1864.01.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ ΣΔʹ.

Τῆς 13 Ἰανουαρίου 1864.

(Δευτέρα.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης πλήρους τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας συνεδριάσεως. Ὁ ἀντιπρόεδρος Κ. Θεόδ. Ἀφεντούλης κατέχει τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν, ἔχουσι καλῶς τὰ πρακτικά; Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ἔχουσι καλῶς παρακαλοῦνται νὰ σηκωθῶσιν.

§2ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸ τῆς ἐπαναλήψεως τῆς ψηφοφορίας, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐζήτησε τὸν λόγον· δὲν γνωρίζει τὸ προεδρεῖον τὸ ἀντικείμενον ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ὁμιλήσῃ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν, θέλει νὰ ἀκούσῃ πρῶτον τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν;

§4ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Μάλιστα.

§5ΠΕΤΡΟΣ ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ (ὑπουργ. Ἐξωτερ.). (σιγὴ βαθεῖα). Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ μέγα ἐθνικὸν ζήτημα τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἐπροχώρησεν εὐτυχῶς εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου εἰς τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν μου σᾶς ὡμίλησα, δηλαδὴ αἱ διαπραγματεύσεις δύνανται νὰ θεωρηθῶσι σχεδὸν περαιωμέναι· μικρόν τι μένει ἀκόμη πρὶν κοινοποιηθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ κείμενον τῆς νέας συνθήκης ἐπὶ τοῦ ὁποίου συνεφώνησαν αἱ 3 μεγάλαι εὐεργέτιδες Δυνάμεις, καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου θέλουν γίνει διαπραγματεύσεις μεταξὺ αὐτῶν καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διαπραγματεύσεις, αἱ ὁποῖαι βεβαίως δὲν θέλουν ἀπαντήσει πλέον δυσκολίας, ἐπειδὴ κατὰ μέγα μέρος διὰ τῶν προηγουμένων συνεννοήσεων ἐξωμαλύνθησαν πολλαὶ δυσκολίαι. Εἰς τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν μου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, Κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἂν εἶχόν τι ὡρισμένον νὰ κοινοποιήσω, ἤθελον προσέλθει αὐθορμήτως καὶ ἄνευ ἐπερωτήσεως· τοῦτο πράττω σήμερον εὐχαρίστως, διότι δύναμαι νὰ εἴπω εἰς τὴν Συνέλευσιν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἐξέθεσα, ὅτι ἔφθασεν σχεδὸν εἰς τὴν λύσιν τὸ ζήτημα τῶν σπουδαίων διαπραγματεύσεων. Ὅτε ἄλλοτε εἰς ἄλλην ἀγόρευσίν μου εἶπον, ὅτι ἡ θεία πρόνοια δὲν ἐγκατέλιπεν εἰς πολλὰ δυσκόλους καὶ δυσχερεῖς περιστάσεις τὴν Ἑλλάδα, μία ἐφημερὶς Βιενναία, ἢ Τεργεσταία μ’ ἐχλεύασε δι’ αὐτό. Ἐνόμισε, φαίνεται, ὅτι ἡμεῖς ἐλησμονήσαμεν τὸ ἀξίωμα τῶν προγόνων μας τὸ, σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει», καὶ ὅτι ἠθέλαμεν ἀρκεσθῆ εἰς μόνην τὴν θείαν ἀντίληψιν. Εὐτυχῶς, Κύριοι, ὅμως αἱ προσπάθειαι τῆς Κυβερνήσεως, καὶ αἱ εὐμενεῖς διαθέσεις τῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων συνετέλεσαν βεβαίως μεγάλως εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπερ προμηνύεται αἴσιον· δηλαδὴ, ὅπως καὶ τότε εἶπον, δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀνατρέψωμεν ἐκ θεμελίων συνθήκην συνομολογηθεῖσαν μεταξὺ πέντε μεγάλων Δυνάμεων· ἀλλ’ ἠλπίζομεν νὰ κατορθώσωμεν νὰ ἐπέλθῃ μεταβολὴ οὐσιώδης ἐπὶ ὅρων δυσαρέστων καὶ ἐπιζημίων διὰ τὴν Ἑλλάδα· αἱ μεταβολαὶ αὗται ἐγένοντο, καὶ ἂν δὲν δύναμαι σήμερον νὰ ἔμβω εἰς λεπτομερείας ἐπὶ τοῦ σχεδίου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ συμφωνήσῃ ἡ Κυβέρνησις μετὰ τῶν τριῶν δυνάμεων, δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅμως, ὅτι κατὰ μέγα μέρος, αἱ εὐχαὶ, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐξεφράσαμεν, ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν, ὡς πρὸς τοὺς διαφόρους ὅρους τῆς συνθήκης τῆς 2/14 Νοεμβρίου. Τροποποιηθήσεται βεβαίως ἡ συνθήκη ἐκείνη, ἢ διὰ νὰ ἐκφρασθῶ ἀκριβέστερον, αἱ τροποποιήσεις δὲν θέλουν γίνει εἰς ἐκείνην τὴν συνθήκην, ἥτις ἄλλως τε δὲν ὑποχρεοῖ τὴν Ἑλλάδα, διότι εἰς τὴν συνθήκην ἐκείνην ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔλαβε μέρος καὶ δὲν ἐκοινοποιήθη αὕτη ἐπισήμως εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἀλλ’ αἱ τροποποιήσεις θέλουν ἐμφαίνεσθαι εἰς τὴν νέαν συνθήκην, ἡ ὁποία θέλει εἶσθαι ὑποχρεωτικὴ διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἔχομεν τὴν βεβαιότητα, ὅτι διάφοροι τροπολογίαι θέλουσι λάβει δι’ αὐτῆς χώραν. Δὲν μένει ἐκτὸς τῆς συνθήκης, εἰμὴ τὸ ζήτημα τῆς κατεδαφίσεως τῶν φρουρίων. Περὶ τούτου εὐτυχῶς, οὔτε κἂν μνεία θέλει γίνει εἰς τὴν συνθήκην, καὶ οὕτω δὲν θέλει εὑρεθῆ χεὶρ Ἑλληνικὴ εἰς τὴν λυπηρὰν ἀνάγκην νὰ ὑπογράψῃ πρᾶξιν τόσον δυσάρεστον καὶ ἐπιζήμιον, ἥτις καθὰ ἐλπίζομεν, καὶ αἱ ἐλπίδες μας εἶναι ζωηραὶ, δὲν θέλει λάβει ἴσως παντελῶς χώραν, ἢ θέλει γίνει κατὰ τρόπον τόσον μικρὸν, ὥστε νὰ μὴν ἔχῃ τὰ δυσάρεστα ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα προεβλέπομεν. Τὸ ζήτημα τῆς κατεδαφίσεως τῶν φρουρίων καταντᾷ τὴν σήμερον νὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ μίαν τῶν τριῶν Δυνάμεων, τὴν Ἀγγλίαν, καὶ ἔχοντες τοσαῦτα δείγματα τῶν εὐγενῶν διαθέσεών της, δικαιούμεθα νὰ ἐλπίσωμεν περισσότερον τώρα, ὅτι εἰ καὶ τὸ μέτρον αὐτὸ ἤθελε ποτὲ ἔχει ἐφαρμογήν τινα, ἡ ἐφαρμογὴ ἤθελεν εἶσθαι λίαν ἐλαφρὰ, καὶ δὲν θέλει ἔχει οὔτε τὸν χαρακτῆρα, οὔτε τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐφοβούμεθα ἄλλοτε· δύναμαι δὲ νὰ βεβαιώσω, ὅτι οὐδεμία διαταγὴ ἐστάλη ἐξ Ἀγγλίας περὶ κατεδαφίσεως μέρους οἱουδήποτε τῶν φρουρίων, οὔτε κἂν ἀκόμη σχέδιον τοιοῦτον ἐγένετο. Αὐτὰς τὰς εὐχαρίστους ἀγγελίας ἐνόμισα ἀπὸ τοῦδε ἀναγκαῖον νὰ δώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν, διότι γνωρίζω, ὅτι ἡ λύσις τοῦ ζητήματος τούτου μεγάλως ἐνδιαφέρει καὶ τὸ σεβαστὸν τοῦτο σῶμα καὶ ὅλον τὸ ἔθνος. Ἐλπίζω ὅτι ἐντὸς τριῶν ἢ τεσσάρων ἑβδομάδων ἀπὸ τοῦδε νὰ περαιωθῇ ἐντελῶς τὸ ἔργον, νὰ ὑπογραφῇ ἡ συνθήκη, καὶ νὰ μὴ μένῃ ἄλλο, ἢ νὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ στάδιον τῶν ἐργασιῶν τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ἡ σημερινὴ συνεδρίασις εἶναι ἐπανάληψις τῆς προχθεσινῆς, ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§7ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, ἵνα δώσω μίαν διασάφησιν ἐπὶ τῆς ψηφοφορίας· δὲν θέλω ν’ ἀναμιχθῇ ἡ τιμὴ τοῦ Προέδρου μὲ τὸ εἰς ψηφοφορίαν ζήτημα· ν’ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις ἂν ἐνέχεται εἰς τοῦτο ὁ Πρόεδρος, ναὶ ἢ ὄχι, διότι ὁ Πρόεδρος κατηγορήθη ὡς πλαστογράφος, καὶ ζητῶ ν’ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις ναὶ ἢ ὄχι.

§8ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τοιαῦται ἐξηγήσεις εἶναι ὕβρις καὶ διὰ τὴν Συνέλευσιν καὶ διὰ τὸν Πρόεδρον· πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα, ἂν τὰ πρακτικὰ ἔχουσι καλῶς, ναὶ ἢ ὄχι (θόρυβος).

§9ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅταν τὴν ἐπιοῦσαν ἔρχωνται τὰ πρακτικὰ τῆς προτέρας συνεδριάσεως, καὶ γίνωνται ἐπ’ αὐτῶν πολλάκις διορθώσεις, αὗται δὲν προσβάλλουν τὸν Πρόεδρον (θόρυβος).

§10ΚΑΛΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ν’ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ χθεσινοῦ ζητήματος.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν τὸ ὅλον 170· 3 ἠρνήθησαν ψῆφον· 98 εἶπον ναὶ, 69 εἶπον ὄχι· ἑπομένως τὰ πρακτικὰ ἔχουσι καλῶς. Ὁ Κ. Μεσσηνέζης καταλαμβάνει τὴν ἕδραν του.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ πληρεξούσιος Κ. Ἐμμανουὴλ Κόκκινος ζητεῖ ἑνὸς μηνὸς ἀπουσίας ἄδειαν. Ὁ Κύριος Καστανάκος ζητεῖ μόνον 8 ἡμερῶν ἀπουσίας ἄδειαν. Ὁ Κύριος Θερμογιάννης ζητεῖ 8 ἡμερῶν. Ὁ Κύριος Πλαπούτας, ὁ Κύριος Σπυρίδων Βαλτινὸς ζητοῦν δίμηνον ἀπουσίας ἄδειαν. Ὁ Κύριος Ἐμπειρίκος 30 ἡμερῶν, νὰ τοῖς δοθῇ;

§13ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τοῦ Μαστραπᾶ θέλει νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσιν· ὁ Κύριος εἰσηγητὴς παρακαλεῖται νὰ τὴν ἀναγνώσῃ. Ὁ εἰσηγητὴς Κ. Σαρίπολος ἀναγινώσκει τὴν ἔκθεσιν. Πρὸς τὴν ἐν Ἀθήναις Βʹ. τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσιν. Ἡ ἐπιτροπὴ, συνελθοῦσα ὅπως ἐξετάσῃ τὴν παρὰ τοῦ Κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν γενομένην αἴτησιν περὶ εἰσαγωγῆς εἰς ἀνάκρισιν τοῦ ὑπολοχαγοῦ τοῦ πυροβολικοῦ Χρ. Μαστραπᾶ, πληρεξουσίου Δωρίδος, ἐπὶ λόγῳ ὅτι προὐκάλεσε τὰ ἐν Τριπόλει ἀντιπειθαρχικὰ κινήματα, καὶ λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὰ πρὸς τὸν Κύριον Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως ἀποσταλέντα παρὰ τοῦ ὑπουργείου ἔγγραφα, παρατηρεῖ, ὅτι ἐκ τῶν ἐγγράφων τούτων δὲν προκύπτουσι τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα τῆς ἀποδιδομένης εἰς τὸν εἰρημένον πληρεξούσιον πράξεως, τὰ ὁποῖα ὁ ποινικὸς νόμος ἀπαιτεῖ, ὅπως ἡ πρᾶξις αὕτη ἔχῃ ἀξιόποινον χαρακτῆρα· διότι, καὶ ἂν ἡ παρὰ τοῦ πληρεξουσίου Δωρίδος δοθεῖσα εἰς τὸ ἐνταῦθα τηλεγραφεῖον, ὑπ’ ἀριθ. 2820 τῆς 14/26 Δεκεμβρίου π. ε. ἐπιστολὴ ἔχῃ τὴν συμφορωτέραν εἰς τὴν κατηγορίαν ἔννοιαν, μὴ ἐξαγομένης ὅμως ἐξ οὐδενὸς τῶν ὑποβληθέντων ἐγγράφων τῆς παραμικρᾶς ἐνδείξεως, ὅτι ἐκεῖνος πρὸς ὃν ἡ ἐπιστολὴ ἀπηυθύνετο ἐξετέλεσεν ὡς αὐτουργὸς ἢ συνεργὸς τὴν πρᾶξιν περὶ ἧς ἡ κατηγορία ἰσχυρίζεται, ὅτι ὁ Κύριος Μαστραπᾶς προσεκάλεσεν αὐτὸν, ἡ ἐπιστολὴ αὐτοῦ μένει πρᾶξις ποινικῶς ἀκαταδίωκτος, καί τοι δι’ ἄλλους λόγους ἴσως ἀξιοκατάκριτος. Ὅθεν παραλείποντες νὰ ἐκτιμήσωμεν τὴν ἐπιστολὴν ταύτην καὶ ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ τῆς ἐννοίας καὶ τῆς νομικῆς ἀξίας αὐτῆς, καθὼς ἐπίσης νὰ ἐρευνήσωμεν τὸν νομικὸν χαρακτῆρα τῆς πράξεως καὶ τὴν δικαιοδοσίαν εἰς ἣν ἀνάγεται. Γνωμοδοτοῦμεν ὅτι ἡ ἀπὸ 27 Δεκεμβρίου 1863 αἴτησις τοῦ Κυρίου ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ὑποστηρίζεται ἐκ τῶν διαβιβασθέντων τῷ Κυρίῳ Προέδρῳ τῆς Συνελεύσεως ἐγγράφων, καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει διὰ τοῦτο λόγος, ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ ζητουμένη ἄδεια, ὡς ἄσκοπος καὶ ἀλυσιτελής. Ἀθήνησι, τῇ 11 Ἰανουαρίου 1864. Ἡ ἐπιτροπή.

Α. ΜΩΡΑΪΤΙΝΗΣ, ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ, Ν. Ι. ΣΑΡΙ-

ΠΟΛΟΣ, Χ. ΖΙΜΒΡΑΚΑΚΗΣ, Ε. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις ἐπιθυμεῖ νὰ προβῇ ἀμέσως εἰς τὴν συζήτησιν;

§16ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῇ.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω ἂν πρέπει νὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις, ἢ ἀμέσως νὰ συζητηθῇ ἡ ὑπόθεσις.

§18ΔΑΓΡΕΣ. Καὶ πάλιν θὰ κάμω παράπονα καθ’ ὑμῶν. Πῶς κάμνετε τοιαύτην πρότασιν, νὰ μὴ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις καὶ τὰ ἔγγραφα ἐπὶ ὑποθέσεως, ἡ ὁποία διήγειρε τὴν περιέργειαν ὁλοκλήρου τῆς κοινωνίας; πρέπει νὰ ὑποβληθῶσι τὰ ἔγγραφα, ἵνα πολλοὶ τῶν Κ. Κ. πληρεξουσίων λάβωσι γνῶσιν. Μανθάνω, Κύριοι, ὅτι ὑπάρχουσιν 7 τηλεγραφήματα, εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν τάξιν, εἶναι ζήτημα τῆς τάξεως τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος, δύναται μία πλειονοψηφία ν’ ἀποῤῥίψῃ τὴν τύπωσιν, ἡμεῖς ὅμως ὀφείλομεν νὰ ἐκπληρώσωμεν τὸ καθῆκόν μας.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὰ παράπονά σας, ἄδικα ὄντα, δὲν προσέχω, εἰς δὲ τὰς περὶ τοῦ κανονισμοῦ παρατηρήσεις σας, ἀπαντῶ, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ προτάσεως νομοθετικῆς ἢ ἐξ ἐκείνων περὶ ὧν προβλέπει ὁ κανονισμὸς τῆς Συνελεύσεως. Ἄλλως τε ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης ἐγένετο ἤδη συζήτησις εἰς προηγουμένην συνεδρίασιν.

§20ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Γίνεται ἡ παρατήρησις, διότι τὸ Προεδρεῖον ἐφαρμόζει τὸν κανονισμὸν κακῶς. Ὅταν ἔκθεσίς τις ἀναγνωσθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν αὐτὴ τυποῦται καὶ διανέμεται, καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προκαλέσητε ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως.

§21ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Ἐγὼ προτείνω νὰ μὴ τυπωθῇ.

§22ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τώρα ἀλλάσσει τὸ πρᾶγμα· ὁ Κύριος Πρόεδρος ὅμως δὲν ἠδύνατο ἐξ ἐπαγγέλματος νὰ θέσῃ εἰς ψηφοφορίαν τοῦτο.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἐκθέσεως ἐπὶ νομοσχεδίου.

§24ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὁ κανονισμὸς δὲν κάμνει διάκρισιν. Ὠφείλατε νὰ τηρήσητε τὸν κανονισμόν· ἑκάστη πρότασις τυποῦται, διανέμεται, καὶ ὁρίζεται ἡμέρα συζητήσεως· ἄν τις τῶν πληρεξουσίων νομίζῃ ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ἐξαίρεσις, κάμνει πρότασιν εἰς τὴν Συνέλευσιν· ὅστις τῶν Κυρίων πληρεξουσίων νομίζει ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ παράβασις τοῦ κανονισμοῦ, ἂς κάμῃ τοιαύτην πρότασιν.

§25Δ. ΓΡΙΒΑΣ. Ὁ Κύριος Μαστραπᾶς ἐκτὸς ὅτι εἶναι πληρεξούσιος εἶναι καὶ ἀξιωματικὸς καὶ μία ὥρα βραδύτητος κοστίζει εἰς αὐτόν.

§26Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀπορῶ μὲ τοὺς Κυρίους πληρεξουσίους οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν τὴν ἄμεσον συζήτησιν τῆς γνωμοδοτήσεως, ἥτις ὑπεβλήθη σήμερον, τῆς ἐπιτροπῆς. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ μορφώσῃ τὴν πεποίθησίν του ἵνα δώσῃ ψῆφον, καὶ ἑπομένως ἔχει ἀνάγκην νὰ διεξέλθῃ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα αὐτὴ ἡ ἐπιτροπὴ διεξῆλθε καὶ ἐσχημάτισε γνώμην. Τὸ συμφέρον τὸ ἀτομικὸν τοῦ πληρεξουσίου, ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βονίτσης πληρεξούσιος εἶπεν, εἶναι νὰ ἐξέλθῃ μίαν ὥραν ταχύτερα ἀπὸ τὴν δυσχερῆ θέσιν, εἶναι πολὺ ὑποδεέστερον τοῦ συμφέροντος τοῦ γενικοῦ, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύομεν ἐνταῦθα, τοῦ νὰ παγιώσωμεν τὴν τάξιν, ἡ ὁποία ἐκλονίσθη.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν ἐὰν θέλῃ νὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς. Εἰς αὐτὴν ἐναπόκειται νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα, τὸ εἰδικὸν τοῦτο ζήτημα.

§28ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Προτείνω νὰ διαιρεθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἀναβολῆς ἀπὸ τῆς τυπώσεως, καὶ νὰ ἐρωτήσῃ τὸ Προεδρεῖον ἐὰν θέλῃ νὰ ἀναβληθῇ, καὶ δεύτερον ἐὰν θέλῃ νὰ τυπωθῇ. Περὶ τοιαύτης ὑποθέσεως δὲν προέβλεψεν ὁ κανονισμὸς, διὰ τοῦτο λέγω νὰ διαιρεθῇ τὸ ζήτημα, ἐπειδὴ ἄλλοι τινὲς ζητοῦν τὴν τύπωσιν, ἄλλοι ζητοῦν τὴν ἀναβολὴν, ὡς ὁ κ. Δεληγιάννης δὲν εἶπέ τι περὶ τῆς τυπώσεως τῆς ἐκθέσεως, ἀλλ’ ὑπεστήριξε τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναβολῆς.

§29ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι.

§30ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο λέγω νὰ διαιρεθῇ τὸ ζήτημα.

§31ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Δὲν ἐννοῶ τὸν Κύριον πληρεξούσιον διὰ ποῖον λόγον νὰ ἀναβληθῇ ἡ ὑπόθεσις, ἡ συζήτησις, καὶ νὰ μὴ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις. Ἡμεῖς εἴμεθα δικαστικοὶ ἄνθρωποι, Κύριε Πρόεδρε, καὶ γνωρίζετε ὅτι ἕνας ἢ περισσότεροι εἰσηγηταὶ κάμνουν μίαν ἔκθεσιν πρὸς τὸ συμβούλιον ἢ τὸ δικαστήριον· ἕκαστον δὲ τῶν μελῶν τοῦ δικαστηρίου ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μὴ περιορισθῇ εἰς τὴν ἔκθεσιν τῶν εἰσηγητῶν, ἀλλ’ ὀφείλει μάλιστα νὰ ἀναγνώσῃ τὴν δικογραφίαν, νὰ μορφώσῃ τὴν πεποίθησίν του καὶ ἐν συνειδήσει νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του. Ἡ ὑπόθεσις εἶναι πολὺ σπουδαία, καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Κ. συναδέλφου μας, πρέπει πρῶτον οἱ Κύριοι πληρεξούσιοι νὰ φωτισθῶμεν ἐκ τῆς δικογραφίας καὶ νὰ ἐπιφέρωμεν κρίσιν δικαίαν. Δὲν πειράζει ἀκόμη ἂν παρέλθουν καὶ 2 ἢ 3 ἡμέραι. Πρέπει λοιπὸν νὰ κατατεθοῦν τὰ ἔγγραφα, ὥστε πᾶς πληρεξούσιος νὰ διαφωτίσῃ τὴν συνείδησίν του, ἀναγινώσκων τὰ ἔγγραφα.

§32ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ (θόρυβος).

§33ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τί λέγει τὸ ὑπουργεῖον ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως;

§34ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§35ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Θὰ θέσητε εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν περὶ μὴ τυπώσεως, καθόσον ἡ τύπωσις ἐπιβάλλεται ἀπὸ τὸν κανονισμόν· ὑμεῖς δὲ, κ. πρόεδρε, ὡς ἔχοντες ἐντολὴν νὰ φροντίζητε περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ κανονισμοῦ, πρέπει νὰ συμμορφωθῆτε μὲ αὐτόν.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει ἡ Συνέλευσις νὰ κηρυχθῇ περαιωμένη ἡ συζήτησις;

§37ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν θέσιν τῶν ζητημάτων· προτείνονται 2 ζητήματα· ὁ Κύριος Παπαδιαμαντόπουλος ζητεῖ νὰ τεθῇ ζήτημα περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως.

§39ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Δὲν ὑποστηρίζεται.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Παπαδιαμαντόπουλος ἐννοεῖ ὅτι ἡ τύπωσις εἶναι περιττὴ, διότι ἀναβαλλομένης τῆς συζητήσεως δύνανται οἱ πληρεξούσιοι νὰ λάβωσι γνῶσιν καὶ τῶν ἐγγράφων καὶ τῆς ἐκθέσεως, καὶ ἑπομένως τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν θὰ συζητηθῇ ἡ ὑπόθεσις, εἰμποροῦν νὰ ἐπιφέρουν τὴν γνώμην των ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων. Οἱ ἄλλοι ζητοῦσι νὰ τυπωθῇ ἡ ἔκθεσις καί ἀφοῦ διανεμηθῇ, τότε νὰ ὁρισθῇ μία ἡμέρα διὰ τὴν συζήτησιν, ἢ μᾶλλον νὰ συμπεριληφθῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τὸ ἀντικείμενον ὡς κατεπεῖγον, καὶ νὰ ᾖναι πρῶτον. Λοιπὸν, Κύριοι, ἐρωτῶ κατὰ πρῶτον, ἐὰν ἡ Συνέλευσις παραδέχεται ἁπλῶς καὶ μόνον τὴν ἀναβολήν· οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν νὰ σηκωθῶσιν· (ἐγείρονται πολλὰ ὀλίγοι)· ἀπεῤῥίφθη. Θέτω τὸ δεύτερον ζήτημα τῆς τυπώσεως· οἱ παραδεχόμενοι τὴν τύπωσιν, παρακαλῶ, νὰ σηκωθοῦν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη.

§41Γ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Καὶ τὰ ἔγγραφα νὰ τυπωθοῦν, Κ. Πρόεδρε. Ἀναγινώσκεται ἑτέρα ἔκθεσις τοῦ Κυρίου Ἰαλέμου τῆς εἰσηγητικῆς ἐπιτροπῆς, ἔχουσα ὡς ἑξῆς· Πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Ἡ ἐπὶ τῆς περὶ ἐράνων αἰτήσεως τῶν Ναυπλιέων εἰσηγητικὴ τῶν τμημάτων ἐπιτροπὴ, λαβοῦσα ὑπ’ ὄψιν τὰς περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου διαφόρους προτάσεις καὶ βασανίσασα αὐτὰς, εὑρίσκει, ὅτι οὐδεμία τούτων ἀποκρούει τὴν ἀρχὴν τῆς παραδοχῆς τῆς αἰτήσεως, ἀλλ’ ἄλλαι μὲν τείνουσι νὰ ὑπαγάγωσι τὴν αἴτησιν εἰς γενικὸν μέτρον, ἀφορῶν τὰ τοιαύτης φύσεως ἀντικείμενα, ἄλλαι τείνουσι νὰ ἐπιβαρύνωσι τοὺς κατὰ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1862 τὴν ἐξουσίαν διαχειρισθέντας, ἄλλαι δὲ, ὡς ἡ τοῦ Κ. Δ. Θεοχάρη πληρεξουσίου Σπετσῶν καὶ ἡ τῶν ΚΚ. Μίληση πληρεξουσίου Ἑρμιονίδος καὶ Βαλτινοῦ πληρεξουσίου Βάλτου, ἀναγνωρίζουσαι τήν τε ἀρχὴν καὶ τὸ δίκαιον τῶν Ναυπλιέων, ὑποδεικνύουσι τὸν τρόπον, δι’ οὗ ἱκανοποιεῖται ἡ αἴτησις αὐτῶν. Ἐὰν ἡ ἐπανάστασις δὲν ᾖναι φάσμα, ἀλλ’ ἐνέργεια ἐθνικὴ, ἐπενεγκοῦσα τὴν πραγματοποίησιν τῶν ἐθνικῶν πόθων, εἰς τοὺς κατοίκους Ναυπλίου, τοὺς πρωτουργοὺς τοῦ δράματος τῆς ἐπαναστάσεως, ὀφείλεται πρόθυμος καὶ ἄνευ δισταγμοῦ ἡ ἀπόδοσις τῶν παρ’ αὐτῶν καταβληθέντων χρημάτων καὶ πραγμάτων πρὸς συντήρησιν ἐπὶ ἑβδομήκοντα ἡμέρας τῆς φρουρᾶς τοῦ Ναυπλίου, ἥτις πρώτη προέταξε τὰ στήθη αὐτῆς πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν καταπατηθέντων νόμων. Ἑπομένως ἡ ἐπιτροπὴ ἀναγνωρίζουσα ἐπίσης τὴν ἀρχὴν, ὅτι ἡ περὶ ἐράνων αἴτησις τῶν Ναυπλιέων εἶναι δικαία, καὶ ὅτι ἡ πληρωμὴ αὐτῶν οὐδένα ἄλλον ἢ τὸ ἔθνος νὰ ἐπιβαρύνῃ πρέπει, ἀποκρούει μὲν πάσας τὰς ἄλλας ἀναβλητικὰς καὶ ἄλλα πρόσωπα ἐπιβαρυνούσας προτάσεις, παραδέχεται δὲ ὡς λογικὴν καὶ δικαίαν τὴν πρότασιν τῶν ΚΚ. Βαλτινοῦ καὶ Μίληση, ἀντικαθισταμένου τοῦ δευτέρου αὐτῆς ἄρθρου, ὡς ἕπεται. «Ἄρθρον 2. Ἡ ἀπόδοσις τῶν ὀφειλομένων ἀπαιτήσεων τούτων θέλει γίνει δι’ ἐκδόσεως γραμματίων δεκτῶν ἀντὶ μετρητῶν εἰς τὰ ταμεῖα τοῦ Κράτους, ἢ διὰ μετοχῶν, τὰς ὁποίας οἱ δικαιοῦχοι δύνανται νὰ λάβωσιν εἰς τὸ δάνειον τῶν 6 ἑκατομμυρίων.» Ἐν Ἀθήναις 11 Ἰανουαρίου 1864.

Γ. Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ.

Χ. ΖΙΜΒΡΑΚΑΚΗΣ.

Χ. Δ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ.

Κ. Γ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ.

§42Ο. ΙΑΛΕΜΟΣ. Εἰσηγητής.

Α. ΓΟΝΤΙΚΑΣ.

Ἡ μειονοψηφία τῆς Ἐπιτροπῆς φρονεῖ, ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀποφανθῇ πρὶν ἢ καθυποβληθῶσι τὰ ἐπίσημα βιβλία, ἐφ’ ὧν ὁρίζονται οἱ ἔρανοι καὶ ἡ τιμὴ τῶν εἰδῶν.

Π. ΡΕΒΕΛΑΚΗΣ.

Κ. ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ.

Ὁ ὑποφαινόμενος παραδέχεται μόνον τοὺς ἐράνους ὡς ἐπίσημα ἔξοδα καὶ ὡς μόνον μέσον ἀποδόσεως θεωρεῖ τὰς μετοχὰς ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ δανείου.

Σ. ΓΡΙΒΑΣ.

Ψηφίζει· Ἄρθρ. 1. Ἀναγνωρίζει ὡς ἐθνικὸν χρέος τὰ ποσὰ ἢ εἴδη, ἅτινα οἱ κάτοικοι τοῦ Ναυπλίου καὶ τῆς Προνοίας ἐπλήρωσαν ἢ κατέβαλον πρὸς συντήρησιν τῆς Φεβρ. ἐπαναστάσεως. Καὶ τὰ μὲν πρῶτα θέλουσι βεβαιωθῆ διὰ τῶν βιβλίων τῶν ἐπιτροπῶν, αἵτινες εἰσέπραξαν τοὺς ἐράνους, τὰ δὲ δεύτερα διὰ τῶν ἀποδείξεων, ἃς φέρουν οἱ δικαιοῦχοι, καὶ ἐν περιπτώσει ἀπωλείας τούτων διὰ παντὸς νομίμου μέσου. Ἄρθρ. 2. Εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ἀνατίθεται ἡ ἐκπλήρωσις τῶν ἀπαιτήσεων τούτων καὶ ἡ ἀπόδοσις αὐτῶν ἐντὸς τριῶν ἐτῶν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ παρόντος ψηφίσματος.

Γ. ΜΙΛΗΣΗΣ.

Β. ΒΑΛΤΙΝΟΣ.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἔκθεσις θέλει τυπωθῆ καὶ θέλει διανεμηθῆ, ἡ δὲ πρότασις θέλει καταλάβει τὴν θέσιν της εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§44ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μαζὺ μὲ τὰς προτάσεις νὰ διατυπωθῇ.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔχει τὸν λόγον νά ἀπαντήσῃ εἰς τὴν ἐπερώτησιν περὶ τῶν Γυμνασίων.

§46ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργ. τῆς Παιδείας). Εὐχαριστῶ πολὺ τὸν πληρεξούσιον Κύριον Χατζόπουλον, ὅστις μοι ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ φέρω διασαφήσεις τινὰς ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τῆς τελευταίας περὶ τῆς μεσαίας ἐκπαιδεύσεως μεταῤῥυθμίσεως, τὴν ὁποίαν ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ἐνεργήσω πρὸς ὄφελος τῆς πατρίδος. Ἐνόμιζα ὅτι ὕστερον ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔφερα ὑπ’ ὄψιν τῆς Α. Μ. καὶ ἥτις ἐδημοσιεύθη εἰς πλείστας ἐφημερίδας, ὅπου ἐξέθηκα ἀνεπτυγμένως ὡς ἔνεστι τοὺς λόγους τοὺς δικαιολογοῦντας τὴν πρᾶξιν ταύτην, ἐνόμιζα ὅτι δὲν ἤθελα εὑρεθῆ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δικαιολογήσω τὴν πρᾶξίν μου, καὶ ἐκ δευτέρου.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ παύσωσιν οἱ διάλογοι, διότι οἱ συντάκται τῶν πρακτικῶν δὲν δύνανται νὰ σημειώσωσι τίποτε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον.

§48ΥΠΟΥΡ. ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ἢ οὐχὶ πάντες ἀνέγνωσαν, ἢ οὐχὶ πάντες ἐνεβάθυναν εἰς τὴν ἀξίαν τῶν λόγων μου, καὶ διὰ τοῦτο ἐξέφρασα τὴν εὐγνωμοσύνην μου εἰς τὸν προκαλέσαντα πληρεξούσιον, διότι μοι ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ ἐξηγηθῶ καὶ προφορικῶς ὥστε νὰ διασκεδάσω πᾶσαν ἀμφιβολίαν, ἐὰν ἀκόμη εὑρίσκεται ἀμφιβολία ὡς πρός τι. Ἀφ’ ὅ,τι ἐνόησα, τινὲς παρεξήγησαν τὸν χαρακτῆρα τῆς τοιαύτης πράξεως· ὑπέθεσαν ὅτι τὸ διάταγμα, τὸ ὁποῖον προεκάλεσα, ἔχει σκοπὸν νὰ περιορίσῃ ὁριστικῶς εἰς δύο τάξεις τινὰ τῶν γυμνασίων τοῦ κράτους, ἐνῷ αὐτὸ, ὡς τὸ ὁμολογεῖ καὶ ἡ ἔκθεσις, ἔχει τὴν διδασκαλίαν εἰς δύο ἀνωτέρας τάξεις προσωρινῶς, ἕως ὅτου εὑρεθῶσι τὰ κατάλληλα πρόσωπα, διὰ νὰ γίνηται ἡ παράδοσις εἰς αὐτὰς ὅπως ὁ νόμος ἀπαιτεῖ καὶ τὸ ἀληθὲς συμφέρον τῆς παιδείας. Εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναλάβω λεπτομερῶς ἅπαντας τοὺς λόγους τοὺς προκαλέσαντας τὸ μέτρον. «Περιορίζομεν προσωρινῶς» λέγει τὸ διάταγμα κτλ. Ἐπειδὴ ἡ ἐπερώτησις δὲν ἀπευθύνεται εἰμὴ καθόσον ἀφορᾷ τὰ γυμνάσια, θέλω περιορισθῆ εἰς τὰς ἐξηγήσεις μου ἐπὶ τοῦ μέρους αὐτοῦ μόνον· ἀλλ’ ἡ ἔκθεσίς μου πρὸς τὴν Αὐτοῦ Μεγαλειότητα καθὼς καὶ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐπεκύρωσεν, εἶχον ὑπ’ ὄψιν οὐχὶ μόνον τὴν μεταῤῥύθμισιν τῶν γυμνασίων, ἀλλὰ καὶ τῶν σχολείων· οἱ αὐτοὶ λόγοι οἱ προκαλέσαντες τὸ μέτρον ὡς πρὸς τὰ γυμνάσια ἔμελλον νὰ ἐπηρεάσουν τὴν τύχην καὶ τῶν ὑποδεεστέρων ἐκπαιδευτηρίων· οἱ δὲ λόγοι συγκεφαλαιούμενοι συνοπτικῶς εἶναι τὸ ἀκατάλληλον καὶ ἀνεπαρκὲς προσωπικόν. Χωρὶς νὰ ἀνατρέξω εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς συστάσεως τῶν σχολείων καὶ ἐν γένει ὅλων τῶν ἐκπαιδευτηρίων τοῦ κράτους ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Βασ. κυβερνήσεως, ἔρχομαι μόνον νὰ ὁμιλήσω περὶ τῶν γυμασίων, τὰ ὁποῖα περὶ τὰ τελευταῖα ἔτη τῆς πεσούσης μοναρχίας ἐπολλαπλασιάσθησαν, διότι περὶ αὐτῶν σχεδὸν μόνον πρόκειται. Τὸ παρελθὸν σύστημα, ὅπως ἐν γένει πάντοτε εἶχεν ἀποβλέψει εἰς θεραπείαν προσώπων καὶ οὐδέποτε εἰς τὰ πράγματα, τοιουτοτρόπως προσηνέχθη καὶ πρὸς τὴν παιδείαν· ἐπολλαπλασίασε τὰ σχολεῖα καὶ τὰ γυμνάσια χωρὶς προηγουμένως νὰ σκεφθῇ ἂν εἶχε καὶ ἀνάλογον ἱκανὸν προσωπικόν. Ἐκ τούτου τί ἐγένετο; ἅμα συστηθέντων τῶν σχολείων καὶ μὴ εὑρισκομένων ἱκανῶν καὶ καταλλήλων προσώπων, εὑρίσκετο εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραδεχθῇ τοὺς τυχόντας ἢ νὰ κάμῃ ἓν χειρότερον καὶ ἐπιβλαβέστερον, νὰ λαμβάνῃ μαθητὰς ἐκ τῶν γυμνασίων καὶ νὰ τοὺς ἐμπιστεύεται τὰς παραδόσεις τῶν σχολείων. Ποῖαι δὲ δύνανται νὰ ᾖναι αἱ συνέπειαι μιᾶς τοιαύτης καταστάσεως πραγμάτων ὡς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν; νομίζω, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ τὸ ἀναπτύξω ἐνώπιόν σας· ἐὰν τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος κατὰ τὴν ἀπελευθέρωσίν του ὤφειλε νὰ βαδίσῃ πρὸς τὸν πολιτισμὸν καὶ νὰ ἐξέλθῃ τῆς βαρβαρότητος, ἐὰν τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος εἶναι προωρισμένον νὰ ἐπικρατήσῃ τῶν ἄλλων ἀνατολικῶν λαῶν διὰ μόνης τῆς παιδείας, ἐννοεῖτε κάλλιστα πόσον ὀλέθριον εἶναι αὐτὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μέχρι πρὸ ὀλίγου κατίσχυσεν. Ἑπομένως σήμερον, ὅτε ἡ νέα κατάστασις τῶν πραγμάτων ὀφείλει νὰ ἐπιφέρῃ θεραπείαν εἰς ὅλα τὰ ἡμαρτημένα ὑπὸ τῆς παρελθούσης βασιλείας, δὲν ἠδύνατο ἐκ τῶν πρώτων νὰ μὴ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν μεταῤῥύθμισιν τῆς τοιαύτης καταστάσεως τῆς παιδείας. Διδάσκαλοι ἐκ τῶν ἀλληλοδιδακτικῶν σχολείων προήχθησαν μέχρι βαθμοῦ καθηγητοῦ χωρὶς νὰ σπουδάσουν εἰς πανεπιστήμια, χωρὶς νὰ ᾖναι ἐφωδιασμένοι μὲ τὰς ἀναγκαίας ἀποδείξεις. Εἰς τοιούτους διδασκάλους ἦσαν παραδεδομένοι οἱ μαθηταὶ τῆς Ἑλλάδος διὰ νὰ ἐκπαιδευθῶσι, διὰ ν’ ἀνατραφῶσιν ἀναλόγως τῶν ἐλπίδων τῆς πατρίδος. Ἀλλά, Κύριοι, τοιαύτης οὔσης τῆς καταστάσεως τῆς παιδείας, πάλιν τόση ἦτο ἡ ἔλλειψις, τόση ἡ ἀταξία καὶ σύγχυσις, ὥστε τὴν παραμονὴν ἀκόμη τῆς μεταῤῥυθμίσεως τὰ περισσότερα γυμνάσια τοῦ κράτους εὑρίσκοντο πράγματι μὲ ὀλιγωτέρους καθηγητὰς παρ’ ἐκείνους ὅσους κατὰ νόμον ὤφειλον νὰ ἔχουν. Τοῦτο δὲ, ὡς εἶπον, πρῶτον ὡς ἐκ τῆς μεγάλης ἐλλείψεως καὶ δεύτερον ἐκ τῆς ἀνωμαλίας, διότι πολλοὶ καθηγηταὶ ἱκανοὶ δὲν κατεδέχοντο νὰ συνυπηρετήσουν μετὰ καθηγητῶν, τοὺς ὁποίους ἐθεώρουν ἀναξίους, καὶ τούτου ἕνεκα εὑρίσκοντο μακρὰν τῶν ἑδρῶν των, παρέμενον εἰς τὰς Ἀθήνας ὑπὸ διαφόρους προφάσεις ἀποποιούμενοι καὶ ζητοῦντες νὰ λάβωσι θέσιν εἰς Ἀθήνας. Θά μοι ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω ποία ἦτο ἡ κατάστασίς τινων γυμνασίων, ὁπόταν περιωρίσαμεν τὰς τάξεις τινῶν· ἀναφέρω τὸ γυμνάσιον Πατρῶν, τὸ ὁποῖον εἶναι ἓν τῶν μεταῤῥυθμισθέντων. Εἰς τὸ γυμνάσιον τοῦτο ὁ Ν. Παππαδόπουλος ἔλειπε καθ’ ὅλον τὸν χειμῶνα ἐνταῦθα· τώρα μετὰ τὴν μεταῤῥύθμισιν ἐδέχθη μόνον νὰ μεταβῇ εἰς τὴν θέσιν του· ὁ Φαρτῆς ἐπίσης ἦτον ἀπών. Αὐτοὶ εἶναι ἀμφότεροι καθηγηταὶ τῆς Ἑλληνικῆς φιλολογίας· γνωρίζετε δὲ ὅτι εἰς κάθε γυμνάσιον ὁ νόμος ἀπαιτεῖ νὰ ὑπάρχωσιν τρεῖς καθηγηταὶ ἑλληνικῶν μαθημάτων διὰ νὰ διδάσκωσιν εἰς τὰς 4 τάξεις· κ’ ἐν τούτοις εἰς τὸ γυμνάσιον Πατρῶν εἰς ὅλον αὐτὸ τὸ ἔτος δὲν ὑπῆρχε παρὰ εἷς μόνος· ἔλειπε δὲ καὶ ὁ τῆς Γαλλικῆς· ἔλειπε καὶ ὁ Καππώτας ἀπὸ τὸ Γυμνάσιον Σπάρτης, ἐπὶ ἓξ μῆνας· ὅθεν καὶ ἠναγκάσθην ἕνεκα τῆς ἐπιμονῆς του νὰ μὴ θέλῃ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν θέσιν του νὰ προκαλέσω τὴν παῦσίν του ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς μεταῤῥυθμίσεως, διότι αὐτὸς ἐπροφασίζετο ὅτι ἦτο ἀσθενὴς καὶ ἐκάθητο εἰς Τρίπολιν· θέλετε δὲ ἰδεῖ ὅτι εἶχον δίκαιον νὰ εἴπω ὅτι ἐπροφασίζετο, διότι ἔχω ἐπιστολήν του διὰ τῆς ὁποίας ἀμέσως ἀφοῦ ἔλαβε τὴν παῦσίν του μοὶ γράφει ὅτι ἔγινε καλὰ καὶ ζητεῖ νὰ μεταδιορισθῇ. Ὁ Λιακόπουλος, ἐπίσης καθηγητὴς, ἔλειπεν. Εἰς τὸ γυμνάσιον Μεσολογγίου ἔλειπεν ὁ Ἰωαννίδης καὶ ὁ Πριζάνης πληρεξούσιος εἰς τὴν Συνέλευσιν. Εἰς τὸ γυμνάσιον Λαμίας ὁ Καραγιαννόπουλος. Ὁ Στροίνης μετέβη ἐκεῖθεν εἰς τὴν Χαλκίδα ἄνευ ἀδείας καὶ ἐζήτησε τὴν σύνταξίν του· ἅμα διωρίσθην ὑπουργὸς, μοῦ ἔστειλεν ἓν γράμμα καὶ μοῦ ἐζήτει τὴν θέσιν τοῦ γυμνασιάρχου Χαλκίδος, ἐν ᾧ προηγουμένως πάλιν ἦτο εἰς Ἀθήνας. Εἰς τὸ Ναύπλιον ἔλειπεν ὁ Τερζάκης, ὅστις ἐκάθισεν ὅλον τὸν χειμῶνα ἐδῶ καὶ εἶναι εἷς ἐκ τῶν ὑποβιβασθέντων, ὅστις ἀνεγνώρισε τὸ ὀρθὸν καὶ ἐδέχθη νὰ γείνῃ σχολάρχης εἰς Ἀθήνας. Ἐπίσης ὁ Κόνδης, καθηγητὴς τῶν μαθηματικῶν εἰς Ναύπλιον, ἕνεκα ἀσθενείας δὲν ἐδύνατο νὰ διδάξῃ. Σᾶς προσθέτω δὲ ὅτι τόση εἶναι ἡ σπάνις τῶν διδασκάλων καὶ καθηγητῶν τῆς μαθηματικῆς, ὥστε σήμερον δὲν γνωρίζομεν πῶς νὰ ἀναπληρώσωμεν αὐτὸν πρὸ ὀλίγου ἀποβιώσαντα, εἰς 5 δὲ τῶν γυμνασ. διδάσκουν τὰ μαθηματικὰ μαθηταὶ ἐκ τοῦ γυμνασίου. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι τὸ μέτρον αὐτὸ δὲν ἦλθε νὰ ἐλαττώσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν πραγματικῶν καθηγητῶν, ἀλλὰ νὰ καταστήσῃ νόμιμον τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν πρὸς σκοπὸν κοινωφελῆ, ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἐκ τῆς ὁποίας νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐπιπολαιότητα καὶ τὴν ἡμιμάθειαν, καὶ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ θεωρῶνται ἡ πηγὴ ὅλων τῶν κακῶν εἰς πᾶσαν καλῶς ὠργανισμένην κοινωνίαν. Ἐὰν ἦτο, Κύριοι, δυνατὸν νὰ προστρέξω εἰς τ’ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου, διὰ νὰ σᾶς φέρω ὅλας τὰς ἀποδείξεις, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω τὴν παχυλὴν ἀμάθειαν διδασκάλων τινῶν αὐτῆς τῆς παιδείας, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν εἰς τὰ διάφορα ἐκπαιδευτικὰ ἱδρύματα, ἠθέλατε φρίξει σεῖς οἱ ἴδιοι καὶ ἠθέλατε ἐντραπῆ, διότι εἰς τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν, τὸ ὁποῖον τόσας ἐλπίδας ἀναθέτει εἰς τὴν νεολαίαν, εἶναι δυνατὸν ὕστερον ἀπὸ ἔνδοξον ἐπανάστασιν τὴν τοῦ ἀγῶνος, ὕστερον ἀπὸ διοίκησιν 30 ἐτῶν, νὰ ὑπάρχουν ἀκόμη εἰς τὰ σχολεῖα τοῦ κράτους τοιοῦτοι διδάσκαλοι, εἰς τοὺς ὁποίους νὰ παραδίδηται ἡ ἀνατροφὴ τῆς νεολαίας. Ἐὰν σᾶς ἀναγνώσω μίαν ἀναφορὰν ἑνὸς σχολάρχου, ὅστις τὸ ὑπότροφος τὸ γράφει μὲ ἰῶτα δασεῖαν καὶ δύο π, τί θὰ εἰπῆτε; εἶναι αὐτὴ, Κύριοι (τὴν ἔχει ἀνὰ χεῖρας).

§49ΠΟΛΛΟΙ. Τίνος εἶναι;

§50ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργ. τῆς Παιδείας). Ἐὰν σᾶς φέρω ἕνα ἄλλον, ὅστις τὸ παραγγέλλει τὸ ἔχει μὲ ἓν λ, καὶ τὸ καθεστῶτα μὲ ο τὸ στω, εἶναι ἀδύνατον οἱοσδήποτε ὑπουργὸς μὲ φιλοτιμίαν νὰ μὴ ζητήσῃ νὰ φέρῃ θεραπείαν.

§51ΤΙΝΕΣ. Τοὺς ἐπαύσατε;

§52ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς εἴπω τί ἔκαμα· ἐννοεῖτε, ὅτι τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβον, αὐτὸν τὸν σκοπὸν εἶχεν. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἓν φυλλάδιον καθηγητοῦ, τὸ ὁποῖον μοὶ παρέδωκεν ὁ Κ. Παππαδόπουλος ὡς ἐπιθεωρητὴς ἐνεργήσας διαφόρους σημειώσεις, θέλετε ἀπορήσει εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑπαρχόντων σολοικισμῶν καὶ ἀνοησιῶν. Τότε τί δύνασθε νὰ εἴπητε δι’ ἕνα ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος ἀπὸ καλὴν θέλησιν χωρὶς κανὲν προσωπικὸν συμφέρον ἀναγκάζεται νὰ ἐπιχειρήσῃ τὴν διόρθωσιν; Ἀλλὰ διὰ νὰ σᾶς πείσω περισσότερον ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐνήργησα ἦτο λογικὸν, ἦτο ἀπαραίτητον, ἦτο νόμιμον, ἠμπορῶ νὰ σᾶς ἀναγνώσω τρία γράμματα καθηγητῶν ὑποβιβασθέντων, οἱ ὁποῖοι ἐπιδοκιμάζουν τὴν μεταῤῥύθμισιν· τρεῖς καθηγηταὶ, οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτοὶ εἶχον τὰ αὐτὰ δικαιώματα μὲ τοὺς ἄλλους, μοὶ ἐκφράζουν τὴν εὐχαρίστησίν των διὰ τὸ μέτρον τοῦτο.... Πῶς ἦτο δυνατὸν λέγω, νὰ μὴ ἐνεργήσω, ὅ,τι ἐνήργησα; εἷς τῶν καθηγητῶν τούτων ἀνήκει εἰς τὸ γυμνάσιον τῆς Τριπόλεως· εἶναι καθηγητὴς, περὶ τοῦ ὁποίου πολλοὶ τῶν πληρεξουσίων μοὶ ὡμίλησαν, καὶ πιστεύω κἀγὼ ὅτι εἶναι εἷς τῶν καλλιτέρων ἐκ τῆς κατηγορίας ἐκείνης, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ὑποβιβασθῇ. Ἰδοὺ τί γράφει αὐτός. «Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν λῆψιν τοῦ ἐγγράφου....» Τοῦτο γράφει ὑποβιβασθεὶς καθηγητής. Ὁ Καππώτας, Κύριοι, ὁ ὁποῖος εἶναι εἷς τῶν παυθέντων, καίτοι μὴ ὑπαγόμενος εἰς τὴν κατηγορίαν, διότι σᾶς εἶπον τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον ἐπαύθη, καὶ ὁ ὁποῖος ἐσπούδασεν εἰς τὴν Γερμανίαν, ἰδοὺ τί γράφει. «Χαίρω πολὺ, διότι εἶδον......» Ἀλλὰ, Κύριοι, καὶ αὐτὸ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐφήρμοσα, τὸ ἐφήρμοσα ὄχι αὐθαιρέτως, ὄχι κατὰ συμπάθειαν ἢ πρὸς φιλίαν, παρὰ ἀνέλαβον μίαν ἀρχὴν καὶ κατὰ συνέπειαν αὐτῆς προσδιώρισα τὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα ὤφειλον νὰ διατηρηθῶσι πλήρη, καὶ τὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα ὤφειλον νὰ ἐλαττωθῶσιν. Ἀλλὰ τώρα ἐνθυμοῦμαί τι, τὸ ὁποῖον ὀφείλω καὶ τοῦτο νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ὑμετέρα κατὰ τὸν παρελθόντα χειμῶνα, ὅτε ἐσυστήθη τοιαύτη διὰ νὰ φέρῃ τροπολογίας εἰς τοὺς διαφόρους κλάδους τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῆς ὁποίας ἀπετέλουν μέρος λόγιοι ἄνδρες ἐκ τῶν καθημένων εἰς τὴν Συνέλευσιν ταύτην, ἔκτοτε εἶχε προτείνει καὶ ὑπάρχει ἔκθεσις αὐτῆς τῆς ἐπιτροπῆς πρὸς τὴν Συνέλευσιν, εἶχε προτείνει τὸν περιορισμὸν τῶν Γυμνασίων εἰς 9. Ἐὰν ἐγὼ ἤθελον παραδεχθῆ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον εἶχε προτείνει ἡ ἐπιτροπὴ, νὰ καταργήσω ἐντελῶς τρία γυμνάσια, ἐνόμισα, ὅτι τοῦτο ἤθελε γεννήσει πολὺ μεγαλείτερα παράπονα ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γεννῶνται σήμερον ὑπό τινων, διότι ἐξ ἀνάγκης καὶ πρὸς ὄφελος αὐτῶν τῶν ἰδίων νομῶν καὶ αὐτῶν τῶν ἰδίων τέκνων των περιωρίσθησαν τινῶν γυμνασίων αἱ τάξεις ἀπὸ 4 εἰς 2. Ἀπεφάσισα, καθὼς λέγω εἰς τὴν ἔκθεσίν μου, νὰ βαδίσω μεσαίαν ὁδὸν, τοσούτῳ δὲ μᾶλλον, καθόσον σκοπός μου ἦτο ὄχι νὰ καταργηθῶσιν αἱ τάξεις ὁριστικῶς, ἀλλὰ προσωρινῶς, ἐπανερχομένων τῶν καταργηθεισῶν τάξεων, ὅταν παρουσιασθῇ προσωπικὸν κατάλληλον διὰ νὰ ἀναλάβῃ τὴν διδασκαλίαν εἰς αὐτὰς τὰς τάξεις. Ὅθεν ἔχω πάντοτε πρόχειρον ἀπάντησιν εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον ἐπιμένει νὰ παραπονῶνται, τὸ νὰ τοὺς προσκαλέσω νὰ μοῦ φέρουν διδασκάλους ὁποίους λέγω, διότι εἶμαι ἕτοιμος νὰ τοὺς διορίσω· ἀλλὰ τοιούτων μὴ ὑπαρχόντων νῦν, βεβαίως δὲν ἠμπορῶ νὰ παραγγείλω νὰ τοὺς δημιουργήσουν. Εἶναι τὸ μόνον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἀνέκαθεν ἠδυνάμην νὰ μεταχειρισθῶ χωρὶς νὰ ἐκταθῶ τόσον εἰς τὰς ἐξηγήσεις μου. Βεβαίως δὲν ἠδύναντο νὰ καθαρισθῶσι τὰ γυμνάσια ἐντελῶς ἀπὸ ὅλους τοὺς καθηγητὰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἀποβληθοῦν· ἐὰν ἔμελλον νὰ ἐφαρμόσω τὸ μέτρον αὐτὸ αὐστηρότατα, ἔπρεπεν ἀντὶ 8 καθηγητῶν, οἱ ὁποῖοι ὑπεβιβάσθησαν νὰ ὑποβιβασθοῦν 15, ἀλλὰ ὑποβιβαζομένων 15, ἦτο ἀδύνατον νὰ διατηρηθῶσι 6 γυμνάσια πλήρη καὶ τὰ ἄλλα ἡμιπλήρη· διότι τότε ἤθελον λείψει ἐντελῶς οἱ καθηγηταὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ τοῦ παρόντος ἠμποροῦν νὰ θεωρηθῶσιν, ὅτι δύνανται νὰ διδάσκωσιν εἰς τὰς πρώτας τάξεις τῶν γυμνασίων. Λείπει καὶ ἴσως λείψει ἐπί τινα χρόνον τὸ προσωπικὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται διὰ τὰς ἀνωτέρας τάξεις, τὴν τρίτην καὶ τετάρτην· ἐννοεῖτε κάλλιστα ὅτι τώρα, ὅπως γίνεται ἡ παράδοσις, καθηγηταὶ ἀνάξιοι νὰ διδάσκωσιν εἰς τὴν τρίτην καὶ τετάρτην μόνον καὶ μόνον, διότι δὲν ὑπῆρξάν ποτε εἰς πανεπιστήμιον, καὶ ἄξιοι μόνον διὰ τὴν πρώτην καὶ δευτέραν, διδάσκουν καὶ ἐκείνας τὰς τάξεις. Τώρα θέλω εἴπει κατὰ ποῖον τρόπον ἐφήρμοσα αὐτὸ τὸ μέτρον. Ἠναγκάσθην νὰ παραδεχθῶ μίαν ἀρχήν· ἄλλως ἐνεργῶν αὐθαιρέτως βεβαίως ἤθελα δυσαρεστήσει δικαίως, διότι ἕκαστος ἠδύνατο νὰ παρεξηγήσῃ τὴν εἰλικρίνειάν μου, ἀφ’ ἑτέρου ὁ ἴδιος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχω ἀσφαλῆ ὁδηγὸν εἰς τὴν πρᾶξίν μου. Ἡ κυβέρνησις ἐξ ὑπαρχῆς δὲν εἶχε συστήσει εἰμὴ μόνον ἓξ γυμνάσια, κ’ ἐπεφυλάχθη νὰ συστήσῃ τὰ ὑπόλοιπα, ὅταν ἤθελεν ἔχει τὸ ἀπαιτούμενον προσωπικὸν καὶ ὅταν τὰ ὑλικὰ μέσα ἤθελον τὸ ἐπιτρέψει. Δὲν ἐδυσκολεύθην λοιπὸν νὰ παραδεχθῶ τὴν ἀρχὴν, ὅτι τὰ πρῶτα 6 γυμνάσια, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀρχαιότερον δικαίωμα, ἔπρεπε νὰ διατηρηθῶσι πλήρη, διότι μόνα αὐτὰ ἠδυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν μὲ τὸ ὑπάρχον προσωπικόν. Ἐπείσθην δὲ περισσότερον ν’ ἀκολουθήσω αὐτὴν τὴν ἀρχὴν, καθόσον εἶχον ὑπ’ ὄψιν τοὺς πίνακας τῶν μαθητῶν ὅλων τῶν γυμνασίων, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται ὅτι τὰ 6 αὐτὰ ἀρχαῖα γυμνάσια ἔχουν τὸν ἀνώτερον ἀριθμὸν μαθητῶν. Ἐὰν ἐμπιστεύεσθε, εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναγνώσω τοὺς καταλόγους, ἐὰν δὲν πιστεύετε ὑπάρχει πρόχειρος ἡ ἀπόδειξις, διὰ νὰ βεβαιωθῆτε, ὅτι εἰς τὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα διετήρησα, ὑπάρχει διπλάσιος ἀριθμὸς μαθητῶν.

§53ΤΙΝΕΣ. Ἀναγνώσατε τὸν πίνακα.

§54ΠΕΤΣΑΛΗΣ. (Ἀναγινώσκει τοὺς πίνακας). Βλέπετε, κύριοι, ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τῶν πινάκων αὐτῶν, ὅτι σχετικῶς ὑπὲρ τῶν διατηρηθέντων γυμνασίων συνηγορεῖ ὄχι μόνον ἡ ἀρχαιότης των ἀλλὰ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν. Ἐλησμόνησα νὰ σᾶς εἴπω ὅτι σχετικῶς ἡ ἱκανότης τῶν ὑποβιβασθέντων εἶναι τόσον μικρὰ, ὥστε εἰς δύο γυμνάσια τοῦ Κράτους ἀπεφάσισα νὰ διατηρήσω δύο μαθητὰς τοῦ πανεπιστημίου τελειοφοίτους.

§55ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Εὐνοουμένους βεβαίως ὑφ’ ὑμῶν.

§56ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐθεωρήθησαν τοιοῦτοι ἐκ τῶν ἐπισήμων πληροφοριῶν τῆς ὑπηρεσίας, ἐκ τῆς ὁμοθύμου καὶ γενικῆς γνώμης τῶν ἁρμοδίων προσώπων καὶ ὄχι ἐκείνης τῶν ἀγυρτῶν καὶ τῶν παραφόρων. Ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι συνείθισαν νὰ ἦναι ὄργανα εὐτελῶν παθῶν, εἴτε ἰδίων, εἴτε ἀλλοτρίων, ἀποδίδουν εἰς τοὺς ἄλλους ἐλαττώματα, τῶν ὁποίων οὐδέποτε ἀπέδειξαν ἑαυτοὺς οὗτοι ἐνόχους καὶ τὰ ὁποῖα οὐδέποτε θέλουσι λάβει. Δὲν θὰ εὑρεθῇ, Κύριοι, ὅτι ἐνήργησα αὐτὰς τὰς πράξεις κατὰ χάριν ἢ φιλίαν, ἴσως ὑπάρχουν πολλοὶ τῶν πληρεξουσίων, τοὺς ὁποίους καὶ ὑπολήπτομαι καὶ σέβομαι, οἱ ὁποῖοι μὲ παρεκάλεσαν διὰ πράγματα ἀναγόμενα εἰς τὴν μέσην καὶ ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, τὰ ὁποῖα ἀπεποιήθην ὡς ἀσύμφωνα πρὸς τὸ καθῆκόν μου. Ἐνόμισα ὅτι εἰς τὴν θέσιν αὐτὴν, εἰς τὴν ὁποίαν μὲ ἐτίμησεν ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Βασιλέως καὶ ἡ ἰδική σας ὑποστήριξις, ὅτι ὤφειλον νὰ ἐκπληρώσω κατὰ συνείδησιν τὸ καθῆκόν μου, οὐδεμίαν ἀνάγκην εἶχον νὰ μένω εἰς τὴν θέσιν ταύτην ἐναντίον τοῦ ὅρου αὐτοῦ τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντός μου. Δι’ ἐμὲ τοιαύτη θέσις, θέλετε πιστεύσατέ το, θέλετε μὴ, εἶναι καθαρὸν βάρος ἄνευ τῆς δυνάμεως τοῦ νὰ ἐκπληρώσω τὸ καθῆκόν μου. Εἶναι, λέγω, καθαρὸν βάρος καὶ δὲν ἀνέχομαι οὐδὲ στιγμὴν νὰ μένω εἰς αὐτὴν, ἐὰν δὲν μοὶ ἦναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐνεργῶ κατὰ συνείδησιν.

§57ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Εἶναι ὅμως εὐάρεστον βάρος.

§58ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἠμπορεῖ νὰ ἦναι εὐάρεστον εἰς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν τὰς ἰδιαιτέρας μου ἀσχολίας. Ἑπομένως εἰς ὅλον τὸ διάστημα τῆς τριακονταετίας ἀπέδειξα ὅτι δὲν ἔχω τὸ ἐλάττωμα τῆς φιλαρχίας καὶ φαίνεται ὅτι ἡ φύσις μὲ ἐστέρησεν αὐτοῦ τοῦ αἰσθήματος. Ἔχω μάλιστα αἰσθήματα, καὶ αἰσθήματα ζωηρὰ καὶ γενναῖα νὰ ὑπηρετήσω τὴν πατρίδα μου, νὰ ἠμπορέσω νὰ συντελέσω εἰς τὴν πρόοδόν της ἀναλόγως τῶν μικρῶν μου δυνάμεων, τοῦτο δύναται μόνον νὰ μὲ κολακεύσῃ, εἶναι δὲ ἡ μόνη ἀδυναμία τὴν ὁποίαν αἰσθάνομαι. Τέλος πάντων ἐγὼ ἐξετάθην πολὺ εἰς τὴν ὁμιλίαν μου, διότι ἀναγνωρίζω τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, ὅπερ ἔχει ἡ Συνέλευσις ἐφ’ ὅλων τῶν ὑπουργικῶν πράξεων, ἀλλὰ προσθέτω ὅτι ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἀνάγεται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, εἶναι ἔργον διοικητικὸν, ἔργον κυβερνητικόν. Κανεὶς δὲν εἰμπορεῖ νὰ εἴπῃ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, πρέπει νὰ ἔχῃς εἰς ἐνέργειαν ἐδῶ γυμνάσιον, ἐκεῖ γυμνάσιον, νὰ ἔχῃς τόσους καθηγητὰς ἐδῶ, τόσους καθηγητὰς ἐκεῖ, εἰς τὴν Κυβέρνησιν μόνην ἀνήκει νὰ προσδιορίσῃ πόσα σχολεῖα πρέπει νὰ διατηρῶνται εἰς τὸ κράτος, πόσα εἰς ἕνα νομόν, πόσα εἰς μίαν ἐπαρχίαν, πόσα εἰς ἕνα δῆμον, σχετικῶς πρὸς τὸ ὑπάρχον προσωπικὸν καὶ τὰς παρουσιαζομένας χρείας. Διότι ἐὰν μία κυβέρνησις δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σταθμίσῃ πρὸς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰ μέσα τὸν ἀριθμὸν τῶν διατηρηθησομένων ἐκπαιδευτηρίων, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν ἀποστολήν της. Δυστυχῶς δὲ, ὅπως παρατηρεῖται παρ’ ἡμῖν σήμερον, ὑπάρχουν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ὑπὸ φίλτρου κινούμενοι καὶ θέλοντες νὰ μὴ ἀπομακρυνθῶσι τὰ τέκνα των ἐκ τοῦ πλησίον των, ἐπιθυμοῦν, ἂν ἐξήρτητο ἀπὸ αὐτοὺς, νὰ ἔχουν γυμνάσιον εἰς ἕκαστον χωρίον, ἀλλὰ δὲν σκέπτονται, ἐὰν τοιουτοτρόπως μορφουμένων τῶν γυμνασίων τὰ τέκνα των θὰ ἐκπαιδευθῶσι κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν των, ὥστε νὰ ᾖναι χρήσιμα εἰς τὴν πατρίδα αὑτῶν, εἰς τὸ στάδιον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ προσδιορισθοῦν. Τὰ περισσότερα παράπονα τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται σήμερον εἶναι τοιαύτης φύσεως, ὄχι ὅτι δύναταί τις νὰ κατηγορήσῃ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβον. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ Ὄθωνος ἐνδίδουσα, διότι ἦτο ὅλως προσωπικὴ εἰς τοιαύτας ἀπαιτήσεις, ἐπροχώρησεν εἰς τὸν ἀριθμὸν 11 τῶν γυμνασίων, χωρὶς ὡς εἶπον ν’ ἀναλογισθῇ ἐὰν ὑπῆρχον καθηγηταὶ ἀνάλογοι πρὸς τὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα ἵδρυον. Ἀλλ’ ἡ κυβέρνησις ἐκείνη προέβη ἀκόμη εἰς τὸ μέτρον τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν ἐκπαιδευτικῶν καταστημάτων μὲ τὸν σκοπὸν νὰ ἐμποδίσῃ τὴν συγκέντρωσιν εἰς τὰς Ἀθήνας. Ἐκ τούτου προῆλθε τὸ γυμνάσιον τοῦ Πειραιῶς, τὸ γυμνάσιον τῆς Χαλκίδος, τὸ γυμνάσιον τῆς Σπάρτης, τὸ γυμνάσιον τοῦ Μεσολογγίου. Εἶναι ὅλα αὐτὰ γυμνάσια σύγχρονα, τὰ ὁποῖα ἐνηργήθησαν τὴν αὐτὴν ἐποχήν.

§59ΠΑΠΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Φρονεῖτε ὅτι τὸ γυμνάσιον τῆς Χαλκίδος δὲν ἦτο ἀναγκαῖον;

§60ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτετε.

§61ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἀναγνωρίζω ὅτι εἰς πάντα νομὸν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἓν γυμνάσιον πλῆρες, ὅτι εἰς πᾶσαν ἐπαρχίαν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἓν σχολαρχεῖον καὶ περισσότερα σχολεῖα ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ των, ἀλλὰ λέγω ὅτι θεωρητικῶς αὐτὰ εἶναι καλὰ, διὰ νὰ ἐφαρμοσθῶσιν ὅμως πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀνάλογον κατάλληλον προσωπικόν. Μέχρις οὗ λοιπὸν ἡ κυβέρνησις δυνηθῇ νὰ ἔχῃ τὸ κατάλληλον αὐτὸ προσωπικὸν, πρέπει νὰ περιορισθῇ διατηροῦσα μόνον ἐκπαιδευτήρια, ὅσα αἱ περιστάσεις τῇ ἐπιτρέπουσι, καὶ νὰ συνδυάσῃ τὸ μέτρον τοῦτο μὲ τὰς παρουσιαζομένας πραγματικὰς ἀνάγκας, διότι εἶναι νομοὶ, εἰς τοὺς ὁποίους ἀκόμη ἡ στοιχειώδης παιδεία δὲν εἶναι τόσον προχωρημένη, ὥστε νὰ ἀπαιτῆται ἡ σύστασις γυμνασίων, καὶ εἶναι ἄλλοι νομοὶ, ὅπου σπεύδουσι περισσότερον νὰ ἐκπαιδευθοῦν καὶ ἐκεῖ ὑπάρχει μεγαλητέρα ἀνάγκη. Αὐτὰ λοιπὸν ὅλα εἶναι ἀντικείμενα κυβερνητικὰ, τὰ ὁποῖα κυβέρνησις πατριωτικὴ, μὲ συνείδησιν, ὀφείλει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ ἐφαρμόσῃ, διότι ἠμποροῦν νὰ γεννηθοῦν εὔλογα παράπονα, ὅταν ἤθελον δυνηθῆ ν’ ἀποδείξουν, ὅτι τοιαῦτα μέτρα ἐφηρμόσθησαν μετὰ μεροληψίας, ν’ ἀποδείξουν ὅτι γυμνάσιον, τὸ ὁποῖον ὑπάγεται εἰς τὴν πρώτην κατηγορίαν, ἀπὸ ἰδιοτέλειαν, ἀπὸ πάθος, ἀπὸ πολιτικὸν συμφέρον ὑπήχθη εἰς τὴν ἑτέραν. Δὲν εἶναι δυνατὸν εὐτυχῶς νὰ εἴπῃ τις, διότι μεταξὺ τῶν διατηρηθέντων γυμνασίων δὲν ὑπάρχει καὶ τοῦ νομοῦ τῆς Εὐβοίας εἰς τὸν ὁποῖον ἀνήκω, διότι ἂν διετηρεῖτο ἠδύνατό τις ἐπ’ αὐτοῦ τότε νὰ οἰκοδομήσῃ κατηγορίαν. Λυποῦμαι πολὺ ὅτι τὸ γυμνάσιον τοῦτο δὲν συμπεριέλαβον μεταξὺ τῶν διατηρηθέντων, ἀλλ’ οὐχ ἧττον ὑποδεικνύει ἡ πρᾶξίς μου αὕτη τὴν εὐσυνείδητον διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας, ἥτις μοὶ ἐνεπιστεύθη. Ὡμίλησα περὶ ὅλων αὐτῶν τῶν γυμνασίων, ἀλλὰ δὲν σᾶς ἐπέδειξα ἕτερόν τι, ὅτι τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἔλαβα νὰ διατηρήσω δύω τάξεις εἰς τὰ γυμνάσια, συνεδυάσθη καὶ μὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῶν δύο καθηγητῶν τῶν περιορισθέντων γυμνασίων νὰ διδάσκωσι καὶ ἐν τῷ σχολαρχείῳ, διότι, ὡς σᾶς προεῖπον, καὶ ὅστις ἀνέγνωσε τὴν ἔκθεσίν μου τὸ παρετήρησε, καὶ εἰς αὐτὰ ἡ κατάστασις τῶν διδασκάλων δὲν ἦτο καλλιτέρα. Οἱ μείναντες ἄρα δύο καθηγηταὶ εἰς τὰ γυμνάσια αὐτὰ ὑποχρεοῦνται νὰ διδάσκωσι καὶ εἰς τὰ σχολαρχεῖα τῆς αὐτῆς πόλεως. Τέλος θὰ σᾶς κάμω λόγον καὶ περὶ τοῦ γυμνασίου Λαμίας, διότι αὐτὸ εἶχεν ἰδιαίτερον σκοπόν. Ὅταν ἡ κυβέρνησις ἐσύστησεν αὐτὸ, ἐνόμισεν ὅτι ἐκεῖ θέλουν συῤῥεύσει ἐκ τῶν γειτονικῶν τουρκικῶν ἐπαρχιῶν κατὰ προτίμησιν οἱ θέλοντες νὰ ἐκπαιδευθῶσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἑπομένως ἐθεώρησε τὴν σύστασιν αὐτοῦ ἔχουσαν τοιοῦτον σκοπόν. Τὰ πράγματα ὅμως ἀπέδειξαν ὅτι ὁ σκοπὸς αὐτὸς δὲν κατορθοῦται. Εἴτε διὰ τὴν κατάστασιν, εἴτε διὰ τὴν θέσιν τοῦ τόπου, εἴτε διότι δὲν ἤθελον νὰ ὑπάγουν ἐκεῖ καθηγηταὶ νὰ διδάξωσιν, οἱ μαθηταὶ ἐκ τῶν γειτονικῶν τουρκικῶν ἐπαρχιῶν πρὸς ἀπόλαυσιν καλλιτέρας ἐκπαιδεύσεως καὶ ἄλλων ἀκόμη εὐκολιῶν καὶ ἀναπαύσεων ἀπεδείχθη ὅτι ἐπροτίμων νὰ προστρέχωσιν εἰς τὰ γυμνάσια τῆς πρωτευούσης, καὶ μοὶ φαίνεται ὅτι καθεὶς ἤθελε πράξει τὸ αὐτό. Ἀντὶ νὰ ἐξοδεύσῃ τὰ χρήματά του εἰς γυμνάσια ἐπαρχίας ἢ νομοῦ, ἔρχεται εἰς τὴν πρωτεύουσαν, διότι παντοῦ, εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου τὰ γυμνάσια τῶν πρωτευουσῶν διὰ πολλοὺς λόγους εἶναι ἀνώτερα τῶν ἄλλων, καὶ ἡ φύσις τῶν πραγμάτων καθιστᾷ αὐτὰ ἀνώτερα. Σᾶς λέγω ἕνα μόνον λόγον ἵνα πεισθῆτε, ἐνταῦθα καθηγηταὶ τοῦ πανεπιστημίου δύνανται νὰ διδάσκουν συγχρόνως εἰς τὰ γυμνάσια, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ εἰς τὰς ἐπαρχίας· καὶ μέχρι τοῦδε, Κύριοι, πολλοὶ καθηγηταὶ εἰς τὰ γυμνάσια ἦσαν συγχρόνως ὑφηγηταὶ ἢ ἐπίτιμοι καθηγηταὶ εἰς τὸ πανεπιστήμιον. Ἕκαστος λοιπὸν τοῦτο ἔχων ὑπ’ ὄψιν ἀποφασίζει νὰ μὴ ὑπάγῃ εἰς τὸ γυμνάσιον τῆς Λαμίας, ἀλλὰ νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ γυμνάσια τῶν Ἀθηνῶν. Τέλος πάντων ἀφοῦ αἱ ἐλπίδες αὗται ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐματαιώθησαν, ὅτε παρουσιάσθη ἀνάγκη νὰ λάβῃ μέτρα ἡ κυβέρνησις καὶ νὰ ἀναλογίσῃ τὸ προϋπάρχον προσωπικὸν πρὸς τὰ γυμνάσια, ἔπρεπε νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν περιορισμὸν καὶ εἰς αὐτό. Τελειόνων τὸν λόγον ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν, αἱ τάξεις αὗται δὲν κατηργήθησαν ὁριστικῶς, ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης δι’ ἔλλειψιν καταλλήλου προσωπικοῦ· ὅστις δήποτε τῶν Κυρίων πληρεξουσίων ἔχει ὑπὸ τὴν ὑπεράσπισιν τὴν ἰδιαιτέραν γυμνάσιον ἐξ ἐκείνων, εἰς τὰ ὁποῖα αἱ τάξεις περιωρίσθησαν, κ’ ἔχει καθηγητὰς ἀπολαύοντας τῶν δικαιωμάτων τῆς καθηγεσίας δυνάμει τοῦ νόμου, δηλ. ἐφωδιασμένους μὲ τὰς ἀναγκαίας πιστοποιήσεις, δύναται νὰ ἔλθῃ πρὸς ἐμὲ καὶ νὰ μοὶ φέρῃ τὰ ὀνόματα, τὰ διπλώματα αὐτῶν, ἵνα τοὺς διορίσω εἰς τὰς καταλυθείσας τάξεις· ἐνόσῳ ὅμως δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ παραπονῶνται, ὅταν ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως καταλλήλων προσώπων κατηργήθησαν αἱ τάξεις. Ὁ νόμος τοῦ 1836 ἰδοὺ τί λέγει περὶ καθηγητῶν, «οἱ ἐπιθυμοῦντες νὰ διορισθῶσι καθηγηταὶ γυμνασίων, χρεωστοῦσι τοῦ λοιποῦ νὰ ἀποδείξωσιν ὅτι ἐσπούδασαν εἰς τὸ πανεπιστήμιον εἰς τὴν σχολὴν τῶν γενικῶν ἐπιστημῶν καὶ νὰ καθυποβληθῶσιν εἰς θεωρητικὰς καὶ πρακτικὰς ἐξετάσεις.» Ὅστις μὲ φέρῃ ἀποδείξεις περὶ τοιούτων θεωρητικῶν καὶ πρακτικῶν ἐξετάσεων, κατὰ συνέπειαν τῶν ὁποίων νὰ συμπεράνω, ὅτι εἶναι ἱκανὸς καὶ ἄξιος καθηγητὴς, δὲν θέλει ἀπαντήσει καμμίαν δυσχέρειαν ἐκ μέρους μου ἵνα τὸν διορίσω.

§62ΑΝΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ. Εἴπατε πρὸ ὀλίγου ὅτι εἰς τὰ γυμνάσια τῆς Σπάρτης, τῆς Τριπόλεως, τῆς Λαμίας, τῆς Ναυπλίας, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῶν καθηγητῶν ἐφέρατε αὐτὰς τὰς μεταβολάς· δὲν μᾶς λέγετε εἰς τὸ γυμνάσιον τῶν Καλαμῶν πόσοι καθηγηταὶ ἔλειπον;

§63ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ κυρίως συνηγορῶν λόγος εἶναι ὅτι δὲν ὑπῆρχον πρόσωπα κατάλληλα, καὶ ἑπομένως δὲν ἠδυνάμην παρὰ νὰ ὑπαγάγω καὶ τὸ γυμνάσιον τῶν Καλαμῶν εἰς τὴν κατηγορίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπήχθησαν ὅλα τὰ μεταγενεστέρως συστηθέντα.

§64ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐρωτῶ τὸν Κύριον ὑπουργὸν ἂν εἷς ἐκ τῶν λόγων, οἵτινες ὑπηγόρευσαν τὸ μέτρον τοῦτο, δὲν ὑπῆρχε καὶ ὁ λόγος τῆς οἰκονομίας.

§65ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ποσῶς.

§66ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁποία μέτρα ἐλάβετε, ἵνα μορφωθῶσι καλοὶ καθηγηταί;

§67ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἰς τὴν Γερμανίαν ὑπάρχουν δύο ἢ τρεῖς νέοι, οἱ ὁποῖοι σπουδάζουν τὴν φιλολογίαν, καὶ αὐτοὶ ἐλπίζω νὰ φθάσουν· εἶναι καὶ εἷς ἐδῶ, τὸν ὁποῖον ἐπροσπάθησα νὰ καταπείσω, ἵνα ὑπάγῃ εἰς ἄλλο γυμνάσιον τοῦ κράτους, καὶ ἐστάθη ἀδύνατον· καταγίνομαι νὰ τὸν καταπείσω. Ἔχω σκοπὸν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Α. Μ. διάταγμα κατὰ τὸ ὁποῖον δυνάμεθα εἰς τὸ μέλλον νὰ ἔχωμεν προσωπικὸν ἀνάλογον καὶ ἱκανὸν καθηγητῶν εἰς παραδόσεις φιλολογικὰς τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσης καὶ λατινικῆς, καὶ δι’ αὐτῶν τῶν μέσων ἐντὸς ὀλίγου θὰ δυνηθῶμεν νὰ συμπληρώσωμεν δεόντως τὰ γυμνάσια τοῦ κράτους, ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲν δύναμαι νὰ διορίσω εἰς ἀνωτέρας τάξεις πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν τὰ ἀπαιτούμενα προσόντα.

§68ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὰς τάξεις τῶν ἀναπληρωματικῶν καθηγητῶν τὰς κατηργήσατε;

§69ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Φαίνεται, ὅτι δὲν ἐπροσέξατε εἰς τὸν λόγον μου· ὑπάρχουν καὶ βοηθοὶ πολλοὶ μαθηταὶ τῆς Βʹ. τάξεως τοῦ γυμνασίου καὶ τῆς Γʹ, οἱ ὁποῖοι διδάσκουσιν εἰς τὰ σχολεῖα, ἀλλὰ κατὰ συνέπειαν τῆς μεταῤῥυθμίσεως αὐτῆς ἀπελύθησαν 25, περιορισθέντος τοῦ τοιούτου ἀριθμοῦ τῶν διδασκάλων, οἱ ὁποῖοι εἶναι μαθηταί, καὶ τοὺς ὁποίους ἡ πολυτέλεια τοῦ παρελθόντος νὰ πολλαπλασιάζῃ ἄνευ λόγου τὰ σχολεῖα, τὴν ἔφερεν εἰς τὸ σημεῖον ὥστε νὰ καταφύγῃ εἰς αὐτούς.

§70ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἐρχόμενος ν’ ἀντικρούσω τὸν Κύριον ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, καὶ μὴ συμφωνῶν πρὸς τοῦτον, εἰμὴ καθ’ ἓν καὶ μόνον, ὀφείλω ὡς φιλαλήθης καὶ δίκαιος ν’ ἀρχίσω ἀπονέμων αὐτῷ τὸν δίκαιον ἔπαινον κατ’ ἐκεῖνο, ἐφ’ ᾧ συμφωνῶ μετ’ αὐτοῦ. Συνομολογῶ τῷ Κυρίῳ Ὑπουργῷ, ὅτι ἡ ἐπιπολαιότης, ἡ ἡμιμάθεια, ἡ δοκησισοφία ἐπικρατοῦσιν ἐνίοτε ἐν Ἑλλάδι, τοῦτο εἶναι βέβαιον, καὶ παράδειγμα πρὸς τοῦτο ἔστω αὐτὸς οὗτος ὁ Ὑπουργός. (γέλως). Διότι, Κύριοι, εἰ ἄλλως εἶχε τὸ πρᾶγμα, πῶς ἤθελε μετὰ τοσαύτης κουφότητος ἐπιληφθῆ ὁ Κύριος Ὑπουργὸς πράγματος, τοῦ πάντων λεπτοτάτου ἐν τῇ πολιτείᾳ, πράγματος, τοῦ πάντων σπουδαιοτάτου ἐν τῇ κοινωνίᾳ, διότι ἀρχὴ καὶ βάσις τῆς πολιτείας παρὰ πᾶσι τοῖς νοῦν ἔχουσι κρίνεται ἡ ἀνατροφὴ τῆς νεολαίας, πράγματος τέλος, πρὸς τὸ ὁποῖον ἵν’ ἀποδυθῇ τις, πρέπει νὰ ἔχῃ γνώσεις, καὶ γνώσεις πολλὰς καὶ ποικίλας, πρὸς ἀπόκτησιν τῶν ὁποίων θεωρητικῶς τε καὶ πρακτικῶς πρέπει νὰ κατατρίψῃ ὁλόκληρον βίον, καὶ ὅμως καὶ οὕτω συγκεκροτημένος, πρὶν ἢ ἐπιβάλῃ τὴν χεῖρα εἰς τὸ ἔργον, θέλει σκεφθῆ πολὺ καὶ προβῆ ἠρέμα καὶ μετὰ δισταγμοῦ πολλοῦ, μάλιστα δ’ ὅταν ἡ παίδων ἀγωγὴ χρῄζῃ ἀναμορφώσεως, δὸς δ’ εἰπεῖν ἀναπλάσεως, ὡς ἐν Ἑλλάδι; Ἐγώ, Κύριοι, καὶ πιστεύω, ὅτι οἱ πάντες συμφωνεῖτε πρὸς τοῦτο, φρονῶ, ὅτι ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἓξ Ὑπουργείοις, εἴ τι καλὸν γίνει ὠφελεῖ, εἴ τι κακὸν συμβῇ βλάπτει μόνην τὴν μικρὰν ἐλευθέραν Ἑλλάδα· ὅ,τι ὅμως ἐν τῷ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργείῳ ἐπιχειρηθῇ, τοῦτο τὴν ὅλην ἐνδιαφέρει Ἑλλάδα ἐλευθέραν τε καὶ δούλην· ὥστε οὐκ ἀπροσφυῶς ἴσως, τὸ Ὑπουργεῖον τοῦτο δύναται νὰ ὀνομασθῇ Πανελλήνιον τῆς Παιδείας Ὑπουργεῖον. Πῶς λοιπὸν ἄνθρωπος, ὅστις οὐδέποτε ἐσκέφθη περὶ τοιούτων πραγμάτων, οὐδέποτε δ’ ἐφοίτησεν εἰς Πανεπιστήμιον, ὅστις οὐδὲν ἐγνώρισε Γυμνάσιον, πῶς οὗτος προχειρισθεὶς ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, μὲ μίαν κονδυλιὰν ἀνατρέπει τὸ πᾶν, καὶ νομίζει, ὡς αἱ θυγατέρες τοῦ Πελίου, ὅτι κατακρεουργήσασαι καὶ ἐν λέβητι θεῖσαι τὸν πατέρα αὐτῶν ἤθελον κάμει αὐτὸν ν’ ἀνηβήσῃ; Ὅτε εἶδον τὸ Διάταγμα, τὸ ὁποῖον προὐκάλεσεν ὁ Κύριος Ὑπουργὸς, καὶ ἀνέγνων τὴν ἔκθεσίν του πρὸς τὸν Βασιλέα, ὁμολογῶ, ὅτι ἐπῆλθόν μοι ἀμέσως κατὰ νοῦν ὅσα ποτὲ ὁ Σωκράτης εἶπε πρὸς τὸν Εὐθύδημον, νομίζοντα ὅτι ἀπὸ ταὐτομάτου ἔτυχε παιδείας τε τῆς ἀρίστης, καὶ μέγα ἐπὶ πολιτικῇ ἱκανότητι ἐθρασύνετο. Ἐσπούδασας, εἶπεν αὐτῷ ὁ Σωκράτης, τὴν οἰκονομικήν; ὄχι· ἐπεμελήθης νὰ μάθῃς τί τὸ δίκαιον, τί δὲ τὸ ἄδικον; ὄχι· ἐξήτασας ποῖοί εἰσιν οἱ πόροι τῆς πόλεως; ὄχι· ὁποῖαι αἱ ἀνάγκαι αὐτῆς; ὁπόσος ὁ στρατὸς καὶ τὰ πλοῖά της; ὄχι. Αἴ! λοιπὸν, ὅταν ἀναβῇς τὸ βῆμα ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ δήμου νὰ προοιμιάσῃς οὕτω πως· παρ’ οὐδενὸς μὲν πώποτε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὐδὲν ἔμαθον, οὐδ’ ἐπεμελήθην τοῦ διδάσκαλόν τινά μοι γενέσθαι τῶν ἐπισταμένων, ἀλλὰ καὶ τἀναντία· διατετέλεκα γὰρ φεύγων οὐ μόνον τὸ μανθάνειν τι παρά τινος, ἀλλὰ καὶ τὸ δόξαι· ὅμως δὲ ὅ,τι ἂν ἀπὸ ταὐτομάτου ἐπίῃ μοι συμβουλεύσω ὑμῖν. Αὐτὸ τοῦτο ἔκαμε καὶ ὁ Κύριος Πετσάλης. (γέλως). Προχωρῶν δ’ ὁ Σωκράτης, λέγει, ὅτι οἱ τοιοῦτοι πολιτικοὶ ὁμοιάζουσί τινι ἀξιοῦντι νὰ λάβῃ παρὰ τῆς πόλεως ἰατρικὸν ἔργον χωρὶς πρότερον νὰ ἐκμάθῃ τὴν ἰατρικήν· ὁ τοιοῦτος δὲν ἤθελεν εἶσθαι καταγέλαστος, ἂν προοιμιαζόμενος τοῦ λόγου του ἔλεγε· παρ’ οὐδενὸς μὲν τὴν ἰατρικὴν τέχνην ἔμαθον, ὅμως δέ μοι τὸ ἰατρικὸν ἔργον δότε· πειράσομαι γὰρ ἐν ὑμῖν ἀποκινδυνεύων μανθάνειν; Οὕτω δυστυχῶς ἀποκινδυνεύων ἐπὶ τῶν κεφαλῶν ἡμῶν τῶν διδασκάλων ἦλθεν ὁ Κύριος Πετσάλης νὰ κάμῃ τὸν ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Μὴ θαυμάσητε δὲ, Κύριοι, ἂν δύνασθε, τοῦ Κυρίου Πετσάλη τὴν μεγαλοῤῥήμονα δοκησισοφίαν, ὅταν ἀκούητε αὐτοῦ λέγοντος ἐν τῇ ἐκθέσει του καὶ ἐν τῇ ἀγορεύσει του· Πάντες οἱ πρὸ ἐμοῦ Ὑπουργοὶ δὲν ἤξευρον τίποτε· πάντες ἐδολιεύθησαν τὰ τῆς Παιδείας· πάντες ἀγόμενοι ὑπὸ παθῶν καὶ διασπώμενοι ὑπὸ κομματικῶν συμφερόντων, διεχειρίσθησαν τὰ τῆς Παιδείας! Καὶ, Κύριοι, ποῖοι ἦσαν οἱ πρὸ αὐτοῦ Ὑπουργοί; Ἦσαν οἱ πλεῖστοι ἄνδρες, οἵτινες καὶ εἰς Πανεπιστήμια ἐφοίτησαν, καὶ τακτικῶς ἐσπούδασαν κατὰ τοὺς τρεῖς τῆς ἐκπαιδεύσεως βαθμοὺς, καὶ ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον μείναντες Ὑπουργοὶ τὰ τῆς ἐν Ἑλλάδι Παιδείας ἐμελέτησαν. Ὁ μακαρίτης Ῥίζος, ὁ μακαρίτης Γλαράκης, ὁ μακαρίτης Κωλέττης, ὁ μακαρίτης Ἀργυρόπουλος, ὁ Σωκρατικὸς Ψύλλας, ὁ Βάρβογλης, ὁ Ζαΐμης, καὶ τοσοῦτοι ἄλλοι ἀληθῶς πεπαιδευμένοι καὶ ἐνάρετοι ἄνδρες ἐπὶ Ὄθωνος διεχειρίσθησαν τὰ τῆς Παιδείας, μετὰ δὲ τὴν ἐπανάστασιν ὁ Δεληγεώργης, ὁ Δόσιος, ὁ Νικολόπουλος, ὧν τὰ ἔργα ἔτι ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν, καὶ ὅμως ἔρχεται ὁ Κύριος Πετσάλης νὰ ῥίψῃ τὴν μομφήν του κατ’ αὐτῶν καὶ ἐν ἐπισήμῳ πρὸς τὸν Βασιλέα ἐκθέσει νὰ εἴπῃ, ὅτι οὗτοι πάντες ἦσαν ἀνίκανοι καὶ ἀκατάλληλοι καὶ ἀδαεῖς περὶ τὰ τῆς Παιδείας, αὐτὸς δὲ, καὶ αὐτὸς μόνος, ἦν ὁ κεκρυμμένος ἀδάμας, τὸν ὁποῖον παρεγνώρισεν ὁ Ὄθων, ἀπαξιώσας νὰ τὸν δεχθῇ ὡς Ὑπουργόν του. Ὅταν, Κύριοι, εἷς Ὑπουργὸς ὑποβάλλῃ ἔκθεσιν εἰς τὸν Βασιλέα, δι’ ἁβροφροσύνην τοὐλάχιστον, ὀφείλει ποσῶς νὰ μὴ προσβάλῃ τοὺς προκατόχους του. Ἂς ἔλθωμεν δὴ καὶ εἰς τὸ ἔργον τοῦ Κυρίου Ὑπουργοῦ τὸ πολυθρύλλητον, τὸ λαμπρὸν, τὸ ἀναμορφῶσον τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν. Δὲν πιστεύω, ὅτι ἡ τῆς ὁποίας ἐμνήσθη ἀναφορὰ ἐστὶν ἔργον Καθηγητοῦ, διότι δυσκολεύομαι νὰ πιστεύσω, ὅτι σήμερον Καθηγητὴς ἐν Ἑλλάδι γράφει τὸ ὑπότροφος μὲ δύο π καὶ ί δασυνόμενον, ἀλλ’ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Ὑπουργοῦ ἡ διὰ μυρίων σολοικισμῶν κεκαρυκευμένη ἀγόρευσις μαρτυρεῖ περὶ τῶν μεγάλων γνώσεών του, εἰ δ’ ἦτο δυνατὸν ν’ ἀναγνώσῃ τις τὸ ἐπὶ σκοπῷ βεβαίως καλλιγραφικώτατον γράψιμόν του, ὁποίας καὶ ὁπόσας ἀνορθογραφίας ἤθελε σημειώσει! Δὲν ἀπασχολῶ ὅμως τὴν Συνέλευσιν περὶ ταῦτα, φόβῳ μή με εἴπῃ δάσκαλον καὶ σχολαστικόν. (γέλως).

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπέχετε ἀπὸ τὸ προσωπικόν· (θόρυβος).

§72Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. ..... (θόρυβος).

§73ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Μὴ θορυβῆτε, Κύριε Πετσάλη, διότι διαβεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι οὐδὲ ἐλάχιστον τῶν ὅσων ὑμεῖς δημοσίᾳ εἴπατε περὶ τοῦ ἀδελφοῦ σας, καὶ διὰ τοῦ τύπου ἐξηνέγκατε εἰς φῶς, ὅτ’ ἐδικάζεσθε πρὸς αὐτὸν, θέλω εἰπεῖ· δὲν θέλω ποσῶς θίξει τὸν εἰς πάντας γνωστὸν ἰδιωτικόν του βίον. Ἂς ἐξετάσωμεν τὴν ἀπολογίαν τοῦ Κυρίου Πετσάλη κατὰ τὴν τοῦ λόγου του σειράν, καὶ πρῶτον θέλω ἀντικρούσει τοὺς λόγους ἐφ’ οἷς τοὺς Καθηγητὰς τῶν Γυμνασίων ὑπεβίβασεν εἰς Σχολάρχας καὶ Γραμματοδιδασκάλους. Νομίζει λοιπὸν ὁ Κύριος Πετσάλης, ὅτι, ὅστις εἶναι κατάλληλος δι’ ἀνωτέραν θέσιν, εἶναι δι’ αὐτὸ τοῦτο ἐπίσης κατάλληλος καὶ δι’ ἄλλην κατωτέραν; Νομίζει ἆρά γε, ὅτι ὁ Καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου, ὅστις κατέχει τὴν ἀνωτάτην βαθμίδα τῆς Ἐκπαιδεύσεως, εἶναι κατάλληλος, εἶναι πρόσφορος, ἵνα κάμῃ τὸν Δημοδιδάσκαλον; καὶ νομίζει, ὅτι τινὲς τῶν Καθηγητῶν ἐν τοῖς Γυμνασίοις διὰ τὰ φυσικὰ ἢ μαθηματικὰ μαθήματα, οὓς ὑπεβίβασεν, εἰσὶ καὶ κατάλληλοι ὅπως καταλάβωσι θέσιν κατωτέραν; Πᾶς κλάδος ἔχει τὴν εἰδικότητά του, ἄλλη εἶναι ἡ εἰδικότης διὰ τὰ Δημοτικὰ Σχολεῖα, ἄλλη διὰ τὰ Γυμνάσια, ἄλλη διὰ τὰ Πανεπιστήμια. Εἰ δέ τίς ποτε εἴπῃ εἴς τινα καθηγητὴν τοῦ Πανεπιστημίου σὲ διορίζω εἰς τὸν δημοτικὸν κλάδον, οὗτος δύναται νὰ εἴπῃ, χωρὶς ποσῶς νὰ ἐκπέσῃ τῆς ἐπιστημονικῆς αὑτοῦ ἀξίας, δὲν εἶμαι κατάλληλος· ἂν εἴπῃ τις πρὸς αὐτὸν νὰ ἐξετάσῃ εἰς τὴν γραμματικὴν καὶ τὴν τεχνολογίαν, δύναται ἀκινδύνως διὰ τὴν ὑπόληψίν του νὰ εἴπῃ, δὲν γνωρίζω, δὲν δύναμαι νὰ μετέλθω τὸν ἐξεταστήν· ταῦτα δὲ λέγοντος τοῦ ἐπιστήμονος, πάντως οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον προσβάλλεται ἡ ἐπ’ ἄλλοις ἱκανότης του. Ὁ Κ. Πετσάλης ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ γνωρίζῃ, ὅτι οἱ τρεῖς βαθμοὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως εἰσὶ τρεῖς εἰδικότητες, καὶ ὅτι δὲν δύναται νὰ μετατοπίσῃ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς βαθμοῦ εἰς τὸν ἕτερον διδάσκαλόν τινα, χωρὶς νὰ φέρῃ σύγχυσιν. Ἀλλὰ, πρὸς τούτοις Κύριοι, καὶ τοῦτο οὐσιωδέστατον, ὅταν πρόκειται νὰ γείνῃ, ἔστω καὶ ἡ ἐλαχίστη μεταῤῥύθμισις, ἔστω καὶ ἁπλῆ μετατόπισις Καθηγητοῦ, πρέπει αὕτη νὰ γίνηται ἐν καιρῷ προσφόρῳ καὶ εὐθέτῳ, ὡς τοιοῦτος δ’ εὐτυχῶς ἐν τῷ διδακτικῷ κλάδῳ ἐφίσταται ἡ ἐποχὴ τῶν διακοπῶν· οὐδεὶς δὲ πρόφρων ὑπουργὸς ἐπιχειρεῖ ἐν μέσῳ τοῦ ἔτους νὰ καταβιβάζῃ καὶ νὰ ἀναβιβάζῃ καθηγητὰς, διότι τοιαῦτα πράττων κλονίζει καὶ σαλεύει ὁλόκληρον τὴν ἐκπαίδευσιν, Τὸν καθηγητὴν τῶν Ἀθηνῶν ἀποστέλλει ὁ Κ. Πετσάλης εἰς Ἀγρίνιον, τὸν τῆς Λαμίας εἰς Σπάρτην. Οἰκτρὸν δὲ τὸ ἐκ τοῦ τοιούτου μέτρου ἀποτέλεσμα, Κύριοι, διότι οἱ μὲν τέσσαρες μῆνες τοῦ σχολικοῦ ἔτους παρῆλθον ἤδη, ἡ δὲ κατ’ αὐτοὺς διδασκαλία ἀπώλετο ὅλη διὰ τοὺς μαθητὰς, οἱ δ’ ἀπολειπόμενοι τέσσαρες ἢ πέντε ἄλλοι διὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ ἔτους, ἔσονται ἐπίσης χαμένοι. Οἱ πρῶτοι τέσσαρες δι’ ἐκείνους οἵτινες ἤκουσαν τοῦ διδασκάλου ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου μέχρι σήμερον, οἱ δὲ λοιποὶ δι’ ἐκείνους, οἵτινες μὲ ἄλλους καθηγητὰς θέλουσιν ἀκολουθήσει τὰ μαθήματα· ὥστε ὁ Κ. Πετσάλης μὲ μίαν μονοκονδυλιὰν κατέστρεψεν ἑνὸς ἔτους διδασκαλίαν καὶ μάθησιν. Κατήργησε, λέγει, τάξεις, καὶ κατήργησεν αὐτὰς ἐν τοῖς γυμνασίοις ἔνθα δὲν ὑπάρχει ἱκανὸς ἀριθμὸς μαθητιώντων. Καὶ, Κύριε Πετσάλη, ἀπὸ τίνος ἐποχῆς ἐν Ἑλλάδι ὑπολογίζεται ἡ ἀνάγκη τῆς διδασκαλίας ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν; Κἂν εἷς μόνον παῖς ἕλλην ὑπάρχῃ ἔν τινι τῶν διαλυθεισῶν τάξεων, ὁ εἷς οὗτος παῖς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σπουδάσῃ ἐκεῖνο πρὸς τὸ ὁποῖον καλεῖ αὐτὸν ἡ φύσις του. Ἀλλ’ ἠκούσατε Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι τόσον εὐάριθμοι οἱ εἰς τὰς καταλυθείσας τάξεις τῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις Γυμνασίων μαθηταί· ἐγὼ καὶ ἂν ὑπολογίσω πρὸς 30 μόνον μαθητὰς ἑκάστην τάξιν, αἱ δύο καταλυθεῖσαι τάξεις ἑκάστου γυμνασίου δίδουσιν ἑξήκοντα μαθητάς· ἀλλ’ ἐξ γυμνασίων κατηργήθησαν αἱ δύο ἐν ἑκάστῳ ἀνώτεραι τάξεις, τουτέστι 12 τάξεις, ὅ ἐστὶ 360 μαθηταί· 360 λοιπὸν μαθητῶν τὴν τύχην κατέστρεψεν ὁ Κύριος ὑπουργό... Ἓν ἔτος ἀπολωλὸς ἐπὶ τῆς σπουδῆς τῶν παίδων ἐστὶ ζημία ἀκαταλόγιστος, ἡ παιδικὴ ἡλικία ἐστὶν ἡλικία πολύτιμος, δὲν εἶναι δὲ ὡς ἡ ἡλικία τοῦ Κ. Πετσάλη, καθ’ ἣν οὐδὲν διαφέρει ἂν ᾖναί τις πρεσβύτερος ἢ νεώτερος κατὰ ἓν ἢ δύο ἔτη. Τί θέλουσι λοιπὸν γείνει οἱ 360 οὗτοι μαθηταὶ ῥιπτόμενοι εἰς τὰς ὁδούς; ὁ Κ. Πετσάλης ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ κάλλιον ἐμοῦ, διότι ἐγὼ οὐδέποτε διεβίωσα ὡς αὐτὸς ἐν χωρίοις, ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ λέγω, ὅτι πολλοὶ τῶν χωρικῶν, οἵτινες στέλλουσι τὰ παιδία αὐτῶν εἰς τὰ κατ’ ἐπαρχίας γυμνάσια, στέλλουσι, διὰ τὴν γειτνίασιν, πρὸς τὰ τέκνα των καὶ τὸν ἄρτον των, καὶ τὸν τυρόν των, καὶ τὰς ἐλαίας των, καὶ πλύνουσι τὰ ἐνδύματά των καθ’ ἑβδομάδα, καὶ οὕτω οἱ πτωχοὶ ἐκεῖνοι παῖδες δι’ ὀλίγης δαπάνης ἐκπαιδεύονται ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ἐνῷ ἐνταῦθα, ὡς καὶ εἰς Σύρον, Πάτρας ἢ Ναύπλιον καὶ δαπανῶν πλειόνων χρῄζουσι, καὶ, ὅπερ καὶ τὸ χείριστον, διὰ τὴν μὴ ἐπίβλεψιν τῶν γονέων, ὑπάρχει καὶ ἡ διαφθορὰ μεγαλειτέρα. 360 λοιπὸν παῖδες ῥίπτονται σήμερον ἀναλγῶς εἰς τοὺς δρόμους ὑπὸ τοῦ Κυρίου ὑπουργοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Οὕτω δὲ πολιτευόμενος νομίζετε ὅτι καλῶς ὑπηρετεῖτε τὴν πατρίδα, Κύριε Πετσάλη; Σημειώσατε δὲ Κύριοι, ὅτι πράγματι τὰ τέκνα τῶν χωρικῶν ἐκείνων εἰσὶ πολλῷ κρείττω τῶν ἐν ταῖς μεγάλαις πόλεσιν εὐπόρων, διότι τὰ ἡμέτερα ἀμελοῦσιν, ἕνεκα τοῦ ὅτι ἴσως ἀφθονώτερον παρέχομεν αὐτοῖς τὰ πρὸς διασκέδασιν καὶ ἁβρὰν δίαιταν μέσα, ἐκεῖνα δὲ ἀπὸ τοῦ ὑστερήματος τῶν γονέων των ἐκπαιδεύονται· τὰ ἡμέτερα κατ’ ἔθος μᾶλλον διδάσκονται, ἐκεῖνα δὲ ἐκ κλίσεως ἄγονται πρὸς τὴν παιδείαν. Αὐτοὶ οἱ 360 παῖδες, τῶν ὁποίων τὸ μέλλον καταστρέφεται, δὲν ἔχουσιν ἆρά γε λόγον ἵνα ζητήσωσι τὰ δικαιώματά των, ἵνα ὑψώσωσι τὴν φωνήν των κατὰ τῆς ἀδικίας; αὐτῶν οἱ πατέρες δὲν φορολογοῦνται; ὡς τοιοῦτοι δὲ δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα ἵνα ζητήσωσι λόγον παρὰ τοῦ ὑπουργοῦ; Οἱ πολῖται Κύριοι, ὅπως ἔχουσιν ἴσον τὸ δικαίωμα ν’ ἀξιῶσιν ἴσην ἀπονομὴν προστασίας, ἀσφαλείας καὶ δικαιοσύνης, οὕτως ἔχουσι τὸ δικαίωμα καὶ ν’ ἀπαιτῶσιν ἴσην διανομὴν ἐκπαιδεύσεως. Ἡ ἐκπαίδευσίς ἐστιν ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς, δὲν πρέπει λοιπὸν ν’ ἀποστερῶμεν αὐτοῦ αὐτοὺς ἐκείνους ἀπὸ τῶν ὁποίων λαμβάνομεν τὸν φόρον ἵνα ζήσωμεν ἡμεῖς· ἔχουσι τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσωσιν οὗτοι ὡς ἀντίδωρον τὸν φωτισμὸν τῶν τέκνων των. Ἀλλ’ ἔχει καὶ ἄλλο κακὸν αὐτὴ ἡ μετατόπισις· καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι οἱ καθηγηταὶ οἱ διορισθέντες θέλουσι μεταβῆ ἀμέσως εἰς τὰς ἕδρας των, πάλιν ἡ ζημία ἔσται ἀκαταλόγιστος, διότι μεταβάλλεται ἡ μέθοδος· ὁ Κ. Πετσάλης, ὅστις ὡς προεῖπον δὲν ἐσύχνασεν οὔτε εἰς σχολεῖα, οὔτε εἰς Πανεπιστήμια δὲν δύναται βεβαίως νὰ κρίνῃ περὶ διαφορᾶς μεθόδου, οὔτε περὶ ἄλλου τινὸς τοιούτου, ἂς συγχωρήσῃ ὅμως εἰς ἐμὲ τὸν διδάσκαλον νὰ τῷ εἴπω, ὅτι εἶναι δυστύχημα μέγα, τὸ πάντων ἴσως μέγιστον, εἰς τὸν μαθητὴν νὰ στερηθῇ τοῦ διδασκάλου του ἐν τῷ μέσῳ τῆς μαθήσεώς του, ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ἔτους, καὶ ν’ ἀναγκασθῇ ν’ ἀκολουθήσῃ ἄλλου παραδόσεις, ἄλλου, ὅστις ἔχει ἄλλην μέθοδον. Ἀλλ’ οἰκονομία προσγίνεται ἐκ τοῦ ληφθέντος μέτρου, λέγει ὁ Κ. ὑπουργός· ἀλλὰ πότε ἐφάνησαν φειδωλοὶ εἴτε οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, εἴτε οἱ ἔξω ὁμογενεῖς; ὁσάκις ἐζητήσαμεν παρ’ αὐτῶν χορηγίαν ἵνα προαγάγωμεν τὰ τῆς παιδείας, ἀφειδῶς δὲν προσέφερον τὰ αἰτηθέντα; Πάντες οἱ ὑπουργοὶ, οἱ προκάτοχοι τοῦ Κ. Πετσάλη, τὸ λέγω πρὸς τιμήν των, ἐμελέτησαν πῶς ν’ ἀναπτύξωσι τὴν παιδείαν καὶ πῶς νὰ τὴν μορφώσωσιν ἐπὶ τὸ βέλτιον, νῦν δ’ ἔρχεται ὁ Κ. Πετσάλης καὶ ὑβρίζων αὐτοὺς, λέγει, ὅτι δὲν ἤξευρον τί ἔκαμναν· θέλετε οἰκονομίαν; μάλιστα καὶ ἐγὼ θέλω αὐτὴν, ἡ οἰκονομία ὅμως πρέπει νὰ φέρῃ ἐπὶ ἄλλων κεφαλαίων, ἡ οἰκονομία ἣν ἐπήνεγκεν ὁ Κ. ὑπουργὸς ἠδύνατο νὰ προσγίνῃ ἡ αὐτὴ εἰς τὸ Κράτος, ἐλαττουμένου τοῦ στρατοῦ κατὰ τριάκοντα ἢ τεσσαράκοντα μόνον ἄνδρας! διότι ἕκαστος στρατιώτης ἀπαιτεῖ δαπάνην περίπου δραχμῶν χιλίων κατ’ ἔτος· κέρδος δέ τι καὶ ἄλλο μέγα ἐκ τούτου ἤθελε προκύψει εἰς τὸν τόπον, διότι αἱ περιτταὶ αὗται διὰ τὰ ὅπλα χεῖρες ἤθελον γενῆ χρήσιμοι εἰς τὴν γεωργίαν. Ἀλλ’ οὐδ’ ἐξηντλήθησαν ἔτι πάντα τὰ τοῦ Κ. ὑπουργοῦ ἐπιχειρήματα, ἓν δὲ τούτων ἐστὶ καὶ ἡ ἀνικανότης τῶν καθηγητῶν. Ἀπεχθαίνομαι Κύριοι τὴν ὕβριν ταύτην. Πῶς γὰρ οὔ; μήπως ἡ σημερινὴ κατάστασις τῆς παιδείας ἐν Ἑλλάδι εἶναι κατωτέρα τῆς καταστάσεως τοῦ 1835 καὶ 1836; ἀπὸ τῶν ἐνόντων τότε ἐσχηματίσθησαν τὰ ἓξ γυμνάσια, καὶ αὐτὸς δ’ ὁ ὑπουργὸς ὁμολογεῖ, ὅτι ἐξ ἱκανῶν καὶ εὐπαιδεύτων καθηγητῶν ἐσχηματίσθησαν τότε· σήμερον δ’ ἔχομεν πολὺ καταλληλοτέρους καὶ ἱκανωτέρους, λέγω ἐγὼ, ἵνα καταλάβωσι τὰς θέσεις. Ἀλλὰ τὸ ἀνεπαρκὲς τοῦ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως διδομένου μισθοῦ τοῖς διδάσκουσι, καὶ ὁ μέγας πρὸς τὴν παιδείαν τῶν ἔξω ὁμογενῶν ζῆλος, σύρει τοὺς κρείττονας ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος, ἔνθα καὶ μισθὸν λαμβάνουσι πλειότερον, καὶ τιμῆς ἀξιοῦνται. Αὐξήσατε τοὺς μισθοὺς αὐτῶν, ἀσφαλίσατε τὸ μέλλον των, καὶ πάντες οὗτοι θέλουσιν αὖθις εἰσρεύσει εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ὄχι, μυριάκις ὄχι, οὐδέποτε διενοήθη ὁ Κ. ὑπουργὸς τοιαῦτα πράττων νὰ βελτιώσῃ τὴν διδασκαλίαν, ἀλλ’ ἠθέλησε καὶ θέλει νὰ τοὺς συντρίψῃ, ἵνα δείξῃ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι κἄτι τι δύναται νὰ κάμῃ. Ἄλλως τε πῶς ὁ Κ. ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἄρχεται, τῆς κατὰ σύνταγμα ὑπουργείας του καταργῶν αὐθαιρέτως θέσεις νενομοθετημένας. Δὲν ἔπρεπεν ἆράγε πρὶν ἢ προέλθῃ εἰς τὸ τοιοῦτον τοῦ Προκρούστου ἔργον νὰ προκαλέσῃ νόμον ἵνα καταργήσῃ ἕτερον νόμον; ὤ! ναὶ, προτιμότερον λογίζομαι εἰ κατήργει τρεῖς ἢ τέσσαρας ἕδρας τοῦ Πανεπιστημίου, παρὰ νὰ διαλύσῃ, ἔστω καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον, σχολεῖα, καὶ γυμνάσια, διότι ἡ κατωτέρα καὶ μέση ἐκπαίδευσις ἀναγκαιότεραι τῆς ἀνωτάτης. Τὰ ἔθνη δὲν λέγονται πεφωτισμένα διότι ἔχουσί τινας σοφοὺς, τοιοῦτοι, ὀλίγοι μὲν, ὑπῆρξαν ὅμως καὶ κατὰ τὴν πλέον βάρβαρον τῆς δουλείας ἡμῶν ἐποχὴν, λέγονται δὲ πεφωτισμένα τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, ἅπερ εὐπαιδεύτους ἔχουσι τὰς κατωτέρας τῆς κοινωνίας στοιβάδας. Ἡ παιδεία ὅσον εὐρυτέρα εἶναι κατὰ τὴν βάσιν τῆς κοινωνικῆς πυραμίδος, κατὰ τοσοῦτον ἡ πυραμὶς αὕτη, ἡ τὴν πολιτείαν εἰκονίζουσα, ἀποβαίνει στερεωτέρα. Ἄλλως ὅμως ἔκρινεν ὁ Κ. ὑπουργὸς, καὶ δικαιῶ αὐτὸν, διότι ὁ Κ. Πετσάλης δὲν γνωρίζῃ τὰς θεωρίας ταύτας. Προτείνω λοιπὸν ὅτι πρέπει ν’ ἀποδοκιμασθῇ ὁ ὑπουργὸς, ὥστε ν’ ἀκουσθῇ εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι αὐτὸς ὁ ὑπουργὸς δὲν χαίρει τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν, καὶ ἑπομένως νὰ τὸν παύσῃ (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπαγορεύονται αἱ ἀποδοκιμασίαι καὶ ἐπιδοκιμασίαι· νὰ ἀποβληθοῦν οἱ ταραξίαι.

§75ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Παρεξηγήθη, λέγει, ἡ ἔκθεσίς του, οὐδόλως περὶ τούτου συμφωνῶ· ἐὰν δὲν ἤθελον μακρηγορήσει ἐπὶ πολὺ, ἤθελον σᾶς τὴν ἀναγνώσει ὁλόκληρον· παρεξηγήθη, λέγει, ἡ διάνοιά του· τοῦτο δὲν ἦτο δυνατὸν, δὲν εἶναι ἀνάγκη παρεξηγήσεως, ἀρκεῖ ἡ πρᾶξις αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἵνα καταδείξῃ τὸ ἀξιόμεμπτον· τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα ἔδωκε κατ’ αὐτοῦ ὅπλα εἰς κατάκρισιν, ὥστε οὐδεμία ὑπάρχει ἀνάγκη παρεξηγήσεως ὅπως μεμφθῇ τις αὐτόν. Ἠνάγκασε τὴν Πελοπόννησον ὅλην νὰ μὴ ἔχῃ εἰμὴ δύο μόνον γυμνάσια, καὶ ταῦτα εἰς τὰ ἄκρα τῆς Πελοποννήσου, τὸ δ’ εἰς τὸ κέντρον, τὸ τῆς Τριπόλεως, ἀπηνῶς ἐκολόβωσεν. Ἀλλ’ ἂν εἰς τὰ δύο μόνα μένοντα γυμνάσια, δι’ ἑξακοσίας χιλιάδας κατοίκων! τὸ τῶν Πατρῶν καὶ τὸ τῆς Ναυπλίας ὅλοι οἱ μαθηταὶ τῆς Πελοποννήσου συῤῥεύσωσι, πῶς καὶ ποῦ θέλουσι χωρήσει; Ἡ δὲ Στερεὰ καὶ ἡ Εὔβοια δὲν ἔχουσιν εἰμὴ ἓν, τὸ τῶν Ἀθηνῶν. Τὸ δὲ προσωπικὸν, ὅπως κατὰ μέγα μέρος κατηρτίσθη νῦν, ἐγένετο ἀκατάλληλον, αἴτιος δ’ αὐτὸς ὁ Κ. ὑπουργὸς, ὅστις κατὰ τὰς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας αὑτοῦ ὑπεβίβασε καθηγητὰς καὶ προὐβίβασεν ἄλλους· μὴ θέλων ἐγὼ νὰ προσβάλω φιλοτιμίας καθηγητῶν ὑπουργικῇ εὐνοίᾳ διατηρηθέντων παρ’ ἀξίαν, θέλω μόνον μνησθῇ καθηγητοῦ γυμνασίου τῶν λατινικῶν μαθημάτων ὃν προυβίβασε τμηματάρχην ἐν τῷ ὑπουργείῳ, ἵνα διευθύνῃ τὴν μέσην καὶ ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν! ἵνα διευθύνῃ τὸ Πανεπιστήμιον! Διὰ τοῦτο αἱ ὡραῖαι ἐκεῖναι πρὸς ἡμᾶς ἐγκύκλιοί του! ἰδοὺ αἱ συμπάθειαι! Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ προβῶ περαιτέρω· δύναται νὰ γνωρίζῃ πολὺ καλὰ τὰ λατινικὰ ὁ Κ. τμηματάρχης τοῦ Κ. ὑπουργοῦ πάντως ὅμως δὲν εἶναι καὶ ὁ ἁρμόδιος διὰ δημόσιον γραφεῖον. Πλεῖστοι κρείττονες αὐτοῦ ἂν προσεκαλοῦντο νὰ γίνωσι τμηματάρχαι, ἢ γενικοὶ γραμματεῖς, ἤθελον ἀποποιηθῇ, διότι ἡ διοικητικὴ ὑπηρεσία τοῦ γραφείου, τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως μάλιστα, ἀπαιτεῖ ἄλλας γνώσεις, συνωδευμένας μετὰ μακρᾶς πείρας καὶ ἀκριβοῦς γνώσεως τῶν προσώπων καὶ τῶν πραγμάτων. Ἐπεκαλέσθη ὁ Κ. ὑπουργὸς ἐπιστολὰς συγχαρητηρίους ὑποβιβασθέντων καθηγητῶν· ἀλλὰ Κύριοι, γνωρίζετε πρῶτον τί σημαίνουσιν αὐτὰ τὰ ἐκμαρτύρια; οἱ δυστυχεῖς οὗτοι τὸν ἀπηωρημένον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὑτῶν πέλεκυν τοῦ Κ. ὑπουργοῦ φοβούμενοι, ἔγραφον πρὸς αὐτὸν ἵνα μὴ τοὺς στερήσῃ τὸ ψωμί των, ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐχλεύαζον αὐτὸν ὄπισθεν, αὐτοῦ· ναὶ, Κ. ὑπουργὲ, ἐχλεύαζον ὑμᾶς ἂν καὶ σᾶς ἔστελλον ἐπαινετικὰς ἐπιστολάς. Ἄλλως Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ἐπὶ τοσοῦτον καταπεπνιγμένην τὴν ἐν αὐτοῖς φωνὴν τῆς φιλοτιμίας, ὥστε νὰ ὑποθέσω ὅτι οἱ ὑβρισθέντες διὰ τοῦ ὑποβιβασμοῦ των ἐπῄνουν τὸν Κ. ὑπουργόν. Ἐγὼ τοὐλάχιστον, ἂν ἤμην εἰς τὴν θέσιν του, ἤθελον ἀμέσως προκαλέσῃ τὴν παῦσιν τοῦ τοσοῦτον φαύλου διδασκάλου ἐκείνου, ὅστις τὸν ὑβριστὴν αὑτοῦ κολακεύει. Ἀλλ’ ἆρά γε καὶ ἡ τηλικαύτη τοῦ Κ. ὑπουργοῦ πρὸς τοιούτους ἐπαίνους εὐπιστία δὲν εἶναι φαινόμενον ἄξιον σημειώσεως; Προσέθετο ὁ Κ. Πετσάλης ὅτι ἐν ἄλλοις τισὶ γυμνασίοις οἱ καθηγηταὶ δὲν ἐδέχοντο νὰ συνυπηρετήσωσιν. Ἀληθῶς ἐν πολλοῖς τούτων εἰσέφρησεν ἡ ἔρις, ἀλλ’ αὕτη ἦτο ἡ ἀσθένεια τοῦ παρελθόντος συστήματος τοῦ Ὄθωνος, ὅστις ὡς ὑπέρτατον τῆς κυβερνήσεώς του δόγμα εἶχε τὸ διαίρει καὶ ἄρχε, divide et impera, ἤθελεν ἐν πάσῃ ὑπηρεσίᾳ τὴν διαίρεσιν, ὅπως ἐκτελῇ τοὺς ὀλεθρίους σκοπούς του· ἀλλὰ διά τινας καθηγητὰς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἤθελον νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς θέσεις των, ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ ἐν μέσῳ τοῦ ἔτους καὶ μετὰ τοσαύτης ζημίας τῶν μαθητῶν, ἡ γενικὴ αὕτη τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἀναστάτωσις; Ποίαν δὲ ἰδέαν περὶ τῆς δικαιοσύνης ἣν ἐτήρησεν ὁ Κ. ὑπουργὸς εἰς τὰς πράξεις του ταύτας θέλετε συλλάβει, ὅταν εἴπω ὑμῖν, ὅτι ὁ Καθηγητὴς ἐκεῖνος, οὗ ἐπὶ χεῖρας κρατῶν ἐπεδείκνυε τὴν φυλλάδα, τὴν πλήρη ἀνορθογραφιῶν καὶ σολοικισμῶν καὶ παραλογισμῶν, ὡς εἶπεν αὐτὸς ὁ Κ. Πετσάλης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἐγὼ οὐδόλως διῆλθον αὐτὴν, ὁ καθηγητὴς ἐκεῖνος διετηρήθη καὶ εἶναι ἔτι καὶ νῦν καθηγητὴς τῶν ἐμπορικῶν μαθημάτων ἐν τῷ Γυμνασίῳ τῆς ἐμπορικωτάτης πόλεως τῆς Ἑλλάδος, πόλεως ἥτις ἔχει ἕνα τῶν πλέον διακεκριμένων ἐπὶ παιδείᾳ καὶ ἀρετῇ δικηγορικὸν σύλλογον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἠδύνατο οὐχὶ ἕνα ἀλλὰ πολλοὺς νὰ εὑρῇ ὁ Κ. ὑπουργὸς ἀντικαταστάτας εἰς τὰ μαθήματα ἐφ’ ἃ τέτακται ὁ ἀδαὴς γραμμάτων καὶ ἐπιστήμης καθηγητὴς ἐκεῖνος; Μήπως δ’ ἔλειπον τὰ νόμιμα μέσα τῷ Κυρίῳ Ὑπουργῷ ὅπως ἐπαναφέρῃ τὴν σύμπνοιαν καὶ τὴν τάξιν μεταξὺ τῶν διχοστατούντων Καθηγητῶν; μήπως ὁ νόμος δὲν προβλέπει τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν εἷς Καθηγητὴς δὲν θέλει νὰ μεταβῇ εἰς τὴν θέσίν του; Διάταξον, Κύριε Ὑπουργὲ, διάταξον καὶ ἐπιτίμησον αὐτόν· ἀλλὰ γνωρίζουσιν οἱ ἀπειθοῦντες, ὅτι συχνάζοντες εἰς τὴν αὐλήν σου καὶ περιποιούμενοί σε, ἠδύναντο νὰ παρατείνωσι τὴν παράνομον διαμονήν των ἐνταῦθα, καὶ νὰ λάβωσι μετάθεσιν. Ἐὰν ὅμως τὸ Ὑπουργεῖον ἠπείλει, τότε ἤθελον πάντες μεταβῆ εἰς τὰς θέσεις των. Ἀνέφερεν ἡμῖν καί τινας Καθηγητὰς, ὡς ἕνα δὲ τούτων καὶ τὸν Κύριον Πρεζάνην, ὅστις εἶναι καὶ πληρεξούσιος, διὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ ὁποίου ἐδέησεν, εἶπε, νὰ διαλυθῇ τὸ Γυμνάσιον Μεσολογγίου κατὰ δύω τάξεις· ἀλλὰ δὲν ἦτο ἆρά γε δυνατὸν, εὔκολον μάλιστα, νὰ γείνῃ ἄλλως διόρθωσις τοῦ πράγματος; Ἐὰν ἔλεγε π. χ. εἰς ἕνα τῶν ἐνταῦθα Καθηγητῶν, ἐπειδὴ ὁ Κύριος Πρεζάνης εἶναι πληρεξούσιος, εἶναι δ’ ἀνάγκη τούτου ἕνεκα νὰ μένῃ ἐν Ἀθήναις, σὲ παρακαλῶ, ὕπαγε ν’ ἀναπληρώσῃς αὐτὸν εἰς Μεσολόγγιον μεχρισοῦ λήξωσι τῆς Συνελεύσεως τὰ ἔργα, ἐν Ἀθήναις δὲ εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ προσωρινῶς μετατιθεμένου Καθηγητοῦ νὰ μείνῃ ὁ Κύριος Πρεζάνης. Τοιουτοτρόπως συνεβιβάζετο καὶ ἡ ἐντολὴ τοῦ Κυρίου Πρεζάνη, καὶ ἡ περικλεὴς καὶ ἡρωϊκὴ πόλις τοῦ Μεσολογγίου δὲν ἤθελε στερηθῆ τοῦ Γυμνασίου της. Ἀλλ’ ἦν πεπρωμένον φαίνεται τὸ Μεσολόγγιον νὰ πάθῃ ὑπὸ Ἕλληνος Ὑπουργοῦ μετὰ τεσσαράκοντα ἔτη, καταστροφὴν διανοητικὴν ὁμοίαν τῇ ὑλικῇ, ἣν ἔπαθεν ὑπὸ τοῦ Ἰβραΐμη. Ἐπέπρωτο νὰ κολοβωθῇ τὸ Γυμνάσιόν του, ὡς ἐκολόβωσαν αἱ σφαῖραι τοῦ ἐχθροῦ τὰ τείχη του, ἅπερ κεῖνται ἐρείπια εἰς μνημόσυνον ἀκηράτου δόξης. (εὖγε, εὖγε!). Ὡς ἐπίμετρον δὲ τῆς καλῆς ῥυθμίσεως τῶν ἐκπαιδευτηρίων ἐπέφερεν ὁ Κύριος Ὑπουργὸς, ὅτι μ’ ὅσας ἔκαμε μεταῤῥυθμίσεις, ἠναγκάσθη νὰ διατηρήσῃ ὡς Καθηγητὰς Γυμνασίων δύο φοιτητὰς τοῦ Πανεπιστημίου· καὶ ταῦτα ἔλεγεν, ἐνῷ ἀπέλυσε τῆς ὑπηρεσίας δύω τῶν δοκιμωτάτων Καθηγητῶν, τὸν Κύριον Γκινάκαν καὶ τὸν Κύριον Ζαχαρίαν Παναγιωτίδην, ἀντ’ αὐτῶν δὲ ἐκράτησε τοὺς δύο ἐν λόγῳ φοιτητάς. Δύο μισθοὺς πληρόνει οὕτως, εἰς μὲν τοὺς παυθέντας σύνταξιν ἴσην τῷ μισθῷ των σχεδὸν, εἰς ἣν ἔχουσι δικαίωμα ἕνεκα τῆς πολυχρονίου ὑπηρεσίας των, μισθὸν δὲ καὶ εἰς τοὺς ἀντικαταστάτας των φοιτητάς. Δύο δ’ ἄλλα καὶ εἰς τούτους κακὰ προσγίνονται, κατ’ ἐμὲ, ἐκ τοῦ μέτρου τούτου, πρῶτον ὁ Κύριος Ὑπουργὸς ἔθετο εἰς τὰς ἕδρας Καθηγητὰς ἀνικάνους, καὶ δεύτερον εἰς αὐτοὺς τούτους γίνεται ἐπιζήμιος, διότι διέκοψαν τὰς σπουδάς των. Νὰ πιστεύσω, ὅτι καὶ τοῦτο ἐξ ἁπλῆς κουφότητος ἔπραξε, καὶ ὄχι μετὰ σκοποῦ; Ὅταν, Κύριοι, ἀναφέρω ὑμῖν καὶ ἄλλας πράξεις τοῦ Κυρίου Ὑπουργοῦ, ὅταν σᾶς εἴπω, ὅτι ἔκαμεν ἕνα ὑπηρέτην του ὑπότροφον, τότε βέβαια θέλετε ἰδεῖ, ὅτι οἱ ἀγαθοὶ σκοποὶ κάθηνται μόνον ἐπὶ τῶν χειλέων τοῦ Κυρίου Πετσάλη, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ εἰς τὴν καρδίαν του ἐμφωλεύουσι.

§76ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ποῖον ὑπηρέτην του;

§77ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Δὲν ἐπληροφορήθην τὸ ὄνομά του, ἐν τῇ Συνελεύσει μοὶ διεβίβασεν εἷς συνάδελφος τὸ γεγονὸς τοῦτο ταύτην τὴν στιγμήν· ἂς φέρῃ ὁ Κύριος Ὑπουργὸς τὸν κατάλογον τῶν ὑποτρόφων, ἐγὼ δὲ πληροφορηθεὶς τ’ ὄνομα τοῦ ὑπηρέτου του θέλω σᾶς τὸ δείξει ἐν αὐτῷ τῷ καταλόγῳ.

§78Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἔπρεπε νὰ τὸ πληροφορηθῇς, ἐὰν ἦσαι τίμιος· ἀλλοίμονον εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἐὰν ἔχῃ τοιούτους Καθηγητάς· εἶσαι ὁ καθρέπτης τοῦ Πανεπιστημίου.

§79ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Δέχομαι τὸν ἔπαινον, οἱ Καθηγηταὶ ἔχουσι παῤῥησίαν, εἰμὶ δ’ ἀντιπρόσωπος τῆς Παιδείας ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ καθῆκον ἔχω ὑπὲρ πάντα ἄλλον νὰ προστατεύσω τὴν Παιδείαν καπηλευομένην.

§80Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὴν ὑβρίζεις τὴν Παιδείαν, καὶ διὰ τοῦτο σὲ διώκουν.

§81ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἔπρεπε τῳόντι ν’ ἀποδιωχθῶ, ἂν εἶχον ἐπὶ τῆς ῥάχεώς μου ἓν τῶν ἐγκλημάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα καλῶς γνωρίζει ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως.

§82ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Οἱ Καθηγηταὶ ἤθελον νὰ σὲ ἀποδοκιμάσουν.

§83ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Οἱ Καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου ὅπως πράγματι δείξωσιν ὁπόσον μ’ ἐκτιμῶσι, καὶ τὴν διαγωγήν μου ἐν τῇ Συνελεύσει ἐπιδοκιμάζουσι, μοὶ ἔκαμαν ἐσχάτως ἀκόμη τὴν τιμὴν καὶ ὑποψήφιον Κοσμήτορα τῆς Νομικῆς Σχολῆς νὰ μὲ ψηφίσωσι, καὶ μέλος τῆς Ἀκαδημιακῆς Συγκλήτου νὰ μ’ ἐκλέξωσιν· ἡ ψῆφός των ἀπαντᾷ ἀντ’ ἐμοῦ.

§84Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐγώ θὰ κάμω πρότασιν, διότι σὺ μὲ τὸν Δραγούμην γράφετε τὰ ἄρθρα ἐκεῖνα εἰς τὴν Κλειώ.

§85ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἀπὸ τῶν συκοφαντῶν μετὰ βδελυγμίας ἀποστρέφω τὸ πρόσωπόν μου. Ἔξεστι Κλαζομενίοις ἀσχημονεῖν.

§86ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Εἶναι ἄξιον λύπης, Κύριε Πρόεδρε, ἄνθρωποι λόγιοι νὰ προξενοῦν σκάνδαλα.

§87ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Προξενεῖ σκάνδαλον ὁ βεβηλώσας, οὐχὶ δέ ποτε ὁ καταδεικνύων τὴν βεβήλωσιν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἔκαμεν εἰς τὸν Ναὸν τῆς Παρθένου Ἀθηνᾶς· πρὸς τοῦτο εἰμὶ ἀντιπρόσωπος ἐνταῦθα, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ λέγωμαι ἀντιπρόσωπος τοῦ Πανεπιστημίου, χρεωστῶ νὰ ὑπερασπισθῶ τὴν Παιδείαν κατὰ παντός, ὅστις βλάπτει αὐτήν. Ἔχει κακῶς, λέγουσιν, ἡ ἐκπαίδευσις· ναὶ, ἔχει κακῶς, διότι ἐκεῖνοι, οἵτινες εἰσιν ἱεροφάνται τῆς παιδείας καὶ τῆς μαθήσεως ἀποινεὶ ῥίπτονται εἰς τὰς ἀγυιάς· ναὶ, ἔχει κακῶς ἡ ἐκπαίδευσις, διότι δὲν ἀποδίδεται εἰς αὐτὴν ἡ προσήκουσα θέσις, ἀλλὰ μεταχειριζόμεθα τοὺς διδασκάλους ὡς εἵλωτας, προσφερόμεθα πρὸς αὐτοὺς μετὰ περιφρονήσεως· ναὶ, ἔχει κακῶς ἡ παιδεία, ὡς καὶ ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν, διότι καὶ πρὸς τοὺς ἱερεῖς ὅπως καὶ πρὸς τοὺς διδασκάλους πολιτευόμεθα.

§88ΤΙΝΕΣ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου.

§89ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ὅταν ἀφίνητε τὴν τύχην τοῦ Καθηγητοῦ εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου Ὑπουργοῦ, εἰς τὰς συμπαθείας ἢ ἀντιπαθείας τούτου ἢ ἐκείνου, ὤ! τότε βεβαίως θέλει ἔχει κακῶς ἡ ἐκπαίδευσις, διότι πολλάκις περιέρχονται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι καταστρέφουσι τῶν προκατόχων των τὰ καλὰ ἔργα· ὅ,τι πεπαιδευμένοι καὶ καλοὶ Ὑπουργοὶ πράξουσι, τοῦτο ἔρχεται τὴν ἐπιοῦσαν εἷς ἄλλος Ὑπουργὸς ἀδέξιος καὶ τὸ καταστρέφει. Εἶναι ὅπως νὰ ἔχητε ἓν ὡρολόγιον Ἀγγλικὸν λεπτότατον χρῇζον ἐπισκευῆς τινος, ἀλλ’ ἀντὶ νὰ δώσητε αὐτὸ εἰς ἕνα καλὸν ὡρολογοποιὸν, τὸ δίδετε εἰς ἕνα γύφτον νὰ τὸ διορθώσῃ. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, σᾶς προτείνω· ἐπειδὴ εἶναι Συνταγματικὸν δικαίωμα τοῦ Βασιλέως ὁ διορισμὸς καὶ ἡ παῦσις τῶν Ὑπουργῶν, ἐπειδὴ δὲν εἴμεθα πλέον ἁρμόδιοι νὰ ῥίψωμεν ἡμεῖς τὸν Ὑπουργὸν τοῦτον, διότι ἂν εἴμεθα ἤθελον σᾶς φέρει πρότασιν ῥητὴν ν’ ἀντικατασταθῇ ὁ Ὑπουργὸς οὗτος, διὰ τοῦτο προτείνω ὑμῖν ν’ ἀποδοκιμάσωμεν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως διὰ τὰς πράξεις αὑτοῦ, τοῦτο δὲ θέλει ἠχήσει εἰς τὰ ὦτα τοῦ Βασιλέως, καὶ θέλει σπεύσει νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ· οὕτω δὲ ἡ πρώτη Κυβερνητικὴ πρᾶξις, τὴν ὁποίαν θέλει κάμει ὁ Γεώργιος, θέλει εἶσθαι τὸ νὰ ἐξαλείψῃ τὴν μνήμην τῆς μόνης καλῆς πράξεως τὴν ὁποίαν ἐντὸς ὅλης τριακονταετίας ἔκαμεν ὁ Ὄθων καὶ ἔτυχε νὰ ἐπαινεθῇ, οἱ πάντες ἐπεκροτήσαμεν τότε ἐπὶ τῇ ἀποτυχίᾳ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ Κανάρη, διατὶ δέ; διότι τὸν Κ. Πετσάλην προὔτεινεν ὑπουργόν.

§90ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Κύριοι Πληρεξούσιοι! τὸ προκείμενον ζήτημα εἶναι λίαν σπουδαῖον καὶ ἠχεῖ εἰς τὴν καρδίαν παντὸς Ἕλληνος· ποῖος Ἕλλην δὲν εἶναι ἐνθουσιασμένος διὰ τὴν Παιδείαν; ποῖος Ἕλλην δὲν δαπανᾷ καὶ τὸ τελευταῖον λεπτόν του διὰ τὴν Παιδείαν; δὲν πρόκειται σήμερον νὰ καταργηθῇ ἡ Παιδεία, ἀλλὰ μόνον, ἐὰν ὁ Κ. Ὑπουργὸς καλῶς ἢ κακῶς ἔπραξε. Δὲν πιστεύω ὁ Κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας νὰ ᾖναι ἐξ ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ λείψουν τὰ φῶτα ἀπὸ τὴν Πατρίδα τῶν φώτων. Πιστεύω, Κύριοι, ὅτι ὁ προλαλήσας συνάδελφός μου λίαν παρεξετράπη διαπραγματευόμενος τὸ ζήτημα τῆς Παιδείας, τὸ ὁποῖον ἔφερεν εἷς Καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου ἀπέναντι ἑνὸς ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας· ἔπρεπε μοῦ φαίνεται ὁ ἔντιμος συνάδελφός μας νὰ δείξῃ περισσότερον σεβασμὸν καὶ διὰ τὴν Παιδείαν καὶ διὰ τὴν θέσιν του, καὶ οὐδέποτε νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸν ἑαυτόν του νὰ προσβάλῃ ἕνα Ὑπουργὸν ὡς ἀγύρτην καὶ ἀμαθῆ· διότι ὅστις προσβάλλει ἐνώπιον τοῦ μεγάλου τούτου Συνεδρίου τοῦ ἔθνους τὸν ὁμότιμόν του, βεβαιωθῆτε, Κύριοι, ὅτι δὲν προσβάλλει τὸν ὁμότιμόν του, ἀλλὰ τὸν ἴδιον ἑαυτόν του· διότι ἕκαστος ἐξ ἡμῶν πρὸ πάντων ὀφείλει νὰ σέβηται ἑαυτόν· ὅταν πράττῃ τι, ὅταν ψηφοφορῇ, πρέπει πρῶτον νὰ εἰσέρχεται ἐν ἑαυτῷ, νὰ ἐξετάζῃ τὸν ἑαυτόν του, ἂν ἁρμόζῃ εἰς αὐτὸν νὰ τὸ πράξῃ. Εἶναι, παρακαλῶ, ἔντιμε συνάδελφε καὶ Καθηγητὰ τοῦ Συνταγματικοῦ καὶ ἐθνικοῦ καὶ δὲν ἠξεύρω πόσων ἄλλων Δικαίων, εἶναι κοινοβουλευτικὸν καὶ ἔντιμον, ἠκούσθη ποτὲ εἰς κανὲν κοινοβουλευτικὸν σῶμα ν’ ἀναβῇ τὸ βῆμα τῆς Πατρίδος ἕνας Πληρεξούσιος ἢ Βουλευτὴς, ἕνας Καθηγητὴς καὶ νὰ ὑβρίσῃ κατὰ πρόσωπον ὡς ἀμαθῆ ἕνα ὑπουργόν; Οὐδέποτε Κύριοι, δὲν θέλω νὰ δικαιολογήσω τὸν Κ. Πετσάλην· ὁ Κ. Πετσάλης εἶναι γνωστὸς, ἡ ἱστορία ἑκάστου εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι γνωστὴ καὶ ἀναγινώσκεται παρὰ πάντων ἐὰν ἔβαλε τὸν πόδα εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἂν ἐφάνη δημοσιογράφος, ἄριστος ῥήτωρ, ἂν ᾖναι ἄνθρωπος πνεύματος, ἂν ἐφάνη ἄριστος δικηγόρος, αὐτὰ τὰ γνωρίζει ἡ Ἑλλὰς, δὲν περιμένει νὰ τὰ μάθῃ ἀπὸ τὸν κ. Σαρίπολον, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ φράσις.

§91ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Τὸ ζήτημα εἶναι, ὄχι τί πρᾶγμα εἶναι ὁ Κ. Πετσάλης, ἀλλ’ ἂν ἔπραξε καλῶς ἢ κακῶς.

§92ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου Κ. Σαρίπολος ἀνέφερε τὸν μέγαν φιλόσοφον τῆς Ἀρχαιότητος Σωκράτην διαλεγόμενον μετά τινος καὶ ἀναδεικνύοντα αὐτὸν ἀμαθῆ, καὶ ἑπομένως ἠθέλησε νὰ ῥίψῃ αὐτὸν τὸν μῶμον κατὰ τοῦ Κ. Πετσάλη· πολὺ καλὰ, εἶναι κύριος νὰ πράτῃ καὶ νὰ λέγῃ ὅ,τι θέλει, καὶ νὰ ἀναβιβάσῃ τὸν ἑαυτόν του εἰς σοφὸν ἄνδρα· ἀλλ’ ὁ Κ. Σαρίπολος, ὅστις τόσον ἐβάθυνεν εἰς τὴν φιλοσοφίαν καὶ τὴν ἀρχαιότητα, καὶ ὅστις γινώσκει καὶ συνέγραψε πολλὰ, διατὶ νὰ λησμονήσῃ τὸ «εἰς οὐδὲν ἡ μάθησις»; τὰ πολλὰ γράμματα ἀναδεικνύουν τὸν μέγαν ἄνδρα; τὸν ἱκανὸν Ὑπουργόν; ἢ μήπως οἱ ἐκλεχθέντες ὑπουργοὶ πρὸ τοῦ Κ. Πετσάλη εἶναι οἱ ἄριστοι πάντων, καὶ τέλος πάντων ἂν ἦσαν ἄκρως πεπαιδευμένοι καὶ σοφοὶ ἄνδρες, ποῦ εἶναι οἱ καρποὶ τῶν μεγάλων τούτων ἀνδρῶν; εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται ἡ Παιδεία; σὺ ὁ ἴδιος κ. Σαρίπολε τὸ ὡμολόγησες, θὰ εἰπῇ λοιπὸν ὅτι ἂν ἐγνώριζον γράμματα, ἐφάνησαν ἀνίκανοι ὑπουργοὶ, ἂν δὲν ἐγνώριζον, τότε ὁ Κ. Πετσάλης εἶναι ὁ καλλίτερός των. Τέλος, Κύριοι, τί σᾶς λέγει; βεβαιωθῆτε ὅτι δὲν παρακινοῦμαι ἀπὸ καμμίαν ἀφορμὴν, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἀλήθειαν (θόρυβος), ἠμπορεῖτε νὰ γελᾶτε, Κ. Σαρίπολε, καὶ μόνος σας.

§93ΠΟΛΛΟΙ. Κ. Πρόεδρε, αὐτὰ εἶναι ἐκτὸς τοῦ προκειμένου.

§94ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ἔρχομαι εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μου Σαριπόλου, ὅτι οἱ καθηγηταὶ, οἱ ὁποῖοι ἀπεβλήθησαν τῶν σχολείων αὐτῶν καὶ ἀπεστάλησαν νὰ διδάσκουν τὰ κατώτερα μαθήματα, αὐτοὶ, λέγει, δὲν εἶναι ἱκανοὶ νὰ διδάξουν κατώτερα μαθήματα, διότι ἀφοῦ δὲν ἦσαν ἱκανοὶ νὰ διδάξουν ἀνώτερα, δὲν δύνανται οὔτε κατώτερα, ἐπειδὴ ἡ ἐπιστήμη εἶναι μία ἅλυσις, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν εἴπω, ὅτι ὁ μὴ δυνάμενος νὰ διδάξῃ Ἡσίοδον καὶ Ὅμηρον καὶ Πίνδαρον, ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἱκανὸς νὰ διδάξῃ τὸν Ξενοφῶντα. Καλλίτερον εἶναι, Κύριοι, νὰ ᾖναι ὀλιγώτερα τὰ γυμνάσια, καὶ καλῶς διωργανωμένα καταρτισμένα διὰ νὰ ἀποφέρουν ἀγλαοὺς καρποὺς, παρὰ πολλὰ καὶ νὰ μὴ ἀποφέρουν τίποτε.

§95ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ. Ἡ ἐπαρχία σας εἰς ποῖον γυμνάσιον ὑπάγεται, Κ. Πανταλέων;

§96ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ὑπάγεται εἰς τὰ γυμνάσια τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἔχω δικαιώματα ἴσα μὲ σὲ νὰ ὁμιλήσω, διότι καὶ ἐγὼ ἐπολέμησα διὰ τὴν ἐλευθερίαν. Σᾶς βεβαιῶ, ὅταν ἤκουσα τὸν Κ. Σαρίπολον, ἐνόμισα ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κατέστρεψε τὴν παιδείαν, διέλυσεν ὅλα τὰ γυμνάσια τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὕστερον μόλις ἠδυνήθην νὰ πιστεύσω ὅτι δὲν ἔκαμε παρὰ μόνον ἀπὸ 5 Γυμνάσια περιώρισε τὰ μαθήματα, διότι δὲν εἶχον καθηγητὰς καὶ διδασκάλους· τὶ σᾶς λέγει ὅμως; ὅτι δὲν θέλω νὰ πειράξω τὴν παιδείαν, εἶμαι καὶ ἐγὼ θιασώτης τῆς Παιδείας, καὶ εἶμαι πολὺ πρόθυμος νὰ διορίσω καθηγητάς. Ποῖον Γυμνάσιον περιωρίσθη; τῶν Καλαμῶν; φέρετε καθηγητὰς, καὶ ἀμέσως ἀναπληροῦνται οἱ καθηγηταί του. Ὁ κ. Σαρίπολος νομίζω εἶπεν, ὅτι ὅλοι ἔχουν τὰ αὐτὰ δικαιώματα, ὅτι ὅλοι οἱ ὁμογενεῖς συντρέχουσι· μάλιστα, ἀλλὰ δὲν ἔχει καὶ τὸ δικαίωμα πᾶς τις νὰ διατάξῃ νὰ γείνῃ καὶ ἓν σχολεῖον εἰς τὴν ἐπαρχίαν του· πρέπει αὐτὸς ὁ πολίτης νὰ εὐχαριστῆται κατὰ τὰς ἀρχὰς, κατὰ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις λαμβάνει ὡς πρὸς τὴν παιδείαν, καὶ δὲν πρέπει ἕνεκα τούτου νὰ παραπονοῦνται, οἱ ὁμογενεῖς, μάλιστα, ὅσοι θέτουν τὸν ὀβολόν των εἰς τὰ Σχολεῖα, ἀλλ’ οὐχὶ νὰ ὑπερισχύσῃ ἡ ἡμιμάθεια· Κύριοι, δὲν γνωρίζετε ὅτι εἶναι καλλίτερον νὰ μὴ διδάσκηταί τις διόλου, παρὰ νὰ διδάσκηται κακῶς; ὅτι πρέπει κανεὶς νὰ ἀρχίζῃ νὰ διδάσκηται ἀπὸ διδάσκαλον τέλειον καὶ ἱκανὸν, διὰ νὰ λαμβάνῃ τὰ πρῶτα μαθήματα τέλεια; δὲν γνωρίζετε ὅτι ἕνας μαθητὴς, ὅταν φοιτᾷ εἰς ἓν Γυμνάσιον καὶ δὲν εὑρίσκῃ διδασκάλους ἱκανοὺς καὶ καταλλήλους, αὐτὸς κατατρίβει τὸν καιρόν του ματαίως καὶ ἀφανίζεται; λοιπὸν δὲν εἶναι πολὺ προτιμώτερον εἰς ἕνα μαθητὴν διὰ νὰ φοιτᾷ εἰς ἓν Σχολεῖον τελειότερον, νὰ κάμῃ μικράν τινα θυσίαν, ἀπερχόμενος εἰς μίαν Ἐπαρχίαν πλησιεστέραν, καὶ νὰ σπουδάζῃ καταλλήλως; Καὶ διατὶ σᾶς παρακαλῶ, ἀναχωροῦν οἱ ἄνθρωποι εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ Γερμανίαν; διατὶ δὲν τελειοποιοῦνται ἐδῶ; καὶ ἐνῷ εἷς μαθητὴς ἀναχωρεῖ ἀπὸ τὴν πατρίδα του καὶ μεταβαίνει εἰς ἄλλον τόπον διὰ νὰ εὕρῃ τελειοτέραν διδασκαλίαν, εἶναι τάχα κακὸν νὰ μεταβῇ ἀπὸ μίαν ἐπαρχίαν εἰς ἄλλην, διὰ νὰ μεταβῇ εἰς ἓν Γυμνάσιον τελειότερον, διὰ νὰ φοιτήσῃ εἰς τὰς 2 ἀνωτέρας τάξεις τοῦ Γυμνασίου; Εἶναι κακὸν τοῦτο; Δὲν πρέπει τὰ πάντα νὰ κατηγορῶμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάζωμεν τὰ πράγματα εἰς τὴν ἀληθῆ αὐτῶν κατάστασιν ὅταν ἕνας ὑπουργὸς πράττῃ τι καλὸν καὶ ὠφέλιμον διὰ τὴν πατρίδα, πρέπει νὰ τὸν ἐνθαῤῥύνωμεν, καὶ ὄχι ἀπὸ τυφλὸν πάθος νὰ τὸν κατακρίνωμεν. Μήπως, Κύριοι, τὸ διάταγμα αὐτὸ κατήργησε τὰ Γυμνάσια αὐτά; ὄχι· προσωρινῶς περιώρισε τὴν διδασκαλίαν, διότι δὲν εὑρίσκονται κατάλληλοι καὶ ἱκανοὶ νὰ διδάξωσι. Καὶ ποῖα μέτρα, λέγουν, ἐλάβετε διὰ νὰ καταρτίσητε τοὺς κλάδους; Καὶ εἶναι ὑπεύθυνος ἕνας ὑπουργὸς διὰ τὰ ἁμαρτήματα τῶν ἄλλων; τὶ μέτρα ἔλαβον οἱ θαυμάσιοι ἐκεῖνοι ὑπουργοὶ διὰ νὰ ἑτοιμάσουν διδασκάλους καὶ καθηγητάς; Αὐτὰ, Κύριοι, ἦτο ἑπόμενον νὰ γείνουν ἀπὸ ἓν σύστημα ἀντεθνικὸν καὶ καταχθόνιον, τὸ ὁποῖον κατέπνιγε καὶ τὸν κλάδον τῆς παιδείας, καθὼς καὶ πολλὰς ἄλλας ἐλευθερίας. Ἴσως, Κύριοι, ἐδυνάμην νὰ ἔμβω εἰς λεπτομερεστέρας ἀναπτύξεις ὡς πρὸς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ Κ. Σαριπόλου, ἀλλὰ περαίνω τὸν λόγον μου, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ κατατρίβω τὸν καιρὸν, διότι θεωρῶ ἀηδέστατον πρᾶγμα, παρὰ τὸ νὰ ἐπανέρχεταί τις εἰς τὰ προειρημένα· λέγω ὅμως ὅτι ἄνευ οὐδενὸς αἰσθήματος ἀντιπαθείας ἢ συμπαθείας, ὅτι τὸ μέτρον τὸ ληφθὲν ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν εἶναι μέτρον καταστρεπτικὸν διὰ τὴν παιδείαν· δὲν πρέπει ὁ ἦχος αὐτὸς νὰ πλήττῃ τὴν ἀκοήν μας· πιστεύω μάλιστα ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις εἰσάγει εἰς τὴν πατρίδα του τὴν παιδείαν τελειοτέραν καὶ μᾶλλον ἀναπτυγμένην, ἐκεῖνος ὠφελεῖ τοὺς μαθητὰς, τὴν Πατρίδα, ἐνῷ ἐκεῖνος ὅστις δι’ ἐσωτερικὴν πολυτέλειαν καὶ ἐπίδειξιν συσταίνει σχολεῖα καὶ ἄλλα σχολεῖα καὶ Γυμνάσια, χωρὶς νὰ φροντίζῃ, ὥστε νὰ ᾖναι αὐτὰ τέλεια, νὰ ὑπάρχουν καθηγηταὶ τέλειοι καὶ πεπαιδευμένοι νὰ διδάσκουν τὴν νεολαίαν, ὁ τοιοῦτος βλάπτει τὴν Πατρίδα, διότι ἀναγκάζει τὴν νεολαίαν νὰ χάνῃ τὸν πολύτιμόν της καιρὸν, καὶ πᾶς πατὴρ φιλότιμος ἤθελε προτιμήσει νὰ στερηθῇ ἓν μέρος τῆς καταστάσεώς του διὰ νὰ στείλῃ τὸν υἱόν του εἰς ἓν Γυμνάσιον τελειότερον διὰ νὰ ἐκπαιδευθῇ καλῶς, παρὰ νὰ κατατρίβῃ τὸν καιρόν του εἰς ἡμιμάθειαν, διότι οὐδέποτε θέλει τελειοποιηθῇ. Νομίζω λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι χωρὶς νὰ ἐκλάβῃ τις ὅτι ἐγὼ ἔρχομαι ἀπὸ καμμίαν ἀφορμὴν νὰ κεντίσω τὸν προλαλήσαντα, λέγω μόνον ὅτι δὲν θεωρῶ αὐτὸ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν ὁ Κ. ὑπουργὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὡς καταστρεπτικὸν τῆς παιδείας, τοσοῦτον μᾶλλον, καθ’ ὅσον ἀφίνει τὸ στάδιον ἠνεῳγμένον. Ἐπεθύμουν μόνον ἓν πρᾶγμα, ὥστε ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, διὰ νὰ κλείσῃ τὰ στόματα ὅλων, διὰ νὰ δείξῃ τὴν κατάστασιν τῆς πατρίδος μας, ἂν πραγματικῶς ὑπάρχουν καθηγηταὶ, δυνάμενοι νὰ διδάξουν εἰς τὰ Γυμνάσια, νὰ λείψουν τὰ παράπονα τῶν ΚΚ. Πληρεξουσίων καὶ τῶν πολιτῶν, ὅτι προσβάλλει τὰς ἐπαρχίας, διὰ νὰ πεισθῇ ὁ κόσμος ὅτι τὸ μέτρον δὲν ἦν’ ἐπιπόλαιον, οὔτε ἄδικον, οὔτε προσβλητικὸν διὰ τὴν παιδείαν οὔτε διὰ πρόσωπα, νὰ συστήσῃ μίαν Ἐπιτροπὴν πεπαιδευμένων ἀνδρῶν, ἐνώπιον τῶν ὁποίων νὰ προσάγωνται ὅλοι οἱ ἔχοντες ἀπαιτήσεις ἀρίστου φιλολόγου Ἕλληνος, δυναμένου νὰ καταλάβῃ ἐπαξίως τὴν θέσιν τοῦ καθηγητοῦ· διότι αἱ θέσεις εἰς τὴν Πατρίδα μας δὲν πρέπει νὰ δίδωνται πρὸς πορισμὸν, ἀλλὰ μόνον διὰ τοὺς καταλλήλους ἄνδρας, ὅσοι δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν Πατρίδα. Τοῦτο πρέπει νὰ κάμῃ ὁ ὑπουργὸς καὶ τότε κανεὶς δὲν θέλει τολμήσει νὰ εἴπῃ τίποτε, διότι, ὅταν συστηθῇ αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ, τότε θὰ φανῇ ἂν ὁ Κ. Ὑπουργὸς εἶχε δίκαιον νὰ περιορίσῃ τὰ Γυμνάσια ἢ ὄχι.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Χαντζόπουλος.

§98ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§99ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι! Τόσην πεποίθησιν ἔχει ὁ Κ. ὑπουργὸς εἰς τὸ ἔργον του, ὅσην ἔδειξεν εἰς τὴν ἀγόρευσίν του· διότι ἐκ προοιμίων, ἀφοῦ μὲ εὐχαρίστησε, διότι τὸν ἠνάγκασα νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ βῆμα τοῦτο, εἶχε, φαίνεται, πεποίθησιν, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἤθελεν εἶσθαι σύμφωνος εἰς τὴν πρᾶξιν τὴν ὁποίαν ἔκαμε. Κατόπιν, ὅταν ἐκ τῆς ἀγορεύσεώς του εἶδεν ὅ,τι δὲν ἐπίστευε, σᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι δικαίωμά σας νὰ ἐξετάσητε τῶν Κ. ὑπουργῶν τὰς πράξεις· τελευταῖον δὲ, ἐπειδὴ τοῦτο ἦτο πολὺ ἐναντίον εἰς τὰς διαθέσεις σας, εἶπε, φέρετέ μοι Καθηγητὰς, καὶ ἐπαναφέρω τὰ Γυμνάσια εἰς ἣν ἦσαν κατάστασιν. Ὁ Κ. ὑπουργὸς, Κύριοι, ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου του σᾶς εἶπεν ὅτι, ὅ,τι ἔπραξε, τὸ ἔπραξε πρὸς ὄφελος τῆς Παιδείας. Κανεὶς ἐξ ὑμῶν, Κύριοι, δὲν πιστεύω νὰ πιστεύσῃ τὸν Κ. ὑπουργόν· δὲν πιστεύω, διότι εἶσθε ἄνθρωποι τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ γνωρίζετε ὅτι ἡ πρᾶξις αὕτη φέρει τὴν καταστροφὴν τοῦ τόπου μας, φέρει τὴν καταστροφὴν τῆς Παιδείας, ἡ ὁποία μόνη δύναται νὰ φθάσῃ τὸ ἔθνος εἰς τὸν προορισμόν του· διὰ τῆς Παιδείας δύναται νὰ κατασταθῇ τὸ ἔθνος, ὡς ἡ Α. Μ. ὁ Σεβαστὸς ἡμῶν Βασιλεὺς εἶπε, πρότυπον ἐν τῇ Ἀνατολῇ· καὶ μολαταῦτα, ὕστερον ἀπὸ τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην τοῦ Σ. ἡμῶν Βασιλέως, ἔρχεται ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ καταστρέφει τὰ Γυμνάσιά μας, καταστρέφει τὴν Παιδείαν, καὶ βεβαίως διὰ τῆς καταστροφῆς τῆς Παιδείας, εἶναι ἀδύνατον νὰ φθάσῃ τὸ ἔθνος εἰς τὸν προορισμόν του. Δὲν ἔχομεν, λέγει, Καθηγητὰς, καὶ μολαταῦτα πῶς μέχρι τοῦδε εἴχομεν; ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, οὔτε ἐγὼ, οὔτε οἱ συνάδελφοί μου πληρεξούσιοι τῆς Φθιώτιδος παραπονούμεθα διὰ τοὺς Καθηγητάς μας. Δὲν παραπονούμεθα, διότι πρὸ δεκαετίας ἐσυστήθη τὸ Γυμνάσιον τῆς Λαμίας, καὶ ἐπέφερε τοὺς καλλιτέρους καρπούς· πεντήκοντα περίπου ἐπιστήμονες ἐξῆλθον ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιόν μας. Δέκα περίπου ἐξῆλθον ἀπὸ τὴν Θεσσαλίαν, καὶ πλέον τῶν 50 ἐσωτερικοὶ καὶ ἐξωτερικοὶ, ὑπάρχουν ἤδη ἀπὸ τὸ Γυμνάσιον τῆς Λαμίας εἰς τὰς Ἀθήνας, σπουδάζοντες εἰς τὰς διαφόρους τοῦ Πανεπιστημίου σχολάς· λοιπὸν ὀλίγους καρποὺς ἔφεραν τὰ Γυμνάσια; Ὄχι, Κύριοι, ἔφεραν πολλοὺς καρποὺς, διότι ὅσοι ἐσπούδασαν εἰς τὴν Λαμίαν ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸν μετέβησαν εἰς τὴν Θεσσαλίαν, ἄλλοι ὡς ἰατροὶ, ἄλλοι ὡς διδάσκαλοι, καὶ ἄλλοι εἰς ἄλλας ἐπιστήμας· καὶ αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ὠφελοῦν πολύ. Γνωρίζετε, Κύριοι, ὅτι ὅσον προοδεύει τὸ ἐξωτερικὸν, τόσον προοδεύει ὁ σκοπὸς τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ἐπιδιώκομεν. Ὁ Κ. ὑπουργὸς, διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔκαμε, σᾶς εἶπεν, ὅτι ἐπροτίμησε μᾶλλον τὸ ἔργον αὐτὸ παρὰ νὰ διαλύσῃ τινὰ, καὶ ν’ ἀφήσῃ ἄλλα. Ἐγὼ νομίζω, Κύριοι, ἐὰν πραγματικῶς ὁ Κ. ὑπουργὸς ἔπραξε τοῦτο κατὰ συνείδησιν, ἠδύνατό τις νὰ πεισθῇ, ἀλλὰ ποτὲ δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω, ὅτι ὁ Κ. Πετσάλης, ὁ ἔχων τοσαύτας γνώσεις, ἔπραξε τοῦτο διὰ νὰ ὠφελήσῃ πραγματικῶς, διότι προτιμώτερον ἦτο νὰ διατηρηθοῦν δύο Γυμνάσια, κατηρτισμένα ἐντελῶς, παρὰ 10 μὴ κατηρτισμένα· διότι ἕκαστος κάτοικος τῶν ἐπαρχιῶν θὰ κάμῃ τὸν ὑπολογισμόν του· ὁ κάτοικος Λαμίας ἔχει τὰ μέσα νὰ σπουδάσῃ ὁ υἱός του τὰς δύο τάξεις τοῦ Γυμνασίου, ἀλλὰ δὲν ἔχει τὰ μέσα νὰ σπουδάσῃ τὰς ἀνωτέρας τάξεις εἰς τὰς Ἀθήνας, καὶ ἑπομένως εὑρίσκεται ἠναγκασμένος νὰ μὴ τὸν σπουδάσῃ· πῶς θέλει λοιπὸν ὁ Κ. ὑπουργὸς νὰ πιστεύσωμεν ὅ,τι ἔπραξε, τὸ ἔπραξε κατὰ συνείδησιν, καὶ δὲν τὸ ἔπραξε διὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Παιδείας! Σᾶς φέρω τινὰ παραδείγματα, διὰ νὰ ἰδῆτε τοὺς καρποὺς, τοὺς ὁποίους ἔφερε τὸ Γυμνάσιον Λαμίας, καὶ νὰ ἰδῆτε ὅτι πολλοὶ, καί τοι μὴ ὄντες εἰς κατάστασιν, ἐσπούδασαν, καὶ ἰδοὺ πῶς· σᾶς φέρω παράδειγμα ἕνα διδάσκαλον Λαμίας Νάκον Οἰκονομίδην, ὁ ὁποῖος εἶχε τρεῖς υἱοὺς· γνωρίζετε τὸ εὐτελὲς τοῦ μισθοῦ τοῦ διδασκάλου, καὶ δὲν εἶχε καμμίαν ἄλλην ἀπολαυήν· ἐτελείωσεν ὁ μεγαλείτερος υἱός του τὸ γυμνάσιον, καὶ τὸν ἔστειλεν ἐνταῦθα, καὶ ἐξῆλθεν ὡς Φαρμακοποιὸς ἀπὸ τοῦ Πανεπιστημίου. Διὰ τῆς συνδρομῆς τοῦ πρώτου υἱοῦ του ἐσπούδασε τὸν δεύτερον Ἰατρὸν, καὶ διὰ τῆς συνδρομῆς τοῦ Ἰατροῦ τὸν τρίτον, ὅστις εἶναι ἤδη Καθηγητὴς τῶν μαθηματικῶν τοῦ γυμνασίου Λαμίας. Ἄλλο παράδειγμα, εἷς Λαχανοκάρδης ἐκ τῶν καλῶν οἰκοκυραίων πρότερον, νῦν δὲ πτωχὸς, ἐσπούδασε τὸν υἱόν του εἰς τὸ γυμνάσιον Λαμίας, καὶ ἔγεινε Φαρμακοποιὸς, καὶ ὁ ἕτερος εἶναι τώρα ἐδῶ καὶ σπουδάζει Ἰατρὸς, διότι ὁ πρῶτος υἱὸς βοηθεῖ τὸν ἄλλον (θόρυβος). Ἐνῷ, ἂν δὲν ὑπῆρχεν εἰς Λαμίαν γυμνάσιον, οὐδεὶς τούτων καὶ οὐδὲ τὰ τρία τέταρτα τῶν σπουδασάντων ἤθελον σπουδάσει· Θέλετε λοιπὸν νὰ περιορίσητε τὴν παιδείαν εἰς τοὺς πτωχοὺς; ὄχι, πιστεύω. Ἡ Φθιῶτις, Κύριοι, εἶναι μία ἀπὸ τὰς καλλιτέρας ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, δίδει φόρους ἓν σχεδὸν ἑκατομμύριον, ἔδειξε τὴν λαμπροτέραν διαγωγὴν εἰς τὸ παρελθὸν, διατηρήσασα παραδειγματικὴν τάξιν καὶ πληρώνουσα τοὺς φόρους καὶ δι’ ἀμοιβὴν καταργεῖται τὸ γυμνάσιον της! Πιστεύω ὅτι δὲν θέλετε παραδεχθῆ ποτὲ νὰ διαλυθοῦν τὰ γυμνάσια αὐτὰ, ἄλλο καλὸν δὲν ἀπέκτησεν ἡ Στερεὰ Ἑλλὰς ἐπὶ τριακονταετίας, εἰμὴ δύο μόνον γυμνάσια, τῆς Λαμίας καὶ τοῦ Μεσολογγίου· καὶ τὰ δύο τὰ διέλυσε ὡς καὶ τῆς Χαλκίδος. Κατὰ συνέπειαν πιστεύω, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν θὰ παραδεχθῇ τὸ μέτρον αὐτὸ τοῦ ὑπουργοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι καταστρεπτικὸν καὶ διὰ τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα καὶ διὰ τὸ Ἐξωτερικὸν καὶ διὰ τὸ Ἔθνος, ἀλλὰ θέλει ἐπαναφέρει τὰ γυμνάσια εἰς ἣν ἦσαν κατάστασιν.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κ. Ἀφεντούλης· ἂς ἀκούσωμεν καὶ ἕνα καθηγητὴν, ὅστις εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ μᾶς φωτίσῃ.

§101ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Κύριοι, δὲν ἀναβαίνω τὸ βῆμα διὰ νὰ ὑπερασπισθῶ τὸν ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ἀλλὰ τὸ ἀναβαίνω διὰ νὰ συζητήσω ἰδέας τινὰς, τῶν ὁποίων ὁ ἀκριβὴς ὁρισμὸς δύναται νὰ διευθύνῃ, νὰ τροποποιήσῃ τὴν ψῆφόν σας οὕτως ἢ οὕτως. Ἡ παιδεία, Κύριοι, εἶναί τι πολυσύνθετον πρᾶγμα, καὶ πάντες βεβαίως δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι διαιρεῖται εἰς τρία τμήματα, τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν μέσην καὶ τὴν ἀνωτάτην. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἦλθε καὶ ἐπέβαλε χεῖρα, τροποποιοῦσαν τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν· τοῦτο ἐκίνησε πολλῶν ἐξ ὑμῶν τὴν ἀγανάκτησιν, διότι προσβάλλει συμφέροντα, ἂς τὸ ὁμολογήσωμεν καθαρὰ, συμφέροντα τοπικὰ, συμφέροντα ἀτομικά. Ἀλλὰ Κύριοι, θὰ μὲ συγχωρήσητε νὰ φρονῶ διαφορετικῶς, καὶ νὰ φρονῶ τοὐλάχιστον ἐγὼ, ὅτι ἡ προσβολὴ αὕτη τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, δὲν εἶναι καὶ προσβολὴ τῶν καθολικῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους. Ἐὰν, Κύριοι, ἔβλεπον τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, προσερχόμενον καὶ ἐπιβάλλοντα χεῖρα ἐπὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ ὁποία εἶναι ἡ πρώτη, ἡ στοιχειώδης πνευματικὴ τροφὴ σύμπαντος τοῦ λαοῦ, καὶ ἐπιβάλλοντα χεῖρα περιοριστικὴν ἐπὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ταύτης, ἤθελον τῷ ὄντι τὸν μεμφθῆ, εἰς Κράτος ἀρτισύστατον, ὁποῖον, δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίσωμεν τὴν θέσιν μας, εἶναι ἡ Ἑλλὰς, εἰς Κράτος τοιοῦτον ὁμοίως κατεπεῖγον δὲν εἶναι ἡ μέση ἐκπαίδευσις, δὲν εἶναι ἡ ἀνωτάτη, εἶναι ἡ κατωτάτη ἐκπαίδευσις, εἶναι ἡ δημοτική· εἰς αὐτὴν ἔπρεπε τὸ ἀνώτατον συμβούλιον τῶν Ἑλλήνων νὰ διευθύνῃ τὴν προσοχήν του· ἐκείνη ἀφορᾷ σύμπαν τὸ Ἔθνος ἐνῷ ἡ μέση καὶ ἀνωτάτη ἀφορᾷ μόνον τάξεις τῆς κοινωνίας. Ἔχει δὲ, Κύριοι, τόσον μεγάλην τὴν σημασίαν ἡ κατωτάτη ἐκπαίδευσις, ὥστε ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πρῶτος κατέθηκε τὰ θεμέλια τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ Ἑλλάδι, ὁ ἀοίδιμος Καποδίστριας, εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ἐπέστησε ἰδίᾳ καὶ κατὰ πρῶτον τὴν προσοχήν του, καὶ διατί; διότι ἤρχετο ἀπὸ Κράτος μέγα καὶ ἀχανὲς, εἰς τὸ ὁποῖον εἶχε παραμεληθῆ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, καὶ δι’ αὐτὸ, τὸ Κράτος ἐκεῖνο, μακρὰν τοῦ νὰ συμβαδίσῃ μετὰ τοῦ λοιποῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, διὰ τῆς παραγνωρίσεως τῆς κατωτάτης ἐκπαιδεύσεως, ἔμεινε πολὺ ταπεινὰ εἰς τὰς βαθμίδας ἐκείνου. Τὸ Κράτος αὐτὸ εἶναι ἡ Ῥωσσία, (θόρυβος)· ἔφερε λοιπὸν ὁ Καποδίστριας τὴν ἐξ ἀντιλήψεως πεποίθησιν, ὅτι εἰς κράτος ἀρτιπαγὲς, οἷον ἡ Ἑλλὰς, ἡ κατωτάτη ἐκπαίδευσις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐπείγει, καὶ διὰ τοῦτο εἰς ἐκείνην διεύθυνεν ἰδίως τὸ διορατικὸν βλέμμα του. Ὁ Μέγας Πέτρος, ὅστις ἔβαλεν εἰς τὸν νοῦν του νὰ πολιτίσῃ τὴν Ῥωσσίαν, ἐξεύρετε, Κύριοι, ποῖον δρόμον ἠκολούθησεν; ἠκολούθησεν ἐκεῖνον τὸν δρόμον, ὁ ὁποῖος ἀφῆκε τὸ ἔθνος του τὸ τεράστιον διὰ τὴν ὑλικὴν δύναμίν του, τὸ ἀφῆκε, λέγω, δύο αἰῶνας ὄπισθεν τοῦ λοιποῦ πολιτισμοῦ τῆς Εὐρώπης. Ἔπραξεν ὁ μέγας ἐκεῖνος ἀνὴρ τὸ μέγα ἐκεῖνο ἁμάρτημα τοῦ νὰ προστατεύσῃ τὴν μέσην καὶ ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ παραμελήσῃ τὴν κατωτάτην· ἤρχισε νὰ καθιδρύῃ Ἀκαδημίας, ἀστεροσκοπεῖα καὶ Πανεπιστήμια, καλῶν ἔξωθεν ἐπιστήμονας καὶ διδασκάλους διὰ ταῦτα, ἀλλὰ δὲν ἤρχισε νὰ καθιστάνῃ Δημοτικὰ Σχολεῖα, ὅπως διεγείρῃ τὴν ἀληθῆ φιλομάθειαν ἐν τῷ ἔθνει του, ὅπως τὸ καταστήσῃ ἀληθοῦς παιδείας ἐπιδεκτικόν. Ἤθελον λοιπὸν, κύριοι, ἐννοήσει τὸν θόρυβον, ὁ ὁποῖος ἠγέρθη κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐκκλησιαστικῶν, ἤθελον πολὺ τὸν ἀσπασθῆ, ἐὰν τὸν ἔβλεπον ἐγειρόμενον ἐκ μεταβολῶν ἐπὶ τὸ μεῖον ἐπὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ τὸν θόρυβον αὐτὸν δὲν τὸν ἐννοῶ, ὁσάκις ἔρχεται εἰς συζήτησιν ἡ μέση ἐκπαίδευσις, καὶ ἔρχεται ὑπὸ συζήτησιν, ὄχι διὰ βλάβην αὐτῆς, ἀλλὰ πολὺ περισσότερον εἰς ὄφελος αὐτῆς τῆς ἰδίας. Κύριοι! Δύο ἰδέαι ἐπεκράτησαν εἰς τὴν ἵδρυσιν τοσούτων πολυπληθῶν, δυσαναλόγως πολυπληθῶν γυμνασίων διὰ τὴν Ἑλλάδα, μία ἰδέα ἦτο ἡ προπαρασκευὴ τῶν διαφόρων κοινωνικῶν τάξεων εἰς ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, καὶ εἰς τὰ εὐγενῆ ἐπαγγέλματα, εἰς τὰς προνομιούχους ἐξασκήσεις. Ἡ δευτέρα ἰδέα ἦτο, Κύριοι, ἡ ἐπιθυμία νὰ κοσμηθοῦν ὅσον εἶναι δυνατὸν περισσότεραι πόλεις τῆς Ἑλλάδος μὲ ἓν Γυμνάσιον, ἀδιάφορον ἐὰν ὑπῆρχε τὸ ἀναγκαῖον ὑλικὸν διὰ τὴν τροφὴν τοῦ Γυμνασίου ἐκείνου, ἀδιάφορον ἐὰν ἐπιέζετο τὸ κράτος, ἀδιάφορον ἐὰν δὲν ὑπῆρχον ἱκανοὶ Καθηγηταί· μόνον νὰ ὑπάρχῃ Γυμνάσιον εἰς τὴν Χαλκίδα, νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὴν Λαμίαν, νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὰς Πάτρας καὶ ἀλλαχοῦ· τί ἐγένετο ἐντεῦθεν; συνέστησαν τῷ ὄντι ὑπὸ τῶν διαφόρων Κυβερνήσεων, αἵτινες κατὰ δυστυχίαν ποτὲ δὲν ἔφερον ἀδέκαστον τὴν στάθμην ἐπὶ τοῦ ἀναγκαίου καὶ τοῦ προσήκοντος, ἀλλ’ ἔφερον τὴν στάθμην πάντοτε κατὰ τὰ προσωπικὰ συμφέροντα, ἔφερον τὴν στάθμην πάντοτε κατὰ τὰ ῥήματα τῶν ἐπικρατουσῶν ἰδεῶν, καὶ πρὸς τὴν κολακείαν τοῦ πλήθους ἢ τῶν ἀτόμων. Ἐπολλαπλασιάσθη λοιπὸν ὁ ἀριθμὸς τῶν Γυμνασίων ἐν Ἑλλάδι, καὶ κατ’ ἔτος ἐφιλοτιμεῖτο ἑκάστη πρωτεύουσα ἑνὸς Νομοῦ ν’ ἀποκτήσῃ ἓν Γυμνάσιον. Τί δὲ φαίνεται, καὶ ἀριδήλως ἀποδεικνύεται, ὅτι συνέβη ἐντεῦθεν; Συνέβη, ὥστε ἀληθῶς ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἐχειροτέρευσεν ἡ ἐκπαίδευσις· συνέβη, ὥστε ἀληθῶς οἱ καρποὶ αὐτοὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἀπέβησαν δριμεῖς καὶ στυφοὶ, ἦσαν ἄωροι, ὅτι δὲ ἦσαν ἄωροι, εἴμεθα ἡμεῖς οἱ Καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου εἰς τὴν θλιβερὰν θέσιν νὰ τὸ ἐκτιμήσωμεν καθ’ ἑκάστην. Ἐὰν τῷ ὄντι αἱ ἀνάγκαι τῆς κοινωνίας προὐκάλουν τὴν σύστασιν τῶν Γυμνασίων, ἐὰν τῷ ὄντι ἡ μεγάλη τελειοποίησις τῶν Γυμνασίων ὅπου ὑπῆρχον, ἐκάλει τοὺς νομοθέτας νὰ συστήσωσι καὶ νέα Γυμνάσια, ἔπρεπεν ἀναγκαίῳ τῷ λόγῳ, τὰ νῦν Γυμνάσια νὰ ἦναι εἰς κρείττονα κατάστασιν τῶν ἀρχαιοτέρων· καὶ ὅμως, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, κατὰ δυστυχίαν ἡ κατάστασις τῶν νῦν Γυμνασίων εἶναι κατὰ πολὺ ὑποδεεστέρα τῆς τῶν πρώτων. Ἔχω τὴν μεγαλειτέραν ὑπόληψιν πρὸς τοὺς διευθύνοντας τὰ Γυμνάσια τῶν Ἀθηνῶν σήμερον, ἀλλὰ δὲν πιστεύω κανεὶς νὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ ἡμῶν καὶ πολὺ ὀλιγώτερον μεταξὺ αὐτῶν τῶν ἰδίων, ὅστις νὰ διϊσχυρισθῇ ὅτι τὰ νῦν Γυμνάσια διοικοῦνται καλλίτερα, καὶ εἶναι κατ’ οὐσίαν κρείττονα, παρὰ τὰ Γυμνάσια ἐπὶ τοῦ μακαρίτου Γενναδίου, ὅτι ἐπιφέρουν καλλιτέρους καρποὺς σήμερον, παρὰ πρὸ 15–20 ἐτῶν. Κύριοι, ἡ νῦν κατάστασις τῶν Γυμνασίων εἶναι δεκαπλασίως χειροτέρα τῆς πρὸς 15 καὶ 20 ἐτῶν· καὶ εἰξεύρετε ποία ἡ αἰτία; ἡ μεγάλη πληθὺς τῶν Γυμνασίων, τὰ ὁποῖα ἱδρύθησαν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Θέλετε νὰ μάθητε ποία εἶναι ἡ κατάστασις τῶν Γυμνασίων; νὰ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα. Τὰ παραδείγματα εἶναι πάντοτε μισητά, προσβάλλοντα συμφέροντα ἀτόμων, θέτουν τὸν παραδειγματίζοντα ὡς σκοπὸν ἐπιθέσεων πολλαχόθεν καὶ ἐκ τοῦ ἀφανοῦς πολλάκις ἐξακοντιζομένων· ἀλλ’ ἀδιάφορον τοῦτο. Προχθὲς ἤμην εἰς τὴν Σύρον, καὶ ἤκουσα παρά τινων, εἰς ὧν τὴν ἀληθῆ πρὸς τὴν νεολαίαν ἀγάπην δὲν δικαιοῦμαι νὰ ἔχω τὸν ἐλάχιστον δισταγμόν, — ἤκουσα, ὅτι τὰ πάντα γίνονται ἐκ παρασκευῆς διὰ ν’ ἀπατήσουν τὸ δημόσιον, καὶ τὸ ἀπατοῦν καθ’ ἡμέραν. Εἰς τὰς δημοσίους ἐξετάσεις ἐκ παρασκευῆς παρουσιάζουν τὴν πρώτην ἡμέραν τοὺς καλλιτέρους τῶν μαθητῶν, καὶ τοιουτοτρόπως ἐπιδεικνύοντες δύο καλοὺς μαθητὰς, ἐγκρύπτουσι τὴν ἀσχημίαν τῆς ὀκνηρίας των, καλύπτουν τὸ εἰδεχθὲς τῆς φενάκης, ἐξυβρίζοντες εἰς τὸ ἱερώτερον, ὃν ἔχει ὁ πολίτης ἐπὶ γῆς μετὰ τὴν πατρίδα, ἐξυβρίζοντες εἰς τὸ φίλτρον τὸ πατρικόν. Τοιαύτη εἶναι ἡ κατάστασις πολλῶν Γυμνασίων, καὶ ἐὰν εἰς πόλιν πλουσιωτάτην, οἵα ἡ Σύρος, ᾖναι τοιαύτη, φαντασθῆτε ποία εἶναι εἰς τὰ ἀπώτατα καὶ πενιχρὰ μέρη τῆς ἐπικρατείας.

§102ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶσθε βέβαιος περὶ τούτου;

§103ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Βεβαιότατος, Κύριε πληρεξούσιε. Κύριοι, ἔχομεν καὶ ἓν ἄλλο κριτήριον, ὅτι ἡ κατάστασις τῶν νῦν Γυμνασίων δὲν εἶναι καλή, ὅτι εἶναι παρὰ πολὺ ἐλάττων τῆς καταστάσεως τῆς πρὸ 15 ἐτῶν, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν θαῤῥαλέως καὶ παῤῥησίᾳ, διότι πρόκειται περὶ τῆς ἀνορθώσεως κοινωνικῆς βλάβης μεγάλης καὶ βαρείας, πρόκειται περὶ τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως· ἔχομεν τὴν κατάστασιν αὐτῶν τῶν μαθητῶν τοῦ Πανεπιστημίου — μάλιστα, κύριοι, οἱ μαθηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου μας πρὸ 15 καὶ 20 ἐτῶν ἦσαν πολὺ περισσότερον γραμματισμένοι, ἦσαν πολὺ τελειότερον προκατηρτισμένοι, παρὰ οἱ μαθηταὶ, τοὺς ὁποίους μᾶς ἀποστέλλουν τώρα κατὰ εἰκοστύας, τριακοντάδας καὶ πεντηκοστύας ἐκ τῶν πολλῶν γυμνασίων τοῦ Κράτους. Ὅταν δὲ ἔρχωνται εἰς τὸ ἀνώτατον ἐκεῖνο ἐκπαιδευτικὸν κατάστημα ἀτελῶς κατηρτισμένοι οἱ μαθηταὶ, πιστεύω, κύριοι, ὅτι εἶσθε εἰς κατάστασιν νὰ κρίνητε μόνοι ποίους καρποὺς δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ἐκεῖνο τὸ καθίδρυμα οὐδ’ ἔχετε ἀνάγκην νὰ σᾶς τὸ εἴπω ἐγώ. Δὲν προάγει λοιπὸν τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἡ πληθὺς τῶν Γυμνασίων, τὴν προάγει ἡ καλὴ κατάρτισις ὀλίγων Γυμνασίων τοῦ κράτους. Καὶ, Κύριοι, εἶσθε ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας· ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μοὶ ἀμφισβητήσητε μίαν ἀλήθειαν, ὅτι περιῆλθον σχεδὸν ὅλας τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, ἀπὸ τὴν Σπάρτην μετέβην εἰς τὰς Καλάμας, ἀπὸ τὰς Καλάμας εἰς τὰς Πάτρας, ὑπῆγα εἰς τὴν Τρίπολιν, ὑπῆγα εἰς τὸ Ναύπλιον, ὑπῆγα εἰς τὴν Χαλκίδα, ὑπῆγα παντοῦ καὶ τὸ παρετήρησα· παρετήρησα, λέγω, πολλάκις ὅτι ἀφίσταται τὸ ἓν Γυμνάσιον ἀπὸ τοῦ ἑτέρου, ὡς τὸ τῶν Καλαμῶν ἀπὸ τοῦ τῆς Σπάρτης, τὸ τῆς Τριπόλεως ἀπὸ τοῦ ἐν Ναυπλίᾳ, τὸ τοῦ Πειραιῶς ἀπὸ τοῦ ἐν Ἀθήναις, — ἀφίσταται, λέγω, τὸ ἓν γυμνάσιον ἀπὸ τοῦ ἑτέρου κατὰ εὐαρίθμους ὥρας, ὥστε πεζῇ ἠδύνατο ὁ μαθητὴς νὰ προπατῇ καθ’ ἑβδομάδα ἀπὸ τοῦ ἑνὸς εἰς τὸ ἄλλο, — καὶ ὅμως προτιμᾶτε χάριν τοπικῶν συμφερόντων, χάριν ἀτόμων πολλάκις, διὰ νὰ ῥηθῇ, ὅτι ἔκαμαν καὶ αὐτοὶ κἄτι καλὸν εἰς τὴν πατρίδα των, νὰ καταστήσητε γυμνάσια ἀτελῆ, ἵνα πλεονάσῃ ἡ ἡμιμάθεια, ἡ δοκησισοφία καὶ ἡ ἐπιπολαιότης, καὶ ἡ βλάβη ἡ κοινωνική. Ἀλλὰ, Κύριοι, σᾶς λέγουν ἡ ἐλάττωσις τῶν τάξεων τῶν Γυμνασίων εἶναι διάλυσις τούτων· τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές· καὶ θέλουν ὑπὸ τὴν ἐκφόβισιν τῆς παντελοῦς διαλύσεως τῶν γυμνασίων νὰ ὑποκλέψωσι τὴν ψῆφόν σας. Ὄχι, Κύριοι, ἡ ἐλάττωσις τῶν δύω ἀνωτάτων τάξεων τῶν γυμνασίων δὲν εἶναι καταστροφὴ αὐτῶν· ὅστις καὶ ἁπλῶς παρατηρήσει εἰς οἱονδήποτε γυμνάσιον, ἐξαιρουμένων μόνον τῶν ἐν Ἀθήναις, θέλει ἰδεῖ, ὅτι καθ’ ὃν λόγον προβιβάζονται οἱ μαθηταὶ, κατὰ τοσοῦτον ἐλαττοῦται ὁ ἀριθμός των, καὶ ὁ ὑπολογισμὸς τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου εἶναι ἄνωθεν ἕως κάτω σφαλερὸς, εἶναι διεστραμμένος. Φέρω εἰς παράδειγμα τὸ Γυμνάσιον τοῦ Πειραιῶς, τὸ ὁποῖον εἰς τὴν ἀνωτέραν τάξιν ἔχει τέσσαρας μαθητάς. Ὅ,τι σᾶς λέγω, εἶναι ἐναντίον τοῦ συμφέροντος τοῦ τοπικοῦ μου· ἀλλ’ ἀδιάφορον τοῦτο· ἐγὼ δὲν ἦλθα ἐνταῦθα διὰ νὰ ὑπερασπισθῶ τὰ συμφέροντα τῆς οἰκίας μου, ἀλλὰ τὰ συμφέροντα τοῦ κράτους, ὧν ἐλάχιστα εἶναι τὰ ἐμὰ, καὶ ἀναγκάζεται ἔθνος ὁλόκληρον, τὸ ὁποῖον πλησιάζει εἰς τὴν χρεωκοπίαν, νὰ φορολογῆται χάριν δύο τριῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ πληρώνουν 50 δραχ. κατὰ μῆνα νὰ μεταβοῦν εἰς ἄλλο παρακείμενον Γυμνάσιον, ἵνα φοιτήσωσιν εἰς τὰς ἀνωτάτας καὶ ἀραιὰς τάξεις τῶν τελείως συγκεκροτημένων! Ἀλλὰ ἐπιβάλλομεν, λέγουν, χεῖρα ἡμεῖς, χεῖρα ἱερόσυλον ἐπὶ τῆς δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, πρὸς τὴν ὁποίαν ἀφειδῶς ἤνοιξαν τὰς θύρας πᾶσαι αἱ μέχρι τοῦδε Κυβερνήσεις, τὰς ὁποίας καταρώμεθα μέχρι κόρου κάθε ἡμέραν, κἄν τε ἐν δέοντι κἄν τε μή. Καὶ φρονεῖτε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι μᾶς ἔστειλεν ἡ Ἑλλὰς ἐνταῦθα διὰ νὰ διαιωνίσωμεν τὰ κακῶς κείμενα; φρονεῖτε ὅτι μᾶς ἔστειλεν ἡ Ἑλλὰς ἐνταῦθα διὰ νὰ ῥίψωμεν κόνιν εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ κοινοῦ; ὑπὸ δὲ τὰ μεγάλα καὶ λαμπρὰ ὀνόματα τῶν Μουσείων, Πανεπιστημίων καὶ Ἀκαδημιῶν νὰ θαμβώσωμεν, νὰ φενακίσωμεν νὰ περιπλανήσωμεν τοὺς ἀποστολεῖς μας; Μᾶς ἔστειλεν ὁ λαὸς ἐνταῦθα διὰ νὰ σκεφθῶμεν τί τῷ εἶναι πραγματικῶς χρήσιμον, καὶ πραγματικῶς χρήσιμον τῷ εἶναι ἡ πλάτυνσις κατωτάτης ἐκπαιδεύσεως, οὐχὶ δὲ καὶ ἡ διατήρησις πολλῶν καὶ κακῶν Γυμνασίων. Ἀλλὰ προσθέτουν, καταργοῦντες τὰς δύο ἀνωτάτας τάξεις τῶν Γυμνασίων καταστρέφομεν τὰ Γυμνάσια. Καὶ φρονεῖτε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι δὲν διδάσκοντα μαθήματα προπαρασκευαστικὰ, καθὼς λέγουν, εἰς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν τάξιν τῶν Γυμνασίων; Καὶ φρονεῖτε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι εἰς τοὺς προαχθέντας μέχρι τῆς δευτέρας τάξεως παντελῶς καταφράσσεται ἡ ὁδὸς τῆς περαιτέρω ἐκπαιδεύσεως; Ἐκεῖνον, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν καρδίαν καὶ τὸν νοῦν ἐμφωλεύει ἡ ἱερὰ φλὸξ τῆς φιλομαθείας, αὐτὸν τὰ μικρὰ προσκόμματα, τὰ ὁποῖα ὑμεῖς φοβεῖσθε, δὲν τὸν ἀναχαιτίζουν.

§104ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Τὸν ἀναχαιτίζει ἡ ἀπορία.

§105ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Δὲν τὸν ἀναχαιτίζει ἡ ἀπορία· περισσότερα μέσα ποριστικὰ εὑρίσκει αὐτὸς εἰς τὴν Πρωτεύουσαν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἐὰν ἠδύνατό τις νὰ σᾶς παρουσιάσῃ αὐτὸ τὸ ἔργον τὸ ὑπουργικὸν ὑπὸ ἄλλην μορφὴν, καὶ συγχωρήσατέ μοι νὰ δώσω εἰς αὐτὴν τὴν μορφὴν τὸν ἑξῆς τύπον, ἐὰν, ἀντὶ νὰ διατηρηθῶσι 10 Γυμνάσια εἰς τὰς 10 πρωτευούσας τῶν Νομῶν τῆς Ἑλλάδος, ὁ ὑπουργὸς σᾶς παρίστανε τὴν ἑξῆς ἰδέαν· θέλω νὰ διατηρήσω 3 Γυμνάσια εἰς τὰ τρία μεγάλα κέντρα τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ, ἀντὶ ὅμως τῶν λοιπῶν 7 θέλω τὴν κατάστασιν τῶν Ἑλληνικῶν Σχολείων νὰ τὴν βελτιώσω, ὅσον εἶναι δυνατὸν, νὰ κάμω τὰ Ἑλληνικὰ Σχολεῖα πράγματι Σχολεῖα, καὶ ὄχι καταγώγια ἀγυρτείας καὶ ἀμαθείας· εἶμαι δὲ εἰς θέσιν, Κύριοι, νὰ γνωρίζω εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι τὰ Ἑλληνικὰ Σχολεῖα τοῦ κράτους, τὰ ὁποῖα φαίνεται ὅτι διαφεύγουν τὴν προσοχὴν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φωνάζουν Γυμνάσια καὶ πάλιν Γυμνάσια, ἐὰν, ἐπαναλαμβάνω, ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας σᾶς παρέστηνε τὴν ἄνω ἰδέαν, ὡς σᾶς τὴν διετύπωσα, τί ἠθέλατε σκεφθῆ, τί ἠθέλετε ἀποφασίσει; Ἐὰν ἀπαθῶς ἐξετάσητε τὸ πρᾶγμα, δὲν θέλετε τάχα πεισθῆ μετ’ ἐμοῦ ὅτι μᾶλλον συμφέρει τὰ Ἑλληνικὰ καὶ Δημοτικὰ Σχολεῖα ν’ ἀναπτυχθοῦν ὅσον εἶναι δυνατὸν πλεῖον; ἀντὶ δὲ τοῦ μεγάλου πλεονεκτήματος τούτου, τὸ ὁποῖον διαβαίνει δι’ ὅλων τῶν τάξεων τῆς κοινωνίας, νὰ περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν Γυμνασίων; Πιστεύω ὅτι θέλετε συνομολογήσει μαζί μου, ἐν ἡσυχίᾳ ἐξετάζοντες τὸ πρᾶγμα. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ ἁμαρτία ἡ μεγάλη τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅτι κατέλυσε τάξεις τινὰς Γυμνασίων, τάξεις, αἱ ὁποῖαι ἦσαν αὐθυπάρκτως καταλελυμέναι, διότι δὲν εἶχον τροφὴν ἐκ τῶν μαθητῶν. Δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ κακόν· τὸ κακόν, κατ’ ἐμέ, εἶναι, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν δὲν διεύθυνεν ἀκόμη ἐκεῖ ὅπου ἔπρεπε τὴν προσοχήν του, δὲν ἔθεσε τὸν δάκτυλον ἐπὶ τῶν νοσούντων μορίων τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως. Κύριοι, δὲν θέλω νὰ παρακολουθήσω τὸν Φιλιππικόν, τὸν ὁποῖον ἐξετόξευσεν ὁ συνάδελφός μου κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἀλλ’ οὔτε θέλω νὰ λάβω τὸ πρόσωπον τοῦ συνηγόρου, οὐχὶ μετὰ μεγάλης δυσκολίας θὰ ἠδυνάμην νὰ τὸν ἀκολουθήσω βῆμα πρὸς βῆμα, καὶ ν’ ἀποδείξω ὅτι τὰ πάντα ἐθεώρησεν ὑπὸ τὸ μεγεθυντικὸν τηλεσκόπιον τῶν φαντασμαγοριῶν του, τὸ τερατωδῶς διαστρέφον πολλάκις τὰ ἀντικείμενα. Συνηγόρησαν πολλοὶ ὑπὲρ τῆς μονιμότητος τῶν καθηγητῶν· Ἡ μονιμότης, κύριοι, εἶναι πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐξασφαλίζει τάξιν κοινωνικήν· τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐκεντήθη καὶ ἄλλοτε, ἀλλ’ εἰς τὴν σημερινὴν κατάστασιν ἡ μονιμότης εἶναι ὁ καρκῖνος τῆς Ἑλλάδος, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ ὅτι ἡμεῖς τὴν μονιμότητα καθ’ ἡμέραν τὴν ἀποσκορακίζομεν· κύριοι, δὲν πρέπει νὰ μὲ παρεξηγήσῃ κανείς. Δὲν θέλω τὴν μονιμότητα ἐπὶ τῆς παιδείας, θέλω μόνον ἐπιτυχῆ ἐκλογὴν τῆς νοημοσύνης, οὐχὶ δὲ καὶ τὴν ἡμιμάθειαν καὶ τὴν δοκησισοφίαν, διαιωνιζομένην ἐπὶ τῶν ἑδρῶν ἐκείνων, τὰς ὁποίας κατέσχον πολλοὶ διὰ μυρίων μηχανημάτων. (εὖγε, εὖγε) Ὁ συνάδελφός μου ἀπὸ τοῦ Πανεπιστημίου ἠθέλησε νὰ κινήσῃ τὴν συμπάθειάν σας ὑπὲρ τῆς τάξεως ἐκείνης τοῦ κράτους, οἱ ὁποῖοι ὀνομάζονται διδάσκαλοι, καὶ εἰς τοὺς ὁποίους ὁ τίτλος τοῦ διδασκάλου ἀποδίδεται ὡς τίτλος αἰσχύνης· ἂν τοῦτο συμβαίνῃ, κύριοι, εἶναι κακῶς κείμενον· ἀλλ’ ἀντὶ νὰ σχολιάζῃ ὁ συνάδελφός μου ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῶν διδασκάλων ἔπρεπε κατὰ πρῶτον λόγον νὰ ἴδῃ, ὅτι θὰ καταστραφῶσι τὰ ἴδια τέκνα του, τὰ τέκνα τῆς Ἑλλάδος ἁπάσης, καὶ μοὶ φαίνεται, ὅτι δικαιοῦνται κἀκεῖνα μέρος σχετλιασμοῦ πολὺ ἀνωτέρου. Τὰ τέκνα ἡμῶν, κύριοι, δὲν θὰ ἐκπαιδευθῶσι καλῶς, ἐὰν μὴ ἦναι ὑπὸ καλοὺς διδασκάλους· πᾶν δὲ μέσον, τὸ ὁποῖον προπαρασκευάζει καλοὺς διδασκάλους, πρέπει νὰ τὸ παραδεχθῆτε, καὶ πρέπει ν’ ἀποσκορακίσητε μονιμότητα βλαβεράν, μονιμότητα δηλητηριώδη, τὴν μονιμότητα, λέγω, τῆς ἀμαθείας. Δὲν παρημέλησεν ὁ συνάδελφός μου ἀπὸ τοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως νὰ μεμφθῇ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ διότι διώρισε τμηματάρχην τὸν κ. Σεμτέλον. Καὶ τί φρονεῖ τάχα ὁ ἔντιμος φίλος μου, ὅτι διὰ νὰ ᾖναί τις σπουδαῖος, πρέπει νὰ φέρῃ ἐπὶ τοῦ μετώπου τὴν σφραγίδα αὐτοῦ; ὁ κ. Σεμιτέλος δὲν εἶναι σπουδαῖος, διότι δὲν εἶναι καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου. Καὶ μήπως, κύριοι, φρονεῖτε ὑμεῖς, ὅτι οἱ μέχρι τοῦδε διευθύνοντες τὴν γενικὴν γραμματείαν τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἦσαν καὶ πρέπει νὰ ᾖναι καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου; ἢ ὅτι εἶχον γνώσεις περισσοτέρας, καὶ εὐθύτητα κρίσεως περισσοτέραν; (θόρυβος) Ἂν, κύριοι, ἑκάστοτε δράττωμεν ἕκαστον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀναφαίνεται εἰς τὰς σπουδαίας ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, καὶ τὸ φέρωμεν ἐπὶ τοῦ βήματος, μεταχειριζόμενοι αὐτὸ ὡς ὑπομόχλιον, ἵνα κινήσωμεν τὸν βόρβορον ἐπὶ προσωπικῶν ἀντιπαθειῶν, καὶ νὰ τὸν σφενδονίσωμεν ὁ εἷς κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ ἄλλου, αἴ! βεβαιωθῆτε, κύριοι, ὅτι κανεὶς δὲν θὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν πύλην ἐκείνην ἀκηλίδωτος. Μὲ ἔθλιψε μέχρι βάθους καρδίας, ὅταν ἤκουσα ἀπὸ τὸν συνάδελφόν μου οὐχὶ νὰ ἐκθέτῃ πράγματα καὶ νὰ τὰ συζητῇ μὲ τὴν ἀπάθειαν τοῦ φιλοσόφου, ὅπως πρέπει εἰς ἄνδρα σπουδαῖον, ὡς εἰς αὐτὸν, ἀλλὰ νὰ τὰ περιβάλῃ μὲ τὰ εἰδεχθῆ χρώματα τῆς προσωπικότητος, καὶ δὲν ἠπόρησα δι’ ἐκεῖνον, διότι εἶναι ἀνὴρ, ὁ ὁποῖος πολλάκις μέχρι τοῦδε μᾶς παρέστησε τὴν εἰκόνα τῆς παραφορᾶς διὰ τὴν ζωηρότητα τοῦ αἰσθήματος, ἠπόρησα ὅμως μὲ τὴν μεγάλην ἀνοχήν σας, διὰ τῆς ὁποίας ἠθελήσατε οἱονεὶ νὰ καθιερώσητε ὡς δόγμα πολιτικὸν, ὅτι ἐνταῦθα, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὰ ¾ τῶν λόγων μας πρέπει νὰ ᾖναι ὕβρεις ἀτομικαί.

§106ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Εἶπον πράγματα, καὶ πράγματα ῥητά· ἂν ᾖναι ἀσχημίαι, αὐταὶ εἶναι ἐντετυπωμέναι εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Πετσάλη. Ἐνταῦθα ἐγείρεται μέγας θόρυβος καὶ φιλονεικία ταραχώδης μεταξὺ Σαριπόλου καὶ Κωνστ. Πετσάλη.

§107ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Θέλω νὰ προσθέσω καὶ δύο λέξεις εἰς τὸν τελευταῖον λαλήσαντα· ὁ τελευταῖον λαλήσας σᾶς ἀνέφερεν ὡς λόγους κατὰ τῶν ἔργων τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ὅτι διὰ τῆς καταργήσεως τῶν 2 ἀνωτέρων τάξεων τῶν γυμνασίων καταστρέφονται τὰ γυμνάσια καὶ.....

§108ΠΟΛΛΟΙ. Τὰ ἀνεφέρατε αὐτά.

§109ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Ἂς ᾖναι λοιπόν. Συμπεραίνων λέγω, ὅτι ἡ Συνέλευσις ὀφείλει ν’ ἀρκεσθῇ εἰς τὰ λεχθέντα καὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§110Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Λυποῦμαι, διότι συζήτησις τόσον σπουδαία ἔλαβε τελευταῖον χαρακτῆρα ὄχι τόσον σοβαρὸν, ἐνῷ ἔπρεπεν ἐξ ἀρχῆς νὰ τηρήσῃ σπουδαιότητα. Καὶ ὡς πληρεξούσιος καὶ ὡς διατελέσας ἄλλοτε ὑπουργὸς τῆς δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἐνόμισα ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ λάβω τὸν λόγον διὰ νὰ ἐκθέσω σκέψεις τινὰς ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως. Τὸ ζήτημα περιωρίζετο κατ’ ἀρχὰς ὡς πρὸς τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔλαβε, νὰ καταργήσῃ τὰς δύο ἀνωτέρας τάξεις γυμνασίων τινῶν· ἐπρόκειτο νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν ὁ Κ. ὑπουργὸς ἔπραξε καλὰ ἢ ὄχι. Κατὰ δυστυχίαν πολλαὶ ἐκδρομαὶ ἔλαβον χώραν, καὶ τὸ ζήτημα νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν θέσιν του ἤδη. Ὁμιλῶν τις περὶ Παιδείας, ἀπαντᾷ γενικὸν αἴσθημα καὶ γνώμην ὁμόφωνον. Οὐδεὶς τῶν Ἑλλήνων δύναται νὰ λαλήσῃ κατὰ τῆς Παιδείας, ἴσως μόνον διάφοροι γνῶμαι ὑπάρχουν ὡς πρὸς τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ χορηγῆται εἰς τὸ ἔθνος ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις. Ἠθέλησαν, Κύριοι, νὰ σᾶς εἴπωσι διὰ νὰ σᾶς καταστήσουν ὄχι πολὺ εὐμενεῖς πρὸς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ὅτι ἡ πρωτοβάθμιος ἐκπαίδευσις, ἡ δημοτικὴ, εἶναι ἡ ἐκπαίδευσις ἡ ἀποβλέπουσα τὸν λαὸν, καὶ ὅτι εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ταύτην ἔπρεπε νὰ χορηγήσητε ὅλην τὴν προσοχήν σας· ὁ λόγος οὗτος δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ καταστήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἀδιάφορον πρὸς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν· διότι καὶ αὕτη, Κύριοι, εἶναι προσδιωρισμένη διὰ τὴν τάξιν τὴν μέσην τῆς κοινωνίας, καὶ ἡ μέση ἐκπαίδευσις ἑπομένως πρέπει νὰ ᾖναι περιφρόντιστον μέλημα τῆς Συνελεύσεως, τὴν δὲ μέσην ἐκπαίδευσιν ἀντιπροσωπεύουν τὰ Γυμνάσια καὶ τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα Ἰδέαι διάφοροι ἐξετέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· σᾶς εἶπον, καὶ νομίζω ὅτι τὸ εἶπεν ὁ Κ. ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις, λόγῳ προσωπικῷ, συνέστησε γυμνάσια εἰς διαφόρους ἐπαρχίας τοῦ Κράτους· τοῦτο, Κύριοι, δὲν εἶναι ἀληθές. Δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι μόνον πρὸς ἱκανοποίησιν προσωπικῶν καὶ ἀτομικῶν συμφερόντων συνεστήθησαν τὰ γυμνάσια ταῦτα εἰς τὰς ἐπαρχίας· ἡ σύστασις αὐτῶν ἦτο ἀνάγκη. Ὅλαι αἱ ἐπαρχίαι, ἢ τοὐλάχιστον αἱ πρωτεύουσαι τῶν νομῶν ἀπῄτησαν τὴν σύστασιν γυμνασίων· πιθανὸν αἱ ἐπιθυμίαι τῶν ἐπαρχιῶν νὰ ἦσαν κατεσπευσμέναι· ἀλλὰ πολλάκις καὶ αἱ ἐπιθυμίαι καὶ αἱ ἐλπίδες τῶν λαῶν εἶναι κατεσπευσμέναι καὶ ταύτας πρέπει νὰ ποδηγετῇ πάντοτε ἡ κεντρικὴ ἐξουσία. Ἴσως, Κύριοι, δὲν ἔπρεπεν ἡ κεντρικὴ αὕτη ἐξουσία νὰ συστήσῃ ἀμέσως τὰ γυμνάσια αὐτὰ, διότι δὲν ὑπῆρχε τὸ ἀναγκαῖον προσωπικὸν τὸ διδακτικόν. Ἐζητήθησαν ὅμως ἐπιμόνως παρὰ τῶν ἐπαρχιῶν τὰ γυμνάσια, καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι δὲν ἐνέδωκεν εἰς τοῦτο ἡ Κυβέρνησις διὰ προσωπικοὺς λόγους· τὸ ἔπραξε διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν, καίτοι κατεσπευσμένην, ἐπιθυμίαν τῶν λαῶν Ἀνήκω εἰς τοὺς ὑπουργοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐσύστησαν γυμνάσια διότι κατὰ πρότασιν ἐμοῦ, ὡς ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἐσυστήθη τὸ γυμνάσιον τοῦ Μεσολογγίου· οὐδεὶς, Κύριοι, προσωπικὸς λόγος μὲ παρεκίνησε πρὸς σύστασιν τοῦ Γυμνασίου ἐκείνου, οὐδὲ ὁ ἡγεμὼν ὁ ὁποῖος ἐκάθητο τότε ἐπὶ τοῦ θρόνου μοὶ τὸ ἐπέβαλε, ἐξεναντίας παρέσχε μεγίστην δυσκολίαν πρὸς ὑπογραφὴν τοῦ διατάγματος τῆς συστάσεως· τὸ ἔπραξα δὲ διότι ἐθεώρησα ὅτι ἦτο ἀνάγκη καὶ ἐπιθυμία τοῦ νομοῦ ἐκείνου, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ἱκανοποιηθῇ. Ἡ κυβέρνησις ἀπὸ τοῦ 1836 εἶχεν ὑποσχεθῆ εἰς τὸ Μεσολόγγιον ἓν γυμνάσιον· τὸ Μεσολόγγιον ἔκτοτε ἀπῄτει τὴν πραγματοποίησιν τῆς ὑποσχέσεως ταύτης, καὶ Κύριοι, εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ Μεσολογγίου, τοῦ ὁποίου καὶ αὐτὴ ἡ ἱερὰ γῆ ἐτινάχθη εἰς τὸν ἀέρα ὑπὲρ τῆς πατρίδος, εἰς τὴν ἀπαίτησιν τοῦ Μεσολογγίου ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐνδώσῃ. Ἐσύστησα τὸ γυμνάσιον τοῦ Μεσολογγίου, καὶ τὸ ἐσύστησα κατ’ ἀπόφασιν ῥητὴν τῆς Βουλῆς. Ἐνθυμοῦμαι, Κύριοι, μετὰ συγκινήσεως, ὅτε εἷς καθηγητὴς ἀντιπροσωπεύων τότε προσηκόντως τὸ Πανεπιστήμιον, ὁ μακαρίτης Πήλληκας, μὲ πόσην γλυκεῖαν καὶ εὐρεῖαν φωνὴν ὑπερῄσπισε τὴν σύστασιν τοῦ Γυμνασίου εἰς τὸ Μεσολόγγιον. Ἀνέφερε τότε ἱστορικὸν παράδειγμα, πόλεως εἰς τὴν Ὁλλανδίαν, τῆς Λήϊδης, ἔλεγεν ὁ μακαρίτης καθηγητὴς, τὸν ὁποῖον θρηνοῦμεν, ὅτι εἰς τὴν Ὁλλανδίαν μία πόλις, μετὰ ἕνα ἀγῶνα ἐπίσης αἱματηρὸν, ὡς ἦτον καὶ ὁ Ἑλληνικὸς ἀγὼν, τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ἀπὸ τὴν νέαν τάξιν τῶν πραγμάτων, ἦτον ἓν πανεπιστήμιον, καὶ ἡ νέα τάξις δὲν τὸ ἠρνήθη εἰς τὴν πόλιν ἐκείνην, καὶ τὸ Πανεπιστήμιον αὐτῆς σήμερον εἶναι ἓν ἐκ τῶν ἀκμαζόντων Πανεπιστημίων· ὅ,τι ἐζήτει ἡ Ληΐδη τότε, ζητεῖ σήμερον τὸ Μεσολόγγιον, ἔλεγεν ὁ ἀείμνηστος καθηγητής. Ἡ σύστασις λοιπὸν τῶν γυμνασίων δὲν ἔγινεν ἁπλῶς πρὸς ἱκανοποίησιν ἀτομικῶν καὶ προσωπικῶν συμφερόντων· ἐγένετο πρὸς ἱκανοποίησιν ἀναγκῶν. Ἀλλ’ ἴσως, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε δὲν ἔπραξε ὅ,τι ἔπρεπε νὰ πράξῃ· δὲν ἐπροχώρησεν ὡς ἔπρεπε, βαθμηδὸν εἰς τὴν σύστασιν τῶν γυμνασίων· εἶναι ἀληθὲς, Κύριοι, ὅτι προσωπικὸν οὔτε κατὰ τὸ 1859 ὅτε ἐσύστησα τὸ γυμνάσιον τοῦ Μεσολογγίου, οὔτε βραδύτερον ὑπῆρχεν ἔχον τὰ προσόντα τοῦ νόμου. Καὶ ἐγὼ συστήσας τὸ γυμνάσιον τοῦ Μεσολογγίου ἠναγκάσθην νὰ συστήσω μόνον δύο τάξεις, διότι δὲν εἶχον προσωπικὸν καὶ ὤφειλα νὰ μείνω ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ νόμου· οὗτος δὲ ἀπαιτεῖ ῥητῶς, ὥστε ὁ καθηγητὴς τοῦ γυμνασίου νὰ φέρῃ δίπλωμα Πανεπιστημίου. Δὲν ἠθέλησα, Κύριοι, νὰ παραβιάσω τὸν νόμον, καὶ 11 μῆνας διευθύνας τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν δὲν διώρισα Καθηγητὴν ἐναντίον τῶν διατάξεων αὐτοῦ· διώρισα μόνον εἰς τὴν Λαμίαν διδάσκαλον τῆς Γαλλικῆς γλώσσης ὡς ἀναπληρωτὴν φοιτητὴν τοῦ Πανεπιστημίου τὸν Κύριον..... χωρὶς νὰ φέρῃ δίπλωμα τοῦ Πανεπιστημίου, ἀλλὰ δὲν διωρίσθη καθηγητὴς, ἁπλῶς ἀναπληρωτής. Ἡ σύστασις ὅμως πολλῶν γυμνασίων ἔφερε κατὰ δυστυχίαν τὴν παραβίασιν τοῦ νόμου· τὴν ἔφερε, διότι ἐγεννήθη ἡ ἀνάγκη νὰ διορισθῶσι καθηγηταὶ τῶν γυμνασίων ἄνθρωποι μὴ φέροντες δίπλωμα πανεπιστημίου, δηλονότι ἄνθρωποι μὴ ἔχοντες τὰ προσόντα τὰ ἀπαιτούμενα ὑπὸ τοῦ νόμου. Τοῦτο βεβαίως δὲν δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ τὸ ἐγκρίνῃ, καὶ ἂν Κύριοι! δὲν ἔχωμεν καθηγητὰς, τοιούτους τὸ σφάλμα πίπτει ἐπὶ τῆς παρελθούσης διοικήσεως· ἔπρεπε τὸ φιλολογικὸν φροντιστήριον τὸ ὁποῖον εἶναι προσδιωρισμένον νὰ σχηματίζῃ καθηγητὰς νὰ λάβῃ ἄλλην ἀνάπτυξιν· ἡ ἀνάπτυξις αὕτη ἤθελε φέρει βεβαίως δαπάνας, ἀλλ’ αἱ δαπάναι, ὅταν πρόκειται περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν. Ἐσυστήθησαν λοιπὸν γυμνάσια, καὶ ἐν αὐτοῖς διωρίσθησαν καθηγηταὶ μὴ ἔχοντες τὰ προσόντα τοῦ νόμου· ἦλθεν ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῆς ἐκπαιδεύσεως εἰς τὴν ἐξουσίαν· ηὗρε τὴν ἀνωμαλίαν αὐτὴν, ἡ ὁποία πραγματικῶς Κύριοι ὑφίσταται, ἥτις εἶναι γεγονὸς, ἐνόμισεν ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους διαγράφει ὁ νόμος. Ὁ λόγος οὗτος δὲ εἶναι ὁ οὐσιωδέστερος τὸν ὁποῖον ἐπρότεινεν ὁ ὑπουργὸς πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ μέτρου τῆς καταργήσεως τῶν ἀνωτέρων τάξεων εἴς τινα γυμνάσια. Εἶναι λυπηρὸν, Κύριοι, τὸ νὰ διαλυθῶσι δύο τάξεις γυμνασίων τινῶν· εἶναι λυπηρὸν νὰ διαλυθῶσι διὰ τὸν λόγον ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν οἱ καθηγηταὶ οἱ ἁρμόδιοι οἱ ἔχοντες τὰ προσόντα τοῦ νόμου. Ἀλλὰ δύνασθε νὰ εἴπητε σήμερον εἰς τὴν κυβέρνησιν ὀργάνισον τὰς τάξεις τὰς νέας χωρὶς νὰ ἔχῃς τὸ ἀναγκαῖον προσωπικόν; Δύνασθε νὰ εἴπητε εἰς τὸ ὑπουργεῖον; ἐπιθυμῶ νὰ συμπληρωθῶσιν αἱ δύο τάξεις αἱ καταργηθεῖσαι τῶν γυμνασίων καὶ ἂς κληθῇ εἰς τὴν διδασκαλίαν ὅποιος δήποτε εἴτε ἔχῃ, εἴτε δὲν ἔχῃ τὰ ἀναγκαῖα προσόντα;» μοὶ φαίνεται ὅτι τοῦτο δὲν δύναται νὰ τὸ εἴπῃ ἡ Συνέλευσις, διότι ἤθελε πράξει μέγιστον ἄδικον εἰς τὸν τόπον αὐτόν· ἤθελε πράξει μέγιστον ἄδικον εἰς τὴν διδασκομένην νεολαίαν· διότι κύριοι, ὅταν πρόκειται ἡ νεολαία νὰ καταστῇ ἡμιμαθὴς, τοιοῦτον δὲ θέλει συμβῆ ὅταν πρόκειται νὰ τὴν διδάξουν ἄνθρωποι, μὴ ἔχοντες ὅλα τὰ προσόντα τοῦ νόμου, εἶναι λυπηρὸν νὰ προκαλέσῃ ἡ Συνέλευσις τοιοῦτον ἄτοπον· ἀλλὰ τί πρέπει νὰ κάμωμεν; πρέπει νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν διάλυσιν τῶν 2 τάξεων τῶν γυμνασίων τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Κύριος ὑπουργός; τὸ κατ’ ἐμὲ Κύριοι δὲν τὸ ἐπιθυμῶ, ἀλλὰ θέλω νὰ συμβιβάσω καὶ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου μὲ τὸ ἀληθὲς συμφέρον τῆς νεολαίας ἡ ὁποία πρόκειται νὰ διδαχθῇ. Μίαν μόνον θέλω ἐνδείξει ἐπιθυμίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν, τοῦ νὰ ἐκφράσῃ αὕτη τὴν ἐπιθυμίαν της τὴν ζωηρὰν περὶ τῆς ταχείας συμπληρώσεως τῶν δύο τάξεων τῶν γυμνασίων τῶν κολοβωθέντων, ἀλλὰ συμπληρώσεως συμφώνου πρὸς τὸν νόμον, συμφώνου πρὸς τὰς διατάξεις τὰς ὁποίας διαγράφει ἡ νομοθεσία μας. Κατὰ τοιοῦτον τρόπον νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ περαιώσωμεν τὴν προκειμένην συζήτησιν. Ἐνόσῳ ἔχομεν ἰσχύοντα τὸν νόμον τοῦ 1836 καὶ τὸ διάταγμα τοῦ 1850, δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποχρεώσωμεν τὸν ὑπουργὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ διορίσῃ καθηγητὰς εἰς γυμνάσια μὴ ἔχοντας δίπλωμα πανεπιστημίου· ὁ Κύριος ὑπουργὸς σᾶς εἶπεν ὅτι ὑπάρχουν ὑπότροφοι εἰς τὴν Γερμανίαν προπαρασκευαζόμενοι διὰ τὸ ἔργον τοῦ καθηγητοῦ. Ἂν ὑπάρχουν, ἂς προσκαλέσῃ αὐτοὺς τὸ ταχύτερον καὶ ἂς φροντίσῃ, ὥστε αἱ δύο τάξεις τῶν γυμνασίων τῶν κολοβωθέντων νὰ συμπληρωθῶσιν ὅσον τάχιστα, ἀλλὰ συμφώνως μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου.

§111ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἰς ὅσα εἶπεν ὁ Κ. Ζαΐμης συμφωνῶ καὶ ἐγώ.

§112ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Ἐν τοῖς γυμνασίοις τῶν Ἀθηνῶν οἱ πλεῖστοι τῶν καθηγητῶν δὲν ἔχουν δίπλωμα, ἀφοῦ λοιπὸν τοῦτο ἐπικρατεῖ εἰς τὰς Ἀθήνας, διατὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας νὰ μὴν ὑπάρχῃ;

§113ΤΙΝΕΣ. Ἐφωτίσθημεν.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ θέλοντες νὰ κηρυχθῇ περαιωμένη ἡ συζήτησις παρακαλοῦνται νὰ σηκωθῶσιν· (ἀμφίβολον τὸ ἀποτέλεσμα). Θὰ ἐρωτήσω τὸ ἀντίθετον· οἱ ἐπιθυμοῦντες νὰ ἐξακολοθήσῃ ἡ συζήτησις παρακαλοῦνται νὰ σηκωθῶσιν· (ἀμφίβολον τὸ ἀποτέλεσμα).

§115ΕΙΣ. Ἀντὶ νὰ χάνωμεν τὸν καιρὸν εἰς ψηφοφορίας, δύναται νὰ λαλήσῃ ἀκόμη καὶ ἄλλος τις (θόρυβος).

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι πρέπει νὰ κηρυχθῇ περαιωμένη ἡ συζήτησις λέγουσι ναὶ, οἱ δὲ μὴ, λέγουσιν ὄχι (θόρυβος).

§117ΠΑΠΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Πᾶσα ἀμφιβολία, περὶ τοῦ ἂν ἐφωτίσθη ἡ Συνέλευσις ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ Συνέλευσις, δὲν ἐρωτήθη.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ θέλοντες νὰ κηρυχθῇ ἡ συζήτησις περαιωμένη λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ θέλοντες, λέγουσιν ὄχι. Ἄρχεται ἡ ἐκφώνησις τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου.

§119ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Εἶναι ἐναντίον τοῦ κανονισμοῦ, Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ ὁμιλήσῃ τις κατά.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλὰ ποῖος νὰ ὁμιλήσῃ; δὲν συμφωνοῦν· εἶναι πολλοὶ ἐγγεγραμένοι· ὁ Κ. Βαλασσόπουλος εἶναι κατά;

§121ΤΙΝΕΣ. Ὑπέρ.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Διομήδης εἶναι ὑπὲρ· ὁ Κ. Γόντικας;

§123ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Θ. Δηλιγιάννης;

§125ΤΙΝΕΣ. Εἶναι ἀπών.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Μελετόπουλος;

§127ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Δαγρές;

§129ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Νικολαΐδης;

§131ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Μαυρομμάτης;

§133ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Κονταράτος;

§135ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Πετσάλης;

§137ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Καλλιφρονᾶς;

§139ΤΙΝΕΣ. Παραιτεῖται.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Ἀγγελινίδης;

§141ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Εἶμαι κατά.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχετε τὸν λόγον.

§143ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Κύριοι! τὸ προκείμενον ζήτημα, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, ἀπὸ τὰς διαφόρους ἀγορεύσεις τῶν Κυρίων προλαλησάντων, ἤλλαξε θέσιν· ἐγὼ ἀναβὰς τὸ βῆμα εἶπον, ὅτι εἶμαι κατὰ, καὶ εἶμαι κατὰ, κατὰ τῆς πράξεως αὐτῆς, διότι δὲν θεωρῶ δίκαιον νὰ ἀποστερηθῶσιν οἱ Νομοὶ αὐτοὶ τὰ γυμνάσια, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον μέχρι τοῦδε· ἰδίως δύο λαλήσαντες πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς ὑποθέσεως, δυστυχῶς καὶ οἱ δύο οὗτοι Κύριοι συνάδελφοί μας δὲν ἀντιπροσωπεύουσιν ἐπαρχίας· εἶναι πληρεξούσιοι, τοὺς ἀναγνωρίζω ὡς τοιούτους, ἀλλὰ δὲν ἀνήκουσιν εἰς ἐπαρχίας ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ· ὁ εἷς μάλιστα τούτων, ὁ καὶ πληρεξούσιος ἐκ Θρᾴκης, Κ. Παντολέων, δὲν ἔχει οὐδὲ τέκνα, διὰ νὰ ἐνδιαφέρεται τόσον, ὅσον ἐγὼ καὶ οἱ λοιποὶ Ἕλληνες. Ὁ Κ. Ἀφεντούλης, ὅστις μὲ πολὺ πάθος, οὕτως εἰπεῖν, ὑπερησπίσθη τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν, ἠθέλησε νὰ καθιερώσῃ κοινωνικὰς τάξεις εἰς τὴν Ἑλλάδα, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον κάμνει τὴν χειρίστην ἐντύπωσιν εἰς τὴν καρδίαν τοῦ Ἕλληνος (εὖγε!). Ὅλαι αἱ κατὰ καιρὸν Συνελεύσεις τῆς Ἑλλάδος, καὶ αὐτὴ ἡ τελευταία τοῦ 7βρίου τοῦ 43 ῥητῶς ἀπεφάνθη κατὰ τῶν τάξεων καὶ προνομίων. Τί σᾶς εἶπεν ὁ Κ. Ἀφεντούλης; καὶ ὁ μακαρίτης ὁ Καποδίστριας μόνον εἰς τὴν κατωτέρω ἐκπαίδευσιν ἐπέστησε τὴν προσοχήν του, εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, καὶ εἰς αὐτὰ μόνον πρέπει νὰ ἐμβλέψῃ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς, ὁ ἑλληνικὸς λαὸς τοὐτέστιν ἀρκεῖ νὰ μάθῃ τὸ Σταυρὲ βοήθει μοι, τὸ α καὶ β καὶ φθάνει· ἡ μεσαία ἐκπαίδευσις, λέγει, καὶ ἡ ἀνωτέρα ἀνήκει εἰς ἄλλην τάξιν, τοὐτέστιν εἰς ἀνθρώπους εὐποροῦντας, δυναμένους νά ἐξοδεύσωσι, διὰ νὰ ἐκπαιδεύσωσι τὰ τέκνα των· ὄχι, Κ. Ἀφεντούλη, ὁ ἐλάχιστος Ἕλλην ἔχει τὰ αὐτὰ δικαιώματα μὲ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον σὺ νομίζεις ἀνώτερον εἰς τὴν κοινωνίαν· καὶ ὁ ἐλάχιστος ἐκινδύνευσε καὶ ἐθυσίασε τὸν ὀβολόν του διὰ τὴν ἀποκατάστασιν αὐτοῦ τοῦ Ἔθνους ἀπὸ τοῦ 21 μέχρι τοῦδε· (ἐπευφημίαι καὶ ἐπιδοκιμασίαι). Δὲν δύνασαι λοιπὸν νὰ ὀπισθοχωρήσῃς τὴν πρόοδον τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους· καὶ τὸ γνωρίζεις, Κύριε, διότι ἂν ὑπάρχῃ γυμνάσιον εἰς τὴν Χαλκίδα, εἰς τὸ Μεσολόγγιον καὶ ἀλλαχοῦ, εἶναι εὔκολον καὶ λυσιτελέστατον εἰς πάντα Ἕλληνα νὰ ἐκπαιδεύηται μέχρι τοῦ γυμνασίου, καὶ ἑπομένως, ὅταν φθάσῃ εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν αὐτὴν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον, τότε διὰ τὴν ἀνωτάτην ἐκπαίδευσιν τῶν ἐπιστημῶν ἂς συλλογισθῇ, ἀλλ’ ἐκεῖνος ὁ νέος, ὅστις ἐτελείωσε τὸ γυμνάσιον, εἶναι πλέον ἱκανὸς διὰ πᾶσαν πρᾶξιν καὶ ἐπιχείρησιν ἐν τῷ βίῳ του. Τί θέλουν, Κύριοι, οὗτοι; νὰ στείλωμεν τὰ τέκνα μας εἰς τὰς Ἀθήνας ἀπὸ τὴν ἡλικίαν τῶν 12 καὶ 13 ἐτῶν, διότι εἰς αὐτὴν τὴν ἡλικίαν εἶναι οἱ παῖδες ὅταν τελειόνουν τὴν ά. καὶ βʹ. τάξιν εἰς τὰ γυμνάσια, νὰ στέλλωμεν παῖδας 12 ἐτῶν εἰς τὰς Ἀθήνας καί, εἰς ποῖον νὰ τὰ ἐμπιστευώμεθα! ἔστω, καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχομεν τὰ μέσα διὰ νὰ τὰ ἐκπαιδεύσωμεν; Ποῦ αὐτὴ ἡ εὐχέρεια εἰς ὅλους τοὺς Ἕλληνας; Εἶναι ἀνάγκη λοιπὸν νὰ ὑπάρχουν τὰ Γυμνάσια ὅπως ὑπῆρχον. Ἀλλὰ δὲν ἔχομεν νὰ μεμφθῶμεν τὸν Κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅστις ἐπέφερε τὴν μεταῤῥύθμισιν αὐτὴν ὅτι τὴν ἐπέφερεν ἐκ δολίας προαιρέσεως· ὄχι, σέβομαι τὴν πεποίθησίν του, ἀλλὰ τὴν πρᾶξίν του κατακρίνω· διότι ὁμοιάζει μὲ τὸν κηπουρὸν ἐκεῖνον, τοῦ ὁποίου μερικὰ δένδρα δὲν δίδουσι καρπὸν, καὶ ἀντὶ νὰ τὰ ἐκκεντρίσῃ καὶ τὰ κλαδεύσῃ, τὰ ἐκριζώνει καὶ τὰ πετᾷ. Τοιοῦτόν τι ἔκαμεν· ἐπειδὴ, λέγει, δὲν εἶχε σήμερον καθηγητὰς ἱκανοὺς περὶ τὴν παιδείαν, ἐφρόντισεν ἀμέσως νὰ ἐπιφέρῃ αὐτὴν τὴν μεταῤῥύθμισιν, καὶ τὸ πραξικόπημα. Ὄχι, Κ. Ὑπουργέ! ἔπρεπε νὰ ἀφήσῃς εἰς τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἦσαν τὰ Γυμνάσια. Ἑπομένως φρονῶ, Κύριοι, ὅτι σήμερον ἡμεῖς οἱ ἐνδιαφερόμενοι οὐχὶ ὡς ἄτομα, καθὼς ἠθέλησε νὰ σᾶς εἰπῇ ὁ Κ. Ἀφεντούλης, διότι, ὅταν τὸ ζητοῦν οἱ πλέον τοῦ ἡμίσεως Ἕλληνες, τότε πλέον δὲν γνωρίζω ἂν ἀτομικότης πρέπει νὰ θεωρηθῇ αὐτὴ ἡ ὑπόθεσις ἢ γενικὴ, διότι τὸ ἥμισυ τῶν Γυμνασίων περιλαμβάνεται, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν δίδουσι τὴν εὔλογον αἰτίαν εἰς τὸν Κ. Ἀφεντούλην νὰ ὑποθέτῃ, ὅτι ἀπὸ φατριασμὸν καὶ ἀπὸ ἰδιοτέλειαν θέλομεν νὰ κακίσωμεν τὸν Κ. Ὑπουργὸν διὰ τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν. Ἐπαναλέγω, ὅτι δὲν ἀποδίδω δολίαν προαίρεσιν, καὶ τὸ λέγω μεγάλῃ τῇ φωνῇ, ἀλλὰ τὴν πρᾶξίν του αὐτὴν κατακρίνω καὶ ἀποκρούω. Τελειόνων λοιπὸν λέγω, ὅτι ἡ ἐπιθυμία ἴσως ὅλων ἢ τοὐλάχιστον ἡμῶν, καὶ τὸ ἐνδιαφέρον εἶναι νὰ λάβῃ πρόνοιαν ὁ Κ. Ὑπουργὸς νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς ἣν ἦσαν κατάστασιν, καὶ νὰ φροντίσῃ νὰ τὰ βελτιώσῃ.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη;

§145ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τοῦτο νὰ σηκωθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι)· ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη. Κύριοι, ἐκ τῆς γενομένης συζητήσεως προκύπτουσιν αἱ ἑξῆς προτάσεις, τοῦ Κ. Σαριπόλου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς· «Ἡ Συνέλευσις ἀποδοκιμάζουσα τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως διὰ τὰς ἀκαίρους καὶ παρανόμους περὶ τὰ ἐκπαιδευτικὰ πράξεις του, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τοῦ Κ. Ἡρ. Πετιμεζᾶ. «Ἡ Συνέλευσις ἐκφράζουσα τὴν ἐπιθυμίαν της, ὅπως διορισθῶσιν ἱκανοὶ καθηγηταὶ εἰς τὰ Γυμνάσια τοῦ Κράτους, πρὸς ἐκτενεστέραν καὶ τελειοτέραν ἐκπαίδευσιν τῶν μαθητῶν αὐτῶν προβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τοῦ Κ. Ζαΐμη· «Ἡ Συνέλευσις συσταίνουσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συμπληρώσῃ τὰ Γυμνάσια διὰ καθηγητῶν, ἐχόντων τὰ νόμιμα προσόντα μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τοῦ Κ. Χαντζοπούλου. «Ἡ Συνέλευσις ἐπιθυμοῦσα νὰ ἐπανέλθῃ ἡ κατάστασις τῶν Γυμνασίων εἰς ἣν ἦσαν κατάστασιν μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τοῦ Κ. Ἀφεντούλη· «Ἡ Συνέλευσις ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου. «Ἡ Συνέλευσις ἐκφράζει τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ νὰ ἐπαναφέρῃ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν τὰ γυμνάσια εἰς ἣν ἦτο πρότερον κατάστασιν, καὶ νὰ φροντίσῃ εἰς τὸ μέλλον περὶ τῆς βελτιώσεως αὐτῶν, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§147ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Συγχωνεύω τὴν πρότασίν μου εἰς τὴν τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπωτέρω, κατὰ τὴν κρίσιν μου, εἶναι ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σαριπόλου.

§149ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Εἶναι ἡ τοῦ Κ. Ἀφεντούλη.

§150ΑΦΕΝΤΟΥΛΗΣ. Τὴν συγχωνεύω εἰς τὴν τοῦ Κ. Ζαΐμη.

§151ΗΡ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐγὼ τὴν ἐδικήν μου.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν λοιπὸν τρεῖς προτάσεις τοῦ Ζαΐμη, τοῦ Ἀγγελινίδου καὶ Σαριπόλου. Ἐκ τῶν τριῶν ἀπωτέρα εἶναι ἡ τοῦ Σαριπόλου καὶ τὴν θέτω πρῶτον εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς. «Ἡ Συνέλευσις ἀποδοκιμάζουσα τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως διὰ τὰς ἀκαίρους καὶ παρανόμους περὶ τὰ ἐκπαιδευτικὰ πράξεις του μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν νὰ σηκωθῶσιν (ἐγείρονται 5–6). Ἀπεῤῥίφθη.

§153ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τοῦ Κ. Ζαΐμη ἡ πρότασις ἀναγκάζει τὸν ὑπουργὸν ν’ ἀποβάλῃ ἀπὸ τὰς ἕδρας τῶν Γυμνασίων Ἀθηνῶν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι περιβεβλημένοι..... ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ψηφοφοροῦμεν ὅλοι.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκ τῶν δύω ὑπολειπομένων προτάσεων ἀπωτέρω εἶναι, νομίζω, ἡ τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου.

§155ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ὡς ἑξῆς. «Ἡ Συνέλευσις ἐκφράζει τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἐπαναφέρῃ ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐκκλησιαστικῶν τὰ Γυμνάσια εἰς ἣν ἦτο πρότερον κατάστασιν, καὶ νὰ φροντίσῃ εἰς τὸ μέλλον περὶ τῆς βελτιώσεως αὐτῶν, καὶ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Λοιπὸν, Κύριοι, οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί). Ἀμφίβολον τὸ ἀποτέλεσμα.

§157ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, Κ. Πρόεδρε, (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς 20).

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Ἀγγελινίδου λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὴν λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ἡ ψηφοφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐματαιώθη ἡ ψηφοφορία, διότι δὲν εἶναι πλήρης ἡ Συνέλευσις. Θέλετε νὰ κάμωμεν αὔριον συνεδρίασιν;

§160ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. (ὥρα 5 καὶ 20).

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Δ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Θ. Βενετσάνος, Γ. Τσέλιος.