1863.11.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ ΡΠΒʹ.

Τῆς 25 Νοεμβρίου 1863.

(Δευτέρα.)

Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου εὑρεθείσης πλήρους τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωστοποιῶ κατὰ πρῶτον πρὸς ὑμᾶς, ὅτι δὲν ἐνέγραψα οὐδένα ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐζήτησαν τὸν λόγον ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων τῆς ἡμερησίας διατάξεως, διότι ὁ λόγος πρέπει νὰ ζητῆται ὅταν ἀρχίσῃ ἡ Συνεδρίασις. Ἀνακοινῶ ὑμῖν, ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπέβαλεν εἰς τὸ προεδρεῖον τὸν κατάλογον τῶν ὑποτρόφων τῶν εἰς τὴν Γεωργικὴν τῆς Τίρυνθος σχολὴν σπουδαζόντων· οὗτος θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ εἰς τοὺς Κυρίους πληρεξουσίους. Παρακαλεῖται ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴ νὰ συνέλθῃ αὔριον. Μερικὰ τμήματα καθυστεροῦσιν εἰς τὴν ἐργασίαν των καὶ ταῦτα, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ συνέλθωσιν αὔριον. Ἄρχεται ἡ ὑποβολὴ τῶν προτάσεων· πρότασις τοῦ Κ. Ἡρακλέους Πετιμεζᾶ. «Αἱ περὶ ἀποδείξεως, ἕνεκα πειθαρχικῶν λόγων, στρατιωτικαὶ ὑποθέσεις, θέλουν δικάζεσθαι τοῦ λοιποῦ παρὰ τῶν τακτικῶν στρατοδικείων· θέλουσι δὲ ἀνακρίνεσθαι κατὰ τὰς διατυπώσεις τῆς ποιν. στρατιωτικῆς δικονομίας τοῦ ὑπὸ στοιχ. ΦΝΒʹ στρατιωτικοῦ ποιν. νόμου· αἱ δὲ ἀποφάσεις αὐτῶν εἰσὶν ἔκκλητοι.»

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ κατ’ ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως αἱ ὑποβαλλόμεναι προτάσεις θὰ ἀναπτυχθῶσι μετὰ τοὺς φορολογικοὺς νόμους, διὰ τοῦτο θὰ λάβῃ καὶ ἡ πρότασις αὕτη τὴν σειράν της μετὰ τοὺς εἰρημένους νόμους. Μεταξὺ τῶν προτάσεων, αἱ ὁποῖαι εἶχον καταταχθῆ εἰς τὴν παλαιὰν ἡμερησίαν διάταξιν, εἶναι καὶ μία πρότασις ἀφορῶσα τὰς ἐμφυτεύσεις, τὰς γενομένας εἰς γῆν ἐθνικήν· ἐπειδὴ εἶχε ταχθῆ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, νομίζω, ὅτι δύναται νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὰ τμήματα. Μεταβαίνομεν, Κύριοι, εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· πρῶτον ἀντικείμενον αὐτῆς εἶναι ἡ ἐπερώτησις τοῦ Κ. Σχινᾶ περὶ τοῦ Ἑπτανησιακοῦ ζητήματος. Ἐνταῦθα πολλοὶ πληρεξούσιοι ζητοῦσι τὸν λόγον.

§3ΖΑΤΟΥΝΙΤΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον διὰ νὰ κάμω μίαν ἐπερώτησιν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν στρατιωτικῶν, θέλω νὰ τὸν ἐρωτήσω πῶς ἐφήρμοσε τὸ ψήφισμα περὶ καταργήσεως τῶν δοθέντων εἰς τοὺς πολίτας· εἰς τὸ ψήφισμα τοῦτο ἐγένετο ἐξαίρεσις εἰς ὅσους ἔλαβον τὰς ἐφέσεις των μετὰ τὴν Ναυπλιακὴν ἐπανάστασιν, πῶς ὁ Κ. ὑπουργὸς ἐφήρμοσε τὸ ψήφισμα τοῦτο ἐπὶ τῶν λαβόντων τὰς ἀφέσεις πρὸ τῆς Ναυπλιακῆς ἐπαναστάσεως (θόρυβος)· διότι θεωρῶ δίκαιον νὰ ἐξαιρεθῶσι καὶ οὗτοι, ἐπειδὴ δι’ ὃν λόγον οἱ πρῶτοι διεγράφησαν τῶν ἐλέγχων διὰ τὸν ἴδιον ἐβίασεν ἡ τότε Κυβέρνησις καὶ τούτους νὰ λάβωσι τὰς ἀφέσεις των μετὰ τὰ συνωμοτικὰ τοῦ Μαΐου.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποίαν ἡμέραν ὁρίζει ἡ Συνέλευσις διὰ τὴν ἀπάντησιν;

§5ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞ. Μετὰ τὰ φορολογικά.

§6ΕΤΕΡΟΙ. Τὴν τετάρτην.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποίαν ἡμέραν προσδιορίζει ἡ Συνέλευσις διὰ τὴν ἀπάντησιν; οἱ παραδεχόμενοι τὴν τετάρτην νὰ σηκωθῶσιν. (ἐγείρονται ὀλίγοι)· ἡ Συνέλευσις δὲν παραδέχθη. Ὅσοι παραδέχονται λοιπὸν τὴν δευτέραν, νὰ σηκωθῶσιν. (ἐγείρονται ὀλίγοι)· ἡ Συνέλευσις δὲν παρεδέχθη.

§8ΖΑΤΟΥΝΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ τοῦ λοιποῦ, ὥστε οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ ἐπερώτησιν εἰς τοὺς ὑπουργοὺς, ὅταν δὲν γείνωνται δεκταί (θόρυβος).

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι μετὰ τὰ φορολογικὰ νὰ σηκωθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι)· ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη, Ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§10ΠΕΤΡΟΣ ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι Πληρεξούσιοι, κατανοῶ τὴν ἀνησυχίαν, ἥτις ἐπικρατεῖ εἰς ὅλους ὑμᾶς.

§11ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞ. Δὲν ἀκούομεν.

§12ΑΓΓΕΛΙΝΙΔΗΣ. Ἐὰν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τώρα δὲν δύναται νὰ ὁμιλήσῃ, δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν διὰ μίαν ἄλλην ἡμέραν.

§13ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτ.). Κύριοι Πληρεξούσιοι, κατανοῶ τὴν ἀνησυχίαν τῶν Δυνάμεων, Κύριοι, ἥτις ἐπικρατεῖ εἰς τὰ πνεύματα ὅλων, καθόσον ἀφορᾷ τὴν λύσιν τοῦ μεγάλου ζητήματος τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπταννήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καθόσον σπουδαιότερον τὴν σήμερον τοῦ ζητήματος τούτου διὰ τὴν φίλην ἡμῶν πατρίδα δὲν ὑπάρχει, δι’ ὃ καὶ δὲν μοὶ φαίνεται παντελῶς παράδοξον, ἂν ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς, καθ’ ὃν διατελῶ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ᾖμαι ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, τρεῖς περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου μοὶ ἐγένοντο ἐπερωτήσεις. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ὅπως ὅλοι ἐνθυμεῖσθε, διὰ τῆς ἀπαντήσεώς μου εἰς τὴν ἐπερώτησιν περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου, τὴν γενομένην εἰς ἐμὲ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου τῶν Ἑλλήνων τῆς προξενικῆς περιφερείας Ἠπείρου Κυρίου Καλοῦ, διὰ τῆς ἀπαντήσεως ἐκείνης ἀνεκοίνωσα εἰς τὴν Συνέλευσιν πάντα ὅσα εἶχον λάβει χώραν μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅλα τὰ ἀφορῶντα τὴν συνθήκην τὴν ὑπογραφεῖσαν ἐκ μέρους τῶν 5 μεγάλων Δυνάμεων τὴν 2 Νοεμβρίου ἐν Λονδίνῳ, καὶ τοὺς ὅρους τοὺς κυριωτέρους τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος συνθήκης· ἐκεῖ περαίνων τὸν λόγον ἀνεκοίνωσα εἰς ὑμᾶς, ὅτι, συνεπεία αὐτῆς τῆς ἰδίας συνθήκης, αἱ τρεῖς Εὐεργέτιδες Δυνάμεις ἐπεφυλάχθησαν νὰ συνάψωσιν ἄλλην συνθήκην μετὰ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι ἐπρόκειτο ν’ ἀρχίσωσι μετ’ οὐ πολὺ αἱ περὶ τούτου διαπραγματεύσεις. Σήμερον προσκαλοῦμαι νὰ ἐκθέσω τί γνωρίζω περὶ τῶν διαπραγματεύσεων αὐτῶν, ποῦ προεχώρησεν ὁ ἀπεσταλμένος, καὶ ποῦ ἐσταμάτησεν. Ὅταν μὲ ἀκούσητε, Κύριοι, θέλετε πεισθῆ οἱ ἴδιοι, ὅτι οὐδόλως μοὶ εἶναι εὔκολον νὰ εὐχαριστήσω τὴν περιέργειαν ὑμῶν· κηρύττω δὲ, ὅτι ἡ περιέργεια αὕτη ὑπαγορεύεται ἀπὸ πατριωτικὴν ἀνυπομονησίαν τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μας πληρεξουσίου Πυλίας Κυρίου Σχινᾶ. Ὁ ἀπεσταλμένος τῆς Κυβερνήσεως Κύριος Τρικούπης ἔφθασεν εἰς Λονδῖνον τὴν 8 Νοεμβρίου καὶ τὴν 9 Νοεμβρίου μοὶ ἐτηλεγράφησεν, ὡς εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἐκθέσω· κατόπιν ἔλαβον ἐπιστολὰς, αἵτινες φθάνουν μέχρι τῆς 13 δηλ. 4 ἡμέρας μετὰ τὸ τηλεγράφημα, διὰ τῶν ἐπιστολῶν ἐκείνων μοὶ ἐξέθεσε τὰς λεπτομερείας ὅσας δὲν ἠδύνατο τηλεγραφικῶς νὰ μοὶ διαβιβάσῃ· ἐννοεῖται ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ τῶν 3 ἢ 4 ἡμερῶν εἶδεν, ὡμίλησε μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Δυνάμεων καὶ τῶν ὑπουργῶν τῆς Βασιλίσσης τῆς Ἀγγλίας, ὅτι ὑπέβαλεν ὅλας ἐκείνας τὰς ἀναγκαίας παραστάσεις, τὰς ὁποίας ὑπηγόρευον αὐτῷ αἱ ὁδηγίαι· ἀλλὰ, Κύριοι, εἶναι δίκαιον, εἶναι πρέπον, εἶναι χρήσιμον νὰ φέρω ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν συνδιαλέξεις, ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὸ κοινὸν τὰς πρὸ καὶ αὐτῶν τῶν διαπραγματεύσεων λαβούσας χώραν ἀντιπαρατηρήσεις; ἐὰν, Κύριοι, ἤθελον κατασταθῆ ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἔνοχος τοιαύτης ἀσυνεπείας, βεβαίως οὐχὶ μόνον ὁ Κύριος Τρικούπης δὲν ἤθελε δυνηθῆ νὰ ἐξακολουθήσῃ διαπραγματευόμενος μετὰ τῶν μεγάλων ἐκείνων πολιτικῶν ἀνδρῶν, ἀλλ’ οὔτε κᾂν ἡ περαιτέρω διαμονή του ἐν Λονδίνῳ ἤθελεν εἶσθαι χρήσιμος· λέγω, Κύριοι, ὅτι ἐπρόκειτο ν’ ἀρχίσουν διαπραγματεύσεις, συνήθως αἱ διαπραγματεύσεις αὗται ἔχουσι βάσιν ἓν σχέδιον, ὅταν πρόκηται περὶ συνθηκῶν· τὸ σχέδιον αὐτὸ συντάσσεται ὑφ’ ἑνὸς τῶν συμβαλλομένων μερῶν, καὶ ἑπομένως ὑπὸ τοῦ λαβόντος τὴν πρωτοβουλίαν· αἱ δὲ συνδιαλέξεις αἱ προηγούμεναι τῶν διαπραγματεύσεων σκοπὸν ἔχουν νὰ διευκολύνουν τὴν σύνταξιν αὐτοῦ τοῦ σχεδίου εἰς τρόπον, ὥστε νὰ τὸ καταστήσωσιν εὐκολώτερον ἀποδεκτὸν· ἀκόμη τὸ σχέδιον τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος δὲν εἶχεν ἑτοιμασθῆ. Βλέπετε, ὅτι ὡς πρὸς τοῦτο εἴμεθα εἰς τὴν ἀρχὴν τῶν διαπραγματεύσεων· ἐννοεῖται λοιπὸν, ὅτι, ἀφοῦ τὰς διαπραγματεύσεις δὲν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν εἰς γνῶσιν τοῦ κοινοῦ, ἀκόμη ὀλιγώτερον δὲν δυνάμεθα νὰ φέρωμεν εἰς γνῶσιν τὰς συνδιαλέξεις, αἵτινες προηγοῦνται τῶν διαπραγματεύσεων· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐκτὸς τῶν διαπραγματεύσεων, καὶ ἐκτὸς αὐτῶν τῶν συνδιαλέξεων, περὶ ὧν ἔκαμον λόγον, ὑπάρχουν φῆμαι, κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἔχουσαι χαρακτῆρα σπουδαιότητος, δὲν κωλύομαι νὰ τὰς φέρω καὶ εἰς γνῶσιν τῆς Συνελεύσεως. Ἀκούσαμεν, ὅτι ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἡ εἴδησις τῆς συνθήκης τῆς δευτέρας Νοεμβρίου καὶ τῶν ὅρων, τοὺς ὁποίους γνωρίζετε, ἐγνωστοποιήθη εἰς τὴν Ἑπτάνησον, ὅτι ἐξηγέρθη μεγάλη δυσαρέσκεια καὶ ἀναβρασμός. Ἠκούσθη καὶ ἕτερόν τι, ὅτι αἱ Δυνάμεις εἶχον σκοπὸν νὰ προβοῦν εἰς τὴν καθαίρεσιν τῶν ἐπάλξεων τῶν ὀχυρωμάτων καὶ πρὶν συνάψωσι συνθήκην, τοῦτο δὲν τὸ ἐπίστευσα, διότι φρονῶ, ὅτι προκειμένου περὶ ἑνὸς τοιούτου μέτρου, τοὐλάχιστον, ἂν δὲν θελήσωσι νὰ ἀκούσωσι τὰς δικαίας παραστάσεις αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, τὸ αἴσθημα τῆς δικαιοσύνης, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ὑπάρχῃ πάντοτε εἰς τὰς σχέσεις μεταξὺ ἰσχυροῦ καὶ ἀδυνάτων, τοῦτο θέλει τὰς ἀποτρέψει. Μεθ’ ὅλα ταῦτα, Κύριοι, βλέπω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ εἴπω τίποτε περισσότερον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ σᾶς καθησυχάσῃ, καὶ νὰ σᾶς εὐχαριστήσῃ. Πιστεύσατε, ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ ὑπουργείου ἦτο, ἂν ἀπὸ τὴν σήμερον τῷ ἦτο ἐπιτετραμμένον, ἂν ἀπὸ τοῦδε δὲν παρεβλάπτοντο τὰ δημόσια συμφέροντα, τοῦ νὰ φέρω εἰς γνῶσιν ὅλας τὰς λεπτομερείας τῶν μέχρι τοῦδε ἐνεργειῶν, τοῦ νὰ φέρω εἰς γνῶσιν ὅλας τὰς διαταγὰς, ὅσας ἔδωκα, τὸ ὁποῖον προσεχῶς ἐλπίζω, ὅτι θέλει γείνει, τοῦτο εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ ὑπουργείου· διότι τὴν σήμερον ὁ εἷς κρίνει καὶ ὁ ἄλλος κατακρίνει, καὶ ὅτι τότε ὅλοι θέλετε ἰδεῖ ποία ἦτον ἕως τώρα ἡ ἐνέργεια τοῦ ὑπουργοῦ ἐπὶ τοῦ προκειμένου σπουδαίου ζητήματος· νομίζω λοιπὸν, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἀκόμη ὀλίγην ὑπομονὴν, καθὼς καὶ εἰς τὴν τελευταίαν ἀγόρευσίν μου εἶπον. Δὲν βλέπω εἰς τί θὰ χρησιμεύσῃ ἂν ἐπέλθῃ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὅταν γεγονότα δὲν ὑπάρχουν, ὅταν δὲν ἔχωμεν ἀκόμη ὅλας τὰς λεπτομερείας ἐπὶ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν· αἱ ἐνέργειαι ἐξακολουθοῦν καὶ αἱ διαπραγματεύσεις γίνονται ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἕως ἐδῶ σταματῶ, δὲν ἠξεύρω τί θέλει ζητήσει ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος, κατ’ ἐμὲ δὲν ἔχω τίποτε περισσότερον νὰ εἴπω.

§14ΔΑΓΡΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, θέλω νὰ ἐρωτήσω τὸν Κύριον ὑπουργὸν ἐπὶ μιᾶς ἀμφιβολίας, τὴν ὁποίαν ἄφησεν ἡ ὁμιλία του, (θόρυβος μέγας). Μάθετε, Κύριοι, ὅτι εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀναπτυχθῇ μὲ ὅλην τὴν ἀξιοπρέπειαν.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Σχινᾶς ἔχει τὸν λόγον. Ἐνταῦθα πολλοὶ ζητοῦσι τὸν λόγον.

§16ΣΧΙΝΑΣ. Κύριοι! ἡ διπλωματικὴ ἐπιτηδειότης μετὰ τῆς ὁποίας ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν σᾶς ἀπήγγειλε τὰ περὶ αὐτὸν, τοὐτέστι τὰ πρὸ τῆς συνθήκης, τῆς ὁποίας ἡ φήμη περικροτεῖ τὸ πᾶν, καὶ τὰ μετὰ τὴν συνθήκην ἐπιχειρηθέντα, μὲ βεβαιοῦν εἰς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ἔρχομαι νὰ ἀναπτύξω ἐνώπιόν σας· τὸ θέμα τοῦτο εἶναι ἡ συνθήκη, τὴν ὁποίαν ὅλοι γνωρίζομεν, καὶ τὴν ὁποίαν ὁ κύριος Ὑπουργὸς δὲν ἀνέφερε ῥητῶς, διότι τὴν ἐθεώρησε γνωστὴν εἰς τὸ κοινόν. Κύριοι, ἓν ἔθνος ἐλέῳ Θεοῦ, ὅσον ἂν μικρὸν καὶ ἀδύνατον ὑπάρχῃ, πρέπει νὰ ἔχῃ θέλησιν, θάῤῥος μετὰ φρονήσεως καὶ ἀξιοπρέπειαν· πολὺ δὲ μάλιστα τὸ Ἑλληνικὸν, τὸ ὁποῖον ἐπιγινώσκει μὲν τοὺς εὐεργέτας αὑτοῦ, ἔχει ὅμως καὶ τὴν συνείδησιν τῶν δικαιωμάτων του, καὶ τὴν μνήμην τῶν διανοητικῶν καὶ ἠθικῶν εὐεργεσιῶν, ὅσας αὐτὸ ἄλλοτε ἐπέχεεν εἰς τὴν ἀνθρωπότητα. Οὐαὶ εἰς τὸ ἔθνος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἢ ἄρτι ἀναγεννώμενον ἢ πρὸ πολλοῦ ὑπάρχον, δὲν ἐμόρφωσεν ἢ δὲν ἀκολουθεῖ ἰδίαν πολιτικὴν κατερχομένην ἐκ τοῦ ἀστέρος, τοῦ ὁδηγοῦντος τὴν ὕπαρξίν του, φωτιζομένην ἐκ τοῦ χρησμοῦ τοῦ προορισμοῦ του, καὶ ὑπαγορευομένην ἀπὸ τῆς ἐπὶ γῆς θέσεώς του, ἀλλὰ πλανώμενον ἀλογίστως ὁτὲ μὲν δεξιὰ, ὁτὲ δὲ ἀριστερὰ ὁμοιάζει παιδίον ἀνέστιον, ὀρφανὸν, παίγνιον τῶν περιστάσεων, καταφρονημένον θήραμα ξένων συμφερόντων καὶ ὑπολογισμῶν. Ῥίψατε τοὺς ὀφθαλμούς σας εἰς τὸ ἱστορικὸν δρᾶμα τῆς ἀνθρωπότητος καὶ θέλετε εὕρει αὐτοὺς πρῶτον· τοὺς ἡμετέρους προγόνους εἰς ποίαν ἀθλιότητα ἔφθασαν παρεκκλίναντες τῆς γνησίας Ἑλληνικῆς πολιτικῆς. Πῶς οἱ νικηταὶ τοῦ Μαραθῶνος τῶν Πλαταιῶν, τῆς Σαλαμῖνος καὶ ἄλλων μεγαλοδόξων σταδίων κατεδουλώθησαν εἰς τὸ χρυσίον τὸ Περσικόν; ποίαν ἔπειτα φορὰν προδοτῶν καὶ πολιτῶν ἀχρείων, κατὰ τὴν δριμεῖαν ἔκφρασιν τοῦ Δημοσθένους, ἀνέδωκεν ἡ Φιλιππίσασα Ἑλλάς· ποίαν θυσίαν τῆς Ἑλληνικῆς ἐλευθερίας καὶ αὐτονομίας προσέφερεν εἰς τὴν Ῥώμην οἱ περὶ τὸν τῆς Ἀχαϊκῆς ὁμοσπονδίας ἐπικατάρατον πωλητὴν Καλλικράτην· πῶς κατεσπάραξαν τὴν Ἰταλίαν οἱ Γουέλφοι καὶ οἱ Γιβελῖνοι, πῶς κατῄσχυναν τὴν Σουηδίαν αἱ δύω ξενικαὶ φατρίαι τῶν πίλων καὶ ἡμιπίλων (τῶν καπέλλων καὶ τῶν κασκέτων) ταῦτα ἐνθυμούμενοι, ὦ ἄνδρες, λάβετε πρόνοιαν, ὅπως τὰ θεμέλια τῆς Ἑλληνικῆς πολιτικῆς καταβάλετε, διότι τότε μόνον θέλετε βαδίσει ἐν ἀσφαλείᾳ· λάβετε πρόνοιαν νὰ καθιδρύσητε καὶ παγιώσητε τὴν ἐσωτερικὴν εὐνομίαν, νὰ δρέψητε διὰ τούτου τὰς πανελληνίους ἐλπίδας, νὰ φανῆτε ἐμπράκτως καὶ ἐν ἴσῃ μοίρᾳ πρὸς τοὺς εὐεργέτας εὐγνώμονες, καὶ δι’ εὐπαῤῥησιάστου πολιτείας νὰ ἑλκύσητε τὴν εὔνοιαν καὶ τὴν ὑπόληψιν τῶν ἐθνῶν· καιρὸς εἶναι, ἡ Ἀνατολὴ προσμένει τὸν ὁδηγόν της, ὁδηγὸν τοῦ ὁποίου τὴν φωνὴν νὰ καταλαμβάνῃ καὶ αὐτὸν νὰ γνωρίζῃ «ἀλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσῃ, καθὼς εἶπε τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλὰ φεύξεται ἀπ’ αὐτοῦ, ὅτι οὐκ οἶδε τῶν ἀλλοτρίων τὴν φωνήν». Καιρὸς εἶναι, πρότυπον Βασιλείου ἐν τῇ Ἀνατολῇ ὑπεσχέθη εἰς ταύτην καὶ ὁ Σεβαστὸς Ἄναξ Γεώργιος. Ταῦτα προλογήσας, Κύριοι, ἐν προθέσει Ἑλληνικῇ, προβαίνω εἰς τὴν σύντομον ἀναθεώρησιν αὐτῆς ταύτης τῆς συνθήκης, τῆς λεγομένης καὶ ὑποκρυπτομένης, τῆς ἐννοουμένης καὶ σιωπωμένης, ὑπαρχούσης ὅμως· καὶ ἀφοῦ ἀναθεωρήσω αὐτὴν ἐν βραχυλογίᾳ, θέλω μεταβῆ εἰς τὴν πρότασίν μου. Ἀναγκαῖον δὲ κρίνω νὰ σᾶς ἀναμνήσω τὰ προϊστορικὰ τῆς συνθήκης ταύτης. Ὁ Ὄθων εἶχεν ἐκλείψει, καὶ ἡμεῖς πανδημεὶ ἐξελέξαμεν Βασιλέα, ὅστις δὲν ἦλθε, τότε μᾶς εἶπον ψηφίσατε ἄλλον Βασιλέα, ἀρεστὸν, καὶ τότε ἔχετε τὴν Ἑπτάννησον· καὶ ἡμεῖς ἐξελέξαμεν τὸν χαριέστατον Γεώργιον ἅμα ὀνομασθέντα· τότε προσέθηκαν, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται καὶ ἡ Ἑπτάνησος νὰ συγκατατεθῇ εἰς τὴν προκειμένην ἕνωσιν· καὶ ἡ Ἑπτάνησος διὰ τῆς Ἰονίου Βουλῆς ἐξεφράσθη ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως. Ἐπῆλθον ὅροι παρὰ τοῦ Ἁρμοστοῦ πρὸς τὴν Ἰόνιον Βουλὴν, καὶ οὗτοι ἐλύθησαν· ἀφοῦ ὅμως ἡ Ἰόνιος Βουλὴ προσέθηκε τὰ περὶ τῶν φρουρίων, τότε μᾶς λέγουν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι εὐρωπαϊκόν· καὶ ἐνῷ οὐδεὶς πρότερον λόγος περὶ δυσχερείας τοιαύτης ἐπρόκειτο, ἀλλὰ πάντες ἐπίστευον, ὅτι ἡ Ἑπτάνησος προσήρχετο εἰς ἡμᾶς ἀκεραία, ὅτι τὰ ὑποκείμενα προσεχώρουν μετὰ τῶν ὑποκειμένων, ἀκούεται τοῦτο τὸ ἀπροσδόκητον. Δὲν ἐξετάζω σήμερον, Κύριοι, παρὰ τίνος ἐκ τῶν 5 σεβαστῶν Δυνάμεων προετάθησαν τὰ λυπηρὰ τῆς συνθήκης μέρη. Ἡ ἱστορία ἐσημείωσε πρὸ πολλοῦ, ὅσα ἀνάγονται εἰς τὰς παραδόσεις ἡμῶν περὶ τῶν διαθέσεων δύω τινῶν Δυνάμεων ὡς πρὸς ἡμᾶς, ἐξ ὧν καὶ ἀκούομεν ὅτι προῆλθον αἱ τοιαῦται εἰσηγήσεις, ἀλλὰ τέλος ἡ συνθήκη ἐκλείσθη, καὶ πλατύτατον μελανὸν νέφος ἐλθὸν ἐζόφωσε τὸν ὁρίζοντα τῆς Ἑλλάδος. Τρία εἶναι κυρίως, κατ’ ἐμὲ, τὰ οὐσιωδέστερα ἄρθρα τῆς συνθήκης ταύτης τὰ ἐπικαλούμενα τὴν περίλυπον προσοχήν μας. Ἐπιλαμβάνομαι πρῶτον τοῦ περὶ ἀνεξιθρησκείας. Ἀπορῶ, Κύριοι, πῶς ἄνθρωποι, τοσοῦτον σοφοὶ καὶ ἰσχυροί.......

§17ΔΟΜΕΝΕΓΙΝΗΣ. Κύριε ἀντιπρόσωπε, παρακαλῶ, μίαν ἐρώτησιν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§19ΔΟΜΕΝΕΓΙΝΗΣ. Βασιζόμεθα ἐπὶ βάσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάρχουν· ἡ συνθήκη αὐτὴ ποῦ ὑπάρχει; Ἐπισήμως δὲν τὴν ἔχομεν.

§20ΣΧΙΝΑΣ. Ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποθέτει ὅτι ἔχει τὴν συνθήκην.

§22ΣΧΙΝΑΣ. Ἐγὼ τὴν ἔχω τετελεσμένην, ἔπειτα τὴν ἀναιρεῖτε. Ἀπορῶ, λέγω, πῶς σοφοὶ ἄνδρες δὲν κατενόησαν μέχρι τοῦδε τὸ ἱστορικὸν, τὸ ἀνεξίθρησκον τῶν Ἑλλήνων, τὸ ὁποῖον, νομίζω ὑπερβάλλει μᾶλλον ἢ ἐλλείπει, καὶ ἔκριναν δέον νὰ διατυπώσωσιν ἐν Εὐρωπαϊκῇ συνθήκῃ ῥήτραν περὶ ἀνεξιθρησκείας. Ἡμεῖς, Κύριοι, ὅλοι φαινόμεθα καὶ εἴμεθα πραγματικῶς ἀνεξίθρησκοι, διότι τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, νομίζον ὅτι κατέχει τὴν ἀληθῆ πίστιν, δὲν κατατρέχει τοὺς ἄλλους. Δευτέρα ῥήτρα ἀκατανόητος ὑπάρχει ἡ περὶ οὐδετερώσεως τῆς χώρας τῶν Ἰονίων νήσων. Ἠρώτησα, Κύριοι, ἐμαυτὸν, καὶ νομίζω ὅτι ἕκαστος δύναται νὰ ἐρωτήσῃ τὸν ἑαυτόν του, ἂν Ἑπτάνησος καὶ Ἑλλάς.......

§23Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Νομίζω ὅτι ἡ συζήτησις εἶναι ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως.

§24ΣΧΙΝΑΣ. Θὰ φθάσω.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ λεγόμενα ἀνήκουσιν εἰς τὸν λέγοντα.

§26Κ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἀκόμη δὲν ἀπεφάσισεν ἡ Συνέλευσις ἂν θὰ ἐπιτρέψῃ συζήτησιν.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, Κύριοι, εἶναι καθῆκον τοῦ Προέδρου, νὰ προστατεύῃ τὸν ἀγορεύοντα.

§28ΣΧΙΝΑΣ. Εἰ μὲν Ἑπτάνησος καὶ Ἑλλὰς ἔσονται ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σῶμα, εἰ μὲν ἔσεται ἡ ἕνωσις ἕνωσις πῶς οὐδετεροῦται τὸ ἕτερον μέρος; Πῶς συζεύγνυται τὸ οὐδέτερον μετὰ τοῦ μὴ οὐδετέρου; Ἂν ὡρίσθη διοικητικῶς τε καὶ πολιτικῶς νὰ ἑνωθῶμεν, ἆρα γε δὲν θὰ φροντίζωμεν πάντοτε κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, περὶ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑπτανήσου, ὅπως καὶ περὶ τῆς ἐνταῦθα Ἑλλάδος; Δὲν θὰ ᾖναι αὐτὴ ἐν ἡμῖν καὶ ἡμεῖς ἐν αὐτῆς; Τολμῶ νὰ εἴπω, ὅτι οὔτε σαφῆ λογικότητα, οὔτε δικαιοσύνην εὑρίσκω εἰς τὴν συντεθεῖσαν καὶ ἐπιβαλλομένην οὐδετέρωσιν. Τὸ τρίτον καὶ χείριστον ὑπάρχει τὸ περὶ κατεδαφίσεως τῶν φρουρίων. Θὰ φρίξῃ, Κύριοι, ἡ ἱστορία ἀναγράφουσα ἐν πλήρει 19 αἰῶνι τοιαύτην καταστροφὴν, κελευομένην καὶ πραττομένην ψυχρῶς κατὰ ἀθώου ἔθνους, ὑπὸ σοφωτάτων καὶ χριστεπωνύμων ἐθνῶν! ὁ κρότος τῶν καταστρεπτικῶν μηχανῶν θ’ ἀντηχήσῃ ἕως εἰς τὰ καταχθόνια, καὶ ὁ στεναγμὸς τῶν ἀποστερουμένων θὰ φθάσῃ μέχρις οὐρανοῦ! Ἢ μήπως καὶ χεῖρες Ἑλληνικαὶ, καὶ ἱδρῶτες, καὶ καταβολαὶ χρηματικαὶ, δὲν συνανήγειραν τὰ φρούρια ταῦτα, ἀκόμη καὶ ἐπὶ Ἑνετῶν, καὶ ἐπὶ τῆς προστασίας; Ἢ μήπως τὰ ὀχυρώματα τῆς Κερκύρας, καθὼς κηρύττει ἡ ἀδέκαστος ἱστορία, δὲν ἔσωσαν τὴν Εὐρώπην, τὴν χριστιανωσύνην, τὸν ἀνθρωπισμὸν, ἀπὸ τὸν ἐξολοθρευτικὸν χείμαῤῥον τοῦ Ἰσλαμισμοῦ, ὅτε κατὰ τὸ 1716 ὁ ἀοίδημος στρατηγὸς Σουλεμβοὺργ ἀντεμάχετο ἐξ αὐτῶν κατὰ τῶν βαρβάρων μετὰ τῶν στρατηγουμένων καὶ Ἑλλήνων καὶ ἄλλων Χριστιανῶν. Τότε συγχρόνως ἐλευθερουμένης τῆς Κερκύρας διὰ τῆς γενναίας ἐκείνης πράξεως, ἐγεννᾶτο συγχρόνως, ἐν παρόδῳ τὸ λέγω, καὶ ὁ ἡμέτερος μέγας Εὐγένιος. Ὦ Εὐρώπη πότε σὲ ἔβλαψαν τὰ φρούρια ἐκεῖνα, καὶ ἐπιτάττεις τὴν ἐξόντωσιν αὐτῶν; Ἆρά γε διὰ τούτων ἀνατρέπονται, οὐδετεροῦνται αἱ ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἀνεξιχνίαστοι καὶ ἄναρχοι βουλαὶ τῆς Θείας Προνοίας; Περαίνων, Κύριοι, παραδίδω εἰς ὑμᾶς τὴν πρότασίν μου, ἥτις εἶναι ἡ ἑξῆς. Ἐνόμισα καὶ νομίζω, ὅτι εἶναι στιγμαὶ καθ’ ἃς τὰ ἔθνη πρέπει κἄτι τι νὰ λέγουν, καὶ οὐχὶ ἐν σιωπῇ νὰ οὐδετερῶνται. Μάλιστα αἱ Συνελεύσεις ἴδιον χαρακτῆρα ἔχουν εἰς τοιαύτας περιστάσεις νὰ ὁμιλήσουν εὐτρεπῶς. «Προτείνω ν’ ἀποταθῇ διάγγελμα τῆς Συνελεύσεως πρὸς τὸν Βασιλέα, δι’ οὗ θέλει ἐκφράσει αὕτη τὴν βαθεῖαν αὑτῆς λύπην ἐπὶ ταῖς περὶ οὐδετερώσεως τῆς Ἑπτανήσου καὶ καταστροφῆς τῶν ἐκεῖ φρουρίων ῥήτραις τῆς προκειμένης συνθήκης, καὶ βεβαιώσῃ καὶ ὑποσχεθῇ πρὸς τὴν Α. Μ. ὅτι προσφέρει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Βασιλέως πᾶσαν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τὴν ἠθικὴν ἐνίσχυσιν καὶ ὑποστήριξιν, ὅπως ἐνεργηθῶσι διπλωματικῶς πάνθ’ ὅσα ἀναγκαῖα πρὸς μεταβολὴν ἢ μετριασμὸν τῶν δύω ῥητρῶν· τοῦθ’ ὅπερ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἔτι ἐλπίζει παρὰ τῆς εὐνοίας τῶν πέντε σεβαστῶν Δυνάμεων καὶ ἰδίως παρὰ τῆς μέχρι τοῦδε προστάτιδος τῆς Ἑπτανήσου· Ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις, ἐν περιπτώσει ἀποτυχίας τῶν δικαίων πόθων αὐτῆς, θέλει μὲν πίῃ καρτερικῶς τὸ ποτήριον τῆς πικρίας, θέλει δὲ ἐπευφημήσῃ τὸν Βασιλέα διαμαρτυρόμενον πρὸς τὰς πέντε Δυνάμεις εὐλαβῶς μὲν, ἀλλ’ ἐντόνως, ἐπὶ τῷ γενησομένῳ περὶ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος καταπληκτικῷ ἀδικήματι.»

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Καλὸς ἔχει τὸν λόγον.

§30ΚΑΛΟΣ. Δὲν ἔρχομαι ν’ ἀντικρούσω τὴν πρότασιν τοῦ προαγορεύσαντος πληρεξουσίου ἐκ Πυλίας, καθ’ ὅσον αὕτη εἶναι εὐχὴ πάντων, καὶ πιστεύω ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις συμμερίζεται ταύτην, ὡς καὶ ἐγὼ συμμερίζομαι. Κάμνω μόνον τὴν παρατήρησιν ἐπὶ τοῦ προοιμίου τοῦ λόγου τοῦ προαγορεύσαντος, δι’ οὗ ἠθέλησε νὰ προκαλέσῃ ὑποχρεώσεις πρὸς τὴν Ἑλλάδα διὰ τὰς μεγάλας καὶ λαμπρὰς πράξεις τῶν προπατόρων μας· ὁ κόσμος σήμερον ἐξετάζει τί κάμνομεν, καὶ οὐχὶ τί εἴμεθα ἕνα καιρόν· αἱ πράξεις τῶν προπατόρων μας ποιοῦσι δικαίως τὸν θαυμασμὸν καὶ τὴν συμπάθειαν τοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ δὲν ἐπιβάλλουσιν αὗται ὑποχρεώσεις ἀπέναντι ἡμῶν· αἱ ὑποχρεώσεις ἐκ τῶν πράξεων ἐκείνων εἶναι αὐτοπροαίρετοι, καὶ οὐχὶ ἀναγκαστικαί. Σήμερον ἐξετάζεται τί πράττομεν καὶ πῶς δικαιούμεθα νὰ κινήσωμεν τὴν συμπάθειαν τῶν ἰσχυρῶν ἕνεκα τῶν πράξεών μας· ὅπως δὲ τούτου τυγχάνωμεν ἀνάγκη νὰ πολιτευώμεθα μετὰ σεβασμοῦ πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς καὶ νὰ ζητῶμεν τὰ δίκαια καὶ τὰ προσήκοντα, ἔρχομαι εἰς τὴν πρότασιν ταύτην, ἣν σχεδὸν συμμερίζονται πάντες, ὅπως εἶναι καὶ ἡ ἔκφρασις τῆς ἐπιθυμίας τῶν Ἑπτανησίων, καὶ πάσης τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς· νομίζω ὅτι θέλομεν πάντες τὴν ἀποδεχθῆ, ὅταν λάβῃ τὴν τακτικήν της πορείαν, δηλαδὴ νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰ τμήματα.

§31ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§32ΚΑΛΟΣ. Τὸ νὰ ἔλθωμεν σήμερον εἰς ἐξηγήσεις ἐπὶ τῆς συνθήκης, εἶναι καὶ ἄτοπον καὶ ἀσύμφορον, καθόσον δὲν ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν τὸ κείμενον.

§33ΣΧΙΝΑΣ. Τὸ ἔχομεν.

§34ΚΑΛΟΣ. Δὲν τὸ ἔχομεν. Λέγω δὲ εἰς τὸν Κύριον προαγορεύσαντα, ὅτι μὲ ὅλην τὴν περὶ τὴν διπλωματίαν ἐμπειρίαν του δὲν γνωρίζει τοὺς τύπους, οἱ ὁποῖοι ὑφίστανται, ὅταν γίνωνται συμβάσεις ἐκ μέρους τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Δυνάμεων· αὗται δὲν λαμβάνουσι κῦρος καὶ δὲν δημοσιεύονται πρὶν ἢ ἐπικυρωθῶσι παρ’ αὐτῶν τῶν Δυνάμεων καὶ ἀνταλλαχθῶσιν. Ἡ περὶ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος συνθήκη δύναται νὰ μὴ λάβῃ τὸ κῦρος τῶν Δυνάμεων, (θόρυβος). Μὴ θορυβεῖσθε, ἐπαναλαμβάνω. Οὐδεμία συνθήκη δημοσιεύεται πρὶν λάβῃ τὴν αὐθεντικὴν κύρωσιν παρὰ τῶν Δυνάμεων.

§35ΤΙΝΕΣ. Τὸ ἔλαβε.

§36ΚΑΛΟΣ. Δὲν τὸ ἔλαβε· διαπραγματεύσεις μόνον ἐγένοντο (θόρυβος).

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§38ΚΑΛΟΣ. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον, φρονῶ ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ εἰς ἐξηγήσεις περὶ συνθήκης, εἰς αὐτὴν δὲν συμμετέσχεν ἡ Κυβέρνησις, δὲν ἐγνωστοποιήθη ἀκόμη καὶ δὲν ἐπεβλήθη ὡς ὑποχρέωσις εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος.

§39ΤΙΝΕΣ. (δεξιόθεν) Δὲν τὸ πιστεύετε;

§40ΚΑΛΟΣ. Παύω καὶ ἐπιμένω ὅτι ἡ πρότασις ἂν ᾖναι παραδεκτὴ, πρέπει νὰ διατρέξῃ τὴν τακτικὴν ὁδόν.

§41ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§42ΚΑΛΟΣ. Σᾶς λέγω ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν σήμερον εἰς καμμίαν ἀπόφασιν περὶ τούτου, οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἰονίου Βουλῆς ἔρχονται ὅσον οὔπω ἐν Ἀθήναις καὶ οὗτοι βεβαίως θέλουν φέρει εἰς γνῶσιν καὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Συνελεύσεως τί φρονεῖ ὁ Ἰονικὸς λαός· ἀνάγκη ἑπομένως ν’ ἀναβάλωμεν πᾶσαν ἀπόφασιν.

§43ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριοι, τὰ αἰσθήματα ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐνεπνεύσθη ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Πυλίας, Κ. Σχινᾶς, εἶναι αἰσθήματα ὅλου τοῦ ἑλληνικοῦ γένους, δὲν εἶναι ἀποκλειστικὸν προνόμιον οὐδενός· αὐτὰ τιμῶσι καὶ αὐτὸν, καὶ πάντας ἑπομένως τοὺς συμμεριζομένους αὐτά. Τῶν αἰσθημάτων τούτων κανεὶς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀποκλείσῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐξέθηκε τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν αἱ διαπραγματεύσεις· ἐξ αὐτῆς τῆς ἐκθέσεως ἐννοήσατε τὸ σημεῖον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἄρχεται ἡ ἐνέργεια τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως, δῆλον ὅτι ὁ ἀπεσταλμένος ἡμῶν εὑρίσκετο καθ’ ὁδὸν, ὅταν ὑπεγράφη ἐν Λονδίνῳ ἡ συνθήκη ὑπὸ τῶν πέντε Δυνάμεων.

§44ΤΙΝΕΣ. Ἰδοὺ λοιπὸν, ὅτι εἶναι ὑπογεγραμμένη.

§45ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Ἐννοεῖτε λοιπὸν ὅτι ἀπ’ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, καὶ ἀπ’ ἐκείνου τοῦ σημείου ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις παρέλαβε τὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἀπ’ αὐτὸ τὸ σημεῖον ἀναδέχεται πᾶσαν εὐθύνην ἀπέναντι τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ ἔθνους. Παντάπασι δὲν ἐπεμβαίνω εἰς τὸ προοίμιον τοῦ Κ. Σχινᾶ· ὑπάρχουν παρατηρήσεις ἱστορικαὶ, τὰς ὁποίας ἐξέθηκεν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ συμπέρασμά του. Ὅπως ὑπάρχει διατετυπωμένη ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σχινᾶ, δὲν εὑρίσκω ὅτι οὐδόλως προσβάλλει τὰς σχέσεις τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας πρὸς τὴν Βασιλείαν· εἶναι μία εὐχὴ, τὴν ὁποίαν ἐκφράζει ἡ Συνέλευσις μὲ τρόπον εὐλαβῆ πρὸς τὸν Βασιλέα, καὶ νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἐντὸς τοῦ δικαιώματός της νὰ τὴν ἐκφράσῃ. Ἐὰν ἔχω νὰ κάμω καμμίαν παρατήρησιν, εἶναι πολὺ ἀσήμαντος, εἶναι μόνον τυπικὴ, εἶναι παρατήρησις, ἥτις στηρίζεται ἐπὶ τῶν ἐν ἰσχύϊ ἐθίμων εἰς συνταγματικὰ κράτη. Βλέπω εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν τοῦ προτάσεως τοῦ Κ. Σχινᾶ, ὅτι λέγει, «πρὸς τὸν Βασιλέα». Ἐπεθύμουν, ἐπειδὴ ἀπεφασίσαμεν νὰ βαδίσωμεν εἰς τὸ μέλλον συνταγματικῶς, νὰ ἤμεθα αὐστηρότεροι καὶ πρὸς τοὺς συνταγματικοὺς τύπους, νὰ μὴ φαίνηται ὁπωσδήποτε ὅτι θέλομεν νὰ θεωρήσωμεν τὸν Βασιλέα ὑπεύθυνον.

§46ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§47ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Ἐπεθύμουν ἡ φράσις νὰ ᾖναι τοιουτοτρόπως διατεθειμένη, «πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Α. Μ.»

§48ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§49ΥΠΟΥΡΓ. ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ τύπος ὁ συνταγματικὸς, καὶ τοῦτο τὸ ἔχει ὁ Κύριος Σχινᾶς παρακάτω, ὅπου ἐπαναλαμβάνει τὴν ἰδίαν ἰδέαν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἐδῶ τὴν διατυπώνει συνταγματικώτερον. Αὕτη εἶναι ἡ πρώτη παρατήρησις, ἥτις εἶναι ἀσήμαντος. Μετὰ τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, εἶναι ὁλωσδιόλου περιττὸν καὶ νὰ μεταβληθῇ, ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις παραδέχεται ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν.

§50ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§51ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Ἔρχομαι ὅμως εἰς ἓν ἄλλο· ἐδῶ ὁ Κ. πληρεξούσιος Πυλίας, καίτοι ὑποδείξας εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι εἶναι κάτοχος τῆς συνθήκης, μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν εἶναι καλῶς πληροφορημένος, καὶ ὅτι δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἐπιθυμίαν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐμπνέεται· προτείνει τὴν μεταβολὴν τῶν κατ’ αὐτὸν δύω ῥητρῶν, ἐνῷ ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι περισσότεραι αἱ ῥῆτραι, καὶ ὅλαι νὰ ἔχωσι τὴν αὐτὴν σπουδαιότητα, τὰς αὐτὰς κακὰς συνεπείας, ὡς πρὸς ἄλλα συμφέροντα τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους. Λέγω λοιπὸν, ὅτι πρέπει νὰ ἔχουν ὑπομονὴν, ἕως νὰ κοινοποιηθῇ ἡ συνθήκη ἢ (θόρυβος) πρέπει νὰ λείψῃ ὁ περιορισμὸς εἰς τὰς δύω ῥήτρας μόνον.

§52ΣΧΙΝΑΣ. Αὐταὶ εἶναι αἱ κυριώτεραι (θόρυβος) παρατηρήσεις.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§54ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Κατὰ τὰ ἄλλα δὲν ἔχω νὰ κάμω καμμίαν παρατήρησιν· μοὶ κακοφαίνεται ὅτι ἀκούω ψυθιρισμοὺς ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ συμφερόντων ὑπουργικῶν ἢ ἰδιωτικῶν· ἐδῶ πρόκειται περὶ μόνον ἐθνικῶν συμφερόντων καὶ νομίζω ὅτι ἂν ὑπάρχῃ τὸ αὐτὸ πνεῦμα τοῦ πατριωτισμοῦ εἰς ὅλους, δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ καμμία διαφωνία· μὲ λύπην μου δὲ βλέπω ὅτι......

§55ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§56ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Αἱ φωνασκίαι δὲν μὲ ταράττουν διόλου.

§57ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σᾶς λέγομεν ἴσα ἴσα ὅτι δὲν ὑπάρχει.

§58ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Ναὶ, ἀλλὰ δὲν ἀπαντοῦν μὲ αὐτὸν τὸν τρόπον τὸν ταραχώδη. Μετὰ τὴν διόρθωσιν λοιπὸν αὐτῶν τῶν δύω ἐκφράσεων, τὰς ὁποίας ἐσημείωσα εἰς τὸ ἔγγραφον τοῦ Κ. Σχινᾶ, νομίζω, ὅτι ἡ Συνέλευσις εἰμπορεῖ νὰ τὸ παραδεχθῇ.

§59ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Κύριοι, ὁ ἔντιμος προλαλήσας, πρῶτος ἀνέφερεν ὅτι, ὡς μέλος τοῦ ὑπουργείου καὶ ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ, τὸ ὑπουργεῖον δὲν δύναται ν’ ἀναδεχθῇ ἄλλην εὐθύνην, εἰμὴ ἐκείνην, ἥτις ἀναγκαίως πηγάζει, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἀνέλαβε τὰ ἔργα του, καὶ τοῦτο εἶναι δικαιότατον· ἡ ἐκ τῶν προηγουμένων εὐθύνη ἐπίκειται εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εὑρέθησαν ἐν τῷ ὑπουργείῳ, ἐξ ὧν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι καὶ ἐγώ· καὶ θέλει μοὶ ἐπιτρέψει ἡ Συνέλευσις δι’ ὀλίγων λέξεων νὰ εἴπω, τί ἔπραξε τὸ ὑπουργεῖον μέχρι τῆς στιγμῆς, ὅταν κατέθεσε τὴν ἐξουσίαν. Πρὶν ἀκόμη γείνῃ τίποτε γνωστὸν ἐπισήμως, πρὶν ἀκόμη δοθῇ σπουδαία ἀφορμὴ κακουχίας περὶ τῶν φρουρίων Κερκύρας, ἡ ἁπλῆ φήμη ἐφάνη εἰς τὸ ὑπουργεῖον τόσον λυπηρὰ, ὥστε δὲν παρέλειψε νὰ φροντίσῃ. Δυστυχῶς εἶχον παύσει αἱ πρεσβεῖαι τῆς Ἑλλάδος εἰς τὰ 3 μεγάλα Κράτη, καὶ χαίρω ὅτι εἶναι παρὼν ἐνταῦθα ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς, διότι ἠμπορεῖ νὰ ἐπιμαρτυρήσῃ πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἤδη ἀπὸ τῆς 7 Φεβρουαρίου εἶχον θεωρήσει λίαν σπουδαῖον, τοὐτέστι τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν τῶν πρεσβειῶν, ἐνθυμεῖται ὁ Κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι, ἅμα ἐκλήθην τὴν 7 Φεβρουαρίου εἰς τὸ νὰ λάβω μέρος εἰς τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον τότε συνέστη, ὅτι πρῶτον ὅρον ἔθεσα τὴν διατήρησιν τῶν πρεσβειῶν· ἡ διατήρησις τῶν πρεσβειῶν ἤθελε παρέχει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὰ μέσα ἐν τοιαύτῃ ἀδήλῳ καταστάσει ὁποία ὑπῆρχε τότε, ὄχι μόνον νὰ λαμβάνῃ ἀκριβεστέρας πληροφορίας καὶ ἐγκαίρως, ἀλλὰ συγχρόνως νὰ δύναται καὶ ἐγκαίρως νὰ ἐπενεργῇ. Εὑρέθημεν λοιπὸν δυστυχῶς ἐστερημένοι πάσης πρεσβείας, καὶ παντὸς διπλωματικοῦ ὀργάνου ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Ἐνομίσαμεν λοιπὸν ὅτι τὸ μόνον κατάλληλον μέσον, τὸ ὁποῖον ἐδυνάμεθα νὰ μεταχειρισθῶμεν, ὑπῆρχε, ν’ ἀποτανθῶμεν εἰς τὸν εὐτυχῶς τότε ἀφιχθέντα ἀπεσταλμένον τῆς Δανίας, ὅστις κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν εὑρίσκετο ἐν Κερκύρᾳ. Ἀμέσως λοιπὸν τὴν 10 Αὐγούστου ἔγραψα ὑπόμνημα, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυνα πρὸς τὸν Κ. ἀπεσταλμένον τῆς Δανίας, εὑρισκόμενον ἐν Κερκύρᾳ, διὰ τοῦ ὁποίου ἐξέθετον ὅτι ἤδη συνελαμβάνομεν μεγίστους φόβους μήπως ὑπάρχῃ σπουδαία τις πρόθεσις κατὰ τῶν φρουρίων τῆς Κερκύρας, κατεδείκνυον δὲ διὰ τοῦ ὑπομνήματος ὅτι τὸ λυπηρὸν τοῦτο συμβὰν ἔμελλε νὰ διαταράξῃ τὰ μέγιστα τὸ αἴσθημα καὶ τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Ἰονίων· ἐξέθεσα ὅσα ἠδυνάμην ἐπιχειρήματα, διὰ νὰ δείξω ὅτι οὔτε τῆς Εὐρώπης συμφέρον ἦτον, καὶ πολὺ ὀλιγώτερον ἀκόμη τῆς Ἑλλάδος, τὸ νὰ καταστραφῶσιν αὐτὰ τὰ φρούρια· δὲν ἔλειψα τοῦ νὰ δείξω ὅτι δὲν ἠδύνατό ποτε νὰ γείνῃ τοιαύτη χρῆσις, ὥστε νὰ ἐκφοβηθῇ ἡ Εὐρώπη, καὶ νὰ προκαλέσῃ, ὥστε νὰ λάβῃ μέτρα ἐξασφαλιστικά· ἀνέφερα δὲ καὶ τὰ δικαιώματα, ὡς καὶ ὁ Κ. πληρεξούσιος Πυλίας ἐξέθεσε, τῶν Ἑπτανησίων, συντελεσάντων καὶ αὐτῶν ἀνέκαθεν εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ ἐπισκευὴν αὐτῶν τῶν φρουρίων, καὶ ἀνέφερα μάλιστα καὶ τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ Κ. Σχινᾶς, ὅτι ἐχρησίμευσαν ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ καὶ κατὰ τῆς ἐφόδου τῆς βαρβαρότητος κατὰ τοῦ ἑσπερίου Εὐρωπαϊκοῦ κόσμου. Ἐζήτησα δὲ παρακλητικῶς παρὰ τοῦ Κ. ἀπεσταλμένου τῆς Δανίας νὰ ἀπευθύνῃ τὸ ὑπόμνημα εἰς Κοπενάγην καὶ νὰ ἐπικαλεσθῇ ἐξ ὀνόματος τῆς Ἑλλάδος τὴν συνδρομὴν τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Δανίας καὶ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ συγχρόνως τὴν συνδρομὴν τοῦ κόμητος Σπόνεκ, ὅστις ἔμελλε νὰ μεταβῇ, συνοδεύων τὴν Α. Μ. εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὥστε νὰ δοθῇ ἀφορμὴ νὰ γείνῃ ἐκεῖ συζήτησις περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος. Ἕως ἐκεῖ ἠδύνατο νὰ ἐνεργήσῃ τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἦτον ἐστερημένον παντὸς ἄλλου μέσου· ἔχω δὲ τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Κ. πρέσβεως τῆς Δανίας, ὅστις μοὶ ἀναγγέλλει ὅτι ἔλαβεν αὐτὸ τὸ ὑπόμνημα, ὅτι ἔλαβεν ἀφορμὴν νὰ μάθῃ παρὰ τοῦ Κ. Ἁρμοστοῦ, ὅτι τῷ ὄντι ὑπάρχει τοιαύτη διάθεσις, καὶ ὅτι ἀπηύθυνε τὸ ὑπόμνημα εἰς Κοπεγχάγην, δὲν ἀμφιβάλλει δὲ ὅτι θέλει ἐφελκύσει τὴν σπουδαίαν προσοχὴν τοῦ Κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ πρωθυπουργοῦ· οὐδενὸς ἄλλου, λέγω, μέσου εἴχομεν τὴν χρῆσιν κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν. Ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς αἰσίας ἀφίξεως τῆς Α. Μ. δὲν ἐνθυμοῦμαι καλῶς 2 ἢ 3, μοὶ εἶπεν ἰδιαιτέρως ὁ Κ. πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας, ὅτι, ὅταν φθάσῃ ὁ Βασιλεὺς, πρῶτον ἔργον πρέπει νὰ ᾖναι ἡ ἀποστολὴ ἀπεσταλμένου τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Ἀγγλίαν· ὁ ἀπεσταλμένος οὗτος δὲν ἠδύνατο νὰ λάβῃ ἐντολὴν, εἰμὴ παρὰ τῆς Α. Μ. καθ’ ὅσον ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις δὲν εἶχεν ἀκόμη ἀναγνωρισθῆ· μοὶ τὸ εἶπε δὲ μόνον προκαταρκτικῶς ὥστε νὰ πληροφορήσω τὴν Α. Μ. περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ πράγματος.

§60ΠΕΤΡΙΝΟΣ. Τὴν ἐποχὴν νὰ μᾶς προσδιορίσητε, Κύριε ὑπουργέ.

§61ΚΑΛΛΙΓΑΣ. 2 ἢ 3 ἡμέρας. Κατόπιν, τὴν ἐπαύριον τῆς ἀφίξεως τῆς Α. Μ. ὁ Κ. Σκάρλετ διὰ νὰ μοὶ δείξῃ τὴν ἀνάγκην τοῦ πράγματος, μοὶ ἔδειξε καὶ τὸ τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον αὐτὸς ἔλαβε παρὰ τοῦ λόρδου Ῥοῦσελ, διότι ἐγὼ βέβαια δὲν ἔλαβον τηλεγραφήματα, οὔτε λαμβάνει ποτὲ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τηλεγραφήματα παρὰ ξένου ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅταν ὑπάρχῃ ἐν τῷ τόπῳ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. Μοὶ ἔδωκαν λοιπὸν καὶ τὸ τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον ἀμέσως παρέδωκα, ἀναφέρων εἰς τοὺς συναδέλφους μου, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ προτείνωμεν τὴν ἀποστολὴν τοιούτου προσώπου, καὶ ἐζήτησα τὴν συγκατάθεσίν των, καὶ ἀφοῦ τὴν ἔλαβον, ἀνέφερα καὶ περὶ τοῦ προσώπου αὐτοῦ εἰς τὴν Α. Μ. ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα ἀνεβλήθη, ἕως ὅτου ληφθῇ ὁριστικὸν μέτρον περὶ τοῦ ὑπουργείου, διότι τὸ ὑπουργεῖον ἀφ’ ἧς ὥρας ἡ Α. Μ. ἔδωκε τὸν ὅρκον, ἔπαυσε πλέον τοῦ νὰ ἔχῃ ὑπηρεσίαν ἐπίσημον, δὲν εἶχεν δὲ ἄλλο ἔργον, εἰμὴ τὸ νὰ ὑπηρετῇ εἰς τὰς διαταγὰς τῆς Α. Μ. ἕως ὅτου εὑρεθῇ τὸ ἁρμόδιον ὑπουργεῖον. Ἐξήγησα λοιπὸν ἀμέσως καὶ εἰς τὸν ἔντιμον διάδοχόν μου τὰ πράγματα, ἐξήγησα τὸ κατεπεῖγον, καὶ συγχρόνως ἐμνημόνευσα καὶ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον εἶχον ἀναφέρει, ὅπως καὶ ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου τὸ ἐγκρίνῃ· τὸ ἐνέκρινε λοιπὸν καὶ τὸ διώρισεν, ἐπεκαλέσθη δὲ καὶ τὴν συνδρομήν μου διὰ νὰ συντάξῃ τὸ ὑπόμνημα κατὰ τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχον γράψει, νὰ δώσω τὰς ἰδέας δηλ. τὰς ὁποίας τότε ἐξέθεσα, ὅπερ καὶ ἔπραξα. Ἕως ἐδῶ λοιπὸν βλέπετε, Κύριοι, ὅτι συνδέονται αἱ ἐνέργειαι τῆς προγενεστέρας Κυβερνήσεως καὶ τῆς μεταγενεστέρας. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὁ ἔντιμος τῆς Παιδείας ὑπουργὸς ἐξ ὀνόματος τοῦ ὑπουργείου. Ἐθεώρησεν ὅτι κατὰ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα, τοιαῦτα διαγγέλματα καὶ προσφωνήσεις ἀπευθύνονται πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ οὐχὶ πρὸς τὸν Βασιλέα. Μὲ συγχωρεῖ ὁ ἔντιμος ὑπουργός.

§62ΔΡΟΣΟΣ (ὑπουργὸς Οἰκονομίας) ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ ΥΠΟΥΡΓΟΙ. Δὲν ἐπιμένει.

§63ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἀφ’ οὗ δὲν ἐπιμένει......

§64ΠΟΛΛΟΙ. Ἐξακολουθήσατε, Κύριε Καλλιγᾶ.

§65ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Λοιπὸν παραδέχεται.

§66ΖΑΤΟΥΝΙΤΗΣ. Θέλομεν νὰ ἀκούσωμεν τὸν Κύριον Καλλιγᾶν.

§67ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Ἀκούσατέ τον· τὶς σᾶς ἐμποδίζει.

§68ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ὁ Κύριος ὑπουργὸς βλέπετε ὅτι παραδέχεται, ὅτι τὰ τοιαῦτα διαγγέλματα ἀπευθύνονται πρὸς τὸν Βασιλέα αὐτὸν, διότι αἱ Συνελεύσεις ἀπευθύνονται πρὸς τὸν ἀνώτατον Ἄρχοντα, αἱ δὲ Κυβερνήσεις, δηλ. τὰ ὑπουργεῖα θεωροῦνται Κυβερνήσεις καὶ ὑπουργεῖα τοῦ Βασιλέως, τὰ ὁποῖα ἀκούουν τὰς ἐπιθυμίας αὐτοῦ, καὶ ὅταν ἀναδέχωνται τὴν εὐθύνην, ἐκτελοῦν αὐτὰς, ὅταν ὅμως δὲν ἀναδέχωνται τὴν εὐθύνην, ἀποσύρονται. Δὲν δύναται λοιπὸν ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποτανθῇ πρὸς τοιούτους λειτουργοὺς, οἱ ὁποῖοι εἶναι πρόσκαιροι, ὅταν θέλῃ νὰ φθάσῃ εἰς πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν τὸ θέλει προσκαίρως μόνον. Ἡ ἐθιμοταξία ἡ Ἀγγλικὴ ἀποδεικνύει, ὅτι πρέπει νὰ ἀπευθύνωνται τὰ βουλευτικὰ σώματα εἰς τὸν Βασιλέα, καὶ ἀφ’ οὗ τὸ δέχεται καὶ ὁ ὑπουργὸς, εἶναι περιττὴ πᾶσα συζήτησις· ὡς πρὸς δὲ τὸ δεύτερον λέγω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὰς δύω ῥήτρας, ἀλλ’ εἰς ὅ,τι δύναται νὰ ᾖναι ἐπιβλαβές.

§69ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βλέπων τὴν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως ὁμόφωνον ἀποδοχὴν τῆς πατριωτικῆς καὶ τοσοῦτον συνετῆς προτάσεως τοῦ πληρεξουσίου Πυλίας, Κυρίου Σχινᾶ, νομίζω, ὅτι πᾶσα περαιτέρω συζήτησις εἶναι περιττή.

§71ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν πρὶν προβῇ εἰς αὐτὴν τὴν ἀπόφασιν, νὰ εἴπω δύω λέξεις.

§72ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§73ΕΠ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριοι! ἐὰν ἐπρόκειτο ἁπλῶς νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν Κυβέρνησιν καθὼς καὶ τὸν Βασιλέα εἰς τὴν διεξαγωγὴν αὐτοῦ ζητήματος τοῦ πολυτίμου, δὲν ἤθελον ἔχει τὴν παραμικρὰν ἀντίῤῥησιν· ἀλλ’ ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Πυλίας λύει τὸ ζήτημα εἰς τὴν οὐσίαν του καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα τὸν λόγον, διότι δὲν πιστεύω ὅτι κανεὶς ἐξ ὑμῶν ἐπιθυμεῖ νὰ φθάσῃ σήμερον εἰς τὴν λύσιν αὐτήν. Ὅλοι λέγοντες ὅτι ἐπιθυμεῖτε νὰ ψηφισθῇ ἀμέσως ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου, ἐννοεῖτε, ὅτι δὲν προδικάζετε τὸ ζήτημα, ἀλλὰ μόνον ἐνίσχυσιν δίδετε εἰς τὴν Κυβέρνησιν· ἐπαινῶ τὸ ἔργον ὡς πατριωτικὸν, τὴν διάθεσιν ὡς ἀξιέπαινον· ἀλλὰ δὲν πιστεύω εἰς κἀνενὸς τὸν νοῦν νὰ ἦλθε, νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα κατ’ οὐσίαν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ, χωρὶς νὰ προεξετασθῇ, χωρὶς νὰ ὡριμάσῃ, ἄνευ σπουδαίας καὶ ἐμβριθοῦς συζητήσεως. Προδικάζει, ἢ δὲν προδικάζει τὸ ζήτημα; Τὸ προδικάζει, ἐνισχύουσα ἡ Συνέλευσις διὰ τοῦ διαγγέλματος αὐτῆς τὸν Βασιλέα εἰς τὸ νὰ πραγματευθῇ τὴν ἀνατροπὴν τῆς συνθήκης καθόλου, ἢ ἐν μέρει. Ἐρωτῶ, συμφωνεῖτε πάντες, Κύριοι, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἐπιτρέπει ἐπίσης ν’ ἀνατραπῇ ἐν μέρει, ἢ ν’ ἀνατραπῇ καθόλου ἡ συνθήκη; Πότε ἐσυζητήσαμεν τὸ ζήτημα, ἐὰν ἡ ἐν μέρει ἀνατροπὴ αὐτῆς τῆς συνθήκης ἠμπορεῖ νὰ ᾖναι ὠφέλιμος καὶ νὰ σώζῃ τὴν ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν, καὶ τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικά; Ἐὰν γίνῃ συζήτησις περὶ τούτου, ἐὰν ἡ Συνέλευσις εὕρῃ ὅτι τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἐπιτρέπει καὶ τὴν ἐν μέρει μόνον ἀνατροπὴν τῆς συνθήκης, τότε μάλιστα δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν εἰς τοιαύτην ἀπόφασιν· ἀλλὰ πρὶν γίνῃ συζήτησις τοιαύτη, νὰ εἴπωμεν, ὅτι εὐχαριστούμεθα καὶ ἐπιτρέπομεν τὴν ἐν μέρει ἀνατροπὴν τῆς συνθήκης, τὸ θεωρῶ λύσιν τῆς οὐσίας καί τι περιπλέον. Νομίζω ὅτι θέλει εἶσθαι πρᾶξις ὅλως ἀντιπολιτική. Ὅταν ἡ Συνέλευσις, ἐκκρεμοῦς οὔσης τινὸς ὑποθέσεως, γνωμοδοτῇ ἀμέσως περὶ τοῦ τρόπου τῆς λύσεως αὐτῆς, δεσμεύει καὶ Βασιλέα καὶ Κυβέρνησιν (θόρυβος). Ναί, Κύριοι. Μία ὁμόφωνος τῆς Συνελεύσεως ἀπόφασις περὶ τοῦ τρόπου τῆς διαπραγματεύσεως, περὶ τοῦ τρόπου τῆς λύσεως ἑνὸς ζητήματος, δεσμεύει καὶ Βασιλέα καὶ Κυβέρνησιν· διότι ὁ Βασιλεὺς χρεωστεῖ νὰ ἔχῃ ἐπὶ τῶν πραγμάτων ὡς Κυβέρνησιν τοὺς ὑπουργοὺς ἐκείνους, οἵτινες φρονοῦν ὡς ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως φρονεῖ. Ὅταν ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως ᾖναι γνωστὴ ἐπὶ ἑνὸς ζητήματος, ὁ Βασιλεὺς χρεωστεῖ νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν πορείαν αὐτὴν, χρεωστεῖ νὰ διατηρήσῃ τὸ ὑπουργεῖον, ἐὰν αὐτὸ ἀκολουθήσῃ τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως, ἢ χρεωστεῖ νὰ σχηματίσῃ ἄλλο, ἔχον τὴν γνώμην αὐτῆς, ἐὰν τὸ ὑπάρχον ἀντιδοξῇ. Ἀλλ’ ἔστω, ἐπειδὴ θορυβεῖτε, ὑπερπηδῶ τὸ ζήτημα τοῦτο. Τὸ διάγγελμα δὲν εἶναι ἀνεπιβλαβὲς ἐὰν δὲν προδικάσῃ διόλου τὴν οὐσίαν, ἅμα ὅμως προδικάσῃ τὸ ζήτημα εἶναι βλαβερόν. Τέλος πάντων, ἔστω, δὲν εἶναι καιρὸς νὰ φιλονεικήσωμεν περὶ τούτου, ἀδιάφορον ἂν δεσμεύηται ἡ Κυβέρνησις, ἢ ὁ Βασιλεύς· τίς ὅμως δύναται νὰ μοῦ ἀρνηθῇ, ὅτι εἶναι πρᾶξις ἀντιφατικὴ ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, ἄνευ συζητήσεως ν’ ἀποφανθῇ, ὅτι εὐχαριστοῦμαι μὲ τὴν ἐν μέρει ἀνατροπὴν τῶν ὅρων. Τίς δύναται ν’ ἀπελπίσῃ τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸ ἔθνος, ὅτι δύνανται οἱ ὅροι καὶ καθ’ ὁλοκληρίαν νὰ μεταῤῥυθμισθῶσι; διατί ἀπὸ τοῦδε θέλετε νὰ προδικάσητε, ὅτι ἡ Συνέλευσις δέχεται καὶ τὴν ἐν μέρει ἀνατροπήν; Τὸ θέλετε αὐτό;

§74ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι! (θόρυβος).

§75ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ θέλω προηγουμένως νὰ φέρω εἰς γνῶσιν τῆς Συνελεύσεως, ὅ,τι ἀντελήφθην, ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν πρὶν ἀποφασίσῃ· ἐὰν ὅμως ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως ᾖναι ἡ τοῦ Κ. Σχινᾶ, ποῖος θ’ ἀντείπῃ; οὐδείς. Ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σχινᾶ, ὅπως ἀντελήφθην, ἀναφέρει ὅτι ἐνισχύει τὴν Κυβέρνησιν καθὼς καὶ τὸν Βασιλέα εἰς τὴν καθ’ ὁλοκληρίαν ἢ ἐν μέρει ἀνατροπὴν τῶν δύο, ἢ τριῶν ὅρων. (θόρυβος) Δότε μοι παρακαλῶ Κ. Πρόεδρε τὴν πρότασιν. Ἔχω δίκαιον κατὰ δυστυχίαν. Ἰδοὺ τί λέγει «ὅτι προσφέρει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Βασιλέως πᾶσαν τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως τὴν ἠθικὴν ἐνίσχυσιν καὶ ὑποστήριξιν, ὅπως ἐνεργηθῶσι διπλωματικῶς πάνθ’ ὅσα ἀναγκαιοῦν πρὸς μεταβολὴν ἢ μετριασμὸν τῶν εἰρημένων ῥητρῶν.»

§76ΤΙΝΕΣ. (δεξιόθεν). Νὰ μείνῃ ἕως τὸ μεταβολήν.

§77ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐπρόκειτο νὰ τεθῇ τὸ διάγγελμα εἰς ψηφοφορίαν· κἀνεὶς δὲν ἔφερεν αὐτὴν τὴν παρατήρησιν· ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ τὴν κάμω ἐγώ. Κάμνω πρῶτον τὴν παρατήρησιν, ὅτι εἶχον ζητήσει τὸν λόγον πρὶν ἀναπτύξῃ τὴν πρότασίν του ὁ Κ. Σχινᾶς, καὶ ἡ πρότασίς μου ἦτο τοιαύτη· ἤθελον παρακαλέσει τὴν Συνέλευσιν ν’ ἀναβάλῃ ἐπὶ 8 ἡμέρας τὴν συζήτησιν τοῦ προκειμένου ζητήματος· ὁ δὲ λόγος εἰς τὸν ὁποῖον ἐστήριζον ταύτην τὴν γνώμην μου ἦτο ὁ ἑξῆς· ὅτι δὲν ἔπρεπεν ἡ Συνέλευσις νὰ συζητήσῃ μίαν συνθήκην, τῆς ὁποίας τὸ ἐπίσημον κείμενον δὲν εἶδεν. Εἰς τὰς ἐφημερίδας ὑπάρχει ἡ συνθήκη· ἐγὼ ἀνέγνωσα δύο ἢ τρεῖς ἐφημερίδας καὶ τὴν εἶδον κ’ εἰς τὰς τρεῖς διαφορετικά. Πῶς ἔρχεται μία Συνέλευσις, ἓν σοβαρὸν Σῶμα, ἀντιπροσωπεῦον τὸ ἔθνος, ν’ ἀποφασίσῃ, μὴ ἔχον ὑπ’ ὄψιν ἐπίσημον κείμενον, ἐνῷ εἰς τὰς συνθήκας, καθὼς καὶ εἰς ὅλα τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα, πολλάκις ἡ λύσις παραλλάσσει ἀπὸ μίαν λέξιν, ἢ ἀπὸ μίαν ὑποστιγμήν; τὸ ὑπουργεῖον, μοὶ λέγει ἤδη ὁ Κ. Σχινᾶς, δὲν ἀρνεῖται τὴν συνθήκην· μοὶ κακοφαίνεται, ὅτι δὲν μ’ ἐννοεῖ, ἢ δὲν θέλει νὰ μ’ ἐννοήσῃ. Δὲν λέγω, ὅτι ὁ ὑπουργὸς ἀρνεῖται τὴν συνθήκην, ἀλλ’ ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν τὴν ἔχει. Ὁ ὑπουργὸς δὲν ἐνεφανίσθη ποτὲ νὰ μᾶς ἀναγνώσῃ τὴν συνθήκην· μᾶς εἶπε μόνον περὶ τοῦ ἐμπεριεχομένου προχθὲς ἐν γένει· σήμερον μᾶς εἶπεν, ἀπὸ στήθους πάλιν, τί περιεῖχεν ἡ συνθήκη, ἀλλὰ διὰ νὰ προχωρήσῃ εἰς ἐπίσημον πρᾶξιν ἡ Συνέλευσις, πρέπει νὰ τὴν ἔχῃ, νὰ τὴν ἀναγνώσῃ, καὶ δὲν ἀρκεῖ μόνον εἷς ὑπουργὸς νὰ εἴπῃ τί περιέχει, ἐὰν ἡ συνθήκη δὲν μείνῃ 2 ἢ 3 ἡμέρας τοὐλάχιστον εἰς τὸ γραφεῖον νὰ τὴν ἀναγνώσουν οἱ πληρεξούσιοι. (θόρυβος). Ἐγὼ, Κύριε Πρόεδρε δὲν θέλω νὰ συζητήσω κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ ἀποχωρῶ. (καταβαίνει τοῦ βήματος).

§78ΠΟΛΛΟΙ. Ἐξακολουθήσατε.

§79ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι πολὺ εὐγνώμων πρὸς τὴν Συνέλευσιν μέχρι τοῦδε, διότι μὲ ἤκουσε πάντοτε μετὰ προσοχῆς, δὲν ἠξεύρω πῶς σήμερον δὲν ἔχει ὑπομονήν. Ὁ πρῶτος λόγος λοιπὸν εἶναι αὐτός. Ὁ δεύτερος εἶναι ὁ ἑξῆς· γνωρίζομεν, Κύριοι, μόνον τοῦτο, τὰς θλιβερὰς ἐντυπώσεις τὰς ὁποίας ἐπροξένησε τὸ ἄκουσμα εἰς τὴν Ἑπτάνησον, δὲν γνωρίζομεν ὅμως, καὶ δὲν πιστεύω κανεὶς νὰ διϊσχυρίζηται τὸ ἐναντίον, κατὰ βάθος τὴν σπουδαίαν καὶ σοβαρὰν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Ἑπτανησιακὸς λαός· οὔτε ἐξ ἰδιαιτέρων ἀνταποκρίσεων ἐδυνήθημεν νὰ τὸ μάθωμεν, οὔτε διὰ τῆς δημοσιογραφίας, διότι ἐπὶ τοσούτου σοβαροῦ ζητήματος δὲν πρέπει νὰ λαμβάνῃ τις ὡς γνώμην ἑνὸς ἔθνους ὁλοκλήρου τὸ συζητούμενον ἐν ταῖς ἐφημερίσι, εὑρισκομένας ὑπὸ τὴν πρώτην ἐντύπωσιν, οὔτε καὶ τὸ ἰδιαιτέρως γραφόμενον κατὰ τὴν κρίσιν ἑκάστου· μόνος ὁ χρόνος δύναται ν’ ἀποδείξῃ τὴν ἐμβριθῆ καὶ σοβαρὰν γνώμην τοῦ ἔθνους ἐκείνου, ἀλλὰ καιρὸς πρὸς τοῦτο δὲν ἐδόθη. Περιπλέον, ὅπως γνωρίζομεν καὶ ὅπως εἷς προλαλήσας ὁ ἀξιότιμος, νομίζω, ὁ Κύριος Καλὸς εἶπεν, ἐκ τῆς Ἑπτανήσου ἔρχονται τινὲς τῶν πληρεξουσίων φλεγόμενοι ἀπὸ τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον φλέγει καὶ τὰς ἰδικάς μας καρδίας, νὰ συνεννοηθοῦν μαζύ μας, νὰ δώσουν γνώμην, νὰ ἐκφράσουν τὴν ἰδέαν τοῦ τόπου, νὰ δώσουν ἐπιχειρήματα, νὰ εἴπουν πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀγνοοῦμεν, καὶ τοιουτοτρόπως νὰ μᾶς προπαρασκευάσουν εἰς τὴν λύσιν, εἰς τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ φθάσωμεν. Ἤκουσα μάλιστα ὅτι καὶ ἔγγραφα στέλλονται παρὰ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς ἐκείνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἢ τὸ Προεδρεῖον τῆς ἡμετέρας Συνελεύσεως. Ἤθελον λοιπὸν νὰ παρακαλέσω τὴν Συνέλευσιν ν’ ἀναβάλῃ ἐπὶ ὀκτὼ ἡμέρας τὸ ζήτημα τοῦτο, διότι παρετήρησα ἓν ἄλλο ἀκόμη, ὅτι αὐτὴ ἡ δημοσιογραφία τῆς Εὐρώπης δὲν ἐσυζήτησεν ἀκόμη ἐμβριθῶς τὸ ζήτημα. Ἔγεινε λόγος, ἀλλὰ δὲν ἔγεινε λόγος ἀκόμη σπουδαῖος καὶ ἐκτεταμένος, ὥστε καὶ αὐτὴ ἡ κοινὴ γνώμη τῆς Εὐρώπης δὲν μᾶς εἶναι γνωστή· ἐκτὸς τούτου καὶ αἱ πληροφορίαι τοῦ Κ. ὑπουργοῦ εἶναι τόσον ἀτελεῖς, ὥστε μοὶ φαίνεται, ὅτι ἐπ’ αὐτῶν εἶναι δύσκολον νὰ θεμελιώσωμεν ἀπόφασιν. Τὸ δὲ πάντων πρώτιστον, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ κείμενον τῆς συνθήκης δὲν μᾶς εἶναι ἀκριβῶς γνωστόν. Ἔτι μᾶλλον δὲ ἐπιμένω εἰς τὴν γνώμην αὐτῆς τῆς ἀναβολῆς, τὸ ὁποῖον εἶναι σύνηθες εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ Κράτη, εἰς ὅλα τὰ συνταγματικὰ κοινοβούλια ὅλων τῶν ἐθνῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα συζητοῦν ζητήματα σπουδαῖα, ν’ ἀναβάλλωνται προτάσεις τοιαῦται, μολονότι τόσον μεγάλα ζητήματα, ὡς τὸ προκείμενον, σχετικῶς πρὸς τὸ ἔθνος μας, σπανιώτατα παρουσιάζονται εἰς αὐτὰ, ἐπιμένω τόσον περισσότερον, διότι παρουσιάζεται πρότασις, ἡ ὁποία, εἶναι περιττὸν νὰ τὸ εἴπω, ἐμπεριέχει εἰλικρινέστατον πατριωτισμὸν καὶ φιλελληνισμὸν, πρότασις ὅμως, ἡ ὁποία προδικάζει τὴν οὐσίαν, καὶ δὲν πρέπει οὐδ’ ἑνὸς ἡ γνώμη νὰ καταστραφῇ ἐν τῇ σπουδαιότητι αὐτῇ, πολὺ δ’ ὀλιγώτερον νὰ καταστραφῇ ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν τυχὸν ἔχει ὁ ἀδελφὸς Ἑπτανησιακὸς λαός. Πρὸ παντὸς δὲ θέλω ν’ ἀποφύγωμεν, Κύριοι, τὴν ἐπίσημον διακήρυξιν, ὅτι δέχεται τὸ ἔθνος τὴν μερικὴν ἀνατροπὴν τῆς συνθήκης, διακήρυξιν γενομένην, ἐκκρεμοῦς οὔσης τῆς διαπραγματεύσεως, διακήρυξιν δεσμεύουσαν μὲν τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, δίδουσα δ’ ἰσχυρότατον ἐπιχείρημα εἰς τὰς Δυνάμεις ν’ ἀποκρούσωσι τὰς περὶ ἀνατροπῆς τῆς συνθήκης προτάσεις αὐτῆς, καὶ νὰ ἐπιμείνωσιν εἰς τῆς συνθήκης τὰς βάσεις καὶ τὰς ἀρχάς. Λέγω ἀκόμη, ἂν νομίζητε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ ἀνάγκην ἐνισχύσεως τοιαύτης, ἂς συνταχθῇ, ἔστω, καὶ ἀπὸ τὸν ἴδιον πληρεξούσιον Πυλίας, μία πρότασις ἁπλουστάτη, ἡ ὁποία οὔτε πόῤῥωθεν νὰ μὴ φαίνεται ὅτι προδικάζει τὸ ζήτημα. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ δεκτὴ ἡ γνώμη περὶ ἀναβολῆς.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἔχει τὸν λόγον.

§81Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριοι, τὸ ὑπουργεῖον εἰς μίαν ἄλλην συνεδρίασιν, ὅτε ἀπευθύνθη ἐπερώτησις πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, περὶ ἧς καὶ σήμερον, ἀπέκρουσε ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν ἀνάμιξιν τῆς Συνελεύσεως, ἀπέδειξε δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τοῦ λόγου, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἐνισχύσεώς της οὔτε τῶν ἐνεργειῶν της. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ᾐσθάνετο ἀδυναμίαν εἰς τὸν ἑαυτόν της, ἐὰν ᾐσθάνετο ὅτι εἶχεν ἀνάγκην ὁδηγιῶν καὶ ἐνισχύσεως ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν ἤθελε τὸ εἰπεῖ. Ἐνῷ λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον ἐπαναλαμβάνει πάντοτε πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι ἡ ὑπόθεσις εἶναι ἐκκρεμὴς, ὅτι ἡ ὑπόθεσις ἀκόμη δὲν ἔφθασεν εἰς ὁριστικὸν ἀποτέλεσμα, μετὰ τὸ ὁποῖον καὶ μόνον ὑποχρεοῦται νὰ φέρῃ τὴν ὑπόθεσιν ἐνώπιόν της, αἴφνης σήμερον ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Πυλίας διετύπωσε εὐχὴν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως. Κανὲν συμφέρον δὲν ἔχει τὸ ὑπουργεῖον οὔτε νὰ ὑποστηρίξῃ, οὔτε νὰ ἀποκρούσῃ τὴν πρότασιν τοῦ ἐντίμου πληρεξουσίου Πυλίας. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις νομίζῃ ὅτι ὀφείλει καὶ αὐτὴ νὰ ἐκφράσῃ τὰ αἰσθήματά της ἐπὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως χωρὶς ποσῶς νὰ προσβάλῃ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν διαγωγὴν αὐτῆς, χωρὶς νὰ ἐπέμβῃ εἰς τὰ δικαιώματα καὶ εἰς τὴν ἐξουσίαν της, τοῦτο εἶναι ἀντικείμενον εἰς τὸ ὁποῖον μόνον ὁ πατριωτισμὸς καὶ ἡ φρόνησίς της θὰ τὴν ὁδηγήσουν. Ἡμεῖς οὔτε ἀποκρούομεν, οὔτε ὑποστηρίζομεν τὴν ἰδέαν τῆς προτάσεως τοῦ πληρεξουσίου Πυλίας· ἐὰν θέλητε, νομίζω, ὅτι κατ’ οὐδὲν δύναται νὰ βλάψῃ καὶ δὲν παραδέχομαι τὴν παρατήρησιν τοῦ προαγορεύσαντος, ὅτι δύναται τοιαύτη πρότασις νὰ προδικάσῃ τὸ μέλλον, εἴτε νὰ παραβλάψῃ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἐκφράζομεν μόνον εὐχὴν περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ὁ Βασιλεὺς νὰ ἀποκρούσῃ ἐν περιπτώσει ἀποτυχίας τῶν διαπραγματεύσεων τοὺς καθ’ ἡμᾶς ὅρους, νὰ ἀποκρούσῃ, λέγω, ἁπλῶς, καὶ μάλιστα, ὅταν ᾖναι ἀδύνατον πλέον νὰ ἐπιτύχωμεν θεραπείαν, νὰ πίωμεν, ὡς λέγει ὁ προτείνων, καὶ τὸ πικρὸν αὐτὸ ποτήριον; Κατὰ τί παραβλάπτονται λοιπὸν διὰ τοιαύτης εὐχῆς τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικὰ, κατὰ τί προδικάζει ἡ Συνέλευσις τὴν ὑπόθεσιν; (θόρυβος). Ὡμίλησαν περὶ συζητήσεως, ἀλλὰ, Κύριοι, κανεὶς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα σήμερον νὰ συζητήσῃ· ἡ συζήτησις θὰ ἔλθῃ μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῆς ὑποθέσεως, μετὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν γεγονότων. Ἡ διαπραγμάτευσις τῆς συνθήκης ἀνήκει εἰς μόνον τὸν Βασιλέα, καὶ ἀνήκει εἰς αὐτὸν ἀποκλειστικῶς δυνάμει τοῦ Συντάγματος. Σήμερον ἡ Συνέλευσις εὐχὴν μόνον δύναται νὰ ἐκφράσῃ, συμφώνως δὲ μὲ τὸ δικαίωμα τοῦτο τῆς Συνελεύσεως, ὁ Κύριος πληρεξούσιος Πυλίας ἐνόμιζεν ἐν τῷ πατριωτισμῷ του, ὅτι ἠδύνατο νὰ διατυπώσῃ τὴν πρότασιν ταύτην. Μοὶ ἐφάνη δὲ πολὺ παράδοξον πῶς ἐκ προοιμίων ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος Μεσολογγίου ἔθεσε τὸ ζήτημα ἐπὶ ὑποτιθεμένης συζητήσεως, ἐὰν συμφέρῃ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος νὰ δεχθῇ μ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους τὴν Ἑπτάνησον. Νομίζω ὅτι εἶναι ζήτημα, εἰς τὸ ὁποῖον κανεὶς δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφρασθῇ πρότερον· οὐδεὶς δύναται νὰ ἀντείπῃ ἀπὸ τοῦδε, χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν θέλησιν τῆς Ἑπτανήσου. Οὐχ ἧττον ὅμως ἐκ προοιμίων δυνάμεθα νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι οἱ ἀδελφοί μας ἑπτανήσιοι εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν θὰ ἀποφασίσουν νὰ ᾖναι χωρισμένοι ἀπὸ ἡμᾶς, καὶ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ὅτι ὅπως ἐτέθη εἰς τὴν Εὐρώπην τὸ ζήτημα, ἦτο ἐὰν δεχώμεθα τὴν ἕνωσιν ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους ἢ ὄχι. Δέχεσθε ἐρωτοῦν ἢ οὔ; Λυποῦμαι, διότι μὲ ἠναγκάσατε νὰ εἴπω περισσότερα διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι οἱ συλλογισμοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐξεφράσθησαν ἐνώπιόν σας, δὲν ἦσαν σύμφωνοι οὔτε μὲ τὸ δίκαιον, οὔτε μὲ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον. Λέγω λοιπὸν ὅτι ἀληθῶς αὐταὶ αἱ σκέψεις εἰσὶ πρόωροι· ἡ Κυβέρνησις ἐμπνεομένη ἀπὸ τὰ αὐτὰ αἰσθήματα τοῦ πατριωτισμοῦ καὶ ἀπὸ τὸ αὐτὸ διαφέρον, τὰ ὁποῖα διέπουν εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ὁλόκληρον τὸν ἑλλ. λαὸν, τὰ ὁποῖα διατελοῦν εἰς τὸν λαὸν τῆς Ἑπτανήσου, ἔκαμε τὰς ἐνεργείας της καὶ θαῤῥεῖ εἰς αὐτάς· ἀναδέχεται δὲ καθὼς εἶπον καὶ ἄλλοτε ἅπασαν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών της, ἀλλὰ λογοδοσίαν δὲν ὀφείλει εἰμὴ μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τῆς διαπραγματεύσεως. Μὴ θέλετε λοιπὸν δι’ οὐδενὸς τρόπου νὰ ἐπέμβητε, εἰς τὸ νὰ διευθύνητε τὰς ἐνεργείας της, ὁπωσδήποτε ἐπηρεάζοντες καὶ συνάμα ἀφαιροῦντες τὴν εὐθύνην της. Ἐὰν ἤμεθα τόσον ἀδύνατοι εἰς τὰς πεποιθήσεις μας, ἐὰν ἤμεθα τόσον ἀδύνατοι εἰς τὰς ἐνεργείας μας, ἠμπορούσαμεν νὰ δεχθῶμεν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν τὸ νὰ κανονίσῃ αὐτὰς, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν εὑρισκόμεθα εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν, καὶ ἐπειδὴ δὲν θέλομεν κατ’ οὐδένα τὸν τρόπον νὰ ἀφήσωμεν τὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰς τὴν διάκρισιν ὑμῶν, νὰ ἐπιτρέψωμεν μίαν σύγχυσιν τῶν ἐξουσιῶν, διὰ τοῦτο ἐπιμένω νὰ εἴπω ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν δύναται νὰ μᾶς ἀναγκάσῃ νὰ ἐκφράσωμεν τίποτε περισσότερον ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁ ἔντιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν σᾶς ἐξέθεσεν. Ἀφοῦ λοιπὸν ἡμεῖς ὡς Κυβέρνησις εἴμεθα ἀδιάφοροι καὶ δὲν ἔχομεν κανὲν συμφέρον εἰς τὴν παραδοχὴν αὐτῆς τῆς προτάσεως τοῦ ἐντίμου πληρεξουσίου κυρίου Σχινᾶ, ἀκόμη πλέον ἀδιάφοροι εὑρισκόμεθα ἀπέναντι τῆς περὶ ἀναβολῆς προτάσεως τοῦ πληρεξουσίου Μεσολογγίου Κυρίου Δεληγεώργη. Μᾶς εἶναι ἀδιάφορον καὶ ἂν ἀναβάλητε καὶ ἂν ἀποφασίσητε σήμερον, διότι τοῦτο δὲν ἀντιβαίνει εἰς τὰς ἰδικάς μας προτάσεις, τοὺς διϊσχυρισμούς μας ἐνώπιόν σας. Εἴμεθα ἀδιάφοροι ἐὰν παραδεχθῆτε ἢ ὄχι τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Σχινᾶ, καὶ ἂν τὴν συζητήσητε ἢ τὴν ἀναβάλητε. Μόνον μίαν γνώμην δίδω εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι αὐτὴ ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Σχινᾶ κατ’ οὐδὲν δὲν δύναται νὰ βλάψῃ, ἀλλὰ μᾶλλον δύναται νὰ ὠφελήσῃ.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος Ζαΐμης ἔχει τὸν λόγον.

§83ΖΑΪΜΗΣ. Ἡ σημερινὴ συζήτησις ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίξαμεν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ὅτι πρέπει νὰ ἀφήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐνεργήσῃ ἐπὶ τοῦ σπουδαίου τούτου ζητήματος τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπταννήσου χωρὶς νὰ θελήσωμεν νὰ ἐπεμβῶμεν εἰς τὴν διαπραγμάτευσιν, τὸ ὀρθὸν, λέγω, τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ὑπεστηρίξαμεν, ἀποδεικνύεται ἔτι μᾶλλον ἀπὸ τὴν σημερινὴν συζήτησιν. Αὕτη ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σχινᾶ ἐμπνεομένη βεβαίως ἀπὸ αἰσθήματα ἁγνὰ καὶ καθαρῶς πατριωτικὰ ἐπαρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ εἰς τὴν πρώτην ἀκρόασιν τῆς προτάσεως ταύτης ὅλη ἡ Συνέλευσις ἐφάνη μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ἀποδεχομένη τὴν πρότασιν ταύτην· μὴ θελήσασα δὲ ἡ Συνέλευσις νὰ παραδεχθῇ τοὐλάχιστον τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Καλοῦ, ὅστις ἐπρότεινε νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰ τμήματα, μὴ θελήσασα, λέγω, νὰ ἀποδεχθῇ νὰ συζητήσῃ, ἐξετάσῃ καὶ βασανίσῃ εὐρύτερα τὴν πρότασιν ταύτην, εὑρέθη μετ’ ὀλίγον, Κύριοι, εἰς πολὺ δυσάρεστον θέσιν. Ἠπόρησα δὲ, Κύριοι, ὅταν ἤκουσα τὸν ἔντιμον Κ. ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, νὰ ἀποδεχθῇ ἀσμένως τὴν πρότασιν ταύτην ὡς μὴ δυναμένην νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Κατὰ τὴν προηγουμένην συζήτησιν ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ὀρθότατα σκεπτόμενος Σᾶς εἶπε· μὴ ἐπιμιχθῆτε εἰς τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας, ἀφήσατε τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐνεργήσῃ, διότι τὴν εὐθύνην τῆς ἐνεργείας θὰ τὴν ἀναδεχθῇ ὁλόκληρος ἡ κυβέρνησις, καὶ μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης, τότε, σᾶς εἶπεν, ἀνοίγεται τὸ στάδιον τῆς ἐξετάσεως ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Τότε, Κύριοι, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν εἶχε δίκαιον, ἀλλὰ σήμερον ἀποδεχόμενος τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Σχινᾶ ἀντιφάσκει καθαρώτατα. Ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σχινᾶ βεβαίως, Κύριοι, ἐνῷ δὲν προδικάζει καθαρὰ τὸ ζήτημα, δύναται ὅμως νὰ ἐξασκῇ μίαν οὐσιώδη ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως, δύναται νὰ ἐλαττώσῃ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, ὁ Κ. Σχινᾶς τελειόνων ἐκφράζει ἐν ὀνόματι τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως τὴν εὐχὴν τὴν ὁποίαν ἠκούσατε. Κύριοι, νομίζετε ὅτι ἡ εὐχὴ αὕτη τῆς Συνελεύσεως, εὐχὴ περιεχομένη εἰς ἓν διάγγελμα πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα τῆς πολιτείας, νομίζετε ὅτι ἡ εὐχὴ αὐτὴ δὲν δικάζει τοὐλάχιστον τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως; Κύριοι, τὸ ζήτημα εἶναι καθαρώτατον, μὴ νομίζετε δὲ, Κύριοι, ὅτι παρουσιάζων τὰς παρατηρήσεις ταύτας θέλω νὰ καταστήσω ὑπουργικὸν ζήτημα τὴν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου διαγωγὴν τῆς Κυβερνήσεως· ἄπαγε, Κύριοι, φρονῶ ὅτι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν θέλει ἐκλέξει ποτὲ ὡς ἔδαφος μάχης κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τὸ ἔδαφος τοῦτο, δὲν δύναται παρὰ νὰ ὑπάρχῃ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως μία γνώμη, μία μόνον γνώμη καὶ ἡ ὁποία θὰ ᾖναι τὸ νὰ ἐνισχυθῇ ἡ κυβέρνησις εἰς τὴν αἰσίαν ἀποπεράτωσιν τοῦ Ἑπτανησιακοῦ τούτου ζητήματος (εὖγε). Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐνῷ ἴσως ἐγὼ ἀτομικῶς ἀποδέχομαι πληρέστατα τὴν ἰδέαν τοῦ Κυρίου Σχινᾶ, δὲν ἐπιθυμεῖ ἴσως ἡ Συνέλευσις ἡ Ἑλληνικὴ νὰ ἐκφράσῃ τοιαύτην εὐχὴν πρὶν ἀκούσῃ πρῶτον τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὴν γνώμην τῶν Ἰονίων, πρέπει νὰ ἀναμένωμεν νὰ ἐκφρασθῇ ἡ γνώμη τῶν ἀδελφῶν μας, καὶ ὅταν ἡ γνώμη ἐκείνη ἐκφρασθῇ, ὅταν, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἀπατηθῇ εἰς ὅλας τὰς ἐνεργείας της περὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑπογράψῃ μίαν τοιαύτην συνθήκην, τότε μόνον εἶναι καιρὸς νὰ ἀποδεχθῶμεν ὅ,τι ὁ Κ. Σχινᾶς λέγει, τοῦτ’ ἐστὶ μίαν διαμαρτύρησιν· ἀλλ’ ἀπὸ τοῦδε τὸ θεωρῶ ἄτοπον, δὲν τὸ θεωρῶ καὶ ἀκριβῶς συνταγματικὸν, διότι ἀπὸ τοῦδε ἡ ἁπλῆ εὐχὴ ἢ ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως ἠμπορεῖ νὰ ἐπενεργήσῃ, νὰ λάβῃ οὐσιώδη ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως, τοῦτο δὲ εἶναι ὅλως ἀντίθετον εἰς τὰς συνταγματικὰς ἀρχὰς καὶ ἀντίθετον εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὁ Κύριος ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ὑπουργὸς προχθὲς ἀπεδέχθη· ἄλλως τε, Κύριοι, νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν γνώμην τοῦ Κ. πληρεξουσίου Μισολογγίου περὶ τῆς ἀναβολῆς ὄχι μόνον ἐπὶ ὀκτὼ ἡμέρας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ περισσοτέρας ἡμέρας, περὶ τῆς ἀναβολῆς, καθόσον δὲν ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν τὸ κείμενον τῆς συνθήκης, καὶ ἀπόδειξις, Κύριοι, εἶναι ὅτι δὲν γνωρίζομεν τὸ κείμενον τῆς συνθήκης, καὶ ἐνῷ αὐτὴ ἡ πρότασις τοῦ Κ. Σχινᾶ ἥτις περιστρέφεται μόνον περὶ δύο ὅρων τῆς συνθήκης, τοὐτέστι περὶ τῆς καταδαφίσεως τῶν φρουρίων καὶ περὶ τῆς ἐξουδετερώσεως τῆς χώρας, ὁ ἴδιος κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν σᾶς εἶπεν, ὅτι περιέχονται καὶ ἄλλοι ὅροι καὶ τῷ ὄντι Κύριοι, καὶ ἐγὼ ἐπληροφορήθην ὅτι περιέχονται καὶ ἄλλοι ὅροι ἐπίσης κακοὶ, ἐπίσης λυπηροὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Νομίζω λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ ἀναμένωμεν πολὺ ἀκόμη διὰ νὰ ἐπεμβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἀντικειμένου τούτου διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους σᾶς εἶπον. Ἡ ἀναβολὴ, μοὶ φαίνεται, ὅτι ἔπρεπε νὰ ζητηθῇ παρὰ τοῦ ὑπουργείου, διότι τοῦτο τὸ ὑπουργεῖον ἐζήτησε πρὸ δύο ἑβδομάδων, πρὸ μιᾶς ἑβδομάδος· καὶ τὴν ἀναβολὴν, Κύριοι, σχεδὸν φαίνεται, ὅτι τὴν δέχεται εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Νομίζω ὅτι χωρὶς νὰ προβῶμεν περαιτέρω, φρονῶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀποδεχθῶμεν τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Σχινᾶ, ἀλλὰ νὰ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς βραδύτερα.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κύριος Δηλιγιάννης.

§85Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂς ὁμιλήσῃ πρῶτον ὁ κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ μετὰ ταῦτα ὁμιλῶ ἐγώ.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τὸν λόγον ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν.

§87Π. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τὴν γενομένην συνεπεία τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ ἐντίμου πληρεξουσίου Πυλίας, καθ’ ἡμᾶς ἡ ὑπόθεσις ἐθεωρεῖτο περαιωμένη, δὲν ὑπάρχει λόγος περὶ περαιτέρω συζητήσεως. Καθὼς καὶ εἰς τὴν προλαβοῦσαν ἀγόρευσίν μου, οὕτω καὶ εἰς τὴν παροῦσαν περαίνων τὸν λόγον μου ὑπέδειξα, ὅτι δὲν ὑπάρχει ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δύναται νὰ προκληθῇ ἡ συζήτησις, ἀλλ’ ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου ἐπαρουσίασε πρότασιν, καθὼς καὶ πᾶς τις ἔχει δικαίωμα νὰ παρουσιάζῃ τὴν πρότασιν αὐτὴν ἀνέπτυξεν. Ἠκούσθη, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναβολὴν καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἔρχομαι ὅμως νὰ σᾶς εἴπω ἐξ ὀνόματος τοῦ ὑπουργείου, ὅτι δὲν ἐνδιαφέρεται ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης, εἶσθε κύριοι νὰ τὴν παραδεχθῆτε ἢ νὰ τὴν ἀναβάλητε ἢ νὰ τὴν συζητήσητε. Δὲν βλέπω τίποτε ὡς μέλλον νὰ βλάψῃ τὴν κυβέρνησιν, οὐδὲ τὰ συμφέροντα τὰ ἑλληνικὰ, δὲν εὑρίσκω ὅτι εἶναι καταστρεπτική· ἂν εὑρίσκετε, ὅτι δύναται νὰ βλάψῃ τὰ συμφέροντα, ἂν θέλετε νὰ τὴν ἀναβάλετε, δεχόμεθα καὶ ἡμεῖς τὴν ἀναβολήν.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Θ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§89Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εὐγνωμονῶ εἰς τὸν ἔντιμον συνάδελφόν μου τὸν ἐκ Μεσολογγίου πληρεξούσιον, τοῦ ὁποίου ἡ ἀγόρευσις ἔδωκε τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ εἶχον πρὸ τῆς συνεδριάσεως, καὶ τὴν ὁποίαν ἐξακολουθῶ ἐρχόμενος ἐνταῦθα νὰ ὑποστηρίξω, ὡς τὴν μόνην γνώμην, ἥτις δύναται νὰ μὴ ἀποβῇ ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐπὶ τοσοῦτον μεγάλα καὶ ἐπὶ τοσοῦτον πολύτιμα, ὅσα ἴσως πρὸ τριακονταετίας ἔτι δὲν εἶχεν εὕρει ἡ Ἑλλάς. Ἂν καὶ δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ κάθημαι εἰς τὰ θρανία ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα κάθηνται ἐκεῖνοι τῶν συναδελφῶν μου, οἱ ὁποῖοι περιβάλλουν δι’ ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης τὴν κυβέρνησιν, ἐπίστευσα ὅμως τὴν διαβεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς σᾶς ἔκαμεν, ὅτι προθύμως ἐπιθυμεῖ νὰ ἔλθῃ στιγμὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ δύνηται νὰ ἔλθῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ λόγον, διότι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην θέλετε πεισθῆ ὅτι ἐνεργοῦσι, πᾶν ὅ,τι ἤθελεν ἐνεργήσει πᾶς ἕλλην. Τῷ ὄντι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπασχολεῖ σήμερον, εἶναι τόσον μέγα, ἐφάπτεται τόσων μεγάλων καὶ πολυτίμων συμφερόντων, ὥστε νομίζω, ὅτι οὐδεὶς ἕλλην δύναται νὰ ἔχῃ γνώμην ἑτέραν, οὔτε δύναται νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον ἐπὶ τοῦ πεδίου τούτου, ἐπὶ ζητημάτων τόσον μεγάλων, καὶ τόσων ἀκροσφαλῶν, ὅτι δύναται νὰ εἰσέλθουν πλάγιοι σκοποὶ, ὅτι δύνανται νὰ ἐκλεχθῶσιν ὁδοὶ, διὰ τῶν ὁποίων δύνανται νὰ ἐκφρασθῶσιν αἱ περὶ τῆς κυβερνήσεως διαθέσεις. Πιστεύω λοιπὸν πληρέστατα τὴν διαβεβαίωσιν ἐκείνην, ἐσκέφθην ὅτι βεβαίως δὲν δύναται ἀντισυνταγματικῶς ἡ Συνέλευσις, τὸ σεβαστὸν τοῦτο συνέδριον, νὰ ἐκφράσῃ μίαν ἀπόλυτον γνώμην ἐπὶ ζητήματος τοσοῦτον μεγάλου, ἀλλ’ ἐπίστευον, ὅτι τὴν ἔκφρασιν ταύτην τῆς γνώμης ἤθελε κάμει εἴτε διὰ νὰ συντελέσῃ πρὸς ἄρσιν τῶν δυσχερειῶν ἐκείνων, αἵτινες δύνανται νὰ ἐπιπροσθῶσι πρὸς πραγματοποίησιν τόσον μεγάλων πόθων, ἢ ὅτι ἤθελε τὴν κάμει πρὸς διάσωσιν τῆς ἐθνικῆς τιμῆς. Τὴν ἔκφρασιν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους τὴν ἐθεώρουν ἀναγκαίαν τότε μόνον, ὅταν ἠδύνατο νὰ συντελέσῃ πρὸς διάσωσιν ἐθνικῶν συμφερόντων ἢ τῆς ἐθνικῆς τιμῆς. Σήμερον, νομίζω, ὅτι ἡ ἔκφρασις τῆς Συνελεύσεως δὲν δύναται νὰ ἀπολήξῃ εἰς οὐδέτερον τῶν σημείων τούτων· δὲν δύναται νὰ ἀπολήξῃ εἰς τὴν διάσωσιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, διότι ἡ Συνέλευσις ἀκόμη δὲν γνωρίζει ἐπισήμως οὐδὲ τὸ κείμενον τῶν ἀποφάσεων τῶν δυνάμεων τῆς εὐρώπης, οὐδὲ γνωρίζει ποῖαι ἦσαν αἱ σκέψεις αὐτῶν ἐπὶ τῶν ἀντιῤῥήσεων, τὰς ὁποίας τυχὸν ἐπρότεινεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος. Ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν σᾶς εἶπε, Κύριοι, πολλὰ εὐλόγως καὶ πολλὰ ἐν δέοντι, ὅτι δὲν δύναται νὰ δώσῃ κᾀμμίαν καλλιτέραν πληροφορίαν περὶ διαπραγματεύσεων, αἵτινες ἐξακολουθοῦν νὰ ᾖναι ἐκκρεμεῖς. Τὴν ἀποχὴν ταύτην τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν τὴν ἐθεώρησα εὔλογον, καὶ ἐν ὅσῳ δὲν ἔχετε, δὲν γνωρίζετε οὐδὲ τί ὑπὸ τῆς Εὐρώπης δύναται νὰ ἀποφασισθῇ, οὐδὲ τί ἀντετάχθη, οὐδὲ τί ἐπὶ τῆς ἀντιῤῥήσεως ἡμῶν ὑπόκειται εἰς σκέψιν, νομίζω, ὅτι ἡ πρόθυμος συνδρομὴ δύναται νὰ ἀποβῇ πρὸς βλάβην ἐθνικῶν συμφερόντων· δὲν δύναται δὲ νὰ ἀπολήξῃ ἡ προθυμία αὕτη οὔτε πρὸς τὸ ἕτερον σημεῖον τὴν διάσωσιν τῆς ἐθνικῆς τιμῆς, διότι ἐννοεῖτε, Κύριοι, ὅτι πάντες ἐλπίζομεν, καὶ ἐλπίζομεν πεποιθότες ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν ὁποίων πληρεστάτην συνείδησιν ἔχετε πάντες ὑμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι καὶ ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος καὶ πληρεστάτην συνείδησιν ἔχει καὶ αὐτὸς ὁ ἁγνὸς, ὁ φιλόπατρις λαὸς τῆς Ἑπτανήσου· πεποιθὼς ἐπὶ τούτων πάντων, ἐλπίζω, ὅτι αἱ κρίσεις τῆς Εὐρώπης εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ καταβληθῶσι πρὸς ἀνέγερσιν τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν, πάντες ἐλπίζομεν, ὅτι ἐνδέχεται κρίσεις τὰς ὁποίας ὑπηγόρευσε στιγμιαίως πολιτικὴ κατάστασις τῆς Εὐρώπης, ὅτι κρίσεις, αἵτινες κατὰ τὴν ἐξέτασιν τὴν ἀμερόληπτον τῆς ἱστορίας δὲν θέλουσι κριθῆ ἴσως, παρ’ ὡς συνέχεια τῶν κρίσεων τοῦ 15, πάντες ἐλπίζομεν ὅτι αἱ κρίσεις αὗται εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ μεταβληθῶσι. Διὰ τοῦτο φρονῶ, Κύριοι, ὅτι καλῶς ποιοῦσα ἡ Συνέλευσις ἤθελε ἀναβάλῃ τὴν ἔκφρασιν τῆς θελήσεώς της, ἵνα ἀπόσχῃ πάσης βλάβης, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἐπιφέρῃ ἡ πρόωρος ἔκφρασις αὐτῆς. Καὶ, Κύριοί μου, ἐξανέστην ὅταν εἶδον, ὅτι ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἠθέλησε νὰ σᾶς ἀντιτάξῃ τὰς σκέψεις τοῦτο, καὶ μόνον μίαν εὗρον παραβολὴν, ὅτι αὐτὸς δὲν ἦτο ὁ ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν. Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὁ Κ. Δεληγεώργης σᾶς ἐπρότεινε· δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας νὰ προβῆτε εἰς εἰς τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἐπρότεινεν ὁ ἔντιμος πληρεξούσιος ἐκ Πυλίας, ἐπειδὴ ἐνδεχόμενον κατὰ τὸ μέλλον ἡ ἀπόφασις αὕτη νὰ ᾖναι ἀναγκαία, εἴτε πρὸς διάσωσιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, εἴτε πρὸς διάσωσιν τῆς ἐθνικῆς τιμῆς. Δὲν φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ ἀπόσχητε ἐπὶ τὸ μέλλον πάσης τοιαύτης ἀποφάσεως, δύνασθε νὰ προβῆτε, ὅταν ᾖναι καιρὸς, καὶ τότε θὰ ᾖναι καιρὸς, ὅταν θὰ ἔχητε ἐπίσημον γνῶσιν τῶν ῥητρῶν τῆς συνθήκης καὶ τῶν σκέψεων, αἵτινες ἐπῆλθον μετὰ τὰς ἀντιῤῥήσεις, αἵτινες ἐπροτάθησαν ἐν ὀνόματι τῆς Ἑλλάδος.

§90ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, ἀρκετά.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Πανταλέων ἔχει τὸν λόγον.

§92ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Ἐρωτήσατε ἡμᾶς, Κύριοι, Πρόεδρε, ἂν ἐφωτίσθημεν (θόρυβος).

§93ΠΑΝΤΟΛΕΩΝ. Ἡ ἐπανάστασις τῆς 11 Ὀκτωβρίου τρία μεγάλα ἀντικείμενα ἐπαρουσίασε· πρῶτον τὴν ἀποβολὴν ἑνὸς βασιλέως ἀναξίου νὰ βασιλεύῃ ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, (θόρυβος) δεύτερον τὴν ἐκλογὴν βασιλέως ἐκλεκτοῦ, καὶ τρίτον τὴν ἕνωσιν τῆς Ἑπτανήσου· ἡ ἕνωσις τῆς Ἑπτανήσου εἶναι τὸ τιμαλφέστερον μέλημα παντὸς Ἕλληνος. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι πρώτιστον μέλημα ὅλων τῶν Κυβερνήσεων ἦτο νὰ λάβωσι τὴν μεγαλειτέραν φροντίδα, ὥστε αὐτὴ ἡ ἐθνικὴ, ἡ σημαντικὴ ὑπόθεσις νὰ διεξαχθῇ μὲ ὅλην τὴν ἀκρίβειαν, μὲ ὅλην τὴν λεπτομέρειαν, καὶ μὲ ὅλην τὴν προσοχήν. Κύριοι, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἀνάγκην ἀντιπροσώπων, ἵνα ὑποστηρίξωσι πανταχοῦ τὰ δικαιώματά της, ἡ καταλληλοτέρα περίστασις ἦτο ἡ μετὰ τὴν ἐπανάστασιν. Δυστυχῶς ὅμως, Κύριοι, ἀνάγκαι οἰκονομικαὶ τῆς πατρίδος ἔκαμαν νὰ παύσουν οἱ πρέσβεις, οἱ ἀντιπρόσωποι ἡμῶν ἐνώπιον τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τῆς Εὐρώπης, καὶ τοῦτο ἦτο δι’ ἡμᾶς δυστύχημα καὶ δὲν ἔπρεπεν αἱ προλαβοῦσαι κυβερνήσεις νὰ τὸ ἐπιτρέψωσιν, διότι ἔπρεπε νὰ γνωρίζωσιν, ὅτι, ἡ Ἑλλὰς ἂν ἔχῃ ὑπερασπιστὰς ἔχει καὶ παμπόλλους ἐχθρούς. Ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ σᾶς παρατηρήσω, ὅτι θεωρῶ μίαν μεγάλην παραδρομὴν ἐκ μέρους τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἅμα ἤκουσεν ὅτι τὸ ἑπτανησιακὸν ζήτημα διαπραγματεύεται ἐνώπιον τῶν μεγάλων αὐλῶν τῆς Εὐρώπης, δὲν ἔσπευσε νὰ στείλῃ οὐχὶ μόνον εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ ἄλλα μέρη τῆς Εὐρώπης ἀντιπροσώπους, οἵτινες νὰ παραστήσουν τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Σήμερον, Κύριοι, ἐνώπιόν σας ἐπαρουσιάσθησαν τρεῖς προτάσεις, ἡ μὲν ἵνα ἀναβληθῇ ἡ ὑπόθεσις, στηριζομένη, ὅτι πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰ τμήματα, ὡς ἂν ἐπρόκειτο περὶ μικρᾶς τινος ὑποθέσεως, ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἐθνικὸν καὶ δὲν νομίζω πρέπον ν’ ἀναβληθῇ παραπεμπόμενον εἰς τὰ τμήματα, ἡ δὲ ἑτέρα πρότασις ἦτο ν’ ἀναβληθῇ ἐπὶ 8 ἡμέρας μέχρις οὗ φωτισθῶμεν περισσότερον, καὶ ἡ τρίτη ἦτο ν’ ἀναβληθῇ ἐπ’ ἀόριστον. Ἀποκρούω καὶ τὰς τρεῖς προτάσεις. Τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαῖον καὶ δὲν ἐπιδέχεται τὴν ἐλαχίστην ἀναβολὴν, πάντες οἱ Ἕλληνες ἐνδιαφέρονται ἀτενίζοντες εἰς τὴν ἀπόφασιν ἡμῶν, δὲν πρέπει νὰ περιμένωμεν, ὅστις ἔχει καιρὸν εἰς μάτην περιμένει· πρέπει νὰ γρηγορῶμεν, διότι ἂν καὶ ἔχωμεν προστάτας καὶ φίλους ἔχομεν ὅμως καὶ ἐχθρούς. Λοιπὸν αὐτὴ ἡ ἀδράνεια, αὐτὴ ἡ μέχρι τοῦδε ἀπροσεξία ἔφερε τὰ πράγματα εἰς τὴν δεινὴν ταύτην κατάστασιν, καὶ ἀκόμη τολμῶσι νὰ ἔρχωνται εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ προτείνωσιν ἀναβολάς! διότι, Κύριοι, ὡς ἀνωτέρω παρετήρησα, ἐὰν εἴχομεν ἀντιπρόσωπον ἐν καιρῷ εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὅστις νὰ παραστήσῃ εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν μεγάλων Δυνάμεων τὰς δικαίας ἡμῶν παραστάσεις καὶ τὰ δικαιώματα, ἡ συνθήκη δὲν ἤθελεν ὑπογραφθῆ καὶ ἡμεῖς....(θόρυβος) δὲν θὰ εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς τὴν ὀδυνηρὰν ἀνάγκην νὰ σκεπτώμεθα τίνι τρόπῳ θὰ δυνηθῶμεν νὰ οὐδετερώσωμεν συνθήκην ὑπογεγραμμένην καθ’ ἡμῶν παρὰ πέντε Μεγάλων Δυνάμεων. Ἀλλὰ τοῦτο ἐγένετο· τώρα τί πρέπει νὰ κάμωμεν; νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας, καὶ νὰ περιμένωμεν τὴν θείαν ἀντίληψιν; Στείλατε, λέγουν, τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν σπουδαίαν εἰς τὰ τμήματα, ὅπως ἐξετασθῇ, ὅπως ἐξετάζονται τὰ ἁπλᾶ ζητήματα περὶ βαθμολογιῶν, συντάξεων καὶ χρηματικῶν βοηθειῶν κτλ., ἄλλος δ’ ἀξιοῖ ν’ ἀναβάλωμεν ἐπὶ 8 ἡμέρας τὴν ἔκφρασιν τῶν εὐχῶν καὶ πόθων ἡμῶν τε καὶ τῶν ἀδελφῶν μας Ἑπτανησίων, καὶ εἶσθε σεῖς, Κύριοι, οἱ τὴν ἀναβολὴν προτείνοντες, βέβαιοι, ὅτι δὲν θὰ χειροτερεύσῃ ἡ κατάστασίς μας; ὅτι ἀναβάλλοντες ἐπ’ ἀόριστον δὲν θέλομεν ἐντελῶς ἀπελπισθῆ; Καὶ τί σᾶς πειράζει, τί σᾶς βλάπτει νὰ γρηγορῆτε καὶ νὰ ἦσθε ἐπιμελεῖς καὶ προσεκτικοί; δὲν βλέπετε ὅτι αὐτὴ ἡ ἀπερισκεψία τοῦ νὰ μὴν ἔχητε ἐγκαίρως ἀπεσταλμένον ἐν Λονδίνῳ πρέσβυν μᾶς ἔφερεν εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν; Καὶ ἀκόμη ζητεῖτε καιρὸν νὰ σκεφθῆτε καὶ ἀκόμη ἀμφιβάλλετε περὶ πράγματος κατὰ δυστυχίαν τῆς Πατρίδος τετελεσμένου καθ’ ἡμῶν; Ἀποκρούω λοιπόν, Κύριοι, μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μου τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς, καὶ πιστεύω ὅτι τὸ διάγγελμα, τὸ ὁποῖον διετύπωσεν ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου Κύριος Σχινᾶς ὄχι μόνον ἐκφράζει τὰ αἰσθήματα ὅλων, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα τῶν ἐντολέων μας καὶ τῶν ἀδελφῶν μας Ἑπτανησίων. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς κάμω μίαν παρατήρησιν, ὅτι ἐνῷ συμφωνῶ πρὸς τὸ διάγγελμα τοῦ Κ. Σχινᾶ, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει τι τὸ ἐπιβλαβές, ἀλλὰ μάλιστα εἶναι ὠφέλιμον καὶ κατάλληλον, διότι καθιστᾷ τὴν κυβέρνησιν προσεκτικὴν, ὥστε νὰ λάβῃ ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα, καὶ φρονῶ ὅτι πρὸ καιροῦ ἔπρεπε τὸ ὑπουργεῖον νὰ στείλῃ ἐκτάκτους ἀπεσταλμένους εἰς τὰς Δυνάμεις· διότι ὡς σᾶς εἶπεν ὁ Κ. Καλὸς, ἡ συνθήκη δὲν εἶναι εἰσέτι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τῶν Ἡγεμόνων, καὶ ἑπομένως δύναται νὰ μὴ κατασταθῇ ὁριστικὴ, ἐντεῦθεν ἔχετε καιρὸν νὰ παραστήσετε εἰς τὰς Δυνάμεις τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ δι’ ἐκτάκτων ἀπεσταλμένων νὰ κάμητε, ὥστε τοὐλάχιστον αἱ προστάτριαι Δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος νὰ μὴ κυρώσωσι συνθήκην προσβλητικὴν διὰ τὸ ἔθνος καὶ τὸν νεαρὸν αὐτοῦ Ἡγεμόνα· καὶ εἰς ποίαν ἄλλην περίστασιν περιμένομεν νὰ λάβωμεν δραστήρια μέτρα περὶ τῆς διασώσεως τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων, ἢ εἰς τὴν παροῦσαν; Πότε περιμένομεν νὰ παραστήσωμεν τὰ συμφέροντα καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους; Ἠξεύρετε πάντες, καὶ μάλιστα σεῖς ὡς προβεβηκότες τὴν ἡλικίαν ἐκ ποίων δεινῶν περιστάσεων ἔσωσε τὴν Πατρίδα μεγάλη πολιτικὴ σύνεσις καὶ διπλωματικὴ δεξιότης τοῦ ἀοιδίμου Κυβερνήτου, κατ’ ἐκείνας τὰς δεινὰς περιστάσεις τοῦ 1828, διότι οὔτε στιγμὴν ἄφινε στέλλων εἰς τὰς Δυνάμεις ἔγγραφα, δι’ ὧν συνηγόρει ἐνθέρμως ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καὶ ἐνῷ ἡ Ἑλλὰς εἶχεν εἰς τὰ πρῶτα πρωτόκολλα ἀποφασισθῆ νὰ γενῇ μία ὑποτελὴς ἡγεμονία εἰς τὸν Σουλτάνον, ἠξιώθη διὰ τῶν προσπαθειῶν τοῦ ἐνδόξου ἐκείνου ἀνδρὸς νὰ γενῇ ἀνεξάρτητον καὶ αὐτόνομον Βασίλειον, ὁποῖον ὑπάρχει σήμερον, καὶ ἀλλοίμονον ὅμως ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἂν τότε εἶχε τοὺς αὐτοσχεδιασθέντας σημερινοὺς πολιτικοὺς καὶ διπλωματικοὺς ἄνδρας. Πρὶν δὲ καταλήξω τὸν λόγον παρατηρῶ ὅτι τὸ πεπτωκὸς ὑπουργεῖον ὑπέπεσεν εἰς μέγα ἁμάρτημα, διότι μαθὸν ὅτι πρόκειται ν’ ἀποφασισθῇ ἡ τύχη τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος ἐν Λονδίνῳ ἀπὸ τὸν Αὔγουστον μῆνα δὲν ἔσπευσε ν’ ἀποστείλῃ εἰς Λονδῖνον πρέσβυν ν’ ἀντιπροσωπεύῃ τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ ὑπερασπισθῇ ἐνώπιον τῶν κραταιῶν τῆς γῆς τὰ δίκαια τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ἐκφράζω δ’ ἐν τέλει τὴν ἐνδόμυχον πεποίθησίν μου ὅτι τὸ σχέδιον τοῦ διαγγέλματος τοῦ Κ. Σχινᾶ εἶναι ἄξιον τῆς Ἐθνικῆς ταύτης Συνελεύσεως ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀναβολῆς νὰ σταλῇ εἰς τὸν Βασιλέα, ἵνα καταστῇ τὸ ὑπουργεῖον προσεκτικώτερον καὶ δραστηριώτερον εἰς τὴν ὅσον ἔνεστι καλὴν ἔκβασιν τῆς προκειμένης διαπραγματεύσεως (θόρυβος)· ἀλλ’ ὡς πρὸς τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ διαγγέλματος τοῦ Κυρίου Σχινᾶ δὲν τὸ παραδέχομαι, διότι προδικάζει τὸ ζήτημα. Εἶναι, Κύριοι, ἀνάγκη τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον χαίρει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Βασιλέως καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν, νὰ σκεφθῇ περὶ τῶν καταλλήλων μέσων. Ἡ γνώμη μου εἶναι οὐχὶ ἕνα διάγγελμα, ἀλλὰ πέντε διαγγέλματα νὰ στείλωμεν εἰς ὅλας τὰς δυνάμεις ἵνα παραστήσωσι τὰ δίκαια παράπονα τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Δὲν παραδέχομαι λοιπὸν, Κύριοι, τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ διαγγέλματος, τὸ ὁποῖον προδικάζει. Ἡμεῖς πρέπει νὰ ἐνεργήσωμεν ὅσον δυνάμεθα νὰ πείσωμεν τὰς Δυνάμεις, ὅτι ἔχομεν δικαιώματα, καὶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ κατασταθῇ ὁριστικὴ ἡ συνθήκη περὶ τῆς ὁποίας γνωρίζομεν, καὶ ἡ ὁποία εὔχομαι νὰ μὴ ᾖναι ἀληθὴς, ὥστε σκεπτόμεναι δικαιότερον καὶ ὀρθότερον νὰ μὴ δώσωσι τὸ τελευταῖον κῦρος εἰς αὐτὴν τὴν καταστρεπτικὴν συνθήκην διὰ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος. Εἴμεθα, Κύριοι, ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ πρέπει εἰς τὰς βουλὰς ἡμῶν νὰ προεδρεύῃ ἡ φρόνησις καὶ ἡ δικαιοσύνη.

§94ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργ. τῆς Παιδείας). Θὰ κάμω μίαν ἐξήγησιν εἰς τὸν Κ. Ζαΐμην, ὅστις μὲ ἐθεώρησε ἀντιφάσκοντα, μεταξὺ τῆς προχθεσινῆς ὁμιλίας μου καὶ τῆς σημερινῆς. Κύριοι, ὑπάρχει μεγίστη καὶ οὐσιώδης διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ζητήματος τῆς προτέρας συζητήσεως καὶ τῆς σημερινῆς· τότε, ἐὰν ἐνθυμεῖσθε, ὁ πληρεξούσιος Μεσολογγίου Κύριος Δελιγεώργης ἐπροκάλεσε τὴν Συνέλευσιν νὰ νομοθετήσῃ καὶ νὰ κανονίσῃ νομοθετικῶς τὸν δρόμον, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ἀκολουθήσῃ ἐπὶ τῆς ἐκκρεμοῦς αὐτῆς διαπραγματεύσεως.

§95ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κ. Πετιμεζᾶς ἔκαμε τὴν πρότασιν.

§97ΑΘ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ (ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἀδιάφορον, τὸ πρᾶγμα ὑπάρχει· τότε λοιπὸν ἐγὼ ἀπέκρουσα αὐτὴν τὴν πρότασιν.

§98ΑΘ. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ποῖος Πετιμεζᾶς, Κ. Πρόεδρε;

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Γεώργιος.

§100ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Τότε, λέγω, ἀπέκρουσα αὐτὴν τὴν πρότασιν, ὡς προσβάλλουσαν τὰ ἡγεμονικὰ δικαιώματα; Αἱ Συνελεύσεις καὶ τὰ νομοθετικὰ σώματα παντοῦ εἶναι παραδεδεγμένον, ὅτι δύνανται τὰ ἀπευθύνωσιν εὐχὰς, ἀλλὰ διαφέρει ἡ μία περίστασις τῆς ἄλλης. Μάλιστα, λέγω, ὅτι καθόσον ἀφορᾷ τὰς εὐχὰς, παντοῦ καὶ πάντοτε, ὅπου ὑπάρχει μία γνώμη ἐπικρατοῦσα εἰς τὸν τόπον ὡς πρὸς ἓν ἀντικείμενον, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει οὐσιωδῶς τὸ ἔθνος ἢ μίαν μόνην τάξιν τῆς κοινωνίας, τοιαῦται εὐχαὶ δὲν γίνονται κἂν ἀντικείμενον μεγάλης συζητήσεως εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ σώματα, καὶ παντοῦ μὲ τὴν μεγαλειτέραν εὐκολίαν ἐπιψηφίζονται. Διὰ τοῦτο λοιπὸν ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ἐξετάσας τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Σχινᾶ, εἶπον ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἀδιαφορεῖ· ἂν ὅμως θέλετε, δεχθῆτέ την, ἂν ὄχι, ἀποῤῥίψατέ την. Διαφέρει λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, ἡ μία περίπτωσις τῆς ἄλλης, ἄλλη εἶναι πρὸς τὰ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἡ σχέσις τῆς μιᾶς προτάσεως, καὶ ἄλλη τῆς ἄλλης. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀναβολὴν, Σᾶς εἶπον ὅτι εἶναι ἀδιάφορον, δὲν ἔχομεν συμφέρον οὔτε εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Σκοπός μας εἶναι νὰ ἀποκρούσωμεν πᾶσαν συζήτησιν σήμερον ἐπὶ συνθήκης, ἥτις μένει εἰσέτι ἐκκρεμής.

§101ΠΟΛΛΟΙ. Ἐφωτίσθημεν.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη, νὰ σηκωθῶσιν (ἀνίστανται πολλοί).

§103ΤΙΝΕΣ. Μὴ βιάζεσθε, Κ. Πρόεδρε.

§104ΔΟΜΕΝΕΓΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ὁμιλήσω δύο λέξεις;

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς ὁμιλήσῃ ὁ Κ. Δομενεγίνης, ὅστις εἶναι ἀντιπρόσωπος τῶν Ἰονίων.

§106ΤΙΝΕΣ. Ὅλοι εἴμεθα ἀντιπρόσωποι......

§107ΔΟΜΕΝΕΓΙΝΗΣ. Θὰ εἴπω μόνον ὅτι παραδέχομαι ὅσα εἶπεν ὁ Κ. Δεληγεώργης, καὶ ὑποστηρίζω τὴν ἀναβολήν.

§108ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ὅλοι ὡμίλησαν ὑπὲρ τῆς εὐχῆς, εἶμαι κατὰ τῆς εὐχῆς, ζητῶ τὸν λόγον Κ. Πρόεδρε.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, Κύριοι, νὰ ἐρωτήσω πάλιν ἂν ἐφωτίσθη ἡ Συνέλευσις. Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐφωτίσθη, νὰ σηκωθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. Κύριοι, δύο προτάσεις εἶναι, ἡ μία ἀναβλητικὴ, ἔχουσα ὡς ἀκολούθως......

§110ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπειδὴ σκοπεύω νὰ φέρω ἐγὼ ἄλλην πρότασιν αὔριον, παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀποφασίσῃ, ὥστε ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ παρακαταθέσῃ τὴν συνθήκην.

§111ΚΑΛΟΣ. Ἀντιλέγω εἰς τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Κουμουνδούρου.

§112ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ. Ἀπαντῶ εὐθὺς· ἀλλ’ ἂς μείνῃ καλλίτερα.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἡ πρότασις, ἥτις μοι ἐνεχειρίσθη ἀπὸ τὸν πληρεξούσιον Μεσολογγίου Κ. Δεληγεώργην, τὸν προτείναντα τὴν ἀναβολὴν, ἔχει ὡς ἀκολούθως· ἀνὰ ἀναβληθῇ ἐπὶ 8 ἡμέρας......

§114ΠΟΛΛΟΙ. Ἐπ’ ἀόριστον.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀκούσατέ την πρῶτον, καὶ κατόπιν κάμετε τὰς παρατηρήσεις σας.

§116ΖΑΪΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ προτείνω εἰς τὴν πρότασίν μου τὴν ἐπ’ ἀόριστον ἀναβολήν.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ ἡ τοῦ Κ. Δεληγεώργη «Ν’ ἀναβληθῇ ἐπὶ 8 ἡμέρας......

§118ΤΙΝΕΣ. Ὁ Κ. Ζαΐμης ἐπρότεινε τὴν ἐπ’ ἀορίστῳ ἀναβολήν.

§119ΣΧΙΝΑΣ. Ζητῶ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θέματος.

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει θέμα, ἀλλὰ πρότασις. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις ἀνακαλέσῃ τὴν ἀπόφασίν της ὅτι ἐφωτίσθη, τότε Σᾶς δίδω τὸν λόγον.

§121ΣΧΙΝΑΣ. Ἐπὶ τούτου τοῦ θέματος ζητῶ τὸν λόγον δυνάμει τοῦ κανονισμοῦ.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν ἂν θέλῃ νὰ ὁμιλήσητε· ποίαν ἀντίῤῥησιν ἔχετε;

§123ΣΧΙΝΑΣ. Τώρα θὰ τὴν εἴπω εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§124ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐζήτησα τὸν λόγον ἐγὼ προτήτερα.

§125ΣΧΙΝΑΣ. Ὄχι, ἐγὼ εἶμαι.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι τρία ζητήματα κατὰ τὴν γνώμην μου· ἔπειτα ἂς λάβῃ τὸν λόγον ἕκαστος· εἶναι ἡ ἀναβολὴ ἐπ’ ἀορίστῳ, εἶναι ἡ ἀναβολὴ ἐπὶ 8 ἡμέρας μετὰ τῆς καταθέσεως τῆς συνθήκης, καὶ ἡ παραδοχὴ τῆς προτάσεως.

§127ΣΧΙΝΑΣ. Τί ἐννοεῖτε ἀναβολήν; ἀναβολὴν τῆς παραδοχῆς προτάσεως, ἢ τῆς συζητήσεως.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τῆς συζητήσεως.

§129ΣΧΙΝΑΣ. Πολὺ καλά.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἡ ἐπ’ ἀορίστῳ ἀναβολή.

§131ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἐπ’ ἀορίστῳ ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ Κ. Σχινᾶ καὶ ἐπὶ τῆς προτάσεως αὐτοῦ νὰ σηκωθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι)· παρεδέχθη. Δεύτερον ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως εἶναι ἡ ἐξακολούθησις ἐπὶ τῶν λειβαδίων.

§133ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως ὅτι ἀναβάλει τὸ ζήτημα ἐπ’ ἀορίστῳ, παρακαλεῖται τὸ ὑπουργεῖον νὰ μὴ τὸ ἐκμεταλλευθῇ, ἀλλὰ νὰ φέρῃ τὸ ζήτημα ὅσον τάχος (θόρυβος).

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ζητεῖ τὸν λόγον νὰ προκαλέσῃ μίαν ἐξήγησιν ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως περὶ ἑνὸς ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον συνδέεται στενῶς μὲ τὴν ἐνέργειαν τῆς Δικαιοσύνης. Σᾶς παρακαλῶ νὰ τὸν ἀκούσητε.

§135ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§136ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργ. τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία τῶν νόμων ἀνήκει βεβαίως εἰς τὰ νομοθετικὰ σώματα, ἔτι δὲ μᾶλλον ἀνήκει εἰς τὴν Συνέλευσιν ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία τῶν ἀποφάσεών της. Μία ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως, περὶ τῆς ὁποίας θέλω ὁμιλήσει ἀμέσως, δίδει χώραν εἰς δικαστικὰ ζητήματα· τοσούτῳ μᾶλλον εἶναι ἀναγκαία ἡ ἐπίσημος ἑρμηνεία τῆς Συνελεύσεως, καθόσον αἱ δικαστικαὶ ἀρχαὶ ἐνεργοῦσιν ἀνεξαρτήτως καὶ οὐδεμίαν ἐπιῤῥοὴν ἔχει ἡ γνώμη τοῦ ὑπουργείου. Ἡ ἀπόφασις εἶναι ἡ ἀφορῶσα τὴν ἀναγνωρισθεῖσαν ἀμνηστείαν τῶν πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως ἐγκλημάτων. Ἡ Συνέλευσις δι’ αὐτῆς τῆς ἀποφάσεώς της δὲν ἐννόησε ν’ ἀπονείμῃ τότε ἀμνηστείαν, ἀλλὰ παρεδέχθη δοθεῖσαν ἀμνηστείαν ὑπὸ τῆς Ὀκτωβριανῆς μεταβολῆς. Βεβαίως, Κύριοι, ἐγγράφως δὲν ἐδόθη οὐδεμία ἀμνηστεία, διότι οὔτε ὁ λαὸς τότε, οὔτε ἡ προσωρινὴ Κυβέρνησις ἐξέδοτο καμμίαν ἔγγραφον ἀμνηστείαν. Ἐννοεῖ λοιπὸν ἡ Συνέλευσις ἀμνηστείαν δοθεῖσαν πράγματι. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ἔρχομαι νὰ προκαλέσω νέον νομοθέτημα παρὰ τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ μόνον νὰ ζητήσω τὴν ἐπίσημον ἑρμηνείαν αὐτῆς τῆς ἀποφάσεως καὶ παρακαλῶ νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ἡ Συνέλευσις μόνον νὰ ἐκθέσω τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα τότε ἡ Συνέλευσις εἶχεν ὑπ’ ὄψιν της, ὅταν ἐξέδοτο τὴν ἀπόφασιν ταύτην, καὶ τὰ ὁποῖα τυχὸν ἴσως ἐλησμόνησε. Λοιπὸν ἀμνηστεία ἔγγραφος δὲν ἐδόθη, ἀλλὰ πράγματι. Τόρα, Κύριοι, ποῖον εἶναι τὸ γνώρισμα, διὰ τοῦ ὁποίου δυνάμεθα νὰ ἐξαγάγωμεν τὴν πράγματι δοθεῖσαν ἀμνηστείαν; ἔχομεν μόνον τὴν ἀποφυλάκισιν, ἥτις ἐνηργήθη ὑπὸ τοῦ λαοῦ κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Ὀκτωβρίου. Ἀλλ’ ἐὰν, Κύριοι, καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην ἀποδεχθῶμεν, γεννῶνται διάφορα ζητήματα· ά.) ἀπεφυλακίσθησαν ὄχι μόνον κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἐπαταστάσεως, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν Νοέμβριον, καὶ ἀπεφυλακίσθησαν ἀπὸ τὰς φυλακὰς τῆς Τριπόλεως, καθόσον ἡ τότε ὑπάρχουσα φρουρὰ δὲν ἦτο ἀρκετὴ νὰ τοὺς φρουρήσῃ, συναινέσει τῶν ἀρχῶν μὲ ἐγγύησιν· λοιπὸν συμπεριλαμβάνονται εἰς τὴν ἀμνηστείαν καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπεφυλακίσθησαν εἰς τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἐπαταστάσεως καὶ οἱ κατὰ τὸν Νοέμβριον; Δεύτερον ζήτημα· ὑπάρχουν πολλοὶ φυγόδικοι, καὶ πολλοὶ συνεχόμενοι εἰς τὰς δίκας μὲ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπεφυλακίσθησαν. Εἶναι ἄτοπον νὰ θεωρήσωμεν ὡς ἐνόχους τοὺς φυγοδίκους, καὶ ἀμνηστευθέντας ὅσοι ἀπελύθησαν. Τρίτον. Κατὰ τὸν Νοέμβριον, Δεκέμβριον καὶ Ἰανουάριον συνελήφθησαν πολλοὶ ἐκ τῶν ἀποφυλακισθέντων· ἀλλ’ ἐὰν παραδεχθῶμεν τὸ μέτρον, ὅτι πάντες οἱ ἀποφυλακισθέντες ἠμνηστεύθησαν, βεβαίως πρέπει νὰ ἐξέλθουν ἐκ τῶν φυλακῶν καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι 30 περίπου. Τέταρτον· καθόσον ἠδυνήθην νὰ πληροφορηθῶ ἐκ τῶν ἐγγράφων τῶν ὑπαρχόντων εἰς τὸ ὑπουργεῖον, πάντες ἀπεφυλακίσθησαν ἐν γένει ἐκτὸς μόνον ἑνὸς καταδίκου διὰ φόνον εἰς Ναύπλιον Πολυχρονοπούλου ὀνομαζομένου, καὶ τῶν ὑποδίκων διὰ τὴν ληστείαν τοῦ Μπενουᾶ· αὐτοὶ μάλιστα οἱ τελευταῖοι ἐδικάσθησαν εἰς τὸ κακουργοδικεῖον Σύρου, καὶ οἱ μὲν τέσσαρες ἀπελύθησαν, οἱ δὲ δύω κατεδικάσθησαν εἰς θάνατον· ἴσως ἐὰν ἡ Συνέλευσις παραδεχθῇ ὅτι πράγματι ἠμνηστεύθησαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπεφυλακίσθησαν, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἐξαιρεθῶσι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παντάπασι δὲν ἀπεφυλακίσθησαν. Τὰ ζητήματα λοιπὸν, τὰ ὁποῖα θέτω εἰς τὴν Συνέλευσιν εἶναι τὰ ἑξῆς· Διασάφησις ζητηθεῖσα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ἂν δυνάμει τῆς ἀποφάσεως τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως, καταχωρισθείσης ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς Συνεδριάσεως τῆς 9 Ὀκτωβρίου 1863 θεωρῶνται ἀμνηστευμένοι ἅπαντες οἱ ὑπόδικοι καὶ κατάδικοι, κρατούμενοι μὲν ἐν ταῖς φυλακαῖς τοῦ Κράτους διὰ κακουργήματα καὶ πλημμελήματα πραχθέντα πρὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου 1862, ἀπολυθέντες ὅμως τῶν φυλακῶν ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου μέχρι τῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως· ἤτοι μέχρι τῆς 9 Ὀκτωβρίου 1863, καὶ ἑπομένως ἂν πρέπῃ ν’ ἀπολυθῶσι καὶ οἱ ἐκ τούτου συλληφθέντες καὶ φυλακισθέντες ἐκ νέου, χωρὶς νὰ πράξωσι νέα ἐγκλήματα. Ἂν εἰς τὴν ἀμνηστείαν ταύτην συμπεριλαμβάνωνται καὶ οἱ διατελοῦντες φυγόδικοι διὰ κακουργήματα καὶ πλημμελήματα διαπραχθέντα πρὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου 1862. Ἂν τῆς ἀμνηστείας ταύτης ἐξαιροῦνται οἱ ὑπόδικοι καὶ κατάδικοι οἱ πράξαντες μὲν ἐγκλήματα πρὸ τῆς 10 ὀκτωβρίου 1862, μὴ ἀπολυθέντες ὅμως ὁπωσδήποτε τῶν φυλακῶν ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου 1862. Προκειμένου περὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ Βασιλέως τοῦ ἀπονέμειν ἀμνηστείας, ἡ Συνέλευσις, ἐρωτηθεῖσα ὑπὸ τοῦ Προέδρου, παρεδέχθη δι’ ἀναστάσεως τὴν ἑξῆς τροπολογίαν τοῦ Κυρίου Δ. Σαράβα «Ἀμνηστεία δὲν ἀπονέμεται, εἰμὴ μόνον εἰς τὰ καθαρῶς πολιτικὰ ἐγκλήματα,» προηγηθείσης τῆς ἐξηγήσεως, ὅτι ἡ τροπολογία αὕτη ἐξαιροῦσα τὰ ἰδιωτικὰ ἐγκλήματα, δὲν ἐννοεῖ τὰ πρὸ τῆς Ὀκτωβριανῆς μεταβολῆς γενόμενα, ἅτινα ἡ ἐπανάστασις ἠμνήστευσεν, ἀλλὰ τὰ μετ’ αὐτὴν λαβόντα χώραν. Ὁ τελευταῖος παράγραφος ἀφορᾷ τοὺς ἐγκληματίας τῆς λῃστείας τοῦ Μπενουᾶ καὶ τὸν κατάδικον τὸν ἐν Ναυπλίῳ τὸν ὀνομαζόμενον Πολυχρονόπουλον.

§137ΜΠΟΥΣΚΟΣ. Φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ τυπωθῇ.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις εἶναι κατεπείγουσα, καὶ πρέπει νὰ ᾖναι πρώτη τὴν Τετάρτην.

§139ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ κατεπεῖγον νὰ σηκωθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. Νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ ἐντὸς τῆς αὔριον.

§141ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως περὶ τῶν λειβαδίων.

§143ΠΟΛΛΟΙ. Μεθαύριον.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ Συνεδρίασις, ὥρᾳ 4 καὶ 10 Μ. Μ.

Ὁ Πρόεδρος

Ι. Δ. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Θ. Βενετσάνος. Ἀλέξ. Δόσιος.