1959.04.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 82α

Δευτέρα 13 Ἀπριλίου 1959

Προεδρία κ. Κ. Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΥ

(Ὥρα 6.50′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Παρακαλεῖται ὁ Γραμματεὺς κ. Α. Καλαντζάκος, ὅπως ἀναγνώσῃ τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§2Α. ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ. (Γραμματεύς). (Ἀναγινώσκει). (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως. Ὁ βουλευτὴς Ἀθηνῶν κ. Η. Τσιριμῶκος, ζητεῖ 15θήμερον ἄδειαν ἀπουσίας, προκειμένου ν’ ἀναχωρήσῃ εἰς τὸ ἐξωτερικόν.

§4ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐγκρίνεται, ἐγκρίνεται.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐνέκρινε τὴν χορήγησιν τῆς αἰτουμένης ἀδείας. Παρακαλεῖται ὁ Γραμματεὺς κ. Σ. Εὐστρατιάδης, ὅπως ἀναγνώσῃ τὰς πρὸς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰς κλπ.

§6Σ. ΕΥΣΤΡΑΤΙΑΔΗΣ. (Γραμματεύς). (Ἀναγινώσκει). Ἡ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή, καταθέτει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ Ν. 671)1943 «περὶ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος». Ὁ βουλευτὴς κ. Κ. Κορόζος, καταθέτει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ Ν. 671)1943 «περὶ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος». Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Τ. Βουλόδημος, Γ. Ἀράπης, Κ. Ἀθανασιάδης καὶ Δ. Παινέζης, καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Ὁ βουλευτὴς κ. Α. Σχινᾶς, καταθέτει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Γ. Ἀράπης, Ι. Παπαδημητρίου καὶ Σ. Ἡλιόπουλος, καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Σ. Ἡλιόπουλος, Μ. Σβώλου, Δ. Γιαχνῆς καὶ Ι. Παπαδημητρίου, καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Σ. Ἡλιόπουλος, Ι. Παπαδημητρίου, Γ. Ἀράπης, Δ. Γιαχνῆς, Ι. Δραγονέτης, Δ. Παινέζης καὶ Μ. Σβώλου, καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Οἱ βουλευταὶ κ.κ. Ι. Παπαδημητρίου, Ι. Δραγονέτης, Μ. Σβώλου καὶ Σ. Ἡλιόπουλος, καταθέτουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Η.Ε.Μ. ἀπὸ 27.8.57 συμβάσεως καὶ τῆς ἀπὸ 5.2.1959 συμπληρωματικῆς συμφωνίας». Ὁ βουλευτὴς κ. Ν. Ἀθανασίου, καταθέτει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τῶν περὶ ὁριστικῶν παραχωρητηρίων τῶν κλήρων διατάξεων τῆς Ἐποικιστικῆς Νομοθεσίας, κυρώσεως πράξεων τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἄλλων τινῶν διατάξεων».

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Μόνη συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ Ν. 671)1943 «περὶ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος». Τὸν λόγον ἔχει ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας κ. Α. Καμβύσης.

§8Η. ΗΛΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, ὡς πρὸς τὸ ὥριμον πρὸς συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ. Κύριε Πρόεδρε, ὅπως καλλίτερον ἐμοῦ γνωρίζετε, τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἁρμοδίαν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, πρὸς ἐπεξεργασίαν, ἔτυχεν ἐπεξεργασίας καὶ ἡ εἰσηγητικὴ ἔκθεσις τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκτυπωθεῖσα καὶ διανεμηθεῖσα εἶναι τελείως ἄσχετος πρὸς τὸ ἁπλῶς τὸν αὐτὸν τίτλον φέρον νέον ἐξ ὑπαρχῆς νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον διενεμήθη σήμερον. Φοβοῦμαι, ὅτι ἐὰν ἠθέλωμεν δεχθῆ, ὅτι μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν ὑπὸ τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσάγεται ὑπὸ τὸν αὐτὸν τίτλον, ἀλλὰ ὅλως διαφόρου διαρθρώσεως, μὲ ὅλως διαφορετικὰς ρυθμίσεις, ἕνα νομοσχέδιον καὶ νὰ θεωρῆται ὡς ὡρίμως καὶ κανονικῶς εἰσακτέον πρὸς συζήτησιν εἰς τὴν Βουλήν, ἀνοίγομεν τὸν δρόμον εἰς ἐπικινδύνους καταστρατηγήσεις, διότι θὰ εἶναι δυνατὸν πάντοτε, εἰς κάθε περίπτωσιν νὰ εἰσάγωνται ἄγνωστα καὶ νέα πράγματα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ὁμοίας ὁδοῦ, ἐνῷ τὸ ἀρχικὸν σχέδιον, πόρρω ἀπέχει τῆς νομοθετικῆς θελήσεως πρὸς ἄσκησιν νομοθετικῆς πρωτοβουλίας τῆς Κυβερνήσεως, θὰ εἶχε συζητηθῆ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἁπλῶς, διὰ νὰ τηρηθῇ ὁ τύπος. Νομίζω, ὅτι ἔχομεν ἕνα τελείως νέον καὶ ξένον καὶ πρὸς τὴν ἀρχὴν καὶ πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς συζητηθέντος νομοσχεδίου καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον φρονῶ, ὅτι παρὰ τὸν Κανονισμὸν εἰσάγεται πρὸς συζήτησιν καὶ παρακαλῶ, διὰ τὸν λόγον αὐτὸν νὰ παραπεμφθῇ ἐκ νέου εἰς τὴν Ἐπιτροπήν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§10Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ὁ κ. Ἡλιοῦ, δὲν ἔχει οὔτε τύποις οὔτε κατ’ οὐσίαν δίκαιον. Δὲν ἔχει τύποις δίκαιον, διότι μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς, αἱ Κυβερνήσεις, οἱ ἁρμόδιοι ὑπουργοί, δικαιοῦνται νὰ τροποποιήσουν, βασιζόμενοι ἄλλωστε καὶ ἐπὶ τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι γίνονται εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, νὰ τροποποιήσουν τὸ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς τιθέμενον νομοσχέδιον. Ἀλλὰ δὲν ἔχει καὶ κατ’ οὐσίαν δίκαιον. Εἶναι παράδοξον πῶς ἰσχυρίζεται, ὅτι ἀνατρέπεται ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου. Δύο εἶναι τὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα μετεβλήθησαν καὶ τὰ ὁποῖα δὲν μετέβαλον κἂν τὴν βάσιν. Τὸ ἕνα εἶναι τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν ἐκ μέρους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς ἱεραρχίας σύμφωνον γνώμην, ἐπὶ τῶν Διαταγμάτων τὰ ὁποῖα θὰ ἐκδοθοῦν. Τὸ δεύτερον σημεῖον εἶναι τὸ ἀκόλουθον. Ὅτι ἀντὶ νὰ χορηγῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸν ἑαυτόν της τὸ παρατεταμένον δικαίωμα τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐργασιῶν τῶν ἑκάστοτε διαρκῶν Συνόδων, δίδει εἰς τὸν ἑαυτόν της, ἡ Κυβέρνησις, τὸ δικαίωμα μόνον, προκειμένου περὶ τῆς Συνόδου, ἡ ὁποία αὐτὴν τὴν στιγμὴν λειτουργεῖ. Δὲν κατανοῶ, πράγματι τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ἠγέρθη καὶ ὡμίλησεν ὁ κ. Ἡλιοῦ.

§11Η. ΗΛΙΟΥ. Δὲν ἐλύθη τὸ ζήτημα, κ. Πρόεδρε. Ἔκαμον μίαν πρότασιν, ἀπήντησεν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν ἀπεφάνθημεν. Νομίζω, ὅτι ἀνατρέπεται ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου ὁλοκληρωτικῶς, διότι εἰς τὴν περίπτωσιν τοῦ συζητηθέντος σχεδίου νόμου, ὑπάρχει ἀκριβῶς ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ ρυθμισθῇ μονομερῶς τὸ ζήτημα τοῦτο. Σήμερον, ἀνατρέπεται αὐτὴ ἡ βάσις. Ὑπάρχει ἡ σαφὴς καθιέρωσις τοῦ ἀμεταθέτου, πλὴν 4 περιπτώσεων, ἐτέθη διὰ τῆς διακοπῆς τὸ «μόνον» καὶ διὰ τῆς παρεμβολῆς εἰς τὴν δευτέραν περίπτωσιν, ὁ τρόπος πληρώσεως τῶν θέσεων τῶν Μητροπόλεων Ἀθηνῶν καὶ Θεσσαλονίκης καὶ γενικῶς τῶν λοιπῶν Μητροπόλεων. Τοὐλάχιστον ἐξασθενίζεται καὶ ἀφίνεται ἐκτὸς νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως ἐν λευκῷ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τῆς καταργήσεως ἢ καθιερώσεως τοῦ ἀμεταθέτου καὶ ἐπίσης, ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι οὐσιώδεις παραλλαγαί. Δὲν πρόκειται περὶ ἁπλῶν τροπολογιῶν, εἶναι φανερὸν καὶ διὰ τοὺς γνωρίζοντας τὴν ἱστορίαν τοῦ νομοσχεδίου εἶναι φανερὸν, ὅτι πρόκειται κατὰ βάσιν περὶ ἄλλου νομοσχεδίου.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§13Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ὁ κ. Ἠλιοῦ, ἀποδεικνύεται μὴ κατανοῶν τὸ περιεχόμενον ὡρισμένων φράσεων τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ μεταθετὸν καταργεῖται καὶ θεσπίζεται τὸ ἀμετάθετον. Τὸν παρακαλῶ νὰ ἀναγνώσῃ μὲ προσοχὴν τὸ νομοσχέδιον. Ὅταν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον αὐτὴν τὴν στιγμὴν πρόκειται νὰ συζητηθῇ, λέγει, ὅτι μόνον δι’ ἐκλογῆς θὰ ὁρίζωνται πλέον οἱ Μητροπολῖται, αὐτὸ σημαίνει —ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν εἶναι κατατοπισμένος, ὁ κ. Ἠλιοῦ, εἰς τοὺς ὅρους τοὺς σχετικοὺς μὲ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τοὺς σχετικοὺς μὲ τὴν Θρησκείαν— ὅτι τὸ μεταθετὸν καταργεῖται καὶ οἱ Μητροπολῖται θὰ ἀναδεικνύωνται μόνον δι’ ἐκλογῆς. Ἡ μετάθεσις δὲν σημαίνει ἐκλογήν. Ἄρα, θεσπίζεται τὸ ἀμετάθετον καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ἠλιοῦ, νὰ μελετᾷ προηγουμένως τὰ νομοσχέδια πρὶν ἢ ὁμιλήσῃ.

§14Η. ΗΛΙΟΥ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ἀντιπρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ περιορισθῇ εἰς τὴν ἀντίκρουσιν μόνον, τῶν ἀπόψεων τοῦ περὶ τοῦ ποῖος μελετᾷ ἢ δὲν μελετᾷ καὶ ποῖος εἶναι ἐγκρατὴς καὶ ποῖος δὲν εἶναι ἐγκρατής. Νομίζω, ὅτι ὑπερβαίνει τὰ ὅρια αὐτῆς τῆς ἀμφισβητήσεως, ἡ ὁποία ἀνάγεται εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε.

§15Σ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω, ὅτι τὸ νέον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσάγεται, μεταβάλλει τὸ πνεῦμα, ἐν πάσῃ περιπτώσει, τοῦ προηγουμένου νομοσχεδίου. Αὐτὸ εἶναι ἀναμφισβήτητον. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται αὑτὴν τὴν στιγμήν, νὰ συζητήσωμεν νέαν σύγκλησιν τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις τὸ εἰσάγει ὡς κατεπεῖγον. Θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, δοθέντος, ὅτι τὸ νομοσχέδιον κατατίθεται ἀπὸ συμφώνου πλέον μὲ τὴν Ἱεραρχίαν καὶ ἑπομένως ἡ μεγάλη ὀξύτης παρῆλθε, νὰ δεχθῇ, ὅπως ἡ συζήτησις διεξαχθῇ εἰς δύο ἀναγνώσεις. Δὲν βλέπω καμμίαν ἐπείγουσαν ἀνάγκην, ὅπως ψηφισθῇ σήμερον.

§16Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἄποψιν τὴν ὁποίαν διετύπωσεν. Τὸ νομοσχέδιον δὲν ἔπαυσε νὰ εἶναι ὥριμον καὶ κατεπεῖγον. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι κατεπεῖγον, οὐσιαστικῶς καὶ ψυχολογικῶς, ψυχολογικῶς ἀπὸ ἀπόψεως κοινῆς γνώμης γενικῶς, ἀλλὰ καὶ εἰδικώτερον αὐτῶν τούτων τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ ὑπηρετούντων τὴν Ἐκκλησίαν, οὐσιαστικῶς δὲ διότι πρόκειται, νὰ θεσπισθῇ ἀμέσως νέα διαδικασία ἐκλογῆς τῶν Μητροπολιτῶν, δεδομένου εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ δικαιώματος τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς παρούσης διαρκοῦς συνόδου. Καὶ ἔχει σημασίαν νὰ γίνῃ τοῦτο τὸ ταχύτερον.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων ἔχει τὸν λόγον.

§18Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, διαφωνῶ πρὸς τὴν ἄποψιν τοῦ κ. Ἀντιπροέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι βέβαιον, ὅτι τὸ νέον νομοσχέδιον δὲν εἶναι ἁπλῶς διάφορον, εἶναι καὶ ἀντίθετον πρὸς τὸ προηγούμενον, διότι τὸ μὲν πρῶτον καθίστα τὴν Πολιτείαν ἁρμοδίαν διὰ Β. Δ. ἐφ’ ἅπαξ ἐκδιδομένων νὰ ρυθμίσῃ τὰ θέματα καὶ τώρα καθιστᾷ τὴν ἐκκλησίαν ἁρμοδίαν, διότι ἡ σύμφωνος γνώμη τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἀπαραίτητος. Εὑρισκόμεθα, ἑπομένως, ἐνώπιον θεμελιώδους ἀντιθέσεως. Εἰς τὴν μίαν περίπτωσιν ἀποφασίζει ἡ Πολιτεία, εἰς τὴν ἄλλην ἀποφασίζει ἡ Ἐκκλησία. Ἐκφράζω τὴν λύπην μου, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐντὸς 24 ὡρῶν ἡ Κυβέρνησις, ἐπὶ θέματος θεμελιώδους, νὰ φέρῃ νομοσχέδια, τόσον οὐσιαστικῶς ἀντιφάσκοντα πρὸς ἄλληλα. Ὑπῆρχε, πράγματι, ἐπείγων λόγος, ὁ ὁποῖος ὅμως ἔπαυσε νὰ ὑπάρχῃ. Διότι οἱ ἑπτὰ Μητροπολῖται, προέβησαν εἰς ἀνακοίνωσιν, ὅτι καίτοι πιστεύουν, ὅτι ἔχουν δίκαιον, καὶ ὁ Προκαθήμενος αὐθαιρέτως διέκοψε τὴν συνεδρίασιν, ἐν τούτοις ἐγκαταλείπουν τὴν ἀπόφασίν των. Δὲν ὑφίσταται πλέον θέμα διενέξεως καὶ ἑπομένως ὁ ἐπείγων λόγος ἔπαυσε ὑφιστάμενος. Ἀφ’ ἧς ὁ ἐπείγων λόγος ἔπαυσεν ὑφιστάμενος δὲν εἶναι νοητή, ἐπίσης, καί ἡ διάταξις ἡ ὁποία ὁρίζει τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου. Διὰ τοῦτο προτείνω, νὰ ψηφισθῇ μόνον ἡ διάταξις τῆς καταργήσεως τοῦ μεταθετοῦ, διὰ τὴν ὁποίαν ὅλοι εἶναι σύμφωνοι καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι διατάξεις νὰ ἔλθουν ὀργανικῶς μὲ τὸν νέον καταστατικὸν Χάρτην, ὁπότε θὰ παρασχεθῇ ἡ εὐκαιρία καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν νὰ ὑποβάλῃ τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἔχει καταρτίσει καὶ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ συζητήσῃ ἀνέτως τὸ μέγα θέμα τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ρύθμισις τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας διὰ Β. Δ. καταργεῖ τὴν Βουλὴν καὶ θεωρεῖ αὐτὴν τὴν κατάργησιν ἀπαράδεκτον. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρότασις εἰς τὴν ὁποίαν προβαίνω, διὰ νὰ σᾶς βοηθήσω εἰς τὸ ἔργον σας. Μὴ ἐπιμένετε εἰς τὸ λάθος τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Η. Τσιριμῶκος ἔχει τὸν λόγον.

§20Η. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, εὑρεθεῖσα πρὸ τῶν γνωστῶν γεγονότων, ἠναγκάσθη νὰ σκεφθῇ ἐν βίᾳ καὶ νὰ ἀποφασίσῃ ἐπειγόντως ὡρισμένα μέτρα, τὰ ὁποῖα καὶ διετυπώθησαν εἰς τὸ πρῶτον νομοσχέδιον. Ἀλλά, φαίνεται, ὅτι ἡ νευρικότης τῆς πρώτης στιγμῆς, μετεβλήθη εἰς σπασμωδικότητα, διότι ἡ διατύπωσις τοῦ δευτέρου νομοσχεδίου ὄντως ὑπερέβη τὰς ἀνάγκας τῆς στιγμῆς, ὅπως ὀρθῶς ἐσημείωσεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος κ. Παπανδρέου. Δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος τὴν σπασμωδικότητα αὐτὴν νὰ τὴν μεταφέρωμεν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἡ Βουλὴ νὰ τὴν συμμερισθῇ. Διότι, πράγματι, συμβαίνει τοῦτο τὸ περίεργον, ὅτι ἐν προκειμένῳ, ἡ Κυβέρνησις, ἔχουσα συναίσθησιν τῶν εὐθυνῶν της, διὰ τὴν λύσιν τῆς κρίσεως ποὺ ἐνεφανίσθη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, εἰς τὴν δημιουργίαν τῆς ὁποίας συνέτεινε, θέλει νὰ ρυθμίσῃ τὰ πράγματα. Ἀλλ’ ἐνῷ ὑπογραμμίζει τὴν σημασίαν τοῦ μεγάλου τούτου θέματος, τὰ ρυθμίζει ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ μιᾶς ἀπεργίας οἱουδήποτε κλάδου, μὲ τὸν ὁποῖον ἔρχεται εἰς συμβιβασμόν. Καὶ εὑρισκόμεθα πρὸ τοῦ θεάματος, ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔρχεται εἰς συμφωνίαν μὲ τὴν Ἱεραρχίαν εἰς βάρος τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Περὶ τυπικῆς ἀντισυνταγματικότητος δὲν δύναται ἴσως νὰ γίνῃ λόγος, ἀλλὰ πρόκειται, ἀναμφισβητήτως, περὶ ἀντιθέσεως πρὸς τὸ ὅλον πνεῦμα τοῦ Συντάγματος. Εἰς ἄλλα θέματα, ὅπου ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ Νομοθετικὴν Ἐξουσιοδότησιν, ἀνθιστάμεθα ἐντόνως, ὁσάκις ἡ ρύθμισις, διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων ὡρισμένης ὕλης, ἐξέρχεται τοῦ στενοῦ κύκλου οὐσιαστικῶν διοικητικῶν ἐνεργειῶν. Πόσον μᾶλλον πρέπει νὰ ἀντιστῶμεν προκειμένου περὶ τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας. Ὅπου τὸ Σύνταγμά μας, ὁμιλεῖ περὶ σχέσεων Πολιτείας καὶ Ἐκκλησίας, ἐννοεῖ ἀναμφισβητήτως τὴν Πολιτείαν συντεταγμένην, ὡς τὴν προβλέπει, δηλαδή, μὲ ἀκέραια τὰ δικαιώματα τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Εἰς τὴν Διοικητικὴν ἐξουσίαν ἐπιτρέπεται ἀνάμιξις εἰς συγκεκριμένα θέματα καὶ προβλέπει, ὅτι ὡρισμέναι πράξεις τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, πρέπει νὰ ἐγκρίνωνται ὑπὸ τῆς Πολιτείας. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν ὑστέρων, νὰ καταργῆται τὸ ὅλον πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, ὡς πρὸς τὰς σχέσεις τῆς Πολιτείας καὶ Ἐκκλησίας καὶ νὰ καταλήξωμεν, εἰς τὸ νὰ ρυθμίζωνται τὰ πράγματα τῆς Ἐκκλησίας, μεταξὺ τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἑκάστοτε Ἱερᾶς Συνόδου. Τοῦτο εἶναι ἀπαράδεκτον κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος καὶ ἀπαράδεκον διὰ τὴν Βουλήν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐδέχετο τὴν πρότασιν τοῦ κ. Παπανδρέου, δηλαδὴ νὰ ψηφισθῇ ἡ πρώτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου 1, δὲν θὰ εἶχα ἀντίρρησιν. Ἐὰν αὐτὴν δὲν τὴν δέχεται, τότε ἀναμφισβητήτως πρέπει νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον κατὰ τὴν τακτικὴν διαδικασίαν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν, ἡ μάχη ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ εἴδους τῆς ἐξουσιοδοτήσεως νὰ γίνῃ ἐν τάχει, χωρὶς ἄλλωστε νὰ ὑπάρχῃ λόγος. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὑπῆρχε λόγος ἐπιταχύνσεως, πάλιν ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ δεχθῇ νὰ στερηθῇ ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία τῶν προνομίων της.

§21Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Κύριοι βουλευταί, ἡ θέσις τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος κ. Παπανδρέου, εἶναι θέσις, ἡ ὁποία, βεβαίως, θεωρητικῶς, εἶναι συζητήσιμος. Προέβη εἰς μίαν ἀντιδιαστολὴν τῆς πρώτης παραγράφου τοῦ νομοσχεδίου ἀπὸ τὴν δευτέραν. Θὰ ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς ἀντιδιαστολὴν τῆς 1ης καὶ 3ης παραγράφου, ἀπὸ τὴν δευτέραν, διότι καὶ ἡ τρίτη παράγραφος εἶναι ἐπείγουσα. Πρὸς τὴν θέσιν αὐτήν, τοῦ κ. Παπανδρέου, βλέπω, ὅτι προσεχώρησε καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Δ.Ε. κ. Τσιριμῶκος. Ἡ ἄποψις ἡ ὁποία εἶχεν ὑποστηριχθῆ καὶ ὑπὸ τοῦ κ. Ἠλιοῦ καὶ τοῦ κ. Βενιζέλου, καὶ τὴν ὁποίαν συμμερίζονται τόσον ὁ κ. Παπανδρέου ὅσον καὶ ὁ κ. Τσιριμῶκος, ὅτι ἀνετράπη ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου, φρονῶ, ὅτι εἶναι ἄποψις ἐσφαλμένη. Ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι πρῶτον τὸ ἀμετάθετον καὶ δεύτερον ἡ ἐκλογὴ τῶν Μητροπολιτῶν ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὁλοκλήρου τῆς Ἱεραρχίας καὶ ὄχι ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς Διαρκοῦς Συνόδου. Αὐτὰ εἶναι τὰ δύο μεγάλα θέματα. Αὐτὰ καὶ εἰς τὸ προηγούμενον νομοσχέδιον ὑπῆρχον καὶ εἰς τὸ παρὸν ὑπάρχουν. Ὡς ἠκούσατε δέ, ὁ κ. Παπανδρέου — τὸ διαπιστώνω μὲ μεγάλην ἱκανοποίησιν — συμφωνεῖ μὲ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἀμεταθέτου, ἐπανερχομένης τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὰς παλαιὰς καλὰς παραδόσεις. Ὁ ποιμὴν πρέπει νὰ συνδέεται ἀμετακλήτως καὶ τελεσιδίκως μὲ τὸ ποίμνιόν του καὶ νὰ μὴ δημιουργοῦνται αἱ φιλοδοξίαι καὶ αἱ ἐπιδιώξεις ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι εἶναι φυσικὸν νὰ καταλαμβάνουν τὴν συνείδησιν καὶ τῶν ἱεραρχῶν, διότι καὶ οἱ Ἱεράρχαι ἄνθρωποι εἶναι. Ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι τεταγμένοι νὰ ἵστανται ὑπεράνω τῶν ἀδυναμιῶν τῶν ἀνθρώπων, ἄνθρωποι εἶναι καὶ αὐτοί. Φυσικόν, εἶναι λοιπόν, νὰ κατέχωνται ἀπὸ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς μεταθέσεως ἀπὸ τὴν μίαν Μητρόπολιν εἰς τὴν ἄλλην καὶ δὴ εἰς ἄλλην, θεωρουμένην ἀνωτέραν ἀπὸ ἀπόψεως ἠθικῆς ἐπιρροῆς. Ἐκφράζω, λοιπόν, τὴν ἱκανοποίησιν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ὡς πρὸς αὐτὸ τὸ σημεῖον ὑπάρχει συμφωνία. Αὐτὸ τὸ σημεῖον, καὶ τὸ ἕτερον ἐπίσης οὐσιῶδες, ἡ ὑπὸ τῆς Ἱεραρχίας ὁλοκλήρου ἀνάδειξις τῶν ἱεραρχῶν, εἶναι τὰ δύο σπουδαῖα σημεῖα τοῦ νομοσχεδίου. Θὰ ἦτο δυνατόν, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεων, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ὁ κ. Παπανδρέου, νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι καὶ ἡ τρίτη παράγραφος εἶναι κατεπείγουσα. Πρόκειται περὶ τῆς παραγράφου, ἡ ὁποία δίδει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς παρούσης Διαρκοῦς Συνόδου. Εἶπεν ὁ κ. Παπανδρέου, καὶ νομίζω, ὅτι ὡς πρὸς τὸ σημεῖον αὐτὸ πλανᾶται, ὅτι ἤρθησαν αἱ εἰς τοὺς κόλπους τῆς Συνόδου διαφωνίαι. Οἱ ἱεράρχαι, οἱ ὁποῖοι ἐξεδήλωσαν τὴν διαφωνίαν καὶ οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὴν πλειοψηφίαν τῶν ἐν τῇ Διαρκεῖ Συνόδῳ ἱεραρχῶν, δὲν ἐδήλωσαν, ὅτι αἴρουν τὰς διαφωνίας. Ἐδήλωσαν, ἁπλῶς, ὅτι ἀναστέλλουν προσωρινῶς τὴν ἐκδήλωσιν τῶν διαφωνιῶν. Ἑπομένως, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ λειτουργοῦσα ἡ Διαρκὴς Σύνοδος, θὰ προκύψουν καὶ πάλιν ζητήματα. Ὑπάρχουν, ὡς γνωρίζετε, 12–13 ἂν δὲν ἀπατῶμαι Μητροπόλεις αἱ ὁποῖαι εἶναι κεναί. Θὰ προκύψουν, συνεπῶς, ζητήματα. Θὰ γίνουν πολλαὶ συζητήσεις καὶ ὡς ἐκ τούτου, εἶναι ἀναγκαῖον, νὰ ἀνασταλῇ ἡ λειτουργία τῆς Διαρκοῦς Συνόδου. Καὶ ἂν ἀκόμη, ψηφιζομένης τῆς πρώτης διατάξεως, ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὴν Διαρκῆ Σύνοδον ἡ δυνατότης διαφωνίας ὡς πρὸς τὴν κατάληψιν τῶν χηρευουσῶν θέσεων, θὰ δημιουργηθῇ ὅμως ἴσως καὶ πάλιν ὀξύτης, καὶ ἡ Κυβέρνησις σεβομένη τὴν Ἐκκλησίαν, τὴν Ἱεραρχίαν καὶ προσωπικῶς ὅλους τοὺς ἱεράρχας, οἱ ὁποῖοι εἶναι φυσικόν, ὡς ἄνθρωποι νὰ ἔρχωνται εἰς διαφωνίας μεταξύ των, σεβομένη τούτους, θὰ ἤθελε νὰ ἀποτρέψῃ τὴν δημιουργίαν νέων ἐντυπώσεων εἰς τὴν κοινὴν γνώμην, προκληθησομένην ἐκ τῶν διενέξεων εἰς τοὺς κόλπους τῆς Συνόδου. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἀδιαφόρως ἂν μετὰ τὴν Παρασκευήν, δηλαδή, μετὰ τὴν κατάθεσιν τοῦ πρώτου αὐστηροτέρου νομοσχεδίου ἀπεφασίσθη ἐκ μέρους ὅλων τῶν μελῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἡ προσωρινὴ ἀναστολὴ τῶν διαφωνιῶν, νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὀρθὸν εἶναι νὰ προχωρήσῃ εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Διαρκοῦς Συνόδου εἰς τοὺς κόλπους τῆς ὁποίας ἀνεφύησαν αἱ ὀξεῖαι διαφωνίαι, αἱ προκαλέσασαι τὴν συγκίνησιν ὁλοκλήρου τῆς κοινῆς γνώμης. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψουν καὶ ὁ κ. Παπανδρέου καὶ ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ὁ κ. Ἠλιοῦ καὶ ὁ κ. Τσιριμῶκος, νὰ ἐπιμείνω εἰς τὸ ὅτι καὶ ἡ δευτέρα παράγραφος εἶναι ἀναγκαία. Θὰ προσεχώρουν εἰς τὴν ἄποψιν, τὴν ὁποίαν οἱ κ.κ. Παπανδρέου καὶ Τσιριμῶκος ἀνέπτυξαν, εἰδικώτερον ὡς πρὸς τὴν δευτέραν διάταξιν, ὄχι ὡς πρὸς τὴν ἄποψιν, ὅτι αὕτη εἶναι ἀντισυνταγματική, διότι νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῇ ὡς ἀντισυνταγματική, ἄλλωστε καὶ ὁ κ. Παπανδρέου εἶπεν ὅτι μᾶλλον δὲν εἶναι, θὰ προσεχώρουν, λέγω, εἰς τὴν οὐσιαστικὴν ἄποψίν των, ἐὰν δὲν μὲ ἠμπόδιζεν ἕνας σημαντικὸς λόγος, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ ἑξῆς: Δὲν νομίζω, ὅτι περὶ τῶν ἄλλων εἰδικωτέρων σημείων τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας —τὰ δύο μεγάλα θέματα ρυθμίζονται διὰ τοῦ παρόντος Νομοσχεδίου — δὲν νομίζω, ὅτι θὰ πρέπει νὰ γίνῃ καὶ περὶ τῶν ἄλλων σημείων συζήτησις εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ δημιουργηθοῦν ἀντιθέσεις, ἀντεγκλήσεις καὶ προστριβαὶ μεταξὺ Βουλῆς καὶ ὡρισμένων τοὐλάχιστον ἱεραρχῶν, ἂν ὄχι ὁλοκλήρου τῆς ἱεραρχίας. Εἶναι ὀρθότερον νομίζω —καὶ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐπιμείνω εἰς αὐτό, παρακαλῶ δὲ τοὺς κυρίους Ἀρχηγούς, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν, νὰ σκεφθοῦν ἀκόμη περισσότερον τὸ θέμα, ὁπότε ἐλπίζω, ὅτι θὰ τροποποιήσουν τὴν σκέψιν τὴν ὁποίαν εἶχον ἀποκρυσταλλώσει— νομίζω, ὅτι εἶναι ὀρθότερον νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις αὐτὴ μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ εἰδικώτερον τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας καὶ τῆς Ἱεραρχίας, διότι εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ὑπάρξῃ ταὐτότης ἀντιλήψεων. Ὅλα τὰ θέματα, πλὴν τῶν δύο αὐτῶν, τὰ ὁποῖα θεσπίζονται σήμερον, εἶναι δευτερεύοντα, οὐσιώδη βεβαίως, σημαντικά, ἀλλὰ δευτερεύοντα. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ συζήτησις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Τὸ ὀρθότερον εἶναι νὰ γίνουν συνεννοήσεις μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἱεραρχίας καὶ κατόπιν συμφώνου γνώμης τῆς Ἱεραρχίας, ἡ ὁποία θὰ κάμῃ ὑποχωρήσεις ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ κάμῃ ὑποχωρήσεις ἀπέναντί της, θὰ διατυπωθοῦν τὰ Διατάγματα. Μεταξὺ Βουλῆς καὶ Ἱεραρχίας τοιαῦται ἀμοιβαῖαι ὑποχωρήσεις καὶ διαπραγματεύσεις δὲν εἶναι δυναταί. Θὰ ἀπετέλει φοβοῦμαι ἀφορμὴν διενέξεων καὶ κἄποιας ἀντιδράσεως τῆς κοινῆς γνώμης, ἀντιδράσεως, ἡ ὁποία εἰς ὡρισμένας περιπτώσεις ἠμπορεῖ νὰ στραφῇ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας, εἰς ἄλλας κατὰ τῆς Βουλῆς, ἐὰν καταργοῦντες τὴν παράγραφον δευτέραν τοῦ παρόντος νομοσχεδίου κατελήγομεν εἰς τὸ ὅτι πρέπει ὅλα αὐτὰ τὰ θέματα, διατυπούμενα εἰς νομοσχέδιον νὰ ἔλθουν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Παρακαλῶ τοὺς προλαλήσαντας ἀξιοτίμους κυρίους Ἀρχηγοὺς νὰ σκεφθοῦν ἰδιαιτέρως τὴν παρατήρησιν αὐτήν.

§22Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι ἀδύνατον νὰ δεχθῶ τὴν γνώμην, ὅτι συμφέρει τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὴν Πολιτείαν ἡ ἀγνόησις τῆς Βουλῆς. Τὴν ἀρχὴν αὐτὴν ἀρνοῦμαι νὰ δεχθῶ. Ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας, περὶ τοῦ Συντάγματος τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἀδύνατον νὰ στέρξω, ὅτι ὁ πρέπων τρόπος εἶναι τὸ Βασ. Διάταγμα, κατόπιν συμφώνου γνώμης τῆς Ἐκκλησίας. Ὑποστηρίζω, ὅτι θεμελιώδη θέματα τῆς Ἐκκλησίας ἀνήκουν κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Θὰ παρείχετο, μάλιστα, ἡ εὐκαιρία εὐρυτέρας συζητήσεως τοῦ μεγάλου θέματος.

§23Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας). Κύριε Πρόεδρε, εἶναι πιθανόν, εἰς μίαν εὐρυτέραν συζήτησιν, καλόπιστον ἐν τῇ Βουλῇ, ὅσον ἀφορᾷ τὰς λεπτομερείας, διότι τὰ βασικὰ θέματα εἶναι τὰ ρυθμιζόμενα διὰ τῆς παραγράφου 1 τοῦ ἄρθρου μόνου, νὰ ὑπάρξουν ἀπόψεις, τὰς ὁποίας μὲ τὴν διακρίνουσαν τὴν Ἐκκλησίαν ἐμμονὴν εἰς ὡρισμένας ἰδικάς της ἀπόψεις, προερχομένας ἐκ τῆς παραδόσεως, τῶν ἱερῶν κανόνων καὶ τῶν διαφόρων ἄλλων τῆς ἱστορίας της γεγονότων, νὰ μὴ θελήσῃ νὰ τὰς ἀποδεχθῇ. Τί θὰ γίνῃ εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἡ δυνατότης δι’ ἀμοιβαίας ὑποχωρήσεις διὰ συνεννοήσεις, εἰς τρόπον ὥστε νὰ φθάσωμεν εἰς ἕνα συμπέρασμα;

§24Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀγνοεῖτε, κ. ὑπουργέ, ἐνῷ δὲν εἶσθε νέος εἰς τὴν Βουλήν, τὴν φύσιν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος. Ἡ διαδικασία εἶναι ἡ ἀκόλουθος: Ἡ Κυβέρνησις θὰ καταθέσῃ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλήν. Ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔχῃ συνεννοηθῆ μὲ τὴν Ἱεραρχίαν καὶ ὑπευθύνως θὰ καταθέσῃ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐὰν τυχὸν ὡρισμένας διατάξεις, μέλη τῆς Βουλῆς δὲν τὰς ἐγκρίνουν, ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν εὐθύνην της, μὲ τὴν πλειοψηφίαν της, θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν, ὅπως συμβαίνει μὲ ὅλα τὰ νομοσχέδια ἐπὶ τῶν ὁποίων διατυποῦνται ἀντιρρήσεις ἀπὸ μέρους τῆς Βουλῆς. Ἐπιμένει ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ τῆς δυνάμεως τῆς πλειοψηφίας ἐξασφαλίζει τὴν ψήφισιν. Αὐτὸ θὰ συμβῇ ἐὰν ὄντως ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ ὁριστικῶς συμπεράνει, ὅτι βάσιμον εἶναι, αἱ ἀπόψεις τῆς Ἐκκλησίας καὶ πρέπει νὰ καταστοῦν νόμος. Δὲν ὑπάρχει ἑπομένως, ἀνησυχία διὰ τὴν ψήφισιν. Ἀλλὰ ὑπάρχει ἀνησυχία διὰ τὴν συζήτησιν. Αὐτὸ ἀρνούμεθα. Διότι ἡ συζήτησις εἶναι ὠφέλιμος. Ἡ συζήτησις, μάλιστα, ἐὰν θέλετε, ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας εἶναι ἀπαραίτητος. Ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα μέγα θέμα Ἐκκλησίας. Εἶναι μέγας παράγων, ὁ ὁποῖος σήμερον εὑρίσκεται ἐν ἀδρανείᾳ. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ γενικεύσω τοὺς ἀτυχεῖς χαρακτηρισμούς. Ὑπάρχουν ἱεράρχαι τοὺς ὁποίους βαθύτατα σέβομαι. Ἀλλὰ γνωρίζω, ὅτι καὶ ἐκ μέρους αὐτῶν διαπιστοῦται ἡ ὁμολογία, ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἔχει ἀνάγκην ζωογονήσεως, ἐξυψώσεως καὶ χριστιανικῆς καὶ κοινωνικῆς δράσεως. Καὶ ἡ κατάθεσις τοῦ νέου Καταστατικοῦ Χάρτου, προσφέρεται δι’ αὐτὴν τὴν συζήτησιν. Συμπεραίνω, λοιπόν, ὅτι ἡ μὲν κατάθεσις τῶν νομοσχεδίων εἶναι ὑπόθεσις τῆς Κυβερνήσεως κατόπιν συνεννοήσεως μὲ τὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ ψήφισις ἀνήκει εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Ἡ συζήτησις, ὅμως, ἀνήκει εἰς ὁλόκληρον τὴν Βουλὴν καί αὐτὴ ἡ συζήτησις θὰ εἶναι ὠφέλιμος καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ εἰς τὸ Ἔθνος.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταί, ὑπεβλήθη ἡ ἑξῆς πρότασις, ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τοῦ κεκανονισμένου ἀριθμοῦ βουλευτῶν. «Συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 57 τοῦ Συντάγματος, οἱ ὑπογεγραμμένοι βουλευταί, ζητοῦμεν ὅπως λόγῳ τῆς σπουδαιότητος τοῦ νομοσχεδίου περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 671)1943 περὶ καταστατικοῦ χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἡ συζήτησις καὶ ψήφισις τούτου γίνῃ κατὰ τὴν τακτικὴν διαδικασίαν εἰς δύο συνεδριάσεις. Ἐν Ἀθήναις τῇ 13 Ἀπριλίου 1959 Οἱ προτείνοντες βουλευταὶ Γ. Μαῦρος, Θ. Δωδόπουλος, Ν. Μπακόπουλος, Ε. Κοθρῆς, Π. Πολυχρονίδης, Ι. Ζίγδης, Π. Ξενοδοχειάρης, Ν. Ζορμπᾶς, Δ. Λεονάρδος, Ν. Κοντογιαννόπουλος, Σ. Ἀλλαμανῆς, Θ. Δεσύλλας, Ι. Γιαννόπουλος, Σ. Κωστόπουλος, Δ. Παπαμιχαλόπουλος, Ι. Τούμπας, Σ. Στεφανόπουλος, Μ. Στεφανίδης, Ν. Ἰντζὲς καὶ Φ. Πιτούλης». Συνεπῶς, τὸ νομοσχέδιον θὰ συζητηθῇ κατὰ τὴν τακτικὴν διαδικασίαν, εἰς δύο συζητήσεις. Ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας κ. Α. Καμβύσης ἔχει τὸν λόγον.

§26Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Κύριοι βουλευταί, τὸ θέμα τῆς ἀναδιαρθρώσεως τῆς Διοικήσεως τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κρατοῦντος παρ’ ἡμῖν συστήματος σχέσεων Ἐκκλησίας καί Κράτους, δηλαδὴ τοῦ συστήματος τῆς νόμῳ κρατούσης Πολιτείας, εἶναι θέμα μεγίστου ἐνδιαφέροντος Ἐκκλησιαστικοῦ, Κοινωνικοῦ καὶ Ἐθνικοῦ ἀκόμη, διότι ἀφορᾷ ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅστις κατὰ μοναδικὴν ἐν τῇ Οἰκουμένῃ ἐξαίρεσιν παρουσιάζει τὸ φαινόμενον τῆς κατὰ μέγα ποσοστὸν Ἐθνικῆς καὶ Ἐκκλησιαστικῆς ὁμοιογενείας. Καὶ εἶναι καθῆκον ὅλων ἡμῶν τὴν ὁμοιογένειαν ταύτην νὰ τὴν διαφυλάξωμεν ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ ἀπὸ πᾶσαν κοσμοθεωρητικὴν ἢ αἱρετικὴν διάβρωσιν, διότι ἡ ὁμοιογένεια αὕτη ἔσωσε κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ προσφάτως ἀκόμη τὸ Ἔθνος καὶ τὴν Φυλήν μας, ἀπὸ πολλοὺς καὶ σοβαροὺς κινδύνους ποὺ τὴν ἠπείλησαν. Λόγῳ τῶν προσφάτως διαδραματισθέντων ἐν τῇ Διαρκεῖ Ἱερᾷ Συνόδῳ θλιβερῶν γεγονότων, ἅτινα ἐπροξένησαν ἀλγεινὴν ἐντύπωσιν εἰς τὸν θρησκευόμενον Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὰ ὁποῖα ὀλίγου δεῖν νὰ ὡδήγουν τοὺς Ἱεράρχας μας εἰς σφοδρῶς ἀντιμαχομένας μερίδας, ἴσως δὲ καὶ εἰς σχίσμα, ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας εὑρέθη εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ ἐπέμβῃ ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἑνότητα ἐν τῇ Διοικούσῃ Ἐκκλησίᾳ καὶ νὰ φέρῃ ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας τὸ ὑπὸ συζήτησιν σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 671)1943 «περὶ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος», ὡς τοῦτο διεμορφώθη μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν του ὑπὸ τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐπεμβάσεως ἦτο νὰ θέσῃ ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν τὸ ὑπὸ συζήτησιν σχέδιον νόμου τὸ ὁποῖον καὶ ἐθεωρήθη ὡς κατεπεῖγον. Διὰ τοῦ ἐν λόγῳ νομοσχεδίου, εἰς ἄρθρον μόνον, διὰ τῆς παραγράφου αʹ προβλέπεται τῶν χηρευουσῶν Μητροπόλεων ἐξαιρέσει τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν καί τῆς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, γίνεται ἐκλογὴ Μητροπολίτου ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Δηλαδὴ καθιεροῦται τὸ ἀμετάθετον τῶν Μητροπολιτῶν, ἐνῷ μέχρι τοῦδε διὰ τοῦ ἰσχύοντος νομικοῦ καθεστῶτος τὸ προβάδισμα τὸ εἶχε τὸ μεταθετόν. Μόνον κατὰ τοὺς τελευταίους δέκα ἑπτὰ μῆνας ἐπὶ τῶν χηρευουσῶν θέσεων Μητροπολιτῶν, ἕνδεκα ἐπληρώθησαν διὰ καταστάσεως καὶ αἱ ὑπόλοιποι ἓξ ἐπληρώθησαν διὰ μεταθέσεως. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ ἀντιλέγων ὅτι μεταξὺ τῶν ἐκκλησιαστικῶν κύκλων ἀλλὰ καὶ ἐξ ἄλλων πλευρῶν, ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ μεταθετοῦ, ὅτι ἦτο ὀλέθριον, ἡ χρῆσις τοῦ ὁποίου δὲν ἐγένετο πάντοτε διὰ τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας. Εἶναι λυπηρὸν αὐτό, ἀλλὰ ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω, διότι ἀποτελεῖ πεποίθησίν μου. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ἐὰν ἤθελε διὰ νὰ μείνῃ ἀδιάσπαστος ὁ κανὼν τοῦ ἀμεταθέτου νὰ προστεθῇ, προκειμένου περὶ τῆς πληρώσεως τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν καὶ τῆς Μητροπόλεως τῆς Θεσσαλονίκης, νὰ ὑπάρχῃ ἡ δυνατότης τῆς χειροτονίας, διότι δὲν ἀποκλείεται νὰ ὑπάρχῃ μία προσωπικότης ἡ ὁποία νὰ ἔχῃ ὅλα τὰ προσόντα καὶ νὰ ἀποτελῇ συνείδησιν, ὅτι ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ καταλάβῃ ἴσως εἴτε τὴν Ἀρχιεπισκοπὴν Ἀθηνῶν, εἴτε τὴν Μητρόπολιν Θεσσαλονίκης. Δὲν βλάπτει, τοὐναντίον καθιστᾷ ἔγκυρον τὴν πρώτην παράγραφον ἐὰν προστεθῇ καί αὐτό.

§27Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας). Κύριε συνάδελφε, θὰ παρεκάλουν νὰ τελειώσωμεν τὴν κατ’ ἀρχὴν συζήτησιν καὶ εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν βλέπομεν τί εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ.

§28Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Μάλιστα, κ. ὑπουργέ. Διὰ τῆς παραγράφου 2, προβλέπεται, ὅτι διὰ Β. Διαταγμάτων «...... (ἀναγινώσκει) ......». Κύριε ὑπουργέ, διὰ τῆς δευτέρας παραγράφου, βλέπω, ὅτι παραχωρεῖται ἴσως πρὸς τὸ καλὸν τῆς Ἐκκλησίας ἓν ἐπὶ πλέον δικαίωμα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶχε μέχρι σήμερον ἡ Ἐκκλησία καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν λῆψιν νομοθετικῶν μέτρων ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας. Μέχρι τοῦδε, ἡ Ἐκκλησία, διὰ τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ γνωμοδοτῇ ἐπὶ ἑκάστου Ἐκκλησιαστικοῦ νόμου. Ἤδη καθορίζεται ἡ ἀρχὴ τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἐκκλησίας. Διὰ τῆς παραχωρήσεως αὐτῆς δὲν γνωρίζω ἐὰν θὰ ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀντιμετωπίζῃ ἐνδεχομένας διαφωνίας. Διότι ἡ Ἐκκλησία ἐπὶ ὡρισμένων θεμάτων θὰ ἔχῃ τὰς ἀπόψεις της ἐπὶ τῶν ὁποίων ὡς γνωρίζετε ἐμμένει πολλάκις μετὰ πείσματος. Δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ παραμείνωμεν εἰς τὰ κεκτημένα καὶ ἀπὸ τῆς μιᾶς πλευρᾶς καὶ ἀπὸ τῆς ἄλλης.

§29Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. ὑπουργόν, διατὶ ἐφθάσατε εἰς τὴν σύμφωνον γνώμην ἀφοῦ ὁ κείμενος Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Πολιτείας προβλέπει ἁπλῶς γνώμην τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπικαλοῦμαι τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπί τοῦ θέματος, διότι εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργηθοῦν μεγάλαι δυσχέρειαι εἰς τὸ μέλλον καὶ ἀνάγκη ἐπεμβάσεως καὶ πάλιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας. Διατί, ἐνῷ ἐξεκίνησεν ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν πρόθεσιν νὰ ἐπιβάλῃ τὰς θελήσεις της εἰς μίαν ἀτακτοῦσαν Ἐκκλησίαν κατέληξε νὰ ἀποδεχθῇ τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἀποστερεῖ τὴν Κυβέρνησιν πάσης πρωτοβουλίας;

§30Δ. ΛΑΝΤΖΟΥΝΗΣ. ....... (δὲν ἠκούσθη).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπονται αἱ διακοπαί, ἔχει ἀντίρρησιν ὁ ρήτωρ.

§32Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καὶ ἐκ τοῦ παρελθόντος καὶ ἐκ τοῦ παρόντος δὲν ἔχει ἀντίρρησιν...

§33Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Βεβαιότατα, εἶμαι σύμφωνος.

§34Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριε ὑπουργέ, ἀρκεσθεῖτε εἰς τὴν ἱκανοποίησιν, ὅτι καταργεῖτε τὸ μεταθετὸν καὶ ἀναμείνατε τὴν κατάρτισιν τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας.

§35Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας). Ὅσον ἀφορᾶ τὸ πρῶτον θέμα, τὸ γενικὸν τῆς συζητήσεως ἐν τῇ Βουλῇ, νομίζω, ὅτι ἔληξεν. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ δεύτερον θέμα τῆς συμφώνου γνώμης, ἀναμφισβητήτως, τὰ ἐπιχειρήματα ποὺ ἐπεκαλέσθητε καὶ ὑμεῖς καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. ἀγορητής, εἶναι σοβαρώτατα. Ἐπί τῶν θεμάτων ποὺ πρόκειται νὰ ρυθμισθοῦν, θὰ γίνῃ συζήτησις, θὰ γίνουν ἀμοιβαῖαι ὑποχωρήσεις. Θὰ γίνῃ μὲ ὅλην τὴν ἄνεσιν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος καὶ ἐὰν ἡ Ἱεραρχία δὲν θελήσῃ νὰ δεχθῇ ἐν τῷ συνόλῳ τὰς ἀπόψεις ποὺ ἔχει ἡ Πολιτεία, τότε, ἡ Πολιτεία δὲν θὰ δημοσιεύσῃ τὰ Διατάγματα. Διότι πρόκειται περὶ Διαταγμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ρυθμίζουν τὰ ἐπὶ μέρους θέματα. Φαντασθεῖτε, ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῇ ἐν τῇ Βουλῇ τὸ θέμα τῶν προσόντων πρὸς ἱεραρχίαν, τὸ θέμα τῶν συνόρων τῶν Μητροπόλεων κλπ. Εἶναι θέματα τὰ ὁποῖα μετὰ μίαν καλόπιστον συζήτησιν τῆς Ἱεραρχίας μὲ τὸ Ὑπουργεῖον Παιδείας θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταλήξωμεν εἰς ἀποτελέσματα πρὸς τὸ καλὸν τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς Πολιτείας. Δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν πάντοτε, ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι ὑπεύθυνος διὰ τὰς λεπτομερείας αὐτάς, αἱ ὁποῖαι ἀφοροῦν εἰς τὸν βίον αὐτῆς ταύτης τῆς Ἐκκλησίας.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίσατε, κ. Καμβύση ἄνευ διακοπῶν.

§37Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Ὡς προκύπτει καὶ ἐκ τῆς Εἰσηγητικῆς Ἐκθέσεως πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι νὰ καθορίσῃ αὐστηρότερα κριτήρια τῶν σήμερον ἰσχυόντων προκειμένου περὶ τῆς συντάξεως τοῦ καταλόγου τῶν πρὸς ἀρχιερατίαν ἐκλογίμων διὰ νὰ ὑπάρχουν ὅλα τὰ ἐχέγγυα διὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀρίστων. Δηλαδή, κ. βουλευταί, ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τις ὑπηρετήσει ἐφημέριος εἰς τὰς Ἀθήνας καὶ νὰ ἔχῃ τὰ προσόντα νὰ καταλάβῃ Μητροπολιτικὴν ἕδραν.

§38Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας). Αὐτὰ κ. συνάδελφε, ἐψηφίσθησαν εἰς τὴν Βουλήν.

§39Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Δὲν λέγω τὸ ἀντίθετον, κ. ὑπουργέ, Φρονῶ, ὅτι ἤδη παρέχεται ἡ εὐχέρεια, ὅπως ἡ Κυβέρνησις καθορίσῃ αὐστηρότερα προσόντα διὰ νὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ εἴσοδος ἀξίων στελεχῶν, τὰ ὁποῖα θὰ τονώσουν τὰς ἡγετικὰς τάξεις τῆς ἐκκλησίας. Δι’ ἄλλου Διατάγματος, προβλέπεται τίνι τρόπῳ θὰ πληροῦνται αἱ θέσεις τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ὁ σημερινὸς τρόπος πληρώσεως τῶν θέσεων αὐτῶν εἶναι ὁ καλύτερος ἢ θὰ εὑρεθῇ ἄλλος τρόπος περισσότερον καλὸς τοῦ σημερινοῦ. Πάντως ἐκεῖνο ποὺ γνωρίζω πολὺ καλὰ ἐκ τῆς πείρας, εἶναι, ὅτι κατὰ περίεργον τρόπον, ἐκλέγονται ὄχι οἱ ἀριστεῖς. Ἤδη, παρέχεται ἡ εὐχέρεια, νὰ ρυθμισθῇ καὶ τὸ θέμα αὐτὸ εἰς τρόπον, ὥστε νὰ ἐκλέγωνται διὰ τὰς θέσεις ταύτας οἱ ἄξιοι.

§40Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριε ὑπουργέ, ὁ κ. συνάδελφος ἀνέγνωσε τὸν κείμενον νόμον, ὁ ὁποῖος ὁρίζει, ὅτι εἶναι ἁπλῆ γνώμη τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ τὸ νέον σχέδιον τῆς Ἐκκλησίας, τὸ ὁποῖον ἔχει ἤδη καταρτισθῇ, ἐπίσης, ὁμιλεῖ περὶ προτάσεως, ὄχι περὶ συμφώνου γνώμης. Ἐγίνατε συνοδικώτερος τῶν Συνοδικῶν. Ἰδοὺ ἡ περικοπή: «.... ... (ἀναγινώσκει) ......». Ἡ Ἐκκλησία προτείνει καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀποφασίζει».

§41Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας). Αὐτὸ θὰ εἴπῃ εἰς τὰ Διατάγματα. Διὰ τὸ μέλλον αἱ λεπτομερειακαί μεταβολαὶ θὰ γίνωνται κατὰ τὸν τρόπον αὐτόν.

§42Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Λυποῦμαι, ὅτι ἐπιμένετε. Ἀπευθύνομαι πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ σᾶς λέγω: Ὁ κείμενος νόμος γράφει «γνώμην», ὁ κ. ὑπουργὸς προσθέτει «σύμφωνον γνώμην». Θέλετε νὰ δώσετε περισσότερα ἀπὸ ὅσα ζητεῖ ἡ Ἐκκλησία καὶ νὰ δημιουργήσετε περιπλοκὰς εἰς τὸ μέλλον; Πλειοψηφίαν ἔχετε, ψηφίσατε τό...

§43Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Ἕτερον θέμα, ἐξόχως σοβαρόν, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ρυθμισθῇ διὰ Διατάγματος, εἶναι τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Μητροπόλεων καὶ τῶν ὁρίων αὐτῶν. Ὁ ἀριθμὸς τῶν Μητροπόλεων, κύριοι βουλευταί, πρέπει νὰ ρυθμισθῇ ὁπωσδήποτε. Ἔχομεν σήμερον 66 Μητροπόλεις. Ἤτοι ἀντιστοιχεῖ εἷς Μητροπολίτης εἰς 100.000 κατοίκους περίπου. Ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς εἰς ἄλλας Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας εἶναι κατὰ πολὺ μεγαλύτερος. Εἰς τὴν Ρωσίαν εἷς Μητροπολίτης ἀντιστοιχεῖ εἰς 3.000.000 πολίτας καὶ εἰς τὴν Βουλγαρίαν 300.000. Ἀνάλογον συμβαίνει καί εἰς τὴν Ρουμανίαν. Νομίζω, ὅτι καὶ ἐν Ἑλλάδι ὁ ἀριθμὸς τῶν Μητροπολιτῶν, θὰ πρέπει νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ ὅρια τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλουν αἱ ἀνάγκαι τοῦ τόπου. Σᾶς ἀναφέρω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι εἰς τὴν Λέσβον ὑπῆρχον τρεῖς Μητροπόλεις. Δηλαδή, μία περιφέρεια τοῦ Δήμου Πλωμαρίου ἦτο Μητρόπολις καὶ τοῦ Δήμου Μηθύμνης ἦτο Μητρόπολις καὶ τρίτη ἡ Μητρόπολις Μυτιλήνης. Ἐν συνόλῳ 66. Παρέχεται ἡ εὐχέρεια νὰ περιορισθοῦν αἱ ἕδραι τῶν Μητροπόλεων καὶ νὰ ἀναθεωρηθοῦν, ὅμως, καὶ τὰ ὅρια αὐτῶν, διὰ νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἡ ἀδικία τοῦ Μητροπολίτου Κυθήρων εἰς μίαν περιοχὴν ἑνὸς χιλιομέτρου καὶ νὰ ὑπάρχουν ἄλλαι μὲ μεγάλην ἔκτασιν καὶ μεγάλους προσόδους. Ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ, ἤθελα νὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργόν, νὰ δεχθῇ μίαν τροπολογίαν. Παρακαλῶ, κύριε ὑπουργέ, νὰ τὴν προσέξητε, διότι ἀποδίδω μεγάλην σημασίαν εἰς τὴν τροπολογίαν αὐτήν. Προτείνω, εἰς τὴν τρίτην περίπτωσιν «ὁ ἀριθμὸς τῶν Μητροπόλεων καὶ τὰ ὅρια τῶν περιφερειῶν αὐτῶν», μετὰ τὴν λέξιν «αὐτῶν» νὰ προστεθῇ «ὡς καὶ τοῦ ὁρίου ἡλικίας τῶν Μητροπολιτῶν καὶ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν». Εἶναι εἰς ὅλους γνωστὸν ἢ τοὐλάχιστον εἰς πολλούς, ὅτι ὑπάρχουν Μητροπόλεις, αἱ ὁποῖαι διῳκοῦντο καὶ ὁ λαὸς καὶ τὸ ποίμνιόν των ἐποιμενεῖτο ἀπὸ τὸ κρεβάτι τοῦ Μητροπολίτου, ὁ ὁποῖος ἦτο ἐπὶ μίαν διετίαν κλινήρης, διὰ νὰ μὴ εἴπω ἐπὶ μίαν πενταετίαν, ὡς ἔχω περίπτωσιν.

§44ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι βασικὴ ἡ τροπολογία σας.

§45Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Κανονικὴ ἀπαγόρευσις δὲν ὑφίσταται, διὰ νὰ προβληθῇ, ὅτι οἱ Ἱεροὶ Κανόνες δὲν ἐπιτρέπουν νὰ θέσωμεν ὅριον ἡλικίας. Πρέπει, ὅταν ὁ Μητροπολίτης ἠμπορῇ καὶ ἔχῃ τὰς σωματικάς του δυνάμεις, βεβαιότατα νὰ ἀσκῇ τὰ καθήκοντά του, ἀλλὰ ὅταν, ὅμως, διὰ τὰς ἐφημερίους ἡ Πολιτεία ἔθεσεν ὅριον τὸ 75ον ἔτος, δὲν βλέπω διὰ τίνα λόγον δὲν πρέπει νὰ τεθῇ τὸ αὐτὸ ὅριον ἡλικίας καὶ διὰ τοὺς Μητροπολίτας. Διότι κἄποια φορά, καὶ ὅταν αἱ δυνάμεις των τοὺς ἐγκαταλείπουν, θὰ πρέπει νὰ ἠμποροῦν νὰ πᾶνε νὰ ἀναπαυθοῦν καὶ οἱ Μητροπολῖται. Ἡ Πολιτεία δὲν προέβλεψε δι’ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Καὶ διὰ νὰ ἔχουν μίαν ἄνετον διαβίωσιν, θὰ παίρνουν σύνταξιν ὅλας τὰς ἀποδοχάς των, ἀλλὰ καὶ ηὐξημένας κατὰ 50%, ὥστε καὶ ἂν ὑποτεθῇ, ὅτι διὰ πολλοὺς Μητροπολίτας, ποὺ δὲν θὰ ἔχουν ἀποταμιεύσει τίποτε ἀπὸ τὴν μακρὰν σταδιοδρομίαν των, νὰ δύνανται νὰ ζήσουν ἀξιοπρεπῶς μὲ περίπου 10.000 δραχμάς, τὰς ὁποίας θὰ παίρνουν τὸν μῆνα. Κύριε ὑπουργέ, πρέπει τὴν τροπολογίαν αὐτήν, διὰ νὰ εἶναι ὁλοκληρωμένον τὸ νομοσχέδιον, πρέπει νὰ τὴν υἱοθετήσητε, διότι εἶναι κοινὴ συνείδησις, ὅτι πρέπει οἱ Μητροπολῖται νὰ ἀποχωροῦν, ὅταν αἱ δυνάμεις των τοὺς ἐγκαταλείπουν. Βάλετε ἕνα ὅριον ἡλικίας.

§46Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ποῦ θὰ εὕρῃ τὴν σύμφωνον γνώμην, δι’ αὐτό;

§47Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Βέβαια, θὰ εἶναι ἀντίθετος, ἀλλὰ ἐγὼ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ βγῇ ἀπὸ τὴν Βουλὴν αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον, χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν προσθήκην αὐτήν, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὅριον ἡλικίας. Κύριοι, ὑπῆρχε περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠσθένει Μητροπολίτης εἰς Μητρόπολιν, ἐπὶ μακρὰ ἔτη ἐστέλλετο κἄθε τόσον Ἔξαρχος, διὰ νὰ τὸν παρακαλέσῃ νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του. Δὲν παρῃτεῖτο ὁ Μητροπολίτης. Ἐστέλλοντο ἰατροὶ νὰ τὸν ἐξετάσουν. Δὲν παρῃτεῖτο. Δὲν ἠξεύρω πῶς ἔγινε τελικῶς καὶ ἐπείσθη νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του. Ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ἦτο ἐπὶ μίαν πενταετίαν κλινήρης. Εἰς τὴν Μητρόπολίν του, κατὰ σύμπτωσιν, εἶχον ἀναπτυχθῆ ὅλαι αἱ προπαγάνδαι, διὰ τὰς ὁποίας ἐστέλλοντο Μητροπολῖται νὰ τὰς καταπολεμήσουν, διότι ἡ ἀνάπτυξίς των ἀνησύχει τὴν Ἐκκλησίαν. Καὶ ἐρωτῶ, ἐὰν ὑπῆρχε Μητροπολίτης εἰς τὴν ἕδραν του, ἄξιος ποιμήν, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀντιμετωπίζῃ ἡ Μητρόπολις Κίτρους — διότι περὶ αὐτῆς πρόκειται— αὐτὴν τὴν κατάστασιν, ἀπὸ ἀπόψεως προπαγανδῶν, τὴν ὁποίαν ἀντιμετωπίζει σήμερον; Ἰδού, διατὶ ἐπιβάλλεται νὰ τεθῇ ὅριον ἡλικίας τὸ 75 ἢ τὸ 80. Αὐτὸ θὰ τὸ καθορίσῃ ὁ κ. ὑπουργός, ἀλλὰ πάντως πρέπει νὰ τεθῇ. Τέταρτον, «τὰ τῆς συνθέσεως, συγκλήσεως καὶ λειτουργίας τῆς Ἱερᾶς καὶ Διαρκοῦς Συνόδου, ἐπίσης ὁ τρόπος τοῦ διορισμοῦ τοῦ παρ’ αὐτῇ Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου κλπ.». Θὰ ἤθελα, ἐπίσης, νὰ θέσω ὑπ’ ὄψιν σας, κύριε ὑπουργέ, καὶ νὰ παρακαλέσω νὰ δεχθῆτε καὶ μίαν ἄλλην τροπολογίαν. Θὰ ἤθελον, ὡς ἐδάφιον τελευταῖον εἰς τὴν 2 παράγραφον καὶ μετὰ τὰς λέξεις «προβλεπομένων Διαταγμάτων», νὰ προστεθῇ ὅτι «διὰ Διατάγματος, θέλουν καθορισθῆ τὰ τῶν κληρονομιῶν τῶν περιουσιῶν, μετὰ τὸν θάνατον τῶν Μητροπολιτῶν καὶ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν». Εἶναι καιρός, διὰ νὰ ἱκανοποιηθῇ τὸ κοινὸν αἴσθημα, νὰ ληφθοῦν ἀποφάσεις, διότι, ὅταν ὁ Μοναχὸς — ὑπάρχουν διατάξεις καὶ δὲν ἠξεύρω ἐὰν ὑπάρχουν καὶ ἀπὸ τὸ Κανονικὸν Δίκαιον— ἡ περιουσία του δὲν ἠμπορεῖ νὰ κληρονομῆται, δὲν γνωρίζω διὰ ποῖον λόγον, ἡ περιουσία τὴν ὁποίαν θὰ ἀφήσῃ ἕνας Ἱεράρχης νὰ μὴ περιέρχεται ἐμμέσως, κατὰ ἕνα τρόπον, εἰς τὸν λαόν. Διότι τὸ χρῆμα αὐτό, τὸ ὁποῖον, ἀσκῶν βεβαίως νομίμως καὶ σύμφωνα μὲ τοὺς Κανόνας τὰ ἱερατικά του καθήκοντα, συνεσώρευσεν, εἶναι ἱερὸν χρῆμα, προερχόμενον ἀπὸ τὸν λαὸν καὶ πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν ἴδιον, διὰ νὰ γίνωνται εὐαγῆ ἱδρύματα καὶ νὰ προστατεύωνται οἱ ἄποροι τῆς Μητροπόλεως. Κἄθε Μητρόπολις νὰ ἔχῃ καὶ ἕνα Ταμεῖον.

§48Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφ’ ὅσον κάμνουν ὁμολογίαν πενίας καὶ παρθενίας, δὲν τηρεῖται οὔτε ἡ μία, οὔτε ἡ ἄλλη.

§49Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Θὰ ἤθελον, κύριε ὑπουργέ, νὰ προσέξητε αὐτὴν τὴν τροπολογίαν.

§50Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Καμβύση, ἐκκλησιαστικῶς δὲν εἶναι Μοναχοί;

§51Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Μάλιστα.

§52Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἐπεκταθῇ καὶ εἰς αὐτοὺς ἡ νομοθεσία περὶ Μοναχῶν. Διότι εἴπατε, ὅτι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα συσσωρεύουν νομίμως, προσθέτω — εἴτε παρανόμως.

§53Α. ΚΑΜΒΥΣΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ εἶπον αὐτό. Αἱ παράγραφοι 3–4 καὶ 5, εἶναι ἄνευ σημασίας καὶ δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἀπασχοληθῶ δι’ αὐτάς. «Συγκαλεῖται εἰς τὰς 25.5.1959 Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας .... (ἀναγινώσκει) ......». Νομίζω, ὅτι εἶναι ὀρθὴ ἡ διάταξις αὐτή, διότι εὑρίσκομαι καὶ ἐγώ, κατὰ ἕνα τρόπον, πλησίον τῶν διαμαχομένων μερίδων καὶ βλέπω ὅτι διατηροῦν τὰς θέσεις των σθεναρῶς. Κατὰ συνέπειαν, αὐτὸ δίδει μίαν διέξοδον καταπραΰνσεων καὶ ἴσως καὶ ὡριμωτέρων σκέψεων, διὰ νὰ ἐπανέλθῃ ἡ πειθαρχία καὶ ἡ σύμπνοια εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας. Κύριοι βουλευταί, ἐνεκρίθη εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν ὁ τρόπος τῆς ζητουμένης εὐρείας ἐξουσιοδοτήσεως, ὅπως διὰ Διαταγμάτων ρυθμισθοῦν αὐτὰ τὰ ἐπίμαχα θέματα. Καὶ ἐλέχθη, τὸ εἶπε καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος κ. Παπανδρέου, ὅτι αὐτὸ ἀποτελεῖ κατὰ ἕνα τρόπον ἀπολύτρωσιν τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ δὲν εἶμαι, παρὰ ὀλίγον καιρὸν εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ γνωρίζω τί ἐγένετο, ἀλλὰ ἐκ τῆς παρακολουθήσεως, τὴν ὁποίαν ἔχω κάμει εἰς τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω διαπιστώσει, ὅτι ὑπάρχει πλήρης σεβασμὸς εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις καὶ εἰς τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει. Οὐδέποτε εἶδον νομοσχέδιον νὰ ζητῇ νὰ ρυθμισθοῦν δι’ ἐξουσιοδοτήσεως, εἴτε περιωρισμένης καὶ καθωρισμένης, εἴτε εὐρείας. Ἐνθυμοῦμαι μόνον, ὅτι διὰ κἄποιον σχέδιον νόμου, περὶ ἰδιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὁ κ. ὑπουργὸς εἶχε ζητήσει διὰ Διατάγματος, ὅπως ρυθμίζωνται ὡρισμένα θέματα καὶ ὅταν ἀνεπτύχθησαν ὡρισμέναι ἀπόψεις, ἠρκέσθη νὰ τὰ διαγράψῃ. Θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο, ὅτι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἠνάγκασαν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ζητήσῃ, ὅπως διὰ Διατάγματος ρυθμίσῃ τὰ ἐπίμαχα θέματα τῆς ἐκκλησίας, δὲν ὑπηγορεύθησαν ἀπὸ ἔλλειψιν σεβασμοῦ πρὸς τὸ Σῶμα, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ ἐπεῖγον καὶ τὴν ἀνάγκην, τὴν προκληθεῖσαν ἀπὸ τὸν σάλον, ὁ ὁποῖος προεκλήθη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἰδιαιτέρως ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς Θρησκευμάτων, θὰ κάμῃ χρῆσιν συνετὴν καὶ μετὰ περισκέψεως πολλῆς τῆς παρεχομένης ἐξουσιοδοτήσεως, εἰς τρόπον, ὥστε, ἐγώ, νὰ μὴ ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν Διαταγμάτων αὐτῶν θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐξύψωσις τῆς Ἐκκλησίας, ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς διοικούσης Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ὡς ἐκ τούτου εἰσηγοῦμαι τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. (Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, τὴν Προεδρικὴν ἕδραν καταλαμβάνει ὁ Αʹ Ἀντιπρόεδρος κ. Β. Βασιλικός).

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Κοθρῆς, ἔχει τὸν λόγον.

§55Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Κύριοι, τὸ παρὸν νομοσχέδιον, εἰσάγεται ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὡς κατεπεῖγον, κατόπιν τῆς ἀποτυχίας τῶν προσπαθειῶν, τὰς ὁποίας κατέβαλεν, ὡς ἐδήλωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ δηλώσεών του, δημοσιευθεισῶν εἰς τὸν τύπον, διὰ νὰ γεφυρώσῃ τὸ χάσμα, τὸ ὁποῖον προεκάλεσεν ἡ δημιουργηθεῖσα ρῆξις ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ρῆξις, ἡ ὁποία, ὡς γνωστόν, προεκάλεσε βαθυτάτην θλῖψιν εἰς ὁλόκληρον τὸν ὀρθόδοξον κόσμον. Τοῦτο δὲ καὶ διότι διεπιστώθη, ὅτι ἡ ρῆξις αὐτὴ δὲν ὠφείλετο εἰς διαφωνίας ἐπὶ δογματικῶν ἢ ἐπὶ πνευματικῶν ζητημάτων, ἀλλά, ὅπως οἱ ἴδιοι, οἱ μετασχόντες τῆς Συνόδου ὡμολόγησαν καὶ αὐτὸς ὁ προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας διὰ δηλώσεών του ἐδήλωσεν, ἡ ρῆξις ὠφείλετο εἰς ἀντιθέσεις προσωπικὰς καὶ εἰς ἐπιδιώξεις προσωπικῶν ἱκανοποιήσεων.

§56Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό;

§57Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Αἱ δηλώσεις τοῦ προκαθημένου εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσιεύθησαν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, περιλαμβάνουν τὴν περικοπὴν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἀνέφερον προηγουμένως.

§58Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Αὐτὸ ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἡ ἄποψις τοῦ προκαθημένου, ἀλλὰ κατὰ τί αὐτὸ βεβαιοῖ, ὅτι αὐτὸ ἦτο καὶ ἡ οὐσία τῆς ρήξεως;

§59Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό.

§60Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Εἴπατε ὅλοι. Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος δὲν εἶναι ὅλοι.

§61Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι βεβαιοῖ, λέγω, ὅτι ἐνεφανίσθη αὐτὴ ἡ ρῆξις ἐνώπιον τῆς ὀρθοδόξου κοινῆς γνώμης, ὡς ρῆξις προερχομένη οὐχὶ ἀπὸ διαφωνίας εἰς πνευματικὰ ἢ δογματικὰ ζητήματα, ἀλλὰ ἀπὸ διαφωνίας, ὀφειλομένας εἰς προσωπικὰς ἀντιθέσεις.

§62Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἄλλο τὸ ἐνεφανίσθη καὶ ἄλλο τὸ εἶπε.

§63Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Καὶ ἡμεῖς φυσικά, οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦμεν διὰ τοῦ τύπου καὶ ἐκ τῶν ἀνακοινώσεων τῶν ἐκπροσώπων τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τὰ γεγονότα, καὶ ὁλόκληρος ὁ ὀρθόδοξος κόσμος, ὁ ὁποῖος μὲ συγκίνησιν τὰ παρηκολούθησεν, εἶναι φυσικὸν νὰ ἐσχημάτισε τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι αὐτὸ εἶναι ἡ πραγματικὴ ἀφορμὴ τῶν διαφωνιῶν, αἱ ὁποῖαι κατέληξαν εἰς τὴν ρῆξιν, διὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισε νὰ εἰσαγάγῃ κατεπειγόντως τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Ὀφείλομεν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ὅτι εἶχεν ὑποχρέωσιν ἡ Κυβέρνησις, διερμηνεύουσα τὸ κοινὸν αἴσθημα, νὰ καταβάλῃ κᾶθε προσπάθειαν διὰ τὴν γεφύρωσιν τοῦ χάσματος καὶ κατ’ ἀκολουθίαν, κατ’ ἀρχήν, ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ εἴμεθα συμπαραστάται κᾶθε προσπαθείας, ἡ ὁποία πράγματι ἀποβλέπει εἰς αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Κυβέρνησις, παρὰ τὴν ἐκδηλωθεῖσαν πράγματι ἀντίδρασίν της—ἀπεδείχθη ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι δὲν ἦτο προητοιμασμένη, ὡς ὤφειλε, νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ἐκδηλωθεῖσαν κρίσιν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, κρίσιν τῆς ὁποίας ἡ ἐκδήλωσις μὲν εἶναι πρόσφατος, ἀλλὰ τὰ αἴτια εἶναι παλαιά, καὶ αἱ ἀφορμαὶ ἐκυοφοροῦντο ἀπὸ πολλῶν μηνῶν, γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἐγνώριζεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ δι’ αὐτὸ εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ τὸ προλάβῃ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας, πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους. Διότι, κύριοι συνάδελφοι, ἐνθυμεῖσθε τὸ μήνυμα, τὸ ὁποῖον ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἑλλάδος πρὸ μηνῶν, κατὰ τὸν περασμένον Ὀκτώβριον, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, μᾶς ἀπηύθυνε, μετὰ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν της, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἐδήλου, ὅτι μεταξὺ τῶν θεμάτων τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως τῆς Ἱεραρχίας τῆς Συνόδου ἐκείνης, περιελαμβάνοντο καὶ ὅλα τὰ θέματα, διὰ τὰ ὁποῖα προέκυψαν αἱ μετέπειτα διαφωνίαι, ὅπως τοῦ μεταθετοῦ, τὸ θέμα τῶν ὁρίων τῶν Μητροπόλεων, τῶν προσόντων τῶν Ἀρχιεπισκόπων κλπ. Ἀλλὰ διὰ τὰ θέματα αὐτά, παρ’ ὅλον ὅτι αἱ ἐργασίαι τῆς Συνόδου διήρκεσαν ἐπὶ μῆνας, δὲν τῆς ἀπέμεινεν ὁ ἀναγκαῖος χρόνος διὰ νὰ τὰ συζητήσῃ καὶ διὰ νὰ δώσῃ λύσεις, ὡς εἶχεν ὑποχρέωσιν. Τί ἐσήμαινεν αὐτό; Σημαίνει, ὅτι αἱ λύσεις, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε νὰ δοθοῦν εἰς τὰ προβλήματα αὐτά, δὲν ἱκανοποίουν μεγάλον ἀριθμὸν ἐκ τῶν μελῶν τῆς Ἱεραρχίας, καὶ ἦτο φυσικὸν νὰ δημιουργηθοῦν προϋποθέσεις, αἱ ὁποῖαι νὰ προκαλέσουν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναβολῆς λήψεως ἀποφάσεων. Μὲ ὅλον τὸν σεβασμόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν καὶ ἔχομεν καὶ πρὸς τὸν προκαθήμενον τῆς Ἐκκλησίας καὶ πρὸς ὅλα τὰ μέλη τῆς Ἱεραρχίας καὶ ὅλους τοὺς διακεκριμένους Ἱεράρχας, οἱ ὁποῖοι τὴν ἀποτελοῦν, ἐκφράζομεν τὴν λύπην μας, διότι εἰς στιγμὰς ἠθικῆς κρίσεως, τὴν ὁποίαν διερχόμεθα, εἰς στιγμὰς κρισίμους διὰ τὸ Ἔθνος καὶ κατὰ τὰς ὁποίας ἀποβλέπομεν ὅλοι εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, εἰς τὸν πνευματικὸν ἡγέτην, ὁ ὁποῖος θὰ ἔπρεπε νὰ εἶχεν ἀντιμετωπίσει ὅλα του τὰ προβλήματα, ὥστε ἀπερίσπαστος καὶ ἐλεύθερος νὰ εἶναι ἐπὶ κεφαλῆς μιᾶς πνευματικῆς ἀναγεννήσεως τοῦ τόπου, τὴν περίοδον αὐτὴν διαπιστώνεται, ὅτι μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς ἡγεσίας τῆς Ἐκκλησίας ἐνεφιλοχώρησαν ἔριδες καὶ διαφοραὶ διὰ προσωπικὰ θέματα, τὰ ὁποῖα εἶναι φυσικὸν νὰ τὴν ἐμποδίσουν ἀπὸ τοῦ νὰ ἀναλάβῃ ἕνα μεγαλύτερον καὶ πλέον ἐθνικὸν ἔργον διὰ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ διὰ τὴν Χώραν. Ἡ Κυβέρνησις εὑρέθη ἀπροετοίμαστος εἰς τὴν κρίσιν αὐτήν, παρ’ ὅλον ὅτι ἐγνώρισε πῶς εἶχον τὰ πράγματα καὶ αὐτὸ κυρίως εἶναι ἕνα θέμα, διὰ τὸ ὁποῖον τὴν ἐπικρίνομεν. Καὶ ἀπόδειξις, ὅτι εὑρέθη ἀπροετοίμαστος, εἶναι αἱ ἐπανειλημμέναι οὐσιαστικαὶ τροποποιήσεις τοῦ ἀρχικοῦ νομοσχεδίου. Διότι τὴν πρώτην ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεφάσισε νὰ ἐπέμβῃ, παρὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν θὰ ἐπέμβῃ, καταθέτει τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον συνεζητήθη εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν ἐπὶ τῆς Παιδείας Ἐπιτροπὴν καὶ ὡς γνωρίζετε, ἀπετέλει μίαν ἀποφασιστικὴν ἐπέμβασιν εἰς τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας. Μετέβαλε τὴν Ἐκκλησίαν ἀπὸ ἀνεξάρτητον εἰς ὑποτελῆ εἰς τὴν Πολιτείαν. Βεβαίως περιελάμβανε τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ καὶ διάταξιν περὶ καταργήσεως τοῦ μεταθετοῦ, διάταξις ἡ ὁποία ἀποτελεῖ κοινὸν σημεῖον συμφωνίας ὅλων τῶν παραγόντων τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν ἁρμοδίων ὀργάνων τῆς Πολιτείας. Ἀλλὰ πέραν αὐτοῦ, τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο περιελάμβανε διάταξιν καταφώρως ἀντισυνταγματικήν, καταλύουσαν τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἡ ὁποία δικαίως προεκάλεσε τὴν ἐξέγερσιν τῶν ἐκπροσώπων της. Ἀλλὰ ἡ Κυβέρνησις, μελετήσασα μετὰ μεγάλης προσοχῆς τὰ γεγονότα καὶ ἀφοῦ προέβη εἰς συνεννοήσεις συνέταξε νέον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον σήμερον εἰσηγεῖται καὶ τὸ ὁποῖον πράγματι εἶναι βελτιωμένον... Ὀφείλω νὰ ἀναγνωρίσω, ὅτι ἡ προσθήκη εἰς τὸ νομοσχέδιον τῆς διατάξεως, ὅτι τὰ Διατάγματα, διὰ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην, θὰ ἐκδοθοῦν μετὰ σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας εἰς τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας —ἡ ὁποία ἐπεβλήθη, ὡς ἡ ἰδία ἡ Κυβέρνησις ὡμολόγησε, λόγῳ τῆς ἀδηρίτου ἀνάγκης νὰ ἀποφευχθῇ ἡ χειροτέρευσις τῆς ρήξεως— ἡ ἐπέμβασις αὐτή, λέγω, ἡ ὁποία ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ κοινὸν αἴσθημα καὶ εἶναι δεδικαιολογημένη, δὲν πρέπει νὰ ἐπεκτείνεται μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ κίνδυνος ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ μετατραπῇ ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ ἀνεξάρτητος εἰς ὑποτελῆ, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ καταργηθῇ τὸ ἰσχῦον εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας δημοκρατικὸν καθεστὼς καὶ ἐκ τρίτου, ὅπερ καὶ τὸ σπουδαιότερον, νὰ καταστῇ δυσχερὴς ἡ συνεργασία τῆς Ἱεραρχίας καὶ τῆς Πολιτείας, ἥτις εἶναι ἀπαραίτητος διὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν προβλημάτων τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἄνευ τῆς ὁποίας ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λύσῃ τὰ προβλήματά της, οὔτε νὰ ἐξυγιανθῇ, ἀλλὰ καὶ ἡ Πολιτεία νὰ καρπωθῇ τὰ ὠφελήματα μιᾶς ὑγιοῦς Ἐκκλησίας. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν, ἐπεβάλλετο ἡ ἐπέμβασις, ἥτις ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ μὴ καταστῇ ἀφορμὴ νὰ εὐρυνθῇ τὸ χάσμα, ἀλλὰ τοὐναντίον νὰ γεφυρωθῇ. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν, συμφωνῶ μὲ τοὺς προλαλήσαντας Ἀρχηγοὺς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν, ὅτι τὸ παρὸν νομοσχέδιον ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ μόνον εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἐδαφίου ἕνα, τοῦ καθιεροῦντος τὸ ἀμετάθετον, γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ κυρίως τὴν πέτραν, ὡς ἐλέχθη, τοῦ σκανδάλου καὶ τὴν κυριωτέραν ἀφορμὴν τῶν ἐρίδων μεταξὺ τῶν Ἱεραρχῶν. Ἐφ’ ὅσον ἐξεδηλώθη διάθεσις πρὸς συνεννόησιν μεταξὺ τῶν ἀντιμαχομένων εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον μερίδων καὶ ἐγένετο συνείδησις εἰς τὴν Ἱεραρχίαν, ὅτι ἡ ρῆξις ἐδημιούργησε δυσφορίαν εἰς τὸν ὀρθόδοξον κόσμον καὶ ζημίαν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Ἐφ’ ὅσον ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ Ἱεραρχία ἐπιδιώκει νὰ ἀρθοῦν αἱ ἀφορμαὶ τῆς ρήξεως καὶ νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἠρεμία εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, ἡ Κυβέρνησις ὀρθῶς καθώρισε τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας, ἀπαραίτητον διὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν Βασ. Διαταγμάτων. Ἐξ ὅλων αὐτῶν φαίνεται, ὅτι ὑπάρχει θέλησις ἑκατέρωθεν, ὥστε νὰ μὴ ἀποβοῦν τὰ δημιουργηθέντα γεγονότα πρὸς βλάβην τῆς Ἐκκλησίας. Ὅλα αὐτὰ συνηγοροῦν ὑπὲρ τῆς προτάσεώς μας, ὅπως τὸ νομοσχέδιον περιορισθῇ εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 1 ἐδάφ. 1 καὶ αἱ ἑπόμεναι διατάξεις, δηλαδὴ ἐκεῖναι, διὰ τῶν ὁποίων καθιεροῦται ἡ διὰ Διαταγμάτων ρύθμισις τοῦ συνόλου σχεδὸν τῶν θεμάτων, τῶν ἐνδιαφερόντων τὴν Ἐκκλησίαν, νὰ διαγραφοῦν. Οὔτε ἡ διάταξις περὶ ἀναστολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, περὶ τῆς ὁποίας θὰ σᾶς ὁμιλήσω κατωτέρω λεπτομερέστερον, πρέπει νὰ διατηρηθῇ καὶ τοῦτο, διὰ νὰ εὐρυνθῇ, ἢ ἔστω διατηρηθῇ, τὸ χάσμα εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, ὅπως κινδυνεύει μὲ τὰς διατάξεις αὐτάς, ἔστω καὶ ἂν παραμείνῃ ἡ διάταξις περὶ «συμφώνου γνώμης» τῆς Ἱεραρχίας. Ἀλλά ἀνεξαρτήτως τοῦ χάσματος μεταξὺ Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας, καὶ γενικώτεροι λόγοι σκοπιμότητος, διὰ τὴν προστασίαν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν καὶ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν διὰ τὰς εἰς ἄλλας χώρας Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας, ἐπιβάλλουν νὰ ἔχωμεν ἐπιφυλάξεις διὰ τὰς διατάξεις αὐτὰς καὶ ἐπιμένομεν εἰς τὴν ἄποψιν, ὅτι μόνον διὰ συνεννοήσεων μὲ τὴν Ἐκκλησίαν δέον νὰ λύσωμεν τὰ προβλήματά της, δεδομένου, ἄλλως τε, ὅτι ἐδηλώθη καὶ ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ὅτι ἡ ἁρμοδία διὰ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας Ἐπιτροπὴ τῶν Ἱεραρχῶν, ἔχει ἤδη ἀποπερατώσει τὸ ἔργον της καὶ εἶναι ἕτοιμον διὰ νὰ ὑποβληθῇ τὸ πόρισμά της εἰς τὴν Ἱεραρχίαν, διὰ νὰ καταρτίσῃ τὸ σχέδιον νόμου τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, ὁ ὁποῖος λύει τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας καὶ κατ’ ἀκολουθίαν δύναται νὰ κατατεθῇ συντόμως εἰς τὴν Βουλήν, διὰ νὰ ψηφισθῇ, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐπιμείνῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἔκδοσιν Β. Διαταγμάτων. Ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν περιωρίζετο εἰς τὸ ἄρθρον 1 καὶ ἡ συζήτησις θὰ ἦτο συντομωτέρα καὶ ἡ λύσις θὰ ἦτο περισσότερον συμπαθὴς πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν οὐσίαν, θὰ διηυκόλυνε περισσότερον τὴν γεφύρωσιν τοῦ χάσματος ἡ λύσις ἐκείνη, καὶ θὰ ἦτο ἡ Πολιτεία πλέον συνεπὴς πρὸς τὴν μέχρι σήμερον ἐκκλησιαστικὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ὑφισταμένην εἰς τὴν Ἐκκλησίαν κατάστασιν. Διότι, κύριοι συνάδελφοι, δὲν εἶναι μόνον διὰ τὴν Ἐκκλησίαν μας ἡ ζημία ἐκ τῆς καθιερώσεως ἑνὸς προηγουμένου εἰς τὰ ἐκκλησιαστικὰ πράγματα ἐπεμβάσεως. Γνωρίζετε ὅλοι, ὅτι καὶ εἰς ἄλλας χώρας ὑπάρχουν ὀρθόδοξοι Ἐκκλησίαι, αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἀνάγκην παροχῆς βοηθείας καὶ προστασίας, δεδομένου ὅτι λειτουργοῦν ὑπὸ δυσμενεστέρας περιστάσεις. Καὶ εἰς τὰς χώρας αὐτὰς ἀντιμετωπίζονται, ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τῆς Ἐκκλησίας, δυσχερεῖς συνθῆκαι. Δὲν πρέπει νὰ δώσωμεν τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι δικαιοῦται μία Κυβέρνησις νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὰ ζητήματα τῆς Ἐκκλησίας ἄνευ ἀποχρῶντος λόγου, δικαιολογοῦντος μίαν τοιαύτην σοβαρὰν ἐπέμβασιν. Νομίζω, λοιπόν, ὅτι καὶ ἀπὸ τῆς πλευρᾶς αὐτῆς, ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ προσέξῃ τὸ θέμα. Δὲν νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ πράγματι νὰ ζημιώσῃ τὴν ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Δὲν ἀποδέχομαι, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς, θέλει νὰ δημιουργήσῃ προϋποθέσεις, διὰ νὰ ζημιωθῇ ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τῶν ἄλλων χωρῶν, ἀλλὰ εἶναι γεγονός, ὅτι ἡ πολιτική της νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου αὐτοῦ ὡς ἔχει, πλὴν τοῦ ἐδαφίου 1, θὰ δημιουργήσῃ συνθήκας, αἱ ὁποῖαι θὰ προκαλέσουν τοιαύτην ἐκμετάλλευσιν.

§64Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Ποῖον σημεῖον, θὰ κάμῃ αὐτὴν τὴν ἐντύπωσιν;

§65Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Τὸ ὅτι ἡ Πολιτεία εἰς τὴν Ἑλλάδα, κατὰ τρόπον ἀντισυνταγματικόν, διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων, ρυθμίζει τὰ σοβαρώτερα θέματα τῆς Ἐκκλησίας, χωρὶς τὴν γνώμην της καὶ τὴν γνώμην τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Ἡ σοβαρωτέρα διάταξις, διὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὁμιλήσω τώρα ἀμέσως καὶ ἡ ὁποία εἶναι σαφῶς ἀντισυνταγματική, εἶναι ἡ διάταξις, διὰ τῆς ὁποίας ἀναβάλλονται αἱ ἐργασίαι τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ὅσον καὶ ἂν φαίνεται ἁπλῆ ἡ διάταξις αὐτή, θὰ δημιουργήσῃ πολλὰ θέματα, εἶναι δὲ σαφῶς ἀντισυνταγματική. Εἰς τὸ ἀρχικὸν νομοσχέδιον, εἴχατε διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναβάλῃ ἑκάστοτε τὰς ἐργασίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Αὐτὴ ἡ διάταξις, ἔδιδε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀσκῇ διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, κατὰ παράβασιν τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ρητῶς ἀναφέρει, ὅτι ἡ Ἐκκλησία διοικεῖται ἀπὸ Ἱερὰν Σύνοδον Ἱεραρχῶν. Εἰς τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, βελτιώνετε τὴν διάταξιν αὐτήν, ἀλλὰ καταργεῖτε κατ’ οὐσίαν τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, διότι τί ἄλλο ἢ κατάργησιν τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας ἀποτελεῖ ἡ διάταξις, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἀναστέλῃ τὰς ἐργασίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου δι’ ἕνα Αʹ χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ παύσῃ διοικουμένη ἡ Ἐκκλησία, ἐφ’ ὅσον δὲν θὰ ἔχῃ Ἱερὰν Σύνοδον διοικοῦσαν αὐτήν. Αὐτὸ ἀποτελεῖ μίαν κατάφωρον ἐπέμβασιν εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἕνα γεγονός, τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ ἀφορμὴν καὶ δι’ ἐπεμβάσεις εἰς τὰς Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας ἄλλων χωρῶν, διὰ τὰς ὁποίας δὲν θὰ ἠμποροῦμεν κατόπιν νὰ διαμαρτυρηθῶμεν. Εἰς τὴν Ἑλλάδα φυσικά, ἡ ἐπέμβασις αὐτή, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως, ὀφείλεται εἰς ἀγαθὰ αἴτια, ἀλλὰ εἰς ἄλλας χώρας, ἀσφαλῶς θὰ ὀφείλεται εἰς πρόθεσιν δημιουργίας δυσχερῶν συνθηκῶν διὰ τὴν λειτουργίαν τῶν ἐκεῖ ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.

§66Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Ἡ παράτασις τῆς ἀνωμαλίας, ποὺ προέκυψεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, δὲν συγκρίνεται μὲ οἱανδήποτε ἄλλην ζημίαν διὰ τὴν Ἐκκλησίαν. Εἶναι τόσον μεγάλη ἡ ἀνωμαλία, ὥστε δὲν συγκρίνεται μὲ οἱανδήποτε ἄλλην.

§67Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Κύριε ὑπουργέ, ἐγὼ ἀνεγνώρισα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπέμβῃ καὶ ἐδικαιολόγησα πλήρως τὴν ἐνέργειάν της. Ἀλλὰ ἡ ἐπέμβασις αὐτὴ εἴπομεν, ὅτι πρέπει, διὰ νὰ εἶναι ἐπιτυχὴς καὶ διὰ νὰ γεφυρώσῃ τὸ χάσμα, ἀντὶ νὰ τὸ εὐρύνῃ, νὰ γίνῃ μετὰ προσοχῆς καὶ μέχρι τοῦ ἀπαραιτήτου σημείου. Τὸ ἀπαραίτητον σημεῖον, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἦτο νὰ περιορισθῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ψήφισιν τῆς παραγράφου 1 τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον καθιερώνει τὸ ἀμετάθετον. Ὅλαι αἱ ὑπόλοιποι διατάξεις περιττεύουν. Ἔπειτα, μάλιστα, ἀπὸ τὴν δημιουργίαν τῶν νεωτέρων συνθηκῶν, αἱ ὁποῖαι δίδουν τὴν ἐντύπωσιν μιᾶς ὑφέσεως εἰς τὴν ρῆξιν τῶν Ἱεραρχῶν, νομίζω, ὅτι σᾶς δίδεται τὸ δικαίωμα νὰ μὴ ἐπιμείνητε εἰς τὴν ψήφισίν των. Κύριοι βουλευταί, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν θὰ ἐξετάσωμεν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον κατετέθη σήμερον τροποποιημένον ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας. Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ περιλαμβάνει διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας, εἰς τὴν παράγραφον 2, δύναται ἡ Κυβέρνησις, διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων, νὰ ρυθμίσῃ ὅλα τὰ θέματα καὶ τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε, εἰς τὸ σημεῖον αὐτό, νὰ ὑποβάλω μίαν ἐρώτησιν εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας. Ἡ Κυβέρνησις σκέπτεται διὰ τῶν Διαταγμάτων αὐτῶν νὰ ὁλοκληρώσῃ ὅλα τὰ θέματα, μὲ τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ γίνῃ ἡ τροποποίησις τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας καὶ κατ’ ἀκολουθίαν νὰ συντάξῃ καὶ νὰ θέσῃ εἰς ἰσχὺν ἕνα ὁλοκληρωμένον Καταστατικὸν Χάρτην ἢ ἡ Κυβέρνησις σκέπτεται ἁπλῶς καὶ μόνον νὰ ἐπιλύσῃ τὰ προβλήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπετέλεσαν τὴν ἀφορμὴν τῆς ρήξεως καὶ νὰ ἐπιφυλαχθῇ ἀργότερον νὰ προσκομίσῃ ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας νέον ὡλοκληρωμένον σχέδιον, βάσει τοῦ πορίσματος τῆς ἐκ Μητροπολιτῶν Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία, ὡς ἐλέχθη, συνεκροτήθη κατόπιν ἀποφάσεως τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ ἀφοῦ ἐμελέτησε τὰ θέματα ὑπέβαλε, ὡς ἐλέχθη ἤδη, τὰ πορίσματά της εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Ἐάν, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Κυβέρνησις περιορισθῇ εἰς ὡρισμένα βασικὰ θέματα, τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν γνώμην της, ἀπὸ τὰς πληροφορίας ποὺ ἔχει ὡς ἐποπτεύουσα τὰ τῆς Ἐκκλησίας, ἀπετέλεσαν τὴν ἀφορμὴν τῆς ρήξεως, βεβαίως εἴμεθα σύμφωνοι καὶ ὑπάρχει δικαιολογία. Ἐάν, ὅμως, ἡ Κυβέρνησις ἐπιδιώκῃ διὰ τῶν Βασιλικῶν Διαταγμάτων νὰ ὁλοκληρώσῃ τὸ ἔργον τῆς ἀνασυντάξεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας, ἐρήμην τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, νομίζω, ὅτι διαπράττει τεράστιον σφάλμα τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι πρὸς βλάβην ὅλων τῶν παραγόντων, τῶν ἐνδιαφερομένων διὰ τὴν καλὴν λειτουργίαν τῆς Ἐκκλησίας καὶ διὰ τὴν ἐξυγίανσιν αὐτῆς. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ποτέ, ἕνα ἔργον τοιαύτης σοβαρότητος, ὅπως τὸ Σύνταγμα τῆς Ἐκκλησίας, νὰ εἶναι τελειότερον, συντασσόμενον ἀπὸ τὰς ἁρμοδίας κρατικὰς ὑπηρεσίας καὶ ἔστω καὶ ἐν συνεργασίᾳ μὲ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον, παρὰ ὅταν ὑποστῇ τὸν ἔλεγχον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Διότι ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς ἐκπροσωποῦνται ὅλαι αἱ τάσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐδῶ μόνον, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθοῦν ὅσα πρέπει καὶ νὰ κριθοῦν, ὅπως πρέπει, ἔργα τοιαύτης σοβαρότητος, ὡς ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας. Δὲν εἶναι ἀντικείμενον ἰδιαιτέρου κουβεντολογήματος ἕνα τοιοῦτον ἔργον, μεταξὺ τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἢ μεταξὺ τῶν ἱεραρχῶν, τῶν προσκειμένων εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἢ τῶν φίλα διατελούντων πρὸς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας. Δὲν εἶναι ὁ Καταστατικὸς Χάρτης θέμα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ μόνον τοὺς Ἱεράρχας, οὔτε θέμα, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ μόνον τὴν Ἐκκλησίαν. Ἀφορᾷ ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, Ἐκκλησίαν καὶ Πολιτείαν ὡς σύνολον, καὶ ὅλοι ἔχομεν συμφέρον ὁ Καταστατικὸς αὐτὸς Χάρτης, ὁ ὁποῖος θὰ γίνῃ ὕστερα ἀπὸ τόσους ἀγῶνας, νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Ἔθνους καὶ νὰ εἶναι προσηρμοσμένος πρὸς τὴν σημερινὴν ἐθνικὴν καὶ πολιτικὴν πραγματικότητα, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ παρακολουθήσωμεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐπιβιώσωμεν καὶ ὡς Ἔθνος καὶ ὡς Ἐκκλησία. Δὲν εἶναι, λοιπόν, δυνατόν, κύριε ὑπουργὲ ἐπὶ τῆς Παιδείας, εἰς τὸν ὁποῖον ἀναγνωρίζω ἀπόλυτον καλὴν πίστιν καὶ ἀπόλυτον καλὴν πρόθεσιν, δὲν εἶναι δυνατόν, λέγω, νὰ ἀπαντᾶτε ἀπὸ τοῦ ἑδωλίου σας, ὅτι θὰ κάμητε ὑποχωρήσεις πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ θὰ κάμῃ ὑποχωρήσεις ἡ Ἐκκλησία πρὸς ὑμᾶς καὶ θὰ συνταχθῇ ἕνας Καταστατικὸς Χάρτης, χωρὶς νὰ γίνῃ συζήτησις καὶ ἔλεγχος. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπατε προηγουμένως, ἀπαντῶντες εἰς τὸν κ. Παπανδρέου, δὲν εἶναι ἀπάντησις, ἡ ὁποία εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ ἀπὸ τὸν ὑπουργὸν τῆς Παιδείας μιᾶς Χώρας, ἡ ὁποία θὰ ἐπιβιώσῃ μόνον ἂν ἐπιτύχῃ τὴν ἠθικὴν καὶ πολιτικὴν ἐξυγίανσίν της.

§68Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Εἴπατε, ὅτι θὰ γίνουν συμβιβασμοὶ ἐπὶ τῶν θεμάτων ἠθικῆς τάξεως, μεταξὺ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας;

§69Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Εἶπον, ὅτι τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας, δὲν εἶναι ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας συζητήσεως μεταξὺ Ὑπουργείου καὶ Ἐκκλησίας, ἀλλὰ ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους. Μόνον ἐδῶ μέσα, ποὺ ἐκπροσωποῦνται ὅλαι αἱ τάσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῇ ἕνα τόσον σοβαρὸν νομοσχέδιον, τῆς Κυβερνήσεως, φυσικά, δυναμένης νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἄποψίν της ἐκείνην, τὴν ὁποίαν πιστεύει ὡς ὀρθὴν καὶ ἠμπορεῖ νὰ τὴν ἐπιβάλῃ, ἐφ’ ὅσον ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης διατηρεῖ τὴν κοινοβουλευτικὴν πλειοψηφίαν. Κύριοι συνάδελφοι, ὅπως εἶπον, λοιπόν, τὸ νομοσχέδιον φαίνεται ἐκ τῆς διατυπώσεώς του, ὅτι ἐξετάζει τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας ὡς ἁπλᾶ προβλήματα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τόσον ἁπλοῦν τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον ρυθμίζεται μὲ τὸ προτεινόμενον νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον λέγει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ λάβῃ τὴν γνώμην τῆς Ἱεραρχίας, θὰ ἐκδώσῃ τὰ Βασιλικὰ Διατάγματα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ λύσῃ τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας. Προκειμένου, ὅμως, περὶ ἐκκλησιαστικῶν προβλημάτων, δὲν εἶναι ἁπλοῦν τὸ θέμα. Καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἁπλοῦν, τὸ λέγουν ὅλοι οἱ μεγάλοι συνταγματολόγοι, οἱ ὁποῖοι ἠσχολήθησαν μὲ τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὅλοι οἱ συγγραφεῖς, οἱ ὁποῖοι ἀνέκαθεν εἶχον ἀσχοληθῆ μὲ παρόμοια θέματα καὶ οἱ ὁποῖοι εἶχον τὸ δικαίωμα, λόγῳ τοῦ ἐπιστημονικοῦ των κύρους, νὰ ἀποφαίνωνται ἐπὶ τῶν θεμάτων αὐτῶν αὐθεντικά. Ἄς ἐξετάσωμεν, πρῶτον, ὑπὸ ποῖον νομικὸν καθεστώς, τελεῖ σήμερον ἡ Ἐκκλησία εἰς τὴν χώραν μας καὶ ἂν βάσει αὐτοῦ δύνανται νὰ ψηφίζωνται νομοσχέδια, λύοντα τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως εἶναι τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Εἶναι γεγονός, ὅτι εἰς τὴν χώραν μας ἰσχύει τὸ καθεστὼς τῆς νόμῳ κρατούσης Πολιτείας, ὅσον ἀφορᾶ τὰ ἐκκλησιαστικὰ θέματα. Δηλαδή, ἡ Πολιτεία, διὰ τῶν κανόνων τοὺς ὁποίους θέτει, ρυθμίζει τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν σημαίνει, ὅτι ἡ Πολιτεία ἔχει ἀνεξέλεγκτον δικαίωμα νὰ θέτῃ οἱουσδήποτε κανόνες ἐκείνη νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ θέτῃ διὰ τὴν λύσιν τῶν θεμάτων τῆς Ἐκκλησίας. Διότι, κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχει ἕνα μέγα θέμα εἰς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὸ μέγα αὐτὸ θέμα εἶναι, ἐὰν ἡ Πολιτεία δύναται νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὴν ρύθμισιν ὅλων τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ρυθμίζουν οἱ ἐκκλησιαστικοὶ κανόνες. Ἐγένετο εὐρυτάτη συζήτησις, κατὰ τὴν ψήφισιν τῶν ἑκάστοτε συνταγμάτων εἰς τὴν χώραν μας καὶ διὰ νὰ μὴ ἀναφερθῶ εἰς τὰς παλαιὰς συζητήσεις, θὰ ἀναφερθῶ εἰς τὴν τελευταίαν συζήτησιν, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ τελευταίου Συντάγματος εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπήν, κατὰ τὴν ὁποίαν συζήτησιν, κύριοι βουλευταί, ὁ ἀείμνηστος συνάδελφος Χρῆστος Θηβαῖος, συζητουμένου τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος, ἐζήτησε νὰ τεθῇ μία διευκρίνισις, ἐὰν ἀφορᾶ ἡ συνταγματικὴ προστασία τοὺς δογματικοὺς κανόνας μόνον, ἢ καὶ τοὺς διοικητικούς, τοὺς ρυθμίζοντας τὰ τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ ὅπως ἐμφαίνεται εἰς τὰ πρακτικά, τὰ ὁποῖα ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου, ὁ Θηβαῖος ὑπεστήριξεν, ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἀμφισβητήσωμεν, ὅτι ἀφορᾶ ἡ προστασία ἡ συνταγματικὴ μόνον τοὺς δογματικοὺς κανόνας καὶ ὄχι διοικητικοὺς κανόνας καὶ ἐζήτησε νὰ τεθῇ συμπληρωματικὴ διασάφησις τοῦ πνεύματος τῆς διατάξεως αὐτῆς. Αὐτὴν τὴν ἄποψιν τοῦ Θηβαίου, ἀντέκρουσαν διακεκριμένοι συνάδελφοι, μετέχοντες εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ κ. Θεμιστοκλῆς Τσάτσος, τοῦ ὁποίου ἡ ἀντίρρησις συνίστατο εἰς τὸ ὅτι, ναὶ μὲν ἔχει ἐπικρατήσει, καὶ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἀπεδέχθη δι’ ἀποφάσεών του, τὴν ἄποψιν, ὅτι ἡ προστασία ἀφορᾶ τοὺς δογματικοὺς καὶ οὐχὶ τοὺς διοικητικοὺς κανόνας. Ἀλλὰ τὸ θέμα ἀνέκαθεν στασιάζεται καὶ ὑπάρχουν διακεκριμένοι συνταγματολόγοι καὶ νομομαθεῖς καὶ ἐκκλησιαστικοὶ συγγραφεῖς, ποὺ ὑπεστήριζαν, ὅτι ἡ προστασία ἡ συνταγματική, ἀφορᾷ καὶ τοὺς διοικητικοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας. Κατ’ ἀκολουθίαν, ἡ νομολογία, ἡ ὁποία μέχρι τῆς στιγμῆς ἔχει ἀκολουθήσει τὴν ἑρμηνείαν αὐτήν, τοῦ ὅτι δηλαδὴ δὲν προστατεύονται συνταγματικῶς οἱ διοικητικοὶ κανόνες, ἀλλὰ μόνον οἱ δογματικοί, εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ καὶ νὰ στραφῇ πρὸς ἄλλην ἑρμηνείαν. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, κατ’ ἀκολουθίαν, νὰ καθιερώσωμεν, διὰ συγκεκριμένης διατάξεως, ὅτι ἡ συνταγματικὴ προστασία ἀφορᾷ μόνον τοὺς δογματικοὺς κανόνας. Καὶ τὸ θέμα, κύριοι συνάδελφοι, ἐτέθη εἰς ψηφοφορίαν καὶ ἀπερρίφθη ἡ πρότασις Θηβαίου καὶ ἐψηφίσθη Τσάτσου. Τί σημαίνει αὐτό, κύριοι; Δὲν θέλω μὲ αὐτὸ νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι σήμερον δὲν εἶναι ἡ ἐπικρατοῦσα ἐν τῇ νομολογίᾳ ἡ ἄποψις, ὅτι οἱ δογματικοὶ κανόνες εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τυγχάνουν τῆς συνταγματικῆς προστασίας. Ὄχι. Ἀλλὰ θέλω, διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ, νὰ ἀποδείξω, πόσον τὸ θέμα εἶναι λεπτόν. Καὶ κατ’ ἀκολουθίαν, ὅτι δὲν πρέπει ἡ Κυβέρνησις, στηριζομένη εἰς τὴν κρατοῦσαν νομολογίαν, νὰ λάβῃ μέτρα διοικητικὰ τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα νὰ λύσουν κατὰ τὴν κρίσιν της καὶ ἄνευ γνώμης τῆς Ἐκκλησίας, τὰ διοικητικοῦ περιεχομένου προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ θέμα εἶναι πολὺ λεπτὸν καὶ ἀντίκειται πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς συνεργασίας Πολιτείας καὶ Ἐκκλησίας, πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας.

§70Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, μίαν διευκρίνισιν. Ὅταν ὁμιλῆτε περὶ ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας, εἶσθε τῆς γνώμης, ὅτι ἡ ἀνεξαρτησία αὐτὴ πρέπει νὰ ἐξικνῆται μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε ἡ Ἐκκλησία, ὡς σύνολον, νὰ κεῖται ἐκτὸς τοῦ γενικοῦ Ὀργανισμοῦ τῆς Πολιτείας;

§71Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Ὄχι.

§72Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄρα, ὑπάγεται καὶ ἡ Ἐκκλησία εἰς τοὺς γενικοὺς κανόνας, τοὺς διέποντας τὴν ὅλην ὀργάνωσιν τῆς Πολιτείας.

§73Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Εἶπον προηγουμένως, ὅτι ἰσχύει παρ’ ἡμῖν τὸ καθεστὼς τῆς νόμῳ κρατούσης Πολιτείας. Κατ’ ἀκολουθίαν, δὲν ἠμπορῶ νὰ ἔχω διάφορον ἄποψιν. Ἀλλ’ ἠθέλησα νὰ διαχωρίσω ἕνα λεπτὸν σημεῖον, ποὺ ὑφίσταται μεταξὺ τοῦ κρατοῦντος νομικοῦ καθεστῶτος, ποὺ δικαιολογεῖ παρέμβασιν τῆς Πολιτείας εἰς διοικητικὰ θέματα, ἡ ὁποία εἶναι συνταγματικὴ καὶ θεωρεῖται νόμιμος, καὶ τῆς σκοπιμότητος, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει εἰς τὴν Πολιτείαν νὰ προσέξῃ, ὥστε διὰ τῶν ἀποφάσεών της νὰ μὴ δημιουργηθοῦν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν συνθῆκαι, δυνάμεναι νὰ προκαλέσουν ἐντὸς αὐτῆς χάσμα καὶ ρῆξιν μεταξὺ Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας.

§74Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Ἐπειδὴ τὸ θέμα εἶναι μέγα, ἔχω νὰ εἴπω τοῦτο, κύριε συνάδελφε. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος, παρέχει προστασίαν ὡς πρὸς τὸ αὐτοκέφαλον τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὁρίζει τὸν τρόπον διοικήσεως αὐτῆς. Ἀλλὰ ἔχουν κριθῆ καὶ ἔχουν λυθῆ τὰ θέματα αὐτά. Ἔχει κριθῆ, πρῶτον, ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ δὲν εἶναι θεμελιώδης καὶ ἑπομένως ὑπάγεται εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ἄρθρου 108 τοῦ Συντάγματος. Δεύτερον, ὡς πρὸς τοὺς κανόνας, εἶναι ἰσχυροὶ καὶ ἔγκυροι καὶ τυγχάνουν καὶ συνταγματικῆς προστασίας, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀντίκεινται εἰς τοὺς κανόνας τῆς Πολιτείας. Παράδειγμα οἱ κανόνες, οἱ ὁποῖοι δίδουν ποινικὴν δικαιοδοσίαν εἰς τοὺς Ἱεράρχας, ἀντίκεινται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, περὶ δικαστικῆς ἐξουσίας.

§75Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Σύνταγμα διὰ τοῦ ἄρθρου 2 ἀποσαφηνίζει καὶ λέγει, ὅτι οἱ λειτουργοὶ ὅλων τῶν ἀνεγνωρισμένων θρησκειῶν ὑπόκεινται εἰς τὴν ἰδίαν μεταχείρισιν εἰς τὴν ὁποίαν ὑπόκεινται καὶ οἱ λειτουργοὶ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας.

§76Β. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ θέμα τὸ συνταγματικόν, κ. συνάδελφε, ἔχει τοποθετηθῆ σαφῶς. Πρῶτον, νομολογιακῶς ἔχει κριθῆ, ὅτι ἡ προστασία ἐξικνεῖται μέχρι τῶν δογμάτων τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὄχι τῶν διοικητικῶν κανόνων τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ Σαρίπολος ἔχει ἀντίθετον γνώμην καὶ ὑποστηρίζει, ὅτι ἡ προστασία ἐξικνεῖται καὶ εἰς τοὺς διοικητικοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας. Ἄλλοι νομομαθεῖς ὑποστηρίζουν, ὅτι δὲν προστατεύονται οἱ διοικητικοὶ κανόνες.

§77Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ δὲν διαφωνῶ, κ. συνάδελφε. Ἐγὼ τὸ ὑπεστήριξα πρῶτος.

§78Β. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Πάντως, ὑπὸ οἱασδήποτε συνθήκας ὑπάρχει ἕνας κανών, ὁ ὁποῖος ἀνάγεται εἰς τὴν διοίκησιν καὶ ὁ ὁποῖος παραβιάζεται διὰ τοῦ συγκεκριμένου νομοθετήματος. Δηλαδή, καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουν, ὅτι προστατεύονται οἱ διοικητικοὶ κανόνες δὲν φθάνουν μέχρι τοῦ σημείου νὰ λέγουν, ὅτι ἀπαγορεύεται εἰς τὴν Πολιτείαν νὰ παρεμβαίνῃ.

§79Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Εἶπον προηγουμένως, ὅτι ἡ νομολογία καὶ ἡ πλειοψηφία τοῦ νομικοῦ κόσμου εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, ὅτι ἡ συνταγματικὴ προστασία ἀφορᾷ τοὺς δογματικοὺς κανόνας καὶ ὄχι τοὺς διοικητικούς. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ σωρεία ἄλλων παραγόντων ἐκκλησιαστικῶν, καὶ διασήμων συγγραφέων, οἱ ὁποῖοι σαφῶς ἀντιτίθενται πρὸς τὴν ἄποψιν αὐτήν. Αἱ ἀπόψεις ἀναφέρονται εἰς τὸ Συνταγματικὸν Δίκαιον τοῦ Σβώλου ὡς ἀπόψεις μειοψηφίας. Ἐπίσης σωρείαν νομομαθῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων, ὄχι μόνον συγχρόνων, ἀλλὰ καὶ τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς, ἐξετάζοντες τὸ ζήτημα ἐὰν οἱ αὐτοκρατορικοὶ νόμοι τοῦ Βυζαντίου ἔχουν μεγαλυτέραν ἰσχύν, ἀπὸ τοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας, ἀπεφάνθησαν, ὅτι οἱ κανόνες τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἐπικρατέστεροι. Θέλω νὰ εἴπω, ὅτι τὸ θέμα δὲν εἶναι τόσον ἁπλοῦν καὶ νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι καίτοι ἡ κρατοῦσα νομολογία καὶ ἡ γνώμη τῶν σήμερον ἐκπροσωπούντων τὴν νομικὴν ἐπιστήμην εἰς τὴν Χώραν μας, εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως, ὅτι ὑπάρχει μόνον διὰ τοὺς δογματικοὺς κανόνας ἡ συνταγματικὴ προστασία, τοῦτο δὲν πρέπει νὰ ἀποτελῇ ἐπιχείρημα διὰ τὴν Κυβέρνησιν, ὥστε, ὅπου δὲν ὑπάρχει ἀπόλυτος ἀνάγκη ἐκ τῶν πραγμάτων νὰ ἐπεμβαίνῃ νὰ θεσμοθετῇ κανόνας, οἱ ὁποῖοι νὰ τροποποιοῦν, παρὰ τὴν γνώμην τῆς Ἐκκλησίας καὶ χωρὶς προηγουμένην ἀπόφασιν τῶν ἁρμοδίων ἐκκλησιαστικῶν παραγόντων, διατάξεις κανόνας δικαίου, οἱ ὁποῖοι ρυθμίζουν διοικητικὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ τοῦτο διότι, παρὰ τὴν ἀντισυνταγματικότητα τῶν διατάξεων αὐτῶν, εἶναι δυνατὸν μία ἐκδήλωσις τοιαύτη Κυβερνητική, νὰ δημιουργήσῃ ζητήματα καὶ ἀντιθέσεις, τῶν ὁποίων νὰ ἐπωφεληθοῦν ἐχθροὶ τῆς Ἐκκλησίας, ἔχοντες συμφέρον νὰ προκαλέσουν ἀνωμαλίας καὶ νὰ δημιουργηθοῦν χάσματα, αἱρέσεις κλπ. Παράδειγμα, τὸ ζήτημα τοῦ Ἡμερολογίου, τὸ ὁποῖον ἐπὶ τόσα ἔτη ἐταλάνισε τὴν Χώραν μας, διότι ἡ Κυβέρνησις, ὀρθότατα, βεβαίως, τότε, ἐπέβαλε διὰ πράξεώς της τὸ νέον Ἡμερολόγιον. Καταλήγω σχετικὰ μὲ τὴν διάταξιν τῆς παραγράφου 2, τοῦ ἄρθρου 1 διὰ τῆς ὁποίας ὁρίζεται, ὅτι διὰ Βασ. Διαταγμάτων ἡ Κυβέρνησις θὰ λύῃ ὅλα τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι εἰς τὴν διάταξιν αὐτὴν εἴμεθα ἀντίθετοι καὶ δὲν θὰ τὴν ψηφίσωμεν. Διότι νομίζομεν, ὅτι ἡ ἐπέμβασις τῆς Πολιτείας ἐπεξετάθη πέραν τοῦ δέοντος καὶ ὅτι ὑπάρχει ὁ κίνδυνος νὰ εὐρύνῃ ἀντὶ νὰ γεφυρώσῃ τὸ δημιουργηθὲν χάσμα. Δευτέρα ἀντίρρησις ὑπάρχει ὅσον ἀφορᾷ τὴν διάταξιν τῆς παραγράφου 3, ἡ ὁποία ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἶναι σαφῶς ἀντισυνταγματικὴ διότι διὰ τῆς παραγράφου 3 ἡ Κυβέρνησις θεσμοθετεῖ νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα διὰ Β. Διαταγμάτων νὰ ἀναστέλλῃ τὰς ἐργασίας τῆς Διαρκοῦς Ἱερᾶς Συνόδου, ἡ ὁποία Διαρκὴς Ἱερὰ Σύνοδος διοικεῖ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ εἶναι διὰ τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος κατωχυρωμένη.

§80Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Ἐτροποποιήθη, κ. συνάδελφε.

§81Ε. ΚΟΘΡΗΣ. Διὰ τοῦ Νομοσχεδίου ἡ Κυβέρνησις, ἔχουσα τὸ δικαίωμα νὰ ἀναστέλλῃ τὰς ἐργασίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καταργεῖ τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας διὰ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἡ ὁποία εἶναι κατωχυρωμένη διὰ τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅπως εἶπον καὶ προηγουμένως, αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελέσῃ ἕνα κακὸν προηγούμενον, τὸ ὁποῖον νὰ ἔχῃ ἐπιζημίους συνεπείας καὶ διὰ τὰς Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας ἄλλων Χωρῶν. Πέραν, ὅμως, τῶν διατάξεων αὐτῶν, κύριοι συνάδελφοι, ὅπως ἐν ἀρχῇ εἶπον, ἔχομεν τὴν διάταξιν τοῦ ἐδαφίου 1, διὰ τὴν καθιέρωσιν τοῦ ἀμεταθέτου, διὰ τὴν ὁποίαν εἴμεθα ἀπολύτως σύμφωνοι. Βεβαίως, θὰ εἴμεθα περισσότερον ἱκανοποιημένοι, ἐὰν δὲν ἐδημιουργοῦντο αἱ προϋποθέσεις, ὥστε νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ νομοσχέδιον καὶ διὰ τὴν περίπτωσιν αὐτήν. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, τὸ θέμα τὸ ὁποῖον λύεται διὰ τῆς παραγράφου 1 τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι ἕνα θέμα ἐπὶ τοῦ ὁποίου κατ’ ἐξαίρεσιν, ἐπαναλαμβάνω, εἴμεθα ἀπολύτως σύμφωνοι, καὶ ὡς ἐπληροφορήθην, εἶναι σύμφωνοι καὶ ὅλοι οἱ Ἐκκλησιαστικοὶ παράγοντες. Ἀξίζει, ὅμως τὸν κόπον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ διὰ νὰ διαφωτισθῇ ἡ Βουλή, διὰ ποίους λόγους πρέπει νὰ ψηφισθῇ ἡ διάταξις αὐτή. Τὸ ἀμετάθετον, κύριοι συνάδελφοι, τῶν Μητροπολιτῶν, δὲν εἶναι μία ἀρχὴ τὸ πρῶτον ἐμφανιζομένη σήμερον. Εἶναι γεγονός, κύριοι συνάδελφοι, τὸ ἀμετάθετον ἀποτελεῖ ἕνα βασικὸν κανόνα, ὁ ὁποῖος ἴσχυσεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἀπὸ τῶν παλαιοτάτων χρόνων, ἀπὸ τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς καὶ ἐψηφίσθη ἀπὸ Οἰκουμενικὰς Ἱερὰς Συνόδους καὶ ἐφηρμόσθη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἀνέκαθεν. Ὀφείλομεν, ὅμως νὰ ἀποδεχθῶμεν, ὅτι ὑπῆρξαν πάντοτε καὶ ἐξαιρέσεις τοῦ κανόνος αὐτοῦ, ἐξαιρέσεις δικαιολογημέναι, ἐξαιρέσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο μόνον, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἐξυπηρετηθῇ τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ καθεστώς, κατ’ ἀκολουθίαν τοῦ μεταθετοῦ τῶν ἐπισκόπων, τὸ ὁποῖον ἴσχυσεν εἰς τὴν Χώραν μας, δὲν εἶναι καθεστὼς τὸ ὁποῖον ἀντίκειτο εἰς τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κανόνας, ἀλλὰ ἐβασίζετο καὶ αὐτὸ εἰς τοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὁποῖοι ἐψηφίσθησαν ἀπὸ Οἰκουμενικὰς Συνόδους. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον διεπιστώθη, κύριοι, ὅτι σήμερον δὲν ὑφίστανται ἐξαιρετικοὶ λόγοι διατηρήσεώς του καὶ ἐφ’ ὅσον διεπιστώθη, ὅτι ἡ ρῆξις ὀφείλεται εἰς τὸν θεσμὸν αὐτόν, ἡ διάταξις αὐτὴ περὶ τοῦ μεταθετοῦ, νομίζω, ὅτι ὑπάρχει ἕνας πρόσθετος λόγος, ὥστε νὰ καταργηθῇ καὶ νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀπόλυτα ὁ βασικὸς κανὼν τοῦ ἀμεταθέτου τοῦ Ἐπισκόπου. Καὶ χαίρω, διότι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, εἰς τὸ δεύτερον νομοσχέδιον, γενικεύει ἔτι περισσότερον τὴν ἀρχὴν τοῦ ἀμεταθέτου εἰς ὅλας τὰς Μητροπόλεις καὶ ἐξαιρεῖ μόνον τὴν Μητρόπολιν τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τὴν Ἀρχιεπισκοπὴν ὡς ὑπεστήριξε κατὰ τὴν συζήτησιν τὸ ἀρχικὸν νομοσχέδιον εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι ἐξαιροῦνται καὶ ἄλλαι ἐπίσης, Μητροπόλεις τοῦ κανόνος τούτου. Οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι ἀναφέρονται εἰς τὴν Εἰσηγητικὴν Ἔκθεσιν, αἱ αἰτιολογίαι τῆς διατάξεως αὐτῆς εἶναι πράγματι ἐπαρκεῖς καὶ ἀνταποκρίνονται εἰς τοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ, διὰ νὰ τελειώσω τὴν εἰσήγησίν μου ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, ἐπιφυλλασσόμενος κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ ὡρισμένων τροπολογιῶν, νὰ προσθέσω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ προσέξῃ τὰς παρατηρήσεις τὰς ὁποίας ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔκαμε ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὄχι ὡς παρατηρήσεις ἀντιπολιτευτικάς, ἀλλ’ ὡς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι τείνουν νὰ ἐξυπηρετήσουν τὸ Κυβερνητικὸν ἔργον, τὸ ὁποῖον ὡμολογήσαμεν, ὅτι εἶναι καλόπιστον. Δὲν θέλω νὰ τελειώσω προτοῦ ἀπευθύνω μίαν ἔκκλησιν πρὸς τὴν Ἱεραρχίαν τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἡ ρῆξις, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη εἰς τοὺς κόλπους της εἶναι ἡ τελευταία. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἡ ὑπαναχώρησις, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη κατὰ τὰς συζητήσεις μὲ τὴν ὑπεύθυνον Ἱεραρχίαν, ἀποδεικνύει, ὅτι οἱ Ἱεράρχαι, ἀντελήφθησαν τὸν κίνδυνον τὸν Ἐθνικόν, ἀντελήφθησαν τὴν ζημίαν τὴν ἐθνικήν, τὴν ὁποίαν ἐπροκάλεσεν ἡ δημιουργηθεῖσα ρῆξις καὶ κατενόησαν τὰς μελλοντικὰς καὶ διὰ τὴν Ἐκκλησίαν ζημίας, ἐὰν ἐπαναληφθῇ αὕτη. Νομίζω, λοιπόν, ὅτι οἱ σεβαστοὶ Ἱεράρχαι, ἔχουν τὴν ψυχικὴν ἀνωτερότητα καὶ διανοητικὴν ὡριμότητα νὰ θέσουν ἑαυτοὺς ὑπεράνω τῶν μικρῶν ἐπιδιώξεων καὶ φιλοδοξιῶν καὶ νὰ προωθήσουν τὰ ζητήματα τῆς Ἐκκλησίας κατὰ τρόπον θετικώτερον. Διότι εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον, ὅτι διερχόμεθα σήμερον μίαν τεραστίαν ἐθνικὴν καὶ πολιτικὴν κρίσιν, ἡ ὁποία θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς πλήρη ἐθνικὴν διάλυσιν καὶ ἀποσύνθεσιν, ἐὰν ἡ κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας δὲν κατορθώσῃ νὰ ἀρθῇ εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων καὶ νὰ ἀναλάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν καὶ τὴν ἠθικὴν ἐξυγίανσιν τῆς Πολιτείας. (Χειροκροτήματα).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ Κοινωνικοῦ Κόμματος, κ. Σ. Στεφανόπουλος, ἔχει τὸν λόγον.

§83Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταί, μὲ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχε καταθέσει ἡ Κυβέρνησις, ἀναμφιβόλως διέπραττε μίαν ἐπέμβασιν ὠμὴν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Ἐκκλησίας. Διὰ τοῦ δευτέρου ἐπέρχεται μία βελτίωσις καὶ ἕνας ὡρισμένος συγκερασμός. Τὸ πρῶτον, καθιέρωνεν ἀπόλυτον ρυθμιστὴν τῶν ἐκκλησιαστικῶν ὑποθέσεων τὴν πολιτικήν. Τὸ δεύτερον, ὥρισεν ἰσότιμον συμπράττοντα καὶ τὴν Ἐκκλησίαν. Οὐχ ἧττον καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον εἶναι τύποις συνταγματικά. Δὲν ὑπάρχει ἀντισυνταγματικότης κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, οὔτε εἰς τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, οὔτε εἰς τὸ δεύτερον. Διότι, βεβαίως τὸ ἄρθρον 2 τοῦ Συντάγματος, προστατεύει τοὺς κανόνας ἀλλὰ τοὺς κανόνας τοὺς δογματικούς, τοὺς συνδεομένους μὲ τὴν πίστιν καὶ οὐχὶ τοὺς κανόνας τοὺς διοικητικούς. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ἡ Ἐκκλησία τελεῖ ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῆς Πολιτείας. Ἐπὶ πλέον δέ, ὅλα τὰ μεγάλα αὐτῆς ζητήματα, ἐπιλύονται διὰ νόμου καὶ πρὸ παντὸς ὁ Καταστατικὸς της Χάρτης, ὁ ὁποῖος πάντοτε ἔρχεται καὶ πρέπει νὰ ἔρχεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ἐνῷ εὑρισκώμεθα πρὸ ἑνὸς νομοσχεδίου συνταγματικοῦ, διὰ τοῦ νομοσχεδίου, ὅμως, αὐτοῦ, εὑρισκόμεθα ταὐτοχρόνως εἰς ἀντίθεσιν, πρὸς τὸ γενικώτερον πνεῦμα, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὸ Σύνταγμά μας, ἔπρεπε νὰ διέπῃ τὰς σχέσεις τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Ἐκκλησίας. «Νόμῳ κρατοῦσα Ἐκκλησία», αὐτὸ εἶναι κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ σύστημα, αὐτὴ ἡ σχέσις τῆς Ἐκκλησίας μας πρὸς τὴν Πολιτείαν. Καὶ ὅταν λέγῃ «νόμῳ», ὁ νομοθέτης ἐννοεῖ ἀκριβῶς τὸν τυπικὸν νόμον, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔρχεται, συζητεῖται ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ ψηφίζεται ἀπὸ αὐτήν. Δι’ αὐτό, ἔχω τὴν ἀντίληψιν, ὅτι καίτοι τυπικῶς, καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον νομοσχέδιον εἶναι συνταγματικά, οὐχ ἧττον, ὅμως εὑρίσκονται μακρὰν τοῦ πνεύματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε, σύμφωνα μὲ τὸ Σύνταγμα, νὰ διέπῃ τὰς σχέσεις τῆς Πολιτείας μὲ τὴν Ἐκκλησίαν. Δὲν εἶναι δὲ λόγοι συνταγματικότητος, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλουν, ὥστε ἡ Ἐκκλησία νὰ ἔχῃ λόγον ἐπὶ θεμάτων ποὺ ἀφοροῦν τὴν ἐσωτερικήν της ζωήν. Εἶναι λόγοι σκοπιμότητος, λόγοι ἐξασφαλίσεως τῆς γαλήνης καὶ τοῦ κύρους τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ ἐπιβάλλουν ὅμως τὸ προβάδισμα καὶ τὴν πρωτοβουλίαν, προκειμένου περὶ ζητημάτων τὰ ὁποῖα ἀφοροῦν τὴν ἐσωτερικὴν ζωήν της, ἀνήκουν εἰς αὐτήν. Ἀτυχῶς, ἡ Ἐκκλησία, ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, μὲ τὴν ἀναβλητικότητά της, μόνη της ἀπεξενώθη ἀπὸ τὴν πρωτοβουλίαν τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς τῆς ἀναγνωρίζομεν. Οὐχ ἧττον ὅμως, ἐφ’ ὅσον ἐπῆλθεν, ὅπως ἐπληροφορήθημεν, ἐκτὸς ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς μᾶς ἔχει δώσει ἀντιθέτους πληροφορίας, ἕνα εἶδος κατευνασμοῦ ἐσωτερικοῦ καὶ συνεννοήσεως ἐπὶ τῶν θεμάτων ἐκείνων ποὺ ἐπροκάλεσαν, ἐπιφανειακῶς τοὐλάχιστον, διότι νομίζω, ὅτι εἶναι βαθύτερα τὰ αἴτια, τὸν διχασμόν, ἡ Κυβέρνησις, νομίζω δὲν εἶχε κανένα λόγον νὰ ἐπιμείνῃ ἐπὶ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου. Θὰ ἔπρεπεν, εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν, νὰ ἀρκεσθῇ μόνον εἰς τὸ πρῶτον θέμα, εἰς τὸ θέμα τοῦ ἀμεταθέτου τῶν Μητροπολιτῶν καὶ κατόπιν, μετὰ ταῦτα, νὰ φέρῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ νομοθέτημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπέφερε τὴν τροποποίησιν τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας. Εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν ἡμεῖς θὰ ὑπεστηρίζαμεν, ὅτι θὰ ἤρκει ἡ Πολιτεία νὰ ἔχῃ ἁπλῶς τὴν γνώμην τῆς Ἐκκλησίας. Ἐάν, ὅμως, ἡ Κυβέρνησις ἐπιμείνῃ ἐπὶ τῆς διὰ Βασ. Διαταγμάτων τροποποιήσεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἀντιθέτως, θὰ πρέπει νὰ ἐπιμείνωμεν ἐπὶ τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἐκκλησίας. Δὲν πιστεύω, ὅπως ἐβεβαίωσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐὰν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι θὰ ἔχωμεν διαφόρους ἀντιθέσεις καὶ προστριβὰς μὲ τὴν Ἐκκλησίαν. Ἀντιθέτως, πιστεύω, ὅτι ἐκ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ διαλόγου μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Ἐκκλησίας τότε εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ προκύψουν προστριβαί. Ὅταν ἐμφανισθῇ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναπτυχθοῦν ἀπόψεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπιβοηθήσουν τὴν πλευρὰν τῆς Ἐκκλησίας. Ἐφ’ ὅσον, ὅμως, σήμερον, ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένει, ὅπως ὁ διάλογος περιορισθῇ μεταξὺ αὐτῆς καὶ τῆς Ἐκκλησίας, τότε κατ’ ἀνάγκην, ὀφείλομεν νὰ δεχθῶμεν τὸν περιορισμὸν ἢ τὸν αὐτοπεριορισμὸν τὸν ὁποῖον ἔθεσεν ἡ ἰδία ἡ Κυβέρνησις. Δὲν θὰ μείνῃ, οὕτω μὲ τὴν ἐντύπωσιν ἡ Ἐκκλησία, ὅτι ἀφέθη μόνη της ἔναντι τῆς πανισχύρου Πολιτείας, ἀλλὰ τοὐναντίον ὑπάρχει ἡ σύμφωνος γνώμη, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἕνα εἶδος προστασίας καὶ κατοχυρώσεως τῶν δικαιωμάτων της. Αὐτὴν τὴν κατοχύρωσιν, κατὰ τὴν γνώμην μας, θὰ τὴν εἶχεν ἐπίσης ἡ Ἐκκλησία ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ὁ Καταστατικὸς της Χάρτης. Κύριοι βουλευταί, ἐάν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος κ. Παπανδρέου, ἐκηρυσσόμεθα ὑπὲρ τῆς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς συζητήσεως καὶ ἐγκρίσεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι καὶ δι’ ἕνα ἄλλον λόγον. Ὁ λόγος εἶναι, ὅτι ἡ Ἐκκλησία νοσεῖ καὶ νοσεῖ βαρύτατα. Καὶ δὲν εἶναι μόνον ἐκεῖνα τὰ κακά, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης, τὰ ὁποῖα ἔχουν δημιουργήσει σάλον εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Εἶναι καὶ ἄλλα, τὰ ὁποῖα προκαλοῦν τὸν πόνον ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν. Δὲν θέλομεν, ὅπως εἶπον, τὴν ἐπέμβασιν τῆς Πολιτείας, ὄχι διὰ λόγους ἀντισυνταγματικότητος, ἀλλὰ διότι θέλομεν τὸ προβάδισμα καὶ ἡ πρωτοβουλία σχετικῶς μὲ τὴν θρησκείαν τῶν κακῶς κειμένων νὰ προέρχεται ἀπὸ τὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ Ἐκκλησία εἶναι ἕνας Ὀργανισμὸς κατ’ ἐξοχὴν πνευματικός. Καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ἔχῃ ἐλευθερίαν διὰ νὰ ρυθμίζῃ τὰς ὑποθέσεις της. Οὐχ ἧττον, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καθυστερεῖ. Καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ γίνῃ εὐρυτέρα συζήτησις εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν περὶ τοῦ ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κλυδωνίζουν τὸ σκάφος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Δὲν εἶναι μόνον, ὅπως ἐγὼ πιστεύω, δὲν εἶναι μόνον τὸ τελευταῖον θλιβερὸν γεγονός, τοῦ ὁποίου ὅλοι ἐλάβομεν γνῶσιν, διότι ἦλθεν εἰς τὴν δημοσιότητα. Ὑπάρχουν καὶ τόσα ἄλλα κακά, τόσαι ἄλλαι πληγαί, ποὺ καταδεικνύουν πόσον βαθεῖα εἶναι ἡ νόσος ἐκ τῆς ὁποίας πάσχει. Μήπως πρὸ ὀλίγων ἀκόμη ἑβδομάδων δὲν εἴχομεν τὸ περίφημον Συνέδριον τῶν Ἱεροκηρύκων, τὸ ὁποῖον κατέληξεν εἰς ἀνωμαλίας καὶ εἰς ἀσχημίας, διὰ τὰς ὁποίας δὲν κατώρθωσεν ἡ Διοικοῦσα Ἐκκλησία νὰ λάβῃ τὴν ὀρθὴν θέσιν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὰς ἐπιβαλλομένας κυρώσεις; Ἠρκέσθη εἰς τὸν τερματισμὸν τοῦ Συνεδρίου καὶ τοιουτοτρόπως οὐδεὶς ὑπάρχει ὑπεύθυνος δι’ ὅσα ἐγένοντο ἐκεῖ. Θεωρῶ τοῦτο ἀκόμη βαρύτερον σφάλμα, ἀκόμη βαρύτερον παράπτωμα τῆς διοικούσης Ἐκκλησίας, διότι ἀπὸ τὴν τάξιν τῶν συνελθόντων εἰς τὸ Συνέδριον θὰ προέλθῃ ἡ αὐριανὴ ἡγεσία τῆς Ἐκκλησίας. Ὑπάρχουν, λοιπόν, πολλαὶ πληγαί, πολλαὶ ἀσχημίαι, ποὺ μαρτυροῦν, ὅτι τὸ σκάφος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας κλυδωνίζεται. Αὐτὸ τὸ ὁμολογοῦν οἱ πλεῖστοι τῶν ἱεραρχῶν καὶ τὸ διαισθάνεται τὸ ὀρθόδοξον πλήρωμα. Ὑπάρχει ἀνάγκη, ἐπὶ τῶν θλιβερῶν αὐτῶν διατυπώσεων, ἡ διοικοῦσα Ἐκκλησία πρώτη ἐὰν θέλῃ νὰ διατηρήσῃ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὸ κῦρος της, τῶν εὐθυνῶν της ἀπέναντι τῆς πνευματικῆς ἀποστολῆς τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ καὶ ἀπέναντι τοῦ Ὀρθοδόξου Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δι’ αὐτὸ ζητῶ ἀπὸ τὴν διοικοῦσαν Ἐκκλησίαν, ὅπως, ἐπὶ τέλους, ἀντιληφθῇ τὰς ὑποχρεώσεις της καὶ συνέλθῃ, ἔστω καὶ τὴν τελευταίαν ὥραν. Δὲν νομίζω, ὅμως, ὅτι ὅλας αὐτὰς τὰς θλιβερὰς καὶ συνταρακτικὰς πλευρὰς θὰ τὰς ἀντιμετωπίσῃ μόνον ὁ Καταστατικὸς Χάρτης. Ἀναμφιβόλως, θὰ θεραπεύσῃ πολλὰς ἐκ τῶν πληγῶν αὐτῶν ποὺ δοκιμάζουν τὴν Ἐκκλησίαν. Ὑπάρχουν ὅμως καὶ τόσαι ἄλλαι, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀντιμετωπίζονται μὲ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην. Τὸ θέμα εἶναι σοβαρόν. Δι’ αὐτό, ἐγὼ τοὐλάχιστον, θὰ συνίστων ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, ὅπως ἀντιλαμβανομένη τὰς εὐθύνας της τὸ ταχύτερον, εἴτε συγκαλέσῃ μίαν σύσκεψιν εἴτε συγκροτήσῃ μίαν εὐρεῖαν ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία θὰ ἀποτελῆται ὄχι μόνον ἀπὸ κληρικούς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ λαϊκούς, οἱ ὁποῖοι πραγματικῶς πονοῦν τὴν Ἐκκλησίαν, γνωρίζουν τὰ θέματά της καὶ θὰ εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἐγκύψουν εἰς τὰ ζητήματα αὐτῆς. Χρειάζεται εὐρύτατον πνεῦμα, διὰ νὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ ἀποκατασταθῇ πλήρως τὸ τρωθὲν γόητρον τῆς Ἐκκλησίας, ἔναντι τοῦ ὀρθοδόξου πληρώματος, τὸ ὁποῖον παραμένει βαθύτατα προσηλωμένον εἰς τὴν πίστιν του. Ἐὰν ἀποφύγῃ νὰ συγκαλέσῃ τὴν σύσκεψιν αὐτὴν καὶ νὰ συγκροτήσῃ τὴν εὐρυτάτην αὐτὴν ἐπιτροπήν, μὲ συμμετοχὴν τοῦ λαϊκοῦ στοιχείου, τότε καὶ πάλιν θὰ χάσῃ τὴν πρωτοβουλίαν. Θὰ ὑπάρξῃ, ὅμως, κατ’ ἀνάγκην, ἐξ ἄλλης πλευρᾶς πρωτοβουλία. Καὶ δὲν θὰ πρέπει τότε ἡ Ἐκκλησία νὰ παραπονῆται ἐναντίον οὐδενός, ἀλλὰ ἐναντίον τῆς ἰδίας αὐτῆς ἀβελτηρίας, ἀδιαφορίας καὶ ἀναβλητικότητος. Θὰ πρέπει δέ, ἐπὶ πλέον, νὰ παραθέσωμεν, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία νὰ ἀγνοῇ καὶ νὰ περιφρονῇ τὸ λαϊκὸν στοιχεῖον. Εἰς τὴν συμμετοχὴν αὐτοῦ, ἀποδίδω ἰδιαιτέραν σημασίαν. Διότι μόνον μὲ τὴν συμμετοχὴν τούτου, ἕνα συνέδριον ἢ μία ἐπιτροπή, θὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ παρουσιάσουν καὶ νὰ ἀποκαλύψουν τὰς ἐλλείψεις, τὰ κακὰ καὶ τὰς πληγὰς τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ μετὰ ταῦτα, μὲ πλήρη γνῶσιν τῶν πραγμάτων, θὰ προχωρήσῃ εἰς τὴν ὑπόδειξιν τῶν λύσεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγκαῖαι καὶ αἱ ὁποῖαι θὰ εἶναι καὶ τολμηραί. Ἐὰν δὲν τολμᾷ νὰ πράξῃ τοῦτο, θὰ τολμήσῃ κἄποιος ἄλλος. Δι’ αὐτὸ κάμνομεν ἔκκλησιν πρὸς τὴν διοικοῦσαν Ἐκκλησίαν, ὅπως θελήσῃ αὐτὴ τὸ ταχύτερον νὰ δώσῃ τὰς λύσεις, τὰς ὁποίας πραγματικῶς ἀναμένει ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καὶ νὰ ἀποκαταστήσῃ μίαν τάξιν πραγμάτων, ἡ ὁποία θὰ ἀποκαταστήσῃ τὸ κῦρος καὶ τὸ γόητρόν της. Δὲν ἀγνοεῖται, ὅτι πλήρης ἀταξία ἐπικρατεῖ εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν θρησκευτικῶν πραγμάτων. Εἴδατε, κατὰ ποῖον τρόπον ἔλαβε χώραν ἡ λύσις τῆς τελευταίας συνεδριάσεως τῆς Συνόδου. Εἴδατε, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἡμερησία διάταξις! Ποῦ ἠκούσθη, ὅτι ἡ Ἐκκλησία, ἡ ὁποία δὲν διοικεῖται μονοκρατικῶς, ἀλλὰ συλλογικῶς, ὅπως ὁρίζει ὄχι μόνον τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἁπλῶς κατοχυρώνει μίαν αἰωνόβιον ἀρχὴν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὸ καύχημα δι’ ἡμᾶς, καθ’ ἣν ἡ διοίκησίς της δὲν εἶναι μονοκρατική, ἀλλὰ εἶναι συλλογικὴ καὶ δημοκρατική, ποῦ ἠκούσθη νὰ συνεδριάζῃ χωρὶς προπαρασκευήν, χωρὶς ἡμερησίαν διάταξιν; Ἐπὶ τοῦ παρόντος σχεδίου νόμου, εἴπομεν ἤδη, ὅτι ἐὰν μὲν δεχθῇ ἡ Κυβέρνησις ὅπως, ἀντὶ Βασ. Διαταγμάτων, φέρῃ μεθαύριον τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην θέματα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἴμεθα τότε σύμφωνοι, ὅτι ἀρκεῖ ἡ ἁπλῆ γνώμη τῆς Ἱεραρχίας. Ἐάν, ὅμως, ἐπιμείνῃ εἰς τὴν διὰ Βασ. Διατάγματος τροποποίησιν τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, τότε ἡμεῖς εὑρισκόμεθα παράπλευροί της εἰς τὸ θέμα τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἐκκλησίας. Διότι ἀποτελεῖ τοῦτο μίαν κατοχύρωσιν ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ ἐμφανισθῇ αὔριον ὡς ἀπροστάτευτος, ἐνώπιον τῆς πανισχύρου Πολιτείας. Ὑπάρχει ὅμως καὶ τὸ ἄρθρον 3. Τὸ ἄρθρον 3, εἶναι σαφῶς ἀντισυνταγματικόν. Εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου. Σύμφωνα μὲ τὸ ἄρθρον 2 τοῦ Συντάγματος, ἡ Ἐκκλησία διοικεῖται ἀπὸ τὴν Σύνοδον τῶν Ἀρχιερέων. Συνεπῶς, ὅπως καὶ προηγουμένως εἶπον, ἡ διοίκησις εἶναι συλλογική. Εἶναι διοίκησις δημοκρατικὴ καὶ ὄχι μονοκρατική. Ἐὰν γίνῃ δεκτὴ ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως προτείνῃ ἡ Κυβέρνησις, ἢ θὰ μείνῃ ἄνευ διοικήσεως, συνεπῶς, ἀκυβέρνητος ἡ Ἐκκλησία, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ κανένα, σοβαρῶς, νὰ ὑποστηριχθῇ, ἢ θὰ περιέλθῃ κατ’ ἀνάγκην ἡ διοίκησις εἰς τὸν ἕνα, εἰς τὸν προκαθήμενον, ὁ ὁποῖος, ὅμως, ἀγνοεῖ τὸ Σύνταγμα. Ἐὰν συνεπῶς, ἐπιμείνητε εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς συλλογικῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, τότε ὄχι ἁπλῶς τὸ Σύνταγμα παραβιάζετε, ἀλλά, διότι τὸ Σύνταγμα ἁπλῶς κατοχυρώνει, παραβιάζετε καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς δημοκρατικῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας. Δι’ αὐτό, ἐγὼ τοὐλάχιστον, θὰ εἶμαι σαφῶς ἀντίθετος καὶ ὑποθέτω θὰ εὑρεθοῦν καὶ 15 ἄλλοι βουλευταί, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ δεχθοῦν ποτὲ εἰς τὸν ἕνα, οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι αὐτός, ὅπως ἀναγνωρισθοῦν δικαιώματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχει οὔτε ἀπὸ τὸ Σύνταγμα, οὔτε ἀπὸ τοὺς ἱεροὺς κανόνας, οὔτε ἀπὸ τὴν ἱερὰν παράδοσιν. Ἐπαναλαμβάνω, εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ πρόκειται νὰ μείνῃ ἀκυβέρνητος, μοιραίως θὰ ὑπάρξῃ ἡ διοίκησις τοῦ ἑνός, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἀντίκειται καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ εἰς τὰς παραδόσεις τῆς Ἐκκλησίας.

§84Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Αἱ ἀπόψεις σας εἶναι ἀξιόλογοι καὶ χαίρω ἰδιαιτέρως, διότι συμφωνεῖτε, ὅτι δὲν ὑπάρχει καμμία πρόθεσις ἐπεμβάσεως εἰς τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας. Ὅσον ἀφορᾷ αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἰσχυρίζεσθε, εἶναι πράγματι καὶ αὐτὸ ἄξιον προσοχῆς. Ἀλλὰ θὰ πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας, ὅτι ὑπάρχουν διακοπαὶ τῆς Συνόδου θεριναὶ ἐπὶ 3μηνον, ὑπάρχει ἕνα καθεστὼς πάγιον, τὸ ὁποῖον ἀντιμετωπίζεται ἀπὸ τὴν ὑφισταμένην κατάστασιν, δηλαδὴ μετὰ τὰς τριμήνους διακοπὰς τοῦ θέρους, ὑπάρχει ἡ συνήθης διοίκησις, ἡ ὁποία γίνεται καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζουν οἱ κανόνες καὶ τὸ Ἔθνος εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ διακοπὴ θὰ εἶναι δι’ ἕνα μῆνα περίπου, μέχρι τὰς 25 Μαΐου. Ἑπομένως, τὸ θέμα τῆς διακοπῆς κατὰ τὸν μῆνα αὐτόν, ἐπιβάλλεται ἀπολύτως ἐκ τῶν περιστάσεων, αἱ ὁποῖαι προέκυψαν, διότι, βεβαίως, σήμερον ἐμφανίζεται ὕφεσις, ἐγὼ πιστεύω, ὅτι ὕφεσις ἐνεφανίσθη μετὰ τὴν κατάθεσιν τοῦ νομοσχεδίου, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐμφανίζεται μία ὕφεσις καὶ ἀναγνωρίζεται, ὅτι δὲν ἐπιμένουν οἱ 7 νὰ ἀναγνωρισθοῦν αἱ ληφθεῖσαι ἀποφάσεις, ἀλλὰ δὲν γνωρίζω ἐάν, συνερχομένης τῆς Συνόδου, δὲν προκύψῃ ἄλλο θέμα, διότι διάστασις τῶν 7 πρὸς τὸν προκαθήμενον ὑπάρχει, ἡ διαφορὰ τῶν ἀπόψεων, καὶ ἑπομένως ἐπὶ οἱουδήποτε θέματος εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ὀξυτάτη ἡ διάστασις. Προχθὲς συνῆλθον διὰ 5′ λεπτά, ἐφ’ ὅσον εἶχον δηλώσει, ὅτι παραιτοῦνται τῶν ἀποφάσεών των, διὰ νὰ συζητήσουν ἐπὶ τοῦ θέματος τῆς ὑποδοχῆς τοῦ Πατριάρχου τῆς Σερβίας καὶ κἄποιος ἐπρότεινε νὰ συνεχίσῃ ἄλλα θέματα καὶ τοῦτο δὲν κατέστη δυνατόν. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ ἐπανέλθῃ πλήρης ἡ ἀγάπη καὶ ἡ σύμπνοια, φοβοῦμαι, ὅμως, ὅτι αὐτὸ τὸ μέτρον εἶναι μέτρον καταναγκαστικὸν διὰ μικρὸν διάστημα, ἡ δὲ Διοίκησις θὰ διακόψῃ διὰ τὰς ἑορτὰς τοῦ Πάσχα καὶ κατόπιν διὰ τὸ θέρος, κατὰ τὰς ὁποίας οἱ Συνοδικοὶ μεταβαίνουν εἰς τὰς ἐπαρχίας των.

§85Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε ὑπουργέ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμφωνήσω μαζί σας, διότι ἐὰν σήμερον δώσωμεν εἰς μίαν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα νὰ ἀναστείλῃ τὰς ἐργασίας τῆς διαρκοῦς Συνόδου, τοῦτο ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελέσῃ ἕνα προηγούμενον ἐπικίνδυνον εἰς χεῖρας ἄλλων Κυβερνήσεων εἰς βάρος καὶ τῆς Συνόδου, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἱεραρχίας. Εἶναι δυνατὸν μίαν ἡμέραν, διὰ κἄποιο προσωπικὸν θέμα, νὰ διαφωνήσῃ ἡ Κυβέρνησις ἢ ὁ ὑπουργὸς μὲ τὴν Ἱεραρχίαν καὶ τότε θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ τὴν ἐκβιάσῃ καὶ νὰ τὴν καταστήσῃ ὑποχείριόν της. Ἀποτελεῖ ἕνα κακὸν προηγούμενον, τὸ ὁποῖον δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ δεχθῶμεν, ἔστω καὶ ὑπὲρ ὑμῶν, ὁ ὁποῖος, γνωρίζω, ὅτι ἄγεσθε ἀπὸ ἀπόλυτον καλὴν πίστιν. Ἀλλὰ ὑπάρχει, κύριοι βουλευταί, καὶ τὸ δεύτερον θέμα. Εἴπατε, κύριε ὑπουργέ, ὅτι θὰ ἔλθητε εἰς ἐπαφὴν μὲ ὡρισμένους ἐκ τῶν Ἱεραρχῶν, ὅτι θὰ τοὺς πείσετε καὶ ὅτι ἔχετε τὴν πεποίθησιν, ὅτι τελικῶς θὰ τοὺς ὁδηγήσητε εἰς τὰς λύσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι σύμφωνοι μὲ τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἡ εὐστροφία, ἡ ὁποία σᾶς διακρίνει καὶ ἡ ἱκανότης σας εἰς τὰς διαπραγματεύσεις, δὲν μοῦ ἀφήνει ἀμφιβολίαν, ὅτι θὰ φέρετε εἰς πέραν τὸ ἔργον τοῦτο. Ἀλλὰ διατὶ δὲν χρησιμοποιεῖται σήμερον τὴν εὐστροφίαν σας καὶ τὴν ἱκανότητά σας, ὥστε νὰ ἐπιτύχητε μεταξὺ τῶν δύο μερίδων νὰ ἐπέλθῃ ἡ σύμπνοια, ἡ ἑνότης, ἡ ὁποία διὰ τὸ ὀρθόδοξον πλήρωμα εἶναι ἀπαραίτητος; Ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ στραφῆτε πρὸς τὴν κατεύθυνσιν αὐτὴν καὶ ἐπειδή, ὅπως βλέπωμεν, τὸ παρεμβληθὲν προσωπικὸν ζήτημα παραμερίζεται, ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι μία σταθερὰ ἀλλὰ καὶ εὔστροφος στάσις ἔναντι αὐτῶν, θὰ τοὺς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν σύμπνοιαν καὶ τὴν ἑνότητα. Χρειάζεται νὰ ἐξευρεθῇ ἕνας τρόπος καὶ νομίζω, ὅτι ὁ τρόπος αὐτὸς δὲν εἶναι ἀδύνατος, ὥστε αἱ ἀπόψεις τῶν δύο μερίδων νὰ προσεγγίσουν καὶ νὰ ἐπέλθῃ ἡ γαλήνη. Ἐὰν θελήσητε μὲ τὴν καλὴν πίστιν, ἡ ὁποία σᾶς διακρίνει, νὰ ἐπιμείνητε, νομίζω, ὅτι θὰ ἀποκαταστήσητε τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἑνότητα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἔχει ἐπικινδύνως διασαλευθῇ. Δι’ αὐτό, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι σεῖς, ὁ ὁποῖος διέπεσθε, κ. ὑπουργέ, ἀπὸ καλὴν πίστιν καὶ θέλετε νὰ περιφρουρήσητε τὴν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι δὲν θὰ θελήσετε νὰ ἐπιμείνετε ἐπὶ τοῦ ἄρθρ. 3, ἀλλὰ θὰ καταβάλετε ὅλας σας τὰς προσπαθείας διὰ νὰ ἐπαναφέρετε τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἑνότητα. Καὶ νομίζω, ὅτι δὲν στερεῖσθε ἱκανότητος καὶ φαντασίας καὶ ἐφευρετικότητος διὰ νὰ κατορθώσητε νὰ εὕρητε τὸν τρόπον προσεγγίσεως. Θὰ εἶναι ἡ μεγαλυτέρα ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν θὰ προσφέρητε οὕτω εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, παρὰ μὲ τὸ νὰ ἐπιμείνητε εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 3 τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας ἔχει εἰσχωρήσει καὶ ἐγκατέστη ὁριστικῶς ἡ διένεξις. Σήμερον, ἐπαναλαμβάνω, δὲν θὰ ἐπιμείνῃ κανεὶς νὰ ἐμφανίσῃ προσωπικὰ θέματα. Ἐνῷ αὔριον, ἐὰν τὸ θέμα προσλάβῃ μορφὴν διαστάσεως ἔναντι ἀρχῶν, ἀντιλαμβάνεσθε ποὺ εἶναι δυνατὸν νὰ ὁδηγηθῶμεν. Θὰ ἐπεθύμουν ἐν συνόψει νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, χωρὶς τὰ Β. Διατάγματα ἢ μὲ τὰ Β. Διατάγματα, ἀλλὰ τότε μὲ σύμφωνον γνώμην τῆς Ἐκκλησίας. Θέλομεν νὰ σᾶς ὑποβοηθήσωμεν εἰς τὴν διευθέτησιν τοῦ ἀναφυέντος θέματος, ἀλλὰ ὄχι μόνον εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν, ἀλλὰ καὶ περαιτέρω, διότι τὸ ἔργον σας δὲν ἐξαντλεῖται, οὔτε τελειώνει ἐδῶ. Δὲν εἶναι μόνον τὸ θέμα τῆς ἀδρανείας τῆς Ἐκκλησίας περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος κ. Παπανδρέου. Εἶναι ἐπὶ πλέον τὰ βαθύτερα, τὰ οὐσιαστικώτερα αἴτια, τὰ ὁποῖα γνωρίζει καὶ ἡ Ἱεραρχία καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Καὶ ἐὰν δὲν ἐξευρεθῇ τρόπος θεραπείας τούτων, δὲν θὰ δυνηθῇ ποτὲ νὰ ἐξυγιανθῇ, νὰ ἀνυψωθῇ ἡ Ἐκκλησία, διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ τὴν μεγάλην της ἀποστολήν. Ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ ὑλικῆς ἀνασυγκροτήσεως, ἂς μὴ ξεχνῶμεν, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἡ ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ ἀνασυγκρότησις, εἰς τὴν ὁποίαν τὸν πρῶτον ρόλον ὀφείλει νὰ παίξῃ ἡ Ἐκκλησία. Πρέπει, λοιπόν, νὰ ἐξυγιάνωμεν, νὰ ἐξυψώσωμεν τὸ γόητρον τῆς Ἐκκλησίας, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ἀσκήσῃ αὕτη ἀποτελεσματικώτερον τὴν σχετικὴν ἀποστολήν της. Πρέπει νὰ ἐπαναφέρετε, κύριε ὑπουργέ, τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἑνότητα εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, διότι ἡ διάστασις ἐμφανίζει, ὅτι ὄπισθεν τῶν προσωπικῶν θεμάτων, ὑπάρχει καὶ θέμα ἀρχῆς καὶ ἰδεῶν. Τοιαύτης φύσεως διαστάσεις καὶ διενέξεις θὰ ὁδηγήσουν πολὺ μακρὰν καὶ δὲν θὰ εἶναι ἴσως μακρὰν ἡ ἡμέρα, ποὺ θὰ χρειασθῇ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ἐπέμβασίν μας. (Χειροκροτήματα).

§86Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ σχηματίσητε μίαν πλήρη εἰκόνα, ὅσον ἀφορᾷ τὰς προσπαθείας τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἤθελον νὰ εἴπω, ὅτι πέραν τῶν προσπαθειῶν τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι ἔτεινον εἰς τὴν προσέγγισιν τῶν διαφόρων μερίδων, εἶχον καὶ ἐγὼ συναντήσεις μὲ ἀντιπροσώπους τῶν δύο παρατάξεων. Καὶ ἔκαμα τὴν ἑξῆς σύστασιν. Τοὺς εἶπον «Ἅγιοι Πατέρες», ἐδῶ διαφωνεῖτε ἐπὶ ἑνὸς θέματος ἀρχῆς. Δὲν ὑπάρχει, ἀναμφισβητήτως, θέμα προσωπικόν, ἐάν, δηλαδή, ὁ Πρόεδρος τῆς Συνόδου, ὁ προκαθήμενος, ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ διακόψῃ τὴν συνεδρίασιν τῆς Συνόδου ἢ ἔχετε σεῖς τὸ δικαίωμα, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πλειοψηφίαν, νὰ συνεχίσητε, μετὰ τὴν διακοπήν, καὶ νὰ λάβητε καὶ ἐγκύρους ἀποφάσεις. Ὑπάρχει ἐπ’ αὐτοῦ μία διάστασις ἀπόψεων. Σᾶς ἐρωτῶ. Ἡ Ἐκκλησία, τὸ Σύνταγμά σας, οἱ νόμοι, οἱ ὁποῖοι διέπουν τὴν λειτουργίαν τῆς διοικήσεώς σας, δὲν προβλέπουν δικονομίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ προβλέπετε ἡ λύσις τῆς διαφορᾶς αὐτῆς; Ἡ ἀπάντησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μοῦ ἔλθῃ ἀπὸ καμμίαν πλευράν. Τοὺς εἶπον: Σᾶς λέγω ἐγώ, ὁ ὁποῖος σκέπτομαι ἁπλᾶ, τοῦτο. Ἀναθέσατε τὴν λύσιν τῆς διαφορᾶς σας εἰς τὴν Ἱεραρχίαν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Τὴν 25ην Μαΐου θὰ συνέλθῃ ἡ Ἱεραρχία καὶ τὸ θέμα νὰ τὸ ἀναθέσητε νὰ τὸ λύσῃ ἡ Ἱεραρχία τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἐὰν ἡ Ἱεραρχία εἴπῃ, ὅτι εἶχε δίκαιον ἡ πλειοψηφία τῆς Συνόδου, νὰ θεωρηθοῦν ἔγκυροι αἱ ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἔλαβεν. Οὔτε καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ συμφωνία. Ἑκατέρα τῶν παρατάξεων ἐνέμενεν εἰς τὰς ἀπόψεις της καὶ ἔφυγον οὕτω διῃρημένοι.

§87Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν, κύριε ὑπουργέ, διὰ τὰς προσπαθείας, τὰς ὁποίας κατεβάλατε. Νομίζω, ὅμως, ὅτι θὰ ἔπρεπεν ἄλλος νὰ εἶναι ὁ δρόμος. Θὰ ἤθελον, ἐὰν ἦτο δυνατόν, σεῖς νὰ ἐξεύρητε τὴν λύσιν καὶ σεῖς νὰ τὴν προτείνητε.

§88Κ. ΓΙΑΝΝΟΥΣΗΣ. Νὰ τὴν ἐξεύρουν οἱ ἴδιοι.

§89Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ θέμα, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι πῶς θὰ ἐπέλθῃ ἡ γαλήνη καὶ ἡ ἑνότης εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας. Νομίζω, κύριε ὑπουργέ, ὅτι ἂν ἐξευρίσκετο ἕνας τρόπος ἐκ μέρους σας, νομίζω, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὸν δεχθοῦν καὶ θὰ ἀπετέλει μεγάλην ἱκανοποίησιν καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ δι’ ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Ζορμπᾶς, ἔχει τὸν λόγον.

§91Ν. ΖΟΡΜΠΑΣ. Κύριοι βουλευταί, ἡ Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, δὲν εἶναι μόνον κατὰ τὸν τύπον τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ Συντάγματος, ἡ ἐπικρατοῦσα Θρησκεία ἐν Ἑλλάδι, ἀλλὰ εἶναι ἡ Θρησκεία, ἡ ὁποία σαγηνεύει τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, εἶναι ἡ Θρησκεία ἐκείνη, ἡ ὁποία εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπολέμησε πάντοτε ὑπὲρ Πίστεως καὶ Πατρίδος καὶ ὅταν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς λέγῃ, ὅτι μάχεται ὑπὲρ Πίστεως αὐτὴν τὴν Ὀρθόδοξον Πίστιν του ἐννοεῖ. Εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία φωλιάζει καὶ αὐτὴ εἶναι ὁ ὁδηγός, καὶ ἡ ζωοφόρος δύναμις, ἡ ὁποία ὁδηγεῖ καὶ καθοδηγεῖ τὸ Ἔθνος. Ἡ κρίσις ἡ ὁποία ἐξέσπασε τὴν 7ην Ἀπριλίου (θὰ γραφῇ ὡς ἀποφρὰς ἡμερομηνία εἰς τὴν Ἱστορίαν τῆς Ἐκκλησίας μας, ἡ ἡμερομηνία αὐτή), ἡ κρίσις ποὺ ἐξεδηλώθη τὴν 7ην Ἀπριλίου, συνετάραξε τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ἄν τὰ αἴτια τῆς κρίσεως αὐτῆς ἦσαν πνευματικὰ ἢ δογματικά, ἴσως ἐπεβάλλετο ἡ κεραυνοβόλος παρέμβασις τῆς Πολιτείας, καὶ εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν ἡ Πολιτεία θὰ εἶχε παρὰ τὸ πλευρόν της τὸ σύνολον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τὴν διάσωσιν καὶ διατήρησιν τῆς ἑνότητος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Δυστυχῶς, ὅμως, τὰ αἴτια τῆς κρίσεως ἦσαν αἴτια προσωπικά, καὶ δὲν πρέπει νὰ κρυπτώμεθα, ἦσαν τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα ἐφάπτονται τῶν ὑλικῶν συμφερόντων. Ιʹ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Αὐτὸ ἀποτελεῖ προσωπικήν σας γνώμην. Ἐγὼ διαφωνῶ.

§92Ν. ΖΟΡΜΠΑΣ. Σεῖς, κ. ὑπουργέ, λόγῳ τῆς θέσεώς σας, δύνασθε νὰ διαφωνῆτε καὶ νὰ ἔχητε τὴν γνώμην σας. Ἡμεῖς, πρέπει νὰ εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν, διότι μὲ τὴν ἀποκάλυψιν τῆς ἀληθείας, δύναται νὰ ἐπέλθῃ ἡ σύμπνοια καὶ ἡ ὁμόνοια εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Μὲ τὴν ἀποκάλυψιν τῆς ἀληθείας, εἶναι δυνατόν, ἔστω καὶ τὴν τελευταίαν στιγμήν, νὰ συνέλθουν οἱ Διοικοῦντες τὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ Κυβέρνησις, μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς κρίσεως, ὤφειλε νὰ παρέμβῃ, ὄχι ὅμως μὲ τὸ ὑπὸ κρίσιν νομοσχέδιον. Θὰ ἔπρεπε νὰ παρέμβῃ μὲ ἄλλο νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ καθώριζε τὰς ἀποδοχὰς τῶν Μητροπολιτῶν καὶ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου καὶ νομίζω, ὅτι θὰ ἀνταπεκρίνετο εἰς τὰ αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐὰν καθώριζε διὰ τὸν Ἀρχιεπίσκοπον τὰς ἀποδοχὰς καὶ τὰ εὐεργετήματα τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο πλέον ἱκανοποιητικόν, διότι νομίζω, ὅτι πέραν τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος, οὐδεὶς δικαιοῦται νὰ ἔχῃ μεγαλυτέρας ἀποδοχὰς τοῦ πρώτου πολίτου τῆς χώρας, ποὺ εἶναι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ διὰ τοὺς Μητροπολίτας νὰ καθώριζε τὰς ἀποδοχὰς τοῦ ὑπουργοῦ καὶ ὅλας τὰς ἄλλας ἀπολαυὰς τῶν ὑπουργῶν. Ἐὰν αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον ἐψηφίζετο μὲ τὴν σύμφωνον γνώμην ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, ἐν τάχει θὰ ἐλύοντο ὅλαι αἱ διαφοραὶ μεταξὺ τῶν διαφωνησάντων Μητροπολιτῶν. Ἐὰν δέ, συγχρόνως καθωρίζετο, ὅτι ὅλα τὰ ἐκ τῆς ἀσκήσεως τοῦ λειτουργήματος τῶν Μητροπολιτῶν προσποριζόμενα, πέραν τῶν ἀνωτέρω ἀπολαυῶν των, περιήρχοντο εἰς Κοινὸν Ταμεῖον τῆς Ἐκκλησίας, θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ Διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας νὰ εἶχε μεγάλα οἰκονομικὰ μέσα, διὰ τὴν ἄσκησιν τῆς ἀποστολῆς της καὶ τῆς Θρησκευτικῆς καὶ τῆς Ἐθνικῆς. Ἡ διαμάχη ἐν τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ προέκυψεν ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι ὑπάρχουν πτωχαὶ καὶ πλούσιαι Μητροπόλεις καὶ ἡ διαμάχη διὰ τὰ ὅρια τῶν Μητροπόλεων καὶ τοῦ μεταθετοῦ ἢ μὴ τῶν Μητροπολιτῶν, ἐγένετο διὰ τὴν κατάκτησιν πλουσίων Μητροπόλεων. Ἐὰν ὅλαι αἱ Μητροπόλεις, ἀπὸ ἀπόψεως ἐκτάσεως ἐξισώνοντο καὶ ἐὰν ὅλοι οἱ Μητροπολῖται ἐλάμβανον τὸν αὐτὸν μισθόν, τὸν μισθὸν π.χ. τοῦ ὑπουργοῦ, τότε αὐτομάτως, ἡ διαμάχη θὰ ἀπεφεύγετο εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Καὶ θὰ ἔφευγεν ἡ πέτρα τοῦ σκανδάλου. Νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὕτω ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κρίσιν καὶ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία οὕτω θὰ ἔπρεπε νὰ σκεφθῇ. Ἐὰν οὕτω ἀντιμετωπίζετο τὸ πρόβλημα, νομίζω, ὅτι ἡ κρίσις τῆς 7ης Ἀπριλίου δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐπαναληφθῇ εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλὰ διὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς κρίσεως εὐθύνεται καὶ ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου παρὰ τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ, ἔπρεπεν ἐγκαίρως νὰ εἶχε πληροφορηθῆ, ὅτι ἐγκυμονοῦνται κίνδυνοι διασπάσεως τῆς ἑνότητος, λόγῳ τῶν ὑφισταμένων ἐρίδων μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς κρίσεως, ἔπρεπε νὰ τὸ εἶχον κάμει προηγουμένως διὰ νὰ προλάβουν τὸ ξέσπασμα τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία συνετάραξεν εἰς τὰ μύχια ὁλόκληρον τὸν ὀρθόδοξον κόσμον. Καὶ μὴ προλαβοῦσα ἡ Κυβέρνησις τὴν κρίσιν, ὑπέχει εὐθύνην βαρυτάτην καὶ ἱστορικήν. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀποδίδομεν σοβαρὰς εὐθύνας. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἔφερεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν ἀποδοχῶν τῶν Μητροπολιτῶν, ὅπως σᾶς εἶπα προηγουμένως, θὰ τὸ ἐψήφιζα μετὰ πάσης εὐχαριστήσεως καὶ ἀνεπιφυλάκτως, διότι νομίζω, ὅτι αὐτὸ θὰ ἔλυεν αὐτομάτως τὴν κρίσιν τῆς παρούσης στιγμῆς καὶ θὰ ἀφήνετο εἰς τοὺς Ἁγίους Πατέρας καὶ εἰς τὸν χρόνον νὰ ἐπιλύσουν τὰ ἄλλα προβλήματα τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας κλπ., τὰ ὁποῖα ἀπασχολοῦν σήμερον τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ ὑπὸ κρίσιν ὅμως νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, δέχεται εὐρεῖαν κριτικὴν καὶ εὐρεῖαν συζήτησιν, διότι νομίζομεν, ὅτι ἀντὶ νὰ ἐπουλώνῃ μίαν πληγήν, ἐπιθέτει ἐπὶ τῆς πληγῆς αὐτῆς κόνιν, θαυματουργὸν ἴσως, διὰ νὰ καταπραΰνῃ τοὺς πόνους τῆς στιγμῆς, ἀλλ’ ὄχι καὶ διὰ νὰ θεραπεύσῃ τὴν πληγήν. Δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ προχωρήσωμεν οὕτω, ἄνευ συζητήσεως, εἰς τὴν δημιουργηθεῖσαν ἐντύπωσιν εἰς τὴν κοινὴν γνώμην περὶ τῆς καθιερώσεως τοῦ ἀμεταθέτου τῶν Μητροπολιτῶν, διότι εἰς τὸ παρελθὸν συνέβησαν τινὰ περὶ συναλλαγῶν ἢ περὶ συνεννοήσεων ἢ περὶ κλικῶν ἢ ἄλλα, τὰ ὁποῖα λέγονται. Διότι ὅπως ἡ ὑποστήριξις τῆς ἀρχῆς τοῦ μεταθετοῦ εἶχε καὶ ἐπέφερε τὰ κακά της εἰς ἀντίρροπον δύναμιν δι’ ἐξεγέρσεως κατὰ τοῦ μεταθετοῦ, οὕτω, νομίζω, ὅτι καὶ τὸ ἀμετάθετον ἠμπορεῖ νὰ δημιουργήσῃ τὰ ἴδια προβλήματα. Εἶναι δυνατόν, δηλαδή, νὰ προκύψουν εἰς τὸ μέλλον περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας, τὸ Ἔθνος θὰ ἔχῃ ἀνάγκην εἰς ὡρισμένα νευραλγικὰ σημεῖα τῆς Χώρας νὰ τοποθετήσῃ ἀρχιερεῖς ἱκανοὺς καὶ εἰδικούς. Ἐκ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀμεταθέτου δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν οὔτε ἡ Πολιτεία νὰ συνηγορήσῃ ἢ νὰ εἰσηγηθῇ, οὔτε ἡ Διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας νὰ ἐνεργήσῃ τὴν μετάθεσιν καὶ τὴν τοποθέτησιν τῶν καταλλήλων αὐτῶν προσώπων εἰς τὰ νευραλγικὰ αὐτὰ σημεῖα τῆς Χώρας. Ἀλλὰ θὰ παρουσιασθοῦν καὶ περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας λόγοι ὑγείας θὰ ἐπιβάλουν τὴν μετάθεσιν ἑνὸς Μητροπολίτου, ὁ ὁποῖος θὰ καταδικάζεται ἢ νὰ παραιτηθῇ ἢ νὰ ἀποθάνῃ εἰς τὸν ἄξενον τόπον, ὁ ὁποῖος δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸν κρατήσῃ εἰς τὴν ζωήν. Δι’ αὐτὸ νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δεχθῶμεν τὸ αὐστηρὸν δόγμα τοῦ ἀμεταθέτου, ὅπως τὸ καθιέρωσεν ὁ παλαιότερος νομοθέτης. Μέση λύσις νομίζω, ὅτι θὰ ἠμποροῦσε νὰ εὑρεθῇ, ἐὰν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ συνεζητεῖτο εἰς χρόνον ἀπώτερον καὶ ἤρεμον, μετὰ τὴν πάροδον τῆς κρίσεως. Ἡ παράγραφος 2 τοῦ νομοσχεδίου, ἐκτὸς τῶν ἄλλων ἀντιρρήσεων, αἱ ὁποῖαι διετυπώθησαν ἤδη —καὶ τὰς ὁποίας δὲν θέλω νὰ ἐπαναλάβω— προκαλεῖ καὶ μίαν ἄλλην ἀνωμαλίαν, τὴν ὁποίαν δὲν ἤκουσα μέχρι τώρα νὰ διατυπώνῃ κανεὶς ἐκ τῶν προλαλησάντων κ. συναδέλφων, ἀλλὰ καὶ τὴν ὁποίαν νομίζω, ὅτι καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν ἐπρόσεξε. Λέγει ἡ παράγραφος 2, ὅτι ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου καταργοῦνται αἱ σχετικαὶ κείμεναι διατάξεις τῶν περιπτώσεων αʹ καὶ βʹ, δηλαδὴ τῶν περιπτώσεων κατὰ τὰς ὁποίας καθορίζονται τὰ προσόντα τῶν πρὸς ἀρχιερατείαν ἐκλεγομένων καὶ ὁ τρόπος τῆς πληρώσεως τῆς θέσεως τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν. Αὐτὸ σημαίνει, ὅτι ἀπὸ μεθαύριον, ποὺ θὰ γίνῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ νόμος τοῦ Κράτους, θὰ καταργηθοῦν αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων 15, 17 καὶ 18 τοῦ νόμου 671)1943 καὶ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν, ἐὰν δι’ οἱονδήποτε λόγον χηρεύσῃ ἡ θέσις τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν, νὰ πληρωθῇ αὕτη. Διὰ τῆς διατάξεως, λοιπόν, αὐτῆς ἐπὶ δίμηνον εἶναι δυνατόν, ἐξ οἱουδήποτε λόγου, νὰ παραμείνῃ ἀκέφαλος ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. Ὑποθέτω, ὅτι ἐκ παραδρομῆς θὰ περιελήφθη ἡ διάταξις εἰς τὴν παράγραφον αὐτὴν τοῦ ἄρθρου μόνου τοῦ νομοσχεδίου καὶ νομίζω, ὅτι θὰ πρέπει, ὅπως αἱ διατάξεις τῶν περιπτώσεων γʹ καὶ δʹ θὰ ἰσχύσουν μετὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν σχετικῶν διαταγμάτων, οὕτω καὶ αἱ περιπτώσεις αʹ καὶ βʹ νὰ ἰσχύσουν μετὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν σχετικῶν διαταγμάτων, δηλαδὴ ὅταν διατάξεις ἀντίστοιχοι τῶν καταργουμένων διατάξεων τῶν ἄρθρων 15, 17 καὶ 18 τοῦ νόμου 671)1943 θεσμοθετηθοῦν, τότε νὰ καταργηθοῦν, διότι ἄλλως, ἐπαναλαμβάνω, ἐὰν ἐξ οἱουδήποτε λόγου χηρεύσῃ ἡ θέσις τοῦ Ἀρχιεπισκόπου, ἐπὶ δίμηνον θὰ εἶναι ἀκέφαλος ἡ Ἐκκλησία. Δεδομένου, ὅτι διὰ τῆς παραγράφου 3 καταργεῖται, ἀντισυνταγματικῶς κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῶν προλαλησάντων συναδέλφων καὶ τὴν ἰδικήν μου, ἐπὶ ἕνα μῆνα ἡ Ἱερὰ Σύνοδος, ἐὰν ἔχωμεν τὸ ἐνδεχόμενον τῆς καταργήσεως καὶ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου ἐπὶ δίμηνον, τότε ἀντὶ νὰ θέτωμεν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὰς βάσεις ἠρεμίας ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ νὰ βοηθήσωμεν τὴν Διοίκησιν αὐτῆς νὰ ἀνεύρῃ τὸν ὀρθὸν δρόμον τῆς γαλήνης, διὰ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ ἐμπνεύσῃ καὶ πάλιν τὴν ἀπαιτουμένην ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ χριστεπωνύμου πληρώματος, νομίζω, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ χαλαρώνομεν τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας καὶ δημιουργοῦμεν κινδύνους. Δι’ αὐτό, σχετικῶς μὲ τὴν παράγραφον 2, θὰ εἶχον νὰ προτείνω εἰς τὸν κ. ὑπουργόν, ὅπως τὰς περιπτώσεις αʹ καὶ βʹ τὰς καταργήσῃ ἀφοῦ ἐκδώσῃ τὰ Διατάγματα, τὰ ὁποῖα προβλέπονται ὑπὸ τῆς παραγράφου αὐτῆς. Ὡς πρὸς τὴν παράγραφον 3, ὁ κ. ὑπουργὸς ἐδικαιολογήθη πρὸ ὀλίγου, ὅτι δὲν εἶναι σπάνιον τὸ φαινόμενον, ἡ Ἱερὰ Σύνοδος νὰ διακόπτῃ τὰς ἐργασίας της κατὰ τὴν περίοδον τῶν ἑορτῶν, Χριστουγέννων καὶ Πάσχα, καὶ κατὰ τὰς θερινὰς διακοπάς. Αὐτὸ εἶναι σωστόν, ἀλλ’ ἐδῶ νομοθετοῦμεν καὶ πρέπει νὰ εἴμεθα σύμφωνοι πρὸς τὸ Σύνταγμα, ποὺ εἶναι ὁ ὑπέρτατος νόμος. Καὶ τὸ ἄρθρον 2 τοῦ Συντάγματος λέγει, ὅτι «ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐνεργοῦσα ἀνεξαρτήτως πάσης ἄλλης Ἐκκλησίας τὰ κυριαρχικὰ αὐτῆς δικαιώματα, διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων». Αὐτὴ ἡ φράσις, «διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων» νομίζω, ὅτι εἶναι διάταξις τοῦ Συν)τος, ἡ ὁποία καίτοι δὲν εἶναι θεμελιώδης, ἐν τούτοις, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὅταν πρόκειται νὰ στηρίξῃ μίαν διάταξιν νόμου, ὀφείλει νὰ μᾶς καθιστᾷ προσεκτικούς. Νομίζω, ὅτι τὸ Σύνταγμα, ὅταν ὁρίζῃ, ὅτι ἡ Ἐκκλησία διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων, θέλει ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῶν Ἀρχιερέων νὰ εἶναι μόνιμος, νὰ εἶναι διαρκής. Δι’ αὐτὸ καὶ εἰς τὸν Καταστικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας ἀπεκλήθη ἡ Ἱερὰ Σύνοδος Διαρκής, δὲν εἶναι δυνατὸν δὲ ὁ τίτλος αὐτὸς νὰ εἶναι διακοσμητικός, ἀλλὰ τῆς ἐδόθη ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων καὶ τῆς συμφωνίας πρὸς τὸ ἄρθρον 2 τοῦ Συντάγματος. Δι’ αὐτό, νομίζω, ὅτι διὰ νόμου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναστέλλωνται αἱ ἐργασίαι τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς εἶχον δίκαιον οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι καὶ νομίζω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας θὰ πρέπει νὰ δεχθῇ τὴν διαγραφὴν τῆς παραγράφου 2. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ὑποστηριχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ὅτι οἱ σεβάσμιοι Ἅγιοι Πατέρες ποὺ ἀποτελοῦν τὴν Ἱερὰν Σύνοδον, εὑρίσκονται εἰς διάστασιν καὶ δὲν θὰ θελήσουν νὰ συνεργασθοῦν ἢ νὰ ὁμονοήσουν διὰ νὰ διοικήσουν τὴν Ἐκκλησίαν, νομίζω, ὅτι ὅταν ἀκούσουν τὴν φωνὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τὴν φωνὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ ὁποία θὰ ἀκουσθῇ ἀπὸ τῆς αἰθούσης αὐτῆς, νομίζω, ὅτι θὰ καταστοῦν προσεκτικοί, θὰ ἀναλογισθοῦν τὰς μεγάλας ἱστορικάς των εὐθύνας καὶ θὰ θεωρήσουν, ὅτι ἔχουν καθῆκον καὶ ἀπέναντι τοῦ ποιμνίου των καὶ ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους νὰ μὴ ὁμιλοῦν περὶ ἀγάπης μόνον ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος, ἀλλὰ νὰ ἐφαρμόζουν τὴν ἀγάπην καὶ εἰς τὴν πραγματικότητα. Καὶ τοὺς καλοῦμεν ἐν ὀνόματι τῆς πίστεως τοῦ Ἔθνους, νὰ ὁμονοήσουν καὶ νὰ παύσουν νὰ σκανδαλίζουν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Νομίζω, ὅτι ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἔπειτα ἀπὸ ὅσα ἐλέχθησαν καὶ θὰ λεχθοῦν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, θὰ ἀναλογισθῇ τὰς εὐθύνας της καὶ θὰ ἀποφύγῃ περαιτέρω τὴν δημιουργίαν σκανδάλων, θὰ σοβαρευθῇ καὶ θὰ ἠρεμήσῃ ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ φιλοχρίστου Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὀφείλουν οἱ Ἅγιοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας νὰ ἀκούσουν ἐναύλως τὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ των «ἀγαπᾶτε ἀλλήλους» καὶ οὕτω νὰ προχωρήσουν περαιτέρω εἰς τὸ θεῖον ἔργον των. Τὸ νομοσχέδιον θὰ πρέπει νὰ τροποποιηθῇ κατὰ τὰς ἀναπτυχθείσας ἀπόψεις καὶ οὕτω νὰ ψηφισθῇ, ἵνα ὠφελήσῃ, διότι ἀτελῶς ψηφιζόμενον ἠμπορεῖ νὰ βλάψῃ πρᾶγμα ποὺ οὐδεὶς δύναται νὰ θέλῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. (Χειροκροτήματα). (Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τὴν Προεδρικὴν ἕδραν καταλαμβάνῃ ὁ Βʹ Ἀντιπρόεδρος κ. Ι. Κοντοβράκης).

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Παπαρρηγόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§94Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐγὼ εἶμαι ἐγγεγραμμένος μετὰ τὸν κ. Ζορμπᾶν.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἀντιλέγων.

§96Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἠλλάξατε τὴν σειρὰν τῶν ἐγγεγραμμένων. Τὸ διαπιστώνομεν διὰ πολλαπλῆν φοράν.

§97Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ παρεμβολή.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνῆλθον εἰς τὸ Προεδρεῖον καὶ εὗρον αὐτὴν τὴν σειράν.

§99Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω καὶ ἐγὼ μετὰ τὸν κ. Κύρκον, ὅτι γίνεται μία ἀπαράδεκτος ἀλλοίωσις τῆς σειρᾶς τῶν ὁμιλητῶν. Ποῖος εἶναι ὑπεύθυνος αὐτῆς τῆς καταστάσεως; Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνεται αὐτὴ ἡ δουλειά.

§100Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Ὁμιλεῖ εἷς ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου καὶ εἷς κατὰ καὶ ἐρωτᾷ τὸ Προεδρεῖον, κατὰ τὸν Κανονισμόν, ποῖοι θὰ ὁμιλήσουν ὑπὲρ καὶ ποῖοι κατά.

§101Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ὁ κ. Ζορμπᾶς ὡμίλησεν ὑπέρ.

§102Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Ὄχι. Νομίζω, ὅτι ὡμίλησε κατά.

§103Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Κάμνετε λάθος. Πάντως, πρέπει νὰ λυθῇ ἅπαξ διὰ παντὸς τὸ θέμα αὐτό.

§104Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Μοῦ ἐπιτρέπετε μίαν παρέμβασιν; Νομίζω, ὅτι κριτήριον τὸ ὁποῖον πάντοτε ἐθεωρήθη ὡς ἰσχῦον, εἶναι τὸ τυπικὸν κριτήριον, παρὰ τὸ οὐσιαστικόν. Ὅταν βουλευτής τις, συνάδελφός τις, προέρχεται ἀπὸ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, θεωρεῖται κατὰ τεκμήριον, ὡς ἀντιτιθέμενος εἰς τὸ νομοσχέδιον. Εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν βέβαια, τοῦ κ. Ζορμπᾶ, τὸ πρᾶγμα δὲν ἰσχύει 100% ἀπὸ ἀπόψεως οὐσίας, διότι δὲν κατεδίκασε πλήρως τὸ νομοσχέδιον, διετύπωσεν ὅμως παρατηρήσεις ἐναντίον τοῦ νομοσχεδίου, ἐναντίον τῆς διατυπώσεως τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἀσχέτως αὐτοῦ...

§105Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Καὶ ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας διετύπωσε παρατηρήσεις ἐναντίον.

§106Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ἑπομένως, τὸ κριτήριον τὸ τυπικὸν εἶναι τὸ μόνον, βάσει τῆς παρατηρήσεως, τὴν ὁποίαν ἐκάματε αὐτὴν τὴν στιγμήν, τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύσῃ. Γίνεται ἡ ἐναλλαγὴ τῶν βουλευτῶν, εἷς ἀπὸ τὴν Κυβερνητικὴν παράταξιν καὶ εἷς ἀπὸ τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν προτέρων νὰ ἐρωτάῃ ὁ Πρόεδρος ἕνα βουλευτήν, ἐὰν θὰ ὁμιλήσῃ ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου;

§107Γ. ΠΛΑΤΗΣ. Ὁ Κανονισμὸς τὸ ἀναφέρει.

§108Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Ἐὰν δὲν κάμνω λάθος, ὑπάρχει διάταξις εἰς τὸν Κανονισμὸν καθ’ ἣν γίνεται ἡ ἐναλλαγή, ἀφοῦ ἐρωτηθοῦν οἱ αἰτοῦντες τὸν λόγον, ἐὰν εἶναι ὑπὲρ ἢ κατά.

§109Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ὑπερισχύει, ἀπὸ ἀπόψεως παραδόσεως, τὸ τυπικὸν κριτήριον.

§110Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἀσχέτως τοῦ τυπικοῦ κριτηρίου θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ τὸ ἑξῆς βασικόν. Δὲν ἔχει σημασίαν πῶς θὰ ἐφαρμόσῃ τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς. Δύναται νὰ ἐρωτήσῃ καὶ ὀφείλει νὰ ἐρωτήσῃ, διότι ρητῶς ἀναγράφεται εἰς τὸν Κανονισμόν, ἀλλὰ ἠμπορεῖ νὰ ἀκολουθήσῃ καὶ τὸ τυπικὸν κριτήριον, ποὺ μάλιστα, βέβαια, εἶναι, ὅτι ἅπαξ καὶ συνετάγη μία σειρὰ ὁμιλητῶν δὲν δύναται κανεὶς τὴν σειρὰν αὐτὴν κατὰ τὴν ἰδικήν του βούλησιν ἢ προτίμησιν νὰ μεταβάλῃ. Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἐγγύησις διὰ τοὺς βουλευτὰς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι θὰ ἀνέλθουν κἄποτε μὲ τὴν σειρὰν ἐπὶ τοῦ βήματος. Καὶ νομίζω, ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ πρέπει νὰ εὑρεθῶμεν ὅλοι σύμφωνοι. Τὸ Προεδρεῖον, ἂς κανονίζῃ τὴν σειράν, δὲν ἠμπορεῖ ὅμως νὰ τὴν μεταβάλλῃ κατὰ τὸ δοκοῦν ἑκάστοτε.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι. Δὲν μετέβαλε τὴν σειράν.

§112Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὸ Σῶμα, ὅτι πρὶν ἀνέλθετε σεῖς εἰς τὸ Προεδρεῖον, ἐζήτησα νὰ ἴδω τὴν σειρὰν καὶ ἡ σειρὰ δὲν ἦτο αὐτή, τὴν ὁποίαν ἐξεφωνήσατε.

§113Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Μόλις ἤρχισεν ἡ συνεδρίασις παρεκάλεσα νὰ ἐγγραφῶ καὶ μοῦ ἐδόθη ἡ ἀπάντησις, ὅτι: Ἔρχεσθε δεύτερος, κύριε Κύρκο, διότι προηγήθη μόνον ὁ κ. Ζορμπᾶς. Οὐδεὶς ἄλλος ἦτο ἐγγεγραμμένος. Λυποῦμαι, διότι ἡ συζήτησις αὐτὴ γίνεται ἐξ ἀφορμῆς τῆς παρουσίας εἰς τὸ βῆμα, ἑνὸς συναδέλφου πάρα πολὺ ἀγαπητοῦ. Ἀλλὰ ἐὰν θέλετε νὰ στηριχθῆτε καὶ ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ, ὁ Κανονισμὸς λέγει, τὸν ἀγορεύοντα διαδέχεται πάντοτε ὁ ἀντιλέγων. Δὲν πρόκειται νὰ εἶναι ἀντιλέγων ἐν προκειμένῳ ὁ κ. συνάδελφος. Ἀντιλέγων εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ διαδεχθῇ τὸν κ. Ζορμπᾶν ὑποστηρίξαντα τὸ νομοσχέδιον καὶ θὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἀντίθετον. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἀντιλέγων. Ἐὰν πρόκειται ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ διαδεχθῇ τὸν ἀπὸ τοῦ βήματος κατελθόντα νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ ἐκεῖνος τὸ νομοσχέδιον, δὲν πρόκειται νὰ εἶναι ἀντιλέγων.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι τὸ ὀρθὸν αὐτό.

§115Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ἠμποροῦσε νὰ εἶναι ἀντιλέγων φέρ’ εἰπεῖν, ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, διαδεχόμενος ἐμέ, κατερχομένου τοῦ βήματος. Διότι καὶ ἐκεῖνος θὰ ὑποστηρίξῃ περίπου ἀναλόγους ἀπόψεις. Ἰδού, λοιπόν, διατὶ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως τοῦ Κανονισμοῦ δὲν ἔχετε δίκαιον. Ἀλλὰ ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐκ τῆς ἀφορμῆς αὐτῆς, νὰ καθορίζεται μία σειρὰ τῶν ὁμιλούντων, διότι δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, ποὺ συμβαίνουν αὐτὰ τὰ πράγματα.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν λέγῃ ὁ Κανονισμός, ὅτι ἀκολουθεῖ ὁ ἀντιλέγων, νομίζω, ὅτι κατ’ ἐπανάληψιν ἠκολουθήθη αὐτὴ ἡ σειρά.

§117Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ἡ διάταξις αὕτη ἀφορᾷ τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν ἢ μήπως ἀφορᾷ τὰς ἐρωτήσεις;

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἀναφέρει.

§119Β. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον, κύριοι βουλευταί, ἐπεκρίθη ἀπὸ συνταγματικῆς ἀπόψεως κατὰ τὴν παράγραφον 3, ἡ ὁποία καθορίζει τὴν σύγκλησιν τῆς Ἱεραρχίας διὰ τὴν 25ην Μαΐου 1959. Ἐκρίθη, ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ ἀντίκειται εἰς τὸ ἄρθρον 2 τοῦ Συντάγματος τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων. Νομίζω, ὅτι ἡ αἰτίασις εἶναι ἐντελῶς ἀστήρικτος ἀπὸ συνταγματικῆς ἀπόψεως. Ἔχει ἤδη κριθῆ, ὅτι ἡ κατοχύρωσις τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος ἀναφέρεται μόνον εἰς τὸ δόγμα καὶ ὄχι εἰς τὴν διοίκησιν. Ἑπομένως, ἡ Πολιτεία δύναται νὰ ρυθμίζῃ διὰ νόμου τὰ τῆς Διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ Καταστατικὸς ἄλλωστε Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας δὲν εἶναι παρὰ ἕνας νόμος ὁ ὁποῖος ρυθμίζει τὰ τῆς Διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, οὐδεὶς δὲ διενοήθη ποτὲ νὰ ὑποστηρίξῃ, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς βάλλει κατὰ τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη οἱ ὁποῖοι, ὅπως ὁ Σαρίπολος ὑποστηρίζει, ὅτι ἡ προστασία τοῦ Συντάγματος ἀναφέρεται καὶ εἰς τοὺς κανόνας, οἱ ὁποῖοι ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν Διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, ἀποδέχονται τὴν ἄποψιν αὐτήν. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ Σαρίπολος ...... (ἀναγινώσκει) ...... Ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ Κοινωνικοῦ Κόμματος, ὑπεστήριξε τὴν ἄποψιν, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἐδαφίου 3 εἶναι ἀντισυνταγματική, διότι παύει νὰ ὑφίσταται διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας διὰ τὸ χρονικὸν διάστημα τοῦ ἑνὸς μηνός. Νομίζω, ὅτι ἡ ἄποψις αὐτὴ δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ βασίμως διότι ἁπλούστατα ἡ ὀργάνωσις τῆς Διοικήσεως, τῆς λειτουργίας ἑνὸς συλλογικοῦ ὀργάνου, ὅπως εἶναι καὶ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος, δύναται νὰ ρυθμισθῇ κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος νὰ ἐπιτρέπῃ καὶ τὴν ὕπαρξιν χρονικοῦ διαστήματος διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν. Δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος προβλέπει, ὅτι δὲν θὰ λειτουργήσῃ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος, ὅτι εἶναι νόμος ἀντισυνταγματικὸς ἢ ὅτι κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ παύει ὑφισταμένη ἡ διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἀσφαλῶς αὐτοδιοικεῖται, ἀλλὰ ὁ τρόπος καὶ ἡ λειτουργία τῆς αὐτοδιοικήσεως, ἀφέθη νὰ ρυθμίζεται ὑπὸ τῆς Πολιτείας. Ἐὰν ἐψηφίζετο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας καὶ περιεῖχε οὗτος τὴν διάταξιν τῆς παραγράφου 3 τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοσχεδίου, οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο νὰ ἰσχυρισθῇ σοβαρῶς, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη θὰ ἦτο ἀντισυνταγματική. Δεύτερον σημεῖον, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι τὸ σημεῖον τῆς νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως τῆς παρεχομένης πρὸς ρύθμισιν θεμάτων τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπ’ αὐτοῦ, βεβαίως ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ πάντων, ὅτι δὲν ὑπάρχει θέμα ἀντισυνταγματικότητος. Ἐγένετο ὅμως κριτική, ἐὰν ἡ ἐξουσιοδότησις αὐτή, εἶναι πρῶτον, σκόπιμος καὶ δεύτερον ἐὰν συμβιβάζεται μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος. Βέβαια, ἡ ἱστορία τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς δευτέρας ἀπόψεως. Ἀλλὰ κύριοι μὴ λησμονῆτε, ὅτι ἀπὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας ἐπῆλθε μία ριζικὴ μεταβολὴ εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς Πολιτειακῆς ζωῆς, ἡ ὁποία ὡδήγησεν εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἐνισχύσεως τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας διὰ τῆς ψηφίσεως τῶν πλαισίων νόμων. Κατέστη ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη τονώσεως τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦτο θὰ καταστῇ δυνατὸν μόνον διὰ τῶν πλαισίων νόμων. Δὲν νομίζω, συνεπῶς ὅτι θέματα, ὡς εἶναι ἐκεῖνα ποὺ ἔχουν σχέσιν μὲ τὴν καθόλου ρύθμισιν τῶν πραγμάτων τῆς Ἐκκλησίας, δύνανται νὰ ρυθμισθοῦν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Εἶναι συμφερώτερον νὰ ρυθμίζωνται διὰ νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως. Ἀλλ’ ἐνῷ εἶμαι σύμφωνος, κύριοι συνάδελφοι, μὲ τὴν βασικὴν γραμμὴν τοῦ νομοσχεδίου, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι διατηρῶ σοβαροὺς δισταγμοὺς ὡς πρὸς τὴν συνταγματικότητα τῆς διατάξεως ποὺ περιλαμβάνεται περαιτέρω εἰς τὴν ἐξουσιοδότησιν καὶ διὰ τῆς ὁποίας ἀπαιτεῖ τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Καὶ οἱ δισταγμοί μου προέρχονται ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι διὰ τὴν ρύθμισιν τῶν ἐπιμάχων θεμάτων ἀπαιτεῖται ἡ προηγουμένη σύμφωνος γνώμη τῆς Ἐκκλησίας. Τοῦτο σημαίνει, ὅτι ἡ θέσις κανόνων δικαίου θὰ γίνεται ἀπὸ κοινοῦ ὑπὸ τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ παρέμβασις ἑνὸς ὀργάνου ἔξω τῆς Πολιτείας, νομίζω πὼς δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὸ Σύνταγμα. Ἐὰν θὰ ἦτο δυνατὸν ἀπ’ εὐθείας ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, πῶς δὲν θὰ ἦτο νοητὴ ἡ τοιαύτη σύμφωνος γνώμη ὀργάνου ἀλλοτρίου πρὸς τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα; Ἐπ’ αὐτοῦ, ἐπαναλαμβάνω, θέλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας. Δεύτερον, διατηρῶ ὡρισμένους δισταγμούς, ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν τοῦ θέματος. Ἡ σύμφωνος γνώμη εἶναι ἐπικίνδυνος.

§120Κ. ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ. Εἶναι ἀπαραίτητος, κ. Παπαρρηγόπουλε. Διότι ἐὰν πάρετε τὴν ἄποψιν, ὅτι αἱ σχέσεις Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας δὲν εἶναι σχέσεις ὑπαγωγῆς, ἀλλὰ συναλληλίας, θὰ ἴδητε, ὅτι ἡ σύμφωνος γνώμη εἶναι ἀπαραίτητος.

§121Β. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ὅτι, κ. συνάδελφε, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ γνώμη τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἀπαραίτητον, ἀλλὰ τὸ νὰ ζητῆται ἡ σύμφωνος γνώμη τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὴν ἐξουσιοδότησιν, σημαίνει τὸ ἀντίθετον. Ὑπαγωγὴ δηλαδὴ τῆς Πολιτείας εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Μέχρι σήμερον, ὑπάρχει ἡ συναλληλία. Καὶ ἡ Πολιτεία πάντοτε ἐζήτησεν ὡς εἶχεν ὑποχρέωσιν τὴν γνώμην τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὴ καὶ μόνον τὴν ἁπλῆν γνώμην τῆς Ἐκκλησίας ἔχει καθιερώσει ὁ μέχρι τοῦδε ἰσχύων Καταστατικὸς Χάρτης. Ἀλλὰ διὰ τῆς ὑπὸ κρίσιν διατάξεως αὐτῆς, τὸ καθεστὼς αὐτὸ ἀνατρέπεται. Φοβοῦμαι, ὅτι ἡ ἀνατροπὴ αὐτὴ θὰ ἔχῃ ἐπικινδύνους συνεπείας. Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. ὑπουργοῦ. Αὐτὰ εἶχον κύριοι συνάδελφοι, νὰ εἴπω καὶ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀναγνωρίσω, ὅτι αὐτὴ ἡ κρίσις ποὺ ἐξερράγη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, συνεκλόνισε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ποὺ εἶναι συνδεδεμένος μὲ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία, ὅτι ἡ ἄμεσος ἐπέμβασις τῆς Πολιτείας, ἐπέφερεν ἀνασχετικὸν ἀλλὰ καὶ ἱκανοποιητικὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἤδη ἐξεδηλώθησαν. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, τάσσομαι ὑπὲρ τῆς ἐγκρίσεως τοῦ νομοσχεδίου. (Χειροκροτήματα).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μ. Κύρκος ἔχει τὸν λόγον.

§123Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι! Βαθεῖα, πράγματι ὑπῆρξεν ἡ συγκίνησις, τὴν ὁποίαν ἐδοκίμασεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἀπέραντος ἡ ὀδύνη, τὴν ὁποίαν ἠσθάνθη ἐκ τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία ἀνέκυψεν εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαός αἰσθάνεται βαθύτατον τὸν σύνδεσμόν του πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν. Διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς γνωρίζει, ὅτι ἡ ἐκκλησία του ἐπρωτοστάτησε πάντοτε, μετὰ μεγίστων κινδύνων καὶ ἀπείρων θυσιῶν, κατὰ τοὺς ἀγῶνας διὰ τὴν διατήρησιν τῆς ἐθνικῆς του ὀντότητος τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας του. Καὶ διότι ἀκόμη γνωρίζει ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅτι ἡ Ἐκκλησία του ἐπρωτοστάτησεν ἐπίσης εἰς ὅλους τοὺς ἀπελευθερωτικοὺς του ἀγῶνας. Ἄφθονον ὑπῆρξεν τὸ αἷμα, τὸ ὁποῖον οἱ Πατριάρχαι, οἱ Ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ἱερεῖς προσέφερον κατὰ τοὺς ἀγῶνας αὐτούς. Εἶναι ἑπομένως πλήρως δικαιολογημένη ἡ ἀξίωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ βλέπῃ πάντοτε τὴν Ἐκκλησίαν του αἰρομένην εἰς τὸ ὕψος, τὸ ὁποῖον τῆς ἐπιβάλλουν αἱ ἔνδοξοι παραδόσεις της καὶ τὸ ἱστορικὸν παρελθόν της. Νὰ βλέπῃ τὴν Ἐκκλησίαν του ἀκτινοβολοῦσαν πέραν τῶν Ἑλληνικῶν ὁρίων, εἰς ὅλον τὸν Ὀρθόδοξον κόσμον. Διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς γνωρίζει καὶ κἄτι ἄλλο καὶ αἰσθάνεται δι’ αὐτὸ τιμὴν καὶ τὴν ὑπερηφάνειαν, ὢν συγχρόνως ἀποφασισμένος νὰ τὸ περιφρουρήσῃ κατὰ πάσης ἐπιβουλῆς. Τοῦτο δὲ εἶναι ὅτι Ἕλληνες ἦσαν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν σοφίαν των ἐθεμελίωσαν τὴν ὀρθόδοξον πίστιν του καὶ ὄχι μόνον τὴν ἐθεμελίωσαν ἀλλὰ καὶ τὴν μετέδωσαν εἰς πολλοὺς ἄλλους λαούς, ἀπείρως ὑπερέχοντας ἡμῶν ἀπὸ ἀπόψεως ἀριθμητικῆς δυνάμεως. Καὶ οἱ λαοὶ αὐτοὶ στρέφουν εὐγνῶμον τὸ βλέμμα πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν εἰς τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζουν ἐλευθέρᾳ βουλήσει καθοδηγητικὸν ρόλον. Δι’ αὐτὸ ὑφίσταται τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, ὡς πρωτόθρονος ἕδρα Ὀρθοδοξίας καὶ Μήτηρ σεπτὴ πασῶν τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν. Καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, εἶναι σήμερον πολὺ βαρυτέρα ἢ ἄλλοτε ἡ ἀποστολὴ τῆς Αὐτοκεφάλου Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Διότι, κύριοι συνάδελφοι, ὅπως γνωρίζετε, σήμερον, λόγῳ τῶν Ἐθνικῶν περιπετειῶν καὶ τῶν συνθηκῶν ὑφ’ ἃς εὑρίσκεται τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀσκήσῃ πλήρως τὸν ρόλον, ὁ ὁποῖος τοῦ ἀνήκει καὶ τὴν ἀποστολήν, ἡ ὁποία διὰ μέσου αἰώνων ὁλοκλήρων ἀνεγνωρίσθη εἰς αὐτό. Καὶ ὁ ρόλος οὗτος καὶ ἡ ἀποστολὴ αὕτη ἔχουν ἐναποτεθῆ σήμερον ἐκ τῶν πραγμάτων εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Αὐτὸ τὸ κεφάλαιον, εἶναι ἕνα κεφάλαιον ἐθνικόν. Εἶναι περιουσία ἐθνικὴ· οὐδεὶς —ὄχι μόνον ἐξ ἡμῶν— ἀλλὰ πρὸ παντὸς τῶν διοικούντων εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, οὐδείς, λέγω, ἔχει τὸ δικαίωμα διὰ πράξεως, λόγου ἢ ἐνεργείας οἱωνδήποτε νὰ τὰ θίξῃ. Καὶ πάντες, ὀφείλομεν καὶ πρωτίστως οἱ διοικοῦντες εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, ὀφείλουν καὶ ἔχουν καθῆκον νὰ τὸ προασπίζουν καὶ τὸ περιφρουροῦν. Ἰδοὺ διατί, κύριοι συνάδελφοι, συνεκίνησε καὶ συνεκλόνισε πράγματι τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἡ κρίσις ἡ ὁποία ἐνέκυψεν εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλά, ἐπιτρέψατέ μου τὴν τόλμην νὰ εἴπω, ὅτι αὐτὴν τὴν ὀδύνην τὴν ᾐσθάνθησαν βαθύτερον, ὅσοι εἶχον τὸ εὐτύχημα νὰ ἀνατραφοῦν εἰς τοὺς κόλπους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ νὰ γαλουχηθοῦν ἀπὸ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Καὶ μεταξὺ αὐτῶν συγκαταλέγεται καὶ ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς. Καὶ δι’ αὐτὸ ὅσα θὰ λάβω τὴν τιμὴν νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ἐν συνεχείᾳ θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μὴ τὰ θεωρήσετε, ὅτι προέρχονται ἀπὸ διάθεσιν ἀντιπολιτευτικήν. Ὑπάρχουν τόσα θέματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσκηθῇ γόνιμος, ἐποικοδομητικὴ ἀντικειμενικὴ κριτικὴ καὶ ἔλεγχος τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν κριτικήν μας καὶ ἐπὶ τοῦ σοβαρωτάτου αὐτοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Πιστεύσατε, ὅτι σᾶς ὁμιλεῖ ὁ ἄνθρωπος, τοῦ ὁποίου ἡ ψυχὴ ἔχει συνυφανθῆ, ἐκ τῶν λόγων τοὺς ὁποίους σᾶς ἐξέθεσα προηγουμένως, ἔχει συνυφανθῆ πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θέλω νὰ κατηγορήσω κανένα. Ἴσως, ἀσυναισθήτως, ἴσως ἐξ ἀγνοίας τῶν πραγμάτων, κατεβλήθη προσπάθεια ὡς αἴτιον τῆς κρίσεως νὰ ἐμφανισθῇ ἡ διχοστασία τῶν ἀποτελούντων τὴν Διαρκῆ Ἱερὰν Σύνοδον, μηδὲ τοῦ προκαθημένου τῆς Ἐκκλησίας ἐξαιρουμένου, προῆλθεν ἐκ τῆς ἐπιδιώξεως ἑκατέρας τῶν παρατάξεων ὅπως ὁ Αʹ Μητροπολίτης μετατεθῇ εἰς τὴν Βʹ Μητρόπολιν, ἢ ὁ Βʹ Μητροπολίτης μετατεθῇ ἐκ τῆς Γʹ εἰς τὴν Δʹ Μητρόπολιν. Καὶ μάλιστα, ἐκ λόγων ἀνομολογήτων ἢ ἐκ λόγων ἰδιοτελείας. Τοῦτο ἐκαλλιεργήθη δυστυχῶς διὰ τοῦ Τύπου. Τοῦτο ἐπηρέασε καὶ συναδέλφους κατὰ πάντα ἀρίστους, ὥστε καὶ ἐντὸς τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἐπεξειργάσθη τὸ πρῶτον σχέδιον νόμου, ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς ἀκόμη νὰ λεχθῇ, ὅτι αὐτὸ τὸ ταπεινὸν ἐλατήριον ὑπῆρξεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησε τὴν κρίσιν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Κύριοι συνάδελφοι, αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ διαμαρτυρηθῶ δι’ ὅλης τῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς μου ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ τρόπου ἀντιμετωπίσεως τῆς κρίσεως ἡ ὁποία ἐπῆλθε. Ἀποτελεῖ ὕβριν διὰ τὸ σύνολον τῆς Ἑλληνικῆς Ἱεραρχίας νὰ ἰσχυριζώμεθα, ὅτι Ἕλληνες Ἱεράρχαι ἐπροτίμησαν νὰ συγκλονίσουν τὴν Ἐκκλησίαν, νὰ ἐκθέσουν τὸ κῦρος, τὴν ἀξιοπρέπειαν, τὴν ὀντότητα τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, διότι ἐπεδίωκαν οἱ μὲν νὰ τοποθετήσουν τὸν Α ἢ τὸν Β Μητροπολίτην εἰς τὴν Γ ἢ εἰς τὴν Δ Μητρόπολιν, οἱ δὲ ἀντιθέτως. Ἀποτελεῖ τοῦτο καὶ μόνον πλῆγμα καίριον ἐναντίον τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, ὅταν ὁμιλοῦμεν περὶ τῆς ἰδικῆς μας Ἐκκλησίας καὶ πολὺ περισσότερον ὅταν σκεπτώμεθα νὰ λάβωμεν μέτρα διὰ τὴν ἰδικήν μας Ἐκκλησίαν, πρέπει προηγουμένως νὰ συναισθανώμεθα καὶ νὰ ἔχωμεν πάντοτε ὑπ’ ὄψιν μας, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔλαβα τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω πρὸ ὀλίγου, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἰδική μας Ἐκκλησία ἀσκεῖ καθοδηγητικὸν ρόλον ἐλευθέρως ἀναγνωρισθέντα εἰς αὐτὴν ὑπὸ ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν... Ἀντιλαμβάνεσθε ποία εἶναι ἡ ἔκτασις τῆς ἐθνικῆς ζημίας τὴν ὁποίαν προκαλοῦμεν ὅταν ὑποβιβάζωμεν τὴν ἰδικήν μας Ἐκκλησίαν ἀπέναντι τῶν ἄλλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, αἱ ὁποῖαι ἀτενίζουν πρὸς αὐτὴν ὡς πρὸς τὸν φάρον τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀντλοῦν τὴν καθοδήγησιν, διὰ τὴν πορείαν των εἰς τὴν Ὀρθόδοξον ζωὴν καὶ τὴν ἐξέλιξίν των. Δὲν εἶναι δυνατόν, οὔτε ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν ἄποψιν, οὔτε καὶ ἀπὸ τὴν ἄποψιν τὴν αὐστηρῶς θρησκευτικὴν νὰ ὑποβιβάζωμεν τὸ ἐπίπεδον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐξεδηλώθη ἡ ἀντίθεσις μεταξὺ ἀφ’ ἑνὸς τοῦ προκαθημένου τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν περὶ αὐτὸν 4 ἢ 5 Μητροπολιτῶν καὶ ἀφ’ ἑτέρου τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Κύριοι συνάδελφοι, ἡ σύγκρουσις δὲν ἐπῆλθεν ἐκ τοιούτων ταπεινῶν ἐλατηρίων. Ἡ σύγκρουσις ἐπῆλθεν ἐξ ὑψηλῶν ἐλατηρίων. Ὑπῆρξε σύγκρουσις καθαρῶς ἰδεολογική. Ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀρχὴ τῆς δημοκρατικῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, αὐτὴν τὴν ἀρχὴν ἐξεπροσώπουν καὶ ἐκπροσωποῦν οἱ Μητροπολῖται τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ἀφ’ ἑτέρου, ἡ ἀρχὴ τοῦ αὐταρχισμοῦ. Αὐτὴν τὴν ἀρχὴν ἐξεπροσώπησεν ὁ προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας μετὰ τῶν 5 Μητροπολιτῶν. Ἀφ’ ἑνὸς τὸ πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐξυπηρετῇ —καὶ θὰ σᾶς ἀναπτύξω διατὶ ὀφείλει νὰ ἐπικρατῇ— τὸ πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐπικρατῇ εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὸ πνεῦμα τοῦ δεσποτισμοῦ. Ἰδοὺ ἡ πραγματικὴ αἰτία ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐπῆλθεν ἡ ρῆξις. Ὅταν, κύριοι συνάδελφοι ἐξεδηλώθη τὸ πρῶτον ἡ διαφωνία, μῦδροι ἐξεπέμφθησαν κατὰ τῶν Μητροπολιτῶν, κατὰ τῶν ἱεραρχῶν τῶν συγκροτούντων τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. «Ἠθέλησαν, εἶπον οἱ ἀντιταχθέντες πρὸς αὐτούς, νὰ φέρουν ἐνώπιον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου θέμα ἐκτὸς ἡμερησίας διατάξεως. Καὶ ἦτο δικαιολογημένη ἡ ἄρνησις τοῦ Ἀρχιεπισκόπου νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν ἔκνομον αὐτὴν ἀξίωσιν». Καὶ ἐπὶ τούτου, ὡς τάχα πανισχύρου ἐπιχειρήματος, ᾠκοδομήθη ὅλη ἡ συκοφαντικὴ ἐκστρατεία, ἡ ὁποία ἐξαπελύθη, διὰ νὰ ἔλθῃ εὐθὺς μετ’ ὀλίγον, ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ τῶν Θρησκευμάτων νὰ διακηρύξῃ, ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἡμερησία διάταξις εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον. Ποῦ εὑρέθη, λοιπόν, ἡ παρανομία καὶ ἡ αὐθαιρεσία, τῆς πλειοψηφίας τῶν Συνοδικῶν; Καὶ διατὶ δὲν ὑπῆρξεν ἀπολύτως νόμιμος ἡ εἰσήγησις αὐτῶν; Ποῖος, κύριοι συνάδελφοι, ἔδωσε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν προκαθήμενον τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας καὶ εἰς τοὺς 4 ἢ 5 Μητροπολίτας, ποῖος ἔδωσε τὸ δικαίωμα νὰ φέρεται ἀπέναντι τῆς πλειοψηφίας, ἀπέναντι δηλαδὴ τῆς γνώμης, ἡ ὁποία πρέπει νὰ κατισχύῃ ἐν παντὶ συλλογικῷ σώματι, δημοκρατικῶς διοικουμένῳ, ὡς συμπεριεφέρθη καὶ νὰ λέγῃ λύω τὴν συνεδρίασιν; Ποῖος ἔδωσε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ἀρχιεπίσκοπον, νὰ διατάσσῃ τὸ κλείσιμον τῶν Ἐκκλησιῶν διὰ νὰ μὴ καταστῇ δυνατὴ ἡ ὁλοκλήρωσις τῶν ἀποφάσεων, εἰς τὰς ὁποίας κατέληξεν ἡ πλειοψηφία τῆς Ἱερᾶς Συνόδου;... Ποῖος ἔδωσε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ἀρχιεπίσκοπον νὰ μὴ καλῇ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον εἰς τὰς τακτὰς ἡμέρας τῶν συνεδριάσεών της, διότι ἡ πλειοψηφία της ἦτο ἀντίθετος πρὸς αὐτόν; Τί ἀποτελεῖ αὐτό; Δὲν ἀποτελεῖ τὴν πλέον ζωντανὴν ἐκδήλωσιν τοῦ αὐταρχισμοῦ, τοῦ δεσποτισμοῦ, τὸ ὁποῖον, ἠθέλησεν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας; Θλίβομαι διότι τὸ λέγω, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ ἀλήθεια πρέπει νὰ λεχθῇ καὶ ὁ δάκτυλος πρέπει νὰ τεθῇ ἐπὶ τὸν τύπον τῶν ἥλων. Καὶ ἕως ἐδῶ μὲν ἡ διένεξις ὑπῆρξε μεταξὺ τῆς πλειοψηφίας καὶ τῆς μειοψηφίας. Ὑπῆρχεν, ὁ τρόπος νὰ μὴ ὑπάρξῃ κρίσις. Καὶ τοῦτο θὰ ἐπήρχετο διὰ τῆς ἐπικρατήσεως τῆς νομιμότητος. Ποῖον ἦτο τὸ χρέος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτήν; Τὸ χρέος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἔχει τὸν ὀφθαλμόν της εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, διὰ τοῦ Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου, τὸ χρέος τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ ὑποδείξῃ εἰς τοὺς ἐκτραπέντας τῆς εὐθείας ὁδοῦ, ὅτι ὤφειλον νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὴν νομιμότητα καὶ ὅτι δὲν δικαιοῦνται νὰ κάμουν χρῆσιν τῆς ἐξουσίας τοῦ Κράτους διὰ νὰ παρεμποδίσουν τὰς ἀποφάσεις τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠθέλησε νὰ τὸ πράξῃ. Ἡ Κυβέρνησις εἶπε, δὲν ἐπεμβαίνω. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, ἐπέμβασιν ἀποτελεῖ τὸ νὰ θέλῃ κανεὶς νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς ἐκτραπέντας τῆς νομιμότητος εἰς τὴν νομιμότητα; Ἀποτελεῖ τοῦτο ἐπέμβασιν. Καὶ δὲν ἀποτελεῖ ἡ μὴ ἐκτέλεσις τοῦ καθήκοντος τούτου, ἡ μὴ δηλαδὴ ἐπαναφορὰ τῶν ἐκτραπέντων τῆς εὐθείας ὁδοῦ εἰς τὴν νομιμότητα, δὲν ἀποτελεῖ αὐτό, ἀκριβῶς, ἐπέμβασιν εἰς βάρος ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐξεπροσώπουν τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ οἱ ὁποῖοι, ὀρθότατα καὶ παρέμειναν καὶ συνεδρίασαν καὶ ἀπεφάσισαν; Τί θὰ ἐλέγατε, κύριοι συνάδελφοι, περὶ ἡμῶν, ἄν τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς ἐκδηλωθείσης ὑπὲρ ἑνὸς νομοσχεδίου, ἐγείρετο ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς καὶ ἔλεγε: «Λύω τὴν Συνεδρίασιν»; Τί θὰ ἐκάμνατε, σεῖς, ὡς πλειοψηφία τῆς Βουλῆς; Θὰ ἐλέγατε δεκτὴ ἡ λύσις τῆς Συνεδριάσεως; Τί θὰ ἐκάμνατε, ἐὰν ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἐκλείδωνε τὰς θύρας τοῦ Κοινοβουλίου καὶ δὲν ἐπέτρεπε τὴν εἴσοδόν σας ἐντὸς τῆς αἰθούσης; Δὲν θὰ παρεμένατε ἐδῶ, ἀσκοῦντες τὴν ἐντολὴν τὴν ὁποίαν ἐλάβατε, προασπίζοντες τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὸ κῦρος τοῦ Κοινοβουλίου καὶ συνεδριάζοντες νὰ λάβητε ἀποφάσεις νομίμους καὶ νὰ ἐπιβάλλετε ἀκόμη καὶ κυρώσεις; Διότι, ἀφοῦ ἡ πλειοψηφία εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐκφράζει τὴν νομιμότητα, ἡ μειοψηφία ὀφείλει, εἰς δημοκρατικὸν πολίτευμα, νὰ ὑποτάσσεται εἰς τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας. Καὶ ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἠνέχθη τὴν αὐθαιρεσίαν. Ἰδοὺ ἡ βαρεῖα εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως. Ἰδοὺ διατί, ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑπαιτία τῆς δημιουργίας τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία συνετάραξε τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἰδοὺ ποία εἶναι ἡ βαρεῖα εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ θέμα τῆς Ἐκκλησίας ἠθέλησε νὰ τὸ ἀντιμετωπίσῃ κατὰ τὸν —ἄς μὲ συγχωρήσῃ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως— κατὰ τὸν ἐπιπόλαιον τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον πολλάκις ἐπιλαμβάνεται καὶ τῶν πλέον σοβαρῶν θεμάτων. Ἡ Δημοκρατικὴ Διοίκησις, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, εἶναι ὅρος ἀπαραίτητος διὰ τὴν ὕπαρξίν της ὡς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἡ Δημοκρατικὴ διοίκησις εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν καθιδρύθη ἀπὸ τοὺς Ἕλληνας Πατέρας, τοὺς δημιουργοὺς τῆς Ὀρθοδοξίας, τοὺς ὑγιεῖς ἑρμηνευτὰς τοῦ πνεύματος τῆς Χριστιανικῆς διδασκαλίας, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ μία συνεχὴς καὶ ἀκατάβλητος προσπάθεια διὰ τὴν ἐξύψωσιν τῆς ἀνθρωπίνης ἀξιοπρεπείας. Ἐπὶ ταύτης τῆς ἀρχῆς θεμελιοῦται ἡ ὕπαρξις τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ὕπαρξιν τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν καὶ κυρίως τοῦ Παπισμοῦ. Ἀλλ’ ἡ ἀνθρωπίνη ἀξιοπρέπεια εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴν ἐλευθερίαν καὶ εἶναι, ἑπομένως, συνυφασμένη καὶ μὲ τὴν δημοκρατικὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ κλονίσητε τὴν δημοκρατικὴν ὑπόστασιν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, τὴν λαϊκὴν καὶ δημοκρατικὴν ὑπόστασιν. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ τὴν κλονίσετε, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει καταλύετε τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Δὲν γνωρίζω ἂν τοῦτο ἐπιχειροῦντες θὰ ἔχετε Ἐκκλησίαν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι, ὅτι δὲν θὰ ἔχετε Ὀρθόδοξον Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν. Κύριοι συνάδελφοι, θὰ ἀνεγνώσατε, βεβαίως, εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν τῶν Μητροπολιτῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, θ’ ἀνεγνώσατε, ὅτι περιστατικὸν ἀνάλογον πρὸς τὸ περιστατικόν, τὸ ὁποῖον ἐνεφανίσθη ἐπ’ ἐσχάτων εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, ἐνεφανίσθη πρὸ ἐτῶν εἰς τὸν Οἰκουμενικὸν Θρόνον, ὅταν τὸν Θρόνον αὐτὸν κατεῖχεν ἡ μεγαλυτέρα, ἀσφαλῶς, ἐκκλησιαστικὴ φυσιογνωμία τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, ὁ ἀείμνηστος Πατριάρχης Ἰωακεὶμ ὁ Γʹ. Καὶ τότε ἐπῆλθε σύγκρουσις μεταξὺ μειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Καὶ τότε ὁ μέγας ἀληθῶς Πατριάρχης ἐκεῖνος, ἄγνωστον πῶς, καὶ διατί, ἐξετράπη τῆς εὐθείας ὁδοῦ. Ἀλλ’ ὅταν κατεῖδε ποῦ ὡδήγει ἡ ἐκτροπὴ ἔσπευσεν ἀμέσως νὰ καλέσῃ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον καὶ ἔσπευσε νὰ δηλώσῃ ὑποταγὴν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειοψηφίας. Καὶ οὕτω ἤρθη ἡ κρίσις. Δὲν ἐμειώθη, κύριοι συνάδελφοι, οὔτε τὸ κῦρος, οὔτε τὸ γόητρον τοῦ Πατριάρχου Ἰωακεὶμ τοῦ Γʹ. Ἀντιθέτως, ἐξυψώθη τὸ κῦρος καὶ τὸ γόητρον καὶ ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου, τὰ ὁποῖα ἄλλως, βαρύτατα θὰ ἐπλήσσοντο ἂν ἡ κρίσις ἐξηκολούθει. Τοῦτο ὤφειλε νὰ πράξῃ καὶ ὁ Προκαθήμενος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Εὐκταῖον θὰ ἦτο νὰ μὴ ἐξετρέπετο τῆς εὐθείας ὁδοῦ, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἔγινε τοῦτο, ὤφειλε νὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν του καὶ τὸ καθῆκόν του ἦτο νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν νομιμότητα.

§124Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Κύριε συνάδελφε, μοῦ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς ξεκουράσω ἐπ’ ὀλίγον; Βεβαίως, δὲν παριστάμην κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Ἱερᾶς Διαρκοῦς Συνόδου, ἀλλὰ βάσει τῶν ὑπευθύνων πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἔλαβον, τὰ πράγματα ἔχουν ὡς ἑξῆς: Ὡρισμένοι ἐκ τῶν Ἁγίων Πατέρων, τῶν Μητροπολιτῶν, ἔφερον αἰφνιδίως ζήτημα πληρώσεως τριῶν κενῶν ἢ περισσοτέρων Μητροπόλεων. Ὁ Προκαθήμενος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καὶ πάσης Ἑλλάδος, εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι προετοιμασμένος καὶ παρεκάλεσε νὰ μὴ γίνῃ συζήτησις κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Θὰ γνωρίζετε βεβαίως καὶ κάλλιον ἐμοῦ, διότι εἴχατε ροπὴν τινὰ καὶ ἴσως ἔχετε ἀκόμη πρὸς τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ τὰ θρησκευτικά, ὅτι Ἡμερησία Διάταξις δὲν ὑπάρχει καὶ αὐτὸ ἀποτελεῖ ἐλάττωμα.

§125Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Τὸ εἶπον αὐτό.

§126Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Δὲν ἤμην παρών, ὅταν τὸ εἴπατε, δι’ αὐτὸ τὸ λέγω, νομίσας, ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν κ.κ. συναδέλφων δὲν θὰ τὸ εἶχον μέχρι τώρα ἀκούσει. Δὲν ὑπάρχει Ἡμερησία Διάταξις, ἀλλ’ εἴθισται, αὐτὸ εἶναι παράδοσις, τὰ θέματα νὰ τὰ φέρῃ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος ἢ ὅταν τὰ φέρουν ἄλλοι Μητροπολῖται νὰ εἶναι ὅλοι προετοιμασμένοι καί, τοὐλάχιστον, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος νὰ εἶναι προετοιμασμένος. Ἐπρόκειτο περὶ καλύψεως Μητροπολιτικῶν θρόνων. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὴν οὐσίαν, δυνατὸν νὰ εἶχον δίκαιον ἀπὸ ἀπόψεως οὐσιαστικῆς ἐπιλογῆς οἱ ἑπτὰ Μητροπολῖται, ἀντιλαμβάνομαι καὶ τὴν ἰδικήν των ἀντίδρασιν ἀπὸ ἀπόψεως ψυχικῆς καὶ ἠθικῆς, διότι Κανονισμὸς συζητήσεως δὲν ὑπάρχει καὶ εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνουν δύο μεταθέσεις. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ ἀπὸ τὴν ἄλλην μεριὰ νὰ ἐπιρρίπτετε, ὅπως ἐπιρρίπτετε σεῖς τὴν εὐθύνην κατὰ κύριον λόγον εἰς τὸν Ἀρχιεπίσκοπον. Οὐδεὶς ἔχει, ἐκ τῶν Μητροπολιτῶν, τὴν κυρίαν καὶ μόνην εὐθύνην, οὔτε ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, οὔτε οἱ ἄλλοι, ἁπλούστατα ἐδημιουργήθη ἓν ἐπεισόδιον. Ὁ προκαθήμενος, αἰφνιδιάσθη εἰς τὸ θέμα τῆς ἐκλογῆς καὶ δὴ τῆς μεταθέσεως, ὅταν ἐγνώριζον ἅπαντες οἱ Μητροπολῖται, ὅτι εἶναι σκέψις μας καὶ ἀπόφασις νὰ θεσπίσωμεν τὸ ἀμετάθετον. Ἔγινε λοιπόν, αἰφνιδιαστικὴ μετάθεσις καὶ ἐνδεχομένως κρίσις δικαία, ὡς πρὸς τὸ πρόσωπον, ἐνδεχομένως ἡ οὐσιαστικὴ κρίσις των, ὡς πρὸς τὴν μετάθεσιν τῶν 2 Μητροπολιτῶν εἰς εὐρυτέρας δικαιοδοσίας Μητροπόλεις νὰ ἦτο ὀρθή, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἐφόσον ἦτο γνωστόν, ὅτι βαίνομεν, καλῶς ἢ κακῶς, κατ’ ἐμὲ καλῶς, ἄριστα, εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ μεταθετοῦ, καλὸν ἦτο νὰ εἶχον ἀποφύγει οἱ ἑπτὰ μητροπολῖται νὰ ζητήσωσι τὴν μετάθεσιν τῶν δύο. Διατὶ οἱ δύο εἰδικῶς ἔπρεπε νὰ μετατεθοῦν καὶ ὅλοι οἱ ἄλλοι θὰ ἔπρεπε νὰ μείνουν ἐσαεὶ ἐκεῖ ὅπου εὑρίσκονται; Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, ἄνθρωπος ἐξ ἴσου μεγάλου ἤθους, ὅπως καὶ οἱ ἀπαρτίζοντες τὴν ὁμάδα τῶν ἑπτά, ἐνόμισεν, ὅτι δὲν δικαιολογεῖται ἡ ἐπιμονή των ἐφόσον τοὺς παρεκάλεσε, δηλώσας, ὅτι δὲν εἶναι προετοιμασμένος, νὰ ἀναβάλουν. Καὶ ἔλυσε τὴν συνεδρίασιν. Δὲν νομίζω, ἀξιότιμε καὶ ἀγαπητὲ κ. Κύρκο, ὅτι περιέπεσεν εἰς ἁμάρτημα ὁ Ἀρχιεπίσκοπος. Οὔτε οἱ ἑπτά, βεβαίως, προέβησαν εἰς ἐνέργειαν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπολύτως ἀδικαιολόγητος. Γνωρίζομεν περιστατικὰ πολλά. Ἡ πλειοψηφία ἔχει τὴν ἐντύπωσιν τῆς ὑπεροχῆς της. Ἔμειναν ἐκεῖ καὶ ἠθέλησαν νὰ ἐπιβάλουν τὴν γνώμην τους. Πάντως τοῦτο ἔγεινεν ἀντικανονικῶς, διότι ἀπόφασις δὲν εἶχε ληφθῆ, δὲν εἶχε γίνει ἡ ἐκλογή. Καὶ δὲν ἔλυσεν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τὴν συνεδρίασιν κατόπιν τῆς ἐκδηλωθείσης γνώμης τῆς πλειοψηφίας ὡς πρὸς τὴν μετάθεσιν καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν 3. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προσώπων ἐπηκολούθησεν, ἔγινε μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου λύσιν τῆς συνεδριάσεως. Ἑπομένως, ἀπόφασις δὲν εἶχε ληφθῆ καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος ἠγέρθη καὶ ἔλυσε τὴν συνεδρίασιν. Νομίζω, ὅτι οὔτε κατὰ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου πρέπει νὰ στραφῶμεν, οὔτε κατὰ τῶν ἑπτά. Εἶναι ὀρθότερον νὰ μὴ ἐπιμείνετε εἰς τὸ θέμα αὐτό. Κατηγορήσατε ὅσον θέλετε τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐχειρίσθη τὸ θέμα καλῶς. Κατ’ ἐμὲ τὸ ἐχειρίσθη ἄριστα. Ἀπουσίαζα εἰς τὴν Ἀμερικήν, δὲν ἐγνώριζον τὸ θέμα, δὲν εἶμαι οὐσιαστικῶς συνυπεύθυνος. Ἐν τούτοις ἐκ τῶν ὑστέρων εἶδον, ὅτι ὁ χειρισμὸς ἦτο ἄριστος. Δὲν ἐπετρέπετο ἡ Κυβέρνησις νὰ εἶναι ὑπὲρ ἢ κατὰ οὐδενός. Ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἡ προσπάθεια τοῦ κ. ὑπουργοῦ περὶ τῆς ὁποίας σᾶς ὡμίλησε. Προσεπάθησαν, ὁ κ. ὑπουργὸς καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ συμβιβάσουν τὰ πράγματα, νὰ ἐξεύρουν μίαν λύσιν. Ἐλέχθη ὑπὸ τοῦ ἀξ. Ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ Κοινωνικοῦ Κόμματος, ὅτι ἔπρεπε νὰ προτείνωμεν συγκεκριμένην μέσην λύσιν. Θὰ ἤθελα νὰ τὸν ἐρωτήσω ποίαν, ἐκτὸς ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινον ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, δηλαδὴ νὰ περιμένωμεν μέχρι συγκλήσεως τῆς Ἱεραρχίας. Ποίαν καλυτέραν αὐτῆς λύσιν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκλέξῃ; Διατὶ ἄρα γε δὲν πρέπει, κ. Κύρκο, τὰ θέματα αὐτὰ νὰ ρυθμισθοῦν ὑπὸ τῆς Συνόδου ὁλοκλήρου τῆς Ἱεραρχίας καὶ ἔπρεπε νὰ ρυθμισθοῦν ὑπὸ τοῦ περιωρισμένου ἀριθμοῦ τῆς λεγομένης διαρκοῦς Συνόδου; Νομίζω, ὅτι ὅταν ἀναφύωνται τοιαῦται ἀντιθέσεις ὀρθότερον εἶναι νὰ συγκαλῆται ἡ Ἱεραρχία ὁλόκληρος. Αὐτὴ εἶναι ἡ δημοκρατικὴ ἀρχή, ἀξ. κ. Κύρκο. Καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐχειρίσθη τὸ θέμα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἐπεκύρωσε τὴν παλαιὰν παράδοσιν, περὶ τῆς ὁποίας τόσον ὡραῖα ὡμιλήσατε, τὴν παράδοσιν τῆς δημοκρατικότητος εἰς τὴν Ἐκκλησίαν μας. Ἑπομένως, νομίζω, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἔγινε τίποτε, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀντίθετον πρὸς τὴν δημοκρατικότητα, ἡ ὁποία πρέπει νὰ διέπῃ τὴν Ἐκκλησίαν μας, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἀκριβῶς κατέληξεν εἰς τὸ ἔτι δημοκρατικώτερον σύστημα τῆς ὑπὸ τῆς Ἱεραρχίας ἐν συνόλῳ ἀντιμετωπίσεως καὶ ἐπιλύσεως τοιούτων θεμάτων.

§127Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἀγαπητὲ κ. Ἀντιπρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως! Δὲν μοῦ ἐκάματε τὴν τιμὴν νὰ παρακολουθήσητε τὴν ἀγόρευσίν μου. Ἐὰν τὴν παρηκολουθούσατε, δὲν θὰ ὑπεβάλλεσθε εἰς τὸν κόπον νὰ εἴπητε ὅ,τι εἴπητε καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἀνέτρεψαν οὐδὲν ἐκ τῶν σημείων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστήριξα τὰς ἀπόψεις μου. Ἠθέλησα, κύριε Ἀντιπρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ὑψώσω τὴν συζήτησιν καὶ πέραν τούτου νὰ ὑψώσω τὴν διαφωνίαν μεταξὺ τῶν Ἱεραρχῶν, ἀπὸ τὰ ταπεινὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα τῆς ἀπέδωσε σχεδὸν σύσσωμος ὁ τύπος, ἐλατήρια τῶν ὁποίων δὲν εἶναι ἄξιοι οἱ Ἕλληνες Ἱεράρχαι, εἰς τὸ ἀνώτερον ἐπίπεδον τοῦ ὁποίου εἶναι ὅλοι ἄξιοι. Ἔθεσα τὸ θέμα τῆς συγκρούσεως ἐπὶ ἰδεολογικοῦ ἐπιπέδου, διότι εἶναι πράγματι ἡ διάστασις, διάστασις ἰδεολογική. Διότι εἶναι γνώρισμα τῆς Ἐκκλησίας μας νὰ ἀγωνίζεται ἐπὶ ἰδεολογικοῦ καὶ πνευματικοῦ ἐπιπέδου. Λοιπόν, αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἴπατε, δὲν αἴρουν τὴν ἰσχὺν οὐδενὸς ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπεκαλέσθην. Εἶπον ὅτι, ὅταν ἐξεδηλώθη ἡ γνώμη τῆς πλειοψηφίας, τότε ὁ Ἀρχιεπίσκοπος ἠγέρθη καὶ ἔλυσεν αὐθαιρέτως τὴν συνεδρίασιν. Δὲν εἶπον, ὅτι ἐλήφθη ἀπόφασις.

§128Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ὅταν ἐξεδηλώθη ἡ γνώμη περὶ τῆς ἀνάγκης, ὅπως γίνῃ κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν ἡ ἐκλογή.

§129Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Μάλιστα. Τότε, λοιπόν, ἠγέρθη ὁ Ἀρχιεπίσκοπος καὶ ἔλυσε τὴν συνεδρίασιν. Δὲν εἶχε ληφθῆ ἀπόφασις. Καὶ εἶπον μάλιστα: Ὀρθῶς ἔπραξεν ἡ πλειοψηφία, παραμείνασα ἐν συνεδρίᾳ καὶ ὀρθότατα ἔπραξε νὰ λάβῃ ἀποφάσεις. Ὄχι ἀποφάσεις χάριν αὐτῆς τῆς ἰδίας, χάριν τῆς ἐξυπηρετήσεως ἰδίων βλέψεων, ἀλλ’ ἀποφάσεις χάριν τοῦ κύρους τῆς Ἐκκλησίας, τὸ ὁποῖον ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐξεπροσωπεῖτο ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Καὶ ἠρώτησα μάλιστα τοὺς συναδέλφους: Τί θὰ ἐκάμνατε, ἐάν, ἐκδηλωθείσης τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς ὑπὲρ ἑνὸς νομοσχεδίου, ὑπὲρ μιᾶς ἀπόψεως, ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς...

§130Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Ἐδῶ εἶναι ἡ διαφωνία μας, διότι ἐπαναλαμβάνετε τὰ ἴδια ἐπιχειρήματα. Λέτε «ἐκδηλωθείσης τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς ὑπὲρ ἑνὸς νομοσχεδίου». Καὶ ἐπήρατε ἀμέσως τὴν φράσιν πίσω. Αὐτὸ δὲν συνέβη εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον.

§131Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἡ πλειοψηφία, ἦτο ὑπὲρ τῆς συζητήσεως τοῦ θέματος.

§132Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Δὲν ἐξεδηλώθη ὑπὲρ ὡρισμένης ἀποφάσεως. Ἐδῶ εἶναι μία διαφωνία διατυπώσεως, ἡ ὁποία εἶναι καὶ διαφωνία οὐσίας. Ἐὰν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος ἔλυε τὴν συνεδρίασιν μετὰ τὴν ἐκλογὴν ἢ τὴν μετάθεσιν, ἀφοῦ θὰ ἐγένετο συζήτησις, τότε τὸ πρᾶγμα θὰ ἦτο διαφορετικόν. Ἁπλούστατα, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος παρεκάλεσε νὰ μὴ γίνῃ συζήτησις. Ἐπέμενον οἱ ἑπτά. Καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, κατόπιν αὐτοῦ, ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον, νὰ λύσῃ τὴν συνεδρίασιν.

§133Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐδῶ εἶναι ἡ παράβασις τῆς δημοκρατικῆς ἀρχῆς. Δὲν εἶχε δικαίωμα ὁ Ἀρχιεπίσκοπος νὰ λύσῃ λύσῃ τὴν συνεδρίασιν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ πλειοψηφία ἦτο ἀντίθετος. Διότι, ἐάν, ὡς λέγετε σεῖς, ὄχι ἐγώ, ἐλαμβάνετο καὶ ἀπόφασις, τότε πῶς θὰ ἔλυε τὴν συνεδρίασιν; Καὶ ποίαν σημασίαν θὰ εἶχεν ἡ λύσις τῆς συνεδριάσεως, μετὰ τὴν λῆψιν ἀποφάσεως; Καὶ δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς αὐτό. Διέταξε τὸ κλείσιμον τῶν ναῶν, διὰ νὰ μὴ ὁλοκληρωθοῦν αἱ ἀποφάσεις καὶ διὰ τῆς θρησκευτικῆς τελετῆς. Ὅλα αὐτὰ εἶναι αὐθαιρεσίαι, εἶναι ἐκδηλώσεις δεσποτισμοῦ, εἶναι παραβίασις τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος.

§134Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Βλέπετε ὅτι, ἀπὸ δύο ἡμερῶν, ὑπάρχει μία διάθεσις συμβιβασμοῦ καὶ ἕνα πνεῦμα κατανοήσεως. Διὰ τῆς ἀγορεύσεώς σας, λαμβάνοντες ἀποκλειστικῶς τὸ μέρος τῶν μὲν καὶ ἐπιτιθέμενος, καθ’ ὃν τρόπον ἐπιτίθεσθε, ἐναντίον τοῦ Ἀρχιεπισκόπου, ἐνεργεῖτε ἀντιθέτως πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας. Τὴν στιγμὴν αὐτήν, οἱ μετέχοντες τῆς Συνόδου, ἔχουν πνεῦμα συμφωνίας. Μὴ προβαίνετε εἰς αὐτὴν τὴν ἔντονον ἐπίθεσιν κατὰ τοῦ Ἀρχιεπισκόπου, τὴν ὁποίαν θεωρῶ ἀπολύτως ἀδικαιολόγητον, ἀπὸ ἀπόψεως οὐσίας καὶ σφάλμα ἀπὸ ἀπόψεως τακτικῆς. Μετὰ τὸ πλησίασμα ποὺ ἐξεδηλώθη μεταξὺ τῶν πτερύγων, πρέπει νὰ βοηθήσωμεν καὶ ὄχι νὰ ρίπτωμεν ἔλαιον εἰς τὴν πυράν.

§135Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν βάλλω, ἀξιότιμε καὶ ἀγαπητὲ κύριε Πρόεδρε καὶ Ἀντιπρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν βάλλω ἐναντίον τοῦ Ἀρχιεπισκόπου, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ γνωρίζω οὐδὲ κατ’ ὄψιν. Βάλλω ἐναντίον τοῦ ἐπιδειχθέντος πνεύματος δεσποτισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἐξεδήλωσεν οὗτος καὶ κατὰ τοῦτο συμβάλλω εἰς τὸν κατευνασμόν, ἀντί, ὡς ἰσχυρίζεσθε, νὰ ρίπτω ἔλαιον ἐπὶ τῆς πυρᾶς.

§136Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Σᾶς λέγω, ὅτι τὸ μόνον πνεῦμα, τὸ ὁποῖον δὲν διέπει τὸν Ἀρχιεπίσκοπον, εἶναι τὸ πνεῦμα τοῦ δεσποτισμοῦ.

§137Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Κύριε Ἀντιπρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἐπεθύμουν σφόδρα νὰ ἀποδεχθῶ τὴν ἄποψίν σας, ἀλλ’ ὁ Μακαριώτατος τὸ πνεῦμα αὐτὸ τὸ ἐξεδήλωσε καὶ διὰ τῶν πράξεών του καὶ διὰ τῶν ἔργων του. Καὶ δὲν ἠμπορεῖτε σεῖς νὰ ἀγνοῆτε τὰ πραγματικὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα ἐπροκάλεσαν τὴν κρίσιν, τὰ αἴτια αὐτὰ πρέπει νὰ τὰ εἴπωμεν. Διότι τότε μόνον θὰ ἠμπορέσωμεν νὰ θεραπεύσωμεν τὴν πληγήν, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Εἰς τίποτε δὲν ὠφελεῖ νὰ προσπαθῶμεν νὰ ἐμφανίσωμεν τὰ πράγματα ὅπως τὰ θέλομεν. Εἶπον καὶ ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ σήμερον, ὅτι οἱ ἀσκοῦντες τὴν ἐξουσίαν, οἱ κατέχοντες προέχουσαν θέσιν, εἶναι μοιραῖον, εἶναι ἀνθρώπινον, νὰ ρέπουν πρὸς τὴν αὐθαιρεσίαν. Χρειάζεται μεγάλη δύναμις αὐτοκυριαρχίας. Χρειάζεται βαθυτάτη συνείδησις εὐθύνης, ὑποχρεώσεων καὶ καθήκοντος, ὥστε νὰ μὴ ἀχθῇ κανεὶς ἀπὸ τὴν ἰδικήν του σκέψιν, ὡς τὴν ὀρθοτέραν καὶ νὰ θελήσῃ νὰ τὴν ἐπιβάλῃ εἰς τοὺς πολλούς, ἀλλὰ νὰ δεχθῇ νὰ ἀκούσῃ καὶ τὰς ἀπόψεις τῶν ἄλλων καὶ νὰ συνταχθῇ πρὸς τὰς ἀπόψεις καὶ τὰς γνώμας ποὺ θὰ δεχθῇ ἡ πλειοψηφία. Καὶ εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν, εἴχομεν μίαν ἐκδήλωσιν τοῦ Προκαθημένου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὸν δεσποτισμὸν καὶ πρὸς τὴν αὐθαιρεσίαν. Ἔτσι πρέπει ἐν τῷ συμφέροντι, ἐπαναλαμβάνω, τῆς Ἐκκλησίας, ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῆς καὶ ἐν τῷ συμφέροντι τῶν ἐκπροσώπων αὐτῆς καὶ τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ τῆς πλειοψηφίας αὐτῆς, νὰ θελήσωμεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸ ζήτημα τῆς κρίσεως, ἡ ὁποία ἐξερράγη εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Τὸ ἀντίθετον, θὰ ἦτο ὑποτιμητικὸν καὶ διὰ τὸν Ἀρχιεπίσκοπον καὶ διὰ τοὺς διαφωνήσαντας Ἱεράρχας. Ἀλλ’ ἡ διακοπή σας, ἀγαπητὲ κ. Ἀντιπρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἔφερεν εἰς τὴν μνήμην μου περικοπὴν τοῦ Εὐαγγελίου, καθ’ ἣν «Οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη. Οὐδὲ καίουσι λύχνον καὶ τιθέασιν αὐτὸν ὑπὸ τὸν μόδιον, ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν καὶ φαίνει πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ». Εἰς τίποτε δὲν ὠφελεῖ ἡ ἀπόκρυψις τῆς ἀληθείας, ὅταν μάλιστα αὕτη δὲν δύναται, ἐκ τῶν πραγμάτων νὰ ἀποκρυβῇ, ὅπως ἡ πόλις ἡ κειμένη ἐπάνω ὄρους. Ἡ ἀποκάλυψις τῆς ἀληθείας, αὐτὴ σώζει. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ τῆς πολιτικῆς της τῆς μὴ ἐπεμβάσεως, ἔπραττεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχε καθῆκον νὰ πράξῃ, δηλαδὴ νὰ ζητήσῃ, διὰ τοῦ ἐκπροσώπου της Κυβερνητικοῦ Ἐπιτρόπου παρὰ τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ, τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν νομιμότητα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐκτραπῆ αὐτῆς, κρίσις δὲν θὰ ἐξεδηλοῦτο, διότι θὰ εἶχεν ἀποτραπῆ ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς. Τοῦτο, ὅμως, δὲν τὸ ἔπραξε καὶ τὸ γεγονός, ὅτι δὲν τὸ ἔπραξε, εἶναι μία ἠθικὴ ἐνίσχυσις ὑπὲρ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι παρενόμησαν καὶ ἔφερον τὰ πράγματα ἐκεῖ ὅπου ἤχθησαν. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ πλέον τὴν ἐκδήλωσιν τῆς κρίσεως, ἡ Κυβέρνησις ἤχθη εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι αὕτη δὲν θὰ ἐλύετο, ἐὰν δὲν ἐπενέβαινεν. Τὸ θέμα τῆς Ἐκκλησίας, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἕνα ἐκ τῶν σοβαρωτέρων τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρον τὸν ὀρθόδοξον κόσμον. Θὰ ἔπρεπε, ἑπομένως, νὰ τὸ ἀντιμετωπίσῃ ἡ Κυβέρνησις μετὰ τῆς προσηκούσης προσοχῆς. Καὶ τοῦτο δὲν ἐγένετο ἀτυχῶς, ὡς ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι ἔχομεν, ἐν προκειμένῳ, ὄχι ἕνα νομοσχέδιον, ἀλλὰ τρία νομοσχέδια ἀλληλοδιαδόχως. Ἔρχεται ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἐνώπιον τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, μὲ ἕνα σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον εἶχε διανεμηθῆ εἰς τὰ μέλη της. Καί, πρὸ πάσης συζητήσεως, πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως, ὑποβάλλει ὁ ἴδιος σοβαρωτάτας τροπολογίας, τὰς ὁποίας θὰ ἀνεύρητε καὶ μόνοι, συγκρίνοντες τὸ πρῶτον σχέδιον, πρὸς τὸ δεύτερον. «....... (ἀναγινώσκει τὰς διαφοράς) .........». Καὶ αἱ διαφοραὶ εἶναι λίαν σημαντικαί, διότι ἀφοροῦν τὴν σύνθεσιν τῆς Συνόδου τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν ἁρμοδιότητα αὐτῆς. Καὶ περαιτέρω τὴν σύνθεσιν τῆς Διαρκοῦς Συνόδου καὶ τὴν ἁρμοδιότητα αὐτῆς. Καὶ ὅλα αὐτὰ καὶ πλεῖστα ἄλλα, θὰ τὰ καθορίζῃ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, διὰ Β. Διαταγμάτων. Αὐτὸ εἶναι τὸ δεύτερον νομοσχέδιον. Καὶ ἔρχεται καὶ τὸ τρίτον σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται σήμερον ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς καὶ τὸ ὁποῖον εἰσάγει θεμελιώδη, ἐπίσης, τροποποίησιν, τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἐκκλησίας, διὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν Β. Διαταγμάτων καὶ τοῦ περιεχομένου αὐτῶν. Εἶπον εἰς τὸν κ. ὑπουργόν: Ἀρνοῦμαι νὰ σᾶς δώσω τόσον εὐρεῖαν ἐξουσιοδότησιν. Δὲν δέχομαι νὰ ἀποξενωθῶ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα μοῦ ἔχει ἐκχωρήσει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα μοῦ ἔχει ἀναθέσει. Ὑπεστήριξα, ὅτι ἐφ’ ὅσον εἰς τὴν Βουλὴν ἀνήκει ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ποὺ θὰ παύσῃ αὕτη νὰ τὴν ἀσκῇ, εἴτε ἐγκρίνουσα ἐκ τῶν ὑστέρων πράξεις τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νομοθετικοῦ περιεχομένου, εἴτε παραχωροῦσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοιαύτην εὐρεῖαν ἐξουσιοδότησιν, οἵα ἡ ζητουμένη, ἡ ἰδία ἡ Βουλὴ παρέχει τὸ δικαίωμα εἰς τὴν δημιουργίαν τῆς εὐλόγου εἰς τὸν Λαὸν γνώμης, ὅτι δὲν εἶναι ἀναγκαία ἡ ὕπαρξίς της. Ἀλλά, ἐφ’ ὅσον δὲν θὰ ὑπάρχῃ Βουλή, δὲν ὑπάρχει καὶ Δημοκρατία, δὲν ὑπάρχει δημοκρατικὸν πολίτευμα. Μὴ θέλετε, λοιπόν, νὰ σαλεύετε τὰς βάσεις τοῦ δημοκρατικοῦ μας πολιτεύματος. Καὶ εἶπον, ἀκόμη, εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ἀρνοῦμαι νὰ σᾶς δώσω ἰδιαιτέρως αὐτὴν τὴν ἐξουσιοδότησιν, νὰ ρυθμίζετε κατὰ τὸ δοκοῦν ὑμῖν, ὅλα ἐν γένει τὰ ζητήματα τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ δι’ αὐτὸ εἶμαι ἐναντίον τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου. Καὶ ἀρνοῦμαι νὰ σᾶς δώσω εἰδικώτερον τὴν ἐξουσιοδότησιν αὐτήν, διότι εἰσάγετε ἕνα καινοφανῆ θεσμὸν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν καὶ δὲν φαντάζεσθε ποῖον σάλον θὰ δημιουργήσητε εἰς τὸν λαόν, ὅταν προσπαθῆτε νὰ μεταβάλετε τοὺς Ἱεράρχας εἰς ἕνα εἶδος ἀνδραπόδων. Εἶμαι ἀκόμη ἀντίθετος, διότι βλέπω, ὅτι δὲν διαβλέπετε ποῖον τεράστιον κίνδυνον δημιουργεῖτε, ὅταν ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν τὴν αὐτοτέλειαν της; Διότι ἡ Ἐκκλησία, ἡ Ὀρθόδοξος Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία, ἀσκεῖ τὸν καθοδηγητικὸν ρόλον, τὸν ὁποῖον ἔχουν ἀναγνωρίσει ὅλοι οἱ ὀρθόδοξοι λαοί, περὶ τοῦ ὁποίου ἤδη ὡμίλησα. Καὶ δὲν ἀντιλαμβάνεσθε ὅτι, αἴροντες τὴν αὐτοτέλειαν τῆς Ἐκκλησίας, καθιστῶντες αὐτὴν θεραπαινίδα τῆς Πολιτείας, ἀφαιρεῖτε τὴν βάσιν, ἀφαιρεῖτε τὸ θεμέλιον, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἑδραζομένη ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία, ἐπέτυχε νὰ τῆς ἀναγνωρισθῇ ἀπὸ αἰώνων, ἀπὸ τοὺς λοιποὺς ὀρθοδόξους λαούς, ὁ καθοδηγητικός της ρόλος. Καὶ δὲν ἀντιλαμβάνεσθε ἀκόμη ὅτι, κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, δημιουργεῖται τεραστία ἐθνικὴ ζημία, διότι ἐξανεμίζεται αὐτὸ τὸ ἀνεκτίμητον ἐθνικὸν κεφάλαιον. Ἡ φωνή μου δὲν ἴσχυσε, διὰ νὰ πείσῃ τὸν κ. ὑπουργὸν εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν. Χαίρω, ὅμως, διότι δὲν ἐπρόλαβε νὰ σβεσθῇ ἡ ἠχὼ τῶν λόγων μου καὶ συνήρχετο ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Ἀντιπροσώπων τῆς Ἱεραρχίας, μετὰ τῶν ἐκπροσώπων τῆς Κυβερνήσεως, καὶ συνετάσσετο τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσάγεται σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν καὶ τὸ ὁποῖον καθορίζει, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ πλέον ἡ Κυβέρνησις, ἡ οἱαδήποτε Κυβέρνησις, νὰ ἀποφασίζῃ αὐτοβούλως, ἐπὶ τῶν θεμάτων τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ ἀπαιτεῖται καὶ ἡ σύμφωνος γνώμη τοῦ συνόλου τῆς Ἱεραρχίας. Χαίρω, διότι ἐγκατελείφθησαν αἱ προηγούμεναι ἀπόψεις καὶ πᾶν ὅ,τι θὰ γίνῃ μελλοντικῶς, θὰ γίνεται πάντοτε μετὰ σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἱεραρχίας. Καὶ ἐδῶ ὑπάρχει ἡ ἐγγύησις. Θὰ γίνῃ δηλαδὴ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ Ἱεραρχία τῆς Ἑλλάδος θὰ ὑποδείξῃ. Ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐκτελέσῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποδείξῃ ἡ Ἱεραρχία τῆς Ἑλλάδος. Δὲν θὰ θελήσῃ νὰ τὸ ἐκτελέσῃ, διότι θὰ νομίσῃ ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν; Τὸ ζήτημα θὰ ἐπανέλθῃ τότε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Διότι, ἢ θὰ ὑπάρξῃ σύμφωνος γνώμη τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Ἱεραρχίας ἤ, ἄλλως, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ ἔκδοσις τῶν προβλεπομένων Β. Διαταγμάτων. Αὐτὴ ἡ νέα μορφή, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐνεφανίσθη τὸ νομοσχέδιον, πράγματι παρέχει μίαν ἐγγύησιν καὶ μίαν ἐξασφάλισιν. Καὶ ἠπόρησα, ἀληθῶς, πῶς ὁ ἀξιότιμος Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Κανελλόπουλος δὲν ἐπρόσεξε τὴν θεμελιώδη διαφοράν, ἡ ὁποία ὑπάρχει μεταξὺ τοῦ ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν σχεδίου νόμου καὶ τοῦ σχεδίου νόμου, ὅπως ἀρχικῶς εἶχε κατατεθῆ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὴν Κοινοβουλευτικὴν καὶ ὅπως ἐξῆλθεν ἀπὸ τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν. Δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν τὸ ἕνα μὲ τὸ ἄλλο, διότι ἡ θεμελιώδης ἀξία, τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ νέον νομοσχέδιον, εἶναι ὅτι καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτάς, κύριοι συνάδελφοι, τὰς ἀπόψεις εἶχα νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν. Ἐπιφυλάσσομαι κατὰ τὴν συζήτησιν κατ’ ἄρθρον, τῶν διαφόρων παραγράφων τοῦ νομοσχεδίου, νὰ εἴπω ὡρισμένας ἀπόψεις, ἐν σχέσει πρὸς μίαν ἑκάστην τῶν παραγράφων τοῦ ἄρθρου μόνου. Τερματίζων τὸν λόγον μου θέλω νὰ τονίσω, ὅτι ὀφείλεται πράγματι ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἔθνους πρὸς τοὺς ἑπτὰ Μητροπολίτας, οἱ ὁποῖοι ἐξεπροσώπησαν τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ὀφείλεται ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἔθνους, διότι προήσπισαν τὴν δημοκρατικὴν ἀρχὴν τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, ἀρχὴν συνυφασμένην πρὸς αὐτὴν τὴν ὑπόστασιν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ὀφείλεται ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἔθνους, διότι προήσπισαν τὸ κῦρος καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Ἐκκλησίας. Ὀφείλεται ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἔθνους, διότι αὐτοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνετέλεσαν, ὥστε νὰ ἔλθῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν τὸ σχέδιον νόμου, ὑπὸ τὴν νέαν αὐτοῦ μορφήν. Ἔκαμε λάθος καὶ ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἰσχυριζόμενοι ὅτι τὴν ἀνακοίνωσίν των οἱ ἑπτὰ Μητροπολῖται τὴν ἐξέδωσαν μετὰ τὴν ἀρχικὴν κατάθεσιν τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ ἀκριβὲς καὶ τὸ ὀρθὸν εἶναι, ὅτι καθ’ ὃν χρόνον ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας συνέτασσε τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, εἶχεν ἀνὰ χεῖρας τὸ σχέδιον τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἑλλάδος, τὸ ὁποῖον ἐξεπόνησεν ἡ πολυμελὴς Ἐπιτροπή, ἡ ἐπὶ τούτῳ ἐνταλεῖσα ἀπὸ τὴν ὁλομέλειαν τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος.

§138Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν τὸ ἔχω ἀκόμη.

§139Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Πιθανὸν νὰ μὴ τὸ ἔχετε διαβάσει, ἀλλὰ ὑπάρχει κατατεθειμένον εἰς σᾶς· προηγουμένως τὸ ἐκράτει ἀνὰ χεῖρας ὁ Πρόεδρος κ. Παπανδρέου. Καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἔχῃ ὁ κ. Παπανδρέου καὶ νὰ μὴ τὸ ἔχετε σεῖς.

§140Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων) Σᾶς πληροφορῶ, ὅτι δὲν τὸ ἔχω.

§141Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν εἶναι ἀκριβές, ὅτι οἱ Μητροπολῖται, πιθανὸν ὀρρωδήσαντες ἐκ τῆς καταθέσεως τοῦ νομοσχεδίου, ἔσπευσαν νὰ ἐκδώσουν τὴν ἀνακοίνωσίν των. Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ὅταν εἶδον, ὅτι διὰ τοῦ νέου νομοσχεδίου κατοχυροῦται πλέον ἡ αὐτοτέλεια τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι διὰ τοῦ νέου νομοσχεδίου ἡ εὐθύνη τοῦ προσδιορισμοῦ τοῦ τρόπου τῆς Διοικήσεως περιέρχεται εἰς χεῖρας τῆς Ἱεραρχίας, τότε ἐξέδωσαν τὴν ἀνακοίνωσιν, ἡ ὁποία ἐδημοσιεύθη σήμερον καὶ εἰς τὴν ὁποίαν λέγουν, ὅτι ἐμμένοντες εἰς τὰς ἀπόψεις των, δὲν θὰ ἐπιδιώξουν, ἐπὶ τοῦ παρόντος, τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ληφθεισῶν ἀποφάσεων. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, αἱ ληφθεῖσαι ἀποφάσεις, ὀρθῶς ἐλήφθησαν. Ὀρθῶς ὑπεστηρίχθη ἡ δημοκρατία ἐν τῇ διοικήσει τῆς Ἐκκλησίας, ὀρθῶς κατεπολεμήθη τὸ πνεῦμα τοῦ δεσποτισμοῦ. Ἀλλοῦ, ἀφοῦ τὸ ὅλον θέμα περιέρχεται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ συνόλου τῆς Ἱεραρχίας, τῆς Ὁλομελείας τῆς Ἱεραρχίας, τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφάσεων ἐναποθέτομεν, λέγουν οἱ ἑπτὰ Ἀρχιερεῖς, εἰς τὸ σύνολον τῆς Ἱεραρχίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀνακοίνωσις, τὴν ὁποίαν ἐξέδωσαν οἱ ἑπτὰ Μητροπολῖται καὶ εἶναι πρὸς τιμήν των. Ἕνας μεγάλος Πατριάρχης, ὁ Ἰωακεὶμ ὁ Γʹ, δὲν ἐθεώρησεν ὅτι μειοῦται τὸ γόητρόν του καὶ τὸ κῦρος του, ὅταν συνετάσσετο πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειοψηφίας, ὡς καὶ οἱ ἑπτὰ Μητροπολῖται δὲν ἐθεώρησαν ὅτι μειοῦνται, προβαίνοντες, τὴν ὑστάτην στιγμήν, εἰς τὴν ὑποχώρησιν, περὶ ἧς ὁ λόγος, χάριν τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς γαλήνης τῆς Ἐκκλησίας, τὴν ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁλόκληρον τὸ θέμα τῆς ὀργανώσεως τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῆς διοικήσεώς της περιήρχετο πλέον εἰς τὴν ὁλομέλειαν τῆς Ἱεραρχίας. Αὐταί, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι αἱ ἀπόψεις μου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοσχεδίου. Εὐτύχημα θὰ ἦτο, νὰ μὴ ἔφθαναν τὰ πράγματα ἐκεῖ ὅπου ἔφθασαν. Ἀλλ’ οὐδὲν κακόν, ἀμιγὲς καλοῦ. Καὶ τὸ καλὸν εἶναι αὐτό, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπα. Ἐπλήγη τὸ πνεῦμα τοῦ δεσποτισμοῦ, ἐπλήγη τὸ πνεῦμα τοῦ αὐταρχισμοῦ ἐν τῇ γενέσει του καὶ προησπίσθη καὶ ἐπεκράτησεν ἡ ἀρχὴ τῆς λαϊκότητος καὶ τῆς δημοκρατικότητος εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν. (Χειροκροτήματα).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λ. Μπουρνιᾶς, ἔχει τὸν λόγον.

§143Λ. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Θὰ σᾶς ἀπασχολήσω, κύριοι βουλευταί, δι’ ὀλίγων ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου καὶ μόνον, καὶ τοῦτο, διότι ὁ ἄρτι κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ φίλος κ. Κύρκος, μοῦ ἔδωσε τὴν ἐντύπωσιν, μὲ τὴν ἀγόρευσίν του, ὅτι δὲν ὡμίλει ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου, ἀλλὰ ἀνέπτυσσεν ἐπερώτησιν κατὰ τοῦ ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, μὲ στόχον τὸν Ἀρχιεπίσκοπον Ἀθηνῶν. Κύριοι βουλευταί, αἰσθάνομαι πάντοτε σεβασμὸν πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου κ. Παπανδρέου, ἀλλὰ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαφωνήσω σήμερον εἰς τὴν ἄποψιν, τὴν ὑποστηριχθεῖσαν καὶ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου κ. Στεφανοπούλου, ὅτι ἀπεμπολοῦμεν δικαιώματά μας ὡς νομοθετικὴ ἐξουσία, διὰ τῆς διατάξεως τῆς παραγράφου 2 τοῦ σχεδίου νόμου, κατὰ τὴν ὁποίαν, δι’ ἐφ’ ἅπαξ ἐκδοθησομένου Διατάγματος, θὰ ρυθμίζωνται ὡρισμένα βασικὰ θέματα τῆς ἐκκλησίας. Καὶ ἂν εἶχον, κύριοι συνάδελφοι, ἀνάγκην μαρτύρων ἐπὶ τῆς χρησιμότητος ἢ μὴ μιᾶς συζητήσεως, μέσα εἰς τὴν αἴθουσαν τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, θεμάτων ἐξόχως λεπτῶν, θεμάτων κρισίμων, ὅπως εἶναι τὰ ἐκκλησιαστικὰ θέματα, εἰς φάσεις, ὅπως εἶναι ἡ σημερινή, τὴν ἀπόδειξιν μοῦ τὴν δίδει ἡ ἀρξαμένη συζήτησις. Ἤκουσα, κύριοι βουλευταί, τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῆς Παιδείας ὑπουργὸν νὰ μᾶς λέγῃ, «κάμνω συστάσεις πρὸς τοὺς ἐκπροσώπους καὶ τῶν δύο παρατάξεων», καὶ ἤκουσα ἐπίσης συναδέλφους ἀξίους, νὰ μᾶς λέγουν, ὅτι ἡ Ἐκκλησία νοσεῖ βαρύτατα. Λέγω, λοιπόν, εἶναι ἀνάγκη νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ φέρωμεν ἐδῶ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας, μέσα εἰς ἕνα Σῶμα 300 ἀνθρώπων, μὲ διαφορετικὰς ἀντιλήψεις, μὲ διαφορετικὰς πεποιθήσεις κινουμένας ἀπὸ πολιτικὰς ἀντιθέσεις, διὰ νὰ πληροφορήσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι ἡ Ἐκκλησία πάσχει καὶ νοσεῖ καὶ ὅσα ἄλλα ἠκούσαμεν, λεγόμενα πρὸ ὀλίγου εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν; Κύριοι βουλευταί, ὅταν ἤρχισεν ἡ σημερινὴ συνεδρίασις, τὰ θεωρεῖα ἦσαν κατάμεστα κόσμου, ἦσαν οἱ ἐνδιαφερόμενοι δι’ ἕνα ἄλλο σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν, ἦσαν οἱ σιδηροδρομικοὶ καὶ οἱ ἔχοντες σχέσιν μὲ τὸ σχέδιον νόμου τῆς Η.Ε.Μ. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀναγκαστικῆς διαχειρίσεως, καὶ εἴχομεν ἐδῶ, εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, τοὺς ἐνδιαφερομένους. Τί θέλετε, κύριοι; Νὰ φέρωμεν καὶ τοὺς Ἱεράρχας εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, διὰ νὰ μᾶς κυνηγᾶνε καὶ νὰ μᾶς λέγουν, ὅτι αὐτὴν τὴν τροπολογίαν θέλομεν καὶ ἐκείνην τὴν διάταξιν δὲν θέλομεν; Διότι ἐκεῖ θὰ καταλήξωμεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ συζητῶμεν αὐτὸ τὸ θέμα μέσα εἰς τὴν Βουλήν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔχομεν ἐπανειλημμένας διακηρύξεις, ὅτι δὲν εἶναι ἀκίνδυνος καὶ δὲν εἶναι ὠφέλιμος εἰς τὴν Βουλὴν ἡ συζήτησις πολλῶν θεμάτων, καὶ πιστεύομεν, ὅτι χρειάζεται μεταρρύθμισις καὶ τοῦ ἔργου τοῦ νομοθετικοῦ τοῦ ἰδικοῦ μας, πρὸς καλυτέραν καὶ ταχυτέραν ἀπόδοσιν. Ἰδού, λοιπόν, διατὶ πιστεύω ἐγώ, ὅτι ὀρθῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ἐνεργήσασα κεραυνοβόλως καὶ ζητήσασα UNO ACTO τὴν ψήφισιν τοῦ σχεδίου νόμου, τὸ ὁποῖον, δυστυχῶς, λόγῳ τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τῆς συνεδριάσεως, παρεπέμφθη εἰς τὴν τακτικὴν διαδικασίαν. Πιστεύω, δηλαδή, ὅτι καὶ τοῦτο τὸ γεγονὸς ἔβλαψε καὶ ὅτι ὀρθότερον θὰ ἦτο, διὰ τῆς ταχείας καὶ συνοπτικῆς διαδικασίας, νὰ ἐτερματίζαμε τὸ θέμα καὶ τὴν κρίσιν, ἡ ὁποία ἀπροσδοκήτως ἐξερράγη εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας. Τὰ προβλήματα, κύριοι βουλευταί, τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι εἰς ὅλους γνωστά, μᾶς εἶναι δηλαδὴ γνωστόν, ὅτι γενεσιουργοὶ λόγοι τοῦ νομοσχεδίου εἶναι ἡ ἀντίθεσις, ἡ ὁποία ὑπῆρξεν εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, μεταξὺ τῆς πλειοψηφίας καὶ τοῦ προκαθημένου αὐτῆς. Καί, ἑπομένως, πρέπει, μακρὰν ἀντιθέσεων, ἔξω ἀπὸ τὰς πολιτικάς μας ἀντιθέσεις, νὰ δώσωμεν ταχέως λύσιν εἰς τὸ θέμα. Ὅσα, κύριοι βουλευταί, λέγει τὸ σχέδιον νόμου καὶ ἰδίᾳ ἡ διάταξίς του, ἡ ἀναφερομένη εἰς τὴν κατ’ ἔτος ἀναστολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἐπὶ δίμηνον, δίδουν ἀφορμὴν εἰς ἐπικρίσεις σοβαράς, Αἱ αἰτιάσεις ἐναντίον τοῦ σχεδίου νόμου, ἰδίᾳ ὡς πρὸς τὴν ὑποκατάστασιν τῆς πολιτείας εἰς τὰ ἔργα τῆς Ἐκκλησίας, θὰ εὕρισκον σοβαρὸν ἔρεισμα ἀντισυνταγματικότητος. Ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ σχεδίου νόμου ἀπὸ τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, τὸ θέμα ἤδη εἶχε θεραπευθῆ, διότι ἡ ἀπόφασις διὰ τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου θὰ ἐγένετο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, αἰτήσει εἴτε τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν, εἴτε τῆς πλειοψηφίας τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Εἶχεν ἤδη, δηλαδή, θεραπευθῆ σοβαρῶς ἡ αἰτία, ἐξ ἧς ἔπασχε συνταγματικῶς τὸ ἀρχικὸν σχέδιον νόμου. Ἤδη, ὅμως, μετὰ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. ὑπουργὸς καὶ τὴν παραχώρησιν, κατὰ τὴν γνώμην μου, τοῦ δικαιώματος εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, «συμφώνου γνώμης», νομίζω, ὅτι οὐδεὶς πλέον λόγος ὑπάρχει, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ καὶ τὴν συνταγματικότητα τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ καὶ τὴν χρησιμότητα αὐτοῦ. Κύριοι βουλευταί, μοῦ ἐδόθη ἀφορμή, ἐκ μιᾶς διακοπῆς εἰς τὸν εἰσηγητὴν τῆς μειοψηφίας, νὰ εἴπω τὴν ἄποψίν μου, εἰς τὸ θέμα τῆς συνταγματικότητος. Διότι πιστεύω, ὅτι ἔχει ἡ Πολιτεία δικαιώματα καὶ ἐκ τοῦ Συντάγματος καὶ ἐκ τοῦ νόμου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν παραδόσεων, ἔχει δικαιώματα εἰς τὰ θέματα ὀργανώσεως καὶ διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας. «Μόνον τὸ Δόγμα, ὡς ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ κατελθόν, παραμένει ἐσαεὶ ἄθικτον», διδάσκει ὁ Σαρίπολος. Τὰ θέματα τῆς διοικήσεως καὶ τῆς ὀργανώσεως τῆς Ἐκκλησίας, ρυθμίζονται ἀνέκαθεν διὰ νόμων καὶ οἱ νόμοι αὐτοὶ εἶναι συνταγματικοί, ἐφ’ ὅσον συνᾴδουν ὑπὸ τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ ἄρθρου 43, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Βασιλεὺς ὁρίζεται προστάτης τῆς ἐπικρατούσης εἰς τὴν χώραν θρησκείας. Ἰδού, λοιπόν, ὅτι συνταγματικὸν νόμον ἔχομεν, νόμον ἐπιβληθέντα ἐκ τῶν πραγμάτων, νόμον, τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλει ἡ ἀνάγκη ρυθμίσεως λεπτοῦ κατ’ ἐξοχὴν θέματος. Κύριοι βουλευταί, ὑπεστηρίχθη, ὅτι ἀντισυνταγματικὴ εἶναι ἡ διάταξις τῆς παραγράφου 3, καθ’ ὅσον δὲν εἶναι δυνατὸν δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ἡ Σύνοδος ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Συντάγματος, νὰ τὰ ἐκχωρήσῃ, ἔστω καὶ προσωρινῶς, ἔστω καὶ δι’ ἕνα μῆνα, εἰς τὸν Ἀρχιεπίσκοπον. Ἀλλὰ περὶ ποίων δικαιωμάτων πρόκειται; Κατὰ τὸ διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ὑπάρχῃ Σύνοδος, δὲν θὰ ὑπάρχῃ καὶ ἁρμοδιότης Συνόδου. Ὁ Προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας, θὰ περιορισθῇ εἰς ἐκεῖνα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει ὡς Ἀρχιεπίσκοπος. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσκήσῃ δικαιώματα καὶ ἁρμοδιότητας τῆς Συνόδου. Εἶναι τόσον σαφὲς τὸ πρᾶγμα, ὥστε δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν εὔλογον παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν διακοπαὶ καὶ περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας δὲν λειτουργεῖ ἡ Σύνοδος. Εἶναι βέβαιον, ὅτι δικαιώματα καὶ ἁρμοδιότητες τῆς Συνόδου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσκηθοῦν ἀπὸ κανένα ἄλλο ὄργανον. Συνεπῶς, κατὰ τὸ διάστημα αὐτό, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐφ’ ἅπαξ πλέον, ὡς ὁριστικῶς ἔχει διαμορφωθῆ τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου νόμου, θὰ ἀνασταλοῦν αἱ ἐργασίαι τῆς Διαρκοῦς Συνόδου μέχρι τῆς 25ης Μαΐου, δὲν θὰ ὑπάρχουν καὶ ἁρμοδιότητες αὐτῆς. Αὐταὶ εἶναι αἱ παρατηρήσεις μου, ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου. Γνωρίζετε, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία ἐσεβάσθη πάντοτε τὴν ὑπεροχὴν τῆς κοσμικῆς ἀρχῆς, ὅπως ἐσεβάσθη, ἐπίσης, καὶ ἡ Πολιτεία τὰ INTERA CORPUS τῆς Ἐκκλησίας, τὰ ὁποῖα ἔχει κατοχυρώσει ἡ Πολιτεία, διὰ τοῦ Συντάγματος. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὅλοι πιστεύομεν, ὅτι ἀπὸ τὴν ἀρχὴν αὐτὴν δὲν ἀπομακρύνεται τὸ σχέδιον νόμου, ἀλλ’ ἀντιθέτως, ἐπιδεικνύει σεβασμὸν πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Καὶ παραχωρεῖ εἰς αὐτὴν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον, ἴσως, μία ἄλλη Κυβέρνησις θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ παραχωρήσῃ, ἀλλά, δι’ ἄλλους σκοπούς, νὰ ἐκμεταλλευθῇ αὐτὴν τὴν ὥραν τῆς διενέξεως τῆς Ἐκκλησίας, πρὸς σκοποὺς ἄλλους. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ Καραμανλῆ, ἀπέδειξε καὶ εἰς τὸ θέμα αὐτὸ καὶ διὰ τῆς κεραυνοβόλου ἐνεργείας της καὶ διὰ τὴν στάσεώς της, ὅτι σέβεται τοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας. (Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, τὴν Προεδρικὴν ἕδραν καταλαμβάνει ὁ Αʹ Ἀντιπρόεδρος κ. Β. Βασιλικός).

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Μητσοτάκης, ἔχει τὸν λόγον.

§145Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Θὰ εἶμαι ἀπολύτως σύντομος, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἀπόψεών μου, ἐπὶ τοῦ συζητουμένου σχεδίου. Κατὰ τὴν προσωπικήν μου ἀντίληψιν, κύριοι συνάδελφοι, καὶ πιστεύω ὅτι ἐν τούτῳ ἐκφράζω τὸ κοινὸν αἴσθημα, ἡ κρίσις, ἡ ὁποία ἐνεφανίσθη μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Διαρκοῦς Συνόδου καὶ ἡ ὁποία ὑπῆρξεν, ἐν τῇ οὐσίᾳ, κρίσις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλληνικῆς, δὲν ὑπῆρξε τυχαία, οὔτε ὀφείλεται εἰς αἴτια, τὰ ὁποῖα αἰφνιδίως ἀνέκυψαν, εἶναι κρίσις, τῆς ὁποίας τὰ αἴτια πρέπει νὰ ἀναζητηθοῦν εἰς μίαν χρονικὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ, δυστυχῶς, μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι κρίσις, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν ἔκφρασιν μιᾶς νόσου, ἡ ὁποία, δυστυχῶς, κατατρύχει τὴν Ἐκκλησίαν μας. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ σημερινή, ὀφείλω ἐν τούτῳ νὰ εἴπω εἰλικρινῶς τὴν ἄποψίν μου, ὀρθῶς ἔπραξεν, ἀπὸ μηνῶν ἀντιμετωπίσασα τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας. Εἶναι γεγονός, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων, ἀπὸ μηνῶν ἀπασχολεῖται ἤδη μὲ τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἦλθον εἰς τὴν δημοσιότητα, πρό τινος χρόνου, αἱ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀπόψεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἁρμοδίου ὑπουργοῦ καὶ νομίζω, ὅτι ἡ κρίσις, ἡ ὁποία ἐσημειώθη μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Διαρκοῦς Συνόδου, δὲν εἶναι ἄσχετος πρὸς τὴν ἐκπεφρασμένην ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως, ὡς πρὸς τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπίσῃ πάγια καὶ βασικὰ προβλήματα τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Κύριοι συνάδελφοι, σέβομαι καὶ τιμῶ καὶ ἐγὼ τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, ὅπως ὅλος ὁ πιστὸς Ἑλληνικὸς λαός, πιστεύω, ὅμως, ὅτι χρέος μας εἶναι, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰς ἀπόψεις ἐνίων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι διεφώνησαν πρὸς τοῦτο, ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, χρέος μας εἶναι νὰ διατυπώσωμεν τὴν πραγματικότητα, διότι εἰς τὰς περιπτώσεις αὐτὰς ἡ ἀλήθεια σώζει καὶ μόνον, ὅταν ἀμέσως δύναμαι νὰ εἴπω, ἀντιμετωπίσωμεν τὴν κατάστασιν, ὅταν θέσωμεν τὸν δάκτυλον ἐπὶ τὸν τύπον τῶν ἥλων, τότε εἶναι δυνατὸν νὰ καταλήξωμεν εἰς συγκεκριμένα, ἀλλὰ καὶ εἰς ὀρθὰ συμπεράσματα. Κύριοι συνάδελφοι, εἶμαι ὑποχρεωμένος ἐξ ἀρχῆς νὰ εἴπω, ὅτι ἡ κατευθυντήριος γραμμή, τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἀπὸ μηνῶν τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν θεμάτων τῶν ἐκκρεμούντων τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἡ ὁποία εὑρίσκει τὴν ἔκφρασίν της εἰς τὴν παράγραφον 1 τοῦ συζητουμένου σχεδίου νόμου, μὲ εὑρίσκει ἀπολύτως σύμφωνον. Ὑποθέτω, ὅτι ὄχι μόνον ὁμοφώνως ἡ Ἱεραρχία τῆς Ἑλλάδος, σήμερον πλέον, δὲν δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι αὐτὸ συνέβη καὶ εἰς τὸ πρόσφατον παρελθόν, δέχεται τὴν κατάργησιν τοῦ μεταθετοῦ, ἀλλὰ δύναμαι ἀδιαμαρτυρήτως νὰ εἴπω, ὅτι σύσσωμος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὐχαρίστως ὑποδέχεται τὴν πρότασιν καταργήσεως τοῦ μεταθετοῦ, καθ’ ὃν τρόπον μάλιστα τελικῶς διετυπώθη, μὲ μοναδικὴν ἐξαίρεσιν πλέον τὴν Ἀρχιεπισκοπὴν Ἀθηνῶν καὶ τὴν Μητρόπολιν Θεσσαλονίκης, ὅπως, ἐπίσης, ὀρθοτάτη εἶναι ἡ ἄποψις καὶ εὐχαρίστως γίνεται δεκτή, ὅπως ἡ ἐκλογὴ τῶν Μητροπολιτῶν γίνεται ἐφ’ ἑξῆς ἀπὸ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἱεραρχίας. Ἐπὶ τῶν δύο αὐτῶν βασικῶν διατάξεων, νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ εὕρῃ σύμφωνον τὸ σύνολον τοῦ Σώματος, ἀλλὰ καὶ τὸ σύνολον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα, ὅμως, τὸ ἐν συνεχείᾳ περιεχόμενον τοῦ σχεδίου νόμου, δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς εὕρῃ ὅλους συμφώνους. Ἡ Κυβέρνησις καυχᾶται καὶ δικαίως, ὅτι ἔχει πλήρη ἐργασίαν ἀντιμετωπίσεως τῶν ἐκκρεμῶν προβλημάτων τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι ἔχει ἐσχηματισμένας ἀπόψεις, ὡς πρὸς τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Δικαιοῦμαι, κατὰ συνέπειαν, νὰ ἐκπλήσσωμαι, διότι, ἐφ’ ὅσον οὕτως ἔχουν τὰ πράγματα, ἔφερεν ἐνώπιον τοῦ Σώματος μίαν διάταξιν, τόσης εὐρείας ἐξουσιοδοτήσεως. Ἡ ἐξουσιοδότησις, τὴν ὁποίαν προβλέπει τὸ ἐδάφιον 2 τοῦ ἄρθρου μόνου τοῦ συζητουμένου σχεδίου νόμου, εἶναι τόσον εὐρεῖα, ὥστε εἶναι, ἐὰν ὄχι τύποις, ἀλλὰ οὐσιαστικὰ ἀπαράδεκτος ἀπὸ ὁποιοδήποτε Κοινοβούλιον. Κύριοι συνάδελφοι, ἐγένετο συζήτησις, ἐὰν ἀποτελῇ ἢ ὄχι βελτίωσιν τοῦ σχεδίου νόμου, τὸ ὅτι καθωρίσθη, ὅτι τὰ Διατάγματα αὐτὰ θὰ ἐκδίδωνται ἀπὸ συμφώνου μὲ τὴν Ἱεραρχίαν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ δευτέρα γνώμη, ὅτι ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις κακῶς, κατὰ τὴν γνώμην μου, προέβη εἰς τὴν τοιαύτην ἐξουσιοδότησιν, δικλεῖδα ἀσφαλείας, ἀλλὰ καὶ ἀναγνώρισις τῶν προνομίων τῆς Ἐκκλησίας, ἀποτελεῖ ἡ διατύπωσις, ὅτι διὰ τὴν ἔκδοσιν τῶν Διαταγμάτων αὐτῶν ἀπαιτεῖται σύμφωνος ἡ γνώμη τῆς Ἱεραρχίας. Τὸ πρόβλημα εἶναι, διατὶ χρειάζεται αὐτὴ ἡ ἐξουσιοδότησις; Νομίζω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, χρέος ἔχει νὰ δώσῃ εἰς τὸ Σῶμα καὶ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν δημοσίαν γνώμην μίαν ἐξήγησιν. Τὸ σωστὸ θὰ ἦτο καὶ αὐτὸ θὰ ἐπρόκειτο νὰ συμβῇ, μὲ ὅσα ἀνεγνώσαμεν εἰς τὰς ἐφημερίδας ἐπὶ τῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ὀρθὸν θὰ ἦτο, ἡ Κυβέρνησις νὰ κατήρτιζεν, ἀπὸ συμφώνου μετὰ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας καὶ νὰ τὸν φέρῃ ἐνώπιον τοῦ Σώματος πρὸς ψήφισιν. Οὕτω καὶ τὸ Κοινοβούλιον δὲν θὰ ἀπεμπόλει τὰ δικαιώματά του καὶ δὲν θὰ ἀπεξενοῦτο τῶν δικαιωμάτων της ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία νὰ ἔχῃ γνώμην ἐπὶ ἑνὸς τόσον βασικοῦ θέματος, ὅπως τὸ θέμα τῆς Ἐκκλησίας. Ἀλλὰ ταὐτοχρόνως, τὸ Κοινοβούλιον θὰ εἶχε τὴν δυνατότητα νὰ μεταβάλῃ διατάξεις, τὰς ὁποίας δὲν ἐγκρίνει, ἔστω καὶ ἐὰν δὲν ἔχῃ σύμφωνον τὴν γνώμην τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἑλλάδος. Ὁσονδήποτε καὶ ἐὰν σεβώμεθα τὰς ἀπόψεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν, ὅτι εἶναι ἀλάθητος καὶ τὸ πρόσφατον παρελθὸν πείθει περὶ τούτου. Τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἔχει ὁπωσδήποτε τὸ δικαίωμα νὰ τροποποιήσῃ, ὁσάκις καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς κρίνῃ σκόπιμον, προτάσεις τῆς Ἱεραρχίας, ὅσον ἀφορᾷ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας. Σήμερον δημιουργοῦνται δύο ἄτοπα, ἀπὸ τῆς μιᾶς πλευρᾶς ἡ Κυβέρνησις θὰ νομοθετῇ κατ’ ἐξουσιοδότησιν τοῦ Σώματος, χωρὶς τὸ Σῶμα νὰ λαμβάνῃ κἂν γνῶσιν καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην πλευρὰν ἡ Κυβέρνησις θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἔχῃ τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἑλλάδος. Ὑποθέτω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι θὰ ἐπείσθητε ὅλοι σας, ὅτι ἡ κατεύθυνσις εἶναι κατὰ βάσιν ἐσφαλμένη καὶ θέλω νὰ ἐλπίζω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν θὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἐδαφίου αὐτοῦ. Ἄλλωστε, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὸ ἐδάφιον 3, προβλέπεται, ὅτι συγκαλεῖται διὰ τὴν 25ην Μαΐου. Εἶναι δυνατὸν ἡ Ἱεραρχία τῆς Ἑλλάδος τὰ τέλη τοῦ προσεχοῦς μηνὸς νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ θέματος καὶ νὰ τὸ τερματίσῃ καὶ εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις ἀμέσως, ἐν συνεχείᾳ, νὰ μᾶς φέρῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην πρὸς ψήφισιν. Καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ θὰ εἶναι εἰς θέσιν, ἀπερίσπαστος νὰ χαράξῃ, ἐπὶ τοῦ προκειμένου, τὴν ὀρθὴν γραμμὴν καὶ νὰ ἐκφράσῃ τὸ Σῶμα μας τὴν θέλησιν τῆς πλειοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ ἤθελα νὰ λάβω θέσιν ἐπὶ τῆς κρίσεως τῆς προσφάτου, ἡ ὁποία ὡδήγησεν εἰς τὰς γνωστὰς ἐξελίξεις καὶ εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν σχέδιον νόμου. Εἶμαι, ὅμως, ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω, ὅτι κατὰ τὴν ἰδικήν μου προσωπικὴν ἄποψιν, ἡ θέσις τὴν ὁποίαν ἔλαβε προηγουμένως ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Κύρκος, εἶναι ἀπολύτως ἰσχυρά. Δὲν θέλω νὰ ὑπεισέλθω εἰς τὴν συζήτησιν οὔτε θέλω νὰ συζητήσω διὰ τὰ συμβάντα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἱεραρχίας. Ἐκεῖνο ποὺ δύναμαι νὰ εἴπω, καὶ ἡ ἀντίληψίς μου, ἐν προκειμένῳ, δὲν εἶναι περισσοτέρα ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν ἑνὸς ἁπλοῦ πολίτου, ἑνὸς ἁπλοῦ πιστοῦ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ὅτι εἶναι ἀκατανόητον δι’ ἕνα ἁπλοῦν ἄνθρωπον, ὅτι ὁ προκαθήμενος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐσεβάσθη τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τῆς Διαρκοῦς Συνόδου καὶ ἀσφαλῶς ἡ κυβερνητικὴ ἄποψις, ἡ ὁποία ἦτο ἄποψις μὴ ἐπεμβάσεως, δὲν ἦτο ἐπιτυχὴς καὶ ἀναμφισβητήτως ὡδήγησεν εἰς τὴν ἀνάγκην ἐνεργοῦ παρεμβάσεως, ἀπροκαλύπτου καὶ ὠμῆς, μὲ τὴν ἀρχικὴν διατύπωσιν τοῦ νομοσχεδίου, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐνεργοῦ παρεμβάσεως κατὰ τὴν τελικὴν βελτιωμένην διατύπωσιν τοῦ νομοσχεδίου. Κύριοι συνάδελφοι, ἐὰν ἡ ἰδική μας ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δύναται διὰ κἄτι νὰ καυχᾶται, ἀναμφισβητήτως τοῦτο εἶναι ἡ δημοκρατικότης, ἡ ἀληθὴς δημοκρατικότης, ἡ ὁποία διέπει τὴν λειτουργίαν της καὶ ἐναντίον τῆς ἀληθοῦς δημοκρατικότητος δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη εἰς οὐδένα καὶ πρὸ παντὸς εἰς τὸν προκαθήμενον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ἐπ’ αὐτοῦ πρέπει νὰ εὑρεθῶμεν καὶ βουλευταὶ καὶ Κυβέρνησις σύμφωνοι, διότι ναὶ μὲν ἡ κρίσις παρῆλθε καὶ ἀντιμετωπίσθη, ἀλλὰ ἡ θέσις, τὴν ὁποίαν, ἐν προκειμένῳ, θὰ λάβωμεν, θὰ ἀποτελέσῃ κατευθυντήριον γραμμὴν διὰ τὸ μέλλον καὶ ἀποτελεῖ πολύτιμον παρακαταθήκην τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἡ δημοκρατικότης τῆς ὀργανώσεως, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν πρέπει ν’ ἀποστῶμεν. Κύριοι συνάδελφοι, τὰ ὅσα μέχρι τῆς στιγμῆς εἶπον, ἀνάγονται περισσότερον εἰς τὸ διαδικαστικὸν μέρος καὶ ὄχι εἰς τὴν οὐσιαστικὴν ἀντιμετώπισιν τῶν προβλημάτων τῆς Ἐκκλησίας. Ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις μὲ τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον εἰσάγει δὲν ἀντιμετωπίζει οὐσιαστικῶς κανένα θέμα πέραν τῶν δύο θεμάτων τὰ ὁποῖα ἀντιμετωπίζει μὲ τὸ ἐδάφιον 1, φυσικὰ δὲν εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ δὲν ἐπιθυμῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ εἰσέλθω εἰς εἰδικωτέρας λεπτομερείας. Θὰ ἤθελα μόνον νὰ εἴπω πρὸς τὸν κ. ὑπουργόν Παιδείας καὶ πρὸς τοὺς κυρίους συναδέλφους, ὅτι δυστυχῶς, μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας ἔχει δημιουργηθῆ μία ἀναταραχή, ἡ ὁποία ἐν πολλοῖς ὀφείλεται εἰς τὴν ἀνισότητα τῶν Μητροπόλεων. Ὀρθῶς, ἡ Κυβέρνησις προχωρεῖ εἰς τὸν καθορισμὸν τῶν ὁρίων καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Μητροπόλεων. Τοῦτο, ὅμως, ἐνδεχομένως δὲν εἶναι ἀρκετόν. Ὁ κ. Ζορμπᾶς μὲ εἰλικρίνειαν καὶ παρρησίαν ἔθεσε ἕνα θέμα τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὸ στόμα τῶν περισσοτέρων Ἑλλήνων τὰς ἡμέρας αὐτάς. Πρέπει καὶ τὰ οἰκονομικὰ θέματα τὰ ὁποῖα συνδέονται μὲ τὰς Μητροπόλεις καὶ τοὺς Ἀρχιερεῖς νὰ λυθοῦν κατὰ τρόπον ἄμεσον καὶ ἀποφασιστικὸν. Πρέπει τὰ ἔσοδα τῶν Μητροπόλεων, τὰ ὁποῖα σήμερον ἀνέρχονται εἴς τινας περιπτώσεις εἰς σεβαστὰ ποσὰ νὰ περιέλθουν εἰς τὸ σύνολον τοῦ Ἐφημεριακοῦ Κλήρου καὶ ἐν πάσῃ περιπτώσει νὰ διατίθεται ὑπὲρ τῶν γενικωτέρων ἀναγκῶν τῆς Ἐκκλησίας. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, διότι αὐτὸ κλονίζει τὰ θεμέλια τῆς Ἐκκλησίας καὶ κλονίζει τὴν πίστιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, νὰ συζητῶμεν περὶ πτωχῶν καὶ πλουσίων Μητροπόλεων καὶ νὰ συνδέωμεν τὰς ἐσωτερικὰς ἀντιθέσεις μέσα εἰς τὴν ἱεραρχίαν, νὰ τὰς συνδέωμεν μὲ τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν τῶν μεγάλων διαφορῶν μεταξὺ τῶν πλουσίων καὶ πτωχῶν Μητροπόλεων. Ἡ Κυβέρνησις, ὀφείλει ν’ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὸ πρόβλημα αὐτὸ καὶ ἐφ’ ὅσον, πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι δὲν θὰ ἔλθῃ συντόμως ἄλλη εὐκαιρία καὶ ἐφ’ ὅσον θὰ κινηθῇ μόνον διὰ Διαταγμάτων, χρέος ἔχομεν νὰ ἐπισημάνωμεν τὸ θέμα αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπὸ τὰ πλέον οὐσιώδη. Ὅπως ἐπίσης, καὶ τὸ θέμα τῆς φορολογίας. Καὶ ἐφ’ ὅσον τυχὸν θὰ διατηρηθῇ τὸ ὑφιστάμενον καθεστώς, πρέπει ν’ ἀποτελέσῃ ἕνα θέμα ποὺ θ’ ἀπασχολήσῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ ἅπαξ διὰ παντὸς νὰ λυθῇ, ὥστε νὰ παύσῃ, ἐφ’ ὅσον παραδεχόμεθα, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ αἰτία, νὰ παύσουν αἱ ἀντιθέσεις αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Κύριοι συνάδελφοι, εἶναι δυστυχῶς, γεγονός, ὅτι τὰ θέματα τὰ συνδεόμενα μὲ τὴν Ἐκκλησίαν δὲν εἶναι καινούργια. Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν εὐθέως, ὅτι ὑπάρχουν, ὄχι μόνον ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ὑπῆρχον ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Δὲν ἔχει ἀντιμετωπισθῆ ἡ κρίσις, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας μας. Σήμερον μᾶς δίδεται ἡ εὐκαιρία ν’ ἀντιμετωπίσωμεν ὡρισμένα προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας μας ποὺ χρονίζουν. Τὸ θέμα τοῦ Καταστατικοῦ χάρτου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος πρέπει ἅπαξ διὰ παντὸς νὰ τερματισθῇ. Ὄχι διὰ τῆς ὁδοῦ τῶν διαταγμάτων. Ἀποτελεῖ τοῦτο τὴν χειροτέραν μέθοδον. Πρέπει ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ν’ ἀποκτήσῃ τὸν Καταστατικόν της Χάρτην. Καὶ ἐπειδὴ συμβαίνει νὰ ἐκπροσωπῶ εἰδικώτερον τὴν Κρήτην καὶ ἐπειδὴ τὸ θέμα εἶναι σχετικόν, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ἐδῶ ἐπ’ εὐκαιρίᾳ νὰ συστήσω, ὅπως καὶ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Κρήτης, ἔλθῃ καὶ αὐτὸς ἐνώπιον τοῦ Σώματος καὶ ψηφισθῇ. Ὅσον διατηροῦμεν τὴν ἐκκρεμότητα μέσα εἰς τοὺς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὅσον δὲν τολμοῦμε νὰ ἀντιμετωπίσωμεν εὐθαρσῶς καὶ ἀποφασιστικῶς τὰ θέματα ποὺ ἀνακύπτουν, τόσο παραβλάπτονται τὰ συμφέροντα τῆς Ἐκκλησίας καὶ τόσον περισσότερον δυσχεραίνομεν τὴν ἐπίλυσιν τῶν προβλημάτων. Κύριοι συνάδελφοι, θὰ ἤμουν εὐτυχής, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐπέμενεν εἰς τὴν εὐρεῖαν αὐτὴν ἐξουσιοδότησιν. Δὲν νομίζω, ὅτι ὁ κ. Μπουρνιᾶς ἔχει δίκαιον, ὅταν φοβῆται τὴν συζήτησιν τῶν θεμάτων τῆς Ἐκκλησίας ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἤδη, ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς ὑψηλὸν τόνον, εἶναι ὠφέλιμος ἀσφαλῶς, διὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ὁσονδήποτε εἶναι δυσάρεστος εἴς τινας, οἱ ὁποῖοι δὲν μένουν ἱκανοποιημένοι ἀπὸ ὅσα ἐλέχθησαν. Ἡ συζήτησις, κύριοι, θὰ πρέπει νὰ γίνῃ πληρεστέρα, καὶ θὰ γίνῃ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀποδεχθῇ τὴν ἄποψίν μας καὶ διαγράψῃ τὸ ἐδάφιον 2 καὶ εἰσαγάγῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας πρὸς ψήφισιν ἐνώπιόν μας. Εἴτε οὕτω πράξει εἴτε ἄλλως, ἐγὼ πιστεύω, ὅτι ἡ ἀρχὴ ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν θεμάτων τῆς Ἐκκλησίας, ὡς τελικῶς διατυπώνεται τὸ νομοσχέδιον, εἶναι καλή. Τὰ προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας πρέπει νὰ ἀντιμετωπίζωνται ριζικῶς καὶ εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἡ Ἐκκλησία θὰ βοηθήσῃ εἰς τοῦτο καὶ ἐκ συμφώνου Ἐκκλησίας καὶ Πολιτείας, πρέπει νὰ ἀναλάβουν μίαν προσπάθειαν διὰ τὴν ἐπανόρθωσιν τῶν κακῶς κειμένων, διὰ νὰ ἀρχίσῃ μία νέα περίοδος ἀνοδικῆς πορείας διὰ τὴν ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, διὰ τὴν Ὀρθόδοξον Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μαῦρος, ἔχει τὸν λόγον.

§147Γ. ΜΑΥΡΟΣ. Κύριοι βουλευταί, θὰ εἶμαι σύντομος διότι νομίζω, ὅτι ὅλα σχεδὸν τὰ σημεῖα ἐθίγησαν ἀπὸ τοὺς ρήτορας, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν πρὸ ἐμοῦ. Ὑπῆρξεν ἰδιαιτέρως δυσάρεστος ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀντιμετώπισεν ἐν μέρει ὀρθῶς. Ἐν ἀρχῇ, ἀπέφυγε νὰ ἀναμιχθῇ, ἐν τῇ ἐλπίδι, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ συμβιβασμὸς τῶν διϊσταμένων ἀπόψεων καὶ νὰ λυθῇ τὸ πρόβλημα ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸ ἀτυχῶς δὲν κατέστη δυνατὸν καὶ τὸ κῦρος τῆς Ἐκκλησίας ὑπέστη κλονισμόν. Τὸ ζήτημα τῶν Ἱεραρχῶν ἀπετέλεσε τὸ κύριον θέμα τῶν γελοιογράφων τῶν ἐφημερίδων καὶ ἡ κατάστασις δὲν ἀπέβη ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μείνῃ ἀδιάφορος. Ἔπρεπε νὰ ἐπέμβῃ διὰ νὰ δώσῃ μίαν λύσιν. Νομίζω, ὅμως ὅτι κατὰ τὴν ἐπέμβασιν κατελήφθη ἀπὸ μίαν νευρικότητα εἰς τὴν ὁποίαν, ὀφείλεται καὶ ἡ σειρὰ τῶν λύσεων τὰς ὁποίας ἔδωσε καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν ὁμοιάζουν ἡ μία μὲ τὴν ἄλλην. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω καὶ δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐξετάσω ποῖαι ἐκ τῶν διϊσταμένων ἔχουν δίκαιον. Τὸ πρόβλημα ἐδημιουργήθη ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Ἐὰν ἠθέλαμεν νὰ κρίνωμεν ἀντικειμενικῶς τὰ προβλήματα, οὐδεμία τῶν δύο παρατάξεων ἔχει δίκαιον. Ἐκ τοῦ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡμερησία διάταξις εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον, δὲν σημαίνει, ὅτι δικαιοῦται ἕκαστος Ἱεράρχης νὰ φέρῃ πρὸς συζήτησιν ὁποτεδήποτε, ἓν θέμα, καὶ μάλιστα σπουδαῖον. Ἐὰν ὑπῆρχε Κανονισμός, ὁ ὁποῖος θὰ προέβλεπε τὴν συζήτησιν τοιούτων, ἄνευ ἡμερησίας διατάξεως, τότε θὰ ἠδύνατο κᾶθε ἱεράρχης νὰ ζητήσῃ ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως δι’ ἄλλην συνεδρίασιν. Ὅταν ἐτέθη τὸ ζήτημα, ἠδύνατο ὁ Ἀρχιεπίσκοπος νὰ εἴπῃ δὲν εἶμαι ἕτοιμος διὰ σήμερον, οἱ ἑπτὰ δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνουν καὶ ὤφειλε νὰ ὁρισθῇ μία ἄλλη συνεδρίασις. Αὐτὴ θὰ ἦτο ἡ λύσις, τὴν ὁποίαν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ δώσωμεν κατὰ κρίσιν ἀγαθοῦ ἀνδρός. Τὸ νομοσχέδιον, κύριοι, περιέχει διατάξεις διὰ τὰς ὁποίας οὐδεὶς διαφωνεῖ καὶ περιέχει καὶ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν ζωηρὰς ἀμφισβητήσεις. Συμφωνῶ ἐπὶ τῆς διατάξεως τῆς καταργήσεως τοῦ μεταθετοῦ. Εἶναι ὀρθὴ ἡ διάταξις καὶ ὀρθῶς ἐξαιροῦνται δύο Μητροπόλεις, ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν, ὅτι πρέπει νὰ ἀρθοῦν οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι προκαλοῦν τὴν τάσιν πρὸς μετάθεσιν. Ἐπεκρίθη ἡ διάταξις διὰ τῆς ὁποίας παρέχεται εὐρυτέρα ἐξουσιοδότησις εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ρυθμίσῃ τὰ τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου τῆς Ἐκκλησίας. Νομίζω, ὅτι ἐὰν ἡ διάταξις αὐτὴ δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συν)τος, ἀντίκειται εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Συντ)τος, διότι εἰς τὰ θέματα τῆς Ἐκκλησίας ἡ Πολιτεία ἔδωσεν ἐξέχουσαν σημασίαν καὶ αὐτὸ ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν τῆς ἔδωσεν εἰς τὸν Συντ)τικὸν Χάρτην. Ἐν προκειμένῳ, ὡρισμένα θέματα ἐπεφύλαξεν εἰς ἑαυτὸν ὁ συντακτικὸς νομοθέτης καὶ ὡρισμένα ἄλλα θέματα, τὰ ἀφήνει εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Βουλῆς. Θὰ ἀπετέλει, δὲ νομίζω, ὑπέρβασιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ συνταγματικοῦ νομοθέτου, ἐὰν ἐξεχώρει ὡρισμένα τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν δικαιοδοσίαν του θεμάτων εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ ἀπετέλει ἀπεμπόλησιν τῶν δικαιωμάτων του, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλωμεν τὸ Σύνταγμα ἀπεμπολοῦντες τὰ δικαιώματα τῆς Πολιτείας, διότι αὐτὸ σημαίνει τὸ «μετὰ σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας» τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖ τὸ νομοσχέδιον διὰ τὴν περίπτωσιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν θεμάτων. Ὁ κ. ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι μὲ τὴν σύμφωνον γνώμην δὲν θὰ ἐπιβληθῇ ἀπολύτως ἡ Ἐκκλησία ἐπὶ τῆς Πολιτείας, διότι δύναται νὰ μὴ δημοσιεύσῃ τὸ Δ)γμα. Ἀλλὰ αὐτό, δὲν ἀποτελεῖ ἀπάντησιν εἰς τὴν ἀπορίαν. Τὸ θέμα, θὰ ἐλύετο αὐτομάτως, ἐὰν ἀντὶ τῶν Β.Δ. ἀφήνατε τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας, ὁπότε δὲν ἐτίθετο θέμα συμφώνου γνώμης διότι ἡ Βουλὴ θὰ ἀποφασίσῃ ὡς κυρίαρχον Σῶμα. Νομίζω, ὅτι ἡ ἐξουσιοδότησις αὐτὴ εἶναι μία ἐκδήλωσις ἑνὸς νοσήματος τὸ ὁποῖον μαστίζει τὴν Κοινοβουλευτικήν μας ζωήν. Ὑπάρχει μία τάσις, ὅτι τὰ σπουδαῖα θέματα δὲν ἀποφασίζονται ἐδῶ, ἀλλὰ ἔξωθεν τῆς αἰθούσης αὐτῆς, εἴτε ὑπὸ μορφὴν Β.Δ. εἴτε ὑπὸ μορφὴν Ν.Δ. καὶ ἀποτελεῖ αὐτὸ τὴν ἐκδήλωσιν μιᾶς κρίσεως ἀπὸ τὴν ὁποίαν πάσχει ἡ Κοινοβουλευτική μας ζωή. Ἴσως ἡ Κυβέρνησις διαισθάνεται, ὅτι αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἔκαμε νὰ ἀναλάβῃ διὰ Δ)των νὰ ἐπιλύσῃ τὰ θέματα τῆς Ἱεραρχίας εἶναι ἄτοπον καὶ δι’ αὐτὸ ἠθέλησε νὰ ὀχυρωθῇ ὄπισθεν τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἱεραρχίας. Ἀλλὰ μίαν τοιαύτην ἀπεμπόλησιν τῶν δικαιωμάτων τῆς Πολιτείας ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ δεχθῇ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Κύριοι βουλευταί, ἕνα ἄλλο θέμα τὸ ὁποῖον προεκάλεσεν ἐπίσης συζήτησιν, εἶναι τὸ θέμα τῆς ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἱεραρχίας. Ἀλλὰ πρίν εἰσέλθω εἰς αὐτὸ θὰ ἤθελα νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Θρησκευμάτων καὶ τῆς Παιδείας, ὅτι τὰ θέματα αὐτὰ καλύτερον θὰ συζητηθοῦν εἰς ἐπίπεδον Κυβερνήσεως καὶ Ἱεραρχίας παρὰ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι εἶπεν, ὅτι ἡμεῖς θὰ κάμωμεν παραχωρήσεις ἀμοιβαίας καὶ θὰ ἐπετύχωμεν κἄποιον συμβιβασμόν. Νομίζω, ὅτι καὶ ἡ φράσις ὑπῆρξεν ἀτυχής, διότι δὲν πρόκειται περὶ κτηματικῶν διαφορῶν, οἰκονομικῆς φύσεως, ὥστε νὰ ἐπέλθῃ συμβιβασμός. Δὲν ἀντιδικεῖ τὸ Κράτος μὲ τὴν Ἱεραρχίαν, ὥστε νὰ γίνουν ἀμοιβαῖαι ὑποχωρήσεις πρὸς ἐπίτευξιν συμφωνίας. Ἐδῶ ἀναζητοῦμεν τὸ ὀρθὸν διὰ τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἐπ’ αὐτοῦ δὲν νομίζω, ὅτι ὑπάρχει στάδιον συμβιβασμοῦ. Ἐγώ, φοβοῦμαι ὅτι, ἡ συζήτησις μεταξὺ κυβερνήσεως καὶ Ἱεραρχίας ἐν κλειστῷ χώρῳ, εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιάσῃ κώλυμα καὶ νὰ βλάψῃ τὸ κῦρος τῆς Ἐκκλησίας. Ἐνώπιον τῆς Βουλῆς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπεφεύγετο ἡ μακρὰ συζήτησις ἐπὶ τῶν θεμάτων τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐὰν κατελήγομεν εἰς τὴν ἀπόφασιν νὰ φέρωμεν τὸν Καταστατικὸν Χάρτην διὰ τῆς διαδικασίας τῶν κωδίκων. Τοῦτο εἶναι δυνατὸν ὑπὸ μίαν προϋπόθεσιν, ἐὰν ἡ σχετικὴ προπαρασκευὴ ἐγένετο μὲ συμμετοχὴν διακομματικῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ἀντιπροσωπεύωνται ὅλα τὰ Κόμματα τῆς Βουλῆς. Ἡ ἀναβολὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἱεραρχίας, ἡ ὁποία γίνεται διὰ νόμου, νομίζω, ὅτι ἀποτελεῖ μίαν παράβασιν τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Διότι ἐτονίσθη, ὅτι ἡ Ἐκκλησία διοικεῖται ὑπὸ Συνόδου Ἱεραρχῶν. Αἱ ἐργασίαι αὐτῆς τῆς Συνόδου ἀναστέλλονται διὰ τοῦ νόμου. Εἰς τὸ διάστημα αὐτὸ ἢ θὰ ὑπάρξῃ ἁρμοδιότης τοῦ Προκαθημένου ὁπότε ἔχομεν Παπισμόν, εἴτε δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἁρμοδιότης, ὁπότε δὲν ἔχομεν οὐσιαστικῶς, διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὸ διάστημα τῶν δύο μηνῶν. Ἀλλὰ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Θρησκευμάτων καὶ τῆς Παιδείας ὑπουργός, εἶπεν, ὅτι οὐδὲν τὸ ἄτοπον ὑπάρχει εἰς τὴν διακοπὴν τῶν ἐργασιῶν, διότι τοιαύτη ὑπάρχει καὶ εἰς τὸν Χάρτην τὸν ἤδη ἰσχύοντα, ὁ ὁποῖος προβλέπει περὶ τῶν θερινῶν διακοπῶν. Νομίζω, ὅτι τὸ ἐπεχείρημα αὐτὸ στερεῖται σοβαρότητος, διότι αἱ θεριναὶ διακοπαὶ προβλέπονται ἀπὸ τὸν Κανονισμόν, ὁ ὁποῖος δὲν ἐμποδίζει τίποτε, ἐὰν παρουσιασθῇ ζήτημα κατὰ τὴν διάρκειαν αὐτῶν νὰ γίνῃ ἔκτακτος σύγκλησις τῆς Ἱεραρχίας. Ἐδῶ πρόκειται περὶ βιαίας διακοπῆς, ἡ ὁποία ἐπέρχεται διὰ νὰ ἀποφευχθῇ ἡ λῆψις ἀποφάσεως πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν συμφωνεῖ ὡρισμένη μερὶς τῶν ἱεραρχῶν.

§148Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπουργὸς Παιδείας καὶ Θρησκ.). Ἤθελον νὰ ἀπαντήσω ἐν τῷ συνόλῳ εἰς ὡρισμένας παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξεφράσθησαν, ἀλλὰ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ, θὰ ἤθελον νὰ διευκρινήσω ἕνα πρᾶγμα. Ὅταν εἰς τὸ Σύνταγμα ἀναφέρεται, ὅτι ἡ Ἐκκλησία διοικεῖται ὑπὸ Συνόδου Ἱεραρχῶν, δὲν ὁμιλεῖ ἐκεῖ περὶ τῆς διαρκοῦς Ἱερᾶς Συνόδου, ὁμιλεῖ περὶ Συνόδου τῶν Ἱεραρχῶν καὶ εἰς τὸν Καταστατικὸν Χάρτην ἀναφέρεται, ὅτι ἡ διαρκὴς Ἱερὰ Σύνοδος εἶναι ἀντιπρόσωπος τῆς Συνόδου τῶν Ἱεραρχῶν, ἡ ὁποία κυβερνᾶ καὶ διοικεῖ τὴν Ἐκκλησίαν. Ἑπομένως, τὸ ὄργανον αὐτὸ τῆς Ἱεραρχίας δὲν τὸ καταργοῦμεν, καταργοῦμεν τὸν ἀντιπρόσωπόν του. Δὲν ἀποκλείει δηλαδὴ κανεὶς νὰ συνέλθῃ ἡ Ἱεραρχία, ὅταν ἐξαφανισθῇ ἕνα τεράστιον γεγονός, τὸ ὁποῖον θὰ ἀπαιτῇ τὴν οἱανδήποτε λύσιν. Ἐντὸς τοῦ διαστήματος τῶν μηνῶν ποὺ ἀνεστάλησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνόδου ἡ διοίκησις παραμένει εἰς τὰς χεῖρας τοῦ συνόλου τῆς Ἱεραρχίας, ὅπως ἀναφέρεται καὶ εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος.

§149Γ. ΜΑΥΡΟΣ. Ἐγὼ θὰ σᾶς ἀπαντήσω εἰς ἕνα ἄλλο ἐρώτημα. Μὲ αὐτὸ τὸ προηγούμενον σεῖς θὰ ἐμποδίσετε ἕνα μέλλοντα συντεταγμένον νομοθέτην νὰ διακόψῃ βιαίως, τὰς ἐργασίας διὰ δύο μῆνας, τῆς Ἱεραρχίας ἐν τῷ συνόλῳ διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν συμφωνεῖ ἐπὶ ὡρισμένων ἀποφάσεων τῶν ὁποίων ἡ λῆψις φαίνεται ἀπολύτως περιττή. Ἐγὼ μάχομαι ἐναντίον αὐτῶν τῶν προηγουμένων, διότι ἡ οὐσία τῆς ὑποθέσεως εἶναι αὐτή. Εἶχε συγκεντρωθῆ πλειοψηφία, ἡ ὁποία ἐὰν ἀφήνετο, θὰ κατέληγεν εἰς μίαν αʹ ἀπόφασιν. Ὑπῆρχον παράγοντες ἐναντίον τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς καὶ οἱ παράγοντες αὐτοὶ ἐπέβαλλον τὴν βιαίαν διακοπήν. Εἰς τὸ ἐπιχείρημά σας, ὅτι ὁμιλεῖ καὶ ὁ Καταστατικὸς χάρτης περὶ θερινῶν διακοπῶν, θὰ σᾶς ἔλεγον, ὅτι αὐτὸ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ χρησιμοποιήσῃ καὶ ὑποψήφιος δικτάτωρ, ὁ ὁποῖος θὰ ἔστελε τὴν Βουλὴν εἰς ὁριστικὰς διακοπὰς καὶ θὰ μᾶς ἔλεγε. Διατὶ διαμαρτύρεσθε; Καὶ εἰς τὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς γίνεται λόγος περὶ θερινῶν διακοπῶν. Τὸ θέμα δὲν εἶναι νέον. Τὸ θέμα εἶναι διὰ ποῖον λόγον γίνεται ἡ διακοπή. Ἐὰν γίνεται πρὸς ἐπίτευξιν ὡρισμένου σκοποῦ τὸν ὁποῖον ἐπεδιώκει ἡ Κυβέρνησις ἢ βάσει τῶν ἰσχυουσῶν περὶ Ἱεραρχίας διατάξεων.

§150Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι εἰς τὴν σύσκεψιν τῆς Διαρκοῦς Ἱερᾶς Συνόδου συνέβαινον πράγματα τραγικά, χειρότερα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐγένοντο —ἐκλείοντο αἱ θύραι τῶν Ἐκκλησιῶν, ἐγίνοντο ἀντεγκλήσεις μορφῆς, ἡ ὁποία κατέρριπτε τὸ κῦρος τῆς Ἐκκλησίας— τί θὰ ἔπρεπε νὰ κάμῃ ἡ Πολιτεία; Νὰ μείνῃ μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας;

§151Γ. ΜΑΥΡΟΣ. Κύριε ὑπουργέ, ἐγὼ εἶπον, ὅτι εἴχατε ὄχι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ καθῆκον νὰ ἀντιμετωπίσετε τὴν κατάστασιν αὐτήν. Ἀλλὰ ἰδοὺ τί θὰ ἔκαμνα ἐγώ. Τὸ ἐπίδικον θέμα θὰ τὸ ἔλυον ὡς ἑξῆς. Θὰ ἔλεγον, ὅτι ἔχει δικαίωμα ὁ Προκαθήμενος νὰ ἀποφύγῃ, νὰ ματαιώσῃ τὴν συζήτησιν ἐξ ἀπήνης γενομένην, ἀλλὰ ἔχει καθῆκον νὰ φέρῃ τὸ θέμα πρὸς συζήτησιν μετὰ 1, 2, 3 ἡμέρας ἀφ’ ἧς τοῦ τὸ ἐζήτησαν οἱ ἱεράρχαι. Ἐὰν τοιοῦτον νόμον ἐφέρατε τὴν ἑπομένην τῆς κρίσεως, ἤδη, θὰ εἶχε συνέλθει ἡ Ἱεραρχία, θὰ εἶχε προβῆ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς κρίσεως καὶ δὲν θὰ εἴχομεν τὸ πρόβλημα αὐτό. Σήμερον νομοθετοῦμεν διὰ τὸ μέλλον. Κύριε ὑπουργέ, νομίζω, ὅτι ἐκ τῶν προτάσεων, αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν ὑπῆρξε μία πολὺ σωστή, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Παπανδρέου. Θὰ ἦτο δυνατόν, νὰ λύσωμεν σήμερον, ὅσα ζητήματα δὲν δημιουργοῦν καμμίαν ἀντίθεσιν μεταξύ μας καὶ μεταξὺ ἀκόμη τῶν Ἱεραρχῶν καὶ νὰ ἐπιφυλάξωμε τὴν λύσιν τῶν ἄλλων εἰς ἀπώτερον χρόνον ἀφοῦ ὑποβληθοῦν εἰς ἐνδελεχῆ μελέτην. Ἐάν, τελικῶς, ἐπιμείνετε εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἔχει, παρὰ τὴν ἀντίθεσιν τὴν ὁποίαν διετύπωσα διὰ τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας, εἶμαι ὑποχρεωμένος...

§152Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Ζητεῖτε τὴν κατάργησιν «τοῦ συμφώνου»;

§153Γ. ΜΑΥΡΟΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ ὁμιλῶ. Παρὰ τὴν ἀντίρρησιν τὴν ὁποίαν διετύπωσα ἐναντίον τῆς συμφώνου γνώμης τῆς Ἱεραρχίας, διὰ τῆς ὁποίας ἀπεμπολοῦνται δικαιώματα τῆς Πολιτείας εἰς τὴν ρύθμισιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν θεμάτων, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δεχθῶ τὴν διάταξιν ὡς ἔχει καὶ νὰ ζητήσω τὴν σύμφωνον γνώμην τῆς Ἱεραρχίας. Καὶ θὰ σᾶς εἰπῶ, διότι προκειμένου περὶ Δ)των δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἀντιμετωπίζετε αὐτὰ τὰ προβλήματα. Δὲν ἐννοῶ ἀπὸ ἀπόψεως μεροληψίας τῆς διοικήσεως. Δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν νευρικότητα καὶ τὴν σπασμωδικότητα μὲ τὴν ὁποίαν ἀντιμετωπίζετε ἕνα τόσον σοβαρὸν θέμα διὰ τὸ ὁποῖον ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν ὑπεδείξατε εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν τρεῖς διαφόρους λύσεις.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηρίου ἔχει τὸν λόγον.

§155ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν, κ. Πρόεδρε.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐξαντλήσωμεν τὸν κατάλογον. Πρέπει, ἐντὸς τῆς ἑβδομάδος νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὁπωσδήποτε, διότι ὑπάρχει ἐνδιαφέρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐτονίσθη τοῦτο ἀπὸ Κυβερνητικῆς πλευρᾶς, διότι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ ἡ γαλήνη εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Κύριοι συνάδελφοι, ὑπεβλήθη ἔνστασις ἀπαρτίας, ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τοῦ κεκανονισμένου ἀριθμοῦ βουλευτῶν, καὶ ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς: Πρὸς τὸ Προεδρεῖον τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων Οἱ ὑπογεγραμμένοι βουλευταί, προτείνομεν ἔνστασιν ἐλλείψεως ἀπαρτίας. Ἐν Ἀθήναις τῇ 13 Ἀπριλίου 1959 Οἱ ἐνιστάμενοι βουλευταὶ Η. Ἠλιοῦ, Ι. Εὐαγγελίδης, Σ. Ἠλιόπουλος, Κ. Δεσποτόπουλος, Ι. Κοντουδάκης, Ι. Δραγονέτης, Α. Λασκαρίδης, Δ. Γιαχνῆς, Ι. Ζαΐμης, Ι. Εὐαγγέλου. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ἠλιοῦ, ὅπως μὴ ἐπιμείνῃ κατ’ ἀρχὴν εἰς αὐτήν. Ἐὰν ὅμως παρ’ ἐλπίδα ἐπιμείνῃ θὰ παρεκάλουν νὰ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον εἰς αʹ ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον, καὶ κατὰ τὴν βʹ συζήτησιν νὰ λάβουν τὸν λόγον καὶ νὰ ἀναπτύξουν τὰς ἀπόψεις των καὶ οἱ λοιποὶ ἀγορηταί.

§157Η. ΗΛΙΟΥ. Ἐὰν εἴμεθα ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς, δὲν θὰ εἶχον δυσχέρειαν εἰς τὴν δικονομίαν αὐτὴν ἐκ μέρους μου. Ἀλλὰ ἐπειδὴ εἴμεθα ἐναντίον τῆς ἀρχῆς, ἐπιμένομεν ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης ἐνστάσεως ἀπαρτίας.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ παρεκάλουν νὰ ἀποσύρετε τὴν πρότασιν, διὰ νὰ διευκολύνετε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τὴν ἐντὸς τῆς ἑβδομάδος ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου.

§159Η. ΗΛΙΟΥ. Χωρὶς αὐτὸ νὰ ἔχῃ χαρακτῆρα ἀντιποίνων, ἀπὸ τῆς παρελθούσης Πέμπτης ἐζήτησεν ἡ παράταξις αὐτὴ ἀπὸ τὸ Προεδρεῖον νὰ συνεννοηθῇ μὲ τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὴν πρόταξιν μιᾶς ἐπερωτήσεως ἐπὶ τῆς γενικῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ Κράτους. Τὸ Προεδρεῖον ἀρνεῖται οἱανδήποτε ἀπάντησιν. Δὲν δικαιοῦσθε νὰ ζητῆτε διὰ τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Κυβερνήσεως εὐκολίας, ὅταν δὲν ἐφαρμόζετε τὴν αὐτὴν τακτικὴν καὶ τὰ αὐτὰ μέτρα καὶ σταθμὰ ἔναντι τοῦ δικαιώματος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὡς πρὸς τὸν Κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη ἔνστασις ἀπαρτίας.

§161Γ. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ. (Ὑπ. Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων). Κύριε Πρόεδρε, ὑπὸ ὅλων τῶν ἀγορητῶν ἀνεγνωρίσθη, ὅτι ὑπάρχει ἕνα θέμα κατεπεῖγον, ὁ δὲ κ. Κύρκος, ὁ ὁποῖος τόσον ὀρθῶς ἔθεσε τὸ θέμα καὶ ὡμίλησεν, ἐτόνισε τὴν ἀνάγκην τῆς συντόμου λύσεως τοῦ θέματος αὐτοῦ. Θὰ παρεκάλουν συνεπῶς τοὺς ὑποβαλόντας τὴν πρότασιν συναδέλφους νὰ μὴ ἐπιμείνουν εἰς αὐτήν. Ἐὰν ὅμως ἐπιμείνουν θὰ παρεκάλουν τὸ Προεδρεῖον νὰ διακόψῃ τὴν συνεδρίασιν ἐπὶ δέκα λεπτὰ ὥστε νὰ δοθῇ ὁ χρόνος νὰ προσέλθουν καὶ οἱ εἰς τὰ γραφεῖα εὑρισκόμενοι συνάδελφοι.

§162Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. ὑπουργὸς ἔχει δίκαιον. Νὰ διακοπῇ ἡ συνεδρίασις διὰ δέκα λεπτὰ καὶ κατόπιν νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§163Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω, ὅτι εἶναι παντελῶς ἀπαράδεκτον μετὰ τὴν ὑποβολὴν ἐνστάσεως νὰ διακόπτωμεν τὴν συνεδρίασιν διὰ νὰ παρασχεθῇ χρόνος εἰς βουλευτὰς τῆς πλειοψηφίας νὰ προσέλθουν καὶ συνεχισθῇ ἡ συνεδρίασις. Ὑπάρχουν, βεβαίως μερικὰ φαυλοκρατικὰ περιστατικὰ αὐτοῦ τοῦ εἴδους. Λέγω τοῦτο, χωρὶς νὰ θέλω νὰ θίξω οὐδένα, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν τὰ περιστατικὰ αὐτὰ νὰ καθιερώσουν ἀρχὴν ἀπαράδεκτον διὰ τὸ Κοινοβούλιον.

§164Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ὁποίαν μετεῖχε ὁ προλαλήσας κ. συνάδελφος ἐφηρμόζοντο αὐτὰ τὰ περιστατικά, ὡς τὰ ἐχαρακτήρισεν. Ἐγὼ δὲν τὰ ἀποκαλῶ φαυλοκρατικά, ἀλλὰ τὰ ἐχαρακτήρισα ὡς ἔθιμον καὶ παγίαν Κοινοβουλευτικὴν παράδοσιν.

§165Κ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. (Πρόεδρος Βουλῆς). Ἤθελον νὰ ἀπευθύνω μίαν παράκλησιν πρὸς τοὺς κυρίους βουλευτάς. Σχεδὸν εἰς ὅλας τὰς βουλὰς τοῦ κόσμου, DE FACTO ἔχει καταργηθῆ ἡ ὑποβολὴ ἐνστάσεων ἀπαρτίας. Δὲν νοεῖται ποτέ, ὅτι οἱ βουλευταὶ δὲν ἐπιτελοῦν τὸ ἔργον των καὶ δὲν ὑπάρχει ποτὲ ἡ ἀνάγκη νὰ ἐκδηλοῦται αὐτὸ δημοσίᾳ. Κύριοι βουλευταί, ἀρκετὰ ἐλέχθησαν ἀπόψε διὰ τὴν Ἐκκλησίαν. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προσθέσωμεν διὰ τῆς λύσεως τῆς Συνεδριάσεως, ἐλλείψει ἀπαρτίας, ὅτι δὲν ἐπιτελοῦμεν καὶ ἡμεῖς τὸ καθῆκον μας. Διότι, ποῖον εἶναι τὸ κέρδος; Διότι πράγματι, ὅταν ἡ πλειοψηφία νομοθετῇ εἰς βάρος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τότε ἡ ἔνστασις ἀπαρτίας ἀποτελεῖ ἓν νόμιμον ὅπλον. Ἀλλά, αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἐὰν ἀσχολούμεθα μὲ ἐνστάσεις ἀπαρτίας εἶναι ἀναχρονισμὸς καὶ ἀκόμη, εἶναι ἀναχρονισμός, διότι εἰς οὐδεμίαν Βουλὴν τοῦ κόσμου ὑποβάλλονται ἐνστάσεις ἀπαρτίας. Δὲν ἠξεύρω ἐὰν ὑποβάλλωνται εἰς τὴν Νότιον Ἀφρικήν. Εἰς τὴν Γαλλίαν, παρηκολούθησα τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ μὲ παρόντας 7 βουλευτάς. Δὲν εἶναι ἑπομένως, κύριοι, ὀρθὸν σήμερον ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐπελήφθημεν τῆς ἐπιλύσεως ἑνὸς τόσον σοβαρωτάτου ζητήματος νὰ λέγωμεν ἡμεῖς οἱ βουλευταί, ὅτι διὰ νὰ συζητήσωμεν μᾶς χρειάζονται ἄλλοι 30. Δι’ αὐτὸ κάμνω τὴν ἔκκλησιν, ὅπως συνεχισθῇ ἡ Συνεδρίασις.

§166Η. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Προκειμένου περὶ τῆς Γαλλικῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία συζητεῖ τὸν Προϋπολογισμὸν παρόντων 7 βουλευτῶν, ἡμεῖς ἔχομεν προοδεύσει, διότι δὲν συζητοῦμεν τὸν Προϋπολογισμὸν παρόντος οὐδενὸς βουλευτοῦ, διότι, ἁπλούστατα, δὲν συζητεῖται ὁ Προϋπολογισμός. Ἀλλὰ ἤθελον νὰ εἴπω ἄλλο. Ἀπὸ τότε ποὺ ὑπάρχει Κοινοβούλιον, ὑπάρχει ἔνστασις ἀπαρτίας, ὑποβαλλομένη ἑκάστοτε, χωρὶς νὰ παθαίνῃ τίποτε ὁ Κοινοβουλευτισμός. Εἶμαι ὅμως, σύμφωνος, ὅτι εἶναι σωστόν, νὰ μὴ ὑποβάλλεται ἔνστασις ἀπαρτίας. Εἶναι ἐπίσης σωστόν, νὰ συνεννοῆται ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, προκειμένου περὶ τῆς πορείας τῶν συζητήσεων. Καὶ εἶναι περιττὸν νὰ καταπονούμεθα διὰ μίαν ὑπόθεσιν, πέραν τοῦ μεσονυκτίου, ἀφοῦ θὰ συζητηθῇ καὶ εἰς ἄλλην μίαν συνεδρίασιν.

§167Κ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. (Πρόεδρος Βουλῆς). Ἔτσι θὰ γίνουν δύο συνεδριάσεις ἀκόμη. Δὲν ἀξίζει τὸν κόπον νὰ καταπονούμεθα. Ἡ συνεδρίασις ἤρχισεν εἰς τὰ 7 καὶ τώρα ἡ ὥρα εἶναι 12. Πεντάωρος ἐργασία, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι τόσον ἐπίπονος. Νομίζω, λοιπόν, ὅτι θὰ πρέπει νὰ ἀποσυρθῇ ἡ ἔνστασις ἀπαρτίας, νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν καὶ εἰς τὴν δευτέραν, οἱοσδήποτε θελήσῃ νὰ λάβῃ τὸν λόγον νὰ ὁμιλήσῃ ἐκτενέστερον.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Ἠλιοῦ, συμφωνεῖτε;

§169Η. ΗΛΙΟΥ. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριε Πρόεδρε.

§170Α. ΓΕΡΟΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, κύριε Πρόεδρε.

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐκφωνηθοῦν κατὰ ἀρχὴν τὰ ὀνόματα τῶν ὑπογραψάντων τὴν ἔντασιν ἀπαρτίας. (Ἀναγινώσκονται τὰ ὀνόματα τῶν ὑποβαλόντων τὴν πρότασιν βουλευτῶν καὶ εὑρίσκονται ἅπαντες παρόντες) Παρακαλῶ, ὅπως προσέλθουν ἐπὶ τοῦ καταλόγου, οἱ κ. κ. Κ. Ράλλης καὶ Α. Κακογιάννης καὶ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος τῶν κ. κ. βουλευτῶν. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου καὶ τὴν διαλογήν, εὑρέθησαν παρόντες 75, κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον:)

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταί, διεπιστώθη ἔλλειψις ἀπαρτίας καὶ ὡς ἐκ τούτου, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ λύσω τὴν συνεδρίασιν. Ἐλλείψει ἀπαρτίας, λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ σήμερον καὶ ὥραν 6.30′ μ.μ., μὲ θέμα Ἡμερησίας Διατάξεως ἀναφοράς, ἐρωτήσεις καὶ ἐπερωτήσεις. (Ὥρα 1.15′ π.μ.).