1964.04.07

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 9η

Τρίτη 7 Ἀπριλίου 1964

Προεδρία κ. Γ. ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗ–ΝΟΒΑ

(Ὥρα 7.10′ μ.μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Κύριοι βουλευταί, προτοῦ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν, ἐκτελεστὴς ὁμοφώνου ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, σᾶς καλῶ νὰ ἐπιτελέσωμεν σήμερον τὸ ἱερὸν καθῆκον τῆς ἀναπολήσεως ὑπερόχου πολιτικῆς προσωπικότητος, τῆς ὁποίας ἡ ἀπουσία ἐκ τοῦ μέσου ἡμῶν εἶναι ὀδυνηρῶς αἰσθητή. Ἀδυσώπητος μοῖρα ἔκοψε προώρως τὸ νῆμα τῆς ζωῆς τοῦ Προέδρου Σοφοκλῆ Βενιζέλου. Ἀπεστέρησε τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα πολιτικοῦ Ἀρχηγοῦ μεγάλης ἀξίας, λευκῆς ἀρετῆς καὶ αὐθεντικοῦ κύρους. Ἀπεστέρησε τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, ἔνδημον καὶ ἀπόδημον, ἐξόχως εὐγενοῦς καὶ προσφιλοῦς ἀνδρός, τιμῶντος τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα εἰς τοὺς διεθνεῖς κύκλους, ὅπου μὲ τόσην ἄνεσιν ἐκινεῖτο καὶ μὲ τόσην ἐκτίμησιν περιεβάλλετο. Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος, ἀνατραφεὶς εἰς τὴν μεγάλην Σχολὴν τοῦ ἐνδόξου πατρός του, ἐγαλουχήθη μὲ τὴν παράδοσιν ὑψηλῆς φιλοπατρίας, γνησίου φιλελευθέρου πνεύματος καὶ αὐστηρᾶς προσηλώσεως εἰς τὸ καθῆκον. Ὑπηρέτησε κατ’ ἀρχὰς ὡς ἀξιωματικὸς τοῦ Πυροβολικοῦ εἰς τὸν στρατόν, ἐπιδείξας ἐξαιρετικὴν δρᾶσιν γενναίου μαχητοῦ, τόσον εἰς τοὺς ἀπελευθερωτικοὺς ἀγῶνας 1912–1913, ὅσον καὶ τὸν Αʹ Παγκόσμιον Πόλεμον. Ἀφωσιώθη ἀκολούθως εἰς τὴν πολιτικήν, ὅπου διέπρεψεν ὡς Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὡς Πρωθυπουργὸς καὶ ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Πολύτιμοι ὑπῆρξαν αἱ ὑπηρεσίαι του παλαιότερον εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολήν, ἀργότερον διὰ τὴν ἔνταξίν μας εἰς τὸ Ἀτλαντικὸν Σύμφωνον, προσφάτως κατὰ τὴν διαχείρισιν τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως τῆς Κύπρου. Διαθέτων σκέψιν διαυγῆ, ἀντίληψιν ταχεῖαν, ὀξὺ αἰσθητήριον, κρίσιν ἀσφαλῆ, μνήμην ἀπέραντον, ἐμπειρίαν πλουσίαν, τόλμην εὔψυχον καί, ὑπὲρ ὅλα, πατριωτισμὸν ἔνθερμον, συνεκρότει πολιτικὸν κεφάλαιον ἐξαιρέτου μεγέθους. Ὅσοι εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ συνεργασθοῦν μετ’ αὐτοῦ ἐν τῇ διακυβερνήσει τῆς Χώρας, ὑποχρεωμένοι εἶναι νὰ ὁμολογήσουν, ὅτι ὁ ἁπλοῦς καὶ μετριόφρων Ἡγέτης, ὁ τόσον ἀγαπητὸς ὡς ἄνθρωπος καὶ τόσον ἀνεκτίμητος ὡς φίλος, ὁ ἀπολύτως σεβαστὸς ὄχι μόνον ἀπὸ τοὺς ὀπαδούς του, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους του, ἐκέκτητο πολιτικὰ προσόντα πολὺ ἀνώτερα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδέχετο νὰ προβάλῃ. Ἡ σύνεσις καὶ ἡ μετριοπάθεια ἐπλαισίωναν πᾶσαν δραστηριότητά του. Διὰ τοὺς ἀγῶνας τοῦ πολιτικοῦ στίβου καὶ διὰ τοὺς κυβερνητικοὺς ἐν γένει χειρισμοὺς ἐκινητοποίει στρατηγικὰς καὶ τακτικὰς ἱκανότητας οὐ τὰς τυχούσας. Διὰ τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις, ἐκτὸς τῆς μακρᾶς ἐμπειρίας του, κατεῖχε τὸ προνόμοιον ὀξείας διορατικότητος, ἥτις ἐν συνδυασμῷ μὲ τὸ γρηγοροῦν αἴσθημα πατριωτικῆς εὐθύνης, ἐπέτρεπεν εἰς αὐτὸν νὰ εἶναι ἕνας πραγματικὰ ἄγρυπνος φρουρὸς τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων εἴτε ἐν τῇ Κυβερνήσει, εἴτε ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει εὑρισκόμενος. Εἰς τὴν Διοίκησιν ἦτο χρηστός, εὐθύς, δίκαιος, ἔμπιστος λειτουργὸς τῆς δικαιοκρατουμένης Πολιτείας. Θὰ ἠδυνάμην νὰ ἀναφέρω πολλὰ παραδείγματα σθεναρᾶς ἠθικῆς ἀντιστάσεως εἰς κομματικὰς πιέσεις, ὅταν ἔκρινεν, ὅτι τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ὑπηγόρευαν ἄλλας λύσεις. Ἐμελέτα μὲ ἀδιατάρακτον ψυχραιμίαν καὶ τὰ πλέον φλέγοντα προβλήματα, ἐξετέλει δὲ μὲ ἀκλόνητον ἀποφασιστικότητα τὰς προκριθείσας λύσεις. Αἱ ἀγορεύσεις του εἰς τὴν Βουλὴν ἦσαν θετικαί, οὐσιαστικαί, μετρημέναι. Ἠκούετο πάντοτε μὲ ἄκραν προσοχήν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι νὰ προεκάλεσε ποτὲ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἐχθροπαθεῖς ἀντεγκλίσεις. Ἔπεσε μαχόμενος μὲ αὐταπάρνησιν ἐπὶ τῶν κορυφαίων ἐπάλξεων τῆς πολιτικῆς του ἰδεολογίας, τὰς παραμονὰς τῆς νικηφόρου ἐκβάσεως τοῦ ἀγῶνος. Εἰλικρινῶς τὸν ἐθρήνησε τὸ Ἔθνος ἅπαν. Ἀλησμόνητος θὰ παραμείνῃ ἡ Μνήμη του. Ἀδιάλειπτος θὰ εἶναι ἡ παρουσία τῆς ἠθικῆς του φυσιογνωμίας μεταξὺ ἡμῶν τῶν ἐπιζώντων συγχρόνων του. Ἀλλὰ καὶ αἱ μέλλουσαι Ἑλληνικαὶ γενεαὶ θὰ φρονηματίζωνται διηνεκῶς ἀπὸ τὸ ὑψηλὸν παράδειγμα πατριωτισμοῦ, ποὺ κατέλιπεν ἀπερχόμενος τοῦ κόσμου τούτου καὶ εἰσερχόμενος εἰς τὸ Ἐθνικὸν Πάνθεον ὡς Ἄξιος τῆς Πατρίδος ὁ Σοφοκλῆς Ἐλευθερίου Βενιζέλος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἔχει τὸν λόγον.

§2Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Βαρύτατον εἶναι τὸ πένθος τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑνώσεως Κέντρου διὰ τὴν ἀπώλειαν τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου. Ἐπὶ τριάκοντα ἔτη εἰς τὸν δημόσιον βίον τῆς Χώρας εἶχε δοκιμάσει πολλὴν πικρίαν καὶ ὀλίγην χαράν. Εἶναι ὁ συνήθης κλῆρος τοῦ Ἑλληνικοῦ δημοσίου βίου, ἀνέκαθεν. Ἀλλὰ εἶχεν ἔλθει ἐπὶ τέλους ἡ ὥρα τῆς δικαιώσεως. Ἡ ὥρα τοῦ μεγάλου θριάμβου. Καὶ τὴν παραμονήν, ἀκριβῶς, ἔφυγεν ἀπὸ τὴν ζωήν. Ἄδικος ὑπῆρξεν ἡ μοῖρα. Ὑπῆρξεν ἄξιος ἐθνικὸς καὶ πολιτικὸς ἡγέτης. Εἶχεν ἠρεμίαν καὶ βάρος, καὶ εἰς τὴν κίνησιν καὶ εἰς τὴν σκέψιν. Εἶχεν οὐσίαν ὁ λόγος του. Εἶχεν εἰσφέρει εἰς τὸν δημόσιον βίον τῆς Χώρας πολιτισμόν. Ἡ ἡμερότης ὑπῆρξεν ἡ φύσις του. Καὶ εἰς τὰς σκληροτέρας φάσεις τῶν ἀγώνων ἡ ἀντίθεσίς του παρέμενε πολιτικὴ καὶ δὲν ἐγίνετο προσωπική. Εἶχεν εὐγένειαν, ἀξιοπρέπειαν, ὑπερηφάνειαν. Καὶ δὲν εἶχε μόνον πολιτικόν, εἶχεν ἐπίσης καὶ κοινωνικὸν τάλαντον. Χωρὶς καμμίαν προσπάθειαν, μὲ ἄνετον προσήνειαν, κατέκτα. Καὶ διετήρει καὶ ἀνταπέδιδε τὴν φιλίαν. Ἦτο ἀληθῶς ἱπποτικὸς καὶ γενναῖος. Εἶχε καὶ φυσικὴν καὶ ἠθικὴν γενναιότητα. Καὶ ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ καὶ ἐνώπιον τῶν δυσχερειῶν τῆς ζωῆς. Καὶ ἦτο πάντοτε πρόθυμος εἰς θυσίας. Εἰς προσωπικήν του θυσίαν ὠφείλετο, κυρίως, ἡ ἵδρυσις τῆς Ἑνώσεως Κέντρου. Καὶ δι’ αὐτό, κατ’ ἐξοχήν, εἶχε δικαίωμα συμμετοχῆς εἰς τὸν θρίαμβον. Θὰ τοῦ παρείχετο εὐκαιρία νὰ προσφέρῃ καὶ ἄλλας ἐθνικὰς ὑπηρεσίας. Διότι εἶχε προσφέρει μεγάλας ἐθνικὰς ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ ἔφυγεν... Ἀπαρηγόρητος δι’ ἡμᾶς εἶναι ἡ ἀπώλεια. Καὶ εἷς μόνον τρόπος ὑπάρχει νὰ τιμήσωμεν ἀληθῶς τὴν μνήμην του: Ὄχι μὲ λόγους, ἀλλὰ μὲ πράξεις. Μὲ τὴν δικαίωσιν τῶν ἐπαγγελιῶν μας πρὸς τὸ Ἔθνος καὶ τὸν λαόν. Καὶ θὰ προσθέσω καὶ τὸν μύχιον πόθον του: Καὶ πρὸς τὴν Κρήτην, τὴν ὁποίαν πολὺ ἠγάπησε καὶ ἀπὸ τὴν ὁποίαν πολὺ ἠγαπήθη. Αὐτὴν τὴν ὑπόσχεσιν παρέχομεν. Καὶ ὑποκλινόμεθα μὲ εὐλάβειαν ἐνώπιον τῆς μνήμης του.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς ΕΡΕ κ. Π. Κανελλόπουλος, ἔχει τὸν λόγον.

§4Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ Ἐθνικὴ Ριζοσπαστικὴ Ἕνωσις συμμερίζεται πλήρως τὸ πένθος τῆς Ἑνώσεως Κέντρου διὰ τὸν θάνατον τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου. Τὸ πένθος δὲν ἀνήκει μόνον εἰς τὸ Κόμμα, τὸν ὁποῖον ἐτίμησε διὰ τῆς ἡγετικῆς παρουσίας του ὁ ἀποθανὼν ἀλησμόνητος ἀγαπητός μου φίλος. Τὸ πένθος εἶναι πανελλήνιον, διότι ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος ὑπηρέτησε τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον. Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος ὑπηρέτησε τὸ Ἔθνος εἰς τὰς κυριωτέρας φάσεις τῆς προσωπικῆς του ζωῆς. Ὅταν ἦτο νέος, ὡς καὶ μετὰ τὸ 1943. Ὡς νέος ἀξιωματικός, ἐπολέμησε καὶ ἐπολέμησε μὲ γενναιότητα. Ἔλαβε μέρος εἰς κρισίμους ἐπιχειρήσεις καὶ μάχας κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην τῆς μεγάλης Ἐθνικῆς προσπαθείας, ἡ ὁποία δυστυχῶς ἦτο συνυφασμένη κατὰ τὴν δευτέραν αὐτῆς φάσιν, μετὰ τὸ 1915, μὲ τὴν μεγάλην τραγῳδίαν τοῦ ἐθνικοῦ διχασμοῦ. Ὑπῆρξε στρατιώτης γενναῖος καὶ ὡς διοικητὴς πυροβολαρχίας εἰς μίαν ἀπὸ τὰς ἐνδόξους μάχας τοῦ γένους ἔδρασε κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἄξιος ἐξάρσεως. Μετὰ τὸ 1943 ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος προσέφερε πολλὰ εἰς τὸ Ἔθνος ὡς ὑπεύθυνος πολιτικὸς ἡγέτης. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, κύριε Πρόεδρε, νὰ ὑπομνήσω μίαν σελίδα τῆς σπουδαίας πολιτικῆς σταδιοδρομίας του, τὴν ὁποίαν ἴσως οἱ νεώτεροι ἀγνοοῦν καὶ ἡ ὁποία πρέπει νὰ γνωσθῇ καὶ νὰ μείνῃ ἐγγεγραμμένη ὄχι μόνον εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ χαραγμένη βαθέως εἰς τὴν μνήμην τῶν Ἑλλήνων. Ὁ Σοφοκλῆς ἦλθεν εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολὴν τὸ ἔτος 1943. Τότε εἶχα τὴν τιμὴν νὰ συνδεθῶ μαζί του προσωπικῶς. Ἦλθε μόλις εἶχα παραιτηθῆ ἀπὸ τὸ ἀξίωμα τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν τριῶν πολεμικῶν Ὑπουργείων. Τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1944 ἐξερράγη ἕνα φοβερὸν κίνημα εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολήν. Εἰς τὸν Σοφοκλῆν Βενιζέλον ὀφείλεται τὸ γεγονός, ὅτι ἔσωσε κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην τὴν τιμὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ. Εἶχεν ἀναλάβει τὴν Πρωθυπουργίαν ὀλίγας ἡμέρας προηγουμένως, μετὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ κινήματος καὶ ἀπὸ αὐτὸν ἐξηρτᾶτο, ἀπὸ τὴν γενναιότητα τῆς ψυχῆς του καὶ ἀπὸ τὴν ἱστορικήν του πρωτοβουλίαν νὰ σωθῇ ἡ τιμὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ναυτικοῦ. Τὰ πολεμικά μας πλοῖα εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν εἶχον στασιάσει ἐν ὥρᾳ πολέμου, εἶχον ἀρνηθῆ νὰ ὑπακούσουν ἐν ὥρᾳ πολέμου εἰς τὰς ἐντολὰς τοῦ Ἀγγλικοῦ Ναυαρχείου, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ὑπήγοντο. Εἶχον σχεδιασθῆ κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ἐπιχειρήσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ μετάσχουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν ἀντεθνικὴν ἔμπνευσιν τοῦ κινήματος. Ἠρνήθησαν νὰ ἐκτελέσουν τὸ καθῆκον ἔναντι τῆς πατρίδος καὶ ἔναντι τῶν συμμάχων. Ἡ στάσις διήρκεσεν ἐπὶ ἡμέρας πολλὰς καὶ ὁ Ἄγγλος Ναύαρχος τῆς Μεσογείου εἰδοποίησε τὸν Σοφοκλῆν Βενιζέλον, ὅτι θὰ εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ βυθίσῃ τὰ Ἑλληνικὰ πλοῖα. Καὶ πράγματι θὰ ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ τὸ πράξῃ, διότι τὰ Ἑλληνικὰ πλοῖα κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην τοῦ πολέμου ἠρνοῦντο νὰ ἐκτελέσουν τὸ καθῆκον των καὶ παρημπόδιζον καὶ τὴν λειτουργίαν ἀκόμη ἑνὸς κρισίμου πολεμικοῦ λιμένος, τοῦ λιμένος τῆς Ἀλεξανδρείας. Ἦσαν δεσμευμένα δὲ ἐκεῖ καὶ βρεταννικὰ καταδρομικὰ λόγῳ τῆς στάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ναυτικοῦ. Τότε ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος παρεκάλεσε τὸν Ναύαρχον τῆς Μεσογείου νὰ τοῦ παραχωρηθῇ δύο ἢ τριῶν ἡμερῶν προθεσμία καὶ ἀπεφάσισεν, ἡ ἀπόφασις αὐτὴ εἶναι ἱστορική, νὰ ἐπιχειρήσῃ τὴν κατάληψιν τῶν πλοίων δι’ ὡρισμένων ὁμάδων μαχητικῶν, τῶν ὁποίων ὁμάδων τὴν συγκρότησιν ἀνέθεσεν εἰς τὸν ὑπ’ αὐτοῦ ἐπιλεγέντα τότε ἀείμνηστον ναύαρχον Βούλγαρην. Τὸ δίλημμα ὑπῆρξε κρίσιμον καὶ σπανίως πολιτικὸς ἀρχηγὸς εὑρέθη ἀντιμέτωπος τοιούτου κρισίμου προβλήματος, διότι θὰ ἦτο κάλλιστα δυνατὸν καὶ αἷμα Ἑλληνικὸν νὰ ἐχύνετο καὶ ἡ ἐπιχείρησις νὰ μὴ ἐπετυγχάνετο, δηλαδὴ ὁ στόλος νὰ ἐβυθίζετο καὶ αὐτὸ θὰ ἦτο τραγικόν. Αἷμα ἐχύθη, ἀξιότιμε κ. Πρόεδρε τῆς Βουλῆς, καὶ μεταξὺ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔπεσαν διὰ νὰ σώσουν ἐν καιρῷ πολέμου τὴν τιμὴν τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ, καὶ ἔπεσαν βληθέντες ἀπὸ σφαίρας Ἑλλήνων προδοτῶν, συγκαταλέγονται οἱ νεαροὶ ἀξιωματικοί, ἀξιωματικοὶ γενναῖοι καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἤθους σπουδαῖοι ὁ Ρουσὲν καὶ ὁ Ρέπας. Τὸ ἐγχείρημα ἐπέτυχε, τὰ πλοῖα κατελήφθησαν ὑπὸ τῶν μικρῶν ὁμάδων. Τρεῖς ἦσαν αἱ ὁμάδες. Ἐπικεφαλῆς αὐτῶν, εἶχον τοποθετηθῆ ὑπὸ τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου καὶ τοῦ Ναυάρχου Βούλγαρη ὁ πλοίαρχος Σκουφόπουλος, ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν Ναύαρχος Τούμπας, ὡς ἀντιπλοίαρχος τότε τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ καὶ ὁ τότε ἀντιπλοίαρχος Κύρης ὁ μετὰ ταῦτα ναύαρχος, ὁ τόσον ἀδικηθεὶς λόγῳ τυχαίου συμβάντος εἰς τὸν Ναύσταθμον ἐν ἔτει 1952. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ ἐγχείρημα ἐπέτυχεν, ἀλλὰ ποῖος τὸ ἐσκέφθη καὶ ποῖος ἀνέλαβεν ἔναντι τῆς ἱστορίας τῆς Ἑλλάδος τὴν μεγάλην εὐθύνην; Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος. Δὲν γνωρίζω, ἐὰν οἱοσδήποτε ἄλλος ἐξ ἡμῶν θὰ εἶχε τὴν ἱστορικὴν πρωτοβουλίαν, τὴν ὁποίαν ἐπέδειξεν κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος. Ἔκτοτε, συνεχῶς, εἰργάσθη ὑπὲρ τοῦ τόπου κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει εἰς ὅλους μας νὰ θεωρῶμεν τὴν μνήμην του ἀρρήκτως συνυφασμένην μὲ τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἔθνους. Ἀξιότιμε κ. Πρόεδρε, εἶχα τὴν εὐκαιρία καὶ τὴν εὐτυχία νὰ συνεργασθῶ μὲ τὸν Σοφοκλῆ Βενιζέλον ἐπανειλημμένως, καὶ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1946 καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀειμνήστου Μαξίμου τὸ 1947 καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀειμνήστου Σοφούλη καὶ μετὰ ταῦτα τοῦ ἀειμνήστου Διομήδους τὸ ἔτος 1949. Ὅταν δὲ ἐσχημάτισε βραχύβιον Κυβέρνησιν μετὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1950, μὲ ἐκάλεσε νὰ ἀναλάβω —καὶ ἐδέχθην εὐχαρίστως— τὴν Ἀντιπροεδρίαν τῆς Κυβερνήσεώς του. Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος, ὑπῆρξε —καὶ τὸ ἐπεσημάνατε ἀξιότιμε κ. Πρόεδρε, εἰς τὴν ὁμιλίαν σας τὴν ἀποψινὴν— καὶ κατὰ τοῦτο σπουδαῖος ἡγέτης, ὅτι κατώρθωσεν εἰς ὡρισμένας κρισίμους στιγμὰς νὰ αἴρεται ὑπεράνω αὐτῶν τούτων τῶν συμφερόντων τοῦ ἰδίου του κόμματος. Αὐτὸ ὑπῆρξεν ἓν ἰδιαιτέρως σημαντικὸν ἡγετικὸν προσὸν τοῦ ἀλησμονήτου καὶ πολυκλαύστου Σοφοκλῆ Βενιζέλου.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Πασαλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§6Ι. ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ. Ὁ θάνατος τοῦ Προέδρου Σοφοκλῆ Βενιζέλου ἐπροξένησεν εἰλικρινῆ θλῖψιν εἰς τὴν παράταξίν μας. Ἐγὼ προσωπικῶς, ᾐσθάνθην ὀδύνην, διότι τὸν Σοφοκλῆ Βενιζέλον τὸν ἐγνώρισα στενώτερα ἀπὸ τὸ 1951, ὅταν, ὕστερα ἀπὸ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον, ἱδρύσαμε τὴν Ε. Δ.Α. καὶ ἐπήγαμε καὶ τοῦ εἴπαμε: Κύριε Πρόεδρε, ἱδρύσαμε νέον Κόμμα, τὴν Ε.Δ.Α., ποὺ μέσα εὑρίσκονται καὶ κομμουνιστὲς καὶ σοσιαλιστὲς καὶ δημοκράτες. Τοῦ ἐθέσαμε δὲ ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν προκήρυξι τῶν σκοπῶν τῆς Ε.Δ.Α. ποὺ ἦτο Εἰρήνη, Δημοκρατία, Ἀμνηστία. Καὶ μᾶς εἶπε: Κατέλθετε εἰς τὸν πολιτικὸν στίβον καὶ ἐὰν ὁ λαὸς σᾶς ψηφίσῃ, θὰ ἔχετε τὰ ἴδια δικαιώματα, ὅπως ὅλα τὰ πολιτικὰ κόμματα. Νὰ ποιὸς ἦτο ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος. Δι’ αὐτὸ ἰδιαιτέρως ᾐσθάνθην ὀδύνην, διότι ἐὰν δὲν ἦτο ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος τότε, οἱ ἄλλοι ἡγέται, διὰ κομματικοὺς λόγους, ἤθελον νὰ μᾶς διαλύσουν. Πολὺ ὀρθὰ ἐτόνισεν ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῆς Ε.Ρ.Ε., ὅτι εἰς ὅλας τὰς περιπτώσεις, πάντοτε τὰ συμφέροντα τὰ γενικὰ τοῦ Ἔθνους ἔθετε ὑπὲρ ἄνω τῶν στενῶν κομματικῶν συμφερόντων. Ἐμπήκαμε εἰς τὴν Βουλὴν τὸ 1952 καὶ κατεψηφίσαμεν τὴν Ἀτλαντικὴν Συμμαχίαν, ποὺ πρωτεργάτης ἦτο ὁ ἀείμνηστος Βενιζέλος καὶ μολαταῦτα δὲν ἤλλαξε καθόλου τὴν θέσιν του ἀπέναντί μου. Αὐτὸς ἦτο ὁ χαρακτὴρ τοῦ ἀνδρὸς αὐτοῦ. Ἐσέβετο τὸν ἀντίπαλον. Ἦτο μέγας πολιτικὸς καὶ οὐδέποτε ἐσκέπτετο κατὰ τῶν ἀντιπάλων του μὲ ἐχθρότητα. Αὐτὸ πρέπει νὰ τονισθῇ. Μᾶς ἐδέχετο εἰς ὅλας τὰς περιστάσεις καὶ ἰδιαιτέρως ἐμέ, δὲν ἠξεύρω διὰ ποίους λόγους. Μᾶς ἐδέχετο μὲ ἀνοιχτὴ δημοκρατικὴ καρδιά. Σᾶς λέγω εἰλικρινά, ὅτι ᾐσθάνθην βαθυτάτην ὀδύνην διὰ τὸν θάνατόν του. Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος δὲν ἦτο τυχαῖος. Ἀλλὰ ἡ μοῖρα δὲν τὰ κανονίζει ὅπως θέλει κανείς, ἀλλὰ ὅπως θέλει ἐκείνη. Ἕν ἀκόμη χαρακτηριστικὸν ποὺ εἶμαι ὑποχρεωμένος ἀπέναντι τῆς μνήμης του νὰ εἴπω, εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὅταν ἡ Κυβέρνησις τῆς Ε.Ρ.Ε. ἐψήφισε τὴν Συμφωνίαν Ζυρίχης–Λονδίνου, πρὶν λυθῇ ἡ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς, ἐσηκώθη ὁ Βενιζέλος καὶ εἶπε τὰ ἀκόλουθα: Ἀσχέτως ἀπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, τὸ Ἔθνος δὲν θὰ τὰς ἀναγνωρίσῃ. Ζήτω ἡ Ἕνωσις τῆς Κύπρου. Καὶ εἰς ἔνδειξιν διαμαρτυρίας, ἐξῆλθεν ἀπὸ τὴν αἴθουσαν καὶ τὸν ἠκολουθήσαμεν καὶ ἡμεῖς. Ἀλλὰ καὶ πάντοτε ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος, ὅταν ἔκρινε τὰ μεγάλα προβλήματα, τὰ Ἑλληνικά, οὐδέποτε ἐσκέπτετο ὡς ἁπλοῦς κομματάρχης, ὡς ἡγέτης κόμματος, ἐσκέπτετο πραγματικὰ ὡς ἐθνικὸς ἡγέτης. Ὅταν ὡμιλούσαμεν μαζί του, ὕστερα ἀπὸ τὸν ἐμφύλιο πόλεμο καὶ τοῦ ἐλέγαμεν ὅτι πρέπει νὰ τελειώσῃ αὐτὴ ἡ ἀνωμαλία, ἐκτιμοῦσεν ὅτι πρέπει νὰ λήξῃ. Ἀλλὰ πρὸς τὸ παρόν, ἔλεγε, δὲν ἠμποροῦμεν. Καὶ ἐπανειλημμένα ὁ Βενιζέλος δὲν ἐδίσταζε νὰ ἀναγνωρίζῃ ὅτι πρέπει νὰ βγοῦμε ἀπὸ τὴν ἐσωτερικὴ ἀνωμαλία, πρέπει τὸ Κ.Κ.Ε. νὰ νομιμοποιηθῇ. Ποῖος ἀπὸ τοὺς ἀστοὺς ἡγέτες τὸ ἔλεγε αὐτὸ δημοσίᾳ; Ἐξ ἄλλου, θυμᾶμαι ὅταν βρεθήκαμε εἰς τὴν Μόσχα, εἰς τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν, τὸ 1960, εἰς ἐκείνην τὴν κρίσιμον στιγμήν, ὅταν ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωσις κατέρριψε τὸ κατασκοπευτικὸ ἐκεῖνο ἀεροπλάνο τῶν Η.Π.Α. καὶ ἐναυάγησεν ἡ συνδιάσκεψις κορυφῆς Ἀϊζενχάουερ–Χρουστσώφ, ὁ Βενιζέλος, παρ’ ὅλον ὅτι ἀνῆκεν εἰς τὸ Ν.Α.Τ.Ο., δὲν ἐδίστασε νὰ διαδηλώσῃ τὴν πεποίθησίν του καὶ τὴν πίστιν του γιὰ τὴν Εἰρήνη. Ἔκαμε τὰς περιφήμους δηλώσεις του, ὅτι ἐπείσθη ὅτι ὁ Χρουστσὼφ καὶ ὁ Σοβιετικὸς λαὸς εἰλικρινῶς ποθοῦν τὴν Εἰρήνην. Εἰς ἐκείνην τὴν ἐποχήν, μόνον ὁ Βενιζέλος διέβλεψε καὶ ἐπείσθη ἐπὶ τόπου, πὼς πραγματικὰ αὐτοὶ ποθοῦν Εἰρήνην. Καὶ τὰ γεγονότα ἐδικαίωσαν τὸν Βενιζέλον. Δι’ αὐτό, πιστεύω, ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ τὸν χαρακτηρίσωμεν γενναῖο, παλληκάρι εἰς τὰς πράξεις του. Αὐτὰ ἐχαρακτήριζον τὸν Σοφοκλῆ Βενιζέλον. Δι’ αὐτὸ καὶ τὴν μνήμη του, ἐγὼ τοὐλάχιστον, προσωπικῶς, θὰ τὴν φυλάξω πάντοτε, ὅπως θὰ τὴν φυλάξουν καὶ οἱ πιστοὶ ὀπαδοί του.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§8Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὁ ἀείμνηστος Σοφοκλῆς Βενιζέλος ἐρωτώμενος περὶ τῆς σπουδαιοτέρας κατὰ τὴν κρίσιν του συμβολῆς του εἰς τὰ κοινά, ἐσυνήθιζε νὰ ἀναφέρεται εἰς τὴν πρώτην ὀλιγοήμερον πρωθυπουργίαν του εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολὴν κατ’ Ἀπρίλιον 1944. Ὁ ἴδιος εἰς ἀνέκδοτον ἱστορικὸν ἰδιόγραφον κείμενον, παραδοθὲν ὑπ’ ἐκείνου εἰς ἐμὲ καὶ τὸ ὁποῖον ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ θὰ ἴδῃ ὁλόκληρον τὸ φῶς τῆς δημοσιότητος, ἀρχίζει ὡς ἀκολούθως: «Ἡ ἀνάμιξίς μου εἰς τὴν πολιτικὴν μεταπολεμικῶς ὀφείλεται, κατὰ κύριον λόγον, εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ κομμουνιστικοῦ κινδύνου, ὁ ὁποῖος τόσον ἀπειλητικὸς ἐνεφανίσθη εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολήν. Εἶμαι ἐγώ, ὅστις ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅταν ὁ ἀείμνηστος Βασιλεὺς Γεώργιος, μοῦ ἀνέθεσε τὴν Προεδρίαν τῆς ἐξορίστου Κυβερνήσεως, ἔδωσα τὴν διαταγὴν τῆς βιαίας καταστολῆς τῆς ἀντεθνικῆς ἀνταρσίας, ἥτις ἐξεδηλώθη εἰς τὰς Ἐνόπλους Δυνάμεις τῆς Μέσης Ἀνατολῆς». Πράγματι, ἡ ἀπόφασις καὶ ἡ ἐπιτυχὴς ἐκλογὴ τῆς ἀναθέσεως τῆς ἐκτελέσεώς της, εἰς τὸν ἀείμνηστον Ναύαρχον Βούλγαρην, ἀναλαβόντα τὴν ἀρχηγίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στόλου τότε, ὑπῆρξε γεγονὸς ἐξόχου σημασίας. Δὲν ἀπεκατεστάθη ἁπλῶς ἡ τάξις εἰς τὸ ναυτικόν, ἀλλὰ ἠμποδίσθησαν ἐξελίξεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἠδύναντο νὰ ἔχουν δραματικὰς συνεπείας διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος. Ἀπὸ τὰς προσωπικάς μου ἐξ ἄλλου ἀναμνήσεις, δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ἐκτιμήσω πόσον συνέβαλεν εἰς τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν τῆς 31ης Μαρτίου 1946, — δι’ ὧν εἰσῆλθεν ἡ χώρα εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν ὁμαλότητα— ἡ συμπαράστασίς του μὲ τὴν ἐθνικόφρονα παράταξιν. Πρὸς τοῦτο ἔφθασε μέχρι σημείου νὰ ἀποχωρήσῃ ἀπὸ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Δὲν πρόκειται τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ βιογραφήσω τὸν Σοφοκλῆν Βενιζέλον. Ἐμνημόνευσα χαρακτηριστικὰ σημεῖα τῆς πολιτικῆς του δράσεως. Ἐπιθυμῶ δὲ νὰ τονίσω σήμερον ὅτι αὐτὸ ποὺ διέκρινε πρωτίστως τὸν Σοφοκλῆν Βενιζέλον εἰς τὴν σφαῖραν τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ ἀρετῶν, ἦτο τὸ ἰσχυρῶς ἀνεπτυγμένον πολιτικὸν διαισθητήριον καὶ ἡ ἱκανότης τὴν ὁποίαν παρουσίαζε τῆς προσαρμοστικότητος. Δὲν ἐπετύγχανε πάντοτε, ἀλλ’ ἐδοκίμαζε πάντοτε. Δὲν ἀπεγοητεύετο, ἀλλ’ ἐπανήρχετο. Αὐτὴ ἡ εὐελιξία του προεκάλει καὶ συμπαθείας ὅσον καὶ ἀντιδράσεις. Καὶ ὅμως δὲν θὰ ἦτο ὑπερβολὴ νὰ λεχθῇ ὅτι σπανίως οἱ μετ’ αὐτοῦ διαφωνοῦντες, ἔπαυον, νὰ παραμένουν φίλοι του. Ἤσκει ἰδιότυπον γοητείαν, ἡ ὁποία ἐφώτιζε τὴν προσωπικότητά του. Ἦτο ψύχραιμος, θαρραλέος καὶ θεληματικός. Καὶ κατὰ γενικὴν ὁμολογίαν, ἡ ἀπουσία του ἀπέδειξε πόσον χρήσιμος ἠμπορεῖ νὰ ἦτο ἑκάστοτε καὶ ἰδίᾳ σήμερον, ἡ παρουσία του. Τὸ Κόμμα τῶν Προοδευτικῶν, καὶ ἐγὼ προσωπικῶς, εἰλικρινῶς συμμετέχομεν εἰς τὸ γενικὸν πένθος τοῦ πολιτικοῦ κόσμου καὶ ἰδιαιτέρως τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων τὸ ὁποῖον ἐστερήθη τοῦ ἀξίου του Ἀρχηγοῦ. Θὰ τὸν ἐνθυμούμεθα οἱ πάντες καὶ ὡς ἄνθρωπον καὶ ὡς φίλον καὶ ὡς πολιτικόν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Μαρῆς Ὑφυπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἔχει τὸν λόγον.

§10Κ. ΜΑΡΗΣ. (Ὑφυπ. Οἰκονομικῶν). Κύριοι βουλευταί, δὲν εἶναι νομίζω, εὔνοια τῆς μοίρας δι’ ἕνα Μεγάλον νὰ γεννηθῇ υἱὸς Μεγάλου. Τὸ βαρὺ φορτίον τοῦ ὀνόματος, δυσκολεύει τὴν ἀνάβασιν τῆς ἀνηφορικῆς καὶ δυσβάτου ἀτραποῦ, ποὺ λέγεται ἅμιλλα, στὸν τομέα, ἰδίως, τῆς πολιτικῆς. Μόνον ὁ δυνατὸς δὲν θὰ λυγίσῃ ἀπὸ τὸ βάρος. Κι’ ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος ὑπῆρξε πολὺ δυνατός. Ἐσήκωσε μὲ ἄνεσιν τὸ καταπληκτικὸν ὄνομα. Τὸ ἔφερε χωρὶς ἔπαρσιν. Χωρὶς τυμπανοκρουσίες. Χωρὶς νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς οἱονδήποτε τὴν σύγκρισιν. Τὴν ἐθεώρει βεβήλωσιν. Ἐν τούτοις ἔδωσεν ἀπόλυτον τὴν συνέχειαν στὴν ὕπαρξιν τοῦ πατρὸς Βενιζέλου. Εὐνοούμενος τῆς Μοίρας ὑπῆρξε περισσότερον ὁ πατὴρ Βενιζέλος ποὺ ηὐτύχησε καὶ ἐγέννησε τὸν Σοφοκλῆν, καὶ ἐπέζησε καὶ μαζί του. Ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος δὲν ἀπέθανε πρὸ 28 ἐτῶν. Ἔσβησεν ὅταν, πρὸ διμήνου, ἐτάφη δίπλα του στὸ Ἀκρωτῆρι, ὁ υἱός του. Τὸ ἐπιζῶν κύτταρόν του. Ὁ λαός μας τὸ εἶχε διαισθανθῆ καὶ τὸν ἠκολούθει. Ἠκολούθει τὴν ἀδιάλειπτον συνέχειαν τοῦ Βενιζέλου. Καὶ τοῦ Βενιζέλου τὸν θάνατον ἐκ νέου, ἀλλ’ ὁριστικά, ἐθρήνησεν ὅταν ἀπεβίωσε καὶ ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος. Εἶναι Ἐθνικὴ ἀπώλεια ὁ θάνατός του. Ἡ Ἑλλὰς ἐχρειάζετο ἀκόμη τὸν Βενιζέλον. Εἶχεν ἀνάγκην τοῦ ἐξέχοντος πολιτικοῦ μὲ τὴν σύνεσιν καὶ τὸ μέγα κῦρος. Εἶχεν ἀνάγκην τοῦ γνησίου Δημοκράτου. Δημοκράτου προσγειωμένου, ἀπολύτως ἐπὶ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Ἡ προσφιλής, δι’ ἡμᾶς εἰκὼν τοῦ ὄχι μεγάλου τὸ δέμας ἀνδρός, ποὺ ὅταν ὅμως ὕψωνε τὸ ἀνάστημά του, ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς, ἐφαίνετο πανύψηλος, μεγαλοπρεπής, δὲν θὰ ἐμφανισθῇ πλέον. Πενθεῖ ἡ ψυχή μας δι’ αὐτό. Θλίβονται φίλοι καὶ ἀντίπαλοι. Διότι πάντες τὸν ἐτίμων καὶ βαθύτατα τὸν ἐσέβοντο. Ἰδιαιτέρως ἔντονος εἶναι ἡ ὀδύνη τῆς Κρήτης. Ἦταν ὁ φυσικός, ὁ ἀναμφισβήτητος Ἀρχηγός της. Ἦταν ὁ γνήσιος ἐκπρόσωπός της. Ἐνεσάρκωνε τὰ προτερήματα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Τὴν ψυχικὴν λεβεντιὰν καὶ τὴν εὐγένειάν του. Διότι ἦτο πραγματικὸς εὐπατρίδης. Καὶ τὴν συναισθηματικότητά του. Διότι, ὁ ψυχρὸς κατ’ ἐπίφασιν, ἀνήρ, ἐδονεῖτο ἐσωτερικῶς ἀπὸ τὰ αἰσθήματα καὶ τὴν γενναιότητα καὶ τὴν ἀγάπη τοῦ Κρητὸς πρὸς τὴν Μητέρα Πατρίδα. Ὑπῆρξεν ὁ ἀληθινὰ ἀνδρεῖος. Καὶ ὁ ἀνένδοτος πατριώτης. Μὲ τὸν θάνατον τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου ἡ Κρήτη ᾐσθάνθη ἐκτὸς τῆς ὀδύνης καὶ τὸ κρῦο συναίσθημα τοῦ ἀπορφανισμοῦ. Ἔχανε τὸν Μέγαν Προστάτην της. Εἰς αὐτὸν ἐστήριζεν ὅλας της τὰς ἐλπίδας. Καὶ δικαίως. Πολλάκις ἐπὶ λέξει μᾶς ἔλεγεν: «Ἐλπίζω νὰ ἐπιζήσω διὰ ν’ ἀνταμείψωμεν τὴν Κρήτην ὅπως τῆς ἀξίζει διὰ τὰς θυσίας της χάριν τῆς Δημοκρατίας». Καὶ αὐτὸς μὲν δὲν ἐπέζησε διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ ἐκεῖνο ποὺ ἐθεωρήθη καθῆκον ὅλων μας ἔναντι τῆς Κρήτης. Ἐπιζοῦν ὅμως ἡ Δημοκρατία καὶ ὁ Ἀρχηγός της. Ἀπὸ τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὸν Ἀρχηγόν της περιμένει ἡ Κρήτη. Ὄχι ἀνταμοιβήν. Θυσίες, ὅπως τῆς Κρήτης, δὲν ἀμείβονται ὑλικά. Περιμένει τὴν ἐπούλωσιν τῶν πληγῶν ποὺ τῆς προεκάλεσεν ἡ ἀκλόνητος ἐμμονή της στὴν Ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας. Μὴ λησμονοῦμεν ὅλοι, ὅλων τῶν παρατάξεων, ὅτι ἂν ἐπιζῇ σήμερον ἡ Δημοκρατία, ἡ Κρήτη τὴν διεφύλαξε. Καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατίας, πρὸ τῆς τιμίας σοροῦ τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου, ἔδωσε τὴν ἱερὰν ὑπόσχεσιν, ὅτι ἡ Δημοκρατία δὲν θὰ φανῇ ἀγνώμων καὶ ἡ ἐπιθυμία τοῦ Μεγάλου Κρητός, θὰ ἐκπληρωθῇ. Γνωρίζομεν ὅλοι ὅτι ὁ κ. Γ. Παπανδρέου τηρεῖ, μὲ θρησκευτικὴν εὐλάβειαν τὰς ὑποσχέσεις του. Εἰς ἡμᾶς τοὺς ἐκπροσώπους ὅλης τῆς Ἑλλάδος καὶ ἰδίᾳ τῆς Κρήτης, ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τῇ Κυβερνήσει, πίπτει, πλέον, τὸ βάρος νὰ τὸν βοηθήσωμεν διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ὑποσχέσεώς του ποὺ ἀποτελεῖ καὶ ἐπιθυμίαν του. Αὐτό, ὅταν θὰ συμβῇ θ’ ἀναπαύσῃ τὴν ψυχὴν καὶ θὰ καταστήσῃ, πράγματι, ἐλαφρὰν τὴν γῆν τοῦ Ἀκρωτηρίου ποὺ καλύπτει τὸ σῶμα τοῦ Μεγάλου Ἕλληνος τοῦ Υἱοῦ τῆς Κρήτης, τοῦ Ἐγγονοῦ τοῦ Ψηλορείτου τοῦ ἀλησμονήτου μας Σοφοκλῆ Βενιζέλου.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Λουλακάκης, ἔχει τὸν λόγον.

§12Ε. ΛΟΥΛΑΚΑΚΗΣ. Κύριοι βουλευταί. Ἠκούσθη ἡ φωνὴ τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων, διὰ τοῦ κ. Προέδρου, εἰς τὴν συγκινητικὴν καὶ ὡραίαν, μέσα εἰς τὴν θλῖψιν της, μυσταγωγίαν αὐτήν, τοῦ κοινοβουλευτικοῦ μνημοσύνου τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου. Ὡμίλησεν ἡ πλειοψηφία τοῦ λαοῦ διὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἡ ἀξιωματικὴ Ἀντιπολίτευσις καὶ ἡ μειοψηφία διὰ τῶν ἀξιοτίμων Ἀρχηγῶν τῶν Κομμάτων. Τὸ Κοινοβούλιον ἐδονήθη, ὅσον ποτέ, ἀπὸ τὸν καϋμὸν τῆς ἀναζητήσεως. Ἀκεραία ὑπῆρξεν ἡ εἰκόνα, τῆς ὁποίας τὴν παράστασιν (πολιτικὴν καὶ κοινοβουλευτικὴν) ἐχάραξαν μὲ ἀνάτασιν καὶ γλαφυρότητα οἱ ἡγέται τοῦ λαοῦ. Κρῆτες ἡμεῖς θὰ ὁμιλήσωμεν, ὅπως εἶναι φυσικὸν καὶ ἀνθρώπινον, εἰς τόνον συναισθηματικώτερον. Εἰς ἡμᾶς ἀνήκει ὁ ρόλος αὐτός. Νὰ ρίψωμεν ὀλίγα ταπεινά, λιτὰ καὶ ἀπέριττα ἄνθη τοῦ λόγου, εἰς τὸν νεοσκαφῆ τάφον τοῦ μεγάλου συμπατριώτου μας. Θὰ ὑπολειφθῶμεν εἰς τὴν ἔξαρσιν. Ἀλλ’ ἂν ἦτο τοὐλάχιστον δυνατὸν εἰς τὴν πτωχὴν ἔκφρασιν, νὰ ὑπερτερήσωμεν εἰς τὴν ἀγάπην. Νὰ ὁμιλήσῃ διὰ τοῦ στόματός μας ἡ πονεμένη ψυχὴ τῆς Κρήτης, ποὺ ἐσείσθησαν τὰ θεμέλιά της ἀπὸ τὴν ἀναπάντεχον συμφοράν. Σὰν τὴ Μάννα, ποὺ δέρεται καὶ σπαράσσεται καὶ θρηνολογεῖ καὶ ὀδύρεται, διὰ τὴν ἀπροσμέτρητον καταδρομὴν τῆς Μοίρας, χωρὶς τὴν περιώδυνον κοινωνικὴν συγκράτησιν καὶ τὴν ἀναχαίτισιν ποὺ φονεύει. Σᾶν τὴν Μητέρα Νιόβην. Ὁ Σοφοκλῆς Βενιζέλος εἶχε πράγματι τὴν σφραγῖδα τῆς δωρεᾶς. Πλῆθος ἐμφανῶν καὶ κεκαλυμμένων προτερημάτων ἐστόλιζον τὴν πολιτικήν του προσωπικότητα. Τὰ ἐξέφραζε καὶ τὰ ὑλοποιοῦσε χωρὶς στόμφον καὶ κομπασμόν, δίχως ἔμφασιν καὶ προβολήν, πολλὲς φορὲς σχεδὸν ὑποτονικὰ καὶ ἀθόρυβα, μὲ σεμνότητα καὶ μὲ ἀκρίβειαν. Ἐκράτει εἰς τὰς χεῖρας του τὸν ζυγὸν φαρμακείου. Σιωπηλὸς καὶ ὀλιγόλογος ἐπεβάλλετο μὲ τὸν ρεαλισμὸν καὶ τὴν ὀρθολογιστικότητά του. Ἔπειθε. «Δυὸ λόγια καὶ ἦταν σὰν χρησμός». Καὶ πρὸ πάντων εἶχε ψυχή. Ἀπὸ τὴν αἰώνια ψυχὴ τῆς Ἑλλάδος. Εἶχε καταπληκτικὴ διερευνητικὴ ἱκανότητα. Καὶ ἡ κρίσις, ἡ ἀντίληψις καὶ ἡ διορατικότης του ἦσαν ἀπαράβλητα. Ἡ μνήμη του ἦταν ἀπέραντη καὶ αἱ διαστάσεις τῶν ἱκανοτήτων του εἰς τὴν ἐξωτερικήν, ἰδίως, πολιτικὴν ἀπεριόριστοι. Σὲ μιὰ ἐπικίνδυνη, θανάσιμη, καταλυτικὴ ὥρα, μέσα εἰς τὴν ἔντασιν τῆς μεγάλης ἀγωνίας, στὸ Κυπριακὸ ζήτημα, ἔκαμε χειρισμὸν δεξιότεχνον καὶ ἀπεσόβησε βεβαίαν σύγκρουσιν μὲ τραχὺν καὶ ἐπικίνδυνον ἀντίπαλον. Καὶ ἐξυπηρέτησε μὲ ἀποφασιστικότητα καὶ ἀξιοπρέπειαν τὸ Ἔθνος καὶ τὴν Εἰρήνην τοῦ Κόσμου. Εἰς τὸν ἐκλογικὸν σάλον ἐρρίφθη ἀκάθεκτος ὡσὰν βολὶς παρὰ τὰς ἀνησύχους καὶ ἐπαναληπτικὰς προειδοποιήσεις διὰ τὴν ὑγείαν του, τὴν ὁποίαν φαινομενικῶς μόνον συνετήρει μὲ δραστικὰ φάρμακα. Ἀσφαλῶς προῃσθάνετο ὅτι δύσκολα θὰ ἔφθανε ζωντανὸς εἰς τὸ τέρμα. Ἀλλὰ εἶχε ξυπνήσει μέσα του ἡ φιλοτιμία καὶ ἀνδρειωσύνη τῶν προγόνων του. Μάχη διμέτωπος, ἐναντίον τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων του καὶ ἐναντίον τοῦ θανάτου. Ἐκέρδισεν εἰς τὸν πρῶτον γῦρον, ἀλλὰ ἐνικήθηκεν ἀπὸ τὸν θάνατον. Χωρὶς νὰ συλλογισθῇ τοὺς κόπους, δίχως νὰ ὑπολογίσῃ τὸ Χάρο, ποὺ παραμόνευε, ἔπεσε μεγαλομάρτυς καὶ πρωταγωνιστὴς ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων τοῦ καθήκοντος. Στὸ ἐνδιάμεσο τοῦ Κρητικοῦ Πελάγους καὶ τοῦ Νησιοῦ. Ἐκεῖ τοῦ εἶχαν στήσει καρτέρι ἡ θάλασσα καὶ ἡ στεριά. Ἐνθυμοῦμαι τὴν πορείαν τῆς Νίκης εἰς τὴν Κρήτην, ἔπειτα ἀπὸ τὴν κοπιώδη καὶ θριαμβευτικὴν περιοδείαν τῆς Δωδεκανήσου, ἀπὸ τὰ ἀκρότατα ὅρια τῆς Σητείας, μέχρι τοῦ Ἀκρωτηρίου. Εἰς τὸ Ἡράκλειον εἶχε φθάσει πλέον εἰς τὴν ἀποθέωσιν. Μέσα εἰς μίαν ἀνεπανάληπτον συγκέντρωσιν ὁ λαὸς δὲν ἐπατοῦσε εἰς τὰ πόδια του, ἀλλὰ ἐσάλευεν ὅπως τὰ κύματα τῆς θαλάσσης. Καὶ τότε ἠκούσθη ὡς ἱστορικὸν σάλπισμα ἔντονος καὶ ἐπιτακτικὴ ἡ φωνὴ τοῦ Ἀρχηγοῦ. «Μεταβάλλετε τὴν ἀναλογικὴν εἰς πλειοψηφικόν». Καὶ ὁ λαὸς τῆς Κρήτης ὑπήκουσεν εἰς τὴν προσταγήν του. Ἦτο ἐκδήλως κατάκοπος καὶ συγκεκινημένος. Εἰς τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας του συνέλαβεν ἡ ὅρασί μου ἕνα δάκρυ νὰ κυλᾷ ἀπὸ τοὺς ὀφθαλμούς του. Δὲν θὰ λησμονήσω ποτὲ εἰς τὴν ζωήν μου τὴν εἰκόνα αὐτήν. Ἦταν τὸ ἀνάβλυσμα τῆς χαρᾶς καὶ τῆς συγκινήσεως ἢ τὸ δάκρυ τοῦ πόνου καὶ τοῦ θανάτου; Ὁ ἄνθρωπος ὁ ψύχραιμος, ὁ γενναῖος, ὁ ἄκαμπτος, ὁ ἀλύγιστος ἐνώπιον τοῦ κινδύνου εἶχεν αἰσθανθῆ ἄραγε τὴν παγερὰν ἀτμόσφαιραν τοῦ Ἀχέρωνος ἢ ἐπανηγύριζε τὴν ζωὴν καὶ τὸν θρίαμβόν της; Τὸ μυστικὸν αὐτὸ τὸ ἐπῆρε εἰς τὸν τάφον του. «Σᾶν ἕτοιμος ἀπὸ καιρό, σᾶν θαραλλέος» ὅπως λέγει διὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν ὁ φερώνυμος ποιητὴς ἀπεχαιρέτησες τὴν Μεγαλόνησον, ποὺ σὲ ἔχασεν. Ἀλλὰ δὲν ἔφυγες πικραμένος. Εἶχες λάβει τὴν λατρευτικὴν ἱκανοποίησιν τοῦ πλήθους καὶ εἶχες ἀντικρύσει ἀπὸ πολὺ κοντὰ τὸ μεγάλο ὅραμα ἑνὸς καλυτέρου κόσμου (ποὺ ἴσως ἔρχεται). Καὶ τώρα ἀξέχαστε καὶ πολυθρήνητε Πρόεδρε, ὅπου κι’ ἂν εἶσαι, κι’ ἂν στὶς κορφὲς τοῦ Ψηλορείτη πετᾷ ἡ ψυχή σου, ἢ στὰ Λευκὰ Ὄρη πλανᾶται, ἢ στὰ βουνὰ καὶ στοὺς κάμπους τῆς Κρήτης τριγυρνᾷ, θὰ σοῦ φέρουν τὰ κύματα τοῦ αἰθέρος τὴν προσφορὰ καὶ τὸ βαθυστόχαστο τοῦτο σκίρτημα τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων, ποὺ τόσον ἐλάμπρυνε τὸ σπινθηροβόλον πνεῦμα Σου, ἡ εὐγένεια τῆς ψυχῆς Σου καὶ ἡ ἀρχοντικὴ παρουσία Σου. Ἐξ ὀνόματος τοῦ λαοῦ τῆς Κρήτης καὶ τῶν ἀντιπροσώπων της καὶ ὑπὸ τὸ κράτος βαθείας συγκινήσεως, ἐκφράζω τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Ἑλλήνων.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Μερκούρης, ἔχει τὸν λόγον.

§14Σ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἂς ἐπιτραπῇ καὶ εἰς ἐμὲ νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις στὸ σημερινὸ πολιτικὸ μνημόσυνο εἰς μνήμην τοῦ Σοφοκλῆ Βενιζέλου. Συνδεόμενος μετ’ αὐτοῦ διὰ πραγματικῆς φιλίας ἀπὸ δεκάδων ἐτῶν, εἶχον τὴν εὐκαιρίαν καὶ εἰς τὰς κρισιμωτέρας ἐσωτερικὰς στιγμὰς νὰ ἐκτιμήσω τὰ αἰσθήματά του φιλίας, ἱπποτισμοῦ καὶ ἀνδρισμοῦ. Κατὰ τὴν πολιτικὴν του σταδιοδρομίαν ἠκολούθησε μὲ σταθερὸν βῆμα τὴν Λεωφόρον, τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ὁ μεγάλος Πατήρ του καὶ τὸν ἐχαρακτήριζε τὸ αἴσθημα τοῦ καθήκοντος διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων. Μὲ βάσιν τὴν ἀγάπην πρὸς τὴν Πατρίδα, ἀνέπτυξε τὴν πολιτικὴν του δρᾶσιν καὶ εἶχον τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἔχω ἐπανειλημμένως μακρὰς μετ’ αὐτοῦ συνομιλίας, κατὰ τὴν τελευταίαν λαμπρὰν διέλευσίν του ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν καὶ δι’ ἄλλην μίαν φορὰν ἐπιστοποίησα μετὰ πόσης ψυχραιμίας καὶ εὐλυγισίας ἀντιμετώπιζε τὰ προβλήματα τῆς ἐξωτερικῆς μας πολιτικῆς, ἀλλὰ καὶ μετὰ πόσης σταθερότητος, ἀνδρισμοῦ καὶ ἀποφασιστικότητος ἀντίκρυσε τὴν νέαν Κυπριακὴν κρίσιν, μὲ σταθερὰν ἀπόφασίν του τὴν καταγγελίαν τῶν ἐπαισχύντων συμβάσεων τῆς Ζυρίχης καὶ τοῦ Λονδίνου. Συνεπὴς πρὸς τὰς δηλώσεις του, ὅταν ἦλθον πρὸς συζήτησιν αἱ ἐν λόγῳ Συμφωνίαι εἰς τὴν Βουλήν, προέβη εἰς τὴν δήλωσιν τότε, ὅτι ἐὰν ποτὲ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελεν ἔλθει εἰς τὴν Ἀρχήν, θὰ ἀγωνισθῇ διὰ τὴν καταγγελίαν τῶν Συμφωνιῶν αὐτῶν καὶ διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ δικαιώματος τῆς αὐτοδιαθέσεως εἰς τὸν Κυπριακὸν λαόν. Ἡ μνήμη του θὰ μείνῃ βαθύτατα χαραγμένη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Αἰωνία ἡ μνήμη τοῦ ἀξίου τέκνου τῆς πατρίδος Σοφοκλῆ Βενιζέλου.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Πειραιῶς καὶ Νήσων κ. Ἡρακλῆς Σακαλῆς καταθέτει τὴν ἀκόλουθον δήλωσιν: «Σεβαστέ μου Πρόεδρε, Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τοῦ τελουμένου σήμερον πολιτικοῦ μνημοσύνου διὰ τὸν ἀείμνηστον Πρόεδρον Σοφοκλῆ Βενιζέλον, ὁ ὁποῖος ἐξελέγετο βουλευτὴς Πειραιῶς, παρακαλῶ θερμῶς ὅπως θέσητε ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς τὴν ἀκόλουθον δήλωσιν, ὡς εὐλαβῆ Πειραϊκὴν προσφορὰν τιμῆς πρὸς τὸν ἐκλιπόντα Πρόεδρον: Οἱ μεγάλοι νεκροί, οἱ ὁποῖοι ἀναπαύονται εἰς τὸ ἐπικὸν Ἀκρωτῆρι τῆς Κρήτης, ἐστάθησαν —τιμηθέντες κατ’ ἐπανάληψιν μὲ τὴν Πειραϊκὴν ψῆφον— πρωταγωνισταὶ εἰς τὸν νεώτερον δημόσιον βίον τοῦ Πειραιῶς. Καταθέτω μὲ συγκίνησιν καὶ μὲ ὀδύνην τὴν Πειραϊκὴν συμμετοχήν, εἰς τὸ μνημόσυνον τοῦ Σοφοκλῆ Ἐλευθερίου Βενιζέλου». Παρακαλεῖται ὁ Γραμματεὺς κ. Θ. Ρέντης, ὅπως ἀναγνώσῃ τὰς πρὸς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰς κλπ.

§16Θ. ΡΕΝΤΗΣ. (Γραμματεύς). (Ἀναγινώσκει). Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Κ. Γιαννούσης, Μ. Μυριδάκης, Χ. Κιτσίδης, Γ. Μεταξᾶς, Α. Φροντιστῆς, Σ. Ἐλαφρός, Δ. Θανόπουλος, Δ. Χατζηγάκης, Α. Ταλιαδοῦρος καὶ Α. Παπαλουκᾶς καταθέτουσι πρότασιν νόμου «περὶ πλήρους διαγραφῆς τῶν χορηγηθεισῶν ἀρωγῶν εἰς τοὺς πληγέντας τῶν σεισμοπλήκτων περιφερειῶν τοῦ Κράτους καὶ κυρώσεως τῆς ὑπ’ ἀριθ. 55)1962 πράξεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου». Ἡ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ καταθέτει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων τῆς περὶ ἐκλογῆς τῶν δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν ἀρχῶν νομοθεσίας». Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Α. Παπαϊωάννου καὶ Γ. Ἀναγνωστόπουλος καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων τῆς περὶ ἐκλογῆς τῶν δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν ἀρχῶν νομοθεσίας».

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ

Ἐπειδή, κ. συνάδελφοι, αἱ πλεῖσται τῶν ὑπὸ συζήτησιν ἐρωτήσεων ἔχουν χαρακτῆρα ἀναφορῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἔχουν ἤδη δώσει ἀπαντήσεις οἱ ἁρμόδιοι κ. Ὑπουργοί, εἰς δὲ τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν ἐπερωτήσεων ἀναγράφονται δύο συστάσεις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, οὐχὶ γενικωτέρου ἐνδιαφέροντος, δέχεσθε νὰ διακόψωμεν δι’ αὔριον, μὲ ἀντικείμενον Ἡμερησίας Διατάξεως ἐρωτήσεις καὶ ἐν συνεχείᾳ τὸ σχέδιον νόμου «περὶ τοῦ τρόπου ἐκλογῆς δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν ἀρχόντων»;

§18ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ ἐν λόγῳ νομοσχέδιον ἔχει χαρακτηρισθῆ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς ὡς κατεπεῖγον καὶ θὰ συζητηθῇ κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς μόνην συζήτησιν. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 6.15′ μ.μ. μὲ θέμα Ἡμερησίας Διατάξεως ἀναφοράς, ἐρωτήσεις καὶ νομοθετικὴν ἐργασίαν. (Ὥρα 8.15′ μ.μ.)