ἄλλοτε συνωμοτῶν. Εἰς αὐτὰς τὰς ἀρχὰς λοιπὸν πιστεύσας καὶ ἐγώ, ἔτρεξα ὑπὲρ τῆς ἐπαναστάσεως· ἔχω δὲ τὴν ἀδιάσειστον πεποίθησιν, ὅτι ἂν αἱ ἀρχαὶ αὗται δὲν ἐφαρμοσθῶσιν εἰς αὐτὸ τὸ κράτος, ἡ τάξις ποτὲ δὲν θέλει στεραιωθῆ εἰς τὴν κοινωνίαν, διότι ὁ νόμος θὰ ἦναι ψεῦδος καὶ τὸ ψεῦδος θὰ ἦναι ὁ νόμος. Εἶναι ἀληθές, ὅτι αἱ ἀρχαὶ αὗται δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῶσι διαρκούσης τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως· τὴν δὲ ἔλλειψιν ταύτην τῆς Συνελεύσεως ἡ Κυβέρνησις μετεχειρίσθη ὡς μίαν ἀπὸ τὰς μεγάλας προφάσεις, ὅπως ἐπιταχύνῃ τὴν διάλυσιν αὐτῆς. Τὸ ἔθνος καὶ αὐτὴ ἡ Συνέλευσις κατὰ μέρος ἐπίστευσαν εἰς τὴν ὁμολογίαν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις, ὅπως λάβῃ τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον καὶ ἐφαρμόσῃ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπαναστάσεως, ἐζήτησε καὶ ἐπέτυχε νὰ ἀναβληθοῦν αἱ ἐκλογαὶ τῶν βουλευτῶν μέχρι τοῦ 8βρίου, τουτέστιν ἢ ὀκτὼ ἢ δέκα μῆνας. Ἡ Κυβέρνησις λαβοῦσα τὴν μακρὰν ταύτην προθεσμίαν, ὅπως τακτοποιήσῃ τὸ Κράτος, καὶ ἐφαρμόσῃ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπαναστάσεως, ἐτήρησεν ἆρά γε τὰς ὑποσχέσεις αὐτῆς, μείνασα ἐλευθέρα, καὶ διοικήσασα τὸ Κράτος καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα ὡς ἀπόλυτος δικτατορία; Ἂς ἐξετάσωμεν· ὑπάρχει εἰλικρίνεια καὶ εὐθύτης εἰς τὴν πολιτικὴν διοίκησιν σήμερον; εἶναι ἀλήθεια ἡ ἐνέργεια τῶν δικαστηρίων; βασιλεύει ἡ εὐσέβεια εἰς τὴν ἐκκλησίαν; ἐπικρατεῖ ἡ πειθαρχία καὶ τάξις εἰς τὸν στρατόν, ὅν τινα κατακρίνομεν καθεκάστην, καθὼς καὶ εἰς τὸ ναυτικόν; διέπει τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἡ ἀπαιτουμένη ἀξιοπρέπεια; πρὸ πάντων ἐφηρμόσθη, ἂν ὄχι, αὐστηρόν, τοὐλάχιστον μέτρόν τι σύστημα εἰς τὴν οἰκονομίαν; ἀντ’ ἐμοῦ αὐτὰ τὰ πράγματα ἀποκρίνονται, ὄχι.

§71ΣΤΡΑΤΟΣ. Ποῖος τὸν κατηγόρησε τώρα!

§72ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἀποκρίνομαι πρὸς σᾶς.

§73ΣΤΡΑΤΟΣ. Πρέπει νὰ λέγετε τὴν ἀλήθειαν καὶ ὄχι τὸ ψεῦδος.

§74Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πρέπει νὰ ἀνακαλέσητε τοὺς λόγους σας, νὰ μὴν ἐπανέλθητε δὲ ποτὲ εἰς τοιαύτας λέξεις, ἐὰν θέλητε νὰ μὴ μετανοήσητε.

§75ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὅταν μετατρέπετε τὸν λόγον.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§77Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁμιλῶν, Κύριοι, διὰ τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι αἰσθάνονται τί ἐστὶν ἀλήθεια, δὲν ἐννοῶ ν’ ἀπαντήσω πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουσιν ἄλλην γλῶσαν ἀπὸ τὴν γλῶσσαν τῶν ἰδίων παθῶν.

§78ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ, Κύριε πρόεδρε, ὅτι ἠμπορεῖτε νὰ ἐξηγήσητε, ἂν ὑπῆρξε κἀνεὶς κατηγορήσας τὸν στρατόν.

§79Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θέλω σᾶς εὐχαριστήσει, ἀλλὰ πρέπει νὰ δείξητε μικρὰν ὑπομονήν, διότι εἰς μίαν εὔσχημον καὶ εὐγενῆ ἐρώτησιν θέλω βεβαίως ἀποκριθῆ. Ἐπανερχόμενος λοιπόν, Κύριοι, εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου μου, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κἀμμία ἀπὸ αὐτὰς τὰς ἀρχὰς δὲν ἐπραγματοποιήθη καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ μακροχρόνιον διάστημα, εἰς τὴν ἐν γένει διοίκησιν, ὁμολογεῖ δὲ τοῦτο ἀντ’ ἐμοῦ αὐτὴ ἡ ἰδία Κυβέρνησις, ἥτις βεβαιοῖ, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ τόπου δὲν εἶναι καλή Ἡ Κυβέρνησις, εἰσελθοῦσα διὰ τῶν ἀντισυνταγματικῶν διαταγμάτων ἅπαξ εἰς τὸν ὁρμητικὸν χείμαῤῥον τῆς ἀνομίας, καὶ μὴ δυναμένη πλέον νὰ ἐπαναπλεύσῃ εἰς τὸν γαλήνιον ποταμὸν τῆς νομιμότητος, δὲν ὁμολογεῖ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ συκοφαντεῖ αὐτὰ τὰ πράγματα. Σᾶς εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς, ὡς νομίζω, ὅτι ἡ ληστεία, ἂν καὶ μεμακρυσμένη εἰς τὰ μεθόρια, ὤφειλε νὰ ἐξαλειφθῇ, καὶ ὅτι ἐξηλείφθη διὰ τῆς αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τῆς μισθοδοσίας τῆς χωροφυλακῆς. Λυποῦμαι, διότι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν εἶναι παρὼν, ἄλλως διὰ τῆς ὁμολογίας αὐτοῦ ἤθελον σᾶς ἀποδείξει, ὅτι ἓξ παράσημα ἐδόθησαν πρὸ ὀλίγου εἰς τοὺς ἄνδρας τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ διὰ τὴν καταστροφὴν τῆς ληστείας· ἀποδεδειγμένως λοιπὸν, ὡς βλέπετε, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις συκοφαντεῖ αὐτὰ τὰ πράγματα. Ἡ χωροφυλακὴ ὁμολογουμένως εἶναι ἀξιότιμος, σεβαστὴ διὰ τὰς πολυειδεῖς ἐκδουλεύσεις, τὰς ὁποίας πάντοτε προσέφερεν· εὑρίσκομαι μάλιστα εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω τὰς ἐκδουλεύσεις αὐτὰς, ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων τῆς ὑπηρεσίας, καὶ οὐδεὶς ἀρνεῖται, ὅτι αὕτη συντελεῖ εἰς τὴν διατήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως, εἰς τὴν εἴσπραξιν τῶν φόρων, ἐκτελεῖ δὲ τὰ πολλὰ καὶ σπουδαῖα αὐτῆς καθήκοντα μετὰ ζήλου, πλὴν ἡ χωροφυλακὴ εἶναι ἀνεπιτήδειος νὰ καταστρέψῃ τὴν ληστείαν, ὄχι βεβαίως δι’ ἔλλειψιν ἀνδρείας, καὶ γενναιότητος, διότι ὑπὸ τὰς διαταγάς μου πολεμοῦσα ἐν Ναυπλίῳ ἀπέδειξεν ἀρετὰς ἀξίας πάσης ὑπολήψεως, ἀλλὰ δι’ ἔλλειψιν καταλλήλου διοργανισμοῦ. Διὰ τοῦτο τὸ ὑπουργεῖον, ὁσάκις ἀναθέτει εἰς αὑτὴν τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας, τὴν μετασχηματίζει εἰς σῶμα μεταβατικὸν, τοὐτέστι μεταβάλλει τὴν ἰδιότητα τῆς χωροφυλακῆς καὶ καθιστᾷ αὐτὴν στρατὸν μεταβατικὸν, ὑπαγόμενον εἰς τὸν ὀργανισμὸν, τοὺς κανονισμοὺς καὶ τοὺς ποινικοὺς νόμους τοῦ στρατοῦ, καὶ οὐχὶ τοὺς κοινοὺς νόμους καὶ τὰ τακτικὰ δικαστήρια. Ἡ καταδίωξις τῆς ληστείας ἀνήκει μᾶλλον εἰς τὸν στρατὸν, καὶ ἡ καταστροφὴ αὐτῆς χρεωστεῖται εἰς αὐτόν· δι’ αὐτοῦ δὲ θέλομεν καὶ πάλιν ἀπαλλαχθῆ τῆς μάστιγος ταύτης καὶ οὐχὶ διὰ τῶν 400 ἀνθρώπων, ὅσους κατέταξαν εἰς τὴν χωροφυλακὴν, διότι οὗτοι δὲν εἶναι στρατιῶται, ὡς στρατολογηθέντες ἄνευ προσοχῆς καὶ ἀπαραλλάκτως ὡς ἡ ἐθνοφυλακὴ, ἣν δι’ αὐτῶν ἀντικατέστησαν. Ὁποία λοιπὸν παρουσιάζεται ἐνταῦθα ἡ ἀνάγκη ἣν ἐπλάσατε διὰ νὰ καταπατήσητε τὸ Σύνταγμα, διὰ νὰ καταστρέψητε τὸν νόμον περὶ χωροφυλακῆς, τοῦ ὁποίου τὴν ὕπαρξιν ὁ μὲν Κ. Σωτηρόπουλος, καί τοι διατελέσας ὑπουργὸς ἐξακολουθεῖ νὰ διαφιλονεικῇ, ὁ δὲ Κ. Κυπριάδης ὁριστικῶς ἀρνεῖται, ἐνῷ ἐγήρασεν ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων, ἅτινα καθεκάστην δικάζουσι διὰ τοῦ νόμου τούτου; Ὁ κανονισμὸς τῆς χωροφυλακῆς εἶναι νόμος δημοσιευθεὶς τὴν 29 Ὀκτωβρίου (10 Νοεμβρίου) 1833. Ὁ Νόμος οὗτος ἀναγνωρισθεὶς ἀπὸ τὰ δικαστήρια διέπει τὰ καθήκοντα τῆς χωροφυλακῆς, καὶ τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα δικαιώματα ὅσα δὲν ἠδύναντο νὰ κανονισθῶσιν ἄνευ νόμου. Ἐκπλήττεσθε ἴσως, διότι ὁ κανονισμὸς τῆς χωροφυλακῆς εἶναι γεγραμμένος κατὰ τοὺς τύπους τῶν ἐκτελεστικῶν διαταγμάτων, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονήσητε, ὅτι μέχρι τοῦ 1843 οἱ νόμοι ἐγράφοντο διὰ διαταγμάτων τῇ ἁπλῇ μόνον γνωμοδοτήσει τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας.

§80ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον ἐγὼ, ὅτι ὁ κανονισμὸς τῆς χωροφυλακῆς ἔγεινεν εἰς μίαν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία καὶ ἡ ἐκτελεστικὴ ἦσαν ἡνωμέναι.

§81ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Τὸ ἴδιον τὸ εἶπον καὶ ἐγώ.

§82Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν πταίω διὰ τοῦτο ἐγὼ, φίλοι μου, ἂν δὲν διακρίνετε τοὺς νόμους ἀπὸ τὰ διατάγματα· ὠφείλετε νὰ ἐννοῆτε αὐτὴν τὴν διάκρισιν καὶ λυποῦμαι, διότι ὁ Κύριος Κυπριάδης, καί τοι νομικὸς, δὲν τὸ ἐνόησε ἐγκαίρως.

§83ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ ἐννοῶ, ὅτι ὁ ὀργανισμὸς εἶναι μᾶλλον νόμος ἢ κανονισμός.

§84ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον ἐγὼ, ὅτι περιεῖχε ὀργανικάς τινας διατάξεις, αἵτινες δὲν δύνανται νὰ μεταβληθῶσιν, εἰμὴ διὰ νόμου, καὶ ἄλλας κανονιστικὰς, αἵτινες ἠμποροῦν νὰ μεταβληθοῦν διὰ διατάγματος· τὸ σύνολον εἶναι νόμος καὶ διάταγμα.

§85Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μόνον ὀργανίζεται διὰ διαταγμάτων, ἀλλὰ διὰ νόμου ὁρίζεται καὶ ὁ ἀριθμὸς καὶ ἡ μισθοδοσία.

§86ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰπέτε μοι λοιπὸν, ποία διάταξις νομοθετικὴ τοῦ κανονισμοῦ μετεβλήθη;

§87ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Σᾶς τὸ εἶπον εἰς τὴν προχθεσινὴν ὁμιλίαν μου. Ὁ Κ. πρώην ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν Σωτηρόπουλος, θέλων νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς περὶ τῆς χωροφυλακῆς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, εἶπεν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς κυβερνᾶται διὰ διαταγμάτων ἀπὸ τὰ 1832· εἶναι θλιβερὸν, διότι εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην ἀπίστευτον σχεδὸν πλάνην ὁ πρώην ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸς τοῦ Κράτους Κ. Σωτηρόπουλος, πλὴν εὐκόλως δύναμαι νὰ ἀποδείξω, ὅτι ὁ στρατὸς κυβερνᾶται, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐχωρίσθη ἡ ἐκτελεστικὴ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας διὰ νόμων. Διὰ διαταγμάτων ἐκυβερνήθη ὁ στρατὸς, καθὼς καὶ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπὸ τοῦ 1833 μέχρι τοῦ 1843 χωρὶς ἀμφιβολίαν. Ἀπὸ τοῦ 1843 μέχρι 1847 δὲν ἔλαβε χώραν εἰς τὸν στρατὸν καμμία ὀργανικὴ μεταβολὴ, ἀπὸ τὸ 1847, ὅτε ἤρχισαν αἱ τοῦ στρατοῦ μεταβολαί, ἐψηφίζοντο αὗται ὑπὸ τῶν Βουλῶν, ὅπως δὲ βεβαιωθῆτε, ἀναγνώσατε τὴν συνοπτικὴν κατάστασιν, τὴν περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτῶν, ἐμπεριλαμβανομένην εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1847, καὶ παραδεχθεῖσαν, ἂν καὶ ἀτάκτως, κατὰ τὰς διατυπώσεις ὡς ὀργανισμός.

§88ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐννοεῖτε τὸν νόμον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ;

§89ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀναγνώσατε, ἰδού. Κατὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς παρεδέχθη ἡ σημειωθεῖσα δύναμις ὡς ὀργανισμὸς, μᾶλλον ὅτι αἱ διατυπώσεις, μὲ τὰς ὁποίας ἐψηφίσθη ὁ ὀργανισμὸς οὗτος, εἶναι ἀκανόνιστοι ἕνεκα τῆς ἀγνοίας, ἥτις ἐπεκράτει κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἰς τὴν σύνταξιν τῶν νομοθετημάτων.

§90ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι προϋπολογισμός.

§91ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχετε ὑπομονήν. Εἰς ὅλους τοὺς εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς καὶ εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κράτη τὰ πλέον φιλελεύθερα, ὡς τὴν Ἀγγλίαν, τὴν Γαλλίαν κτλ. διοικεῖται ὁ στρατὸς κατὰ τὸν ἀκόλουθον τρόπον. Ἐπειδὴ ἕνας στρατὸς σύγκειται ἀπὸ ἀξιωματικοὺς, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐξ ἐπαγγέλματος στρατιωτικοὶ, καὶ ἀπὸ ὑπαξιωματικοὺς καὶ στρατιώτας, οἱ ὁποῖοι ἐξ ὑποχρεώσεως νομικῆς ὑπηρετοῦσι χρόνον τεταγμένον, ὁ ὑπουργὸς τῶν στρατιωτικῶν ὑποβάλλει εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τῶν νομοθετικῶν Σωματίων Νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁρίζεται ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀναγκαιούντων ἀξιωματικῶν, καὶ ὁ Νόμος οὗτος εἶναι σχεδὸν πάγιος· κατ’ ἔτος δὲ παρουσιάζει ἕτερον Νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου προσδιορίζεται ὁ ἀριθμὸς τῶν ὁπλιτῶν τοῦ στρατοῦ· ὁ δεύτερος οὗτος Νόμος δὲν εἶναι πάγιος, ἀλλὰ μεταβάλλεται, καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης ἀκόμη, διότι ἡ δύναμις ἑνὸς στρατοῦ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς σκοποὺς μιᾶς Κυβερνήσεως· καὶ διὰ τοῦτο αἱ στρατιωτικαὶ δυνάμεις τῶν ἐθνῶν θεωροῦνται ὡς τὰ βαρόμετρα τῆς πολιτικῆς αὐτῶν. Ἐὰν θελήσετε π. χ. ὑμεῖς σήμερον νὰ σᾶς εἴπω πόσος στρατὸς ἀναγκαιοῖ εἰς τὴν Ἑλλάδα, δὲν θὰ ἠμπορέσω, διότι προηγουμένως πρέπει νὰ γνωρίζω τὶ σκέπτεσθε εἰς τὸν νοῦν σας, δηλ. ποῖον ἔχετε πολιτικὸν σκοπὸν, διότι ἡ δύναμις καὶ ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ κατὰ σῶμα ἐξαρτῶνται διόλου ἀπὸ τὸ εἶδος τῆς ἐπιχειρήσεως, ἀπὸ τὴν δύναμιν τῆς ἀντιστάσεως, ἀπὸ τὰς χώρας, εἰς ἃς μέλλει νὰ ἐνεργήσῃ, ἀπὸ τοὺς ἐδαφικοὺς σχηματισμοὺς, κτλ. Βλέπετε ἄρα, ὅτι ἡ ἀριθμητικὴ δύναμις τοῦ στρατοῦ δὲν ἐξαρτᾶται, ὡς στοχάζονται τινὲς, ἀπὸ τὸν στενὸν κύκλον τῶν ἀναγκῶν τῆς τακτικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, αἱ δὲ περὶ στρατοῦ ἀποφάσεις εἶναι ζητήματα ὑψηλὰ, λυόμενα ἑκάστοτε ἀπὸ τοὺς ἰσχυροτέρους νόας μιᾶς Κυβερνήσεως. Ἐπανερχόμενος εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου Σᾶς παρατηρῶ, ὅτι ἡ Ἑλλ. Κυβέρνησις κατὰ τὸ ἔτος 1847 θελήσασα νὰ συμμορφωθῇ μὲ τὰς διατυπώσεις τῶν μεγάλων ἐθνῶν ἔφερεν ἐνώπιον τῶν Βουλῶν ἀντὶ εἰδικῶν Νομοσχεδίων μίαν κατάστασιν ἀριθμητικὴν, συμπεριληφθεῖσαν ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ προϋπολογισμοῦ, διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτησε τοὺς ὁπλίτας καὶ ἀξιωματικοὺς ὅσων εἶχεν ἀνάγκην, τοῦτ’ αὐτὸ ἔπραξαν δυστυχῶς καὶ κατὰ τὸ 1852. Ἀλλὰ κατὰ τὶ ἔσφαλεν ἡ Ἑλληνικὴ κυβέρνησις ἀπὸ τὰς εὐρωπαϊκὰς; ἔσφαλε μόνον κατὰ τὰς διατυπώσεις, διότι αὐτὴ δὲν ἤξευρε τὶ ἔπραττε τυπικῶς, συγχύσασα εἰς μίαν κατάστασιν δύω Νόμους διαφορετικῆς ἐννοίας.

§92ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸν προϋπολογισμόν;

§93ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, καὶ ἡ μὲν κυβέρνησις παρουσίασεν αὐτὴν τὴν κατάστασιν σὺν τῷ προϋπολογισμῷ, ἡ δὲ Βουλὴ παρεδέχθη αὐτὴν ὡς ὀργανισμὸν, καθὼς φαίνεται εἰς τὴν ὑποσημείωσιν λέγουσαν «Κατὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς παραδεχθείσης τὴν σημειωθεῖσαν δύναμιν ὡς ὀργανισμόν.»

§94ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κρατεῖτε, εἶναι προϋπολογισμός;

§95ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, εἶναι ὁ προϋπολογισμὸς, ἀλλ’ ἐνταυτῷ καὶ ὁ νόμος· εἰς κανένα ἄλλον προϋπολογισμὸν βεβαίως δὲν εὑρίσκετε αὐτὴν τὴν σύγχυσιν (θόρυβος.) Κύριε Σακελλαριάδη, μὴ στενοχωρεῖσθε, ἐὰν ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ φαίνεται ἐντὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἶναι στενοτάτη ἡ συνάφεια ἡ δὲ σύγχυσις προέρχεται ἀπὸ τὴν ἄγνοιαν. Κύριοι! ἀπαντῶν ἀπαύστως πρὸς τὸν Κύριον Σωτηρόπουλον, ὅστις ἔῤῥιψε τὸ ζήτημα ὑπὸ συζήτησιν, χωρὶς νὰ τὸ μελετήσῃ καλῶς πρότερον, ὡς ἐκαυχήθη, ἀπέδειξα εἰς αὐτὸν, ὅτι ἂν δὲν εἶχε κατὰ τύπους πολλὴν ὁμοιότητα ἡ κατάστασις αὕτη μὲ τὰ εὐρωπαϊκὰ Νομοσχέδια, διότι ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὰ 1847 δὲν ἐγνώριζε τοὺς τύπους ἐκείνους, εἶχεν ὅμως οὐσιαστικῶς πληρεστάτην ὁμοιότητα.

§96ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν προϋπολογισμόν;

§97ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὄχι, δὲν εἶναι προϋπολογισμὸς, ἐδῶ δὲν γίνεται διόλου λόγος περὶ χρημάτων, εἶναι ἡ ἀριθμητικὴ κατάστασις τῆς δυνάμεως. Ἰδοὺ, Κύριοι! τὶ ἀναγινώσκω ἐνταῦθα «Σύνοψις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, ὑπαξιωματικῶν καὶ στρατιωτῶν», ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου συνετάχθη ὁ προϋπολογισμὸς τῶν στρατιωτικῶν ἐξόδων. Καὶ ἐὰν ἐπιθυμῆτε νὰ ὁμολογήσητε τὴν ἀλήθειαν, δὲν δύνασθε ν’ ἀρνηθῆτε, ὅτι τοῦτο εἶναι νόμος ὀργανικὸς, ὅστις μὲ τὴν ὕπαρξίν του συναποδεικνύει ἐνταυτῷ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἐναντίον τῶν ὀρθῶν διατυπώσεων ἔπραττε δυστυχῶς, πλὴν ὄχι καὶ ἐναντίον τῆς οὐσίας, ὡς ἔχουσι τὰ νῦν πεπραγμένα.

§98ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἤξευρε τοὺς τύπους.

§99ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑπουργὸς ἦτο τότε ὁ Τζαβέλλας, ὅστις ἤξευρε νὰ νικᾷ εἰς τὴν Κλείσοβαν, εἰς τὴν Ἄμπλιανιν, ἦτο πιθανὸν, ἀκατάλληλος ὑπουργὸς, ἀλλ’ ἐνδοξότερος ἀπὸ ὅλους ἡμᾶς,— ἐξακολουθῶ· ἀπὸ τὰ 1847 καθιερώθη δυστυχῶς ἡ τάξις αὕτη, ἥτις ἔμεινε καὶ εἰς τὸ μέλλον, ὁσάκις δὲ ἐπρόκειτο ὁ στρατὸς νὰ ὑποστῇ οὐσιώδη μεταβολὴν, τὴν μεταβολὴν ἐψήφιζον σὺν τῷ προϋπολογισμῷ αἱ Βουλαὶ τοῦ Κράτους· ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε χωρὶς νὰ προσβάλετε βαρέως τὴν ἀλήθειαν, ὅτι διὰ διαταγμάτων αἱ Κυβερνήσεις μετέβαλον, ὡς ἤθελον, τὸν στρατόν· ἄλλως τε τὰ πρακτικὰ τῶν Βουλῶν συλλήβδην ἀνατρέπουσι τοὺς ἰσχυρισμούς σας ὅλους. Λοιπὸν χωρὶς νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὰ προηγούμενα, καὶ μελετήσητε αὐτὰ, πῶς ἐτολμήσατε νὰ εἴπητε Κ. Σωτηρόπουλε, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῶν στρατιωτικῶν πράττει ὅ,τι θέλει, καὶ διοικεῖ τὸν στρατὸν ἄνευ Νόμου, ἄνευ ὀργανισμοῦ, ἐν ᾧ, ὡς σᾶς ἀπέδειξα, ὑπάρχει καὶ ὀργανισμὸς καὶ Νόμος;

§100ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκόμη δὲν ὑπάρχει.

§101Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Λυποῦμαι πολὺ διὰ τὴν ἐπιμονήν σας, ἀλλὰ μάθετε, ὅτι δὲν θέλω ἐξακολουθήσει πασχίζων νὰ σᾶς πείσω, ἀφοῦ ὑμεῖς δὲν ἔχετε ἐκ προθέσεως ὄρεξιν νὰ πεισθῆτε. Ὅτι ἀπὸ τὸ ἔτος 1847 ὁ στρατὸς ἐδιοικήθη δι’ αὐτῶν τῶν κακῶς συντεταγμένων ὀργανισμῶν, ἀλλὰ πάντοτε νομίμων ὀργανισμῶν μέχρι τῆς ἐποχῆς, Κύριε Σωτηρόπουλε, καθ’ ἣν διελύθη ἡ ὀροφυλακὴ, δὲν μένει πλέον οὐδεμία ἀμφιβολία, μένει ὅμως νὰ ἐξετάσωμεν ἐν τίνι δικαιώματι ὁ στρατὸς μετασχηματίζεται κατὰ τὸ δοκοῦν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως; Ἡ Βουλὴ δώσασα ἕνα Νόμον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἅπαξ εἰς τὴν Κυβέρνησιν δὲν ἔχει δικαίωμα πλέον νὰ ἐξετάζῃ, διατὶ ὁ στρατὸς σχηματίζεται εἰς τάγματα σήμερον, εἰς συντάγματα αὔριον, εἰς ταξιαρχίας, εἰς μοιραρχίας, ἢ σώματα στρατοῦ, διότι τοῦτο ἐξαρτᾶται διόλου ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν ὁποίαν λαμβάνει ὁ στρατὸς, κατὰ τὰς ἰδέας τῶν ἀρχηγῶν αὐτοῦ καὶ τῆς Κυβερνήσεως, ἀπὸ τὰς πολεμικὰς ἀνακαλύψεις ἢ τὴν πεῖραν τῶν ἐκστρατειῶν, γενικῶς δὲ ἀπὸ τὰς τροποποιήσεις, εἰς ὅσας ὑποκύπτει ἡ πολεμικὴ τέχνη.

§102ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν γίνωνται συντάγματα, γίνονται γαλλωνάδες.

§103ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀπέδειξα, ὡς νομίζω, ὅτι ἀπὸ τὸ ἔτος 1847 μέχρι τοῦ ἔτους 1853 ἐξηκολούθει ἡ αὐτὴ τάξις εἰς τὰς μεταβολὰς τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι ἐγίνοντο αὗται διὰ τρόπου νομίμου μὲν, ἀτόπου ὅμως, καὶ ἐνῷ ἡ εὐθύτης ὑπῆρχεν εἰς τὴν οὐσίαν, δὲν ὑπῆρχε παντάπασιν εἰς τὰς διατυπώσεις. Κατὰ τὸ ἔτος 1854, ὅτε ὑπὸ τὸ κράτος ξένης κατοχῆς, ἡ κυριαρχία τοῦ ἔθνους ἐστέναζε καὶ ἡ ὀροφυλακὴ διελύθη καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτῆς μετετέθησαν εἰς τὸν τακτικὸν στρατὸν ὡς ὁ συνάδελφός μας κ. Λάπας, ἐσχηματίσθησαν ἀληθῶς δι’ Διαταγμάτων 4 ἀκροβολιστῶν τάγματα, κ. Σωτηρόπουλε· ματαίως ὅμως καταφεύγετε ὄπισθεν τῶν ἐκτάκτων ἐκείνων περιστάσεων, ὅπως ἀποδείξητε, ὅτι τὸ πᾶν διὰ διαταγμάτων ἐξετελεῖτο ἐν τῷ στρατῷ, πρῶτον, διότι ἡ Κυβέρνησις διαλύσασα ἓν σῶμα καὶ μετασχηματίσασα αὐτὸ κατὰ τὰς ἀνάγκας τῶν περιστάσεων, ἐξήσκησεν ἓν δικαίωμά της, ἐὰν δὲν ὑπερέβη τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ Στρατοῦ· δεύτερον δὲ καὶ ἐὰν ὑπερέβη τὸν προϋπολογισμὸν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἔπραξεν ὅ,τι ἡ σκληρὰ ἀνάγκη ὑπηγόρευεν, ἡ δὲ ἀνάγκη κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον δὲν ἦτο ἰδανικὴ, δὲν ἦτο πρόφασις, ἀλλ’ ἵστατο ἐν Πειραιεῖ ἐπὶ τῆς αἰχμῆς 10 χιλιάδων λογχῶν. Προτάττοντες δὲ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν πράξεών σας, δὲν μᾶς χορηγεῖτε ἀσφαλῶς τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἐσημάνατε τρομακτικὴν ὑποχώρησιν, ὅπως εὕρητε προχώματα, ἵνα ἀντισταθῆτε κατὰ τῆς ἐπερχομένης ἀληθείας, εἰς τὰ βάθη τοῦ παρελθόντος; Πλὴν οὐδὲ τὰς πράξεις τοῦ παρελθόντος ἀφίνετε τοὐλάχιστον, ὡς εἶχον, διότι, ἐνῷ τὸ παρελθὸν εἶχε καλὸν ἢ κακὸν ἕνα τοὐλάχιστον ὀργανισμὸν, σεῖς ἐν τούτοις τὸ συκοφαντεῖτε. Ἀλλὰ, κ. Σωτηρόπουλε, ἐὰν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔγεινεν ὅπως δήποτε κακόν τι, εἶναι τοῦτο ὁ λόγος, μὲ τὸν ὁποῖον ἔρχεσθε σήμερον, μετὰ μίαν ἐπανάστασιν, νὰ δικαιολογηθῆτε;

§104ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς τὸ ἐκάμαμεν νομοθέτημα.

§105Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὡραῖον νομοθέτημα, ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Κατὰ τὰ 1859, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ μεταβληθῇ ὁ ὀργανισμὸς τῆς χωροφυλακῆς, καὶ ἡ Κυβέρνησις συνέλαβε τὴν ἰδέαν νὰ αὐξήσῃ τὴν μισθοδοσίαν καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς ἐπροκάλεσε τὸν ἀπαιτούμενον νόμον—ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη τοῦ παρελθόντος, κ. Σωτηρόπουλε.

§106ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῦ εἶναι αὐτὸς ὁ νόμος;

§107Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εἶμαι βεβαίως ἠναγκασμένος νὰ σᾶς πείσω περὶ τούτου, ἀφοῦ δὲν θέλετε νὰ πεισθῆτε. Πλὴν σᾶς λέγω ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς τῆς 29 Μαΐου 1859 φέρει τὰ στοιχεῖα ΦΝʹ.

§108ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὀφείλετε νὰ τὸν διαβάσετε χάριν τῶν ἄλλων Βουλευτῶν καὶ ὄχι μόνον δι’ ἡμᾶς τοὺς ἀξιωματικούς.

§109Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην ν’ ἀναγινώσκω. Οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ ἀναγκάσῃ εἰς τοῦτο ἐκτὸς τοῦ Προέδρου.

§110ΣΤΡΑΤΟΣ. Καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος κάμνω τὴν ἀπάντησιν, θέλω νὰ πληροφορηθῶ τὴν ἀλήθειαν.

§111ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΑΔΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος δύναται νὰ μᾶς κάμῃ τὴν καλωσύνην, ἐὰν θέλῃ.

§112Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ μὲ ὑποχρεώσῃ, χάριν αὐτοῦ, νὰ κάμω ὅ,τι δὲν θέλω. Ὁ κατὰ τὴν 29 Μαΐου τοῦ 1859 ὑπὸ στοιχεῖον ΦΝʹ. νόμος, ὅστις μετέβαλε τὴν δύναμιν καὶ μισθοδοσίαν, δὲν μετέβαλε παντάπασι καὶ τὰ καθήκοντα τῆς χωροφυλακῆς, διότι τοῦτο ἐθεωρήθη, ὡς προεῖπον, λίαν ἐπικίνδυνον· τὰ καθήκοντα μ’ ὅλα ταῦτα τῆς χωροφυλακῆς δὲν ἐδιστάσατε νὰ μεταβάλετε σεῖς διὰ τοῦ Διατάγματος τούτου, καὶ πρὸς δικαιολόγησίν σας δὲν ἐδιστάσατε νὰ εἴπητε, κ. Σωτηρόπουλε, ὅτι μετηλλάξαμεν τὰ καθήκοντα τῆς χωροφυλακῆς, διότι δὲν ἐθεωροῦμεν οὐσιώδη τὴν μεταλλαγὴν, ἀφοῦ εἷς ὑπουργὸς μὲ τὸν ἄλλον συνεννοούμενοι ἠδύναντο νὰ φθάσωσιν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα. Σαθρὰ ἐπιχειρήματα, ἀδύνατοι λόγοι, κ. Σωτηρόπουλε· ἄλλως τί ἐχρειάζοντο οἱ εἰδικοὶ νόμοι δι’ ἕκαστον ὑπουργεῖον, ἀφοῦ οἱ ὑπουργοὶ κατὰ τὴν ἰδέαν σας, δύνανται συνεννοούμενοι νὰ φθάσωσιν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα; Καὶ δὲν νομίζετε καλλίτερον νὰ καταργήσωμεν ὅλους τοὺς νόμους, ἀφοῦ οἱ ὑπουργοὶ συνερχόμενοι ἑκάστην ἡμέραν δύνανται διὰ τῆς θελήσεώς των μόνης νὰ κανονίζωσι τὸ δίκαιον; Ἡ ἀρχὴ αὕτη, ἥτις εἶναι ἐναντία καὶ τοῦ νόμου καὶ τοῦ ὀρθοῦ λόγου, δύναται, μὰ τὸν Θεὸν, ν’ ἀντικαταστήσῃ διὰ μιᾶς ὅλας τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπαναστάσεως· οὕτω λοιπὸν ἐνοήσαμεν τὴν εὐνομίαν; Ἀδικαιολόγητος ἀποβαίνει ὅλως διόλου ἡ ὑπεράσπισις τοῦ περὶ τῆς χωροφυλακῆς ἀντισυνταγματικοῦ διατάγματος, κύριοι Βουλευταὶ, τὸ ὁποῖον μόνον ἐπενοήθη ὅπως ἐπιβαρύνῃ μὲ 580,000 δραχμῶν τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἐκτὸς ἂν ὑπάρχωσιν ἄλλοι λόγοι ἀφανεῖς, οἵτινες θέλουσιν ἀναφανῆ πιθανὸν εἰς τὸ μέλλον. Δὲν εἶναι οὐδὲ πρέπον, οὐδὲ δίκαιον, κύριοι, νὰ ἐπαναλάβω ὅσα ἄλλοτε εἶπον ἐπανερχόμενος εἰς τὰ αὐτὰ θέματα, ἐὰν δὲ ἐπανῆλθον εἰς τὰ περὶ χωροφυλακῆς, αἴτιοι εἶναι ὅσοι μὲ ἠνάγκασαν νὰ ὑποστηρίξω ἐκ νέου ἐνώπιόν σας τὴν μαύρην ἀλήθειαν ἀνηλεῶς ῥαπιζομένην. Πλὴν, κύριοι, δὲν ἐλησμονήσατε βεβαίως, ὅτι μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως ἀνεφάνησαν, κατὰ τοὺς ὑπουργοὺς, αἱ ἐλλείψεις τοῦ δημοσίου ταμείου, αἵτινες διὰ τοῦτο τοὺς ἠνάγκασαν νὰ καταφύγωσι καὶ εἰς νομοθετικὰ ἔκτακτα μέτρα, ὅπως εἰσπράξωσι χρήματα· ἂς ἐξετάσωμεν ὅμως, ἐὰν, ἀφοῦ εἰσέπραττον παρανόμως, ἐξώδευον τοὐλάχιστον νομίμως. Κύριοι, ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον ἑκάστοτε ψηφίζει ἡ Βουλὴ, εἶναι ἀλήθεια ἢ ψεῦδος; καὶ ἂν μὲν ᾖναι ἀλήθεια, πρέπει νὰ φυλάττεται αὐστηρῶς, ἂν δὲ ᾖναι ψεῦδος, πρὸς τί νὰ ψηφίζεται; Οἱ κύριοι ὑπουργοὶ δὲ μᾶς ἄφησαν καὶ περὶ τούτου εἰς δισταγμόν, ἐξώδευσαν ὄχι μόνον ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅπως ἠθέλησαν, ἀλλὰ καὶ ἐναντίον αὐτοῦ, ὅπως ἐσύμφερεν αὐτοῖς, ἀποδείξαντες τὸν προϋπολογισμὸν ἀληθὲς ψεῦδος, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν, ἀκολουθήσατέ με εἰς αὐτὰ τὰ ἔργα τῶν ὑπουργῶν, ἅτινα συνηγοροῦσιν ὑπὲρ ἐμοῦ. Ἡ Συνέλευσις ψηφίζουσα τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1864 κατήργησε 5 ἢ 10 θέσεις ταγματαρχῶν τῆς χωροφυλακῆς, ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἀφοῦ πρῶτον ἔθεσε τοὺς ταγματάρχας εἰς ἀργίαν, μετ’ οὐ πολὺ ἀνεκάλεσεν αὐτοὺς εἰς ὑπηρεσίαν, χορηγήσασα τὸ περιπλέον τοῦ μισθοῦ ἐκ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπικαλουμένη πάντοτε τὴν φοβερὰν ἀνάγκην. Ἀλλ’ ἐὰν ἦτον ἀληθὴς ἀνάγκη, ὅπως ἐπαναφέρητε αὐτοὺς εἰς ὑπηρεσίαν, διατὶ δὲν ἀνεκαλέσατε αὐτοὺς εἰς ἐνέργειαν διὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τακτικῶς καὶ κατὰ τοὺς κειμένους νόμους, ἀλλ’ ἀνεκαλέσατε αὐτοὺς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν παρανόμως διὰ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν μὲ τὸν σκανδαλωδέστερον τρόπον; δι’ αὐτῆς τῆς πράξεως ἡνώσατε δύω πράγματα ὅλως διόλου ἀντίθετα, τοὐτέστι τὴν ἀργίαν εἰς τὴν ἐνέργειαν, ἐναντίον τοῦ νόμου, διότι κατὰ τὸν νόμον ὁ ἐν ἀργίᾳ ἀξιωματικὸς εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀναλάβῃ ὑπηρεσίαν παρὰ τῷ στρατῷ ἄνευ διατάγματος, τὸ ὁποῖον ν’ ἀνακαλῇ ῥητῶς αὐτὸν εἰς ἐνεργητικὴν ὑπηρεσίαν, διότι ὁ ἀξιωματικὸς διατελῶν εἰς ἀργίαν δὲν ἐξασκεῖ τὰ δικαιώματα τῆς πειθαρχίας, παρὰ καθόσον ἀποβλέπει τὸ ἴδιόν του ἄτομον, καὶ οὐδὲ δύναται κατὰ νόμον νὰ διατάξῃ ἢ νὰ διαταχθῇ. Καὶ ὅμως ἐναντίον ὅλων τῶν στρατιωτικῶν νόμων καὶ τῶν ποινικῶν αὐτῶν διατάξεων ἀκόμη οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ ἐφέρθησαν παρανόμως εἰς ὑπηρεσίαν, διατελοῦντες νομίμως εἰς ἀργίαν, καὶ τοιουτοτρόπως ἐπλάσθη, διὰ νὰ εἴπω οὕτως, εἰδικὴ κατάστασις διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, χωρὶς νὰ μεταβληθῇ ὁ περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν νόμος· ὅλαι δὲ αἱ πράξεις αὗται ἐξετελέσθησαν κατὰ παράβασιν τοῦ νόμου ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης.

§113ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ τῶν διαταγμάτων τῆς νομοθετικῆς ἁρμοδιότητος.

§114ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ναὶ, ἀλλὰ καὶ περὶ πάσης ἄλλης σπατάλης, καὶ περὶ πάσης ἄλλης παραβάσεως τῶν νόμων, Κύριε Σωτηρόπουλε· ἀλλὰ διατὶ νῦν ταράττεσθε, ὅταν διὰ τῶν πράξεών σας ὑποστηρίζωμεν τοὺς λόγους μας; πνεῦμα εὐθύτητος καὶ οἰκονομίας ἐπροκάλεσε λοιπὸν τὰς πράξεις ταύτας τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις, ἀφοῦ εἰσέπραττε χρήματα διὰ παρανόμων Διαταγμάτων ἀφ’ ἑνὸς ὅπως πληρώσῃ τὸ δημόσιον ταμεῖον καὶ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας, ἀφ’ ἑτέρου ἐξώδευε παρανόμως ὅπως ταχύτερον ἐκκενώσῃ αὐτό; δικαίως ἄρα σᾶς εἶπον, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ κυβέρνησις ἀποπτύσασα τὸν χαλινὸν τοῦ νόμου, καὶ παρανόμως εἰσέπραττε καὶ παρανόμως ἐξώδευεν. Ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶναι ταῦτα μόνον τὰ ὅρια τῶν παρανόμων ἐξόδων τῆς Κυβερνήσεως· ὁ στρατὸς τῆς Ἑπτανήσου λαμβάνει ἐπιμίσθιον ὡς ἐν ἐκστρατείᾳ, κατὰ παράβασιν τοῦ λογιστικοῦ νόμου καὶ ἐναντίον τοῦ ψηφισθέντος ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως προϋπολογισμοῦ· καὶ διὰ τὴν στρατιωτικὴν σχολὴν ἄνευ λόγου ἐπλάσθησαν θέσεις καθηγητῶν, ὑφηγητῶν, προέδρων σπουδαστικῶν συμβουλίων, κατηργήθησαν τὰ ἐνοίκια, διετάχθησαν νέα ἐπιμίσθια, διωρίσθησαν γραφεῖς, γραμματεῖς, ὑπηρέται ὑπεράριθμοι, ταῦτα δὲ πάντα ἔγειναν διὰ νὰ πληρωθῇ τὸ ταμεῖον τοῦ δημοσίου ἢ διὰ νὰ κενωθῇ;

§115ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Καὶ ὅμως τὰ ἔξοδα μένουν τὰ αὐτά.

§116Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πιθανὸν, ἐὰν ἀνεκαλύψατε νέαν μέθοδον, ὅπως διὰ τοῦ αὐτοῦ χρηματικοῦ ποσοῦ πληρώσετε περισσότερα χρήματα καὶ εἰς περισσότερα πρόσωπα, ἐναντίον τῶν κανόνων τῆς ἀριθμητικῆς. Τὰ ἐπιχειρήματά σας ὅμως ταῦτα ὁμοιάζουσι τὰ παρὰ τὰς ὄχθας τῶν ποταμῶν φυόμενα χόρτα, τῶν ὁποίων εἰς μάτην ἐπιλαμβάνεται ὁ πνιγόμενος ἐντὸς τοῦ ποταμοῦ, ἵνα σωθῇ, οὕτω καὶ ὑμεῖς, Κύριοι ὑπουργοί, εἰσελθόντες ἅπαξ εἰς τὸν ποταμὸν τῆς ἀνομίας, εἰς μάτην ἐπιλαμβάνεσθε τῶν ἀσθενῶν αὐτῶν ἐπιχειρημάτων. Τὸ ῥεῦμα τῶν παρανόμων πράξεών σας εἶναι ὁρμητικώτατον, καὶ κύριος οἶδε ποῦ θέλει σταματήσει. Εἶπον ἀρκετά, κατὰ τὴν κρίσιν μου, ὅπως ἀνατραπῶσιν ἄρδην αἱ ἀντιῤῥήσεις, ὅσα προηγουμένως, μετὰ πολλῆς μὲν εἰλικρινείας, πλὴν ὄχι καὶ ἀκριβείας, ἐῤῥέθησαν ὑπὸ τοῦ κυρίου Σωτηροπούλου πρὸς ἀντίκρουσιν τῶν λόγων μου. Καὶ χάριν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος καὶ τοῦ νόμου καλῶς ἐπράξαμεν ν’ ἀποδείξωμεν, κύριοι, ὅτι ἐπὶ σαθροῦ θεμελίου ᾠκοδομήσατε. Ἤθελον εὐχαρίστως καταλήξει ἐδῶ τὸν λόγον, κύριοι βουλευταί, ἐὰν δὲν ἤμην ὑποχρεωμένος ν’ ἀντικρούσω ἄλλα τινὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουσι προσωπικῶς ἐμέ. Ὅταν ὁ ἔντιμος φίλος μου βουλευτὴς Τριφυλλίας χθὲς ἐλάλει περὶ τῆς ἀνάγκης ἕνεκα τῆς ὁποίας ἐπροκάλεσαν τὰ διατάγματα, εἰς ὑποστήριξίν του ἔφερεν ἓν παράδειγμα ἄξιον τῷ ὄντι περιεργείας. Λυποῦμαι, διότι εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ διαφωνῶ μετ’ αὐτοῦ, πλὴν διαφωνῶ. Ἡ ἀνάγκη, σᾶς εἶπε, δὲν εἶναι συγκεκριμένον τι πρᾶγμα, ἀλλ’ ἀφῃρημένον, ἐξήρτηται δὲ ἀπὸ τὴν ἰδέαν ἑκάστου, διῄρεσε δὲ τὰ αἴτια τῆς ἀνάγκης, εἰς ἀνάγκην ἐξ ἀντικειμένου καὶ ἀνάγκην ἐξ ὑποκειμένου· μετὰ ταῦτα ὁ κύριος Σωτηρόπουλος ἐπρόσθεσεν, ὅτι, ἂν ἀντ’ αὐτῶν εὑρίσκοντο γενναιότεροι ἄνδρες εἰς τὴν διεύθυνσιν τῆς πολιτείας, εἶχον δὲ καὶ μεγάλα ξίφη, ὡς τὸ ἰδικόν μου, ἠδύναντο νὰ κόψωσιν ὅλα τὰ ἐμπόδια. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι ἀπὸ τὸ στόμα ἑνὸς τόσον ἐντίμου ἀνδρός, χρηματίσαντος καὶ ὑπουργοῦ πρότερον, διέφυγε τοιοῦτον ἔπος. Ἡ κυβέρνησις, Κύριε Σωτηρόπουλε, ἀντὶ κοινοῦ ξίφους ἔχει τὸ μέγιστον ἐξ ὅσων δύνανται νὰ ὑπάρξωσιν, ἔχει τὸ ξίφος τῆς πατρίδος, ἔχει δὲ ὄχι μόνον τὸ μεγαλείτερον, ἀλλὰ καὶ τὸ φοβερώτερον ξίφος, τὸ ξίφος τῆς δικαιοσύνης. Ὁ ὑπουργὸς δὲν δύναται, οὐδὲ πρέπει νὰ ᾖναι ὡπλισμένος, διότι δὲν εἶναι ἄτομον, εἶναι Κυβέρνησις, καὶ τὰ ξίφη ὅσα φέρουσι τὰ ἄτομα εὑρίσκονται ὅλα καὶ διὰ μιᾶς εἰς τὴν διάθεσίν του. Δὲν δύνασθε νὰ προφασισθῆτε λοιπὸν, ὅτι δὲν ἔχετε ξίφη· ἂν ὅμως, ὡς εἴπετε, ἐξ ὑποκειμένου δὲν ἔχετε ἀνδρείαν, τοῦθ’ ὅπερ δὲν σᾶς διαφιλονεικοῦμεν, ἀφοῦ τὸ ὁμολογεῖτε, δὲν ἔπρεπε ποτὲ νὰ δεχθῆτε νὰ κυβερνήσητε· ἡ γενναιότης τῆς ἀληθείας, τοῦ θάῤῥους καὶ τῆς δικαιοσύνης διὰ μίαν κυβέρνησιν πρέπει νὰ ᾖναι ἀκαταμάχητα, καὶ ἐκτὸς τοῦ φόβου τῆς ἀνομίας, εἰς μίαν Κυβέρνησιν ἄλλος φόβος δὲν πρέπει νὰ ᾖναι γνωστὸς ἐκτὸς ἐὰν αὕτη ἵσταται ἀπέναντι ὡπλισμένου ἐχθροῦ. Φόβοι κατὰ διάνοιαν, φόβοι ἐξ ὑποκειμένου δὲν εἶναι εἰς μίαν Κυβέρνησιν συγχωρημένοι. Καὶ μὲ ἐπιχειρήματα ἀνοήτων φόβων δὲν καταστρέφουσι τὰ Συντάγματα φιλοπάτριδες ὑπουργοί· τοιοῦτοι φόβοι εἶναι ἀσυγχώρητοι, διότι εἶναι ἄνανδροι, μάλιστα ὅταν διὰ τοιούτων φόβων πρόκειται νὰ κανονίσωμεν τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος μὲ τὸν ἱερώτερον θεσμόν, ὅστις μᾶς συνδέει, διότι τότε μάλιστα ἔχομεν ἀνάγκην μεγαλειτέρας σταθερότητος καὶ μεγαλειτέρας ἀνδρείας. Ναί, μὴ λησμονεῖτε, ὅτι χιλιάδας ἠνοίξαμεν τάφους καὶ ἄπειρα ἐξωδεύσαμεν χρήματα διὰ νὰ καταστήσωμεν τὸν νόμον ἀλήθειαν, καὶ ἐν τούτοις σεῖς τὸν κατεστήσατε ψεῦδος, χαριζόμενοι εἰς τοὺς ἐξ ὑποκειμένου φόβους σας, καὶ εἰς τὰς ἐκ τῶν φόβων τούτων ἀνάγκας σας. Ἡ ἀντιπολίτευσις, Κύριοι, λαλοῦσα ἐκ τοῦ ἐθνικοῦ βήματος δὲν λαλεῖ πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν, ἥτις μοὶ φαίνεται ὡς ν’ ἀνησυχῇ ἢ τὴν μειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, λαλεῖ πρὸς τὸ ἔθνος, πρὸς τὸ ὁποῖον ὀφείλει εὐθύνας, πρὸς τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ καταγγείλῃ ἀνομίας ἢ ν’ ἀποκαλύπτῃ πράξεις, ἀνασύρουσα εἰς τὴν ἐπιφάνειαν πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ ᾖναι συντελεστικὸν εἰς τὴν εὐόδωσιν τῶν πραγμάτων τῆς πατρίδος. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οἱ λόγοι πρέπει νὰ φθάνωσιν εἰς τὰς ἀκοὰς τοῦ Βασιλέως, τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Εὐρώπης· ἐκπληροῦμεν ἄρα ἱερὸν καθῆκον ἀποκαλύπτοντες τὰς τόσας παρανομίας τῶν κυρίων ὑπουργῶν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ἐνοχλῶνται καὶ οἱ φίλοι αὐτῶν. Πολλὰ ἐῤῥέθησαν, Κύριοι, περὶ τοῦ ἐὰν ἡ κοινὴ γνώμη ἠκολούθησεν ἐπὶ τῆς Συνελεύσεως τὰς ἰδέας τῆς μειονότητος ἢ τῆς πλειονότητος· τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν ἐννοῶ ἄλλην ἱστορίαν ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τῶν πραγμάτων, δηλ. τὴν ἱστορίαν τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων· ἀνέγνωτα ὅσον ἠδυνάμην αὐτὴν, καὶ εἶδον καὶ ἐπείσθην, ὅτι ἡ πλειονότης ἢ ἡ μειονότης ἑνὸς ἀντιπροσωπικοῦ Σώματος δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ οἱ ἀντιπρόσωποι ἑνὸς ἔθνους, καὶ ὄχι τὸ ἔθνος. Καὶ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν καὶ βεβαιώσωμεν μάλιστα ἀσφαλῶς, ὅτι τὰ ἔθνη δὲν παρακολουθοῦσι τὴν πλειονότητα ἢ τὴν μειονότητα τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῶν, παρὰ καθόσον ἑκάστη τούτων λέγει τὴν ἀλήθειαν· τὴν ἀλήθειαν ἀκολουθοῦσι τὰ ἔθνη, ἡ ἀλήθεια σύρει τὸν λαὸν καὶ οὐδεὶς ἄλλος. Τοιαῦτα διδάσκει ἡ ἱστορία, ἡ φιλοσοφία μάλιστα τῆς ἱστορίας, περὶ τῆς ὁποίας κάλλιον ἐμοῦ δύναται νὰ μᾶς φωτίσῃ ὁ φιλόσοφος ὑπουργὸς Κ. Βράϊλας, ὅστις κοσμεῖ τὰς τάξεις σας.

§117ΒΡΑΪΛΑΣ. (ὑπουργ. Ἐξωτερικ.) Δὲν ἔχετε ἀνάγκην ἀπὸ ἐμέ.

§118Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ ἀλήθεια λοιπὸν, Κύριοι, δὲν εἶναι ἰδιοκτησία οὔτε τῆς πλειονότητος, οὔτε τῆς μειονότητος, καὶ ἡ περὶ τούτου ἔρις εἶναι περιττὴ· ἡ ἀλήθεια εἶναι ἰδιοκτησία τοῦ ἔθνους, καὶ μόνη ἡ κοινὴ συγκατάθεσις αὐτοῦ εἶναι ἡ ἀπόδειξις αὐτῆς. Ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἶπε ποτὲ διὰ τὸν Κύριον Δεληγιώργην, ὅτι ἀποφεύγει πάντοτε τὰς ἀποδείξεις τῶν πραγμάτων, ἐν ᾧ, ἐὰν προσεκτικῶς παρατηρήσετε, ἡ ἔλλειψις αὕτη, πρᾶγμα περίεργον, ἐπιβαρύνει σπουδαίως τὴ ἀπολογίαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπὸ μεγάλους μᾶς ἔσωσε κινδύνους, αἰωνίως ἀνακράζει ὁ πρωθυπουργός. Ποῖοι ὅμως ἦσαν καὶ ποῦ ἔκειντο οἱ φοβεροὶ αὐτοὶ κίνδυνοι ἀπὸ τοὺς ὁποίους μᾶς ἐλύτρωσε; δὲν τὸ ἀποδεικνύει. Ἔσωσα τὴν ἐπανάστασιν, ἀνακράζει πάλιν ἡ Κυβέρνησις, ἐπισπεύσασα τὸ τέλος τῆς Συνελεύσεως· ποῖοι δὲ κίνδυνοι προήρχοντο ἐκ τῆς Συνελεύσεως κατὰ τῆς ἐπαναστάσεως; οὐδὲ φαίνονται, οὐδὲ ἀποδεικνύονται. Δὲν πάσχει, λέγουσιν οἱ ὑπουργοὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον, ὄχι, ὁ λαὸς μόνον πάσχει, ὡς ἂν τὸ δημόσιον ταμεῖον νὰ ᾖναι ἄλλο τι παρὰ τὸ ταμεῖον ἑνὸς ἑκάστου τῶν πολιτῶν· ἀφοῦ δὲ πάσχουσι τὰ ἰδιωτικὰ ταμεῖα, κύριοι ὑπουργοὶ, δὲν ἀσθενεῖ καὶ τὸ δημόσιον ταμεῖον; Δὲν λαμβάνομεν, ἀκούομεν λέγοντας τοὺς ὑπουργοὺς, τὰ δάνεια, ὅπως τὰ ἐξοδεύσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας μας, ἀλλ’ ὅπως δι’ αὐτῶν πληρώσωμεν ὅσα χρεωστοῦμεν, ὡς ἂν τὰ δάνεια δύναται ποτὲ νὰ ᾖναι ἄλλο τι παρὰ χρέη· πόθεν ὅμως θέλουσι πληρωθῆ τὰ δάνεια ταῦτα, οἱ ὑπουργοὶ δὲν ὑποδεικνύουσι, φοβούμενοι ἴσως μήπως ἐννοήσωμεν, ὅτι, καίτοι μὴ πληρώνοντες, δὲν ἐπαύσαμεν χρεωστοῦντες. Κρίνατε λοιπὸν, ποῖος ἀποφεύγει μᾶλλον τὰς ἀποδείξεις τῶν πραγμάτων, Κύριοι Βουλευταὶ, καὶ ἀποφασίσατε, ἐὰν ἡ ἔλλειψις αὕτη δὲν ἐπιβαρύνῃ κατ’ ἀλήθειαν ἀποκλειστικῶς τὴν ἀπολογίαν τοῦ ὑπουργείου. Δανειζόμεθα, ὅπως πληρώσωμεν τὰ δάνεια, λέγετε, Κ. ὑπουργοὶ, καὶ πιστεύετε, ὅτι μᾶς ἀπατᾶτε; Τὰ χρέη δὲν ἀποσβέννονται διὰ νέων χρεῶν, ὥστε τὸ ἐπιχείρημά σας εἶναι λίαν ἀτυχὲς, δὲν ἀποδεικνύει τοῦτο τὴν ἀνθηρὰν ἡμῶν κατάστασιν περὶ τῆς ὁποίας διὰ νὰ μᾶς πείσετε πρέπει νὰ μᾶς παρουσιάσητε πειστικὰς ἀποδείξεις. Μὴν ὑπεκφεύγετε δι’ ἀτόπων ἐπιχειρημάτων τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ’ ἔλθετε μὲ ἀριθμοὺς, μὲ πρακτικὰ ἔγγραφα, εἰς τὰ ὁποῖα ν’ ἀποδεικνύεται καθαρῶς ἡ ἀλήθεια. Πράξατε ὅπως ἡμεῖς, οἵτινες ἀντὶ λόγων κενῶν πρὸς ἀπόδειξιν φέρομεν νόμους καὶ διατάγματα, διὰ τῶν ὁποίων μ’ ὅλα ταῦτα οὐδὲ σᾶς πείθομεν, οὐδὲ θέλομεν σᾶς πείσει, ἀφοῦ σεῖς δὲν ἔχετε συμφέρον νὰ πεισθῆτε· ἀλλ’ ἐὰν αὐτοὶ δὲν θέλουν νὰ πεισθῶσι σήμερον περὶ τῆς πολιτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἡμῶν καταστάσεως, Κ. βουλευταί, ἥτις μ’ ὅλα ταῦτα εἶναι γνωστὴ εἰς τὴν συνείδησιν ὅλου τοῦ ἔθνους, πρέπει νὰ πεισθῆτε ὑμεῖς, προσέχοντες εἰς ποῖον κακὸν σημεῖον εὑρισκόμεθα, διότι, ἐὰν δὲν λάβωμεν ἡμεῖς ἀκριβῆ γνῶσιν τῆς θέσεώς μας καὶ ἀναζητήσωμεν τὰ πρὸς σωτηρίαν μέσα, δὲν μὲ λέγετε, ποῖος θὰ ἔλθῃ νὰ μᾶς σώσῃ; Ἀντικρούσας, ὡς ἠδυνήθην, κάλλιον τοὺς λόγους, οὓς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπήγγειλεν ἡ Κυβέρνησις καὶ ἰδίως ὁ πρωθυπουργός, πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν Κυβερνητικῶν αὑτοῦ πράξεων, δὲν ἠθέλησα νὰ ἐγγίσω παντάπασι τὰ οἰκονομικὰ ζητήματα, τὰ κείμενα ἐκτὸς τοῦ στρατιωτικοῦ κλάδου, διότι, ὡς γνωρίζετε, τὰ ζητήματα ταῦτα ἀνεπτύχθησαν καλῶς ὑπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἴσως ἀναπτυχθῶσιν ἔτι καλλίτερον· ἀλλὰ καὶ ξένα εἶναι τοῦ ἰδικοῦ μου ἐπαγγέλματος. Μετὰ τὰς ἐπὶ τοσούτων ἀναπτυχθείσας καὶ ἀποδειχθείσας παραβάσεις τῶν ἀρχῶν τῆς ἐπαναστάσεως, περίεργον ἀποβαίνει νὰ ἴδωμεν τί θέλουσι πράξει οἱ ἄνδρες τῆς Βουλῆς, οἱ ὁποῖοι ἄλλοτε ἐπανεστάτησαν, πρεσβεύοντες τὰς ἀρχὰς τῆς Συνταγματικῆς ἀληθείας· αὐτοὶ οὗτοι πρέπει νὰ προσέξωσι, μήπως περιπέσωσιν εἰς ἀντίφασιν μὲ τὸν ἑαυτόν των, ἢ μήπως καταψηφίσωσι τὰς ἀρχάς, ὑπὲρ τῶν ὁποίων ἄλλοτε ἐπρομάχησαν. Ἂς ἀναλογισθῶμεν πάντες, ὅτι τόσον διὰ τὸ γενικόν, ὅσον καὶ διὰ τὸ μερικὸν συμφέρον ἑνὸς ἑκάστου, ἡ ἀπόφασις ἡμῶν πρέπει νὰ ᾖναι δικαιοτάτη σήμερον, ἄλλως θέλομεν ἀποδείξει, ὅτι δὲν εἴμεθα ἄξιοι τοῦ Συντάγματος, ὅπερ ἐψήφισε πρὸ ὀλίγου ἡ Συνέλευσις, ἂς προσέξωμεν μήποτε λανθάνοντες βεβαιώσωμεν ἐνώπιον τοῦ ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τοῦ κοινοῦ, ὅτι εἶναι συνταγματικόν, εἶναι συγκεχωρημένον, ὅπως κατὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος οἱ ὑπουργοὶ δι’ ἰδιαιτέρων διαταγμάτων δύνανται νὰ διοικῶσι τὸ Κράτος, νομοθετοῦντες κατὰ βούλησιν. Ὀλίγας λέξεις εἶμαι νῦν ἠναγκασμένος νὰ εἴπω περὶ τοῦ λογιστικοῦ νόμου, τὸν ὁποῖον παρατυχόντες οἱ ἀμυνόμενοι ὑπουργοὶ ἔῤῥιψαν πρὸ αὑτῶν, ὅπως ἀντικρούσωσιν ὄπισθέν του τὰς ἐναντίον τῶν ἀντισυνταγματικῶν διαταγμάτων κατηγορίας τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ὁ λογιστικὸς νόμος, ψηφισθεὶς ἀπὸ τὰς Βουλὰς κατὰ τὸ ἔτος 1852, δὲν δύναται βεβαίως ν’ ἀντιφάσκῃ πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος· ἄλλως τε ὁ λογιστικὸς νόμος ἤθελεν εἶσθαι δεύτερον Σύνταγμα. Κατὰ τὰ ἄρθρα 15, 16 καὶ ἑπόμενα οὗτος ὁ νόμος χορηγεῖ εἰς τοὺς ὑπουργοὺς τὸ δικαίωμα, ὅπως εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις, ὡς π. χ. ἐν τῇ ἐπιδημικῇ νόσῳ τῆς χολέρας, λαμβάνωσιν εἰδικὰς πιστώσεις διὰ Βασιλικῶν διαταγμάτων ἄνευ ἐπεκτάσεως τῆς ὑπηρεσίας. Πλὴν οἱ ὑπουργοὶ ὄχι μόνον τὴν ὑπηρεσίαν ἐπεξέτειναν, ἀλλὰ καὶ νέαν παρὰ τὸν οἰκονομικὸν νόμον ἐδημιούργησαν, διότι τοιαύτην ἀποδίδουσιν ἰσχύν, ὡς φαίνεται εἰς τὸν λογιστικὸν νόμον, ἀλλὰ τότε εἰλικρινέστερα δύνασθε νὰ εἴπητε, ἔχομεν ἓν Σύνταγμα, ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἕνα λογιστικὸν νόμον, ἀνατρέποντα τὸ Σύνταγμα.

§119ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό; ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἐκ τῶν διαταγμάτων, τὰ ὁποῖα ἐξεδόθησαν, τινὰ ὑπάγονται εἰς τὸν λογιστικὸν νόμον.

§120ΣΩΤ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Οὐδὲν, διότι ὅλα ἐπεκτείνουσι τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ κατ’ ἐμὴν πεποίθησιν οἱ νόμοι, οἱ ὁποῖοι ἐκπηγάζουν ἀπὸ τοῦ Συντάγματος, δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ ἀνατρέψουν τὰς διατάξεις αὐτοῦ· ὑμεῖς ἄνευ λόγου καὶ ἀνάγκης καὶ μόνον κατὰ τὴν ἰδέαν σας πορευόμενοι ἐτολμήσατε τοιαύτας παρεξηγήσεις. Ἀλλὰ διατὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς, ὅστις μὲ εὐχαρίστει πρὸ μικροῦ δι’ ὅσας ἔδωκα εἰς τὴν Κυβέρνησίν του ὠφελίμους συμβουλὰς, ἔφυγον ἐκ τοῦ πεδίου τῆς μάχης εἰς ἣν μ’ ἐπροκάλεσαν; Διατὶ δὲν φανερόνουσι τὰς συμβουλὰς, ὅσας ἐπισήμως ἢ καὶ ἰδιαιτέρως ἔδωκα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἴδωμεν ἐὰν ἕνεκα τῶν συμβουλῶν ἐκείνων κατακρίνωνται; Πρέπει ἆρά γε δικαιωματικῶς νὰ εἴπω καὶ ἐγὼ ὅσα αὐτοὶ εἰς τὰς κατ’ οἶκον ἰδιαιτέρας συνεντεύξεις μοὶ εἶπον; Ποτὲ, οὔτε θέλω, οὔτε καταδέχομαι νὰ εἴπω τι περὶ ἐκείνων (θόρυβος). Μικρὸν ἀκόμη ἐπιχείρημα θ’ ἀντικρούσω τῶν ὑπουργῶν καὶ τελειόνω. Ἐνθυμεῖσθε τὶ σᾶς εἶπον δικαιολογούμενοι, διότι εἰσέπραξαν φόρους ἄνευ νόμου καὶ ἕνεκα τῆς ἀνάγκης; Σᾶς εἶπον, νομίζω, ὅτι τοιοῦτόν τι συνέβη καὶ κατὰ τὰ 1843, ὅτε διελύθη ἡ Συνέλευσις. Ὄχι· τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως τοῦ 1843 καὶ τὸ 102 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἐκείνου, καθὼς καὶ ὁ λόγος τοῦ Κ. Ζωγράφου, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς ἐπικρατείας παρετάθη ἐπὶ τρεῖς ἔτι μῆνας μόνον καὶ μόνον διὰ τὴν ἐπιψήφισιν τῶν φορολογικῶν νόμων. Καὶ ἐάν τις ἔχῃ ἀμφιβολίαν, ἂς ἐξετάσῃ τὰ πρακτικὰ τὰ ἐν τῷ γραφείῳ τῆς Βουλῆς, καὶ θέλει βεβαιωθῇ.

§121ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Δὲν λέγουν τοιαῦτα πράγματα τὰ πρακτικὰ τοῦ 43.

§122Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ φαίνεται, Κ. Κυπριάδη, ὅτι σᾶς ἐξήγησα διατὶ ἔμεινε τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας. Ἦτο μωρὰ, νομίζετε, ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, παρατείνασα τὴν ὕπαρξιν τοῦ Συμβουλίου ἄνευ σκοπῶν;

§123ΚΥΠΡΙΑΔΗΣ. Διατὶ ἔμεινεν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις; ἦτο μωρά;

§124ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, τὰ ἐπιχειρήματα ὅσα μετεχειρίσθησαν οἱ ὑπουργοὶ, ὅπως μᾶς πείσωσι περὶ τῆς ἀναποδράστου ἀνάγκης, δυνάμει τῆς ὁποίας παρεβίασαν τὸ Σύνταγμα, κατέπεσαν ἐλεεινῶς ἐνώπιόν σας, καὶ ἐλπίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ αἰσθανομένη τὸ καθῆκόν της, θέλει ἀποφασίσει κατὰ τὸν ὅρκον καὶ τοὺς νόμους, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν μόνον τὸ τῆς πατρίδος συμφέρον.

§125ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τί συμπεραίνετε λοιπόν;

§126Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὅ,τι ἐσυμπέρανα καὶ προχθές, νὰ μεμφθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν.

§127ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον, αὔριον, Κ. Πρόεδρε.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 4 καὶ

¼ Μ. Μ.)