1930.06.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 91η

ΤΕΤΑΡΤΗ 25 ΙΟΥΝΙΟΥ 1930

Προεδρία κ. Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΥ

(Ὥρα 4 μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: Ὁ πρόεδρος τῶν Ἰνεμπολιτῶν ἀποδοκιμάζει τὴν ἀντεθνικὴν στάσιν τῶν εὐαρίθμων προσφυγοκαπήλων τῶν ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. —Οἱ φυματικοὶ ὁπλῖται τῆς χωροφυλακῆς ζητοῦν τὴν αὔξησιν τῶν συντάξεών των κατὰ 50%. —Τὰ μέλη τοῦ γεωργικοῦ συνεταιρισμοῦ Ἀσπροκάμπου Γρεβενῶν ζητοῦν τὴν ἀκύρωσιν τοῦ παραδοθέντος εἰς αὐτοὺς πρωτοκόλλου νομῆς. —Ὁ πρόεδρος τοῦ συνεταιρισμοῦ Μουσχουλαρίου Σοφάδων ζητεῖ τὴν παροχὴν ἀρωγῆς διὰ τὴν καταστροφὴν τῆς καλλιεργείας των. —Τὸ γεωργικὸν ἐπιμελητήριον Τρικκάλων διὰ ψηφίσματός του ὑποβάλλει διάφορα αἰτήματα καὶ ζητεῖ τὴν ἀποδοχήν των. —Ὁ παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ Γενικὸς Ἐπίτροπος τῆς Ἐπικρατείας ὑποβάλλει τὴν ὑπ’ ἀριθ. 1271 πρᾶξιν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου διὰ τὴν θεώρησιν χρηματικοῦ ἐντάλματος ἐκ δραχμῶν 127.500 ὑπ’ εὐθύνην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. —Ὁ παρὰ τῷ Ἐλεγκτικῷ Συνεδρίῳ Γενικὸς Ἐπίτροπος τῆς Ἐπικρατείας ὑποβάλλει τὴν ὑπ’ ἀριθ. 1270 πρᾶξιν τοῦ Ἐλεκτικοῦ Συνεδρίου, διὰ τὴν θεώρησιν χρηματικοῦ ἐντάλματος ἐκ δραχμῶν 1.000.000 ὑπ’ εὐθύνην τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. —Τὸ κοινοτικὸν συμβούλιον Σιδηροκάστρου διαμαρτύρεται διὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ὀργανώσεως τῆς ταμειακῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους. — Ὁ συνοικισμὸς Νέας Ἑλβετίας διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπόσπασίν του ἐκ τοῦ δήμου Ἀθηναίων. — Ἡ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 5 ἀρ. 4 τοῦ νόμου 4278». Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας Μόνη συζήτησις τοῦ ὑπὸ τῆς Γερουσίας μετὰ τὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψήφισιν τροποποιηθέντος σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῶν νόμων περὶ ἀρτοποιΐας». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Μόνη συζήτησις τοῦ ὑπὸ τῆς Γερουσίας μετὰ τὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψήφισιν τροποποιηθέντος σχεδίου νόμου «περὶ εἰσαγωγῆς ὑποτρόφων τοῦ Κράτους εἰς τὴν ἐν Θεσσαλονίκῃ Ἀμερικανικὴν Γεωργικὴν καὶ Βιομηχανικὴν Σχολὴν καὶ εἰς ἄλλας Γεωργικὰς σχολάς». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον)

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίζεται ἡ Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας συμφωνίας περὶ τρόπου ἐφορμογῆς τῆς ἐν Λωζάννῃ ὑπογραφείσης συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς Ἑλληνοτουρκικῶν πληθυσμῶν καὶ τῆς ὑπ’ ἀριθμὸν 9 δηλώσεως». Ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Καφαντάρης.

§3Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἡ ὑπὸ κύρωσιν συμφωνία, κ. βουλευταί, ἔρχεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς κατόπιν μακρῶν διαπραγματεύσεων. Ἡ Κυβέρνησις ἐξέθεσε διὰ μακρῶν ἐνώπιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς τὰς ἐν προκειμένῳ ἀπόψεις της. Ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ ἐνέκρινε κατὰ μεγίστην πλειονοψηφίαν τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐνεθάρρυνεν αὐτὴν εἰς τὴν περάτωσιν τῶν διαπραγματεύσεων. Ἔχων διάφορον γνώμην πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς ἐπιτροπῆς προσεπάθησα νὰ ἀνατρέψω τὴν συνομολόγησιν τῆς ὑπὸ κρίσιν ἤδη συμφωνίας ἐπὶ τῆς σημερινῆς αὐτῆς βάσεως, καίτοι αἱ διαπραγματεύσεις εἶχον προαχθῆ εἰς τοιοῦτον σημεῖον ὥστε νὰ καθίσταται ἀδύνατος πλέον πᾶσα ὑποχώρησις. Ἦτο τόσον ζωηρὰ ἡ ἐντύπωσις περὶ τοῦ ἀδυνάτου τῆς ἀνακλήσεως τῶν γενομένων ὥστε δύο ἐκ τῶν ἐγκριτωτέρων μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς ἔχοντα ἀντίθετον πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως γνώμην ἐθεώρησαν ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὴ καὶ σκέψις ριζικῆς μεταβολῆς. Ἐξεπλάγην ὡς ἐκ τούτου ἀκούων χθὲς τὸν Παπαναστασίου, λέγοντα ὅτι ὁ ἀγὼν ἔπρεπε νὰ διεξαχθῇ καὶ ἐκτὸς τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ τοιοῦτος ὅμως, ὡς ἐνόμιζεν, ἀγὼν οὐδὲν ἄλλο ἀποτέλεσμα θὰ ἔφερε εἰμὴ τὴν ἐπιδείνωσιν τῆς θέσεως τῶν ἐν Κωνστατινουπόλει Ἑλλήνων. Δι’ αὐτὸ προσεπάθησα νὰ συντελέσω, χωρὶς νὰ ἀποστῶ τῶν ἀντιλήψεών μου, ὅπως τουλάχιστον ἡ ὑπὸ κύρωσιν συμφωνία γίνῃ ταὐτοχρόνως μὲ τὰς λοιπὰς συμβάσεις, κυρίως ἐνδιαφερούσας ἡμᾶς. Ἤδη ὅμως ἡ σύμβασις ὑπεγράφη, καὶ ἐσκέφθην ἐπὶ πολὺ ἐὰν καὶ τώρα θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένη ἡ δημοσία ἐπίκρισις ἑνὸς τετελεσμένου γεγονότος, τοῦ ὁποίου δὲν ἔχομεν τὴν δύναμιν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ματαίωσιν. Ἐσκέφθην ἐὰν δὲν θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς μίαν δήλωσιν διαπιστοῦσαν τὰς διαφωνίας μας, ἀφίνοντες εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀκεραίαν καὶ τὴν εὐθύνην καὶ τὴν τιμὴν ἐκ τῆς συνομολογήσεως τῆς συμβάσεως, καὶ νὰ διατρανώσωμεν τὴν εὐχὴν ὅπως ἀποτελέσῃ ἡ συμφωνία αὐτὴ τὴν ἀπαρχὴν νέας περιόδου σχέσεων μετὰ τῆς γείτονος ἐπικρατείας. Ἀλλὰ τοιαύτη ἁπλῆ δήλωσις θὰ ἔδιδε λαβὴν εἰς στρεβλὰς καὶ κακοβούλους ἑρμηνείας ἀφοῦ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς στρεβλὰς τοιαύτας δὲν θέλω νὰ εἴπω κακοβούλους, καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ ἐπὶ 24ωρον ἀναβολὴ τῆς συζητήσεως ἐπὶ συμβάσεως κολοσσιαίας σημασίας καὶ ὑποβληθείσης ἐν μέσῳ φόρτου κοινοβουλευτικῆς ἐργασίας οὐχὶ μικροτέρας σπουδαιότητος. Διὰ τοῦτο ἐθεώρησα ὑποχρέωσίν μου νὰ ἐκθέσω ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τὴν ἐπὶ τῆς συμφωνίας ταύτης γνώμην μου, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι θὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ μὴ ἐπικροτήσω τὴν ἀκολουθηθεῖσαν πολιτικὴν ὡς ἐπεκρότησα τὴν τηρηθεῖσαν ἐπὶ τοῦ ναυτικοῦ καὶ στρατιωτικοῦ ἐξοπλισμοῦ πολιτικήν. Ὅλοι οἱ ἀπὸ τοῦ βήματος παρελάσαντες συνάδελφοι ὑπέμνησαν τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ ὑπὸ τὴν κύρωσιν συμφωνία εἶναι χειροτέρα τῆς συμφωνίας τῶν Ἀθηνῶν τοῦ 1926, αὕτη χειροτέρα τῆς συμφωνίας τῆς Ἀγκύρας τοῦ 1925, τῆς γνωστῆς ὡς συμφωνίας Ἑξηντάρη–Ρουσδῆ, καὶ ἡ τελευταία αὕτη χειροτέρα τῶν συμφωνιῶν τῆς Λωζάννης καὶ τῆς περὶ ἀνταλλαγῆς συμβάσεως. Ἡ προϊοῦσα αὕτη χειροτέρευσις, ἐξήγησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὀφείλεται εἰς συνεχεῖς παρελκύσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν βαρύνουν τὴν Τουρκίαν ἀλλὰ καὶ τὴν Ἑλλάδα, ἕνεκα τῆς ἀδυναμίας της πρὸς ἐφαρμογὴν τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν λόγῳ τῆς ἀγροτικῆς ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ καὶ ἕνεκα τῆς στενότητος τῶν ἀντιλήψεων τῆς ὑπηρεσίας. Ἡ παρατήρησις αὕτη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως προεκάλεσε διαφόρους κρίσεις. Ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι ἔν τισι τοὐλάχιστον ἡ παρατήρησις ὑπῆρξεν ἀκριβής. Εἶχε συμφέρον ἡ Ἑλλὰς εἰς πιστὴν τήρησιν τῶν συμφωνιῶν, αἵτινες χάριν αὐτῆς ὑπεγράφησαν διὰ νὰ μετριάσουν τὰς συνεπείας τῆς καταστροφῆς, καὶ δὲν εἶχε λόγους ἡ Τουρκία νὰ μὴ ἐπιθυμῇ ἐνδομύχως τὴν ἀτόνησιν διεθνῶν πράξεων ἐξ ὧν θά τῇ ἐπεβάλλετο τὸ βάρος ἐπαχθεστάτων ὑποχρεώσεων. Καὶ δι’ αὐτὸ ὅτε κατὰ τὸ 1925 διηύθυνον ἐπ’ ὀλίγον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἠθέλησα νὰ χαράξω πολιτικὴν ἐκπληρώσεως τῶν συμπεφωνημένων. Καὶ ἐξέδωκα διαταγὴν διὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἐκ Δυτικῆς Θρᾴκης 40.000 προσφύγων ἐξαιρουμένων τῆς ἀνταλλαγῆς, οἵτινες εἶχον καταλάβει κτήματα Μουσουλμάνων. Διὰ τὴν ἐνέργειάν μου αὐτὴν ἐπέσυρα δριμείας ἐπιθέσεις. Θὰ ἐχρησίμευεν ὅμως αὕτη ὡς διαπίστωσις τῆς καλῆς πίστεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐὰν ἡ Ἑλλὰς παρέσχεν μόνον προφάσεις παραπόνων, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις συστηματικὴν μετῆλθε κωλυσιεργίαν πρὸς ἀπόσεισιν τῶν οἰκονομικῶν της ὑποχρεώσεων. Καὶ ποῖαι θὰ εἶναι αἱ ὑποχρεώσεις αὗται; Θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ δώσωμεν εἰς συγκεκριμένους ἀριθμοὺς τὴν ἀκριβῆ εἰκόνα τῶν ὑποχρεώσεων αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπεβάλλοντο εἰς τὴν Τουρκίαν ἐὰν ἐφηρμόζοντο πιστῶς αἱ συμφωνίαι. Δυνάμεθα οὐχ’ ἧττον κατὰ γενικὸν κανόνα νὰ καθορίσωμεν τὸ βάρος τὸ ὁποῖον θὰ ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει ὡρισμένων δεδομένων νὰ εἰκάσωμεν τὸ χρέος αὐτῆς. Εἰς οὐδενὸς τὸν νοῦν ἐγεννήθη ποτὲ ἡ ἀμφιβολία ὅτι ὁ λογαριασμὸς τῶν ἀνταλλαξίμων θὰ ἔκλειε μὲ πιστωτικὸν ὑπόλοιπον σεβαστὸν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀπὸ τοῦ 1914 καὶ ἐντεῦθεν ἀνταλλαξίμων, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἐκλιπόντων Ἑλλήνων, ὑπολογίζεται εἰς δύο περίπου ἑκατομμ. ἐνῷ ὁ ἀριθμὸς τῶν Τούρκων ἀνταλλαξίμων δὲν ὑπερβαίνει τὰς 350–400.000. Ἡ διαφορὰ τῶν ἀριθμῶν εἶναι μεγίστη· ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ὁ ἀριθμὸς τῶν δικαιούχων ὅστις μᾶς δίδει τὸ μέτρον τῆς ἀνωτέρας ἀξίας τῶν Ἑλληνικῶν περιουσιῶν. Εἶναι καὶ ἄλλοι συντελεσταί. Αἱ ἀπαιτήσεις τῶν Τούρκων ἀναφέρονται εἰς τὰ ἀκίνητά των μόνον, διότι ὁλόκληρον τὴν κινητὴν περιουσίαν τὴν ἀπεκόμισαν ὅταν ἀπήρχοντο ἐντεῦθεν ἐν πάσῃ ἀνέσει ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν ἀντιπροσώπων τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Οἱ Ἕλληνες ὅμως ἐκδιωχθέντες ὡς ἐξεδιώχθησαν ἀφῆκαν ὁλόκληρον τὴν κινητήν των περιουσίαν εἰς τὰς χεῖρας τῶν Τούρκων. Καὶ εἶναι ἡ ἀξία αὕτη οὐχὶ εὐκαταφρόνητος. Ἐξ ἄλλου ἡ μέση οἰκονομικὴ δύναμις τῶν ἐν Τουρκίᾳ Ἑλλήνων ἦτο ἀσυγκρίτως ἀνωτέρα τῆς ἀντιστοίχου τῶν ἐν Ἑλλάδι Τούρκων, διότι εἶναι γνωστὴ ἡ οἰκονομικὴ θέσις τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου ἐν τῇ Τουρκικῇ ἐπικρατείᾳ ἐπὶ αἰῶνας ὁλοκλήρους. Ἡ ἀξία ἑπομένως δι’ ἧς θὰ ἐπεβαρύνετο ἡ Τουρκία ἐὰν συνετελεῖτο ἡ ἐκκαθάρισις θὰ ἦτο τεραστία. Καὶ ἔχουσα τούτου συνείδησιν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, προσεπάθησε πάσῃ θυσίᾳ νὰ ματαιώσῃ τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὸ κατώρθωσε. Δὲν ἔγινε ποτὲ κατάρτισις συνεργείων, οὐδὲ ἔναρξις ἐκτιμήσεων διὰ τὴν περιουσίαν ταύτην. Ἀντιθέτως δὲ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις πᾶσαν προσπάθειαν κατέβαλε νὰ προτιμηθῇ ἡ ἐκκαθάρισις τῶν περιουσιῶν τῶν δικαιούχων τῆς ἐννάτης Δηλώσεως, διότι ἤλπιζε, στηριζομένη ἐπὶ τῆς ἀξίας τῶν μεγάλων ἐν Μακεδονίᾳ ἀγροτικῶν κτημάτων, ὅτι ἐκ τῆς ἐκκαθαρίσεως ταύτης θὰ εἶχε σημαντικὸν ἐνεργητικόν. Τί προέκυψεν ὅμως; Τὰ συνεργεῖα κατηρτίσθησαν καὶ ἐκ τῶν γενομένων ἐκτιμήσεων ἀπεκαλύφθη ὅτι ὁ λογαριασμὸς αὐτὸς θ’ ἀπέληγεν εἰς παθητικὸν ὑπόλοιπον εἰς βάρος τῆς Τουρκίας. Δι’ αὐτὸ προσεπάθησε καὶ πέτυχε καὶ διὰ τὰ κτήματα ταῦτα τὴν ἀναστολὴν τοῦ ἔργου τῆς ἐκτιμήσεως. Καὶ ἔθεσεν ἐπὶ τάπητος τὸ ζήτημα τῆς ἀπ’ εὐθείας συνεννοήσεως μεταξὺ τῶν δύο Κυβερνήσεων διὰ τοῦ συμψηφισμοῦ τῶν ἑκατέρωθεν ἀπαιτήσεων. Ἐὰν λοιπὸν ἐμέναμεν εἰς τὰς κειμένας συμφωνίας, ἡ Τουρκία θὰ εἶχε τὰς ἑξῆς ὑποχρεώσεις. Θὰ ἦτο ὑπόχρεως νὰ καταβάλῃ ὅλην τὴν διαφορὰν τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν, διαφορὰν ἥτις ἂν ἐλαμβάνετο μάλιστα ὑπ’ ὄψιν ἡ πρώτη ἀπόφασις τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς ἡ θέτουσα ὡς βάσιν ἐκτιμήσεως τὴν προπολεμικὴν ἀξίαν, θὰ κατέλιπεν εἰς βάρος τῆς Τουρκίας ποσὸν δισεκατομμυρίων ὁλοκλήρων. Θὰ ὑπεχρεοῦτο συγχρόνως ἡ Τουρκία ν’ ἀποδώσῃ τὴν ἀκίνητον περιουσίαν τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως τῶν εὑρισκομένων εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην, περιουσίαν ἀνερχομένην τοὐλάχιστον εἰς 1.750.000 χιλιάδων λιρῶν χρυσῶν. Θὰ ὑπεχρεοῦτο εἰς τὴν ἀπόδοσιν τῆς κινητῆς περιουσίας τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων καὶ τῶν κατοίκων τῆς Κωνσταντινουπόλεως φυγάδων καὶ μὴ φυγάδων, περιουσίας περιφρουρημένης διὰ τῆς ἐγγυήσεως τοῦ Μικτοῦ Διαιτητικοῦ Δικαστηρίου, ὅπερ καὶ ἀπόφασιν ἐξέδωκεν ἐπιβάλλουσαν τὴν ἀπόδοσιν. Τέλος θὰ ὑπεχρεοῦτο εἰς τὴν ἀπόδοσιν ὅλων τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει κτημάτων τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὡς καὶ τῶν φυγάδων καὶ τῶν μὴ φυγάδων, τῶν ὁποίων ὁ ἀριθμὸς ὑπολογίζεται εἰς 45 χιλιάδας λίρας, ἐξ ὧν οἱ ἔχοντες ἀκίνητα ἐν Κωνσταντινουπόλει, τῶν ὁποίων ἐδικαιοῦντο νὰ ζητήσωσι τὴν ἀπόδοσιν, ἀριθμοῦνται εἰς 1538. Διὰ τῆς ὑπὸ κύρωσιν ὅμως συμφωνίας δὲν θὰ ἀποδοθοῦν καὶ τὰ κτήματα ταῦτα, εἰμὴ μόνον εἰς 75 οἵτινες ἀνεχώρησαν διὰ διαβατηρίων τῆς Τουρκικῆς δημοκρατίας. Φανερὸν λοιπὸν ὅτι ζωτικὸν συμφέρον τῆς Τουρκίας ἦτο νὰ ἀνατραπῇ ἡ βάσις τῶν κειμένων συμφωνιῶν. Ζωτικὸν ἀφ’ ἑτέρου ἦτο τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος νὰ μὴ μεταβληθῇ ἡ βάσις τῶν κειμένων συμφωνιῶν καὶ νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ ἐφαρμογή των. Ἀντὶ τούτου ἤρχισαν αἱ διαπραγματεύσεις, αἱ ὁποῖαι κατέληξαν εἰς τὴν ὑπὸ κύρωσιν ἤδη συμφωνίαν. Καὶ δι’ αὐτῆς ποία ρύθμισις ἐπέρχεται; Θὰ ἤρκει νὰ εἴπω ὅτι ἀπαλείφονται ὅλαι αἱ ὑποχρεώσεις τῆς Τουρκίας διὰ νὰ ἀπαντήσω. Δι’ αὐτῆς ἡ ὑποχρέωσις τῆς Τουρκίας νὰ καταβάλῃ τὴν προκύπτουσαν διαφορὰν ἐκ τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας ἀπεσβέσθη. Δι’ αὐτῆς ἡ ὑποχρέωσις τῆς Τουρκίας ἐκ τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν ἀπεσβέσθη. Δι’ αὐτῆς ἡ ὑποχρέωσις τῆς Τουρκίας νὰ ἀποδώσῃ τὴν κινητὴν περιουσίαν τῶν ὑπηκόων καὶ τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπεσβέσθη. Δι’ αὐτῆς ἡ ὑποχρέωσις τῆς Τουρκίας νὰ ἀποδώσῃ τὰ ἀκίνητα τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην ἀπεσβέσθη. Δι’ αὐτῆς ἡ ὑποχρέωσις τῆς Τουρκίας νὰ ἀποδώσῃ τὰ ἀκίνητα τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τῶν ἀπελθόντων ἐξ αὐτῆς, ἀπεσβέσθη. Ὅλαι αἱ ὑποχρεώσεις τῆς Τουρκίας μέχρι μιᾶς ἀπεσβέσθησαν. Καὶ εἰς ἐπίμετρον ἡ Ἑλλὰς προσεφέρθη νὰ πληρώσῃ εἰς τὴν Τουρκίαν εἰς χρῆμα ρευστὸν 440 χιλιάδας χρυσᾶς Ἀγγλικὰς λίρας. Εἶναι ὄντως ἀκατανόητος ὁ λόγος τῆς ὑποχρεώσεως αὐτῆς. Ὁ συνάδελφος κ. Μακᾶς ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἠθέλησε νὰ ἐξάρῃ καὶ τὴν πληρωμὴν αὐτὴν ὡς μίαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπιτυχίαν. Περιέσωσεν, εἶπεν, ἡ Κυβέρνησις 60.000 ἐκ τοῦ ποσοῦ τῶν 500 χιλ. λιρῶν, τὰς ὁποίας εἶχεν καταθέσει ἡ Ἑλλὰς ὡς ἐγγύησιν διὰ τὴν ἀκριβῆ ἐκτέλεσιν τῶν προηγουμένων συμφωνιῶν, καὶ τοῦ ποσοῦ τούτου εἶχεν ἀποξενωθῆ τὸ Δημόσιον ἡμῶν Ταμεῖον. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι ἀπόρροια τόσον δεινῆς πλάνης, ὥστε νὰ μὴ χρήζῃ οὐδὲ ἀνασκευῆς. Ἡ κατάθεσις τῶν 500 χιλιάδων λιρῶν παρὰ τῇ διεθνεῖ ἐπιτροπῇ δὲν εἶχεν τὸν προσβλητικὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα χαρακτῆρα τῆς καταβολῆς ἐγγυήσεων διὰ τὴν πιστὴν ἐφαρμογὴν τῶν συνθηκῶν, ἀλλ’ ἀπετέλει ἡ κατάθεσις αὕτη ἐγγύησιν, ἔχουσαν ἀντίστοιχον κτηματικὴν ἐξασφάλισιν τῆς Τουρκίας ὑπὲρ ἡμῶν. Εἶχε δηλαδὴ ἡ Ἑλλὰς ἀπεριόριστον ἐλευθερίαν νὰ παραπέμψῃ εἰς συμψηφισμὸν οἱονδήποτε ἀριθμὸν ἀγροτικῶν κτημάτων πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Ἡ Τουρκία ὅμως δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα, καὶ δι’ αὐτὸ ἐδόθη ἡ ἀντίστοιχος ἐγγύησις. Δὲν ἀπεξενώθη ὅμως ποτὲ τὸ Ἑλληνικὸν δημόσιον τοῦ χρήματος, τὸ ὁποῖον καὶ θὰ ἀπεδίδετο, καθόσον προϊόντος τοῦ χρόνου, ἀπεδείχθη ὅτι ὑπῆρχον κτήματα εἰς τὴν Τουρκίαν ἀρκετὰ πρὸς συμψηφισμόν. Ὑπεστηρίχθη ὡσαύτως, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνωτέρω ποσοῦ θὰ διατεθῇ ποσὸν 150 χιλ. λιρῶν πρὸς ἀποζημίωσιν τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ἐγένετο ἀπόπειρα ἐμφανίσεως καὶ τούτου ὡς ἐπιτυχία τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ τί εἶναι ἡ ἀποζημίωσις αὐτή; Εἶναι ὅτι στεροῦνται οἱ Ἕλληνες τῆς Κωνσταντινουπόλεως τῶν κτημάτων των, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπεδίδοντο κατὰ τὰς κειμένας συμφωνίας καὶ τὰ ὁποῖα περιέρχωνται εἰς τὴν Τουρκίαν κατὰ τὴν νέαν σύμβασιν, καὶ ἀντὶ τούτου ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἀποζημιοῖ τοὺς ἰδιοκτήτας διὰ χρημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους μὲ 150 χιλ. ἔναντι ἀξίας 1.750 χιλ. λιρῶν. Αὐταί, κύριοι, εἶναι περίπου αἱ οἰκονομικαὶ συνέπειαι τῆς ὑπὸ κύρωσιν συμφωνίας. Καθαρὰ παραίτησις τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ παντὸς δικαίου, καθαρὰ ἀπαλλαγὴ τῆς Τουρκίας ἀπὸ πάσης ὑποχρεώσεως. Ἀλλὰ ὑφίσταται καὶ ἑτέρα συνέπεια, ἐσωτερικῆς ἀπόψεως, ἀλλ’ οὐχὶ ἥττονος σημασίας. Ὁ φόβος ὅτι τὸ ζήτημα τῶν προσφυγικῶν ἀποζημιώσεων θὰ ἔλθῃ νὰ ταράξῃ τὴν ὁμαλὴν τῆς Χώρας πολιτικὴν ἐξέλιξιν. Ἀπὸ ἑνὸς ἔτους εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν κατ’ ἰδίαν ὑπέδειξα τὸν κίνδυνον. Ἀλλὰ τί εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φοβοῦμαι; Δὲν φοβοῦμαι ὅτι θὰ ἐγερθῇ τὸ ζήτημα τῆς νομικῆς ὑποχρεώσεως τοῦ Κράτους πρὸς ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν. Τοιαῦται παράλογοι καὶ εἰς συνεπείας ὀλέθριαι ἀντιλήψεις δὲν θὰ εἶχον ἀπήχησιν εἰς τὰς ὑγιεῖς τῶν προσφύγων μάζας. Φοβοῦμαι τὴν ἠθικὴν λεγομένην ὑποχρέωσιν, τὴν πολιτικὴν ἄποψιν, τὴν ἄποψιν ὅτι οἱ πρόσφυγες εἶχον τὸ δικαίωμα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, καὶ ὅτι στεροῦνται ἤδη ταύτης δι’ ἐνεργείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον οὕτως ἔχει τὴν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν εἰς παροχὴν μεγάλων ἢ μικρῶν ἀνταλλαγμάτων. Καὶ τὸ ἔδαφος εἰς τὴν πλευρὰν αὐτὴν εἶναι ὀλισθηρόν. Εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐν τῇ μέθῃ τῶν πολιτικῶν ἀγώνων οἱ πειρασμοὶ εἶναι πολλοὶ καὶ ἡ νίκη δὲν στέφει πάντοτε τοὺς μὴ παρασυρομένους ὑπὸ τῶν πειρασμῶν. Ἀλλὰ καὶ ἂν εἴπωμεν ὅτι τὸ αἴσθημα τῆς περιφρουρήσεως τοῦ δημοσίου χρήματος θὰ πρυτανεύσῃ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ὁπότε ἀνακύπτουν καὶ αἱ εὐθῦναι, εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ὅμως τὸ ζήτημα αὐτὸ ἠμπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθῇ ὡς μέσον νοθείας τοῦ γνησίου Λαϊκοῦ φρονήματος. Ἤδη ὅμως ἐφθάσαμεν εἰς μίαν ὁριστικὴν ἐκκαθάρισιν τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ δώσῃ σαφεῖς ἐξηγήσεις πῶς ἀντιλαμβάνεται τὴν περαιτέρω συνέχισιν τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως, ἵνα δόσωμεν καὶ ἡμεῖς σαφεῖς ἐξηγήσεις πῶς ἀντιλαμβανόμεθα τὴν περαιτέρω συνέχισιν τῆς προσφυγικῆς ὑποθέσεως. Εἷς ἐκ τῶν χθεσινῶν ρητόρων εἶπεν ὅτι θὰ ψηφίσῃ τὴν σύμβασιν καὶ διὰ τοὺς γενικοὺς ἐκείνους λόγους τοὺς ὁποίους ἐπεκαλέσθη καὶ δι’ ἕνα εἰδικώτερον λόγον, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι θὰ σεβασθῇ τὰς ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις. Δὲν ἀποκρύπτω καθ’ ὁλοκληρίαν ὅτι ἡ φράσις αὐτὴ εἶναι ἐντελῶς γριφώδης. Ποῖαι εἶναι αἱ ἀνειλημμέναι ὑποχρεώσεις τὰς ὁποίας ἐδήλωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ σεβασθῇ; Πότε ἡ δήλωσις αὐτὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἔγινεν εἰς τὴν Βουλήν; Ἔγινεν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς; Κατὰ τίνα τρόπον ἔγινεν ἡ δήλωσις τῆς ὁποίας ἡμεῖς ἔχομεν ἀπόλυτον ἄγνοιαν; Σήμερον ὑπέθεσαν τινὲς εἰς τὸ ἑδώλιον εἰς τὸ ὁποῖον ἐκαθήμην, ὅτε ἐζητήσαμεν μίαν γνώμην των, μήπως παρήκουσα, καὶ ὑπέθεσαν οὗτοι ὅτι, ὅταν λέγῃ ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Θεσσαλονίκης καὶ ζητῇ σεβασμὸν τῶν ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων, ἐννοεῖ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν. Ἀλλ’ ἡ προσφυγικὴ ἀποκατάστασις δὲν εἶναι ζήτημα ἀνειλημμένης τοῦ Κράτους ὑποχρεώσεως. Εἶναι μία ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους καθῆκον τοῦ Κράτους ἀπόλυτον, ἄνευ οὐδεμιᾶς συνεννοήσεως μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ προσφύγων. Ὅταν λέγωμεν ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις, προφανῶς πρέπει νὰ ἐννοοῦμεν συμβατικὰς ὑποχρεώσεις. Ἂν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, ἀνατρέχων εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ὡς συμβατικὴ ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους ἀπέναντι τῶν προσφύγων δὲν θὰ δύναται σήμερον νὰ χαρακτηρισθῇ, εἰμὴ ἡ δήλωσις τῆς προσφυγικῆς ἀποζημιώσεως, τῆς ἀποζημιώσεως τῶν προσφύγων διὰ τῆς χορηγήσεως τοῦ 25%.

§4Λ. ΙΑΣΩΝΙΔΗΣ. «Ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις» ἐννοοῦμεν τὸ μητρῷον τῶν ἀγροτῶν προσφύγων, ἐννοοῦμεν τὸ δεύτερον φύλλον τοῦ συμπληρωματικοῦ μητρώου, ἐννοοῦμεν τὸ μητρῷον τῶν πρώην δημοσίων ὑπαλλήλων καὶ συνταξιούχων τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἐννοοῦμεν τὸ μητρῷον τῶν ἐκπροθέσμων καὶ ἐννοοῦμεν τὸ ὑπόλοιπον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον περιλαμβάνει σαφῶς ἡ σύμβασις μεταξὺ Κράτους καὶ Τραπέζης καὶ τὸ ὁποῖον παρεκράτησε ἡ Τράπεζα προσωρινῶς. Αὐτὰ ἐννοοῦμεν ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις.

§5Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὥστε ἔχομεν δήλωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ σεβασθῇ αὐτάς;

§6Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποῦ τὴν ἔχετε;

§7Λ. ΙΑΣΩΝΙΔΗΣ. Διαισθάνομαι βαθύτατα ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡρισμένως θὰ σεβασθῇ τὰς ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις. Δὲν ὡμίλησα περὶ δηλώσεων πρὸς ὑμᾶς.

§8Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι ἕνα οὐσιῶδες σημεῖον τῆς συζητήσεως τῆς Συμβάσεως ἂν πραγματικῶς ἔγιναν δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως περὶ χορηγήσεως ἀποζημιώσεων δι’ ὅλα τὰ κεφάλαια τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Θεσσαλονίκης, διότι ἂν ἔγινε τοιαύτη δήλωσις περὶ πληρωμῆς τοῦ συμπληρωματικοῦ μητρώου, περὶ πληρωμῆς ἀποζημιώσεως τῶν ἀγροτῶν προσφύγων....

§9Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη. Αὐτὰ εἶναι κατωχυρωμένα διὰ νόμου.

§10Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δέχομαι αὐτὴν τὴν διακοπὴν διότι ἦτο πραγματικῶς ἐπίκαιρος. Ἀλλὰ δὲν θὰ ὡμίλουν ἐγὼ ἐπὶ αὐτῆς τῆς διακοπῆς ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπῆρχε σαφὴς καὶ κατηγορηματικὴ δήλωσις τῆς Κυβερνήσεως ἐπαναληφθεῖσα καὶ εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπήν, ὅτι δὲν δέχεται τὴν πληρωμὴν τοῦ 25%, οὐδὲ τὴν πληρωμὴν τοῦ συμπληρωματικοῦ μητρώου. Μέχρι τῆς προχθὲς κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ συνεσκέπτετο ὑπῆρχε κατηγορηματικὴ δήλωσις τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν θὰ κατέβαλε τὸ 25% εἰς τοὺς δικαιούχους, ὅτι ἐπίσης δὲν θὰ ἐπλήρωνε τὸ συμπληρωματικὸν μητρῷον τῶν ἐκπροθέσμων...

§11Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Συγχύζετε τὰς δύο ἐκφράσεις. Ὄχι τὸ συμπληρωματικὸν μητρῷον.

§12Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶναι τὸ συμπληρωματικὸν μητρῷον τῶν ἐκπροθέσμων καὶ τοῦ 25%. Τὸ συμπληρωματικὸν μητρῷον δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι θὰ πληρωθῇ. Θὰ ἔπρεπε νὰ εἴμεθα ὅλοι σαφεῖς, καὶ δὲν ἐννοῶ τὸ λεχθὲν χθὲς ὅτι ὑφίσταται δήλωσις τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι θὰ σεβασθῇ ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις.

§13Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὴ ἀναλύετε τοὺς λόγους τῶν ρητόρων καὶ ἐπιφυλαχθῆτε ὅταν θὰ ἀνακοινωθοῦν αἱ σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως.

§14Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἂν ἔφερα τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἔπραξα τοῦτο διότι ὡμίλησε περὶ αὐτοῦ βουλευτὴς ἀνήκων εἰς τὴν Κυβερνητικὴν παράταξιν καὶ ἐπικοινωνήσας μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ζήτημα χρῄζει διελευκάνσεως. Εἶναι τὸ 25%, ἢ τὶ ἄλλο; Δὲν εἶναι βεβαίως ἡ προσφυγικὴ ἀποκατάστασις, ἤτοι δὲν εἶναι συμβατικὴ ἀνειλημμένη ὑποχρέωσις. Ἐὰν πρόκειται περὶ συνεχίσεως τῆς ἀποζημιώσεως ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἁρμοδία νὰ κρίνῃ περὶ τῶν δημοσίων οἰκονομιῶν. Ἐγὼ θὰ ἐτόνιζον ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ τείνωμεν εἰς τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἀποκαταστάσεως καὶ νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν ριζικωτέραν λύσιν τῶν χρεῶν τῶν προσφύγων ἀγροτῶν καὶ ἀστῶν, ἵνα μὴ ἡ προσφυγικὴ ἀποκατάστασις, ἰδίᾳ ἡ ἀγροτική, ἡ τόσον χρήσιμος διὰ τὴν πρόοδον τῆς χώρας καμφθῇ. Θὰ ὑπεδείκνυον καὶ ἄλλο. Θεωρῶ ὅτι ἠδύναντο νὰ ληφθοῦν ἀκόμη μέτρα αὐστηρότερα διὰ τὴν Μουσουλμανικὴν περιουσίαν καὶ δὴ ἐν σχέσει μὲ τὴν ρευστοποίησίν της καὶ τὰς ἐνοικιάσεις. Μὲ τὰ μέτρα αὐτὰ τὰ ἐλάχιστα ἐγὼ θὰ ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἐταξινομεῖτο ἡ προσφυγικὴ ὑπόθεσις καὶ ἔπρεπε νὰ γίνουν δηλώσεις περὶ τῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ ἀποφύγωμεν τὰς ἐκμεταλλεύσεις, ἐξυπακουομένου βεβαίως ὅτι πᾶσα εἰς τὸ μέλλον παραχώρησις θὰ εἶναι ἐντὸς τῆς οἰκονομικῆς ἀντοχῆς.

§15Α. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ. (Ὑφυπουργὸς τοῦ Πολιτ. Γραφείου). Γνωρίζετε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ηὔξησε τὰ συνεργεῖα τῆς ἐρεύνης καὶ ἀνεῦρε νέαν περιουσίαν 150 ἑκατομ. καὶ ἐν γένει καταβάλλεται προσπάθεια διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τῆς περιουσίας αὐτῆς;

§16Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸ ὁμολογῶ, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἀκόμη στάδιον ἐξαντλήσεως αὐστηροτέρων μέτρων.

§17Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Πότε κύριε ὑφυπουργὲ ἐγένετο ἡ ἐργασία τῆς ἀνευρέσεως;

§18Α. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ. (Ὑφυπουργὸς Πολιτικοῦ Γραφείου). Ἤρχισε ἐπὶ τοῦ κυρίου Μπακάλμπαση καὶ ἐξηκολούθησεν ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἐντονώτερον.

§19Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ζητῶ τὴν ἀπάντησιν αὐτήν, διότι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἀπέκλεισεν ὅτι ὑπάρχει ἄλλη περιουσία.

§20Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶπεν ὅτι ἐλήφθησαν ἀγριώτατα μέτρα.

§21Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπανέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν καὶ τὸν ἔλεγχον τῆς συμβάσεως. Εἶπον ἤδη ὅτι αἱ συμβάσεις αὗται δὲν εἶναι ἄλλο τι εἰμὴ ὑποχώρησις εἰς τὴν Τουρκίαν καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν καὶ παραίτησις δικαιωμάτων. Καὶ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα: διατί νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἑκουσίαν ταύτην ἀπεμπόλησιν τῶν δικαίων μας; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξέθεσε τοὺς λόγους, δι’ οὓς κατέληξεν εἰς τὴν συμφωνίαν. Εἶναι οὗτοι, πρῶτον ὅτι ἡ ἐκτίμησις θὰ ἀπῄτει χρόνον τόσον μακρόν, ὃν ὑπελόγισεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς 100 ἔτη, καὶ ὅτι αὐτὴ ἄλλως τε ἡ ἐκτίμησις ἀπεδείχθη καὶ ἀπραγματοποίητος. Ὅτι ἡ ἐμμονὴ εἰς τὰς καταργουμένας συμφωνίας θὰ ἐξέθετε τὸν Ἑλληνισμὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἰς τὸν κίνδυνον τῆς ἀπελάσεως.

§22Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς). Δὲν εἶπα αὐτό. Εἶπα ὅτι ἦτο τοιαύτη ἡ κατάστασις, ὥστε θὰ ἐξηναγκάζετο ὁ Ἑλληνισμὸς νὰ διαρρεύσῃ ἐνταῦθα.

§23Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ διέρρεεν ὅπως δήποτε ὁ πληθυσμὸς καὶ θὰ ἠναγκάζετο ἡ Ἑλλὰς νὰ στεγάσῃ 120 χιλιάδας νέους πρόσφυγας ἀστούς. Ὅτι τέλος ἡ προσπάθεια πρὸς ἐφαρμογὴν ἀνεφαρμόστων συμβάσεων θὰ ἦτο πηγὴ ἀενάων προστριβῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς ἠμπόδιζον νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς στενωτέραν συνεργασίαν. Δὲν γνωρίζω πῶς ἐφαρμοζομένων συμφωνιῶν, προσφάτως συναφθεισῶν μετὰ κοπιώδεις διαπραγματεύσεις, θὰ διέτρεχεν ἡ Ἑλλὰς τὸν κίνδυνον νὰ εἴδῃ διαρρέοντα τὸν ὁμογενῆ πληθυσμὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἂν ἠρωτώμην, θά ἠρνούμην νὰ πιστεύσω ὅτι θὰ εἶχεν σχέσιν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν συμφωνιῶν ἡ διαρροὴ τοῦ πληθυσμοῦ καὶ ὅτι θὰ ἀπέβλεπεν ἐκεῖ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις.

§24Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπα αὐτό. Εἶπα ὅτι ἡ κατάστασις θὰ ἦτο τοιαύτη, ὥστε ὁ κόσμος θὰ ἠναγκάζετο νὰ διαρρεύσῃ ἐνταῦθα. Καὶ ἐνῷ τὰ ταξείδια ἦσαν ἀπηγορευμένα, ἀλλὰ ἐδῶ κατ’ ἀνάγκην εἰς τοὺς εἰσερχομένους δὲν θὰ παρενεβάλλοντο προσκόμματα. Θὰ διετηρῆτο δηλαδὴ ἡ σημερινὴ κατάστασις.

§25Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄν ἤθελεν παρέλθει χρόνος τις ὑπομονῆς θὰ συναισθάνετο ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ὅτι δὲν θὰ εἶχεν καὶ αὐτὴ συμφέρον νὰ ἐκρεύσῃ ἡ Ἑλληνικὴ ἐν Κωνσταντινουπόλει μειονότης πρὸς τὴν ἐλευθέραν χώραν. Δὲν φαντάζομαι λοιπὸν ὅτι καὶ ἂν ἔλαβεν μέτρα τινα πιεστικὰ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, μὲ τὴν προσδοκίαν νὰ δεχθῶμεν συμφωνίας ἃς δὲν ἐδεχόμεθα, δὲν φαντάζομαι, λέγω ἔτι θὰ ἐνέμενεν εἰς αὐτὰ ἂν ἐνέτεινε τὰς προσπαθείας της ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς ἐφαρμογὴν τῶν συμφωνιῶν. Καὶ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι δὲν θὰ ἐπέμενεν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἐξαναγκαστικὴν διαρροὴν τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἐλέχθη ὅτι θὰ ἀπῃτοῦντο 100 ἔτη διὰ τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας. Πράγματι ἡ ἐκτίμησις αὐτὴ εἶναι μέτρον ἀπαιτοῦν ἀρκετὴν χρονικὴν διάρκειαν διότι ὑπάρχουν δυσχέρειαι, ἀλλ’ ἀναμφισβητήτως ὁ χρόνος ὁ ἀπαιτούμενος, δὲν θὰ ἦτο οὐδὲ ὁ μυθώδης χρόνος τῶν 100 ἐτῶν, οὔτε τῶν 50 οὔτε τῶν 20 οὔτε καὶ 10 ἔτη ἀκόμη δὲν θὰ ἐχρειάζοντο ἐὰν ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ διεπνέετο ἀπὸ ζῆλον διὰ τὴ ταχεῖαν περαίωσιν τῆς ἐκτιμήσεως. Εἰς τὴν Μ. Ε. τὴν κρατοῦσαν γνώμην εἶχον οἱ οὐδέτεροι. Αὐτοὶ ἀποφασίζουν κυριαρχικῶς περὶ πάσης διαφορᾶς. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς θέτει ὡς βάσιν τοῦ ὑπολογισμοῦ τῆς διαφορᾶς τὴν κατ’ ἄτομον ἐκτίμησιν τῶν περιουσιῶν καὶ ἐντεῦθεν τὴν παροχὴν ἀτομικῆς ἀποζημιώσεως. Ἡ σύμβασις ὅμως ἀφίνει ἀπεριόριστον δικαίωμα εἰς τὴν Μ. Ε. νὰ κανονίσῃ πᾶν μέτρον ἀναγκαῖον διὰ τὴν ταχεῖαν ἐκτίμησιν. Δὲν εἶχε κανένα κώλυμα ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ μὴ θέσῃ εἰς ἐφαρμογὴν πᾶν μέσον δυνάμενον νὰ ἐπιταχύνῃ τὴν ἐκτίμησιν. Ἄλλως τε ἐκ τῆς προόδου τῶν ἐργασιῶν θὰ διεμορφοῦντο κανόνες ἐκτιμήσεως διὰ κάθε περιφέρειαν, οἵτινες θὰ ἠπλοποίουν τὴν ἐκκαθάρισιν. Ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ παράδειγμα τῆς Βουλγαρικῆς μεταναστεύσεως, ἀλλὰ ἡ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν ἐκεῖ δὲν ἀπῄτησεν 10 ἔτη, διότι ἤρχισεν ἀπὸ τοῦ 1924 καὶ ἐπερατώθη τὸ 1927 καὶ ἂν παρετάθησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Ἐπιτροπῆς, παρετάθησαν, διότι ἠγέρθη τὸ ζήτημα τῆς κτηματικῆς περιουσίας τῶν κοινοτήτων. Ἐν πάσῃ περιπτώσει αἱ ἐργασίαι τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν Ἑλληνοτουρκικῶν περιουσιῶν ἠδύναντο νὰ ἐπισπευσθοῦν διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν συνεργείων. Εἴχομεν λοιπὸν ὅλα τὰ μέσα ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συνθήκης νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι ἡ ἐκτίμησις θὰ ἦτο ἔργον μιᾶς δεκαετίας, προϋποτιθεμένου ὅτι θὰ ὑπῆρχεν καὶ ὁ ἀνάλογος ζῆλος παρὰ τῇ Μ. Ε. δι’ ἣν δὲν εἴχομεν λόγον νὰ ἀμφιβάλωμεν. Πάντως οἱ τεχνικοὶ λόγοι δὲν συνέτρεχον ὅπως ἀποσπῶμεν συμβάσεων, αἵτινες ἐξυπηρέτουν τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Τὸ ζήτημα τοῦ κινδύνου τῆς διαρροῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν ἦτο ἐκεῖνο ὅπερ θὰ ἐπέβαλλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὑποχώρησιν. Ἐὰν ἐπείθετο μὲ τὴν ἐπιμονήν μας ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ ἀποστῇ τῶν συμβάσεων θὰ ἐξετέλει ἐπὶ τέλους αὐτάς, διότι ἡ πολιτικὴ τῆς μὴ ἄρσεως τῶν πιεστικῶν μέτρων κατὰ τοῦ πληθυσμοῦ μὲ προσδοκίαν τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τῶν συμβάσεων, δὲν θὰ ἦτο ἁπλοῦν ἐπεισόδιον. Ἐρωτᾶται ὅμως ἐξ ἄλλου: ὅπως ἤδη καταλήγουν τὰ πράγματα, ποῖαι εἶναι αἱ θετικώτεραι ἐγγυήσεις, δι’ ὧν κατοχυροῦμεν τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἐν ᾗ περιπτώσει ἔχει ἡ Τουρκία σκοπὸν νὰ καταστήσῃ τὸν βίον αὐτοῦ ἀφόρητον; Ὑπάρχει ἐγγύησίς τις εἰς τὰς συμφωνίας; Δὲν διαφαίνεται τοιαύτη. Τὸ σημερινὸν τουρκικὸν καθεστὼς προσπαθεῖ δι’ ὅλων τῶν μέσων, ὁδηγούμενον ἀπὸ ἕνα μεγαλοπράγμονα μεταρρυθμιστὴν νὰ ἀναβιβάσῃ τὴν χώραν του εἰς τὴν βαθμίδα τοῦ πολιτισμοῦ καὶ εἶναι πρόδηλον ὅτι πρὸ τῆς στερρᾶς ἀποφάσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς συμβάσεις, θὰ ἐστερεώνετο ἡ θέσις τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἡ ἄποψις ἡμῶν ἦτο ὅτι, ἔστω καὶ ἀναμένοντες ἐπί τινα χρόνον νὰ μὴ ἀποξενωθῶμεν τῶν δικαίων μας, τὰ ὁποῖα ἐξησφάλιζον αἱ παλαιότεραι συμβάσεις καὶ αὐτὴ ἡ τοῦ 1926· ὀφείλομεν ἐν πάσῃ περιπτώσει νὰ μὴ βιασθῶμεν. Ἡ τόνωσις ἐξ ἄλλου τῶν ἠθικῶν δυνάμεων καὶ ἡ ἐπιβολὴ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν θὰ μᾶς ἐξησφάλιζεν ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς ταχεῖαν ἐπικράτασιν τῶν δικαίων μας. Εἴχομεν συμφέρον νὰ τηρήσωμεν πάντα ταῦτα ἄθικτα. Εἴχομεν ἐπίσης ἀκόμη νὰ φροντίσωμεν διὰ τὴν ἐπίλυσιν ζητημάτων οὐσιωδεστάτων, ὅπως εἶναι οἱ ἐξοπλισμοὶ καὶ αἱ συμβάσεις ἐγκαταστάσεων. Ἀλλὰ σήμερον εἶναι φανερὸν ὅτι ἡ θέσις μας ἀπέβη μειονεκτική. Τὰ τεράστια ἡμῶν δίκαια θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμεύσουν ὡς μοχλὸς εἰς τὴν γενικὴν εἰρήνην καὶ νὰ προσφερθοῦν ἐν ἀνάγκῃ ὡς ἀνταλλάγματα γενικωτέρων ὑπὲρ ἡμῶν τοιούτων. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους θεωρῶ ὅτι αἱ ὑπὸ κύρωσιν συμβάσεις ἐπιβάλλουν μόνον θυσίας εἰς ἕνα συντετριμμένον πληθυσμὸν καὶ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἀμφιβάλλω ἐὰν αὗται θὰ συντελέσουν εἰς τὰς φιλικωτέρας μετὰ τῆς Τουρκίας σχέσεις, αἵτινες ἐὰν γίνουν τοιαῦται τοῦτο δὲν θὰ εἶναι ἀπόρροια τῆς συμβάσεως ταύτης. Διότι τοὺς φιλικοὺς δεσμοὺς μεταξὺ δύο Κρατῶν σφυρηλατεῖ ἡ κοινὴ συνεισφορὰ καὶ ἡ Τουρκία δὲν συνεισέφερεν. Κατὰ συνέπειαν αἱ συμβάσεις ἐπιβάλλουν μόνον θυσίας, χωρὶς νὰ συμβάλλουν εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν οὔτε τῶν φιλικῶν σχέσεων, οὔτε τῆς Εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, οὔτε τῆς Βαλκανικῆς Συνεννοήσεως. Αὐτοί, κ. βουλευταί, εἶναι οἱ λόγοι δι’ οὓς ἀρχόμενος εἶπον, ὅτι δὲν θὰ ὑπερψηφίσω τῆς συμβάσεως.

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Προνοίας.

§27Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχουν λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους δὲν ἤθελον κἂν νὰ λάβω τὸν λόγον, τόσον μᾶλλον καθ’ ὅσον τὸ ζήτημα εἶναι ἁπλούστατον. Καίτοι ὅμως τὸ ζήτημα εἶναι ἁπλοῦν, ἐδημιούργησαν περὶ αὐτὸ τοσοῦτον θόρυβον, ὥστε ἡ σιγή μου θὰ ἠδύνατο νὰ παρεξηγηθῇ πολὺ εὐκολώτερον παρὰ οἱ λόγοι μου. Ἄλλωστε οὐδέποτε ἀπέφυγα νὰ εἴπω εἰς τοὺς ἤδη πρόσφυγας καθαρὰ τὴν γνώμην μου καὶ οὔτε σήμερον θὰ ἀποφύγω νὰ τὴν εἴπω ἀνενδοιάστως, ἐπὶ ζητήματος γενικωτέρου ἐνδιαφέροντος ἔστω καὶ ἂν αὕτη ἀπορρέουσα ἐκ τῆς ὀρθῆς ἀντιλήψεως περὶ τῶν πραγματικῶν συμφερόντων ἑνὸς πληθυσμοῦ ἀναξιοπαθοῦντος, δὲν εἶναι προωρισμένη νὰ θεραπεύσῃ τὰς ἀδυναμίας αὐτοῦ· διότι φρονῶ, ὅτι ὁ πολιτευόμενος δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐκμεταλλεύεται ἀδυναμίας καὶ νὰ κερδίζῃ εὔνοιας ἐπὶ ζημίᾳ τῶν καλῶς ἐννοουμένων συμφερόντων τῶν ἐκλογέων του. Τοὐναντίον τὸ καθῆκόν του εἶναι νὰ φωτίζῃ τὸν κόσμον περὶ τῆς πραγματικότητος καὶ νὰ ἀντιτίθεται ἐν ἀνάγκῃ κατὰ τοῦ κοινοῦ ρεύματος, ἄν ποτε πεισθῇ ὅτι πλάνη τις κινδυνεύῃ νὰ ἐπικρατήσῃ. Τὸ ζήτημα, κύριοι συνάδελφοι, ὅπως εἶπον, ἦτο ἁπλοῦν ἡ λύσις του ἐξαρτᾶται ἀπὸ μίαν γραπτὴν σύμβασιν, ἐφ’ ὅσον αὕτη εἶναι ἐφαρμόσιμος. Ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνωμολόγησαν τὴν σύμβασιν; Ἐρωτῶ καὶ ἐφιστῶ ἐγὼ ὁ ὁποῖος ἀκριβῶς πρέπει νὰ ἔχω τὰς μελανωτέρας σκέψεις τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τοιαύτη σύμβασις ἔρχεται εἰς συζήτησιν. Ὑπῆρξε μία προηγουμένη σύμβασις, ἡ ὁποία ἀπὸ τῶν μεσαιωνικῶν χρόνων μέχρι σήμερον οὐδεὶς Ἕλλην πολιτευτὴς ἠξιώθη ποτὲ νὰ ὑπογράψῃ. Ἦτο ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν. (χειροκροτήματα). Ποῖα ἦτο ἡ συνθήκη ἐκείνη. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω πολλά. Ἀρκοῦμαι νὰ εἴπω τί ἔλεγον περὶ αὐτῆς οἱ τότε ἀντίπαλοι: ἐκείνη τὴν Ἑλλάδα τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν εἰς τὰς ἐφημερίδας των ἀπεκάλουν τὸ «βρυκολακιασμένο Βυζάντιον». Ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος συνῆψε τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, ὅταν τὸ ἔργον του ἐματαιώθη ἐν ἀπουσίᾳ αὐτοῦ, δὲν εἶπε: «εἶμαι ἀνεύθυνος». Ὅταν ἐπέστη ἡ στιγμή, ὅταν παρουσιάσθη ἡ ἀνάγκη νὰ ὑπογράψῃ, ὑπέγραψε καὶ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης, τὴν ὁποίαν εὑρέθησαν τινὲς νὰ ἐπικρίνουν· «ἀνταλλάσσονται ἔλεγαν, ποτὲ οἱ ἄνθρωποι ὡς ζῶα;» Βέβαια δὲν ἀνταλλάσσονται οἱ ἄνθρωποι ὡς ζῷα, ἀλλ’ ἡ οὐσιαστικὴ ἀνταλλαγὴ εἶχε γίνει καὶ διὰ τῆς συνθήκης ἐκείνης ἐσώθη ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ σωθῇ. Τὴν στιγμὴν λοιπόν, καθ’ ἣν ὁ πολιτικός, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν ἀφάνταστον δεξιότητα νὰ ὑπογράψῃ μίαν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, καὶ τὴν ἀφάνταστον μεγαλοψυχίαν περισυλλέγων τὰ ἐν ἀπουσίᾳ αὐτοῦ σωρρευθέντα ἐρείπια νὰ ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης, τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ὁ αὐτὸς κυβερνήτης προτείνει ὅσα σήμερον συζητοῦνται, δὲν ἔχω νὰ εἴπω τίποτε καὶ ὀφείλω νὰ σιωπήσω. Ὅστις κρίνει τὰ Ἀνατολικὰ πράγματα αἰσθάνεται ὅτι ἡ σημερινὴ ἡμέρα, εἶναι κρίσιμος. Τὴν ἀξίαν τῆς θυσίας, τὴν ὁποίαν θὰ κάμῃ σήμερον τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, ἴσως δὲν τὴν ἐννοήσωμεν ἡμεῖς, ἀλλ’ οἱ ἔγγονοί μας θὰ τὴν ἐκτιμήσουν δεόντως. Κύριοι, δὲν ἔχω νὰ εἴπω οὔτε κατὰ τῆς συμβάσεως, οὔτε ὑπὲρ τῆς συμβάσεως. Ἔχομεν ἓν ζήτημα ἐξωτερικόν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἴθε νὰ μὴ ὑπάρχῃ οἱαδήποτε διαφωνία, διότι ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων ὅταν ὑπάρχει ὁμοφωνία καὶ αἱ συμβάσεις γίνονται καλλίτεραι καὶ ἡ ἐκτέλεσις αὐτῶν καθίσταται βεβαιωτέρα, ἔστω καὶ ἂν δὲν ὑπάρχουν αἱ ἐγγυήσεις αἱ ὁποῖαι ἐζητήθησαν πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Τὸ παράδειγμα τοῦ προσφάτου παρελθόντος ἀρκεῖ νὰ μᾶς πείσῃ, ὅτι τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα δὲν πρέπει νὰ ἀποτελέσουν ἀντικείμενα ρητορικῆς. Συζητεῖται ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐπιτευχθῇ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο διὰ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, διὰ τῶν δικονομικῶν τύπων, διὰ διαφόρων τύπων, διὰ διαφόρων τρόπων, ἀλλὰ τὸ πρόσφατον παρελθὸν ἀποδεικνύει πῶς ἐπιτυγχάνονται τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα. Οἱ τύποι, αἱ ἐπιτροπαί, ἡ προστασία τῶν οὐδετέρων κλπ. ἔχουν ἀξίαν εἰς τὰς ἀνωφελεῖς συζητήσεις. Ἐρωτῶ ὅμως διατί ἡ συζήτησις τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος περιέλαβε καὶ τὸ ἐσωτερικόν, τὸ προσφυγικόν; Ἐὰν οἱ πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν σήμερον μέρος ἀναπόσπαστον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐὰν οἱ πρόσφυγες ἔχουν δικαιώματα νὰ ἐξασκήσουν κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου, τοῦτο ἔπρεπε νὰ συζητηθῇ κατὰ πᾶσαν ἄλλην στιγμὴν πλὴν τῆς παρούσης. Τὸν χωρισμὸν τῶν δύο ζητημάτων κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπέβαλεν αὐτὸ τοῦτο τὸ συμφέρον τῶν προσφύγων. Τὸ προσφυγικὸν συμφέρον συζητούμενον χωριστὰ θὰ εὕρῃ συνηγόρους εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην πλείστους συναδέλφους, ἀλλὰ τὸ προσφυγικὸν συμφέρον παρουσιαζόμενον ὡς κώλυμα διὰ τὴν διαρρύθμισιν τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων τοῦ Κράτους, κινδυνεύει νὰ μὴ εὕρῃ κανένα ὑποστηρικτήν. Αὐτὸ τοῦτο τὸ προσφυγικὸν συμφέρον ἐπέβαλε νὰ μὴ συζητηθῇ τὸ ζήτημα τῶν προσφύγων ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς ἐπικυρώσεως ἢ μὴ ἐπικυρώσεως μιᾶς ἐξωτερικῆς συμβάσεως τὴν στιγμὴν δηλαδὴ κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ πολλοὺς λόγους ὀφείλομεν νὰ συγκρατήσωμεν καὶ τὴν γλῶσσαν καὶ τὴν φωνήν μας. Ἐὰν ἔγινε τὸ ἐναντίον, δὲν πταίει οὔτε ἡ Κυβέρνησις, οὔτε ἡ ἀντιπολίτευσις. Πταίουν μερικοὶ ἐκ τῶν προσφύγων τοὺς ὁποίους ὠνόμασαν χθὲς προσφυγοκαπήλους, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δημοκοποῦντες δι’ ἰδίους λόγους ἔβλαψαν καὶ ζημιώνουν πάντοτε τοὺς πρόσφυγας.

§28Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Τὸν λόγον κ. Πρόεδρε. Εἶναι προσωπικὸν τὸ ζήτημα.

§29Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Τοὺς λόγους ὅμως τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου οὐδέποτε κατώρθωσα νὰ ἐννοήσω, διότι οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθώσῃ ἄνθρωπος νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μ’ αὐτόν. Καὶ πολὺ εὐχαριστήθην, ὅταν ἔμαθα ὅτι πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἀτελειῶν του προσεκάλεσεν ἐκ Θεσσαλονίκης ἕνα πεφωτισμένον πολιτευτὴν (ἱλαρότης), διότι μοὶ ἐδόθη τὸ δικαίωμα νὰ ἀπευθύνωμαι τοὐλάχιστον πρὸς πρόσωπον ἀπὸ τὸ ὁποῖον δύναμαι νὰ ζητήσω λόγον διὰ τὰ λεγόμενά του. Τόσῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἡ ἱστορία τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἰδίᾳ δὲ τοῦ ζητήματος τῶν ἀποζημιώσεων, εἶναι τοιαύτη, ὥστε μοῦ εἶναι εὔκολον ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν προσκληθέντα διδάσκαλον τῶν ἐδῶ ἀποζημιωτικῶν, ἀντικρούων τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους τελευταίως εἶπεν καὶ τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας μετὰ τόσον καιρὸν μόλις σήμερον θέλει νὰ ὑποστηρίξῃ. Κύριοι συνάδελφοι, ὅταν τὸ πρῶτον ἐσυζητήθη τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων ἐν τῇ Δʹ Συνελεύσει ἐλέχθησαν λόγοι, ἠγέρθησαν ἀξιώσεις, ἠκούσθησαν ἐπιδοκιμασίαι, ἠκούσθησαν ἀποδοκιμασίαι. Ὁ πρῶτος ὅμως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ βάλῃ τὸ χέρι του ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου, καὶ νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς ἀποζημιώσεις ἦτο ὁ ἐκ Σάμου σεβαστὸς πολιτευτής, ὁ κ. Σοφούλης. Ἐπὶ τῶν ἡμερῶν του ἐψηφίσθη ὁ αὐτόνομος ὀργανισμὸς μιᾶς Τραπέζης. Κατόπιν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου ἐμελετήθη τὸ ζήτημα ἐκ νέου καθ’ ὅσον διὰ πολλοὺς λόγους, τὸ σχέδιον τῆς Αὐτονόμου Τραπέζης δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ. Μετὰ μακρὰς καὶ κοπιώδεις συζητήσεις ἐνομοθετήθη τότε τὸ γνωστὸν ψήφισμα περὶ ἀποζημιώσεων. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν ὅλων τῶν συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι παρηκολούθησαν τὰς συζητήσεις εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὰς ἐπιτροπάς. Οὔτε μία φορὰ δὲν ἠθέλησε νὰ πατήσῃ ὁ ἀξιότιμος τότε ἐκ Θεσσαλονίκης πληρεξούσιος κ. Κίρκος εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, διότι ἦτο ἐνάντιος τῶν ἀποζημιώσεων.

§30Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἶσθε ἐκτὸς τοῦ κανονισμοῦ.

§31Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἐὰν θέλετε νὰ ἀπευθύνω τοὺς λόγους μου πρὸς ὑμᾶς, εὐχαρίστως. Δὲν ἠθέλησα νὰ ἀπευθυνθῶ πρὸς σᾶς διότι εἰς πολλὰ ζητήματα εἶσθε ἀμέτοχος. Ἐὰν θέλετε νὰ ἀναλάβητε τὰς εὐθύνας τοῦ κ. Κύρκου, εὐχαρίστως ἀπευθύνομαι πρὸς σᾶς. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρέπει νὰ ἀκούσῃ τὴν ἀλήθειαν ὁ προσφυγικὸς κόσμος. Σεῖς ἔχετε συμφέρον ὁ προσφυγικὸς κόσμος νὰ μένῃ ἐν τῇ πλάνῃ. Παρεμβάλλονται σήμερον ἐπικρίσεις διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀποζημιώσεως ἐκ μέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἐναντίον τῶν ἀποζημιώσεων, τὸ γνωρίζετε καὶ σεῖς κ. ἀρχηγὲ τῶν Προοδευτικῶν. Θὰ τὸ ἀποδείξω καὶ εἰς τὴν Βουλήν...

§32Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ξεύρω ἐὰν ὁ κ. Κύρκος ἦτο ἐναντίον τῶν ἀποζημιώσεων, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ μὴ συμμερισθῶ τὴν γνώμην τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν, ὅτι ἀπαγορεύεται ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ γίνῃ λόγος περὶ τοῦ πρῴην ὑπουργοῦ τῆς Προνοίας, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ὁ πρῴην ὑπουργὸς τῆς Προνοίας ἀνεμίχθη ἐνεργότατα εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν, ἦλθεν δὲ καὶ ἐκ Θεσσαλονίκης εἰς Ἀθήνας ἀφοῦ ἐπῆγε καὶ εἰς τὸ Κιλκὶς διὰ νὰ βάλῃ φωτιὰ εἰς τὸν προσφυγικὸν κόσμον καὶ ἔκαμε καὶ ψηφίσματα. Δὲν μπορεῖτε λοιπὸν νὰ εἴπετε ὅτι δὲν μποροῦμεν νὰ κάμωμεν λόγον περὶ τοῦ κ. πρώην ὑπουργοῦ.

§33Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δικαίωμά σας εἶναι. Ἀλλ’ ὅταν ἐγὼ ἔκαμα λόγον περὶ τῶν ἀποζημιώσεων τῶν ἀγροτῶν προσφύγων, σεῖς διεμαρτυρήθητε ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι ἐν τάξει. Ἀλλ’ ἐγὼ ὁμιλῶν ἐπὶ τῶν ἀγροτικῶν ἀποζημιώσεων εὑρέθην ἐντὸς τοῦ κανονισμοῦ.

§34Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ Βουλὴ κρίνει κ. ἀρχηγὲ τῶν Προοδευτικῶν ἐὰν ὑπάρχῃ σύγκρισις μεταξὺ τῶν δύο ζητημάτων. Σᾶς παρεκάλεσα νὰ ἀφήσητε τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων τῶν ἀγροτῶν προσφύγων, νὰ τὸ συζητήσωμεν διότι ὑπάρχει τοιοῦτον νομοσχέδιον. Ἐδῶ πρόκειται περὶ ἑνὸς πρώην ὑπουργοῦ τῆς Προνοίας, ὁ ὁποῖος ἦλθεν ἐδῶ ἐκ Θεσσαλονίκης διὰ νὰ βάλῃ φωτιά, καὶ τὸν ὁποῖον θέλει νὰ προστατεύσῃ ὁ κ. ἀρχηγός του, ἀπαγορεύων εἰς ἡμᾶς νὰ κάμωμεν λόγον περὶ τοῦ ὑποκειμένου αὐτοῦ.

§35Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν θέλω νὰ προστατεύσω κανένα, διότι δὲν ἔχει καμμίαν ἀνάγκην προστασίας. Θέλω νὰ ἐπαναφέρω τὸν κανονισμὸν εἰς τὴν θέσιν του.

§36Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἐκεῖνος λοιπὸν ἦτο κατ’ ἀρχὴν ἐναντίον πάσης ἀποπείρας ἡμῶν πρὸς ἀποζημίωσιν τῶν προσφύγων. Δὲν ἐπάτησε εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, τὸ δὲ ἔτι μᾶλλον ἀπίστευτον εἶναι, ὅτι μετὰ τὴν κατάρτισιν τοῦ ψηφίσματος ἐκείνου, ὁ πολιτευόμενος ἐκεῖνος κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς συνελεύσεως ὑπέβαλεν ἐπερώτησιν διὰ τὸ ψήφισμα κατὰ τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Λοιπὸν ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν τότε παρόντες, ἐπικαλοῦμαι τὰ ἀρχεῖα τῆς Βουλῆς διὰ τὴν ἐπερώτησιν. Ἠκούσατε, κύριοι συνάδελφοι, μίαν τοιαύτην πολιτικὴν ἀσυνέπειαν, ἡ ὁποία γίνεται πρὸς παραπλάνησιν τοῦ κοινοῦ ἐν γνώσει ὅλου τοῦ Κοινοβουλίου; Θὰ ἐξακολουθήσω ὅσον καὶ ἂν εἶμαι δυσάρεστος εἴς τινας, τὴν ἱστορίαν τοῦ ζητήματος τῶν ἀποζημιώσεων.

§37Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θέλω νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν, ὅτι αἱ γνῶμαι αὐταὶ ἐκφέρονται ἐρήμην ἐκείνου κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπευθύνονται.

§38Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εἶσθε ὁ ἀρχηγός του ὁ ὁποῖος τὸν ὑπερασπίζετε ἐδῶ.

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῆς Προνοίας πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι ὑπερασπίζομαι ἕνα ἀπόντα βαλλόμενον ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ τοῦ ὁποίου ἀποτείνονται βαρύταται κατηγορίαι.

§40Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Καλύπτετε τὸν κ. Κύρκον ὁ ὁποῖος καὶ δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ἀπών, ἀφοῦ εἶσθε ἐγγυητὴς καὶ καλοπληρωτής.

§41Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸ κόμμα τῶν Προοδευτικῶν ἔχει ὡρισμένας δεδηλωμένας κατευθύνσεις μὴ ὑποκειμένας εἰς καμμίαν ἀπολύτως παρεξήγησιν.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ὅτι ὁ ἀγορεύων κ. ὑπουργὸς δὲν ἐξετράπη τοῦ κανονισμοῦ, ἔχει τὸ δικαίωμα πᾶς πολιτευτὴς μόνον τὸν δημόσιον βίον τῶν ἀνδρῶν εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ εὑρίσκονται εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς νὰ τὸν ἀναφέρῃ καὶ νὰ τὸν ἐλέγξῃ. Δύνανται νὰ ὑπερασπίσουν αὐτὸν οἱ ἔχοντες συμφέρον πρὸς τοῦτο, οἱ γνωρίζοντες τὰ πράγματα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπαγορευθῇ εἰς τὸν ἀγορεύοντα νὰ κάμῃ χρῆσιν λόγων πολιτικοῦ ἀνδρὸς ἐκτὸς τῆς Βουλῆς.

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔχω διάφορον ἀντίληψιν.

§44Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὑπάρχουν πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἐκμεταλλευόμενα τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων ἐξέδωσαν πιστοποιητικὰ ἀνέλαβαν ὑποθέσεις ἀποζημιώσεων καὶ ἠμείφθησαν. (Θόρυβος, κωδωνοκρουσίαι). Τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων, διὰ τὸ ὁποῖον οἱ βουλευταί...

§45Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Σεῖς ἐδημιουργήσατε αὐτὴν τὴν κατάστασιν;

§46Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εἶπα ὅτι ἀνέλαβαν ὑποθέσεις δικαιούχων οἱ συνεργάται σας καὶ σεῖς εἰσεπράξατε δικαιώματα ἀπὸ πιστοποιητικά. Ἐζητήσατε μάλιστα νὰ ἱδρυθῇ Τράπεζα μὲ κεφάλαια ἀνταλλαξίμων διὰ νὰ γίνετε διευθυντής. Ἐδημιουργήθη δηλαδὴ μία τάξις ἀνθρώπων ἡ ὁποία εἶχε κάμει ἐπάγγελμα τὰ προσφυγικὰ ζητήματα καὶ ἡ ὁποία βεβαιότατα ἐκινήθη καὶ ἔδωσε εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον μερικοὺς συνεργάτας καὶ ρήτορας. Πρῶτος ἐξ αὐτῶν ἦτο ὁ ὑπαίθριος ρήτωρ, ὁ ὁποῖος ἦτο διαρκῶς μέλος εἰς τὰ διάφορα συμβούλια, ὁ ὁποῖος ἦτο καὶ πρόεδρος δευτεροβαθμίου ἐπιτροπῆς καὶ ἐδίκαζε τὰς ὑποθέσεις τῶν πολιτῶν κατ’ ἔφεσιν εἰς τὸ γραφεῖον του.

§47ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖος ἦτο αὐτὸς νὰ τὸν εἴπητε.

§48Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εἶναι ἀπών.

§49Χ. ΛΑΔΑΣ. Πρέπει νὰ εἰπῆτε ὅμως ποῖος εἶναι αὐτός.

§50ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πρέπει νὰ τὸν εἰπῆτε, οἱοςδήποτε καὶ ἂν ἦτο.

§51Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὁ κ. Ἀθηνογένης.

§52Θ. ΚΟΛΙΑΛΕΞΗΣ. Αἶσχος! αἶσχος.

§53Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἐκινήθη φυσικῷ τῷ λόγῳ, ἡ τάξις τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν. Προκειμένου κύριοι περὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀποζημιώσεως οὐδέποτε ἀπέφυγον οὔτε κόπους, οὔτε ἐνοχλήσεις οὔτε καταδιώξεις. Ὑπέστην τὰ πάντα καὶ εἶμαι ἕτοιμος νὰ τὰ ὑποστῶ ἐκ νέου ἀρκεῖ νὰ εἴμεθα ἐν τῷ δικαίῳ. Τοσοῦτον μᾶλλον καθόσον ἀντιπροσωπεύω τὴν ἀδυναμίαν. Ὁ ἀδύνατος γίνεται ἔτι μᾶλλον ἀδύνατος, ἂν εὑρίσκεται ἐν τῷ ἀδίκῳ. Ἂς ἐξετάσωμεν λοιπὸν τὸ θέμα τῆς συζητήσεως. Ὑπάρχει, κ. συνάδελφοι μία σύμβασις ἀνταλλαγῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὑποχρεοῦται νὰ δώσῃ εἰς τοὺς πρόσφυγας, τὴν ἀνταλλάξιμον περιουσίαν ἀπέναντι τῆς περιουσίας, τὴν ὁποίαν ἐγκατέλειψαν οὗτοι ἐν Τουρκίᾳ. Ἂν τῆς περιουσίας αὐτῆς ἔγινε κακὴ διαχείρησις ἢ ἂν ὑπάρχει ἀκόμη περιουσία, τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ ἀνεύρωμεν, αὐτὰ δὲν συζητοῦνται σήμερον. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς συρροῆς τῶν προσφύγων οὐδεμία Κυβέρνησις ἠρνήθη κατ’ ἀρχὴν εἰς αὐτοὺς τὴν Μουσουλμανικὴν περιουσίαν. Ὁ πρῶτος λοιπὸν ὅρος, ὁ ὁποῖος ἔδει νὰ ἐκπληρωθῇ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἐξεπληρώθη. Ἡ σύμβασις ὅμως προσθέτει καὶ τὸ ἑξῆς: ὅτι δηλαδὴ θὰ γίνῃ ἐκτίμησις τῶν δύο περιουσιῶν Ἑλληνικῆς καὶ Τουρκικῆς ἀπὸ τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν τῶν οὐδετέρων τὴν δὲ διαφορὰν μεταξὺ αὐτῶν θὰ δώσῃ ἡ ὀφειλέτρια Κυβέρνησις εἰς τὴν ἑτέραν. Ἐὰν ὁ ὅρος οὗτος ἐξετελεῖτο, βεβαίως διαφορὰν θὰ εἶχε νὰ δώσῃ ἡ Τουρκία εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία τὴν ληφθεῖσαν διαφορὰν θὰ κατέβαλεν εἰς τοὺς πρόσφυγας. Ἐρωτᾶται, λοιπόν, εἶναι τοῦτο δικαίωμα ἢ σκιὰ δικαιώματος; Εἶναι ὄνειρον ἢ σκιὰ ὀνείρου; Ἐφαντάσθητε σοβαρῶς ὅτι θὰ εἰσπράξωμεν χρήματα ἀπὸ τὴν Τουρκικὴν Δημοκρατίαν; Ἂν δὲν τὰ δώσῃ ὅπως καὶ δὲν ἔδωσε; Κύριε συνάδελφε, διὰ χρήματα δὲν γίνονται ἀγῶνες οἵους προϋποθέτουν αἱ προβαλλόμεναι ἀξιώσεις. Ἀλλ’ ἔρχεται ἡ Τουρκία καὶ λέγει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν: δεχθεῖτε συμψηφισμὸν καὶ ἐγὼ εἰς ἀντάλλαγμα θὰ κάμω τοῦτο καὶ ἐκεῖνο εἰς τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει ὁμογενεῖς σας. Ἄν μὲ πείσητε ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐπιμένωμεν καὶ ὅτι τὸ προτεινόμενον ἀντάλλαγμα θὰ ἐπιτύχωμεν καὶ ἄλλως, εὐχαρίστως θὰ συνταχθῶ μὲ ὑμᾶς παραιτούμενος ἀπὸ τὸ ὑπουργικὸν ἀξίωμα. (χειροκροτήματα). Ἔχω ἄλλας ἀντιλήψεις ἐγὼ καὶ ἄλλας ἰδέας καὶ γνωρίζω ὅτι ὁ ἄξων τοῦ Ἐθνικοῦ βίου δὲν στρέφεται πέριξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ζητεῖτε. Κύριε συνάδελφε, πρὸ ὀλίγων μηνῶν ἔγινε πάταγος ὄχι μικρότερος τοῦ σημερινοῦ. Ὁ Πρόεδρος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως θέλει νὰ στραγγαλίσῃ, ἐλέγατε τὰ προσφυγικὰ δικαιώματα. Τί ἔκαμεν; Ἠθέλησε νὰ ἐλαττώσῃ τὸν τόκον τῶν ὁμολογιῶν ἀπὸ 8% εἰς 6%. Ἐρωτῶ τώρα οἱ πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἀναλογίας τῶν 8% εἰς ποίαν ἀξίαν τὰς ἐπώλησαν; Ἀπὸ 450–550. Σᾶς ἐρωτῶ τώρα: ποῖοι εἶναι οἱ εὐτυχέστεροι; Ἐκεῖνοι ποὺ ἔλαβον χαρτιὰ μὲ 8% τόκον καὶ ἐπώλησαν ἀντὶ 550 δραχμὰς ἢ οἱ σημερινοί, οἱ ὁποῖον ἔλαβον μὲ 6% τόκον ὁμολογίας, τὰς ὁποίας εὐκόλως πωλοῦν ἀντὶ 850 δραχμῶν; Ἰδοὺ τὸ πόρισμα τοῦ ἀγῶνος σας. Ἠργάσθητε ὑπὲρ τοῦ τόκου, τὸν ὁποῖον θὰ λάβουν αἱ Τράπεζαι, καὶ ὄχι ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τῶν προσφύγων. Ὑπάρχουν μερικὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ μάθητε, καὶ δι’ αὐτὸ καλὰ ἐκάματε νὰ καλέσητε καθηγητὴν ἐκ Θεσσαλονίκης. Κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἀξιότιμος, συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν πολὺ ὁμιλεῖ ἐπ’ ὀνόματι τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Δύναται κἄτι νὰ ἀντιπροσωπεύῃ, καὶ ἡμεῖς ὅμως κἄτι ἀντιπροσωπεύομεν ἐπίσης. Καὶ θὰ τοῦ ὑπενθυμήσω τὸ ἑξῆς: Ὅτι πρώτην φορὰν εἰσέρχεται εἰς τὸ Κοινοβούλιον διακηρύξας ὅτι εἰσέρχεται μὲ τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων· ὅτι πρώτην φοράν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠθέλησεν νὰ ἀναμιχθῇ εἰς ἐκλογάς, ἐζήτησε παρ’ ἡμῶν νὰ θέσωμεν τὸ ὄνομά του ὡς ὑποψηφίου δημοτικοῦ συμβούλου καὶ ἐτέθη χάριν αὐτοῦ καὶ ἑνὸς συγγενοῦς του τὸ ὄνομά του μεταξὺ ἐννέα προσφύγων ὑποψηφίων δημοτικῶν συμβούλων. Γνωρίζετε, κύριοι, τὸ ἀποτέλεσμα; Ἐκ τῶν 9 ὑποψηφίων εἷς καὶ μόνον ἀπέτυχεν καὶ ὁ εἷς οὗτος ἦτο ὁ κ. Τσιγδέμογλου. Καὶ ἔρχεται σοβαρῶς νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἀντιπροσωπεύει ὁλόκληρον τὸν προσφυγικὸν κόσμον, εἰσῆλθεν ἐδῶ ὑπὸ Βενιζελικὴν σημαίαν καὶ ὅταν εἰσῆλθεν ἐκήρυξεν ὅτι δὲν εἶναι πλέον Φιλελεύθερος. Ἔχει καλῶς! Δικαίωμά του! Παραιτηθεῖτε, ὅμως κύριε! Αὐτὸ ἀπαιτεῖ ἡ πολιτικὴ ἠθική. Παραιτηθεῖτε! Διότι ἀντιπροσωπεύετε κἄτι τι ποὺ σᾶς εἶπα. Ἀντιπροσωπεύετε δυστυχῶς μέρος τὶ μικρὸν Λαοῦ! Διότι συνήθως μαζεύετε καὶ κομμουνιστὰς κ. συνάδελφε. Αἱ ἐφημερίδες σας εἶπεν 2000 δὲν ἦσαν περισσότεροι τῶν 800. Τὰ λεχθέντα περὶ ἐμοῦ εἰς τὰς συναθροίσεις σας δὲν τὰ λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν. Λέγονται ἐκ μέρους ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι θὰ καταφύγουν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Ἠθελήσατε ὅμως νὰ θίξετε καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Διατὶ ὄχι. Ἄγγλος ποιητὴς εἶπεν· ὁ κόσμος δὲν ἔχει κανένα Θερσίτη, ποὺ νὰ μὴ τοῦ κάνῃ τὸν Αἴαντα σκουπίδι. (χειροκροτήματα).

§54Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ ζητήματος.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προηγεῖται ὁ κ. Κονδύλης καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει τὸν λόγον.

§56Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος, κύριε Πρόεδρε.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσῃ πρῶτον ὁ κ. Κονδύλης καὶ κατόπιν ἐὰν θέλετε νὰ λάβητε τὸν λόγον σεῖς.

§58Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Κατὰ τὸν κανονισμὸν πρέπει νὰ ὁμιλήσω ἐγὼ τώρα. Διαβάστε τὸν κανονισμόν, κύριε Πρόεδρε.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν κανονισμὸν τὸν ἠξεύρω καλλίτερα ἀπὸ σᾶς.

§60Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Ὅταν ὁμιλεῖ εἷς γελοῖος ὑπουργός, δὲν ἔχω δικαίωμα ν’ ἀπαντήσω; (θόρυβος–φωναὶ– διαμαρτυρίαι).

§61Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ὁ ρήτωρ νομίζει ὅτι πρόκειται περὶ προσωπικοῦ ζητήματος καὶ θέλῃ νὰ ἀπαντήσῃ ἀμέσως, ἂν θέλετε δώσατέ του τὸν λόγον.

§62Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Προηγοῦμαι ἐγὼ κύριε Πρόεδρε. Τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ κανονισμοῦ; Ὅταν γεννᾶται προσωπικὸν ζήτημα, δὲν εἶναι δικαίωμα τοῦ καθενὸς νὰ ἰσχυρίζεται ὅτι ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει προσωπικὸν ζήτημα. Ἠμπορεῖ νὰ προβάλῃ τὴν ἀξίωσιν. Ἀλλ’ ὁ Πρόεδρος κρίνῃ ἐὰν ὑπάρχῃ προσωπικὸν ζήτημα.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ προσωπικὸν ζήτημα θὰ τὸ κρίνω ἐγὼ καὶ θὰ ἐρωτήσω καὶ τὴν Βουλὴν ἐὰν τὸ κρίνῃ καὶ αὐτή. Ὁ κ. Τσιγδέμογλου, ἰσχυρίζεται ὅτι ὑπάρχει ζήτημα προσωπικὸν μεταξὺ τοῦ ἀγορεύσαντος ὑπουργοῦ καὶ αὐτοῦ. Ἡ ἀντίληψις ἡ ἰδική μου, εἶναι ὅτι δὲν ἐγεννήθη τοιοῦτον προσωπικὸν ζήτημα. Ἐν περιπτώσει διαφωνίας δύναται ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφανθῇ ἐὰν ὑπάρχῃ προσωπικὸν ζήτημα διὰ νὰ ὁμιλήσῃ.

§64ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι, δὲν ὑπάρχει.

§65Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη κατὰ πλειοψηφίαν ὅτι δὲν ὑπάρχει προσωπικὸν ζήτημα. (θόρυβος, διαμαρτυρίαι) ......

§66Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, νομίζω ὅτι ὅλοι ἐδῶ ἠκούσαμεν ὡρισμένας κατηγορίας ἀπευθυνθείσας κατὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ προσωπικῶς. Ἠκούσαμεν ὡρισμένα ἐπίθετα, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν δὲν δύναται νὰ νομίζῃ ὅτι δὲν θίγουν τὴν προσωπικότητα, ὅπως ἡ λέξις προσφυγοκάπηλος......

§67Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀξίζει τὸν κόπον νὰ χάσωμεν τὴν ὥραν μας δι’ ἕνα τέτοιο ζήτημα. Ὁ κ. Τσιγδέμογλου, ἀφοῦ θὰ ὁμιλήσῃ κατόπιν, ἂς ὁμιλήσῃ τώρα. Θὰ τὸν παρακαλέσω μόνον νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ προσωπικὸν ζήτημα.

§68Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Νὰ θέσωμεν ἐν πρώτοις τὸ ζήτημα. Μὲ ὀνόμασε πρῶτον προσφυγοκάπηλον, δηλαδὴ ἐπανέλαβεν μίαν ἀτυχῆ ἔκφρασιν ἰδικήν σας. Δεύτερον μὲ ἐκατηγόρησεν ὅτι ὡς Πρόεδρος τῆς Π.Ο.Α.Δ.Α. ἐξεμεταλλεύθην κ.λ.π. Τρίτον ὅτι ὡς ἄλλοτε ὀπαδὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὤφειλον νὰ παραιτηθῶ. Κατηγορήθην ὅτι ὡς Πρόεδρος τῆς Π.Ο.Α.Δ.Α ἐξέδιδον πιστοποιητικὰ ὅτι ὅλαι αἱ γενικαὶ συνελεύσεις τῶν προσφύγων ἀνταλλαξίμων, ἀπετελοῦντο ἀπὸ κομμουνιστάς. Ὅτι ἡ τελευταία γενικὴ συνέλευσις τοῦ «Τριανὸν» ἀπετελεῖτο ἀπὸ 800 κομμουνιστάς.

§69Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Παρόντος ἐμοῦ πλαστογραφεῖτε τὰ λεγόμενά μου.

§70Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Σᾶς κατηγορῶ ὅτι μὲ τὸν καπηλικώτερον τρόπον. (θόρυβος). Ὑβρίσατε 10.000 πρόσφυγες. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ 800, κύριε Πρόεδρε, τῆς συνελεύσεως τοῦ «Τριανόν». (ἐπιδεικνύει σχετικὴν φωτογραφίαν). Εἶναι 10.000. Σᾶς ἀποδίδω τὴν μομφὴν ὅτι ὑβρίσατε 20.000 πρόσφυγες. (θόρυβος).

§71Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὑβρίζετε σεῖς τοὺς πρόσφυγας ὅταν ἐξ ὀνόματός των λέγετε ὅτι θὰ ὑπάγουν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν.

§72Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Τὸ ψήφισμα τῆς συνελεύσεως εἶναι εἰς τὰς χεῖρας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ τὸ διαβάσῃ.

§73Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Πρόκειται περὶ ὑμῶν δὲν πρόκειται περὶ τῆς συνελεύσεως.

§74Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Μὲ κατηγορήσατε ὅτι ὡς Πρόεδρος τῆς Π.Ο.Α.Δ.Α. ἔκανα τὸ παιγνίδι τῶν κομμουνιστῶν. Ἐγὼ σᾶς λέγω ὅτι ἐπὶ τρία ἔτη κατὰ τὰ ὁποῖα προήδρευσα τῆς Π.Ο.Α.Δ.Α. καὶ εἶναι τιμή μου διότι προήδρευσα αὐτῆς, ἡ ὁποία ἐξακολουθεῖ ἀκόμη ν’ ἀναγνωρίζεται ἀπ’ ὅλον τὸν κόσμον τὸν προσφυγικὸν τῆς Ἑλλάδος ὡς ἡ μόνη προσφυγικὴ ὀργάνωσις, ἡ ὁποία ἀντιπροσωπεύει τὸ σύνολον τῶν προσφύγων δικαιούχων, κατὰ τὰς 40–50 γενικὰς συνελεύσεις, αἱ ὁποῖαι ἔγιναν εἰς τὸ διάστημα τῆς προεδρίας μου ἐπὶ 210.000 προσώπων, τὰ ὁποῖα προσήρχοντο εἰς ἑκάστην συνέλευσιν, οὔτε εἷς κομμουνιστὴς δὲν προσῆλθεν, οὔτε ἓν ἐπεισόδιον δὲν συνέβη. Ἐθίξατε ὅλους τοὺς πρόσφυγας οἱ ὁποῖοι παρευρέθησαν εἰς 50 γενικὰς συνελεύσεις κατὰ τὸ διάστημα κατὰ τὸ ὁποῖον ἐγὼ προήδρευον τῆς Π.Ο.Α.Δ.Α. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν σχέσεων μου μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τότε ἀκόμη προέδρου τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων προκαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ δηλώσῃ ἐπισήμως καὶ ἅπαξ διαπαντὸς διὰ νὰ ρυθμισθῇ ὁριστικῶς τὸ ζήτημα, ἂν εἰς ἡμᾶς καταρτίσαντας ἀνεξάρτητον αὐτοτελῆ συνδυασμὸν εἰς τὸν Πειραιᾶ δὲν ἔστειλε τὸν γενικὸν διευθυντὴν τοῦ ὑπουργείου μὲ 2 αὐτοκίνητα ἐκ τῶν ὁποίων τὸ 1 ἀνῆκεν εἰς σᾶς κ. ὑπουργέ. (θόρυβος) νὰ διαπραγματευθῆτε μὲ ἡμᾶς. (θόρυβος, διαμαρτυρίαι).

§75Θ. ΚΟΛΙΑΛΕΞΗΣ. Ἐγὼ προτείνω νὰ ὑποβάλουν παραιτήσεις καὶ νὰ κρίνῃ ὁ Λαὸς ἄν. (θόρυβος).

§76Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Προκαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, τὸν βουλευτὴν Ἀθηνῶν καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος παρίσταται κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, νὰ ὁμολογήσουν ὅσον ἀφορᾷ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Προνοίας ὁ ὁποῖος μὲ κατηγόρησεν ὅτι ἐγὼ ἔφερον προσκόμματα εἰς τὴν ἀποζημίωσιν τῶν προσφύγων κατηγορῶ ὅτι εἰς τὰς παραμονὰς ἀκριβῶς τῆς ἀναλήψεως τῆς ἐξουσίας παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος ἐν συμπαιγνείᾳ καὶ ἐν συνεννοήσει μετὰ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Δικτατορίας εἰς ἐπανειλημμένας σκέψεις...

§77Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ποῖοι εἶναι αὐτοί;

§78Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Ὁ κ. Φίλανδρος καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας. Κατηγορῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Προνοίας ὅτι συνεφώνησεν νὰ ἀποζημιωθῶσι οἱ πρόσφυγες ἀπὸ 1000–5000 κατ’ ἀνώτερον ὅριον. Ὡμολόγησεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πέραν τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ νὰ πληρωθῇ οὔτε μία δραχμὴ εἰς τοὺς πρόσφυγας. Ὑπέγραψεν πρωτόκολλον ὁ κ. ὑπουργὸς τότε νὰ ἀποζημιωθῶσι οἱ πρόσφυγες.

§79Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Τὸ πρωτόκολλον, τὸ πρωτόκολλον...

§80Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Ἔχω τὰ ὀνόματα τοῦ κ. Φιλάνδρου καὶ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Προνοίας. Κατηγορῶ τὸν ὑπουργὸν τῆς Προνοίας ὅτι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ὑπουργείας τοῦ κ. Μπακάλμπαση ἐπὶ 14 ὅλους μῆνας ἐκωλυσιέργησεν συστηματικῶς εἰς κάθε νομοθετικὸν μέτρον ἐξυπηρετήσεως τῶν προσφυγικῶν ἀναγκῶν. Ἄφησε ἐκκρεμὲς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἐπὶ 14 ὅλους μῆνας. (Θόρυβος κωδωνοκρουσίαι).

§81Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Σᾶς δηλῶ ὅτι ἂν ἔχετε τὴν φιλοδοξίαν νὰ κυβερνήσετε τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ αὐτὸ τὸ ὑπουργεῖον εἶναι ἀνάξια ἀπαντήσεως αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἴπατε. (Θόρυβος κωδωνοκρουσίαι).

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης.

§83Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἡ οἰκονομικὴ συμφωνία, κύριοι βουλευταί, ἡ συζητουμένη ἀπόψε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ θέτει τὸν ἐπίλογον εἰς τὸ Ἐθνικὸν δρᾶμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, εἰς τὴν τεραστίαν ἐκείνην καταστροφήν, ποὺ ἤλλαξε τὸν ροῦν τῆς ἱστοριοδρομίας του ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἐὰν ἐτόλμα κανεὶς νὰ στρέψῃ τὴν σκέψιν του πρὸς τὰ ὀπίσω καὶ νὰ ἀναβλέψῃ πρὸς τὸ ὕψος, εἰς ὅ τὸ ἔθνος τοῦτο εὑρίσκετο πρὸ δεκαετίας, καὶ ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἐκρημνίσθη εἰς τὴν θέσιν ποὺ εὑρίσκεται σήμερον, θὰ ᾐσθάνετο τὴν ψυχήν του κατακλυζομένην ἀπὸ τῆς θλίψεως καὶ τὰ δάκρυα ρέοντα ἀπὸ τοὺς ὀφθαλμούς. Δυστυχῶς δὲν ἔχωμεν τὸ δικαίωμα οὔτε νὰ κλαύσωμεν ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τῆς Ἐθνικῆς Ἱερουσαλήμ. Ἡ σκοπιμότης μᾶς ἀπαγορεύει τὴν παρηγορίαν ταύτην διὰ λόγους ἐσωτερικοὺς καὶ ἐξωτερικούς. Ἡ ἀνάγκη τῆς συμφιλιώσεως καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς ὀρθοῦται ἐπιτακτική, διότι ἐκτὸς τοῦ θλιβεροῦ παρελθόντος ὑπάρχει τὸ δύσκολον παρὸν καὶ τὸ ἀβέβαιον μέλλον. Καὶ εἶναι εὐνόητον, ὅτι οὔτε τὸ παρὸν οὔτε τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἠμποροῦν νὰ ὠφεληθοῦν ἀπὸ τοὺς θρήνους. Ἡ βελτίωσις τοὐναντίον τοῦ παρόντος καὶ ἡ ἐξασφάλισις τοῦ μέλλοντος ἐξαρτῶνται ἐκ τῆς ψυχραίμου ἀντιμετωπίσεως τῶν παθημάτων καὶ τῆς ἐντόνου προσπαθείας ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου ἡνωμένου καὶ ἀδιαιρέτου πρὸς ἀνάκτησιν τῆς ἀπωλεσθείσης ἠθικῆς καὶ ὑλικῆς ὑπεροχῆς. Ἀπὸ τὰ παθήματα μόνον διδάγματα δύνανται ν’ ἀντλήσουν ὅσοι θέλουν, καὶ ταῦτα σιωπηλῶς μὲ τὴν βοήθειαν τῆς κρίσεώς των καὶ διὰ τῆς ἀντικειμενικῆς τῶν πραγμάτων ἐξετάσεως. Καὶ τὰ λοιπά, καθήκοντα ἔχωμεν νὰ κλείσωμεν ὁριστικῶς τὸ παρελθὸν μὲ τὴν βαρεῖαν τῆς λήθης θύραν. Αἱ θυσίαι βεβαίως αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἐν τῷ συνόλῳ του καὶ εἰδικῶς εἰς τὸ περισσότερον δοκιμασθὲν τμῆμα αὐτοῦ, εἰς τὸν προσφυγικὸν κόσμον ἐκ τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς συμφωνίας εἶναι ὀδυνηραί. Ὁ ἀλύτρωτος Ἑλληνισμός, ὁ ὁποῖος αἱμόφυρτος καὶ συντετριμμένος, γυμνὸς καὶ πεινασμένος, μετὰ τὴν ἐθνικὴν καταστροφὴν κατέφυγεν ἐνταῦθα εἶχεν ὡς μεγαλειτέραν παρηγορίαν τὴν ἐλπίδα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, τὴν ὁποίαν τόσον κατηγορηματικῶς παρεῖχον αἱ διατάξεις τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν. Διὰ τῶν διατάξεων τούτων, ὡς γνωστόν, προεβλέπετο ὅτι οἱ ἀνταλλάξιμοι ἐδικαιοῦντο νὰ λάβουν περιουσίαν ἴσης ἀξίας καὶ τῆς αὐτῆς ἀκόμη φύσεως πρὸς ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐγκατέλιπον εἰς τὸν τόπον τῆς προελεύσεώς των. Σήμερον ὁ προσφυγικὸς κόσμος μετὰ τὴν λῆψιν ἑνὸς μικροῦ ποσοστοῦ μὴ ὑπερβαίνοντος κατὰ μέσον ὅρον τὸ 15% τῆς ἐγκαταληφθείσης περιουσίας καλεῖται νὰ ἀποβάλῃ καὶ τὴν ἐλπίδα ταύτην. Νομίζω, ὅτι καθῆκον ἔχομεν πρωτίστως νὰ ἐκφράσωμεν τὴν βαθυτάτην μας συμπάθειαν πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς τούτους τοὺς τόσον ἀτυχήσαντες εἰς μίαν περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλοι σχεδὸν οἱ ἀλύτρωτοι λαοὶ τοῦ κόσμου ηὐτύχησαν ὄχι μόνον νὰ στερεωθῶσιν εἰς τὰς ἑστίας των ἀλλὰ καὶ τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν των πλήρη νὰ ἐπιτύχουν. Ἡ ζημία τὴν ὁποίαν ὑφίστανται οἱ πρόσφυγες διὰ τῆς ὑπὸ συζήτησιν ἑλληνοτουρκικῆς συμφωνίας, δύναται δικαίως νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς μία νέα καταστροφή. Διότι ὡς εἴπομεν σύμβασις τῆς Λωζάννης προέβλεπε ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν καὶ ὁ προσφυγικὸς κόσμος εἶχε πιστεύσῃ εἰς τὴν διεθνῶς κυρωθεῖσαν ὑπόσχεσιν ταύτην. Δὲν νομίζω δὲ ὅτι ὑπάρχει κανεὶς καλῆς πίστεως συζητητής, ὅστις θὰ ὑπεστήριζε, ὅτι ὅλαι ὑπὸ τῶν ἀνταλλαξίμων καὶ μὴ ἀνταλλαξίμων Ἑλλήνων ἐγκαταληφθεῖσαι περιουσίαι, ἡ περιουσία δηλαδὴ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου Ἑλλήνων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τοῦ Πόντου, τῆς Θρᾴκης καὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εὐημερούντων, δὲν ὑπερέβαινεν τὸ σύνολον τῶν δοθεισῶν προκαταβολῶν, ἤτοι τὰ 20 περίπου ἑκατομμύρια λιρῶν Ἀγγλίας. Ὅπως ἐπίσης δὲν εἰμπορεῖ κανεὶς ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι ἐὰν ἐξετελεῖτο ἡ σύμβασις ἀνταλλαγῆς, ἐὰν ἐγένετο ἡ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν ἡ γείτων ἐπικράτεια θὰ ἔμενε ὀφειλέτις μεγάλου ποσοῦ ἐκ τῆς διαφορᾶς τῆς ἀξίας τῶν ἀνταλλαγεισῶν περιουσιῶν. Ὁ ἀνταλλαγεὶς Ἑλληνικὸς πληθυσμὸς εἶναι πενταπλάσιος τοῦ ἀνταλλαγέντος Τουρκικοῦ, ἡ δὲ οἰκονομικὴ κατάστασις αὐτοῦ εἰς τὰς χώρας τῶν πατέρων των, ἦτο ἀναμφιβόλως ἀκμαία τὴν στιγμὴν τῆς καταστροφῆς. Περὶ τοῦ ὅτι συνεπῶς ὁ προσφυγικὸς κόσμος ὑφίσταται μεγάλην ζημίαν ἐκ τῆς ὑπὸ συζήτησιν συμφωνίας οὐδεμία ἐπιτρέπεται ἀμφισβήτησις. Ἄλλο εἶναι τὸ ζήτημα περὶ τοῦ ἂν μετὰ τὴν κύρωσιν καὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς συνθήκης ταύτης, γεννᾶται νόμιμον δικαίωμα ἀποζημιώσεως τῶν ζημιουμένων Ἑλλήνων ἤδη πολιτῶν ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸν δημόσιον. Οἱ ζητοῦντες τοῦτο προφανῶς παραγνωρίζουν τὴν ὑφισταμένην ἀμείλικτον πραγματικότητα. Ποῖος δὲν θὰ ἤθελε νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν εἰς τὸ ἀκέραιον ἀποζημίωσιν τοῦ τόσον δεινοπαθήσαντος Ἑλληνικοῦ κόσμου, ἐὰν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶχε τὴν δύναμιν νὰ πραγματοποιήσῃ ταύτην; Καὶ ποῖος εἰμπορεῖ σήμερον νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἀναλαμβάνει νὰ πραγματοποιήσῃ τὸν ἄθλον τοῦτον ἢ μᾶλλον τό θαῦμα τοῦτο ὑπὸ τὰς σημερινὰς δεινὰς οἰκονομικὰς συνθήκας τῆς χώρας; Ἐὰν ὑπῆρχε κανεὶς ἔχων ὄχι μόνον τὴν διάθεσιν νὰ ὑποθάλπῃ τοιαύτας ἐπικινδύνους διὰ τὸ Ἐθνικὸν μέλλον προσφύγων καὶ γηγενῶν ἐλπίδας, ἀλλὰ καὶ τὴν δύναμιν νὰ τὰς πραγματοποιήσῃ θὰ ἐδεχόμην νὰ γίνω ὄχι μόνον ὀπαδὸς του ἀλλὰ καὶ δοῦλος του, δι’ ὅλον τὸν βίον μου. Ἡμεῖς θεωροῦμεν καὶ αὐτὴν τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ τὶ ἔπραξαν οἱ γηγενεῖς χάριν τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως, καὶ τί ἐδικαιοῦντο οἱ πρόσφυγες νὰ ἀναμένουν ἀπὸ τὸ ἐθνικὸν σύνολον μετὰ τὴν ἐθνικὴν καταστροφήν, ἀνωφελῆ. Εἶναι ἐκτὸς ἀμφισβητήσεως, ὅτι οἱ πρόσφυγες, θύματα πολιτικῆς ἀποβλεψάσης εἰς τὴν ὁλοκλήρωσιν τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως ἐδικαιοῦντο πάσης ὑποστηρίξεως ἐν τῇ ἀνηκούστῳ συμφορᾷ των, ὑπὸ τῶν ὀλιγώτερον παθόντων ὁμοεθνῶν των. Ὅπως εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ γηγενεῖς οὐδεμίαν θυσίαν, ζητηθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Ἔθνους διὰ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν ἀπέστρεξαν. Σήμερον οὔτε οἱ πρόσφυγες ζητοῦν τὴν εἰς βάρος τῶν γηγενῶν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσίν των, οὔτε οἱ γηγενεῖς ἀξιοῦν νὰ μὴ ἱκανοποιηθοῦν αἱ δυνάμεναι νὰ ἱκανοποιηθοῦν προσφυγικαὶ ἀξιώσεις. Τὰ ἀμοιβαῖα αἰσθήματα ἀγάπης καὶ ἀλληλεγγύης τὰ ὑφιστάμενα σήμερον μεταξὺ ὅλων τῶν τμημάτων τοῦ κακοτυχήσαντος ἔθνους ἀποτελοῦν τὴν ἀπαραίτητον ὅσον καὶ πολύτιμον βάσιν πάσης δημιουργικῆς προσπαθείας ἐν τῷ μέλλοντι. Ὀφείλομεν συνεπῶς ὄχι μόνον νὰ συντηρήσωμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ τὰ ἐνισχύσωμεν διὰ παντὸς μέσου καὶ πάσης θυσίας. Οὐχ’ ἧττον ὅμως εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐπιβάλλει θυσίας τεραστίας εἰς τὸν προσφυγικὸν κόσμον διὰ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἐν τῷ συνόλῳ του ἀναλαμβάνει ἠθικὴν ὑποχρέωσιν ὅπως ἐν τῷ μέτρῳ τῆς Οἰκονομικῆς ἀντοχῆς του ἐντείνει τὰς προσπαθείας του διὰ τὴν πλήρη ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Ἐλέχθη χθὲς ἐνταῦθα, ὅτι καὶ τὰ ἄλλα τμήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπέστησαν συμφορὰς κατὰ τὸν πόλεμον. Δὲν παραγνωρίζομεν τὴν ἀλήθειαν ταύτην. Καὶ ἡ Ἀνατολικὴ Μακεδονία κατὰ τὴν Βουλγαρικὴν κατοχὴν ὑπέστη δεινὰ ἀφάνταστα. Ἀλλὰ ἡ προσφυγικὴ συμφορὰ πρὸς οὐδεμίαν ἄλλην δύναται νὰ συγκριθῇ. Αἱ προσφυγικαὶ οἰκογένειαι ἔχασαν καὶ κινητὰ καὶ ἀκίνητα καὶ τοὺς προστάτας των ἀκόμη εἰς μεγάλην κλίμακα καὶ δὲν ἔσωσαν, ὅσοι τὴν ἔσωσαν, παρὰ μόνον τὴν ζωήν των. Δὲν ἐπιδοκιμάζομεν βεβαίως ἡμεῖς τὴν πολιτικήν, ἥτις θὰ ἐπεδίωκε ν’ ἀντλήσῃ κομματικὰ ὠφελήματα ἀπὸ τὴν δυστυχίαν τῶν τέως ἀλυτρώτων ἀδελφῶν. Εἷς ἐκ τῶν λόγων διὰ τοὺς ὁποίους ἀπέσχομεν ἀπὸ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1926 ἦτο καὶ οὗτος, τὸ ὅτι ἐφοβούμεθα μήπως ἡ ἔναρξις τῆς παροχῆς τῆς προκαταβολῆς εἰς τοὺς ἀνταλλαξίμους, ἡ ὑφ’ ὑμῶν ἐπισπευθεῖσα τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, θεωρηθῇ ὡς γενομένη πρὸς κομματικὴν ἐκμετάλλευσιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Αὕτη εἶναι ἡ γνώμη ἡμῶν καὶ τοῦ λεγομένου ἐσωτερικοῦ ζητήματος τοῦ προκύπτοντος ἐκ τῆς ὑπὸ συζήτησιν Ἑλληνοτουρκικῆς συμφωνίας. Ἐντελῶς ὅμως διάφορος εἶναι ἡ γνώμη μας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ ἂν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συμψηφίσῃ τὴν προσφυγικὴν περιουσίαν καὶ κυρίως ἂν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διεχειρίσθη καλῶς τὰ ἐκ τῆς Ἐθνικῆς καταστροφῆς προκύψαντα οἰκονομικὰ ζητήματα. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς κάθε ἄνθρωπον ἐπιθυμοῦντα νὰ μάθῃ πῶς ἐφθάσαμεν εἰς τὸν ἄνευ ἐκτιμήσεως συμψηφισμὸν τῆς περιουσίας ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου Ἑλλήνων μὲ τὴν περιουσίαν 300 χιλιάδων Τούρκων πληρώσαντες μάλιστα προσθέτως καὶ 440 χιλ. λιρῶν, καὶ μελετῶντες τὰ τεθέντα ὑπ’ ὄψιν μας στοιχεῖα, γεννᾶται ἡ κεφαλαιώδης ἀπορία. Ἦσαν ἢ δὲν ἦσαν πραγματοποιήσιμοι αἱ διατάξεις τῆς συνθήκης περὶ ἀνταλλαγῆς; Ἐὰν ἦσαν πραγματοποιήσιμοι διατὶ δὲν ἐφηρμόσθησαν; Ἐὰν δὲν ἦσαν διατὶ ἐτέθησαν εἰς τὴν σύμβασιν ἐκείνην; Διατὶ ἀκόμη δὲν ἐπεδιώχθη ὑπὸ τῆς τότε Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἱκανοποιητικωτέρα λύσις τῶν Οἰκονομικῶν ζητημάτων, ἀφοῦ ἐθυσιάσθησαν τὰ πολιτικὰ τοιαῦτα μολονότι τὸ Ἔθνος εἶχεν ἀναλάβει τὴν ἠθικὴν ὑλικὴν ὑπεροχήν του ἐπὶ τοῦ ἀντιπάλου. Τότε ἡ Ἑλληνικὴ θαλασσοκρατία δὲν εἶχεν ἀντίπαλον, ὁ δὲ στρατὸς τοῦ Ἕβρου ἦτο ἑτοιμοπόλεμος καὶ ἀποφασισμένος νὰ ἐκδικήσῃ τὴν ἄδοξον καὶ ἄδικον ἧτταν. Ποία ἦτο ἡ οὐσία ἐκ τῆς ἀθρόας ἐξόδου τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ γηννηθέντων οἰκονομικῶν ζητημάτων; Ἡ οὐσία ἦτο ὅτι Ἑλληνικὸν κράτος ἀπέβαινε πιστωτὴς τῆς Τουρκίας Αὐτὴ ἦτο ἡ γενικὴ πεποίθησις στηριζομένη εἰς τὴν ἀριθμητικὴν διαφορὰ τοῦ ἀνταλλαγέντος πληθυσμοῦ. Αὐτὴ εἶναι καὶ σήμερον ἡ ἐκ τῶν πραγμάτων συναγομένη βεβαιότης, τὴν βεβαιότητα ταύτην πιστοποιεῖ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις τῆς γείτονος Ἐπικρατείας ὅταν θέτει ὡς ὅρον ἀποδοχῆς τῆς οἰκονομικῆς συμφωνίας ἀπὸ ἄλλων ζητημάτων τῶν ἀφορώντων τοὺς μὴ ἀνταλλαξίμους Ἕλληνας καὶ Τούρκους τὸν ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐκτιμήσεως συμψηφισμὸν τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν ὅταν ἀκόμη ἀρνεῖται τὴν λογικὴν λύσιν τῆς συνολικῆς καὶ συνοπτιπῆς ἐκτιμήσεως. Ἡ ἀνένδοτος ἐπιμονὴ τῆς γείτονος ἐπικρατείας εἰς τὸν ἄνευ ἐκτιμήσεως συμψηφισμὸν τῶν ἀμοιβαίων ἀπαιτήσεων ὑπενθυμίζει ὀλίγον τὴν σπάθην τοῦ Βρέννου. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἦτο πρόδηλον ὅτι ἐκ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν οἰκονομικῶν διαφορῶν ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐξήρχετο πιστωτὴς καθῆκον εἶχε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἡ συνάψασα τὴν σύμβασιν ἀνταλλαγῆς νὰ ἐξασφαλίσῃ διὰ διαδικασίας περισσότερον ἐφαρμοσίμου τὴν ἐκκαθάρισιν τοῦ λογαριασμοῦ τούτου. Δεχθεῖσα τότε τὸ σύστημα τῆς ἀτομικῆς ἐκτιμήσεως, τὸ κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῶν οὐδετέρων μελῶν τῆς Μ. Ἐπιτροπῆς μὴ δυνάμενον νὰ περατώσῃ τὴν ἐργασίαν αὐτὴν οὔτε ἐντὸς ἑνὸς αἰῶνος, κατεδίκασεν ἔκτοτε εἰς ναυάγιον τὰ Ἑλληνικὰ δικαιώματα. Εἶναι τοὐναντίον ἀξιοθαύμαστος ἡ ἱκανότης μεθ’ ἧς ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ὑπερήσπισεν ὅλα τὰ συμφέροντά της πολιτικὰ καὶ οἰκονομικὰ ἐν τῇ συνθήκῃ τῆς Λωζάννης. Εἶχε τὴν συνείδησιν ὅτι ἡ νίκη της ἦτο προσωρινή, δὲν εἶχε καθόλου ὁριστικὸν χαρακτῆρα, ἐφ’ ὅσον ἕνας Ἑλληνικὸς στρατὸς εὑρίσκετο ἑτοιμοπόλεμος ἐντεῦθεν τοῦ Ἕβρου καὶ ἕνας Ἑλληνικὸς στόλος ἐκυριάρχει ἐξ ὁλοκλήρου τοῦ Αἰγαίου καὶ συνεπῶς δὲν ἐπέμεινεν ἐπὶ τῆς πληρωμῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως τότε. Κατώρθωσεν ὅμως νὰ λάβῃ ἐν τῇ πραγματικότητι τὴν ἀποζημίωσιν ταύτην διὰ τῆς ματαιώσεως τῆς ἐκτιμήσεως τῶν ἐκεῖ ἐγκαταληφθεισῶν περιουσιῶν. Ἡ ὑπεροχὴ τῶν Τούρκων ἀντιπροσώπων ἐν τῇ ὅλῃ διαχειρίσει τῶν οἰκονομικῶν συμφερόντων τῆς χώρας των εἶναι καταφανής. Εἰς τὴν Λωζάννην ἐπιτυγχάνουν σύστημα ἐκτιμήσεως προδήλως ἀνεφάρμοστον, λύσιν συνεπῶς ἐναντίαν εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ πιστωτοῦ. Εἰς ὅλας κατόπιν τὰς προσπαθείας ἐφαρμογῆς τῆς συμβάσεως ἀνταλλαγῆς κατορθώνουν, τοῦ Ἕλληνος ἀντιπροσώπου σιωπῶντος, — κατὰ τὴν ρῆσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ—νὰ περάσουν ὡς μὴ ἀνταλλαξίμους 119 Τούρκους μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ πολλοὺς μεγαλοκτηματίας ἀναμφισβητήτως ἀνταλλαξίμους. Κατόπιν προέρχονται εἰς νέας συμφωνίας, τὰς συμφωνίας τῆς Ἄγκυρας καὶ τῶν Ἀθηνῶν. Δι’ αὐτῶν ἐπιδιώκεται νὰ καταστῇ ἐφαρμόσιμος ἡ προσκρούουσα εἰς δυσχερείας σύμβασις ἀνταλλαγῆς. Ἡ Ἑλλὰς ὅταν συνῆπτε τὴν σύμβασιν ἀνταλλαγῆς εἶχε ἤδη διαθέσῃ διὰ τὴν πρώτην τῶν προσφυγικῶν πληθυσμῶν περίθαλψιν τουρκικὰ κτήματα, διὰ τὰ ὁποῖα ἀνελάμβανε τὴν ὑποχρέωσιν τῆς εἰς τοὺς δικαιούχους ἐπιστροφῆς. Ἀλλὰ ἀμέσως μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νέων συμφωνιῶν οἱ Τοῦρκοι πληρεξούσιοι προσπαθοῦν νὰ ματαιώσουν αὐτήν. Τὸ ζήτημα τῶν 119 Τούρκων καὶ τὸ πολύπλοκον τῆς διαδικασίας τῆς ἐκτιμήσεως παρέχουν τὸ ἀπαιτούμενον πρὸς κωλυσιεργίαν ὑλικόν. Ὅταν ἐκούρασαν πλέον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διὰ τῆς συστηματικῆς κωλυσιεργίας, ἀρχίζουν καὶ τὰς διαπραγματεύσεις διὰ τὸν διακανονισμὸν τῶν ζητημάτων τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων. Συγχρόνως διὰ τῶν κατασχέσεων, διὰ τῆς μὴ ἀναγνωρίσεως ὡς ἐταμπλὶ, διὰ τῆς ἀπαγορεύσεως κάθε ἐλευθερίας κινήσεως καὶ κάθε δικαιοπραξίας εἰς τοὺς Ἕλληνας τῆς Κωνσταντινουπόλεως περιῆγον τὴν Ἑλλάδα εἰς ἀδιέξοδον λίαν ἐπικίνδυνον. Ὅταν μετὰ μακρὰς καὶ ἐπιπόνους διαπραγματεύσεις ἐκανονίσθησαν, ὡς ἐκανονίσθησαν, τὰ ζητήματα τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων διὰ προσθέτου ἀποζημιώσεως 440 χιλ. λιρῶν πληρωνομένης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς ὁμόρου Δημοκρατίας προέβαλον ὅπως ἀποδεχθοῦν τὸν διακανονισμὸν τοῦτον τὸν ὅρον τοῦ συμψηφισμοῦ τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐκτιμήσεως. Εἰς μάτην ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις προέβη εἰς τὰς λογικὰς προτάσεις νὰ γίνῃ μία συνολικὴ καὶ συνοπτικὴ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν, ἢ νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν διαιτησίαν τῶν οὐδετέρων. Ἡ Κυβέρνησις τῆς γείτονος δημοκρατίας δὲν ἐδέχθη παρὰ μόνον τὴν ἐξέτασιν τοῦ δυνατοῦ ἢ οὔ τῆς ἐκτιμήσεως τῆς προβλεφθείσης ὑπὸ τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς. Οἱ οὐδέτεροι δὲν ἐθεώρησαν ἀδύνατον τὴν συνοπτικὴν καὶ συνολικὴν ἐκτίμησιν τὴν ὁποίαν ἐζήτει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀλλ’ ἐζήτησαν ὅπως προηγηθῇ μία συμφωνία τῶν ἐνδιαφερομένων Κυβερνήσεων τροποποιοῦσα ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς. Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἠρνήθη νὰ δεχθῇ τὴν τροποποίησιν τῆς συμβάσεως ἥτις ἀπετέλει τὴν δικαιοτέραν λύσιν. Διατί; Διότι ἐφοβεῖτο προδήλως ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐκτιμήσεως παρὰ πᾶσαν προσπάθειαν θ’ ἀπέβαινεν εἰς βάρος της καὶ ἐγνώριζεν ὅτι ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἶχε περιέλθῃ εἰς ἐπικίνδυνον ἀδιέξοδον. Οὕτω ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς τὰς Τουρκικὰς ἀξιώσεις καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν. Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, κατώρθωσε νὰ παρουσιάσῃ ὑπηρεσίας ἐμπνευσμένας ἀπὸ τὰς ἰδέας της, φανατικὰς ἐν τῇ ὑπερασπίσει τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας των, γνωριζούσας ἐν πάσει λεπτομερείᾳ τὰ ὑπὸ διαχείρισιν οἰκονομικὰ συμφέροντα καὶ ἐχούσας τὴν ἱκανότητα νὰ διαπραγματευθοῦν αὐτὰ μὲ ἐπιτυχίαν. Τέλος ἡ Κυβέρνησις ὑποβάλλουσα τὴν Ἑλληνοτουρκικὴν οἰκονομικὴν συμφωνίαν ὑπὸ τὴν ψῆφον ἡμῶν ἀνέπτυξε τοὺς λόγους δι’ οὓς θεωρεῖ τὴν κύρωσιν αὐτῆς ἀπαραίτητον. Πρὶν ἀναπτύξῃ τοὺς λόγους τούτους εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς ἀνέπτυξεν εἰς τὰς δύο συνεδριάσεις τῆς συνταγματικῆς ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ἐπιτροπῆς. Τὸ ἀδύνατον ἐξευρέσεως ἄλλης λύσεως ἐφόσον τὸ μὲν σύστημα τὸ προβλεπόμενον ἐκ τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς ἀπεδείχθη ἀνεφάρμοστον, ἡ δὲ Τουρκία δὲν δέχεται τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ συστήματος τούτου διὰ συνοπτικῆς καὶ συνολικῆς τῶν περιουσιῶν ἐκτιμήσεως. Ἡ ἐπείγουσα ἀνάγκη ἄρσεως τῶν μέτρων τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως τῶν ληφθέντων ἐναντίον τῆς Ἑλληνικῆς μειονότητος Κωνσταντινουπόλεως. Ἡ προσπάθεια πρὸς προαγωγὴν τῶν φιλικῶν σχέσεων τῶν ὑφισταμένων μεταξὺ τῶν συνορευουσῶν δημοκρατιῶν καὶ ἡ ἀποφυγὴ συναγωνισμοῦ εἰς τοὺς κατὰ θάλασσαν ἐξοπλισμούς, ἰδοὺ οἱ τρεῖς κυριώτεροι λόγοι, δι’ οὓς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ζητεῖ τὴν κύρωσιν τῆς ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς οἰκονομικῆς συμφωνίας. Εἰς τοὺς δύο πρώτους λόγους δυσκόλως θὰ ἠδύνατό τις νὰ ἀντιτάξῃ ἐπιχειρήματα. Ἡ ἀτομικὴ τῆς περιουσίας ἐκτίμησις ἦτο πάντοτε κάτι ἀνεπίτευκτον, κάτι ἐντελῶς ἀδύνατον. Ἡ θέσις τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐξ ἄλλου ἔχει καταστεῖ δυσκολωτάτη. Ἀλλ’ εἰς τὸ τρίτον ἐπιχείρημα τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀντιτάξωμεν καὶ πάλιν ὅτι εἴπομεν εἰς τὴν συνταγματικὴν ἐπιτροπήν. Τὴν συμφωνίαν περὶ ἐξισώσεως τῶν κατὰ θάλασσαν ἐξοπλισμῶν τὴν θεωροῦμεν πάντοτε κεφαλαιώδους σημασίας. Νομίζομεν ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ προηγηθῇ τῆς οἰκονομικῆς συμφωνίας. Δὲν ἔχει μόνον τοῦτο πολιτικὴν σημασίαν, ἔχει καὶ οἰκονομικὴν σημασίαν καὶ μάλιστα σοβαρωτάτην. Διότι ἡ γεωγραφικὴ θέσις τῆς Τουρκίας καὶ τῆς Ἑλλάδος τὰς θέτει ἀντιμετώπους εἰς ὅτι ἀφορᾷ τὰς προϋποθέσεις, ἐφ’ ὧν στηρίζονται οἱ κατὰ θάλασσαν ἐξοπλισμοί. Οὔτε ἡ μία, οὔτε ἡ ἄλλη δύνανται νὰ δικαιολογήσουν τοὺς ἐξοπλισμοὺς τούτους μὲ ἐξηγήσεις στρεφομένας κατὰ τρίτου τινός. Οἱ ἄλλοι γείτονές μας ἔχουσι ναυτικὴν ὑπεροπλίαν τὴν ὁποίαν δὲν δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν οὔτε ἡμεῖς οὔτε οἱ Τοῦρκοι ὅπως προσεγγίσωμεν ποτέ. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, ἂν δὲν ἐπιτευχθῇ ἡ ἐξίσωσις τῶν κατὰ θάλασσαν δυνάμεων ἀναγκαίως θὰ παρασυρθῶμεν εἰς ἅμιλλαν ἐξοπλισμῶν. Ἡ Ἑλλὰς ἐκ τοῦ συναγωνισμοῦ τούτου θὰ ἐπιβαρυνθῇ διὰ δαπανῶν τὰς ὁποίας θὰ ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ διὰ τὴν ἐνίσχυσιν τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως καὶ διὰ τὴν ἐνίσχυσιν τῶν πλουτοπαραγωγικῶν πηγῶν της, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν προαγωγὴν τῆς ὑλικῆς εὐημερίας γηγενῶν καὶ προσφύγων. Καὶ αἱ δαπάναι αὗται θὰ εἶναι ἀσυγκρίτως μεγαλύτεραι ἐκείνων ποὺ θὰ χρειασθῇ ἡ Τουρκία, διότι ἤδη ἡ τελευταία αὕτη ἀπέκτησε τὴν ὑπεροπλίαν ὄχι μόνον κατὰ θάλασσαν ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἀεροπορίαν. Θαυμάζω καὶ ἐπικροτῶ τὰς ὑπὲρ τῆς εἰρήνης καὶ τῆς συνεργασίας τῶν Βαλκανικῶν λαῶν καὶ τῆς Τουρκίας ἀγῶνας τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως. Τάσσομαι ἀρωγὸς εἰς τὴν εἰρηνιστικὴν κίνησιν τῶν λαῶν καὶ τῶν Κυβερνήσεων τῆς Εὐρώπης. Ἀναγνωρίζω ὅτι ὑπάρχει σήμερον μία ἰσχυρὰ τροπὴ τῆς ἀνθρωπότητος πρὸς τὰς εἰρηνιστικὰς ἰδέας. Ἀλλὰ ὅλα αὐτὰ δὲν δύνανται νὰ μὲ παρασύρουν μέχρι τοῦ νὰ παραγνωρίσω τὴν ὑφισταμένην πραγματικότητα. Φοβοῦμαι μήπως ἡ μεγάλη ροπὴ τῆς τόσον δοκιμασθείσης ἀνθρωπότητος πρὸς τὴν εἰρήνην, προερχομένη ἐκ τῶν νωπῶν ἀναμνήσεων τοῦ μεγάλου καὶ μακροῦ πολέμου, ἐξατμισθοῦν μετὰ τὴν παρέλευσιν τῆς γενεᾶς ταύτης. Βεβαίως αἱ γενεαὶ ποὺ κάμνουν μιὰ φορὰ τὸν πόλεμον δὲν τὸν ξανακάμνουν ἀλλ’ αἱ νέαι γενεαὶ λησμονοῦν εὐκόλως τὰ παθήματα τῶν ὁποίων δὲν ἔχουν ἄμεσον τὴν ἀντίληψιν. Εἶναι ἡ λήθη αὕτη ἕνας φυσικὸς νόμος ἀνώτερος τῆς ἀνθρωπίνης δυνάμεως ὁ ὁποῖος ὁδηγεῖ τὸ σύμπαν. Διότι, ἂν οἱ ἄνθρωποι ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν εἶναι φιλειρηνικοὶ ἡ φύσις δὲν φαίνεται συμμεριζομένη τὰ αἰσθήματα αὐτῶν. Καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ ἄνθρωποι καταβάλλουν προσπαθείας ἀξιεπαίνους πρὸς ἐξομάλυνσιν τῶν μεταξὺ των διαφορῶν καὶ τόνωσιν τοῦ αἰσθήματος μιᾶς εὐρυτέρας ἀλληλεγγύης μεταξὺ τῶν λαῶν, αὐτὴ ἀθορύβως, ἀλλὰ μὲ σύστημα καὶ ἐπιμονὴν σωρεύει εἰς ὡρισμένα σημεῖα τῆς ὑδρογείου σφαίρας τὰς εὐφλέκτους ὕλας, δι’ ὧν θὰ ἀνάψῃ τὴν μελλοντικὴν πυρκαϊάν. Ἀποτελοῦνται αὗται ὄχι μόνον ἀπὸ τὰς ἀνθρωπίνους φιλοδοξίας, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὰ ζωτικὰ συμφέροντα τῶν λαῶν. Ὁ πληθωρισμὸς τῆς ζωῆς, ἡ στενότης τῆς γῆς τὰ δημοσιογραφικὰ προβλήματα κατισχύουν σχεδὸν πάντοτε τῶν ὡραίων ἰδεῶν τῆς εἰρηνικῆς συμβιώσεως τῶν λαῶν. Εἰδικῶς καθόσον ἀφορᾷ τὰς πρὸς τὴν Τουρκίαν σχέσεις μας ὑπογράφω καὶ μὲ τὰς δύο χεῖρας ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως. Νὰ δώσωμεν τὰς χεῖρας μας εἰς τοὺς ἐχθρούς μας τῆς χθές. Οἱ ἀγῶνες τοῦ παρελθόντος δὲν ἀποτελοῦν ἐμπόδιον διὰ τοῦτο. Μεταξὺ γενναίων λαῶν, οἱ πόλεμοι δὲν γεννοῦν μόνον μῖσος καὶ φανατισμὸν γεννοῦν καὶ ἐκτίμησιν καὶ θαυμασμὸν πρὸς τοὺς ἀντιπάλους. Καὶ πρὸς τοὺς ἱκανοὺς κυβερνήτας ποὺ διευθύνουν σήμερον τὴν Τουρκίαν αἰσθάνομαι ἄπειρον ἐκτίμησιν καὶ ἀνυπόκριτον θαυμασμὸν διὰ τὸ ἀνακαινιστικὸν ἔργον των. Ἀλλὰ τὸ ἔργον τοῦτο μέχρι σήμερον ἐξελίσσεται ἐντὸς τοῦ πλαισίου τοῦ Τουρκικοῦ πατριωτισμοῦ καὶ τῆς φανατικῆς ὑπερασπίσεως τῶν Τουρκικῶν συμφερόντων. Δὲν ἔχομεν ἕως τὴν στιγμὴν αὐτὴν καμμίαν ἀπόδειξιν τῶν διαθέσεων τῆς Ἀγκύρας πρὸς οὐσιαστικὴν προαγωγὴν τῶν ἀγαθῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο λαῶν. Ἡ ὑπὸ συζήτησιν συμφωνία δὲν ἀποτελεῖ τοιαύτην ἀπόδειξιν. Οὐδὲν Τουρκικὸν συμφέρον ἐθυσιάσθη δι’ αὐτῆς πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν Ἑλληνοτουρκικῶν σχέσεων, ἐνῷ ἐθυσιάσθησαν πολλὰ καὶ μεγάλα Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Τὴν ἀπόδειξιν ταύτην ἐζήτων διὰ τῆς παρακλήσεως ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐπιτύχῃ πρὸ τῆς παραδοχῆς τῶν οἰκονομικῶν θυσιῶν τὴν ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας ἀποδοχὴν τῆς ἀρχῆς τῆς ἰσοπλίας κατὰ θάλασσαν Ἀλλ’ αὕτη δὲν ἐγένετο ἀκόμη. Διὰ τοῦτο εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δηλώσω ὅτι τὸ Ἐθνικὸν Δημοκρατικὸν κόμμα θὰ καταψηφίσῃ τὴν συμφωνίαν. Ἡ ἀπόφασίς μας αὕτη εἶναι ἀπολύτως σύμφωνος πρὸς τὴν ἱστορίαν μας καὶ τὰ αἰσθήματά μας, πρὸς τοὺς ἀγῶνας μας τοὺς ἀπελευθερωτικοὺς πρὸς τοὺς δεσμοὺς ποὺ ἔχομεν μὲ τὸν ἀλύτρωτον Ἑλληνισμόν, καὶ ἀκόμη πρὸς τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν εἴχομεν πάντοτε διὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§85Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ποίας θυσίας ἐπιβάλλει ἡ συμφωνία ὅσον ἀφορᾷ τὴν ρύθμισιν τῶν ζητημάτων τῶν σχετιζομένων πρὸς τοὺς μὴ ἀνταλλαξίμους δὲν θὰ θελήσω νὰ διαπραγματευθῶ ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι εἰς τὴν ἔκθεσιν, ἡ ὁποία συνοδεύει τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, δίδεται κατὰ τὸ δυνατὸν ἡ εἰκὼν τὴν ὁποίαν ἔχομεν διαθέσιμον. Διὰ τοῦτο θὰ εἰσέλθω ἀμέσως εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἡ ὁποία εἶναι διπλῆ κατ’ ἐμέ. Ἐπιβάλλεται ἡ κύρωσις τῆς συμφωνίας, ἡ ὁποία προσάγεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ δεύτερον ἡ κύρωσις αὐτῆς, ποία σημασία δύναται νὰ ἔχῃ ὅσον ἀφορᾷ τὰ οἰκονομικὰ συμφέροντα ἑνὸς μεγάλου τμήματος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγκην τῆς κυρώσεως ὑπομιμνήσκω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι κατὰ τὰς διεξαχθείσας κατ’ ἐπανάληψιν συνεννοήσεις μεταξὺ τῶν ἀποτελούντων τὴν συνταγματικὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἐξωτερικῶν ἐγνωμοδότησαν ὑπὲρ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως 4 πρώην πρωθυπουργοί, ὁ κ. Παπαναστασίου, ὁ κ. Κονδύλης, ὁ κ. Εὐταξίας, ὁ κ. Τριανταφυλλάκος, δύο ἀρχηγοὶ κομμάτων ἢ ἀντιπρόσωποι κομμάτων ὁ κ. Ζαβιτζιᾶνος, καὶ ὁ κ. Τουρκοβασίλης καὶ πρώην ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ρωμᾶνος, ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς, ὁ κ. Καραπᾶνος, καὶ ὁ κ. Ἀργυρόπουλος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν ὄχι πάντες, ὄχι οἱ περισσότεροι κἄν, νομίζω συνέδεον τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμφωνίας μὲ τὴν σύγχρονον διαπραγμάτευσιν καὶ ὑπογραφὴν τῶν ἄλλων συμβάσεων, τὰς ὁποίας σκοπὸν ἔχομεν νὰ διαπραγματευθῶμεν μετὰ τῆς Τουρκίας, δηλαδὴ συμβάσεις ἐμπορικάς, συμβάσεις προξενικάς, συμβάσεις ἐγκαταστάσεων καὶ συμφώνου φιλίας καὶ διαιτησίας καὶ συνεννοήσεως περὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν κατά θάλασσαν ἐξοπλισμῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἰσοπλίας. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος μὲ τὴν συνήθη διατύπωσιν τῶν ἐπιφυλάξεών του...

§86Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σᾶς εἶπον τότε καὶ εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν ὅτι ἡ σύμβασις ὡς ἔχει δὲν μὲ ἱκανοποιεῖ. Σᾶς λέγω δὲ ὅτι δὲν εἶναι οὔτε κἂν παρουσιάσιμος, καὶ συνέστησα ὅτι τοὐλάχιστον ἐὰν κατορθώνατε νὰ φέρετε ὅλας μαζὶ τὰς συμβάσεις ἴσως τὰ κενά, τὰ ὁποῖα γεννᾷ ἡ σύμβασις καθ’ ἑαυτὴν κατορθώνατε νὰ τὰ ἐκρύπτατε. Μὲ ἐρωτήσατε: Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐὰν ἤρχοντο ὅλαι μαζὶ θὰ ὑπεγράφατε τὴν σύμβασιν; Καὶ σᾶς εἶπον ὄχι.

§87Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι πάντοτε ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῶν ἐπιφυλάξεων.

§88Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγὼ εἶχον ἐξαρτήσει τὸ ζήτημα ἐκ τῆς συνάψεως τῶν ἄλλων συμβάσεων καὶ τῆς ἰσοπλίας κατὰ θάλασσαν.

§89Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἦτο σαφῶς ἀποκρουστικὸς καὶ συνέστησεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ σήμερον ἐξέθηκε ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀναμονὴν ἐν ἀνάγκῃ διότι ἴσως θὰ εὑρίσκετο καλλιτέρα περίστασις πρὸς σύναψιν τῆς συμφωνίας ὑπὸ καλλιτέρους ὅρους. Μολονότι δὲν ἐγκρίνω τὴν σύνδεσιν τῶν ζητημάτων, δηλαδὴ τὴν παρουσίασιν συνάμα μετὰ τῶν ἄλλων ὑπὸ διαπραγμάτευσιν ἐν τούτοις ἐπειδὴ ἐθεώρησα τὸ ζήτημα ὄχι καὶ τόσον οὐσιῶδες, ἐδέχθην τὴν γνώμην τῆς πλειοψηφίας τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἐτηλεγράφησε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὸν ἐν Ἀγκύρᾳ πρέσβυν μας ὅπως εἰσηγηθῇ πρὸς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν τὴν ἔναρξιν τῶν διαπραγματεύσεων ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβάσεων, ὅπως μετὰ τὴν ρύθμισιν τῶν ζητημάτων αὐτῶν προβῶμεν ἀπὸ κοινοῦ εἰς τὴν ὑπογραφὴν καὶ τῶν ἄλλων συμφωνιῶν. Ἀλλ’ ὁ ἐν Ἀγκύρᾳ πρέσβυς μὲ τὸ αἴσθημα τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἔχει, ὡς εὑρισκόμενος ἐπὶ τόπου καὶ δυνάμενος νὰ ἀντιληφθῇ ἀμεσώτερον τὰ πράγματα ἐτηλεγράφησε εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπιμένων ὅπως μὴ συνδέσωμεν τὰ πράγματα διότι ἂν τὰ συνδέσωμεν θὰ ἐγεννᾶτο ὑπόνοια καὶ δὲν θὰ ὑπῆρχε μία ἀτμόσφαιρα κατάλληλος διὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῶν λοιπῶν ζητημάτων. Συνεκάλεσα τότε τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων διὰ νὰ τῆς ἀνακοινώσω ὅτι ὡς ὑπεύθυνος Κυβερνήτης ἀνελάμβανα νὰ δώσω διαταγὴν εἰς τὸν κ. Πολυχρονιάδην νὰ ὑπογράψῃ τὴν πρώτην σύμβασιν καὶ νὰ μὴ συνδέσῃ τὰ ζητήματα καὶ σᾶς ἐκάλεσα μόνον διὰ νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὴν ἀπόφασιν. Δυστυχῶς δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ὑπογραφῇ τότε ἡ σύμβασις διότι τὸ ἄρθρον 4 ὅπως διετυπώθη παρ’ ἡμῶν δηλαδὴ τὴν ἀνάθεσιν τῆς ἐκτιμήσεως τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν δυνάμει διαδικασίας συνοπτικῆς καὶ συνολικῆς ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἠρνήθη ὁριστικῶς νὰ ἀποδεχθῇ καὶ ἀντεπρότεινε τότε τὴν ἀνάθεσιν εἰς τοὺς οὐδετέρους τῆς ἐκδόσεως μιᾶς γνωματεύσεως περὶ τοῦ τὶ μπορεῖ νὰ γίνῃ διὰ τὰ ζητήματα αὐτὰ τῶν ἀνταλλαξίμων. Ὅταν, κύριοι, ἀπηλπίσθην ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ δεχθῇ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις νὰ μεταβάλῃ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης καὶ ὅπως μεταρρυθμισθῶσιν αἱ σχετικαὶ διατάξεις, τότε ἀπεφάσισα τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως, πλανᾶται δὲ πλάνην οἰκτρὰν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν πιστεύων ὅτι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλῃ τὰς διατάξεις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ νὰ καθιερώσῃ, ἄκοντος τοῦ ἑνὸς τῶν συμβαλλομένων, τὴν συνοπτικὴν ἐκτίμησιν τῶν περιουσιῶν. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου δὲν θὰ ἐκταθῶ καθόλου διότι θὰ μὲ ἀπέλιπεν ὁ χρόνος καὶ θὰ συνεζητοῦμεν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας βεβαίως, ἁπλῶς κάμνω μίαν βεβαίωσιν γεγονότος. Θέλω λοιπὸν νὰ ἐξετάσω τώρα ποῦ θὰ ἠδύνατο νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὴ ἡ ἀναβλητικὴ πολιτική, τὴν ὁποίαν συνίστα ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν. Ἐγώ, νομίζω, ἀσφαλῶς ὅτι θὰ ἐπανέφερεν ἐκτράχυνσιν τῶν σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ παράτασιν τῆς ἀφορήτου καταστάσεως τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει εὑρισκομένων εἴτε ὑπηκόων Ὀθωμανῶν ἐταμπλὶ εἴτε καὶ Ἑλλήνων τῶν ὁποίων ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἐπέκειτο ἡ κατάσχεσις τῶν περιουσιῶν. Ἀλλὰ δέχομαι πρὸς στιγμὴν ὅτι ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἤμην ἐγώ, ὅτι ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦτο ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ὁ ὁποῖος ὡς μᾶς ἀνέπτυξεν θὰ ἐδείκνυε σθένος ἀπέναντι τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, θὰ τῆς ἔστελλε σαφῶς καὶ κατηγορηματικῶς ὅτι πρέπει ν’ ἀπελπισθῇ ὅτι μποροῦμεν ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς καὶ ὅτι ἑπομένως ἐκ τῆς πτοήσεως πρὸς ἡμᾶς ἡ Τουρκία οὔτε τὰς σχέσεις της πρὸς ἡμᾶς ἐξετράχυνε δηλαδὴ οὔτε αἱ σχέσεις μας μὲ τὴν Τουρκίαν θὰ ἐξετραχύνοντο οὔτε ἡ κατάστασις τῶν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως πολιτῶν Ἑλλήνων ἢ ραγιάδων θὰ καθίστατο χειροτέρα. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Ἡ πολιτικὴ αὐτή, τὴν ὁποίαν θὰ ἠκολούθει ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ὡς ἀρχηγὸς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ποῦ ἠδύνατο νὰ φέρῃ; Ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς συμβάσεως, τῆς ἀνταλλαγῆς δηλαδὴ τὴν ἐκτίμησιν τὴν ἀτομικὴν τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν; Μᾶς εἶπε σήμερον, μᾶς ἀπήντησεν εἰς τὸ ἐρώτημα τοῦτο καταφατικῶς καὶ εἶπεν ὅτι: «Σὲ δέκα χρόνια θὰ μποροῦσε νὰ γίνῃ τὸ πρᾶγμα». Ἐπειδὴ κατὰ τὴν εἰσήγησίν μου ἐπεκαλέσθην τὸ παράδειγμα τῆς ἀνταλλαγῆς τῆς Ἑλληνοβουλγαρικῆς, ἡ ὁποία ἀπῄτησε 10 ἔτη ὑπὸ περιστάσεις δὲ αἱ ὁποῖαι καθίστων τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν εὐκολωτέραν ἀπέκρουσε τὰ συμπεράσματά μου καὶ εἶπεν ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἐκείνη μόλις κατὰ τὸ 1924 ἤρχισεν οὐσιαστικῶς τὰς ἐκτιμήσεις. Ἑπομένως μόλις 6 χρόνια ἐχρειάσθησαν ἵνα ἐνεργήσῃ αὐτὴν καὶ ἀκόμη ὀλιγώτερα διότι πρό τινος, ἐγὼ δὲν γνωρίζω διὰ ποῖον λόγον, ἐχαλαρώθη ἡ ἐργασία τῆς ἐπιτροπῆς. Ἔχει τὸ δικαίωμα βέβαια ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν νὰ πιστεύῃ ὅτι ἐὰν ἦτο ἐκεῖνος ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως θὰ κατόρθωνε τὸ θαῦμα ὥστε ἐντὸς μιᾶς 10ετίας νὰ κατορθώσῃ νὰ ἐπιτύχῃ ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν τῆς ἀνταλλαγῆς τὴν ἀτομικὴν ἐκτίμησιν τῶν περιουσιῶν 1.500.000 προσώπων, λέγω δὲ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου διότι ὑπολογίζω τοὺς Τούρκους εἰς 370.000 καὶ τοὺς ἰδικούς μας εἰς 1.120.000. Ἐὰν δὲ δεχθῶμεν τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν θὰ ἐπρόκειτο περὶ ἐκτιμήσεως 2.500.000. Ἀλλ’ εἶναι ἐνδεχόμενον ἐὰν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἡγεῖτο τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐπιβληθῇ πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν, νὰ ἐπιβάλῃ τοὐλάχιστον εἰς αὐτὴν νὰ ἀποδεχθῇ παρὰ τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα, νὰ ἀποδεχθῇ τὴν ἐκτίμησιν τὴν συνολικὴν καὶ τὴν συνοπτικήν, τὸν ἐρωτῶ εἶναι βέβαιος περὶ τοῦ ἀποτελέσματος, τὸ ὁποῖον θὰ ἔδιδεν ἡ τοιαύτη συνοπτικὴ καὶ συνολικὴ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν; Ἐὰν δὲν μὲ πλανᾷ ἡ μνήμη κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς ἐπιτροπῆς ὡς καὶ τὴν τελευταίαν, ἢ τὴν προτελευταίαν ὅταν ἔγινε κἄποιος λόγος περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος ἐκεῖνος ἦτο ὁ ὁποῖος εἶπεν «μὰ δὲν μποροῦμεν νὰ εἴμεθα βέβαιοι ὅτι δὲν θὰ βγοῦμε καὶ ὀφειλέται ἀπὸ τοιαύτην ἐκτίμησιν;» Ἐγὼ δὲ ἰσχυρίζομαι, κύριοι βουλευταί, ὅτι αἱ περιουσίαι τῶν Ἑλλήνων ἀνταλλαξίμων ἦσαν ἀσυγκρίτως μεγαλύτεραι καὶ σπουδαιότεραι ἀπὸ τὴν περιουσίαν τῶν Τούρκων ἀνταλλαξίμων, ἀλλὰ ἰσχυρίζομαι συγχρόνως ὅτι εἶναι ὄχι ἁπλῶς ἀμφίβολον, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ἀπίθανον ὅτι ἡ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν εἴτε ἀτομική, εἴτε συνολικὴ εἴτε συνοπτική, θὰ ἔδιδεν ἀποτελέσματα ἐνεργητικὰ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Ἔχω καθῆκον βέβαια νὰ σᾶς ἐξηγήσω ποῦ στηρίζεται ἡ ἀμφιβολία μου αὐτὴ περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τοῦ δυνατοῦ μιᾶς ἐκτιμήσεως. Ἐν τμῆμα μεγάλο τῆς περιουσίας τῆς Ἑλληνικῆς ἐν Τουρκίᾳ συνίστατο, κύριοι, εἰς ἀκίνητον ἰδιοκτησίαν, τὴν Ἑλληνικήν, τὴν ἀστικὴν εἰς τὴν Σμύρνην καὶ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς πόλεις τοῦ βιλαετίου τῆς Σμύρνης, αἱ ὁποῖαι εἶχον συμπαγῆ Ἑλληνικὸν πληθυσμόν. Ἄλλο σπουδαῖο ζήτημα τῆς περιουσίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν Τουρκίᾳ ἦσαν τὰ καταστήματα τὰ ἐμπορικὰ τῆς Σμύρνης. Ἄλλο σπουδαῖον τμῆμα τῆς περιουσίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἦτο ὁ κινητὸς αὐτοῦ πλοῦτος. Ἄς ἐξετάσωμεν λοιπὸν ἓν ἕκαστον τῶν στοιχείων αὐτῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἀπετελεῖτο ἡ περιουσία ἢ ὁ πλοῦτος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν Τουρκίᾳ. Τὰ ἀστικὰ ἀκίνητα τῆς Σμύρνης καὶ τῆς Φιλαδελφείας, τῆς Μενεμένης, ὅλων τῶν Ἑλληνικῶν πόλεων, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν θέατρον πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ τοιοῦτον θέατρον ὑπῆρξαν ὅλα τὰ μέρη ἀπὸ τὰ ὁποῖα διῆλθεν ὁ στρατός, ὅλαι αὐταὶ αἱ ἀνεκτίμητοι περιουσίαι ἐνεπρήσθησαν. Παραδόξως δέ, κύριοι, ἐπὶ τόσα ἔτη δὲν εἶχεν ἀναγνωρίσῃ ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς, οὔτε ἡ σχετικὴ σύμβασις τῆς Λωζάννης ὁπότε ἤθελεν ἐξακριβωθῇ ὅτι διὰ τὰ ἐμπρησθέντα κτήματα μετὰ τῶν ἐν αὐτοῖς ἐμπορευμάτων ἐν Σμύρνῃ καὶ δι’ ὅλα τὰ ἄλλα ἐμπρησθέντα ἢ καταστραφέντα κτήματα εἰς τὴν ζώνην τῶν ἐπιχειρήσεων δὲν ὠφείλετο ἐκ τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς οὐδεμία ἀποζημίωσις ἐκ μέρους τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Μόνον ἐὰν ἡ Τουρκία εἶχεν τελικῶς ἡττηθῇ εἰς τὸν πόλεμον μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτῆς, μόνον τότε ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν ὅτι θὰ ἐπεβάλλομεν εἰς τὴν Τουρκίαν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀποζημιώσῃ τὰς ζημίας, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν ἀποτέλεσμα τοῦ πολέμου. Ἀλλ’ ἡ Τουρκία γνωρίζεται κύριοι, ὅτι δὲν ἡττήθη. Δυστυχῶς μᾶς ἐνίκησαν, μολονότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἤκουσα ἀμφισβητούμενον καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο. Κάποιο λάθος ἔγινε φαίνεται καὶ δὲν ἡττήθημεν ἀλλὰ ἐνικήσαμεν, καὶ ὑπεγράψαμεν σύμβασιν ἡτημένων, ἐνῷ οὐσιαστικῶς δὲν ἡττήθημεν. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ποῖος τὸ εἶπεν αὐτό. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησε τὴν τεραστίαν αὐτὴν πλάνην εἶναι ὅτι μία ἀπὸ τὰς συμβάσεις αἱ ὁποῖαι ὑπεγράφησαν εἰς τὴν Λωζάννην ἔφερε τὴν ἐπιγραφήν: «Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς καὶ κατωρθώθη διὰ τῆς αὐθυποβολῆς νὰ πιστευθῇ ὅτι πραγματικῶς, ἂν τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον ἐγκατέλειψε τὴν Τουρκίαν καὶ συνεσσωρεύθη ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος, αὐτὸ ἔγινε κατὰ τρόπον ἀνάλογον μὲ τὸν τρόπον ποὺ ἔγινε καὶ ἡ Ἑλληνοβουλγαρικὴ μετανάστευσις, διότι τὰ δύο Κράτη ὑπέγραψαν μίαν σύμβασιν ἀνταλλαγῆς τὴν ὁποίαν ἔσπευσαν νὰ ἐπωφεληθοῦν οἱ πολῖται τῶν δύο Κρατῶν διὰ νὰ μεταβοῦν καὶ νὰ ζήσουν ἐκεῖ ὑπὸ τὴν σημαίαν τὴν ὁποίαν ἐπροτίμων. Ἀλλ’ ἡ ἀλήθεια, κύριοι, δυστυχῶς ἦτο ἄλλη. Ἡ ἀλήθεια ἦτο ὅτι, ὅτε μετεβαίνομεν εἰς τὴν Λωζάννην καὶ διεπραγματευόμεθα τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς Τουρκίας τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον εἶχεν ἐκριζωθῆ ἐκ Τουρκίας καὶ εἶχεν ἤδη συρρεύσει εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ὑπελείποντο 190.000 ψυχῶν περίπου ἐκ τῶν ὁποίων ἕνα μέρος ἦσαν αἰχμάλωτοι πολέμου, τὸ μικρότερον, τὸ πλεῖστον ὅμως ἦσαν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι εἶχον καταφύγει εἰς τὰ ὄρη, ὅπου ἐκρύπτοντο καὶ ὅπου ἂν δὲν ἐφροντίζαμεν νὰ τοὺς διευκολύνωμεν τὴν κάθοδον εἰς τὴν Ἑλλάδα βεβαίως δὲν θὰ ἐπέζων. Ἡ σύμβασις λοιπὸν τῆς ἀνταλλαγῆς ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἔχῃ τὴν ἐπιγραφὴν τὴν προσήκουσαν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ περίπου τοιαύτην ἐπιγραφήν: Σύμβασις διὰ τῆς ὁποίας μετὰ τὴν ἔξωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου ἐκ Τουρκίας καὶ τὸν κίνδυνον τὸν ὁποῖον διατρέχουν οἱ ὑπολοιπόμενοι ἐπὶ τῶν ὀρέων ἀποφασίζεται ὅτι θὰ διασωθοῦν ὁριστικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ σύμβασις συγχρόνως διὰ τῆς ὁποίας ἡ Τουρκία ἀναλαμβάνει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀποσύρῃ τὸ ὁμογενές της στοιχεῖον ἐξ Ἑλλάδος, πλὴν τῆς Θρᾴκης, διὰ νὰ κατορθώσῃ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς φοβερὰς ἀνάγκας τὰς ὁποίας τῆς ἐπιβάλλει ἡ συρροὴ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἑκατομμυρίου ὁμογενῶν ἐπὶ τοῦ ἐδάφους της. Ἂν ἡ σύμβασις ἔφερεν αὐτὴν τὴν ἐπιγραφὴν θὰ ἀπεφεύγοντο ὅλαι αἱ πλάναι αἵτινες ἐδημιουργήθησαν καὶ αἵτινες ἐδημιούργησαν ὅλας αὐτὰς τὰς ἐλπίδας τὰς ἀσυστάτους δυστυχῶς. Ἀλλά, κύριοι, ἐννοεῖτε ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε νὰ προτείνω εἰς τὴν Τουρκικὴν ἀντιπροσωπείαν τοιαύτην διατύπωσιν τῆς ἐπιγραφῆς τῆς συμβάσεως καὶ ἐδέχθην ἄνευ συγκινήσεως μάλιστα νὰ ὀνομασθῇ αὕτη σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ ἄρθρον 58 τῆς Συμβάσεως τῆς Λωζάννης διὰ νὰ ἰδῆτε ὑπὸ ποίας περιστάσεις διεπραγματευόμην ἐν Λωζάννῃ, ποῖαι ἦσαν αἱ διατάξεις τὰς ὁποίας ἐπέτυχον. Οἱ μεγάλοι λεγόμενοι σύμμαχοί μας, οἱ ὁποῖοι δὲν ἡττήθησαν ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης ὑπὸ τῆς Τουρκίας, ἡττήθησαν ὅμως οὐσιαστικῶς καὶ αὐτοὶ ὑπ’ αὐτῆς. Τὸ ἄρθρον 58 ὁρίζει ὅτι: (ἀναγινώσκει). Αἱ Δυνάμεις λοιπὸν αὗται ἐδέχθησαν ὅπως αἱ ἀπώλειαι ἢ αἱ ζημίαι αἱ ὁποῖαι ἦσαν ἀποτέλεσμα τοῦ πολέμου μὴ δοθοῦν εἰς ἀποζημιώσεις οὐδὲ καὶ ὑπὲρ τῶν ὑπηκόων των. Ἐξαιρεῖται ἡ Ἑλλάς, καὶ θὰ ὑπάρξουν ἴσως οἱ σπεύδοντες νὰ κρίνουν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐτέθη εἰς πλεονεκτικὴν θέσιν· ὄχι, κύριοι, ἡ ἐξαίρεσις γίνεται διότι διὰ τὴν Ἑλλάδα ὑπάρχουν εἰδικαὶ διατάξεις, σχετιζόμεναι μὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀποζημιώσῃ τὰς ζημίας αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν ἀποτέλεσμα τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, καὶ δὲν γνωρίζετε ἴσως ὅλοι, ἢ θὰ τὸ ἐλησμονήσατε, ὅτι ὑπάρχει διάταξις τῆς συμβάσεως, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ἀναγνωρίζει τὴν ὑποχρέωσίν της νὰ ἀποζημιώσῃ τὴν Τουρκίαν διὰ τὰς ζημίας αὐτάς. Ἀλλὰ ἡ Τουρκία ἀναγνωρίζει ταυτοχρόνως ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀνίκανος πρὸς τοῦτο καί παραιτεῖται. Αὐτὴ ὑπῆρξε κύριοι, ἡ συμφωνία εἰς τὴν ὁποίαν ἔφθασα μετὰ μίαν μακρὰν ἐπίσκεψίν μου παρὰ τῷ Ἰσμὲτ Πασᾶ ἐν Λωζάννῃ. Θὰ σας ἀναγνώσω καὶ τὸ ἄρθρον 65 τῆς αὐτῆς Συμβάσεως. (ἀναγινώσκει). Αὐτὸ ἦτο τὸ μόνον ποὺ ἐπέτυχεν ἡ σύμβασις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, οὐδεμίαν ὅμως ἀποζημίωσιν διὰ τὰ καταστραφέντα ἐκ τοῦ πολέμου ἀγαθά εἴτε ἀκίνητα, εἴτε κινητά. Ἀπόδοσιν ἐκείνων μόνον τὰ ὁποῖα ὑφίστανται σήμερον καὶ τῶν ὁποίων ἡ ταυτότης δύναται νὰ ἐξακριβωθῇ. Ἑπομένως, ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἀκίνητα, διότι περὶ τῶν κινητῶν θὰ κάμω μετ’ ὀλίγον λόγον, τὰ ἐμπρησθέντα ἐν Σμύρνῃ καὶ τὰς ἄλλας πόλεις τοῦ ἐξωτερικοῦ, διὰ τῶν ὁποίων διῆλθεν ὁ στρατός, τὰ ἀκίνητα διὰ τὰ ὁποῖα οἱ ἀτυχεῖς ἰδιοκτῆται των ἐπίστευον ὅ,τι τοὺς ἔλεγον, ὅτι δηλαδὴ ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης προσβλέπει περὶ πλήρους ἀποζημιώσεως, ὅσον ἀφορᾷ λοιπὸν τὰ ἀκίνητα αὐτὰ, δὲν ὑπεχρεοῦτο ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ ἀποζημιώσεις, παρὰ μόνον κατὰ τὴν ἔκτασιν τῆς ἀξίας τῶν οἰκοπέδων. Μόνον τὰ οἰκόπεδα ἀπέμενον, καὶ ὅλοι σας εἶσθε εἰς θέσιν νὰ γνωρίζετε πόσον μέγα ποσὸν εἰς τὴν ἀξίαν αὐτῶν τῶν περιουσιῶν τῶν ἀνταλλαξίμων ἀντεπροσώπευεν ἡ πρώην Ἑλληνικὴ Σμύρνη. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐμείωνε τὴν μεγάλην ἀξίαν τῆς περιουσίας τῆς ἐγκαταλειφθείσης ἀπὸ τὸν ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμόν. Φέρω ὡς παράδειγμα τὴν πόλιν τῶν Κυδωνιῶν. Αὕτη εἶχε πληθυσμὸν 32 χιλ. περίπου κατοίκων. Ὑποθέτω ὅτι θὰ εἶχε περίπου 6 χιλ. σπίτια, ἴσως καὶ 7 χιλ. ἦτο δὲ καὶ ἀκμάζουσα πόλις. Τὶ θέλετε νὰ βάλωμεν ἐκεῖ; Νὰ εἴπωμεν ὅτι ἑκάστη οἰκία ἄξιζε καμμιὰ ἑπτακοσαριὰ λίρες; Θέλετε νὰ βάλωμεν 700 χιλ; Θέλετε νὰ βάλετε 500 χιλ; 4 ἑκατομμύρια λίρες ἔπρεπε νὰ περιληφθοῦν εἰς τὸ ἐνεργητικόν. Ἀλλ’ ἐνόμιζεν ὁ κόσμος μὲ 4 ἑκατομμύρια λίρες θὰ ἐπιστωνόμεθα μὲ τὴν ἀξίαν τῶν εἰδῶν αὐτῶν. Καὶ ὅμως ἠξεύρατε κύριοι ὅτι ἂν βάλετε εἰς τὴν τσέπην ὄχι 3, ἢ 4 ἑκατομμύρια λίρας, ἀλλὰ 4 χιλ. λίρες καὶ πᾶτε εἰς τὰς Κυδωνίας θὰ ἠμπορέσητε ἴσως νὰ τὰς ἐξαγοράσητε, διότι αἱ Κυδωνίαι, σήμερον εἶναι ἔρημος πόλις κατοικουμένη μόνον ἀπὸ τὸ ⅒ τοῦ πληθυσμοῦ. Ἐνθυμηθεῖτε τὴν ἀξίαν τῶν οἰκιῶν εἰς τὴν Ὕδραν διὰ νὰ ἀντιληφθῆτε τί σημαίνει αὐτό. Ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τῶν κινητῶν. Οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι εἶχον τὰ καταστήματά των των εἰς Σμύρνην, ἂς πάρω πρῶτα τὰ μαγαζιὰ τὰ ὁποῖα ἀντιπροσωπεύουν μέγα μέρος τῆς περιουσίας οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐφαντάζοντο ὅτι ὑπῆρχε μία σύμβασις ἀνταλλαγῆς, ἡ ὁποία ἐξησφάλιζε τὴν εἰς ἀκέραιον ἀποζημίωσιν. Ἔκαμον τὰς αἰτήσεις των, αἱ ὁποῖαι μάλιστα ἐξεδικάσθησαν ἐδῶ, καὶ ἀνεγνωρίσθησαν ὡς δικαιοῦχοι ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἀλλ’ δι’ αὐτοὺς ἡ Τουρκία δὲν ὑπεχρεοῦτο νὰ δώσῃ οὐδεμίαν ἀποζημίωσιν, ἀφοῦ τοιαύτην ἀποζημίωσιν δὲν ἔδωκεν οὔτε εἰς τοὺς συμμάχους τοὺς μεγάλους, οἱ ὁποῖοι τυπικῶς τοὐλάχιστον, δὲν ἦσαν ἡττημένοι, αἱ δὲ περιουσίαι των ἦσαν πολὺ μικρότεραι, ὥστε ἡ Τουρκία ἀνθίστατο πολὺ ἐπιμονώτερον εἰς τὴν ἀναγνώρισιν αὐτῶν. Ἔπειτα διεξηγάγομεν ἕνα πόλεμον ὁ ὁποῖος διὰ τοὺς Τούρκους ἦτο ἀμυντικός, ἐπειδὴ ἡμεῖς κατελάβομεν τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Ἡ Τουρκία διεξήγαγεν ἀμυντικὸν πόλεμον, ἐν τούτοις εἰς τὸν πόλεμον αὐτὸν ἐνίκησεν πλήρως καὶ ἐζήτησεν ἀποζημιώσεις διὰ τὰς ζημίας ἀπὸ τὸ ἡττηθὲν Κράτος, τὸ ὁποῖον ὅμως κατώρθωσε νὰ διαφύγῃ τὴν πληρωμήν. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ἡ Τουρκία εὑρέθη πρόθυμος νὰ πληρώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰς ζημίας τοῦ πολέμου αἱ ὁποῖαι ἔγιναν εἴτε ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, εἴτε ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, ἕνεκα τῶν περιπετειῶν τοῦ πολέμου, καὶ τὰς περιουσίας τῶν ἀνταλλαξίμων καὶ τῶν πληθυσμῶν τοὺς ὁποίους ἤθελε νὰ ἐξώσῃ ἐκ τοῦ ἐδάφους της. Ἡ μόνη, κύριοι, τάξις κινητῶν ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ περιληφθῇ εἰς τὴν ἀποζημίωσιν, διότι αὐτὰ τὰ κινητὰ περιεσώζοντο, εἶναι ἡ τάξις τῶν χρηματοκιβωτίων τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς Τραπέζας, ἃς ἡ Τουρκία ὑπεχρέωσε νὰ τῆς τὰ παραδώσουν, καὶ ἑπομένως ἀπεδεικνύετο ὅτι περιῆλθον εἰς τὰς χεῖράς της τὰ κινητὰ ταῦτα. Ὅλα τ’ ἄλλα κινητά, τὰ ὁποῖα παντοιοτρόπως κατεστράφησαν ἢ ἐγκατελείφθησαν ἐκεῖ, ὅλα αὐτὰ διὰ τὰ ὁποῖα οἱ πρόσφυγες ἐπίστευον ὅτι ἐδικαιοῦντο ν’ ἀποζημιωθῶσιν, ἡ Τουρκία δὲν ὑποχρεοῦτο νὰ τ’ ἀποζημιώσῃ. Δὲν εἶναι μόνον αἱ διατάξεις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης αἱ δίδουσαι τὴν ἀπάντησιν, ὅτι δὲν ἦτο ὑποχρεωμένη ἡ Τουρκία εἰς ἀποζημίωσιν, ἀλλ’ εἶναι καὶ αἱ διατάξεις τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς. Ὅταν θὰ σᾶς διαβάσω τὰ ἄρθρα, κ. βουλευταί, παρακαλῶ νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας τὴν διάκρισιν τὴν ὁποίαν ἔκαμα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ὅτι ἡ σύμβασις ἡ ὁποία ὀνομάζεται σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς εἶναι οὐσιαστικῶς σύμβασις ἀνταλλαγῆς μόνον διὰ τοὺς Τούρκους οἱ ὁποῖοι ἔφυγον ἐξ Ἑλλάδος. Οἱ ἰδικοί μας οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὰ ὄρη, οἱ ὀλίγοι αἰχμάλωτοι τοῦ πολέμου, ἐννοεῖτε πολὺ καλὰ ὅτι ὅταν κατωρθώθη ὑπὸ τῶν Ἐπιτροπῶν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἀναχωρήσουν ἐκ Τουρκίας ἀνεχώρησαν χωρὶς νὰ ἀποκομίσουν τίποτε, περιφερόμενοι δὲ εἰς τὰ ὄρη οὔτε κινητὴν περιουσίαν εἶχον μαζὶ των. Ἦλθον λοιπὸν μηδὲν ἀποκομίζοντες, ἦλθον μηδὲν ἀφήνοντες ἐκεῖ ὅπως συνταχθοῦν αἱ πράξεις τοῦ ἄρθρου 8 τῆς συμβάσεως, τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει). Βλέπετε ὑπὸ ποίας λεπτομερεῖς διατάξεις κανονίζεται ἡ ἐξακρίβωσις τοῦ ποίαν περιουσίαν ἐγκατέλειπεν ὁ μετανάστης φεύγων ἀπὸ τὴν χώραν εἰς τὴν ὁποίαν τέως κατώκει. Καί γνωρίζετε νὰ ὑπάρχῃ ἕνα κἂν παράδειγμα Ἕλληνος εἴτε ἐκδιωχθέντος εἴτε μεταναστεύσαντος μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ἰσχύος τῆς συμβάσεως, ὁ ὁποῖος νὰ ἔχῃ κτήματα καὶ νὰ τὰ παρέδωσε διὰ νὰ λάβῃ αὐτὰ τὰ πρωτόκολλα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ ἐξετιμᾶτο ἡ κτηματική του περιουσία; Σᾶς ἀναγινώσκω, κύριοι, τὸ ἄρθρον 10 ἐδ. 1 τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς. (ἀναγινώσκει). Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἐδημιούργησαν τὴν τρομερὰν πλάνην εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου διὰ τὸ ζήτημα αὐτό, διὰ νὰ πιστεύσωμεν ὅτι ἐνῷ ἡ Τουρκία ὑποχρεοῦται πρὸς ἀποζημιώσεις διὰ τὰ κτήματα αὐτά, τὰ ὁποῖα ἐγκατελείφθησαν, γίνεται λόγος περὶ μέτρων κυβερνητικῶν, κατασχέσεως, μεσεγγυήσεως ἢ ἄλλων καὶ διατάσσεται ἡ ἄρσις αὐτῶν. Πρέπει δὲ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡ διάταξις βέβαια τῆς συμβάσεως εἶναι ὑποχρεωτική, ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ παρενεβλήθη κατ’ ἀξίωσιν τῶν Τούρκων οἱ ὁποῖοι ἐγνώριζον ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν περιουσίαν μεγάλην ἀπὸ τοῦ 1922, ὁπότε ἠσκήσαμεν ἀντίποινα, καὶ ἐνδιαφέρονται κυρίως δι’ αὐτὰς τὰς περιουσίας νὰ ἀρθοῦν τὰ περιοριστικὰ μέτρα. Σᾶς ἀναγινώσκω τὸ ἄρθρον 14 ἐδάφιον 1 τῆς συμβάσεως. (ἀναγινώσκει). Ἄλλη σαφὴς διάταξις μετὰ τὴν διάταξιν τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης σχετικῶς πρὸς περιουσίας κινητὰς καὶ ἀκινήτους· ἐὰν ἡ διάταξις αὐτὴ ἀφίνῃ καὶ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ Τουρκία δὲν εἶχε νὰ πληρώσῃ παρὰ μόνον τὴν ἀξίαν τῶν περιουσιῶν αἱ ὁποῖαι περιήρχοντο εἰς αὐτήν, κινηταὶ καὶ ἀκίνητοι δὲν ἔχω τὰ στοιχεῖα ὅπως κρίνω ποία εἶναι ἡ ἀναλογία τῆς κινητῆς περιουσίας πρὸς τὴν ἀκίνητον τῶν ἀνταλλαξίμων. Ἀπὸ τὴν ἔκθεσιν μόνον τῶν οὐδετέρων μελῶν ἐξάγεται ὅτι ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ 70 χιλιάδων περίπου Ἑλληνικῶν αἰτήσεων καὶ ἄλλων τόσων Τουρκικῶν αἱ ὁποῖαι κατεχωρήθησαν, ὄχι ἐξετιμήθησαν, ἀποδεικνύεται ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν κινητῶν περιουσιῶν τῶν Ἑλλήνων ἐν σχέσει πρὸς τὰς ἀκινήτους εἶναι 38 πρὸς 62, ἐνῷ ἡ ἀναλογία τῶν Τουρκικῶν περιουσιῶν εἶναι 4½ κινητῶν καὶ 95½ ἀκινήτων. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ἀμέσως πρέπει νὰ ἀφαιρεθοῦν ὅλαι αἱ ἀπαιτήσεις αἱ στηριζόμεναι εἰς τὴν ἐγκατάλειψιν κινητῶν πραγμάτων ἐν Τουρκίᾳ ἁρπαγέντων ὑπὸ τοῦ ἄλφα ἢ τοῦ βῆτα, ἐφόσον δὲν πρόκειται περὶ κινητῶν πραγμάτων διὰ τὰ ὁποῖα ὑπάρχει ἀπόδειξις παραδόσεως κατὰ τὴν ἀναχώρησιν, εἴτε τοὐναντίον ὑπάρχει διοικητικὸν μέτρον βεβαιοῦν ὅτι ἔχει γίνει κατάσχεσις ἢ ἐπίταξις. Καὶ τοιαύτη ἀπόδειξις δὲν ὑπάρχει. Ὑπολείπεται λοιπὸν ἡ ἀξία τῆς κινητῆς περιουσίας, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι ἀνέρχεται εἰς 62% ἐπὶ τοῦ ὅλου. Διὰ τὴν ἀκίνητον περιουσίαν ὀφείλετε νὰ ἀφαιρέσετε ἀμέσως τὴν ἀξίαν ὅλων τῶν οἰκιῶν τὰς ὁποίας εἶχεν ὁ Ἑλληνισμὸς ἐν Τουρκίᾳ εἰς ὅλην τὴν ζώνην τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων. Αἱ Κυδωνίαι δὲν περιελήφθησαν εἰς αὐτὴν ὡς καί τινες ἄλλαι πόλεις, ἀλλὰ αἱ πλεῖσται δυστυχῶς πόλεις περιελήφθησαν εἰς τὴν ζώνην τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων. Ὅλοι δὲ γνωρίζετε ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἐκεῖ εἶχεν οἰκίας ὡραίας, ἦτο πραγματικῶς ἕνας κόσμος μὲ τὸν ἀνώτερον πολιτισμόν. Εἰς τὸ ἐσωτερικὸν ἰδίως τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἐκ τοῦ ὁποίου τὰ σπίτια ἐφαίνοντο μόλις εἰσήρχετο κανείς. Ὅλα αὐτὰ λοιπὸν σήμερον δὲν εἶναι παρὰ οἰκόπεδα καὶ ἑπομένως σᾶς ἀφίνω νὰ ἐκτιμήσητε ἐὰν ἡ ἀξία τῶν οἰκοπέδων αὐτῶν δύναται νὰ ἀνέρχεται εἰς τὸ 20ὸν εἰς τὸ 10ον τῆς ἀξίας τοῦ ὅλου σπιτιοῦ. Τὶ νὰ τὰ κάμουν ὅλα αὐτὰ τὰ οἰκόπεδα ὅταν ἔφυγαν; Οἱ δὲ Τοῦρκοι οἱ μεταβάντες ἐκεῖ ἦσαν πολὺ ὀλιγώτεροι διότι ἦσαν κυρίως ἀγροτικὸς πληθυσμός. Πρέπει λοιπὸν σχεδὸν ὁλόκληρον τὴν ἀξίαν τῶν ἀκινήτων κτημάτων τῶν ἀστικῶν, τὰ ὁποῖα κατεστράφησαν ἐν τῇ ζώνῃ τῶν ἐπιχειρήσεων νὰ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὸν λογαριασμὸν τὸν γενόμενον ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν, διὰ νὰ ἴδωμεν ποῦ θὰ ἔφθανεν ὁ λογαριασμὸς οὗτος. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς πληθυσμὸς εἶχεν καὶ ἀκίνητα ἀγροτικὰ ἐν Τουρκίᾳ. Ναί, ἀλλὰ δὲν ἔχω δυστυχῶς στατιστικὰς πληροφορίας τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀκινήτων ἀγροτικῶν κτημάτων. Φοβοῦμαι μὴ ἡ ἀναλογία τῶν κτημάτων τούτων ἐν συγκρίσει πρὸς τὰ ἀκίνητα Τουρκικὰ ἐν Ἑλλάδι, δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν τοῦ πληθυσμοῦ. Θὰ εἴχομεν τριπλάσια ἀγροτικὰ ἐν Τουρκίᾳ, παρὰ ὅσα εἶχον οἱ Τοῦρκοι εἰς τὴν Ἑλλάδα; Ἐγὼ πρὸ πάσης συζητήσεως ἐπὶ τῶν συμπερασμάτων θὰ ἐδεχόμην ὅτι τὰ ἀκίνητα τὰ ἀγροτικὰ ἦσαν τριπλάσια τῶν Τουρκικῶν. Ἐπιμένω εἰς τοῦτο, διότι μὲ ἐξέπληξεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ὑποστηρίζων ὅτι οἱ Ἕλληνες οἱ ἐλθόντες ἀπὸ τὴν Τουρκίαν εἶναι 2 ἑκατομμύρια καὶ ἑπομένως εἶναι ἑξαπλάσιοι ἀπὸ τοὺς ἀναχωρήσαντας ἐκ τῆς Ἑλλάδος Τούρκους. Δὲν γνωρίζω ἄν θὰ διηυκόλυνε τὰς μετὰ τῆς Τουρκίας συνεννοήσεις μας ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἄν ὑποθέσωμε ὅτι κάμνων τὰς διαπραγματεύσεις, θὰ προέβαλλε τὴν ἀξίωσιν αὐτὴν εἰς τοὺς Τούρκους, ὅτι δηλαδὴ οἱ ἐλθόντες ἦσαν 2 ἑκατομμύρια. Ἀλλὰ δυστυχῶς εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν ἐπισημότερα ἔγγραφα ἀπὸ ἐκεῖνα τοῦ βουλευτοῦ τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Πέρνω μίαν ἐργασίαν τοῦ κ. Πάλλη τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, ὁ ὁποῖος ἐπὶ τῇ βάσει δεδομένων στοιχείων τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων μνημονεύει ὅτι οἱ ἐκ Τουρκίας ἐλθόντες ἦσαν...

§90Α. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ. (Ὑφυπουργὸς Πολιτικοῦ Γραφείου). Πρόκειται περὶ ἐπισήμου ἀπογραφῆς.

§91Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μάλιστα, περὶ μιᾶς στατιστικῆς ἡ ὁποία ἀποδεικνύει ὅτι ἦλθον ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας 626 χιλ., ἐκ Θράκης 256,635, ἐκ Πόντου 182169, καὶ Κωνσταντινουπολῖται 34 χιλιάδες ἤτοι 1,104,000. Ἐγὼ ὑπελόγιζον πάντοτε ὅτι ἦλθον 1.200.000 καὶ ἔβγαζα ὅτι ἦσαν τριπλάσιοι οἱ ἐκ Τουρκίας μεταναστεύσαντες ὁμογενεῖς ἀπὸ τοὺς ἐξ Ἑλλάδος μεταναστεύσαντας Τούρκους. Δέχομαι λοιπὸν τριπλασίαν τὴν ἀγροτικὴν περιουσίαν καὶ κἄτι, ἀπὸ τὴν ἀφεθεῖσαν ἀκίνητον ὑπὸ τῶν ἀνταλλαξίμων εἰς τὴν Ἑλλάδα. Πιστεύεται ὅτι δέκα στρέμματα γῆς ἀνταλλαξίμων ἐγκαταλειφθέντων εἰς τὴν Μακεδονίαν ἔχουν τὴν ἰδίαν ἀξίαν μὲ 3½ στρέμματα Ἑλληνικῆς γῆς ἀφεθεῖσαν εἰς τὴν Τουρκίαν ἢ καὶ τὴν Ἀνατολικὴν Θράκην; Ἐγὼ πιστεύω ὅτι δέκα στρέμματα ἐν Μακεδονίᾳ ἀξίζουν σήμερον πολλαπλασίως, ἀλλὰ ἄξιζαν καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἀναχωρήσεως τῶν τουρκικῶν πληθυσμῶν, καὶ ὅτι εἶναι δικαιότερον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡ ἀξία των αὕτη καὶ ὅτι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ὑποχρεοῦτο νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἡμέραν τῆς ἑκατέρωθεν ἀναχωρήσεως. Κύριοι, δυστυχῶς, παρὰ τὸ πρακτικὸν τοῦ 1924 μιᾶς ὑποεπιτροπῆς τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον ἐδέχετο ὅτι ἡ ἐκτίμησις πρέπει νὰ γίνῃ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀξίας τὴν ὁποίαν εἶχον τὰ κτήματα ὅταν ἐγκατελείφθησαν ἀπὸ τοὺς μεταναστάτας, ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπή, ὅταν ἐδέησε νὰ ἐξετάσῃ ἐγγύτερον τὸ πρᾶγμα, ἀνεγνώρισε ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Τουρκίαν ἀξίαν τῶν κτημάτων μεγαλυτέραν ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν ἡμέραν τῆς ἐγκαταλείψεώς των, ἀλλὰ συνυπολογιζομένης καὶ τῆς ἐγκαταλείψεως. Ἡ πρώτη ἀπόφασις μιᾶς ὑποεπιτροπῆς τῆς Μικτῆς ἐπιτροπῆς εἶχε ληφθῆ χωρὶς εὐρυτάτην συζήτησιν τοῦ ζητήματος καὶ ἦτο φυσικόν, ὅταν ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα ποίαν ἀξίαν θὰ λάβωμεν ἐπὶ τῶν κτημάτων, τὴν σημερινὴν ἢ ἐκείνην ποὺ εἶχον ὅταν ἐγκατελείφθησαν, νὰ εἴπουν ὅλοι, συμφωνούντων καὶ τῶν τουρκικῶν μελῶν: «Βέβαια, ἐκείνην ποὺ εἶχον τὴν ἡμέραν τῆς ἐγκαταλείψεώς των». Ἀλλὰ ὅταν ἦλθε τὸ εἰδικὸν τοῦτο ζήτημα πρὸ τῆς ἐπιτροπῆς, αὕτη ἔφθασεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν δικαίως νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὴν Τουρκίαν νὰ πληρώσῃ ἄλλην ἀξίαν, παρὰ ἐκείνην ποὺ εἶχε τὸ κτῆμα, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 14 τῆς συμβάσεως τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσα καὶ τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει). Ἔκριναν λοιπὸν τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, χωρὶς καὶ περὶ τούτου νὰ ὑπάρχῃ, πρᾶξις ὡρισμένη τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποχρεώσουν τὴν Τουρκίαν νὰ πληρώσῃ μεγαλυτέραν ἀξίαν, παρὰ ἐκείνην ποὺ εἶχον τὰ κτήματα αὐτά, τὰ ὁποῖα τῆς παρεδόθησαν, ἀφοῦ τῆς παρεδόθησαν. Περὶ αὐτοῦ κύριοι, δὲν μοῦ ἔμεινε καμμία ἀμφιβολία ὅταν ἦλθον εἰς ἐπαφὴν μὲ ἕν ἐκ τῶν μελῶν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς λίαν διακεκριμμένον νομικόν, καὶ συνεζήτησα μὲ αὐτὸν τὸ ζήτημα, ἐπικαλεσθεὶς τὴν προηγουμένην ἀπόφασιν τῆς ἐπιτροπῆς. Εὑρέθη τότε ἐνώπιον ἐπιχειρημάτων τὰ ὁποῖα φυσικὰ μὲ ἀπεστόμωσαν. Ὅταν κύριοι λάβετε πάντα ταῦτα ὑπ’ ὄψιν, ὅταν ἀφαιρέσετε ἀπὸ τὴν ἀξίαν τῆς ὑπὸ τῶν γηγενῶν ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας ὅλα τὰ ἀκίνητα τὰ ἐμπρησθέντα εἰς τὴν ζώνην τῶν ἐπιχειρήσεων, ὅταν ἀφαιρέσετε ὅλα τὰ ἀκίνητα τὰ ὁποῖα διηρπάγησαν, ὅταν ἐκτιμήσετε τὴν ἀξίαν τῶν ἐγκαταλειφθέντων ἀκινήτων μὲ τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν εἶχον αὐτὰ κατὰ τὴν ἐγκατάλειψίν των ὑπὸ τῶν ὁμογενῶν, τότε θὰ ἀναγνωρίσετε τὸ ἀποτέλεσμα ἐνδεχομένης ἐκτιμήσεως εἴτε ἀτομικῆς εἴτε συνολικῆς θὰ ἦτο τοὐλάχιστον ἀμφίβολον, ὅπως εἶπον. Δι’ ἀποτέλεσμα λοιπὸν ἐκτιμήσεως τόσον ἀμφίβολον θὰ ἐπέμενεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν νὰ μὴ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν, ἂν εἶχε τὴν εὐθύνην τῆς ἀρχῆς. Ἀλλὰ τοιαύτη πολιτική, κύριοι, ἡ ὁποία θὰ ἠρνεῖτο τὴν ὑπογραφὴν τῆς ρυθμίσεως τῶν οἰκονομικῶν ζητημάτων τὰ ὁποῖα ἠγέρθησαν ἐκ τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς καὶ τῆς συμβάσεως τῆς εἰρήνης, τοιαύτη πολιτικὴ ἡ ὁποία θὰ ἐπερίμενε τὴν ἐπέμβασιν τοῦ ἀπὸ μηχανῆς θεοῦ, δὲν προσῆκε εἰς ἀληθῆ πολιτικὸν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος ὀφείλει νὰ κατευθύνῃ τὰ γεγονότα, ἐφ’ ὅσον ἀληθῶς τοῦτο εἶναι δυνατὸν καὶ ὄχι νὰ ἀφίνῃ νὰ παρασύρεται ἀπὸ αὐτὰ (χειροκροτήματα). Ὁ πολιτικός, ὁ ὁποῖος δὲν γνωρίζει νὰ προνοῇ, φθάνει σχεδὸν πάντοτε εἰς τὸ νὰ μετανοῇ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε, κύριοι, νὰ φέρω ἕνα παράδειγμα ἐκ τῆς συγχρόνου ἱστορίας, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ προκαλέσῃ ἀμφισβητήσεις, διότι στηρίζεται ἐπὶ δημοσίων ἐγγράφων. Ἔχομεν ἀπόδειξιν ἐκ τηλεγραφήματος τοῦ μακαρίτου Γούναρη ἐκ Λονδίνου τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1922 πρὸς τὸν Μακαρίτην Πρωτοπαπαδάκην ἀντιπρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐν Ἀθήναις, τηλεγραφήματος μεταβιβάζοντος, τὸ περιεχόμενον τῆς ἐπιστολῆς πρὸς τὸν λόρδον Κῶρζον, ἔχομεν δὲ καὶ τὴν ἐπιστολὴν αὐτουσίαν ἀντίγραφον δηλαδὴ τῆς ἐπιστολῆς. Διὰ τῆς ἐπιστολῆς ἐκείνης ὁ τότε ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως διεξετραγώδει κατὰ συγκινητικὸν ἀληθῶς τρόπον πρὸς τὸν λόρδον Κῶρζον, ὡς ἀντιπρόσωπον τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθεν ὁ στρατὸς τῆς Ἀνατολῆς, τὴν ἀδυναμίαν νὰ συντηρηθῇ ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἄνευ ἐπικουρίας χρηματικῆς καὶ ἄλλης, καὶ τὸν ἐβεβαίωσεν ὅτι ἂν τοιαύτη ἐπικουρία δὲν δοθῇ ὁ στρατὸς εἶναι ἀδύνατον νὰ διατηρηθῇ πέραν τοῦ τέλους τοῦ Φεβρουαρίου, εἶναι ἀδύνατον νὰ διατηρηθῇ χωρὶς νὰ περιέλθῃ εἰς τὴν καταστροφήν. Ἡ βοήθεια ἀτυχῶς δὲν ἐδόθη. Ἀλλὰ ὁ μακαρίτης Γούναρης ἐσκέφθη περίπου καθ’ ὃν τρόπον συνέστησε ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὴν συνταγματικὴν νὰ σκεφθῶμεν καὶ τώρα, λέγων ὅτι τὰ προτεινόμενα εἶναι κακά, ὥστε τὶ ἄλλο εἴχομεν νὰ κάμωμεν παρὰ νὰ ἀποσύρωμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας; Αὐτὸ ἦτο δεινόν, κάθε ἕνας τὸ ἀπέστεργε τὸ ποτήριον, διότι ἦτο πικρὸν καὶ δὲν ἠθέλαμεν νὰ τὸ πίωμεν. Παρῆλθε καὶ ὁ Φεβρουάριος, ὁ στρατὸς ὁ ἀτυχὴς ἐβάσταξε καὶ τὸν Μάρτιον τὸν Ἀπρίλιον, Μάϊον, Ἰούνιον, Ἰούλιον Αὔγουστον, ἕως ὅτου ἐπῆλθεν ἡ καταστροφή. Θέλετε λοιπὸν καὶ σήμερον διότι εἶναι πικρὸν τὸ ποτήριον τῆς συμβάσεως τὸ ὁποῖον ὑπεγράψαμεν νὰ μὴ τὸ πίωμεν;

§92Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Μοῦ ἐπιτρέπετε μία διακοπήν; Ἐὰν ἀνεγνώσετε καὶ τὴν συνέχειαν τῆς ἐνεργείας κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν, θὰ ἴδητε τὰ κωλύμματα τὰ ὁποῖα παρενεβάλλοντο διὰ νὰ μὴ ἀποσυρθῇ ὁ στρατὸς ἐκ μικρᾶς Ἀσίας...

§93Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ λαμβάνω ὑπὸ σημείωσιν ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μου νὰ μὴ τὸ παραδεχθῶ, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐὰν Κυβερνήτης ἦτο ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν καὶ ἐσκέπτετο καθ’ ὃν μοῦ συνέστησε τρόπον νὰ σκεφθῶ καὶ ἄφινε αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν νὰ γαγγρινιάσῃ, τ’ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν μὲν ἐξ ἴσου τραγικὰ καταστρεπτικὰ διὰ τοὺς ἐνδιαφερομένους ὅπως ἦσαν δυστυχῶς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διὰ τὴν χώραν, θὰ ἦσαν πάντως ἐπιβλαβῆ. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ἀπὸ τοῦ σοβαροῦ τῆς συζητήσεως νὰ ἔλθω εἰς ὀλίγον φαιδρότερον λόγον, ἀναφέρων εἰς ἡμᾶς μίαν ὁμιλίαν ποὺ εἶπον πρὸ μικροῦ μὲ ἕναν φίλον μου, μὲ τὸν ὁποῖον ἠρχόμεθα τὸ ἀπόγευμα ἀπὸ τὸ Πεντελικόν. Τοῦ ἀνέφερα αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ μοῦ εἶπε: «Δὲν θυμᾶσαι τὴν Τουρκικὴν παροιμίαν» καὶ ἐφ’ ὅσον εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ρύθμισιν τῶν σχέσεών μας μὲ τὴν Τουρκίαν ἴσως δὲν εἶναι κακὸν νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν Τουρκικὴν αὐτὴν παροιμίαν. Ἦτον ἕνας Σουλτάνος ὁ ὁποῖος εἶχε τὸν Χότζα του, ὁ Χότζας ἔπαιζε τὸ πρόσωπον τοῦ γελωτοποιοῦ. Μίαν ἡμέραν ὁ Σουλτάνος τοῦ εἶπε ἔχω μία γκαμήλα τὴν ὁποίαν σὲ παρακαλῶ νὰ τὴν μάθῃς γράμματα. Λοιπὸν ὁ κακομοίρης Χότζας τί ἔκαμε; Εἶπε πολὺ καλά, ἀλλὰ θὰ μοῦ δώσετε ὅ,τι χρειάζεται. Λοιπὸν μοῦ χρειάζονται 10 χρόνια. Ἐπῆρε τὰ δέκα χρόνια, ἔφυγε, ἐπῆρε τὴ γκαμήλα νὰ τὴν μάθῃ γράμματα. Ἐπῆγε εἰς τὸν Βεζύρην καὶ τοῦ ἀνέφερε τὸ ἐπεισόδιον. Τοῦ λέγει ὁ Βεζύρης: τί εἶναι αὐτά; Μπορεῖς νὰ μάθῃς τὴ γκαμήλα γράμματα σὲ 10 χρόνια; Μὰ Βεζύρη μου, τοῦ λέγει, μέσα σὲ 10 χρόνια ἢ ἐγὼ θὰ πεθάνω, ἢ ἡ γκαμήλα θὰ ψοφήσῃ ἢ ὁ Σουλτάνος θὰ πεθάνῃ. Ἂς περιμένωμεν λοιπόν, διότι αἱ περιστάσεις πιθανὸν νὰ εἶναι καλύτεραι μετά τινα ἔτη, νὰ κάμωμεν συμφωνίαν μὲ τὴν Τουρκίαν! Τώρα, εἶναι ἀληθές, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ συγκατάθεσις ἡ ὁποία μου ἐδόθη ἀπὸ ὅλα τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων καὶ πλὴν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Προοδευτικοῦ, ὅπως ὑπογράψω τὴν συμφωνίαν, ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως καὶ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ καὶ νομίζω καὶ τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ κόμματος τῶν Ἐλευθεροφρόνων, ὅτι ἡ συγκατάθεσις αὕτη μοῦ ἐδόθη ὑπὸ μόνην αὐτὴν τὴν προϋπόθεσιν, ὅτι συγχρόνως θὰ ὑπεγράφοντο καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι συμφωνίαι, εἰς τὰς ὁποίας ἀποδίδομεν σημασίαν. Καὶ ὅτι, ἑπομένως, σήμερον, προσερχόμενος νὰ ζητήσω ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὴν κύρωσιν τῆς συμβάσεως, δὲν φέρνω καὶ τὰς συμφωνίας. Ἀλλά, κύριοι, δὲν ἐδίστασα καθόλου, ὅπως σᾶς ἐξήγησα καὶ προηγουμένως, μετὰ τὴν λῆψιν τοῦ σχετικοῦ τηλεγραφήματος τοῦ ἐν Ἀγκύρᾳ πρεσβευτοῦ μας, νὰ χωρίσω τὰ ζητήματα. Δὲν εἶχον οὐδένα λόγον νὰ ἐπιμείνω εἰς τὴν σύγχρονον ὑπογραφήν, ἐκτὸς μόνον ἂν ἤθελα νὰ καλύψω τὴν εὐθύνην μου ὑπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ εἶχε τοιαύτην γνώμην. Ἀλλὰ τοῦτο θὰ ἀπετέλει ἀληθῆ νόθευσιν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος, ἐὰν δηλαδὴ ὁ ὑπεύθυνος Κυβερνήτης ἤθελε, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὰς εὐθύνας αὐτοῦ, νὰ καλύπτεται ὄπισθεν τῶν γνωμῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν ἄμεσον εὐθύνην εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος διὰ πρώτην φορὰν σήμερον ἀνέφερε, μεταξὺ τῶν συμβάσεων, τῶν ὁποίων συνέστησε νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ὑπογραφὴν μὲ τὴν Τουρκίαν, καὶ τὴν σύμβασιν περὶ μειονοτήτων.

§94Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σᾶς τὸ ἀνέφερα καὶ τότε καὶ μοῦ εἴπατε ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατόν.

§95Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ ἐνθυμοῦμαι.

§96Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σᾶς εἶπα τότε ἐγὼ ὅτι καὶ ἂν συναφθῇ ἡ συμφωνία αὐτὴ φοβοῦμαι ὅτι ἡ μειονότης ἐν Τουρκίᾳ δὲν θὰ εἶναι ἀσφαλής, παρὰ ἂν μετὰ τὰς ἄλλας συμβάσεις ἐκάμναμε καὶ μίαν σύμβασιν ἀσφαλίζουσαν τὴν μειονότητα εἰς ὡρισμένας περιστάσεις.

§97Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς βεβαιώνω καὶ παρακαλῶ νὰ μὲ πιστεύσετε ὅτι ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι, ὅτι μοῦ ἐλέγατε, ὅτι αὐτὰ δὲν ἔχουν καμμίαν ἀξίαν, ἐὰν δὲν συνυπεγράφαμεν καί τὰ ἄλλα. Καὶ εἶπα, ὅτι ἐγὼ πιστεύω ὅτι καὶ τὰ ἄλλα θὰ ὑπογραφοῦν, ἀλλὰ ποτὲ δὲν ἐσκέφθην νὰ ζητήσω ἀπὸ τὴν Τουρκίαν νὰ συνάψῃ μίαν τοιαύτην σύμβασιν, ὄχι μόνον διότι τοῦτο θὰ ἀντέκειτο εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας νομίζω ὅτι εἶναι σύμφωνα τὰ πολιτικὰ κόμματα, καθ’ ἣν ἡ σύμβασις περὶ μειοψηφίας ἐξέρχεται τῶν ἀμέσων συμφωνιῶν μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, ὄχι λοιπὸν μόνον διότι ἡ Τουρκία ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει θὰ ἐδέχετο τοιαύτην συμφωνίαν, ἀλλὰ καὶ διότι μία νέα συμφωνία περὶ μειοψηφιῶν, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ὑπόθεσις τῶν δύο Κυβερνήσεων, θὰ ἐμείωνε καὶ δὲν θὰ ἐνίσχυε τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα προκύπτουν ἐκ τῆς συμβάσεως τῆς μειοψηφίας. Ἐγὼ δέ, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ τὸ εἴπω, διὰ τὴν ὑπεράσπισιν τῶν μειοψηφιῶν ἐν Τουρκίᾳ δὲν στηρίζομαι διὰ τὸ μέλλον οὐδὲ πόρρωθεν εἰς τὴν σύμβασιν τῶν μειοψηφιῶν. Δὲν ἀποτελεῖ βέβαια ἡ δήλωσίς μου κατάργησιν τῆς συμβάσεως περὶ μειοψηφιῶν, ἀλλὰ εἶναι πολιτικὴ εἰς τὴν ὁποίαν πιστεύω. Πιστεύω δηλαδὴ ὡς πρὸς τὸ μέλλον τῶν ὁμογενῶν ἐν Τουρκίᾳ, ὅτι ἡ πρὸς αὐτοὺς συμπεριφορὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως θὰ εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν φιλικῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Οἱ Ἕλληνες ἐν Τουρκίᾳ, εἴτε ραγιάδες, εἴτε πολῖται Ἕλληνες, θὰ τύχουν ὑποστηρίξεως ἐκ μέρους τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἀναλόγως πρὸς τὴν ἀνάπτυξιν τῶν φιλικῶν καὶ στενῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. (χειροκροτήματα). Ἐγὼ λοιπόν, ἐν πάσῃ περιπτώσει ἀρνοῦμαι ὅτι θὰ ἄνοιγα τὸ στόμα μου νὰ ὁμιλήσω περὶ τοιαύτης συμφωνίας. Μένει λοιπὸν νὰ ἐξετάσω τί εἶναι αἱ συμβάσεις τῶν ὁποίων τὴν ὑπογραφὴν πρόκειται νὰ ἐπιδιώξωμεν καὶ τῶν ὁποίων τὴν συνυπογραφὴν μοῦ συνέστησαν μέλη τινὰ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Αἱ συμβάσεις αὐταὶ εἶναι ἡ ἐμπορική, ἡ Προξενική, ἡ τῆς φιλίας καὶ διαιτησίας, ἡ τῆς ἐγκαταστάσεως, καὶ ἡ συμφωνία περὶ περιορισμοῦ τῶν ἐξοπλισμῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς συμβάσεις ἐμπορικήν, προξενικήν, φιλίας καὶ διαιτησίας, αἱ συμβάσεις αὐταὶ ἐνδιαφέρουν ἐξ ἴσου Τουρκίαν καὶ Ἑλλάδα, ἰδίως μάλιστα ἡ ἐμπορικὴ αὐτὴ ἐνδιαφέρει περισσότερον τὴν Τουρκίαν ἢ τὴν Ἑλλάδα, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ Τουρκία εἰσάγει πολὺ περισσότερα προϊόντα εἰς τὴν Ἑλλάδα, παρ’ ὅσα ἡμεῖς εἰσάγομεν εἰς τὴν Τουρκίαν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν κανεὶς λόγος διὰ τὰς συμβάσεις αὐτάς, ἐπὶ τῶν ὁποίων τὰ δύο μέρη παρίστανται ὡς ἔχοντα τὰ ἴδια συμφέροντα ὅπως τὰς διαπραγματευθοῦν, νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Τουρκίαν ὅτι δὲν τὰς ὑπογράφω ἂν δὲν κανονισθῶμεν κλπ. δὲν μπορῶ διότι θὰ ἔδιδα τὴν ἐντύπωσιν ὅτι αἱ συμβάσεις αὐταὶ ἐνδιαφέρουν περισσότερον τὴν Ἑλλάδα παρὰ τὴν Τουρκίαν καὶ θὰ ἦτο τότε φυσικὸν ὅτι ἐγὼ θὰ ἐτιθέμην εἰς μειονεκτικὴν θέσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας κατὰ τὴν διαπραγμάτεσιν αὐτῶν. Τὸ αὐτὸ δύναμαι νὰ εἴπω καὶ διὰ τὸ σύμφωνον τὸ σχετικὸν μὲ τὸν περιορισμὸν τῶν ἐξοπλισμῶν. Βέβαια, ἐγὼ τοῦ ἀποδίδω μεγάλην σημασίαν. Ξεύρω ὅμως ὅτι εἶναι ἐξ ἴσου ἐνδιαφέρον καὶ διὰ τὴν Τουρκίαν. Ἔχομεν τὴν δήλωσιν τῆς Τουρκίας, ὅτι δέχεται νὰ ἀρχίσωμεν τὰς διαπραγματεύσεις ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐννοίας τῆς ἰσοπλίας καὶ μᾶς ἐζήτησεν νὰ στείλωμεν δύο ἀξιωματικοὺς εἰς τὴν Ἄγκυραν πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπόν. Δὲν ἠμπορῶ νὰ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ εὑρεθῇ ὁ πρακτικὸς τρόπος τοῦ διακανονισμοῦ αὐτοῦ τῆς ἰσοπλίας. Ξεύρετε ποίας δυσχερείας παρουσιάζει αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ἀλλὰ λέγω ἐπίσης καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ὅτι τὰ δύο Κράτη παρουσιάζονται ἴσον ἔχοντα συμφέρον ὅπως ἐπιδιώξουν μίαν τοιαύτην συμφωνίαν. Ἐκείνη ἡ σύμβασις ἡ ὁποία ἐνδιαφέρει περισσότερον τὴν Ἑλλάδα παρὰ τὴν Τουρκίαν εἶναι ἡ τῆς ἐγκαταστάσεως, ἀλλὰ διὰ τὴν σύμβασιν αὐτὴν ἔχομεν βεβαίωσιν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀφοῦ λήξῃ ἡ νῦν ἰσχύουσα σχετικὴ σύμβασις, ἡ ὁποία διαρκεῖ μέχρι τοῦ Αὐγούστου τοῦ ἐπιόντος ἔτους, εἶναι πρόθυμος πρὸς συνομολόγησιν νέας συμβάσεως περὶ ἐγκαταστάσεως. Μέχρις ὅτου ἡ νέα σύμβασις, ὑπογραφῇ, ἀναγνωρίζει εἰς ἡμᾶς τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔχει παραχωρήσει εἰς τὸ Κράτος τὸ πλέον εὐνοούμενον. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἔχετε τὴν ἀξίωσιν ἀπὸ τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀπαιτήσῃ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ διὰ τὴν μεταβατικὴν τοὐλάχιστον περίοδον μέχρι τῆς ἐκπνεύσεως τῆς σήμερον ἰσχυούσης συμβάσεως. Τὸ πῶς θὰ κατωρθωθῇ νὰ διαπιστωθῇ ἡ σύμβασις αὐτὴ, θὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ τῆς ἐξελίξεως τὴν ὁποίαν θὰ λάβωσιν αἱ Ἑλληνοτουρκικαὶ σχέσεις μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς παρούσης συμβάσεως καὶ τῶν λοιπῶν συμβάσεων, κατὰ τὴν μετάβασιν τοῦ Ἕλληνος Πρωθυπουργοῦ εἰς Ἄγκυραν τὸν προσεχῆ Ὀκτώβριον. Ἀπὸ αὐτὴν θὰ ἐξαρτηθῶσι τὰ περαιτέρω. Δικαιοῦμαι δέ, κύριοι, νὰ ἰσχυρίζωμαι, ὅτι ὁ ἀναγινώσκων τὰ τηλεγραφήματα, τὰ ὁποῖα ἀντηλλάξαμεν μὲ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας, ὁ ἀναγινώσκων τὰ τηλεγραφήματα τὰ ὁποῖα ἀντηλλάξαμεν μὲ τὸν Ἰσμὲτ Πασᾶν, τοὺς λόγους ἀμφοτέρων τούτων τῶν πολιτικῶν εἰς τὴν μεγάλην Ἐθνοσυνέλευσιν τῆς Τουρκίας, θ’ ἀναγνωρίσῃ ὅτι οἱ οἰωνοὶ εἶναι εὐνοϊκοί, ὅτι ἐν Τουρκίᾳ ἐπικρατεῖ εἰλικρινὴς ἐπιθυμία ὅπως λησμονήσωμεν τὸ παρελθὸν καὶ στηρίξωμεν τοῦ λοιποῦ τὰς σχέσεις μας ἐπὶ βάσεων ἀκλονήτου φιλίας. Διότι καὶ ἐν Τουρκίᾳ ἐξ ἴσου, ὅσον καὶ ἐν Ἑλλάδι, ἀναγνωρίζεται τὸ μέγα συμφέρον τὸ ὁποῖον ἔχουν τὰ δύο Κράτη νὰ βαδίζουν τοῦ λοιποῦ ἐκ συμφώνου εἰς τὴν ὁδὸν ἡ ὁποία ἀνοίγεται πρὸ αὐτῶν. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς παρακαλῶ νὰ διακόψωμεν ἐπὶ πέντε λεπτά.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ πέντε λεπτά.

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως συνεχίσῃ τὴν διακοπεῖσαν ἀγόρευσίν του.

§100Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ἐξήγησα ἤδη ποία εἶναι ἡ ἔκτασις τῶν ὑποχρεώσεων τὰς ὁποίας ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς ἐπιβάλλει εἰς τὸ Τουρκικὸν Κράτος. Τώρα φαίνεται ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετάσωμεν καὶ ποία ἡ ἔκτασις τῶν ὑποχρεώσεων τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει αὕτη εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Παραδόξως ὑπεστηρίχθη καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης, εἰς ἐπανειλλημένα συλλαλητήρια, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς συμβάσεως τῆς Ἀνταλλαγῆς, εἶναι ἀλληλεγγύως ὑπεύθυνον μὲ τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἀξίαν τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν. Ἐξήγησα ἤδη ποία, ἐπὶ τῇ βάσει πάλιν τῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης εἶναι ἡ δυναμένη νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἀξία τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας καὶ δὲν ἔχω ἀνάγκην πλέον νὰ ἐπανέλθω ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου. Ἔχω νὰ ἐξετάσω τὸν ἰσχυρισμὸν ὅτι ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης καθιεροῖ ὑποχρέωσιν ἀλληλέγγυον τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους μετὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ οἱ ὑποστηρίξαντες τὴν παράδοξον αὐτὴν θεωρίαν δὲν εἶχον τὴν καλωσύνην νὰ μᾶς ἐπικαλεσθοῦν ἕνα τοὐλάχιστον ἄρθρον, μίαν περίοδον ἄρθρου τινὸς τῆς συμβάσεως Ἀνταλλαγῆς, ἡ ὁποία εἶναι καὶ πολὺ σύντομος — 19 ἄρθρα νομίζω ὅτι ἔχει —ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου στηρίζουσι τὴν ἀξίωσιν αὐτὴν τῆς εὐθύνης τοῦ Κράτους, πρὸς ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν, κατὰ τὰς ἀντιλήψεις τῶν ζητούντων τὰς ἀποζημιώσεις. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν μποροῦν νὰ μᾶς ἐπικαλεσθοῦν κανένα ἄρθρον ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσω: Πῶς ὑποθέτετε αὐτοὺς τοὺς συντάκτας τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς; Ποῖος ἦτο ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἶχε συμφέρον νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος τοιαύτας τεραστίας ὑποχρεώσεις; Τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς, ἡ ὁποία εἶναι σύμβασις μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος, οὐδαμῶς διεθνὴς σύμβασις περαιτέρω τῆς ἐννοίας τῶν δύο Κρατῶν, τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς συνῆψαν αἱ δύο Κυβερνήσεις, παραστατούμεναι βεβαίως καὶ ὑπὸ τῶν λοιπῶν μετεχόντων τῶν διαπραγματεύσεων, τοὐλάχιστον εἰς τὰς ἐπιτροπάς, ὅπου συνεζητεῖτο ἡ σύμβασις. Ὑπεγράφη ὅμως ἡ σύμβασις αὕτη παρὰ μόνον τῶν δύο ἀντιπροσωπειῶν. Ὑποθέτετε ὅτι ὁ Ἰσμὲτ πασᾶς, ὁ Πρόεδρος τῆς Τουρκικῆς Ἀντιπροσωπείας εἶχε τοσοῦτον ἐνδιαφέρον διὰ τοὺς ἀνταλλαξίμους τέως ὑπηκόους τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους, ὥστε ἐσκέφθη νὰ μοῦ ἀξιώσῃ νὰ ἀναλάβω ἐγὼ ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους τὴν ἀλληλέγγυον μετὰ τῆς Τουρκίας εὐθύνην, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐξασφαλίσω εἰς τοὺς τέως ὑπηκόους του συμπληρωματικὴν πληρωμὴν τῶν ἀξιουμένων παρ’ αὐτῶν ἀποζημιώσεων; Δὲν ὑποθέτω νὰ ὑπῆρχε κανὲν τοιοῦτον ἐνδιαφέρον ἐκ μέρους τοῦ Ἰσμὲτ Πασᾶ διὰ τοὺς ἀποδιωκομένους τέως Ὀθωμανοὺς ὑπηκόους. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ὑπῆρχε τοιοῦτον ἐνδιαφέρον, ὑπῆρχε μέγα συμφέρον ἐκ μέρους τοῦ Ἰσμὲτ Πασσᾶ, νὰ μὴ καταστήσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀνίκανον πρὸς πληρωμὴν οἱασδήποτε ἀποζημιώσεως πρὸς τὴν Τουρκίαν, διότι δὲν πρέπει ἐπίσης νὰ λησμονῆτε ὅτι, ἐνῷ ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης ὑπεγράφη τὸν Ἰανουάριον νομίζω τοῦ 1922, ἡ συνθήκη τῆς εἰρήνης συνήφθη τὸν Ἰούνιον τοῦ 1923, μετὰ 5 ὅλους μῆνας. Ἑπομένως ὅταν ὑπεγράφαμεν τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς, ὁ Ἰσμὲτ πασσᾶς ἐκύτταζε πῶς νὰ διατηρήσῃ κἄποιαν ἰκμάδα εἰς τὴν Ἑλλάδα, διὰ νὰ μπορέσῃ νὰ πάρῃ τὰ 200,000,000 λίρας, τὰς ὁποίας ἐζητοῦσε. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁ Ἰσμὲτ πασσᾶς δὲν εἶχε κανένα λόγον νὰ ἐπιβάλῃ τοιαύτας ὑποχρεώσεις εἰς τὴν Ἑλλάδα, μήπως ἐγὼ ὑπῆρξα τόσον κακὸς ἐντολοδόχος, τόσον ἄπιστος ἐντολοδόχος, ὥστε νὰ καταπροδώσω τὰ συμφέροντα τῆς ἐντολῆς μου, παρασυρόμενος ἀπὸ τὴν προσωπικήν μου συμπάθειαν πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον, καὶ νὰ ἀναγνωρίσω οὕτω ἀνυπάρκτους ὑποχρεώσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους πρὸς πληρωμὴν τοιούτων τεραστίων ἀποζημιώσεων; Ἐφόσον λοιπὸν δὲν ἔχουν νὰ ἐπικαλεσθοῦν οὔτε ἓν ἄρθρον τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς, νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκετὰ αὐτὰ τὰ δύο ἐπιχειρήματα, διὰ νὰ σᾶς κάμω νὰ πεισθῆτε ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται σοβαρῶς νὰ ὑποστηρίζῃ κανείς, ὅτι ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης ἐπέβαλε τοιαύτας ὑποχρεώσεις εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον. Ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης μᾶς ἐπέβαλε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ χρησιμοποιήσωμεν τὴν ἐν Ἑλλάδι ἀνταλλάξιμον περιουσίαν, ἐφόσον αὐτὴ δὲν ὑπερβαίνει τὴν ἀξίαν τῆς ἐν Τουρκίᾳ ἐγκαταληφθείσης ἀνταλλαξίμου Ἑλληνικῆς περιουσίας, νὰ τὴν χρησιμοποιήσωμεν δι’ ἀποζημίωσιν τῶν ἀνταλλαξίμων προσφύγων. Αὐτὴ εἶναι ἡ νομικὴ ὑποχρέωσις τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπέβαλε, ὑποχρέωσις ἄλλως τε ἐπιβληθεῖσα οὐχὶ διότι ἠξιώθη τοῦτο παρὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ διότι ἐθεωρήσαμεν ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἐδέχθημεν χωρὶς νὰ ἠμπορῇ κανεὶς σήμερον νὰ διαμαρτυρηθῇ νομικῶς. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ὑποχρέωσις αὐτή, ἡ νομική, ὑφίσταται ἀκεραία καὶ κανεὶς δὲν δύναται νὰ σκεφθῇ νὰ τὴν παραβιάσῃ. Καὶ τὰς ὑποχρεώσεις αὐτάς, κύριοι βουλευταί, τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος τὰς ἐξεπλήρωσε πλήρως καὶ προκαταβολικῶς μάλιστα καὶ πέραν τῆς πραγματικῆς ἀξίας τῆς ἐγκαταληφθείσης ἐν Ἑλλάδι Μουσουλμανικῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας, διὰ τῆς παροχῆς τοῖς μετρητοῖς ὀκτακοσίων καὶ ἐννεακοσίων ἑκατομμυρίων δραχμῶν καὶ διὰ τῆς ἐκδόσεως τῶν ἀνταλλαξίμων ὁμολογιῶν. Ἐξεπλήρωσε τὰς ὑποχρεώσεις αὐτὰς πρὶν ἤ, ἐπαναλαμβάνω, ἐξακριβωθῇ ἡ ἀξία τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας, καὶ ἐνῷ ἐγνώριζεν ἐκ τῆς προχείρου ἐκτιμήσεως, ἡ ὁποία ἔγινε, ὅτι αὕτη ὑπελείπετο οὐσιωδῶς, ἀπὸ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον διετέθη ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς τῆς περιουσίας, ὅπως παρασχεθῇ μία μερικὴ τοὐλάχιστον ἀποζημίωσις εἰς τοὺς ἀνταλλαξίμους πρόσφυγας. Γνωρίζετε δὲ ὅτι ἡ ἔκδοσις καὶ ἡ κυκλοφορία τῶν ἀνταλλαξίμων ὁμολογιῶν δὲν ἐπεβάρυνε μόνον τὸ Δημόσιον, καὶ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύει τὸ χρέος αὐτό, ἀλλὰ ἐπεβάρυνε καὶ τὴν Ἐθνικὴν Οἰκονομίαν μὲ ἕνα βάρος, ἀπὸ τὸ ὁποῖον μόλις τώρα, μετὰ πάροδον δηλαδὴ δύο ἕως τριῶν περίπου ἐτῶν, ἀρχίζει νὰ συνέρχεται ἡ Ἐθνικὴ Οἰκονομία. Ὑπάρχουν παράπονα ὅτι ἡ διαχείρισις τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας δὲν ἔγινε καλῶς, καὶ δὲν ἔχω οὐδεμίαν δυσκολίαν νὰ δεχθῶ τὰ παράπονα ταῦτα. Ἐξεθέσαμεν ἤδη χθὲς ὅτι εἰς τρεῖς μεταβολὰς τῆς ἰσχυούσης συμβάσεως μὲ τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν προέβημεν, διὰ νὰ κατορθώσωμεν νὰ καταστήσωμεν καλλιτέραν τὴν διαχείρισιν τούτων. Ἀλλὰ ἐνῷ ἀναγνωρίζω ὅτι κάθε Ἕλλην, καὶ ἑπομένως κάθε Ἕλλην πρώην ὑπήκοος Ὀθωμανός, εἶχε τὸ δικαίωμα ὡς Ἕλλην νὰ ἐπικρίνῃ τὰς Κυβερνητικὰς ἐνεργείας, ἐν τούτοις ὑποστηρίζω ὅτι εἰδικώτερον οἱ Ἕλληνες οἱ ἐκ Τουρκίας ἐλθόντες δὲν ἔχουν οὐδὲν δικαίωμα ἰδιαίτερον νὰ παραπονοῦνται, διότι ὅσα δήποτε καὶ ἂν ἀποδειχθοῦν ἀκόμη, ἐκτὸς τῶν 200 ἐκείνων ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ἀνεκάλυψαν, καὶ 300 καὶ 400 καὶ 700 καὶ 900 καὶ 1000 καὶ 1500 ἐὰν εὕρωμεν ἀνταλλάξιμα, δὲν θὰ κατορθώσωμεν ποτὲ νὰ καλύψωμεν τὴν ἀξίαν τῶν ἀνταλλαξίμων ὁμολογιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐξεδόθησαν καὶ ἑπομένως τὸ παράπονον δικαιοῦται ἕκαστος νὰ τὸ παρουσιάζῃ ἂν θέλῃ νὰ ἐπικρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν κακὴν διαχείρισιν τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας, ἀλλὰ θὰ τὸ παρουσιάζῃ ὡς Ἕλλην καὶ ὄχι ὡς μία κατηγορία Ἑλλήνων. Ἀλλὰ κύριοι, τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν δὲν ἠρκέσθη εἰς τοῦτο μόνον. Ὑποστηρίζω ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ὑπὸ τὰς ἀλλεπαλλήλους Κυβερνήσεις του ἐξετέλεσε καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλεν εἰς αὐτὸ τὸ αἴσθημα τῆς Ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης, καὶ θὰ προσθέσω ἀκόμη καὶ τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. Ἡ Ἐθνικὴ ἀλληλεγγύη ἐπέβαλεν, ἀφοῦ ἀνοίξαμεν τὰς ἀγκάλας μας εἰς τοὺς ἐκ Τουρκίας ὁμογενεῖς, διὰ νὰ τοὺς δεχθῶμεν διωγμένους ἀπὸ τὰς ἑστίας των ὅπου εἶχον ζήσει ἐπὶ αἰῶνας, ἡ Ἐθνικὴ ἀλληλεγγύη ἐπέβαλε νὰ θεωρήσωμεν τοὺς ἐκ Τουρκίας ὁμογενεῖς ὡς Ἕλληνας, ἔχοντας τὰ αὐτὰ ἀπολύτως δικαιώματα μὲ τοὺς παλαιοὺς Ἕλληνας τοῦ ἄλλου Κράτους. Μὲ τὴν πρόσθετον ὑποχρέωσιν ὅτι, ἐπειδὴ εἶχον πάθει ἔπρεπε νὰ δείξωμεν πρὸς αὐτοὺς μεγαλειτέραν συμπάθειαν. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἐνῷ ἀναγνωρίζω αὐτὸ καθ’ ὅλην του τὴν ἔκτασιν καὶ ἐπὶ πλέον τὴν συμπάθειαν τὴν ἰδιαιτέραν διὰ τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς των, ὑποστηρίζω ὅτι, ὅταν πρόκειται νὰ κρίνωμεν, ἂν ἐξεπληρώσαμεν καὶ εἰς τὸ μέρος τοῦτο τὸ καθῆκόν μας ἀκέραιον, πρέπει νὰ ἴδωμεν ποία ὑπῆρξεν ἡ συμπεριφορὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους πρὸς ἄλλας κατηγορίας πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης ἔπαθον ἐκ τοῦ πολέμου. Δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω ἂν τὸ ἔπραξε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος κατὰ τὸν πρῶτον Ἑλληνοτουρκικὸν πόλεμον διὰ τὴν Θεσσαλίαν. Γνωρίζετε ὅτι ἐκτὸς ὀλίγων ἀλεύρων ποὺ ἔστειλεν ἐπί τινα χρόνον διὰ νὰ δοθοῦν τροφαί, ἠγγυήθη ἓν μικρότατον δάνειον διὰ νὰ παρασχεθῇ εἰς τοὺς Θεσσαλούς. Ἐνῷ δὲ ὁ Τουρκικὸς στρατὸς κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς κατοχῆς τῆς Θεσσαλίας προέβη εἰς ἐπανειλημμένας ἐπιτάξεις διὰ τὰς ὁποίας εἶχε δώσῃ καὶ ἀποδείξεις (βασματάδες) τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος περιωρίσθη ὅπως εἰς τὴν σύμβασιν τῆς εἰρήνης περιληφθῇ διάταξις ὑποχρεοῦσα τὴν Τουρκίαν νὰ ἐξαγοράσῃ τὰς ἀποδείξεις αὐτὸ δὲ οὐδεμίαν ἔλαβε περαιτέρω πρόνοιαν καὶ αἱ ἀποδείξεις ἔμειναν εἰς βάρος τῶν κατοίκων τῆς Θεσσαλίας. Δὲν τὸ ἐπικαλοῦμαι βέβαια αὐτὸ ὡς ἀξιοσύστατον παράδειγμα τῆς ἀντιλήψεως Ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης ἑνὸς Κράτους, ἀλλὰ τὸ ἐπικαλοῦμαι καὶ αὐτὸ διὰ νὰ ἀποδείξω πόσον ἐπροχωρήσαμεν σήμερον εὐτυχῶς εἰς τὴν προσήκουσαν ὁδὸν τῆς ἀντιλήψεως Ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης. Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς ἀναφέρω ὅτι ἡ Κρητικὴ Πολιτεία δὲν ἔδωσε ποτὲ ἀποζημίωσιν διὰ τὰς καταστροφὰς ἐκ τῶν ἀλλεπαλλήλων ἐπαναστάσεων. Ὅτε ἐξησφαλίσθη ἡ αὐτονομία τῆς νήσου αἱ ξέναι δυνάμεις, ἐπειδὴ εἶχεν γίνῃ ἕνας ἐμπρησμὸς εἰς τὴν πόλιν τῶν Χανίων καὶ τοῦ Ἡρακλείου καὶ ἐκάησαν μερικὰ σπίτια ξένων ὑπηκόων, ἐπέβαλεν εἰς τὴν Κρητικὴν πολιτείαν τὴν τότε συσταθεῖσαν, νὰ αὐξήσῃ τὸν τελωνειακὸν δασμὸν κατὰ 3% ὅπως τὸ προϊὸν τῆς αὐξήσεως ταύτης χρησιμοποιηθῇ διὰ τὴν ἱκανοποίησιν τῶν ξένων ὑπηκόων οἱ ὁποῖοι ἔπαθαν. Καὶ οἱ μὲν ξένοι ὑπήκοοι ἱκανοποιήθησαν εἰς ἀκέραιον, ἐπερίσσευσε δὲ καὶ ἓν μικρὸν ποσὸν, τὸ ὁποῖον διετέθη διὰ τὰς ζημίας τῶν ἐγχωρίων, ἀνάλογον δὲ πρὸς 1% ἐπὶ τῶν ζημιῶν. Δὲν ἔχω ἢ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι αὐτὴ ἡ Κρητικὴ πολιτεία ὅταν ἀπέκτησε τὴν αὐτονομίαν της, ἐθεώρησεν καθῆκον νὰ μεριμνήσῃ διὰ τοὺς παλαιμάχους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ ἕνα ὁλόκληρον αἰῶνα ἠγωνίσθησαν διὰ νὰ τοὺς ἐξασφαλίσουν τὴν ἐλευθερίαν. Ἔκαμεν τότε τὴν κατάταξιν τῶν λεγομένων πολεμιστῶν καὶ κατέταξεν αὐτοὺς εἰς τέσσαρας ἕως πέντε τάξεις. Ἡ πρώτη τάξις περιέλαβε τοὺς ἰδικούς μας, τοὺς Καραϊσκάκηδες νὰ ποῦμεν ἢ τοὺς Κολοκοτρώνηδες οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἕως 10 καὶ τοὺς ἐδόθη τὸ γενναιότατον βοήθημα τῶν 20 χρυσῶν δραχ. κατὰ μῆνα. Δὲν θέλω ν’ ἀναφέρω τὶ ἔκανε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διὰ τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα ἔδωσαν αἱ νῆσοι καὶ διὰ τῶν ὁποίων συνετηρήθη ὁ ἀγὼν ἐπὶ μακρὸν καὶ διὰ τὰ ὁποῖα ἐδόθη τόκος 1%. Θὰ μοῦ εἴπητε ὅτι αὐτὰ εἶναι παλαιότερα πράγματα. Ἔκτοτε εὐτυχῶς ἡ ἀντίληψις τῆς ἐθνικῆς καὶ πρὸ πάντων τῆς κοινωνικῆς ἀντιλήψεως εἶναι ἐντονωτέρα. Ἄς ἔλθωμεν λοιπὸν εἰς αὐτὸν τοῦτον τὸν πόλεμον ἐκ τοῦ ὁποίου προῆλθεν ἡ καταστροφή. Τὶ ἐδώσαμεν κύριοι, εἰς τὰς οἰκογενείας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔπεσαν κατὰ τὸν πόλεμον ἀγωνιζόμενοι ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν δικαιωμάτων, ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, τὶ ἐδώσαμεν εἰς αὐτούς; Κατὰ μῆνα ἡ σύνταξις τὴν ὁποίαν δίδομεν στρέφεται περὶ τὰς 300 δρχ. καὶ βέβαια ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχουν καὶ μεταξὺ των καὶ μερικοὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν κάποιαν περιουσίαν καὶ δὲν ἔχει σημασίαν..... (Φωναί «Μόνον εἰς τὰς ἀπόρους οἰκογενείας δίδεται σύνταξις»)..... Ἀλλὰ εἶναι καὶ ἀληθῶς πτωχοὶ οἱ ὁποῖοι ἀπὸ αὐτὸ τὸ ποσὸν περιμένουν κυρίως νὰ ζήσουν. Αὐτὸ εἶναι παράδειγμα τὸ ὁποῖον δεικνύει τὴν ἀνεπάρκειαν τῶν πληρωμῶν μας, ἀφοῦ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχασαν τοὺς προστάτας τῶν οἰκογενειῶν των καὶ οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν καὶ τὸν μόνον πόρον τῆς ζωῆς των, τοὺς δίδομεν αὐτὸ τὸ ποσόν. Ἀλλὰ ἂς πάρωμεν τοὺς ἄλλους οἱ ὁποῖοι ὑπέστησαν ζημίας εἰς τὰς περιουσίας των. Ἄς πάρωμεν κυρίως τοὺς λεγομένους πολεμοπαθεῖς. Εἰς τοὺς πολεμοπαθεῖς, κύριοι, καίτοι ἦσαν κάτοικοι Μακεδονίας τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἐπὶ 14 ὁλόκληρα ἔτη καθυστερήσαμεν νὰ τοὺς δώσωμεν τίποτε καὶ ἀνεβάλλομεν τὴν ρύθμισιν τοῦ ζητήματος των. Μόνον μετὰ 14 ἔτη ἡ περυσινὴ Βουλὴ ἐπελήφθη τοῦ ζητήματος καὶ ἐρρύθμισεν αὐτό, δώσασα τὶ δι’ ἑκάστην χρυσῆν δραχμὴν τῆς γενομένης τότε ζημίας; Καὶ ὀλιγώτερον τῆς χαρτίνης δραχμῆς, ἀκριβῶς δηλ. 5 καὶ 8% ἐκ τῆς ζημίας τῆς τότε γενομένης. Ἡ ἀποζημίωσις αὕτη δίδεται εἰς ὁμολογίας μὲ 6%. Σημειωτέον ὅτι ἡ ἐκτίμησις τῆς ζημίας τότε ἔγινεν ὑπὸ τοὺς ὅρους οἱ ὁποῖοι, ἐπιτρέπουν νὰ πιστεύσωμεν ὅτι δὲν ἔγιναν καταχρήσεις εἰς τὴν ἐκτίμησιν, διότι καὶ μέλη παρίσταντο ἐκεῖ καὶ δικαστικαὶ ἀρχαὶ ἦσαν ἐπὶ τόπου. Ἑπομένως ἦτο εὔκολος ἡ ἐξακρίβωσις τῶν ζημιῶν. Ἐνῷ θ’ ἀναγνωρίσητε ὅτι ἡ ἐκτίμησις τῶν ζημιῶν ἡ ὁποία ἔγινε ἐξ ἀποστάσεως ἑκατοντάδων χιλιομέτρων, ἔγινε ὑπὸ ὅρους οἱ ὁποῖοι δὲν ἐγγυῶνται καθόλου ὅτι ἦσαν ἐξ ἴσου ἀκριβῶς μὲ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔγιναν διὰ τοὺς πολεμοπαθεῖς. Σημειωτέον, κύριοι βουλευταί, ὅτι κατόπιν τῆς ἐπιτυχίας τῆς Χάγης εἴμεθα εἰς θέσιν εἰς τοὺς πολεμοπαθεῖς νὰ δώσωμεν ἀκόμη καὶ τὰ ποσὰ τὰ ὁποῖα θὰ εἰσπράξωμεν εἰς τὸ μέλλον διὰ λογαριασμὸν των καὶ ἔτσι τὸ ὅλον ποσὸν τὸ ὁποῖον θὰ πάρουν εἰς τὸ διάστημα 37 ἐτῶν, μαζὺ μὲ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπῆραν ἕως τώρα, θὰ ἀνέλθῃ εἰς τὰς 17 καὶ 1% ἐν συνόλῳ. Σημειωτέον ὅτι ἀφοῦ καθυστερήσαμεν ἐπὶ 14 χρόνια νὰ δώσωμεν ἀποζημίωσιν εἰς τοὺς πολεμοπαθεῖς τοὺς δίδομεν ἐπὶ τέλους τὶ νομίζετε; Ἀπὸ χρήματα ἰδικά μας τοὺς δίδωμεν ἕνα μέρος τοῦ ποσοῦ τῶν ἐπανορθώσεων τὰς ὁποίας εἴχομεν εἰσπράξει πρὸ ἐτῶν ἀπὸ τὴν Γερμανίαν καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἀπὸ τὰς Βουλγαρικὰς ἐπανορθώσεις. Ἐφαλκιδεύσαμεν ἀπ’ αὐτὰς καὶ τὸν λογαριασμὸν τῶν ζημιῶν τοῦ Κράτους καὶ ἀφήσαμεν καὶ δι’ ἐκείνους ἕνα μέρος καὶ τὰ ὑπόλοιπα τοὺς τὰ ἐδώσαμεν. Καὶ δὲν τοὺς τὰς ἐδώσαμεν εἰς μετρητά, ἀφοῦ τὰ εἰσεπράξαμεν πρὸ τόσων ἐτῶν, ἀλλὰ τοὺς τὰς ἐδώσαμεν εἰς ὁμολογίας παραπεμπομένας εἰς τὸ μέλλον. Τὸ παράδειγμα τῶν πολεμοπαθῶν, κύριοι βουλευταὶ, εἶναι νομίζω τὸ κυριώτερον ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον δικαιοῦμαι νὰ ἐπικαλεσθῶ διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι ἡ μεταχείρισις τοῦ ἐκ Τουρκίας ὁμογενοῦς στοιχείου ἔγινεν μὲ ὅλον τὸν ἐπιβαλλόμενον πόνον, ἀλλὰ καὶ μὲ ὅλην τὴν ἐπιβαλλομένην συναίσθησιν τῆς Ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. Τοὺς ἀγρότας μὲ τὴν ἐπιτυχίαν τὴν ὁποίαν εἴχομεν ὅπως ἡ Τουρκία ἀποσύρῃ τὸ ὁμογενές της στοιχεῖον ἐξ Ἑλλάδος, κατωρθώσαμεν ταχύτατα νὰ τοὺς ἐγκαταστήσωμεν ἐκεῖ προσωρινῶς βεβαία πάντοτε, ἀκόμη δὲν εἶναι ὁριστικὴ ἡ ἐγκατάστασις, ἀλλὰ ἔκτοτε σὲ λίγους μῆνας μετὰ τὴν προσέλευσιν τῶν ἐν Ἑλλάδι, κατωρθώσαμεν νὰ εὕρουν μίαν γῆν τὴν ὁποίαν ἤρχισαν νὰ καλλιεργοῦν. Εἰς τοὺς ἀστοὺς μετὰ τέσσαρα ἢ τέσσαρα καὶ ἥμισυ μόλις ἔτη, κατωρθώσαμεν νὰ δώσωμεν ἀποζημίωσιν, ἡ ὁποία στρέφεται περίπου νομίζω εἰς 15% ἐπὶ τοῦ συνόλου. Ἐξ αὐτῶν ἕνα μέρος ἐδόθη εἰς μετρητά, τὸ 25%, τὸ δὲ ἐπίλοιπον κατὰ τὰ τρία τέταρτα εἰς ὁμολογίας τῶν 8% καὶ τὸ ἄλλο μέρος εἰς ὁμολογίας τῶν 6%. Ἀλλ’ ὡς ἀπέδειξα ἤδη προηγουμένως ὅτι διὰ τὴν καταστροφὴν τῶν ἀκινήτων κτημάτων, τῶν ἐμπορικῶν καταστημάτων καὶ τῶν κινητῶν ἡ Τουρκία δὲν ὀφείλει καμμίαν ἀποζημίωσιν, αἱ ζημίαι αὐταὶ ἐξετιμήθησαν καὶ κατ’ ἐμὲ καλῶς ἐξετιμήθησαν ἐν Ἑλλάδι, καὶ θὰ σᾶς ἐξηγήσω διατὶ λέγω καλῶς ἐξετιμήθησαν καὶ ἔλαβον καὶ οἱ δικαιοῦχοι αὐτοὶ τὸ ἀνάλογόν των. Ἐξετιμήθησαν αἱ ζημίαι αὐταὶ καὶ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ἡ ἐκτίμησις ἔγεινεν κατὰ τρόπον εὐρύτατον. Ὑπελογίσθησαν καὶ εἰσοδήματα διὰ τά καέντα κτήματα καὶ τὰ ἀστικὰ εἰσοδήματα τριῶν καὶ τεσσάρων πολλάκις ἐτῶν. Καὶ δι’ αὐτὰ ἀκόμη διὰ τὰ ὁποῖα ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, δὲν ὠφείλετο ὑπὸ τῆς Τουρκίας οὐδεμία ἀποζημίωσις, ἤδη ἡμεῖς ἐδώσαμεν καὶ καλῶς ἐδώσαμεν, ἐπαναλαμβάνω, ἀποζημίωσιν. Θὰ σᾶς ἐξηγήσω μετ’ ὀλίγον διατὶ ἐπαναλαμβάνω αὐτὸ, ὅτι καλῶς ἐδώσαμεν ἀποζημιώσεις. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθημεν εἰς τοῦτο καὶ μόνον, εἰς τοὺς ἀστέγους ἐκ τῶν ὁμογενῶν Ἑλλήνων προσφύγων τῶν ἐκ Τουρκίας ἐλθόντων, ἐδώσαμεν στέγην, διὰ δαπάνης ἡ ὁποία ἀνῆλθε κατ’ ἔτος εἰς πολλὰς ἑκατοντάδας ἑκατομμυρίων. Ἐνῷ εἰς τοὺς γηγενεῖς ἀστέγους δὲν ἐδόθη διὰ τὴν στέγην αὐτῶν οὔτε λεπτόν. Ἔχομεν κατὰ νοῦν νὰ μεριμνήσωμεν περὶ τῆς λαϊκῆς στέγης, ἡ ὁποία θὰ δώσῃ εἰς τοὺς ἀστέγους γενικῶς στέγην. Ἀλλὰ τὰ μέσα τοῦ προϋπολογισμοῦ μας μέχρι σήμερον τοὐλάχιστον δὲν μᾶς ἐπέτρεψαν νὰ χωρήσωμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ τοῦ μέρους τοῦ προγράμματός μας. Οἱ γηγενεῖς, κύριοι, οἱ καλῶς κρίνοντες τὰ πράγματα, δὲν λέγω ὅλοι, ἀλλὰ οἱ καλῶς κρίνοντες τὰ πράγματα καὶ εἶναι εὐτυχῶς οἱ περισσότεροι, δὲν παραπονοῦνται διὰ τὴν ἐπιδειχθεῖσαν αὐτὴν εὔνοιαν. Τὸ ξερίζωμα τὸ ὁποῖον ὑπέστη ὁ Μικρασιατικὸς καὶ ὁ Ἀνατολικοθρακικὸς πληθυσμός, ἰδίως ὁ Μικρασιατικός, ἐπέβαλεν ὅλην τὴν ἰδιαιτέραν μας συμπάθειαν πρὸς αὐτὸ τὸ στοιχεῖον τοῦ πληθυσμοῦ μας. Ἀλλ’ ἡ εἰλικρίνειά μου ἐπέβαλε νὰ διαδηλώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι οἱ γηγενεῖς θὰ ἐξηγείροντο ἐὰν ἡ διάκρισις αὕτη, ἡ ὁποία καλῶς ἐγένετο μέχρι τοῦδε, ἐσυνεχίζετο εἰς τὸ μέλλον εἰς τοιαύτην ἔντασιν, ὥστε ἀφοῦ ἀπηλλάγημεν τῆς πληρωμῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως πρὸς τὴν Τουρκίαν διακινδυνεύσαντες κατὰ τὴν συζήτησιν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, ἐπανάληψιν τῶν ἐχθροπραξιῶν, νὰ προσέρχεται σήμερον ἕνα μέρος, εὐτυχῶς μικρὸν μέρος ἐκμεταλλευτῶν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ νὰ ἀπαιτῇ ὅπως ἡ Ἑλλὰς πληρώσῃ πολεμικὴν ἀποζημίωσιν διὰ τὸ προσφυγικὸν στοιχεῖον μὲ τὸ ὁποῖον εὐτυχῶς δὲν ἦλθε εἰς πόλεμον καὶ δὲν ἔχει σκοπὸν νὰ ἔλθῃ εἰς πόλεμον, καίτοι καὶ ἡ ἀπειλὴ αὕτη μᾶς ἐξηνέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκ μέρους αὐτῶν. Ἀλλὰ κύριοι, κρίνω ὅτι ἔχω καθῆκον ἀκόμη νὰ καταστήσω γνωστὸν εἰς τὸν μὴ γνωρίζοντα τὰ πράγματα προσφυγικὸν κόσμον, διότι τοῦ τὸ ἀποκρύπτουν οἱ προσφυγοκάπηλοι, τὶ ἐδαπάνησε τὸ Κράτος μέχρι σήμερον καὶ ποῖα βάρη ἀνέλαβε νὰ πληρώσῃ εἰς τὸ προσεχὲς μέλλον, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τοῦ δυνατοῦ τὸ καθῆκον τῆς Ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης ἀπέναντι τοῦ ἐκ Τουρκίας συρρεύσαντος εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ. Τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν θεωρεῖ ὅτι εἶναι τίτλος τιμῆς δι’ αὐτὸ ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ τοῦ καθήκοντος, ἀλλὰ ἡ ἔκτασις τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ τοῦ καθήκοντος, εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ γνωστὴ εἰς ὅλους, πρὸ παντὸς δὲ εἰς τοὺς ἐκ Τουρκίας ὁμογενεῖς, ἵνα κλείσουν ὁριστικῶς τὰ ὦτα των καθ’ ὅλων ἐκείνων τῶν ἀπαισίων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται σήμερον νὰ ἐνσπείρουν ζιζάνια μεταξὺ τοῦ πληθυσμοῦ ὑποστηρίζοντες ὅτι ἓν μέρος ἐξ ἡμῶν ἠμπορεῖ νὰ μεταβληθῇ εἰς δούλους διὰ νὰ πληρώσουν πολεμικὰς ἀποζημιώσεις. (χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐξ ὅλης τῆς αἰθούσης). Οἱ ἀριθμοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ σᾶς δώσω κύριοι, εἶναι ἐξηγμένοι ἀπὸ ἐπίσημον σημείωμα τοῦ γενικοῦ λογιστηρίου, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ τεθοῦν οὐδὲ ὑπὸ τὴν ἐλαχίστην ἀμφισβήτησιν. Οὕτω λοιπὸν ἔχουν δαπανηθῇ μέχρι σήμερον πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος τῆς Ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. (ἀναγινώσκει). Δαπάνη ὑπὲρ ὁμογενῶν ἀπὸ τοῦ 1922–23 μέχρι 1930–31

Αὐτὰ εἶναι τὰ ποσὰ τῶν ἀναληφθεισῶν δαπανῶν, διὰ νὰ ἐκτελέσωμεν στοιχειῶδες καθῆκον Ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. Πλὴν τοῦ ἐνεργητικοῦ τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ πολύτιμον προσφυγικὸν στοιχεῖον ποὺ ἦλθεν νὰ τονώσῃ τὸν Ἐθνικὸν ὀργανισμόν, ὑπάρχουν καὶ χρηματικὰ ἀκόμη ἀντικρύσματα. Αὐτὰ ἀποτελοῦν τὸ χρέος, τὸ ὁποῖον θὰ καθορισθῇ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἀποζημιώσεων αἱ ὁποῖαι ὀφείλονται ὡς ὀφειλόμεναι ἀπὸ τοὺς ἀγρότας καὶ τοὺς ἀστοὺς πρόσφυγας. Μετὰ τὴν ρύθμισιν τὴν ὁποίαν ἐκ κακῆς συνεννοήσεως θὰ κάμωμεν, χαρίζομεν ὅλους αὐτοὺς τοὺς μέχρι τοῦδε τόκους, δίδοντες μίαν προθεσμίαν 15 ἐτῶν πρὸς πληρωμήν, μὴ βαρύνοντες παρὰ μὲ 3% μόνον τόκον. Ὅλα αὐτὰ θὰ ἀνέλθουν περίπου εἰς 15.000.000 λίρας Τουρκίας, τὸ ὁποῖον μὲ 3% δι’ 7½ χρόνια μπορεῖ νὰ ἀνέλθῃ εἰς 15 ἑκατομμύρια δραχμῶν. Καὶ ὅταν ληφθῇ ὑπ’ ὄψει μάλιστα ὅτι αὐτὰ τὰ χρήματα θὰ χρησιμοποιηθοῦν διὰ περαιτέρω ἐγκατάστασιν, θὰ ἴδωμεν ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, ἐὰν εἶσθε τραπεζίτης, νὰ ὑπολογίσετε ὅτι ὅλα αὐτὰ πρέπει νὰ ἀφαιρεθοῦν ἀπὸ τὸ χρέος αὐτό. Ἐγὼ διὰ νὰ μὴ γίνεται οὐδεμία συζήτησις θὰ τὰ ἀφαιρέσω ὁλόκληρα καὶ θὰ ἴδω ὅτι ὑπολείπεται ἀκόμη ποσὸν δαπανηθὲν διὰ τὸ ὁποῖον ἀναλαμβάνει ὑποχρέωσιν τὸ Κράτος, ποσόν 23.540.021.587 δρχ. ἤτοι 70.000.000 χρυσῶν Τουρκικῶν λιρῶν, ἢ ποσὸν 62.772.000 λιρῶν Ἀγγλίας. Κύριοι βουλευταί, ἐθεώρησα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ καταστήσω γνωστὸν ὅλην τὴν ἔκτασιν τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας ἔστερξε νὰ ὑποβληθῇ τὸ Κράτος διὰ νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰ καθήκοντα τῆς ἐθνικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. Ἀπὸ τὴν γνῶσιν τῶν ἀριθμῶν τούτων οὐδεμία δύναται νὰ προκύψῃ ζημία, ὅπως τινὲς φοβοῦνται, ἀλλὰ τοὐναντίον ὠφέλεια. Οἱ παλαιοὶ Ἕλληνες θὰ ἴδουν μὲ εὔλογον ἱκανοποίησιν, ὅτι δὲν ἐφείσθησαν οὐδεμιᾶς θυσίας διὰ νὰ ἐπουλώσουν κατὰ τὸ δυνατὸν τὰς οἰκονομικὰς τοὐλάχιστον πληγὰς τῶν ἐκ Τουρκίας ὁμογενῶν. Ὁ παλαιὸς πληθυσμὸς θὰ εἶναι ὑπερήφανος, ἀλλὰ καὶ ἱκανοποιημένος, διότι ἔχει τὸ αἴσθημα ὅτι αἱ δαπάναι αὐταὶ δὲν ἐγένοντο ἐπὶ ματαίῳ. Γνωρίζει ὅτι ἡ προσθήκη, ἡ ἔγχυσις τοῦ νέου αἵματος τοῦ ἐκ Τουρκίας ἑλληνισμοῦ, ἐφ’ ὅσον οὗτος κατώρθωσε νὰ ἀποκατασταθῇ ὁπωσδήποτε καὶ νὰ γίνῃ παράγων τῆς νέας ἑλληνικῆς ἀναδημιουργίας, ὅτι ἡ προσθήκη αὕτη ἀξίζει πολὺ περισσότερον ἀπὸ τὰς ὑλικὰς θυσίας μας διὰ νὰ τὸν στερεώσωμεν ἐπὶ τοῦ νέου ἐδάφους καὶ νὰ τὸν καταστήσωμεν παραγωγικὸν (χειροκροτήματα). Γνωρίζει ὁ ἐγχώριος πληθυσμὸς ὅτι ὁ προσφυγικὸς πληθυσμὸς εἰς ὅλα σχεδὸν τὰ στάδια τῆς ἀνθρωπίνης δραστηριότητος διακρίνεται καὶ εἴδομεν ἤδη τὰ ἀποτελέσματα τῆς παρουσίας του ἐδῶ, κυρίως εἰς τὴν γεωργίαν, τὴν ἁλιείαν, τὸ ἐμπόριον, διὰ νὰ περιορισθῶ μόνον εἰς αὐτά. Ἀλλ’ ἂς ἴδωμεν καὶ τὴν ἄλλην ἄποψιν. Ἐκτὸς τῶν παλαιῶν Ἑλλήνων καὶ οἱ ἐν Τουρκίᾳ ὁμογενεῖς ἐξ ἄλλου θὰ μάθουν ἀπὸ τοὺς ἀριθμοὺς αὐτοὺς, πόσον πλήρως ἐξεπληρώθη ὑπὸ τῶν πρώτων τὸ καθῆκον τῆς Ἐθνικῆς καὶ Κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης. Παλαιοὶ καὶ νέοι Ἕλληνες θὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ὑπερήφανοι οἱ μὲν διὰ τοὺς δὲ καὶ θὰ αἰσθανθοῦν ὅτι ἀποτελοῦν μίαν οἰκογένειαν, τῆς ὁποίας ἡ ἁρμονία εἶναι ὅρος ἀπαραίτητος τῆς κοινῆς σωτηρίας καὶ τῆς κοινῆς εὐημερίας (παρατεταμένα χειροκροτήματα). Ἡ ἔκθεσις αὐτὴ ἔχει τὸν πρόσθετον σκοπὸν νὰ θάψῃ ὑπὸ βαρεῖαν πλάκα τὴν ἰδέαν τῆς λεγομένης ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως. Δὲν ἀγνοῶ ὅτι πολλοὶ καλῆς πίστεως ἐπίστευσαν εἰς τὴν ἰδέαν αὐτὴν τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, ὅτι ἐνόμισαν—δὲν ξεύρω πῶς καὶ διὰ ποίας αὐθυποβολῆς—ὅτι αἱ διατάξεις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης ἐπέβαλον πρῶτον εἰς τὴν Τουρκίαν τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν καὶ δεύτερον εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς ἐγγυήτριαν τῆς Τουρκίας. Ἀλλ’ οἱ καλῆς πίστεως ὀπαδοὶ τῆς ἰδέας αὐτῆς, ὅταν εὑρέθησαν πρὸ τῆς σκληρᾶς πραγματικότητος καὶ πρὸ τῆς ἀποκαλύψεως τῆς ἀληθείας, ἔσπευσαν νὰ συμμορφωθοῦν μὲ αὐτὴν καὶ μὲ ὑψηλὸν αἴσθημα πατριωτισμοῦ νὰ θυσιάσουν αὐτὴν τὴν ἰδέαν των εἰς τὸν βωμὸν τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Εἰς αὐτοὺς ἀνήκει ὁ βουλευτὴς Θεσσαλονίκης κ. Λ. Ἰασωνίδης τοῦ ὁποίου ἡ συγκινητικὴ ἀγόρευσις χθὲς ἔφερε τὰ δάκρυα εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὅλων μας (χειροκροτήματα). Ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζετε ὅτι παρὰ τοὺς ἀγαθοὺς καὶ καλῆς πίστεως ὀπαδοὺς τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, μετὰ τὴν μικρασιατικὴν καταστροφὴν ἤνοιξεν ἐν Ἑλλάδι, καὶ πρὸ πάντων εἰς τὴν πόλιν τῶν Ἀθηνῶν ἕν νέον εἶδος ἐμπορίου, τὸ ὁποῖον δὲν ἐπηρεάσθη κἄν ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν κρίσιν, ἡ ὁποία ἔπληξε σκληρῶς ὅλα τὰ εἴδη τοῦ ἐμπορίου. Ὡρισμένοι κάπηλοι τῆς προσφυγικῆς δυστυχίας, ὀργανωθέντες εἰς Ἑνώσεις δὲν ξεύρω πῶς ὀνομαζομένας, ἐξεμεταλεύθησαν καὶ ζητοῦν ἀκόμη νὰ ἐκμεταλευθοῦν τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων, εἴτε διὰ προσωπικὸν πλουτισμόν, εἴτε, ὅπερ σπανιώτερον, δι’ ἐκλογικὴν ἐκμετάλλευσιν ὅπως ἕνας πρώην Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας. Τὶ ἔγινε μετὰ τὴν ἐκτίμησιν τῶν ζημιῶν; Ὅλοι ἔχετε ἴσως ἀμυδρὰν ἰδέαν καὶ δὲν θέλω νὰ φέρω τὸν λόγον παντάπασιν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου. Οἱ προσφυγοκάπηλοι ὅμως αὐτοί, βλέποντες ὅτι τὸ ἐμπόριόν των τερματίζεται σήμερον μὲ τὸν τερματισμὸν τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, ἐξεγείρονται καὶ ζητοῦν νὰ παραπλανήσουν τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ἀδιαφοροῦντες ἂν δι’ αὐτοῦ πρόκειται ν’ ἀνοίξουν ἕνα ἀγεφύρωτον χάσμα μεταξὺ παλαιῶν καὶ νέων Ἑλλήνων, Εἶναι τόσον ἀνόσιοι ὥστε δὲν ὀρρωδοῦν πρὸς οὐδενὸς μέσου. Ὁ ἄνω πρώην Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας πρὸ ὀλίγου χρόνου εἰς τὸ Κιλκὶς τῆς Μακεδονίας δὲν ἐδίστασε νὰ ἐμβάλῃ εἰς τον ἀτυχῆ προσφυγικὸν πληθυσμόν, τὸν ἁπλοϊκὸν τοῦ μέρους ἐκείνου, τὴν ἰδέαν ὅτι, ἐλθόντες εἰς τὴν Ἑλλάδα, πληρώνουν καὶ αὐτοὶ τὰ χρέη τῆς Ἑλλάδος, ἐνῷ δὲν εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς αὐτά. Ἐπίσης ὁ βουλευτὴς Ἀθηνῶν κ. Τσιγδέμογλου χθὲς μᾶς ἐδήλωσεν, ὅτι ἔχει καὶ τὴν δύναμιν μὲ τοὺς περὶ ἑαυτὸν νὰ ἐπιβάλῃ τὰς ἀξιώσεις του εἰς τὸ Κράτος! Μᾶς ἠπείλησαν ἀκόμη ὅτι σκέπτονται νὰ προσφύγουν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Ἔχω νὰ κάμω αὐτὴν τὴν δήλωσιν κ. βουλευταί: Μολονότι ὑπάρχει, καθόσον ἐνθυμοῦμαι, διάταξις τοῦ Ποινικοῦ νόμου, ἡ ὁποία προβλέπει ποινὴν κατ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπιβουλεύονται τὴν Ἐπικράτειαν κλπ. κάμνω τὴν δήλωσιν, ὅτι, ἐφ’ ὅσον θὰ εἶμαι ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ μόνον δὲν θὰ ἐπιτρέψω καταδίωξιν κατὰ τοῦ κ. Τσιγδέμογλου καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἐφ’ ὅσον θέλουν νὰ προσφύγουν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, ἀλλ’ ὑπόσχομαι τὴν ἐπιοῦσαν νὰ δημοσιεύσω διάταγμα ἀμνηστείας, διότι πρόκειται περὶ πολιτικοῦ ἀδικήματος. Ἂς πάῃ στὴν Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν νὰ ζητήσῃ ἐκεῖ τὸ δίκαιόν του ὁ κ. Τσιγδέμογλου (χειροκροτήματα). Σᾶς εἶπον ὅτι καμμίαν ἐκλογὴν τῶν μέσων δὲν κάμνουν. Προχθὲς ἐδημοσίευσαν ἀνοικτὴν ἐπιστολήν, εἰς τὴν ὁποίαν μὲ καταγγέλλουν ἐνώπιον τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ὅτι τοὺς ἐγέλασα κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν γερουσιαστικῶν ἐκλογῶν καὶ ἄφισα νὰ ἐλπίζουν ὅτι θὰ πάρουν τὴν ἀποζημίωσίν των, τὴν ὁποίαν τώρα τοὺς ἀρνοῦμαι. Καὶ θὰ ἐνθυμῆσθε βέβαια τί ἔκαμα τὰς παραμονὰς τῶν γερουσιαστικῶν ἐκλογῶν, ὅτι δηλαδὴ ἀπηύθυνα μίαν ἐπιστολὴν πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον, τῆς ὁποίας τὸ πέρας εἶχεν ὡς ἑξῆς: (ἀναγινώσκει) Ἀλλ’ οἱ ἐχθροὶ μόνον τοῦ προσφυγικοῦ κόμου, ἐχθροὶ τῆς Ἑλλάδος, ἐχθροὶ τοῦ Ἔθνους, ἠμποροῦν νὰ διατυπώσουν μετὰ σοβαρότητος τὸν ἰσχυρισμόν, ὅτι τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον εἰς τοὺς παλαιοὺς ὑπηκόους του, τῶν ὁποίων αἱ ἐν Ἑλλάδι περιουσίαι κατεστράφησαν ἐκ τοῦ πολέμου πρὸ 13 ἐτῶν, δὲν ἔδωσεν ἀκόμη σχεδὸν τίποτε καὶ τώρα μόνον διὰ νομοσχεδίου ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν πρόκειται νὰ τοὺς δόσῃ μικρὰν ἀποζημίωσιν, μὴ ὑπερβαίνουσαν ἐκείνην ποὺ ἔλαβον οἱ πρόσφυγες, ὅτι τὸ Κράτος μπορεῖ νὰ δώσῃ εἰς τοὺς τελευταίους πλήρη ἀποζημίωσιν διὰ τὰς περιουσίας ποὺ ἀφῆκαν εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθην εἰς τὴν ἐπιστολὴν αὐτήν. Τὴν 14 Ἀπριλίου κατελθὼν εἰς τὸν Πειραιᾶ ἐκάλεσα ἰδίως τοὺς προσφυγικοὺς πληθυσμοὺς τοῦ Πειραιῶς καὶ τῶν Ἀθηνῶν νὰ ἔλθουν νὰ τοὺς μιλήσω. Καὶ τοὺς ὡμίλησα μὲ ὅλην τὴν εἰλικρίνειαν, μὲ τὴν ὁποίαν ὁποίαν ἀπευθύνομαι εἰς ὅλους τοὺς Ἕλληνας καὶ ἰδιαιτέρως εἰς τοὺς πρόσφυγας, καὶ τοὺς εἶπον ρητῶς καὶ καθαρῶς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐλπίζουν τίποτε ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, ἐφόσον αὕτη δὲν κατορθώσῃ νὰ πληρωθῇ ἀπὸ τὴν Τουρκίαν. Καὶ ὅμως ζητοῦν νὰ παραπλανήσουν ἁπλοϊκωτάτους τινὰς πρόσφυγας, λέγοντες ὅτι ὁ Βενιζέλος μᾶς ὑπέκλεψε τὴν ψῆφον μας κατὰ τὰς γερουσιαστικὰς ἐκλογάς, ὅτι μᾶς ὑπεσχέθη ὅτι θὰ μᾶς δώσῃ ἀποζημίωσιν. Ἔγραψαν ἀκόμη κύριοι, εἰς τὴν ἐπιστολήν των αὐτὴν τὴν ἀνοικτήν, ὅτι ἐγέλασα μίαν τετραμελῆ ἐπιτροπὴν ἡ ὁποία ἦλθεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Εἶπον δηλαδὴ ὅτι, ὅταν τοὺς ἐδέχθην, τοὺς ἔδωσα τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ συμψηφίσωμεν κατ’ οὐδένα λόγον τὰ κτήματα τῶν ἀνταλλαξίμων. Πράγματι ἦλθον, μὲ εὗρον καὶ μοῦ εἶπον: Μαθαίνομεν ὅτι σεῖς μὲ τὴν συμφωνίαν, τὴν ὁποίαν κάμνετε μὲ τὴν Ἄγκυραν, κάμνεται συμψηφισμὸν τῶν κτημάτων. Καὶ τοὺς εἶπον: Ψέμμα, ἡ Ἄγκυρα μοῦ ζητεῖ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, τὸ ἠρνήθην ἐπιμόνως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προτείνω εἶναι νὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὰ οὐδέτερα μέλη, τὰ ὁποῖα νὰ προβοῦν εἰς μίαν ἐκτίμησιν συνοπτικὴν καὶ συνολικὴν τῶν ἑκατέρωθεν περιουσιῶν, διότι ἄλλη λύσις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ. Ἀλλὰ δὲν τοὺς ἔδωσα καμμίαν ἐγγύησιν ὅτι, ἐὰν αἱ περιστάσεις ἐπιβάλλουν, δὲν θὰ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὸ σημεῖον τοῦτο. Μέχρι τέλους δὲ ἠρνήθην ὅπως ἐξήγησα εἰς τὸν λόγον μου κατὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, νὰ δεχθῶ τὸν συμψηφισμὸν τῶν κτημάτων, ἐδέχθην δὲ μόνον νὰ ἐρωτήσωμεν τοὺς οὐδετέρους τί νομίζουν, κατὰ τίνα τρόπον ἠμπορεῖ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα αὐτό. Δὲν θέλω νὰ εἴπω κύριοι, ὅτι, δεχόμενος αὐτὴν τὴν γνωμάτευσιν τῶν οὐδετέρων, δὲν ἐφοβούμην ὅτι ἡ γνωμάτευσις θὰ ἦτο τοιαύτη, ὁποία ἦτο. Ἠρνήθην ἐπιμόνως νὰ ἀναθέσω εἰς τοὺς οὐδετέρους νὰ κάμουν αὐτὸν τὸν συμψηφισμόν, διότι καὶ αὐτὸ μοῦ τὸ ἐπρότειναν. Καὶ ἐζήτησα νὰ μᾶς εἴπουν ἁπλῶς τὴν γνώμην των καὶ νὰ ἴδωμεν τί θὰ κάμωμεν ὕστερα. Καὶ εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον δὲν διστάζουν νὰ λέγουν ψεύδη πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον διὰ νὰ τὸν παρασύρουν. Εἶπον, κύριοι, ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, οἱ ὁποῖοι ἐκμεταλλεύονται τὴν προσφυγικὴν δυστυχίαν δὲν ἔχουν οὔτε ἱερόν, οὔτε ὅσιον, εἶναι ἕτοιμοι τὰ θυσιάσουν τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἕλληνας, Τούρκους ὑπηκόους ἢ Ἕλληνας ὑπηκόους, διὰ τῆς διαιωνίσεως τῆς ἐκκρεμότητος μὲ τὴν Τουρκίαν. Δὲν διστάζουν νὰ θυσιάσουν αὐτούς, καὶ ὅταν ἀκόμη αὐτοὶ οἱ προσφυγοκάπηλοι εἶναι ἀντιπρόσωποι αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων, ὅπως συνέβη τελευταίως, ὅτε οἱ Ἕλληνες τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπεδοκίμασαν ἕνα ἀντιπρόσωπόν των μετασχόντα καὶ αὐτὸν τοῦ συλλαλητηρίου διαμαρτυρόμενος διὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως καὶ τοῦ εἶπαν: ἄφισέ μας ἡσύχους, τοὐλάχιστον ἡμεῖς σωζόμεθα μὲ αὐτὸν τὸν τρόπον. Καὶ τί ἐπιδιώκουν; χιμαίρας, διότι οὔτε ἀτομικὴ ἐκτίμησις δύναται νὰ γίνῃ, οὔτε βέβαιον ὅτι οἱαδήποτε ἐκτίμησις θὰ ἐνεφάνιζε ἐνεργητικὸν Ἑλληνικόν. Ἀλλὰ ζητοῦσι νὰ συνεχισθῇ ὁ ἀγὼν διὰ νὰ συνεχίζεται καὶ τὸ ἐμπόριόν των. Διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι πιστεύουν ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν θὰ τοὺς ἔδιδεν ὄχι πλέον τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν, ἀλλὰ καὶ μίαν ἀποζημίωσιν, ὅπως αὐτὴν ποὺ τοὺς ἐδώσαμεν. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ κανεὶς νὰ ἐπιβάλῃ χίλια ἑκατομμύρια νέους φόρους ὅπως θὰ ἀπῄτει ἡ ὁλοκληρωτικὴ ἀποζημίωσις, ἡ ὁποία ὑπολογίζεται ὅτι θὰ ἀπαιτήσῃ τεσσαράμισυ χιλιάδες ἑκατομμύρια νέους φόρους κατ’ ἔτος. Ἡ δὲ μερικὴ χορήγησις ἐκ νέου ποσοῦ ἀναλόγου τοῦ δοθέντος θὰ ἤθελε καὶ αὐτὴ 500.000.000 κατ’ ἔτος. Ἀλλὰ αὐτὰ δὲν τοὺς ἐμποδίζουν νὰ ἐξακολουθοῦν ἐμμένοντες εἰς τὰς ἀντιλήψεις των, καὶ εἶναι ἕτοιμοι νὰ προκαλέσουν ἐμφύλιον ρῆξιν, μὲ τὴν ὁποίαν μᾶς ἠπείλησεν ἕνας ἀντιπρόσωπός των, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, μεταξὺ παλαιῶν καὶ νέων Ἑλλήνων. Καὶ τὸ περίεργον εἶναι ὅτι εἰς τὸ ψήφισμά των τῆς διαμαρτυρίας αὐτοὶ μὲ καθιστοῦν ὑπεύθυνον τοῦ ἐμφυλίου αὐτοῦ πολέμου, ἀφοῦ αὐτοὶ τὸν προκαλοῦν. Δι’ αὐτό, κύριοι, ἐθεώρησα ὅτι εἶχα καθῆκον, ὁμιλῶν ἀνοικτὰ πρὸς τοὺς μὴ γνωρίζοντας τὰ πράγματα πρόσφυγας, νὰ προφυλάξω αὐτοὺς ἀπὸ τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ παρασύρωνται εἰς στάσιν ὀλεθρίαν διὰ τὸ μέλλον τῆς Χώρας, καὶ ἀπευθύνομαι πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ εἰσακουσθῶ, καὶ ὑπάρχουν ὅλαι αἱ ἐνδείξεις ὅτι προσφυγικὸς κόσμος εἰς τὴν μεγάλην του πλειοψηφίαν δὲν παρασύρεται ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς προσφυγοκαπήλους. Τὴν ἀπόδειξιν πρῶτον μᾶς ἔδωκαν αἱ γερουσιαστικαὶ ἐκλογαί, κατὰ τὰς ὁποίας ρητῶς ἔθεσα ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων γηγενῶν καὶ προσφύγων τὴν ἄρνησίν μου ὅπως θεωρήσω ὅτι τὸ Κράτος ἔχει τὴν εὐθύνην νὰ πληρώσῃ τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν. Ἔχομεν ἄλλην ἔνδειξιν, τὴν στάσιν τὴν θαυμαστὴν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Ἔχομεν ἀκόμη τὴν ἀποτυχίαν τῶν ἐξεγέρσεων τὰς ὁποίας ἐδημιούργησαν οἱ προσφυγοκάπηλοι τὰς τελευταίας ἡμέρας. Κύριοι Βουλευταί, ὅλος ὁ κόσμος γνωρίζει πόσον στενοὶ εἶναι οἱ δεσμοὶ οἱ ὁποῖοι μὲ συνδέουν μὲ τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Γνωρίζετε βεβαίως τὴν στενότητα τῶν δεσμῶν οἱ ὁποῖοι μὲ συνδέουν μὲ ἕνα μέγα μέρος τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἐκείνου ἰδίως ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπερβῇ τὴν μέσην ἡλικίαν. Ἐπὶ 10ετηρίδας μακράς, μὲ μερικοὺς μάλιστα μισὸν αἰῶνα, ἔζησα ὑπὸ τὰς πλέον ταραχώδεις περιστάσεις. Καὶ ἐννοεῖτε καλῶς ὅτι αὐτὰ ἐσφυρηλάτησαν δεσμοὺς πραγματικῶς ἀρραγεῖς. Λοιπόν, ὁσάκις ἦλθον εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν προσφυγικὸν κόσμον, κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς Γερουσίας καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν μετάβασίν μου εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην καὶ Μακεδονίαν, εἶχον πλήρη τὴν βεβαιότητα ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν μὲ ἀγαποῦν ἁπλῶς, ἀλλὰ πιστεύουν εἰς ἐμέ, μὲ ἐμπιστεύονται ἴσως περισσότερον καὶ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἰδιαιτέρας μου πατρίδος. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, καὶ ὅταν ἔλειπον ἐγώ, κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ κατὰ τὸ ὁποῖον ἔγιναν νομίζω δύο ἐκλογαί, οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, παρ’ ὅλην τὴν ἀπόφασίν μου ὅπως μὴ ἐπιστρέψω εἰς τὴν πολιτικὴν ζωὴν καὶ παρ’ ὅλας τὰς δηλώσεις μου τὰς ἐπανειλημμένας, γνωρίζετε ὅλοι οἱ μεταβάντες τότε διὰ νὰ ζητήσετε τὴν ψῆφον των πῶς ἑκάστοτε σᾶς ὑπεδέχοντο μὲ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸν Βενιζέλον. Τὸ νὰ χάσω τὴν ψῆφον των, κύριοι, δὲν θὰ εἶχε πολὺ μεγάλην σημασίαν δι’ ἐμέ. Δὲν θὰ ἦτο ἡ πρώτη φορὰ ποὺ θὰ κατηρχόμην τῆς ἀρχῆς διὰ νὰ μείνω πιστὸς εἰς τὰς ἀρχάς μου, ἀλλὰ τὸ νὰ ἴδω διαρρηγνυομένους τοὺς δεσμοὺς οἱ ὁποῖοι μὲ συνδέουν μὲ αὐτούς, τοῦτο θὰ ἦτο δι’ ἐμὲ ἐκτάκτως ὀδυνηρόν. Καὶ δὲν ἐδίστασα νὰ ἀντιμετωπίσω τὴν ὀδύνην αὐτὴν καὶ εἰς τὰς παραμονὰς τῶν Γερουσιαστικῶν ἐκλογῶν καὶ σήμερον ὅτε καὶ πάλιν ἀνέκυψεν τὸ ζήτημα. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι εἶμαι βαθειὰ πεπεισμένος, ὅτι ἐὰν ἡ πολιτικὴ τῆς προσφυγοκαπηλείας ἐπεκράτει καὶ ἐὰν δὲν ἐτερματίζετο ἅπαξ διὰ παντὸς τὸ ζήτημα τῆς λεγομένης ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως ὁ τόπος θὰ ὠθεῖτο εἰς καταστροφήν, ὅτι ἐν μέσῳ τῶν νέων ἐμφυλίων σπαραγμῶν εἰς οὓς θὰ παρεσύρετο ἡ Ἑλλὰς ἡ οἰκονομικὴ ἀνασυγκρότησις θὰ ἐχρεωκόπει, ὅλη δὲ ἡ θαυμασία προσπάθεια τὴν ὁποίαν καταβάλλει ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ νὰ δημιουργήσῃ μίαν καλλιτέραν αὔριον θὰ ἀπέβαινεν ἐπὶ ματαίῳ. Μοῦ ἐδηλώθη, κύριοι, ἐξωδίκως, ὅτι δὲν ἦτο ἐπὶ τέλους καὶ ἀνάγκη νὰ δοθοῦν ὁλοκληρωτικῶς ἀποζημιώσεις, ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ζητεῖται. Μοῦ ἐδηλώθη ὅτι οἱ προσφυγοκάπηλοι θὰ ἠρκοῦντο νὰ διπλασιασθοῦν ἁπλῶς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδώσαμεν. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ἄρνησίς μου ὑπῆρξεν ἀπόλυτος μέχρι τέλους. Ἔχω καθῆκον νὰ διαδηλώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἡ θύρα τῆς παροχῆς περαιτέρω ἀποζημιώσεως εἰς τοὺς λαβόντας ἤδη τοιαύτας ἢ εἰς ἄλλους παρὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον δικαιουμένους νὰ λάβουν αὐτὴν πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς κλεισθεῖσα τελειωτικῶς. Πέραν τῶν ἀναληφθεισῶν ὑποχρεώσεων τοῦ ποσοῦ τῶν ἀνταλλαξίμων νέα ἀνταλλάξιμα δὲν πρόκειται νὰ ἐκδοθοῦν. Τὰ δοθέντα ἄλλως τε ὑπὸ τοῦ Κράτους ὑπὲρ τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως ἐφ’ ὅσον ὑπερβαίνουν τὴν ἀξίαν τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἐδόθησαν οὐχὶ ὡς ἀποζημίωσις, διότι αὐτὰ δὲν ὠφείλοντο ὑπὸ τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὡς κρατικὴ ἐπικουρία δικαιολογημένη καὶ ἐκ τῆς ἐθνικῆς καὶ ἐκ τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης, σκοπὸν ἔχουσα νὰ καταστήσῃ αὐτοὺς ἱκανοὺς νὰ ἀρχίσουν ἐκ νέου τὸ βιοποριστικόν των ἐπάγγελμα καὶ νὰ γίνουν παραγωγικοὶ καὶ αὐτοὶ πολῖται διὰ τὸ γενικώτερον συμφέρον τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦτο καὶ εἰς ὑποστάντας ζημίας, δι’ ἃς ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης δὲν ὀφείλεται ἀποζημίωσις, ὅπως εἰς τοὺς ἔχοντας ἀκίνητα ἐντὸς τῆς ζώνης τῶν ἐπιχειρήσεων ἢ εἰς τοὺς δικαιούχους κινητῶν πραγμάτων, ἐδόθη τοιαύτη ἐπικουρία. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἡ δοθεῖσα εἰς δικαιούχους μεγάλων ποσῶν ἐπικουρία περιεκόπη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε θ’ ἀπετέλει κατάφορον ἀδίκημα ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἀποζημιώσεως. Ἀλλ’ ἀναγκαῖον θεωρῶ νὰ προβῶ καὶ εἰς τὰς ἑξῆς περαιτέρω δηλώσεις. Ἀρνοῦμαι νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν τὰς μυριάδας τῶν ἐκπροθέσμων δηλώσεων, αἵτινες ἀποτελοῦν ὠργανωμένην ἐπίθεσιν κατὰ τοῦ δημοσίου ταμείου. Πρέπει νὰ γνωρίζητε, κύριοι ὅτι ἔχουν ἤδη ἐκκαθαρισθῇ 273 χιλιάδες ἐγκαίρως ὑποβληθεῖσαι αἰτήσεις ἀστῶν προσφύγων καὶ 157 χιλιάδες ἀγροτῶν, τὸ ὅλον δηλαδὴ 430 χιλιάδες ἔχουν ἤδη ἐγκαίρως ὑποβληθῇ καὶ ἐκκαθαρισθῇ ἐπίσης. Ἀλλὰ πέραν αὐτῶν ἔχουν ὑποβληθῇ καὶ ἐκπροθέσμως 170 χιλ. νέαι αἰτήσεις, τῶν ὁποίων δὲν δύναμαι νὰ σᾶς δώσω τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύουν ἀκριβῶς, ἀλλὰ ἂν θεωρήσωμεν ὅτι κατὰ μέσον ὅρον ἑκάστη αἴτησις ἀντιπροσωπεύει 1000 λίρας, πρόκειται περὶ 170 ἑκατομμυρίων λιρῶν Ἀγγλίας. Ἐξ αὐτῶν τῶν καθυστερησάντων νὰ ὑποβάλωσιν αἰτήσεις πρέπει νὰ ἐξαιρεθοῦν αἱ ἄποροι χῆραι, καὶ αὗται ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις, ὄχι βέβαια ὅλαι αἱ χῆραι αἱ ὁποῖαι ἔτυχεν νὰ μὴ εὑρίσκωνται εἰς Ἀθήνας, ἀλλὰ χῆραι ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις, ὀρφανὰ καὶ ἰδίως τῶν ὀρφανοτροφείων, οἱ ἐπιστρέψαντες ἐξ αἰχμαλωσίας μετὰ τὴν λῆξιν τῆς προθεσμίας, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπρόφθασαν νὰ κάμουν αἰτήσεις. Οἱ δυνάμει ἀποφάσεως τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς χαρακτηρισθέντες ἀνταλλάξιμοι, ἐνῷ ὑπέθετον ὅτι εἶναι ἐταμπλί, μόνον αὐτοὶ καὶ ἐπίσης οἱ φυγάδες οἱ ὁποῖοι σήμερον κατὰ τὴν ψηφιζομένην σύμβασιν χάνουν τὰ δικαιώματά των καὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν δικαίωμα, ὡς ἀνεγνώρισε καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, νὰ τύχουν εὐμενεστάτης κρίσεως ἐκ μέρους τοῦ Κράτους, χωρὶς βεβαίως καὶ αὐτοὶ νὰ περιμένουν ὅτι θὰ πάρουν πλήρη ἀποζημίωσιν διὰ τὴν περιουσίαν τὴν ὁποίαν ἔχασαν. Περιττὸν νὰ βεβαιώσω ὅτι θὰ συνεχισθῇ ἡ μέριμνα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποκαταστάσεως μὲ τὸ ἴδιον ἐνδιαφέρον τὸ ὁποῖον ἐπέδειξεν ἡ Κυβέρνησίς μου μέχρι σήμερον, ὑπὸ τὸν ὅρον μόνον ὅτι οὔτε δάνεια θὰ συναφθοῦν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, οὔτε αὔξησις τῶν φόρων θὰ γίνῃ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Ἐφέτος εὐτυχῶς εἴμεθα ἀκόμη εἰς θέσιν νὰ διαθέσωμεν ἐκ τῶν περισσευμάτων παρελθουσῶν χρήσεων 100 ἑκατομμύρια διὰ τὴν περαιτέρω προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν ἐπὶ πλέον τῶν 50 ἑκατομμυρίων τὰ ὁποῖα προβλέπει ὁ τακτικὸς προϋπολογισμός. Ἀλλ’ ἀποκλείοντες νέα δάνεια καὶ νέους φόρους, ἐὰν ἐξαρτήσωμεν τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἀποκαταστάσεως εἰς τὸ μέλλον ἀπὸ ἐνδεχόμενα περισσεύματα, θὰ τὴν ἐστηρίζαμεν ἐπὶ ἀμφιβόλου βάσεως, ἀφοῦ ἡ συνεχιζομένη οἰκονομικὴ κρίσις καὶ αἱ θεομηνίαι τοῦ τρέχοντος ἔτους δὲν παρέχουν δυστυχῶς πιθανότητα ὅτι τὰ δύο τοὐλάχιστον προσεχῆ ἔτη θὰ δυνηθοῦν νὰ παρουσιάσουν περισσεύματα. Μὴ ὑποθέσητε ἐκ τούτου ὅτι πρόκειται νὰ πᾶμε καὶ εἰς ἐλλείμματα, ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ ὁ μέσος ὅρος μεταξὺ περισσεύματος καὶ ἐλλείμματος, ἡ ἐξασφάλισις τοῦ ἰσοζυγίου. Καὶ διὰ τοῦτο μετὰ τὴν ρύθμισιν τῶν χρεῶν τῶν ἤδη ἀποκατασταθέντων, εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι θὰ συναισθανθοῦν οὗτοι τὸ καθῆκον των νὰ καταβάλουν κανονικῶς τὰ χρέη των, θὰ διευκολυνθῇ ἡ ἀποκατάστασις καὶ τῶν μὴ ἀποκατασταθέντων. Ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως ὡμίλησεν περὶ τῆς θεομηνίας τῆς ἐφετεινῆς ἡ ὁποία θὰ ἐμποδίσῃ τοὺς ἀγρότας νὰ πληρώσουν ἐν τῷ μέτρῳ τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ χρεωστικὸν αὐτὸ ὑπόλοιπον. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι βουλευταί, πιστεύει ὅτι ἔπραξεν τὸ καθῆκον της ἀναλαβοῦσα τὰς εὐθύνας τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως τῆς Ἀγκύρας καὶ ἐκθέσασα ἄνευ περιφράσεως τὰς γνώμας της ἐπὶ τοῦ ἐγερθέντος ζητήματος τῇ ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως. Τολμῶ νὰ ἀπευθυνθῶ ἀκόμη καὶ τώρα μετὰ τὰς δηλώσεις τῶν ἀρχηγῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, τολμῶ νὰ ἀπευθυνθῶ πρὸς αὐτοὺς καὶ νὰ τοὺς ζητήσω, ἀφοῦ ἐξέθεσαν τὴν γνώμην των ἐπὶ τῆς συμβάσεως καὶ τὰς ἀντιρρήσεις τὰς ὁποίας ἔχουν δι’ αὐτὴν καὶ τὰς ἐπικρίσεις των διὰ τὴν κακὴν μέθοδον, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος, ἀφοῦ ἔκαμαν ὅλα αὐτὰ νὰ κυρώσουν διὰ τῆς ψήφου των τὴν σύμβασιν αὐτήν. Ἡ κύρωσις αὕτη μεθ’ ὅσα ἐξέθεσαν οἱ ἀρχηγοὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως δὲν θὰ ἐσήμαινεν ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπιδοκιμάζει τὴν Κυβερνητικὴν ἐνέργειαν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις. Θὰ σημαίνῃ μόνον ὅτι ὁ πόθος ὅλου τοῦ πολιτικοῦ κόσμου πρὸς ἀποκατάστασιν ἁρμονικῶν σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας εἶναι τόσον ἰσχυρὸς ὥστε τὴν ὑπὸ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως συναφθεῖσαν ἅπαξ σύμβασιν ὅλοι ἐννοοῦμεν νὰ κυρώσωμεν. Ἡ ψῆφος αὕτη δὲν θὰ εἶχε τὴν σημασίαν ὅτι τόσον αἰσθανόμεθα τὴν ἀνάγκην τῆς ρυθμίσεως τῶν σχέσεών μας μὲ τὴν Τουρκίαν ὥστε καὶ ἀκόμη ὅταν κατακρίνομεν τὰ γενόμενα, δεχόμεθα ἐν τούτοις νὰ ἐφαρμοσθῇ διὰ νὰ δημιουργήσωμεν τὴν ἀναγκαίαν ἀτμόσφαιραν ὅπως οἱ καρποὶ προέλθουν ἄφθονοι ὅπως τοὺς εὐχόμεθα. (χειροκροτήματα). Ὅλος ὁ πολιτικὸς κόσμος, κύριοι, εἶναι σύμφωνος ἐπὶ τοῦ προγράμματος τῆς διευθετήσεως τῶν σχέσεών μας μὲ τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ὁ ἐπιδιώκων ἕνα σκοπὸν πρέπει νὰ στέργῃ καὶ αὐτὸς εἰς τὰς ἀναγκαίας θυσίας. Οἱ ἀρχηγοὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως πιστεύουν καὶ πιστεύουν εἰλικρινῶς, ὅτι ἐὰν αὐτοὶ ἦσαν εἰς τὰ πράγματα θὰ κατώρθωναν νὰ ἐπιτύχουν πολὺ καλλιτέρους ὅρους διευθετήσεως μὲ τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Χώρα εἶχε τέλος πάντων τὸ ἀτύχημα νὰ κυβερνᾶται ἀπὸ ἐμὲ ὁ ὁποῖος ἔκαμα τὸ λάθος νὰ ὑπογράψω αὐτὴν τὴν σύμβασιν ποῖος ἠμπορεῖ νὰ φαντασθῇ, κύριοι, ὅτι ἐὰν αὔριον ἀνετρεπόμην ἐγὼ καὶ ἤρχοντο εἰς τὰ πράγματα οἱ ἀρχηγοὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ποῖος ἠμπορεῖ νὰ φαντασθῇ ὅτι θὰ πείσουν τὴν Τουρκίαν νὰ δεχθῇ καλλιτέρους ὅρους παρὰ ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἕνα μεγάλο κόμμα τῆς χώρας κατώρθωσεν νὰ ὑπογράψῃ; Ἀφοῦ λοιπὸν δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐξυπηρετήσῃ κανένα πρακτικὸν σκοπὸν ἡ μὴ ψήφισις, ζητῶ ἀπὸ αὐτοὺς νὰ ψηφίσουν τὴν σύμβασιν αὐτὴν καὶ ἐπικαλοῦμαι τὸ παράδειγμα ἑνὸς ἐκ τῶν ἐπιφανεστέρων πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος τοῦ μακαρίτου Θεοτόκη. Ἐνθυμεῖσθε ὅτε συνεκλήθη ἡ Βουλὴ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1912 καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐξέθεσεν πρὸς αὐτὴν τὰ γενόμενα καὶ τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου καὶ ἐζήτησεν καὶ τὴν ἔγκρισιν τῶν ἐνεργειῶν της καὶ τὴν ἔγκρισιν τῶν ἀναγκαίων πιστώσεων ὁ μακαρίτης Θεοτόκης ἐσηκώθη ἀπὸ τὴν θέσιν του καί ὀλίγον μελαγχολικὸς εἶπεν: «Κύριοι βουλευταί, εἰς ὃ σημεῖον ἔφθασαν τὰ πράγματα, ἡ ἀντιπολίτευσις θὰ δώσῃ τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν ζητουμένην καὶ θὰ κυρώσῃ τὰς ζητουμένας πιστώσεις». Δὲν φαντάζεσθε βέβαια, ὅτι ἄν οἱ Βαλκανικοὶ πόλεμοι ἀπέβαινον κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐγὼ θὰ ἐδικαιούμην νὰ ἐπικαλεσθῶ εἰς ἐξιλασμὸν τῶν ἐγκλημάτων μου τὴν ψῆφον ἐκείνην τοῦ κ. Θεοτόκη λέγων: «Πῶς; καὶ ἐσύ, κύριε Θεοτόκη, ἤσουν σύμφωνος μαζί μου». Ἐνῷ ὁ κακόμοιρος ἐκεῖνος, εἶχεν ἐκδηλώσῃ ὅτι δὲν ἦτο σύμφωνος. Κἄτι ἀνάλογον ἔρχομαι σήμερον ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν νὰ ζητήσω νὰ πράξῃ.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 11.

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 11 μ. μ.)

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅπως συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§103Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ὀλίγα ἔχω νὰ προσθέσω πρὸς συμπλήρωσιν τῆς ἀγορεύσεώς μου. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ὑπογράψας τὴν σύμβασιν τῆς Ἀγκύρας καὶ ζητῶν νὰ τερματίσω τὸ λεγόμενον ζήτημα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, προσφέρω μίαν μεγάλην ὑπηρεσίαν καὶ εἰς τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα τῆς χώρας καὶ ὄχι ὀλιγώτερον εἰς τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ὁ ὁποῖος ἄλλως τε διὰ τῆς προχθεσινῆς στάσεώς του, ὅτε ἐπεζητήθη ἡ συγκέντρωσις διαφόρων συλλαλητηρίων, καὶ διὰ τῆς γνώμης τῶν ἐγκύρως ἀντιπροσωπευόντων αὐτὸν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ὁ προσφυγικὸς κόσμος λέγω ἀπέδειξε πόσον εἶναι δικαία ἡ ἐκτίμησις τὴν ὁποίαν ὅλοι τρέφομεν πρὸς αὐτὸν ὡς ἀποτελοῦντα ἓν τῶν πλέον ἐπιλέκτων τμημάτων τῆς Ἐθνικῆς οἰκογενείας. Ἰδιαιτέρως μὲ συγκινεῖ ἡ στάσις τῶν βουλευτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θεωροῦνται ὡς προερχόμενοι εἰδικώτερον ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν ἐδίστασαν ἐν τῇ μεγάλῃ των πλειονοψηφίᾳ νὰ σκεφθοῦν ὡς Ἕλληνες γνωρίζοντες ὅτι εἰς τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος θὰ εὕρουν τὴν ὑποστήριξίν των καὶ τὴν θεραπείαν των καὶ τὰ ἰδιαίτερα συμφέροντα τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Ἡ στάσις των αὐτὴ καὶ μὲ συγκινεῖ καὶ μὲ ἐνθαρρύνει διὰ τὸ μέλλον τῆς χώρας ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο, ὦ κύριοι, ζητῶ ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν τὴν κύρωσιν τῶν συμφωνιῶν μεταξὺ τῆς Ἀγκύρας δι’ ὧν τερματίζονται ὅλαι αἱ οἰκονομικαὶ διαφοραὶ αἱ ὁποῖαι ἐπήγασαν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας εἴτε ἐκ τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς εἴτε ἐκ τῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης. Ὅλοι οἱ οἰωνοὶ δεικνύουν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀρχὴν μιᾶς ριζικῆς μεταβολῆς διὰ τὴν ἱστορίαν τῆς ἐγγὺς Ἀνατολῆς. Ἡ ἐπὶ μακροὺς αἰῶνας διαρκέσασα ἀντίθεσις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας τερματίζεται, ἀφ’ ἧς καὶ τὰ δύο Κράτη εἰλικρινῶς ἀποδέχονται τὸ ἐκ τῶν τελευταίων συνθηκῶν δημιουργηθὲν ἐδαφικὸν καθεστώς, παραιτούμενα ἕκαστον πάσης βλέψεως ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τοῦ ἄλλου. Ἡ ἐξασφάλισις τῆς σταθερᾶς μεταξὺ αὐτῶν φιλίας εἰς τὸ μέλλον δὲν θὰ ἐξυπηρετήσῃ μόνον τὴν προαγωγὴν τοῦ ἐμπορίου καὶ τῶν οἰκονομικῶν συμφερόντων τῶν δύο τούτων χωρῶν, ἀλλὰ θὰ ἐπιτρέψῃ συγχρόνως καὶ εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁριστικῶς συμφιλιωθείσας, νὰ καταλάβουν ἡ κάθε μία ἐξ αὐτῶν καλλιτέραν θέσιν εἰς τὸν κύκλον τῆς οἰκογενείας τῶν Ἐθνῶν παρὰ ἐκείνην τὴν ὁποίαν κατέχουν μέχρι σήμερον καὶ νὰ γίνουν συγχρόνως σοβαρώτεροι παράγοντες τῆς ἐξασφαλίσεως τῆς γενικῆς εἰρήνης. Ὀλίγας λέξεις ἔχω νὰ προσθέσω ἀκόμη, διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς μερικὰ ἐκ τῶν λεχθέντων ὑπό τινων ἐκ τῶν ρητόρων. Λυποῦμαι διότι ἀπουσιάζουν ἐκεῖνοι εἰς τοὺς λόγους τῶν ὁποίων ἔχω νὰ ἀπαντήσω, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν θὰ ἦτο εὔκολον νὰ παρατείνωμεν τὴν συνεδρίασιν, διότι ἀρκετά, νομίζω, παρετάθη. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Προοδευτικοῦ κόμματος εἶπεν, ὅτι ἡ ματαίωσις τῶν διαπραγματεύσεων αὐτῶν ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ διὰ τὴν ἐπιτυχίαν μεγαλειτέρας συνεννοήσεως, τῆς Βαλκανικῆς συνεννοήσεως. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ, κύριοι, νὰ μὴ δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὴν δύναμιν τοῦ ἐπιχειρήματος αὐτοῦ. Πιστεύει ἀληθινὰ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Προοδευτικοῦ κόμματος, ὅτι ἂν διεκόπτομεν τὰς συνεννοήσεις μὲ τὴν Τουρκίαν, ἐὰν ἐδήλωνα πρὸς αὐτὴν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐπιμένει εἰς τὴν κατὰ λέξιν ἐφαρμογὴν τῆς συμφωνίας τῆς ἀνταλλαγῆς, πιστεύει ἀληθινὰ ὅτι θὰ ἐδημιουργοῦσα τοὺς ὅρους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἀναγκαῖον προαπαιτούμενον μιᾶς ἐπιτυχοῦς συνεννοήσεως μὲ τὴν Τουρκίαν; Θὰ γνωρίζῃ τοῦτο καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ὅπως καὶ ἐγὼ καὶ κάθε ἄνθρωπος ποὺ ξέρει ὀλίγην ἱστορίαν, ὅτι τὸ Τουρκικὸν Ἔθνος εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ ὑπερήφανα Ἔθνη μὲ τὰ ὁποῖα δὲν ὑπάρχει καμμία ἐλπὶς νὰ ἐπιτύχητε διὰ τῶν ἀπειλῶν τὸ πιστεύει ἀληθῶς, ἀμφιβάλλει ἀληθῶς ὅτι ὁ καλλίτερος ὅρος τῆς ἐπιτυχίας μιᾶς ὁριστικῆς συνεννοήσεως εἶναι ἡ διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως ταύτης δημιουργία τῆς ἀναγκαίας ἀτμοσφαίρας ὅπως ἐπέλθουν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα περιμένομεν ἀπὸ τὴν συμφωνίαν αὐτὴν ὡς μίαν πρᾶξιν τῶν νέων συνεννοήσεων μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας; Ἀλλὰ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἐδήλωσεν ὅτι φοβεῖται τὰς πολιτικὰς συνεπείας τῆς συμφωνίας αὐτῆς. Ὑπηνίχθη καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι εἶναι δυνατὸν εἰς τὸ μέλλον Κυβερνήσεις ἀσθενεῖς νὰ εὑρεθοῦν ὑπὸ τὴν πίεσιν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου διὰ νὰ προβῶσιν εἰς παροχὰς πρὸς αὐτόν. Ἀλλὰ ἐγὼ νομίζω δεινοτάτην ὕβριν πρὸς τὴν ἐπίλεκτον μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου, τὴν ὁποίαν ἀποτελεῖ σήμερον ὁ προσφυγικὸς κόσμος, τὴν διατύπωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ τῆς γνώμης ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος ὡς ὁλόκληρος ὁμὰς ἀνθρώπων θὰ ἐδέχετο νὰ ἐμπορευθῇ εἰς τὸ μέλλον τὴν ψῆφόν του διὰ νὰ μᾶς δημιουργήσῃ ἀνησυχίαν. (χειροκροτήματα). Διότι ἀσθενεῖς Κυβερνήσεις δυνατὸν νὰ ζητήσουν νὰ ἐξαγοράσουν αὐτήν. Δὲν ἀρνοῦμαι βεβαίως ὅτι καὶ ἀπὸ τὸν προσφυγικόν, ὅπως καὶ ἀπὸ τὸν ἄλλον κόσμον, θὰ εὑρεθοῦν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι εἰς περιόδους ἐκλογικὰς θὰ ζητήσουν νὰ ἐμπορευθοῦν τὴν ψῆφόν των, ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι ὅτι οὗτοι θὰ εἶναι μεμονωμέναι ἐξαιρέσεις. Καὶ δὲν λέγω τοῦτο διὰ νὰ κολακεύσω τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι εἰς ἀπόπειραν ὁμαδικῆς δωροδοκίας αὐτοῦ θὰ ἀποστρέψῃ οὗτος τὸ πρόσωπόν του μετ’ ἀγανακτήσεως κατ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ θελήσωσι νὰ τὸν δωροδοκήσωσι διὰ νὰ τὸν ὠθήσουν εἰς πράξεις ἀντιθέτους πρὸς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα (χειροκροτήματα). Ἐτελείωσα, κύριοι, μὲ τὸν ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν καὶ τώρα μοῦ μένει νὰ στραφῶ πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος. Λυποῦμαι πολὺ διότι λείπει. Μὰ τὶ νὰ κάνω; Ὁ κ. Τσαλδάρης εἶπεν ὅτι ἡ ὅλη διαχείρισις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ὑπῆρξεν ἀτυχὴς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἐγεννήθη ἡ ἰδέα ὅτι ἔχει δικαίωμα πλήρους ἀποζημιώσεως καὶ ἐνόμισεν ὁ καθεὶς ὅτι θὰ ἐλάμβανεν ὅ,τι θὰ ἐζήτει, ὄχι ὅ,τι θέλει προκύψῃ ἐκ τοῦ ἀλληλοχρέου λογαριασμοῦ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος. Ἀλλὰ μήπως δύναται νὰ μοῦ ἀπευθύνῃ τὴν κατηγορίαν αὐτὴν, ὅτι ἐγὼ ἀφῆκα νὰ δημιουργηθῇ τοιαύτη ἰδέα, καθ’ ἣν στιγμὴν μόλις ἀνέκυψε τοιοῦτον ζήτημα, ἤτοι κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν Γερουσιαστικῶν ἐκλογῶν ἔσπευσα ρητῶς καὶ κατηγορηματικῶς νὰ διαλύσω πᾶσαν ὑπόνοιαν ὅτι τοιαύτη ἰδέα ἠμποροῦσε νὰ εὕρῃ ἐν ἐμοὶ ὑποστήριξιν; Ἀλλὰ εἶπεν ἀκόμη ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, ὅτι εἰς ἀντάλλαγμα τῆς παραιτήσεως ἀπὸ τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως προσφέρομεν τὴν ὑπόσχεσιν τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποκαταστάσεως. Καὶ προσέθεσεν ὅτι τὴν ἀποκατάστασιν θὰ τὴν κάμῃ τὸ Ἔθνος καὶ ἐξ ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης καὶ ἐκ λόγων τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος. Ὡς πρὸς μόνον τὸ τελευταῖον συμφωνοῦμεν ἀπολύτως. Ἀλλ’ εἶπον ἐγὼ ὅτι ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως προσέφερα τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποκατάστασιν; Εἰς τὸν λόγον μου ὑπεστήριξα πρῶτον ὅτι δέν ὑπάρχει νομικὴ ὑποχρέωσις, δεύτερον ὅτι δὲν γεννᾶται οὔτε ἠθικὴ ὑποχρέωσις καὶ προσέθεσα (ἀναγινώσκει): «ἠθικὴ ὑποχρέωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἶναι μία: ἡ συμπλήρωσις καὶ ἡ ὁλοκλήρωσις τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως. Ἡ ἐνδειχθεῖσα παρ’ ἡμῶν καὶ θέλουσα νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν λύσις τοῦ ζητήματος τῶν χρεῶν τῶν ἀγροτῶν καὶ ἀστῶν προσφύγων ἀποδεικνύει πόσον βαθέως ἐμφορεῖται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν ἀνάγκην καὶ τὸ ἠθικὸν καθῆκον τῆς ὁλοκληρώσεως τῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε ἑπομένως ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον νὰ τοῦ εἴπω σήμερον νὰ μὴ τείνῃ εὐήκοον οὖς πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τοῦ κηρύσσουν τὸ σύνθημα τῆς ὁλοκληρώσεως τῆς ἀποζημιώσεως. Ἀντὶ αὐτοῦ ἐγὼ δίδω ἕνα ἄλλο σύνθημα: τὸ σύνθημα τῆς ὁλοκληρώσεως τῆς ἀποκαταστάσεως». Βλέπετε ὅτι εἶπα ἐπὶ λέξει, λέγω δηλαδὴ σαφῶς ὅτι αὐτὸ εἶναι ἠθικὸν καθῆκον. Καὶ ὅμως ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος μὲ ἐπέκρινε διότι τὸ ἔφερον ὡς μίαν ἀντιπαροχὴν πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος μὲ ἐπέκρινεν ἀκόμη εἰπών: Δὲν ἤθελα νὰ ἀκούσω παρὰ τοῦ ἰδίου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἶχα ἄλλοτε θεσπίσει τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν. Διατί, ἀξιότιμε ἀρχηγὲ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, δὲν ἠθέλατε νὰ μὲ ἀκούσητε νὰ τὸ εἴπω αὐτό; Πρῶτον δὲν ἦλθε διὰ πρώτην φορὰν εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὸ τὸ ζήτημα. Καὶ ἐξήγησα σαφῶς ὅτι εὑρισκόμενος ἐνώπιον ἐνάρξεως ἐκτοπίσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου ἐκ Τουρκίας τὴν ἑπομένην τῶν Βαλκανικῶν πολέμων, ἐγὼ ἐζήτουν διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἀποφύγω νά ρίψω τὴν χώραν καὶ πάλιν εἰς ἕνα νέον πόλεμον. Ἐζήτησα νὰ συνεννοηθῶμεν μὲ τὴν Τουρκίαν ἐπὶ τῆς ἑξῆς βάσεως: Ν’ ἀναγνωρίσῃ μὲν τὴν γενομένην παραχώρησιν τῶν νήσων εἰς τὴν Ἑλλάδα, ν’ ἀναλάβω δὲ ἐγώ, ἡ Ἑλληνικὴ δηλ. Κυβέρνησις, τὴν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν νὰ συστήσω εἰς ἕνα μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ συνόλου τῆς Τουρκίας, τοῦ ὁποίου ἐθεώρει ἰδιαιτέρως ἐπικίνδυνον τὴν παρουσίαν του ἐκεῖ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, νὰ τοῦ συστήσω ὅπως, εἰ δυνατόν, δεχθῇ ν’ ἀνταλλάξῃ οἶκον καὶ ἐγκαταστάσεις μὲ τοὺς ἐν Ἑλλάδι Ὀθωμανούς. Διατὶ μὲ ἐπικρίνει δι’ αὐτὸ ὁ κ. Τσαλδάρης; Τὸ περίεργον εἶναι ὅτι ἐθεώρησεν, ὅτι ἐναντίον τῆς πολιτικῆς μου ἐκείνης ἠμπορεῖ νὰ ἐπικαλεσθῇ τὰ ἀποτελέσματα τῆς Ἑλληνοβουλγαρικῆς μεταναστεύσεως. Ἐγὼ ὅμως λυποῦμαι μὴ δυνάμενος νὰ συμφωνήσω μετ’ αὐτοῦ, διότι θεωρῶ ὅτι ἡ Ἑλληνοβουλγαρικὴ μετανάστευσις δὲν ἐξυπηρετεῖ μόνον τὰ συμφέροντα τῶν ἐν Βουλγαρίᾳ ὁμογενῶν, οἱ ὁποῖοι ἄνευ τῆς διευκολύνσεως τὴν ὁποίαν τοὺς παρέσχεν ἡ σύμβασις αὐτὴ τῆς ἑκουσίας μεταναστεύσεως θὰ εὑρίσκοντο εἰς τὴν ἀνάγκην μετὰ πάροδον μακροῦ χρόνου σιγὰ σιγὰ νὰ ἐκβουλγαρισθοῦν, εἴτε νὰ ἐγκαταλείψουν τὸ ἔδαφος τὸ πάτριον ὑπὸ ὅρους δυσμενεστάτους δι’ αὐτούς. Ἀλλ’ ἡ ἐπίκρισις τὴν ὁποίαν μοὶ ἔκαμεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος εἶναι τόσον μᾶλλον παράδοξος, διότι μετ’ ὀλίγον εἶπεν: ἂς μάθῃ ὁ Ἑλληνικὸς κόσμος ὅτι ἡμεῖς δὲν ἠθελήσαμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ὄχι διότι ἠθέλομεν σχέσεις φιλικὰς μὲ τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ διότι φοβούμεθα τὴν τύχην τοῦ ἐν αὐτῇ Ἑλληνισμοῦ. Διότι ἦτο ἄδηλον τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ πολέμου. Ἀλλ’ εἰς τὸ σημεῖον τοὐλάχιστον τοῦτο ἡ πολιτική μου ἔπρεπε νὰ εὕρῃ χάριν πλησίον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, διότι ἡ πολιτική μου ἔτεινε νὰ ἀποφύγω πόλεμον τοῦ ὁποίου ποτὲ δὲν μπορεῖ κανεὶς νὰ γνωρίζῃ τὰς συνεπείας. Καὶ ἐγὼ μὲν ἐζήτησα νὰ ἀποφύγω ἕνα πόλεμον, διὰ νὰ σώσω καὶ τὸ ζήτημα τῶν νήσων καὶ τῶν ἐν Τουρκίᾳ ἐγκαταστάσεων τοῦ μεγαλειτέρου τοὐλάχιστον μέρος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκεῖ, ἐζήτησα νὰ ἐπιτύχω τοῦτο διὰ νὰ ἀποφύγω τὴν ἐπιοῦσαν τῶν Βαλκανικῶν πολέμων μίαν νέαν μονομαχίαν μὲ τὴν Τουρκίαν. Ἐκεῖνος καὶ τὸ κόμμα του βραδύτερον ἐζήτησαν ν’ ἀποφύγουν τὴν ἐμπλοκήν μας εἰς ἕνα πόλεμον, διότι ἐφοβεῖτο ὅτι ἀπὸ ἕνα πόλεμον ἠδύνατο νὰ ἐπέλθωσι ζημίαι εἰς τὸ Κράτος. Διατί μὲ ἐπέκρινε διότι ἐγὼ ἐπεδίωκον ν’ ἀποφύγω κατεπεπονημένην τὴν Ἑλλάδα νὰ τὴν ρίψω εἰς ἕνα πόλεμον μονομαχίας με τὴν Τουρκίαν, ἐνῷ ἐγὼ ἀπέβλεπον καὶ ἐπεζήτουν νὰ ἐπιτύχω καὶ τὸ ζήτημα τῶν νήσων καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐγκαταστάσεως τοῦ μεγαλειτέρου μέρους τῶν Ἑλλήνων τῆς Τουρκίας; Τὸ δὲ κόμμα τὸ Λαϊκὸν ἀπέστεργε τὸν πόλεμον, διότι ἐφοβεῖτο τὰς συνεπείας του, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ πόλεμος ἔμελλε νὰ διεξαχθῇ ἐν συμμαχίᾳ μὲ τὰς μεγαλειτέρας τῶν Δυνάμεων τοῦ κόσμου καὶ ἀκριβῶς διὰ νὰ προλάβωμεν τὴν ἀπώλειαν τῶν νήσων καὶ τὸ ξερρίζωμα τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ, τὸ ὁποῖον ξερρίζωμα εἶχεν ἤδη ἀρχίσει νὰ λαμβάνῃ χώραν. Διότι ἂν εἶναι δικαιότερος ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος εἰς τὴν κρίσιν του, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικήν μου, πρέπει νὰ μὴ λησμονῇ, καὶ νομίζω ὅτι ἐλησμόνησεν, ὅτι ὅταν μετέβαινον εἰς τὰς παραμονὰς τοῦ μεγάλου πολέμου εἰς τὰς Βρυξέλλας διὰ νὰ συνεννοηθῶ μὲ τὸν Τοῦρκον Μ. Βεζύρην, ἡ ἔξωσις τῶν Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν εἶχεν ἀρχίσει ὄχι μόνον ἀπὸ τῶν μικρασιατικῶν ἀκτῶν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς Ἀνατολικῆς Θρᾴκης. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τὴν στιγμὴν αὐτὴν τὸν ἀριθμὸν τῶν προσφύγων οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο τότε εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὰ δύο αὐτὰ μέρη. Ἄν κανείς σας ἔχῃ τὸν ἀριθμὸν πρόχειρον ἂς μοῦ τὸν δώσῃ.

§104Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. 340 χιλιάδες.

§105Π. ΕΥΡΙΠΑΙΟΣ. Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ὅταν τότε ὑπηρέτουν ἐκάμαμεν μίαν ἀπογραφὴν τῶν ἐκ Θρᾴκης προσφύγων οἱ ὁποῖοι ἀνῆλθον εἰς 37 χιλιάδες.

§106Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἤρχισεν δὲ ἡ ἔξωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ ἀπὸ τὰς Μικρασιατικὰς ἀκτὰς καὶ ἔπειτα ἐπεξετάθη εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Θρᾴκην. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ πληθυσμὸς ὁ ὁποῖος εἶχε φθάσει εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἀκτὰς ὑπερέβαινεν τὰς 140 χιλιάδας. Διατί λοιπὸν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ ὅτι εἶναι ἐπικριτέα ἡ πολιτική μου, διότι ἐγὼ εὑρισκόμενος ἐνώπιον τῆς ἀρξαμένης ἐξώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου, ἡ ὁποία ἐσταμάτησεν ὄχι διότι ἐσταμάτησαν αἱ Τουρκικαὶ βλέψεις, ἀλλὰ διότι ἡ ἔκρηξις τοῦ πολέμου δὲν ἐπέτρεπεν πλέον τὴν ἔξωσιν τῶν πληθυσμῶν; Διατί λοιπὸν λέγω, ἐγὼ εὑρισκόμενος ἐνώπιον σαφοῦς ἀποφάσεως τῆς Τουρκίας νὰ ἀπαλλαγῇ τῶν ἀλλογενῶν πληθυσμῶν οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο εἰς τὸ Κράτος της καὶ ἐνῷ εἶχον τὴν Τουρκίαν ρητῶς δηλοῦσαν ὅτι ἀρνεῖται νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων ἡ ὁποία εἶχεν ἐκδοθῆ ὡς πρὸς τὰ νησιὰ καὶ ὅτι ἐπερίμενεν νὰ ἀποκτήσῃ τὴν ναυτικήν της ὑπεροπλίαν τὴν ὁποίαν θὰ τῆς ἐξησφάλιζον δύο πολεμικὰ τὰ ὁποῖα εἶχεν παραγγείλει διὰ νὰ μᾶς ἐπιτεθῇ, διατὶ λέγω ἐπικρίνομαι, ὄχι ἀληθῶς ἀμέσως ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος, ἀλλὰ σαφῶς ἐκ τῆς ἀντιθέσεως τῶν δύο πολιτικῶν, ὅτι ἐκεῖνος μὲν ἀπέφυγεν τὸν πόλεμον φοβούμενος τὰς συνεπείας, ἐνῷ ἐγὼ ἠδιαφόρησα διὰ τὰς συνεπείας καὶ ἐτόλμησα; Ἀλλὰ ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω ἔβλεπον ὅτι ἔχω ἐνώπιόν μου ἕνα πόλεμον ἀποφασισμένον τότε ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας διὰ τὸ ζήτημα τῶν νήσων. Ἐὰν λοιπὸν ἐτόλμησα νὰ λάβω μέρος εἰς τὸν πόλεμον, ἔπραξα τοῦτο διότι ἐπροτίμησα ἕνα πόλεμον ποὺ ἔμελεν νὰ διεξαχθῇ καὶ νὰ μὴ περιμένω ἀπαθὴς θεατὴς τοῦ μεγάλου πολέμου διὰ νὰ διευκολύνωμεν διὰ τῆς ἀποχῆς μας ἔν τινι μέτρῳ ἀλλ’ ἀρκετὰ σημαντικῷ, διὰ νὰ διευκολύνωμεν τὴν νίκην τῶν Κρατῶν εἰς τὰ ὁποῖα ἀνήκει ἡ Τουρκία, νὰ ἴδω τὴν ἐπιοῦσαν τῆς νίκης της νὰ στρέφεται πρὸς ἐμὲ διὰ νὰ μοῦ πάρῃ τὰς νήσους καὶ συγχρόνως νὰ μοῦ στείλῃ ὁλόκληρον τὸν πληθυσμὸν τὸν ἐν Τουρκίᾳ; Διότι μπορεῖ κανεὶς νὰ ἀπορῇ δι’ ὅ,τι ἤθελεν νὰ εἴπῃ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ἀπορῶν διότι ἐγὼ ἔκαμα πόλεμον, ἀδιαφορῶν διὰ τὰς συνεπείας. Κύριοι Βουλευταί, θὰ γνωρίζετε ὅλοι καὶ ἰδιαιτέρως ἡ πλευρὰ αὐτὴ ὅτι ἀπὸ μιᾶς δεκαετίας ἀπέφυγα νὰ ἐμφανισθῶ δημοσίᾳ, εἴτε κατὰ τὴν παραμονήν μου ἐν Εὐρώπῃ, εἴτε μετὰ τὴν ἐπάνοδόν μου εἰς τὴν Ἑλλάδα ζητῶν νὰ φέρω τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ παρελθόντος. Ἀπέρριψα καὶ δελεαστικὰς προτάσεις αἱ ὁποῖαι μοῦ ἔγιναν ἀπὸ σημαντικώτατα ὄργανα τῆς δημοσίας γνώμης ἐν Εὐρώπῃ, ἐν Ἀγγλίᾳ εἰδικῶς, ἀπέρριψα δελεαστικὰς προτάσεις ὅπως γράψω ἐντυπώσεις μου ἐκ τοῦ πολέμου. Ἔκλεισα τὸ στόμα μου καὶ ὅταν ἐπανῆλθον ἐδῶ καὶ ἀναμιχθεὶς εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνεσκάλισα, ὡς ἦτο φυσικὸν καὶ δὲν παραπονοῦμαι, πάλιν τὰ πάθη προσωρινῶς τοὐλάχιστον καὶ ἤρχισαν λεγόμενα ἐναντίον μου ὅσα ἦτο δυνατὸν νὰ λεχθοῦν, ἔκλεισα τὸ στόμα καὶ δὲν ἔφερα τὴν συζήτησιν εἰς τὸ παρελθόν. Ἐπροτίμησα μάλιστα ὄχι μόνον νὰ μὴ δημοσιεύσω τίποτε, ἀλλ’ οὔτε κἂν νὰ χρησιμοποιήσω τὸν χρόνον τῆς ἀργίας μου διὰ νὰ συγκεντρώσω τὰς ἐντυπώσεις μου ἢ νὰ ἀφήσω κἂν κάποιαν ἐξήγησιν τῶν κυριωτέρων σημείων τῆς πολιτικῆς μου. Ἀντὶ τούτου περιωρίσθην εἰς τὸ πολὺ ἀθωότερον ἔργον, τοῦ νὰ μεταφράσω τὸν Θουκυδίδην. Ἀλλὰ Κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ ὢν δὲν δύναμαι, θὰ τὸ ὁμολογήσῃ καὶ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ὁ ὁποῖος ἀξιοῖ ὅτι εἶναι κατ’ ἐξοχὴν κοινοβουλευτικός, καὶ δικαίως τὸ ἀξιοῖ, δὲν δέχομαι ὅμως αὐτὸ ποὺ νομίζει, ὅτι αὐτὸς μόνον εἶναι Κοινοβουλευτικός.....

§107Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὸν Κοινοβουλευτισμὸν δὲν τὸν ἐζήτησα ποτὲ ὡς ἀτομικόν μου προνόμιον. Πιστεύω εἰς αὐτόν, διότι νομίζω ὅτι ὁ ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι κατ’ ἐξοχὴν Κοινοβουλευτικὸς λαός.

§108Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πιστεύω καὶ ἐγὼ μὲ ὅλην μου τὴν ψυχήν, κ. ἀρχηγὲ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος. Τὸ ὅτι δὲ ὁ Κοινοβουλευτισμὸς εἶναι τὸ καλλίτερον πολίτευμα, θὰ ἤρκει νὰ τὸ ἀποδείξῃ ἡ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην διεξαγομένη συζήτησις. Ἀλλὰ κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ ὢν, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ μὴ ἀφίνω ἀπαρατήρητον οἱανδήποτε ἐπίκρισιν ἡ ὁποία εἴτε ἀμέσως εἴτε κατὰ σαφῆ ὑπαινιγμὸν ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ πρὸς τὴν πολιτικήν μου ἐκ μέρους ἐπιφανοῦς μέλους τοῦ Κοινοβουλίου καὶ δὴ ἀρχηγοῦ ἑνὸς τῶν μεγαλειτέρων κομμάτων. Γνωρίζετε ὅτι εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ μεγάλου πολέμου ἦλθα εἰς σύγκρουσιν μὲ τὸ στέμμα, ὅταν ἐπρότεινα τὴν εἴσοδον τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐπιθέσεως τῶν Δαρδανελλίων. Καὶ τότε θὰ ἔλαβεν ἀφορμὴν ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος νὰ ἀναγνώσῃ τὰ σχετικὰ πρακτικά. Ὅταν συνεκλήθη τὸ Συμβούλιον τοῦ στέμματος, ἔλαβον εὐκαιρίαν νὰ εἴπω πρὸς τὸν Βασιλέα: «Πολὺ καλά, διαφωνοῦμεν· ἐγὼ θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ἐγκαταλείψω τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ συνιστῶ ἕνα πρᾶγμα τοὐλάχιστον ζητήσατε διὰ τῆς παρεμβολῆς τῆς Γερμανίας νὰ σώσετε αὐτὰ τὰ δύο ζητήματα ζητήσατε νὰ ἀσφαλίσετε κυριαρχίαν τῶν νήσων καὶ τὴν προστασίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ. Διότι ἐὰν ἀκολουθήσετε ἄλλην ἀπὸ τὴν ἰδικήν μου πολιτικὴν καὶ διευκολυνθῇ ἐντεῦθεν ἡ Γερμανικὴ νίκη νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι θὰ εὑρεθῆτε τὴν ἐπιοῦσαν τῆς νίκης αὐτῆς ἐνώπιον αὐτῶν τῶν ζητημάτων, τῆς ἀπωλείας τῶν νήσων καὶ τῆς ἐξοντώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ». Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ, μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν ἡ ὁποία ὀφείλεται εἰς κάθε γνώμην ὅσον δήποτε ἀντίθετον πρὸς τὴν ἰδικήν μου νὰ παρατηρήσω ὅτι ἐγὼ μὲν ἐπιδιώκων νὰ εἰσέλθω εἰς τὸν πόλεμον εἶχον ὡρισμένην πολιτικὴν ἡ ὁποία ἀπέβλεπεν ἀκριβῶς εἰς τὸ νὰ ἀποφύγῃ τὸ Ἔθνος τοὺς κινδύνους, ἐκ τοῦ φόβου τῶν ὁποίων ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ἐνόμιζεν ὅτι δὲν συνέφερεν ἡ ἀνάμιξις μας εἰς τὸν πόλεμον. Ἀλλὰ τὸ Λαϊκὸν κόμμα ἀκριβῶς τὸ ὁποῖον ἐφοβεῖτο τοὺς κινδύνους αὐτούς, ἐνῷ ὑπεστήριξε κατὰ τὰς ἐκλογάς, ὅπως θὰ ἐνθυμῆσθε καλῶς, ὅτι ἔπρεπε νὰ τερματισθῇ ὁ πόλεμος, ὅταν ἐκ τῶν ἐκλογῶν ἔλαβε τὴν πλειοψηφίαν ἐσυνέχισε τὸν πόλεμον, ἐνῷ ὅπως εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος, ἐγνώριζε τοὺς ἐξ αὐτοῦ κινδύνους. Καὶ τοὺς κινδύνους αὐτοὺς τοὺς φοβεῖτο ὅταν ὁ πόλεμος διεξήγετο ἐν συμμαχίᾳ ἡμῶν μὲ ἄλλους καὶ ὅμως τὸν πόλεμον αὐτὸν τὸν ἐξηκολούθησεν ὅταν πλέον ἔλλειπον ὅλαι αἱ προϋποθέσεις τῆς ἐπιτυχίας, διότι ἐγένετο πλέον μονομαχία μὲ τὴν Τουρκίαν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τοιούτους ὅρους νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς ἐμὲ μομφὴ ὅτι ἐπιζητήσας νὰ στείλω τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸν πόλεμον ἔγεινε αἰτία τῆς προσφυγικῆς δυστυχίας. Ὑπῆρξεν ἀκόμη μία ἄλλη στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ φοβούμενοι τὰς συνεπείας τοῦ πολέμου εἶχον ὅλην τὴν δυνατότητα νὰ τὸν τερματίσουν μὲ ὅρους, κατ’ ἐμὲ ἀρκετὰ εὐνοϊκούς. Ἦτο ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ λόρδος Κῶρζον ἐλθὼν εἰς Παρισίους ἐζήτησε νὰ μὲ ἴδῃ διὰ νὰ μοῦ εἴπῃ ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἐπαφὴ μεταξὺ τῶν ἐπισήμων ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ μὲ ἠρώτησεν, καίτοι ἐγνώριζεν ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἐὰν ἠδυνάμην νὰ φέρω εἰς γνῶσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τὰς ἀντιλήψεις τῆς Ἀγγλίας, διότι τοῦτο θὰ ἦτο χρήσιμον κατὰ τὴν ἀντίληψιν αὐτοῦ. Ἀνεκοίνωσα τοῦτο πρὸς τὸν ἐν Παρισίοις τότε ἐπιτετραμμένον τῆς Ἑλλάδος καὶ νῦν Πρεσβευτὴν ἐν Αἰγύπτῳ κ. Μεταξᾶν. Ὁ λόρδος Κῶρζον τότε ἀπήντησεν: «Ἐνθυμεῖσθε, εἶχε προταθῆ ἡ μεσολάβησις τῶν Δυνάμεων, ἤθελε νὰ μάθῃ ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐδέχετο μεσολάβησιν. Τοῦτο δὲν θὰ εἶχε τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ μεσολάβησις ἡ προσφερθεῖσα, ἢ μᾶλλον ἐπιβληθεῖσα, μετὰ τὸν ἀτυχῆ ἑλληνοτουρκικὸν πόλεμον τοῦ 1897· δηλαδὴ ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῶν Δυνάμεων δὲν ὑπῆρχεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ παρέδιδεν εἰς αὐτὰς τὴν τύχην της καὶ θὰ ἐδήλου ἐκ τῶν προτέρων ὑποταγὴν εἰς κάθε ἀπόφασίν των. Μοῦ ἐδηλώθη ρητῶς ὅτι ἐπιθυμία των εἶναι νὰ προσπαθήσουν νὰ ἐξεύρουν λύσιν, ἡ ὁποία θὰ ἐτερμάτιζε τὰς πολεμικὰς περιπλοκὰς καὶ ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ δεχθῇ ἢ νὰ μὴ δεχθῇ τὰς προτάσεις αὐτῶν. Μοῦ προσέθηκεν ἀκόμη ὅτι ἡ Ἀγγλικὴ τοὐλάχιστον Κυβέρνησις θὰ ὑπεστήριζεν ἐρρωμένως τὴν ἑξῆς λύσιν: Ἀναγνώρισις ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀποσύρῃ τὸν στρατόν της ἀπὸ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Διορισμὸς ἑνὸς ἁρμοστοῦ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων τῆς Κ.Τ.Ε. ἐκ συνεννοήσεως μετὰ τοῦ Σουλτάνου διὰ τὸ τμῆμα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνετο εἰς τὴν Συνθήκην τῶν Σεβρῶν. Ὀργάνωσις ἐγχωρίου δυνάμεως χωροφυλακῆς καὶ πολιτοφυλακῆς δυναμένης νὰ ἀσφαλίσῃ τὴν τάξιν εἰς τὸ τμῆμα ἐκεῖνο μεθ’ ὃ θὰ ἀπήρχετο ὁ ἑλληνικὸς στρατός. Διατήρησις τῆς Ἑλληνικῆς κυριαρχίας μέχρι τῆς γραμμῆς τῆς Τσατάλτζας.» Ἠρώτησα τὸν λόρδον Κῶρζον ἂν δὲν θὰ ἦτο δίκαιον τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐξεκενώναμεν τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, ν’ ἀναγνωρισθῇ τοὐλάχιστον εἰς ἡμᾶς δικαίωμα ἀποζημιώσεώς τινος διὰ τὰς δαπάνας εἰς ἃς ὑπεβλήθημεν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον καταβάλοντες καὶ κατέχοντες κατ’ αἴτησιν τῶν Δυνάμεων τὸ τμῆμα ἐκεῖνο τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Μοῦ ἀπήντησεν ὅτι αὐτὸ δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον συζητήσεως. Νομίζω ὅτι περίπου ἐκθέτω ἀκριβῶς τὰς προτάσεις τοῦ λόρδου Κῶρζον, διότι δὲν εἶχα καιρὸν νὰ ζητήσω ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον νὰ λάβω γνῶσιν τοῦ σχετικοῦ φακέλλου ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν μὲ πλανᾶ ἡ μνήμη μου τώρα, αὐτὴν τὴν στιγμήν, εὑρίσκω βέβαια μίαν δικαιολογίαν διὰ τοὺς πολιτικοὺς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Φαίνεται δυστυχῶς ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ ἐθεώρουν ὅτι τὴν νίκην τὴν εἴχομεν ἀσφαλῆ, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀναγνωρίζω ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν πολιτικῶν ἐκείνων εἶναι ἰσχυρῶς μειωμένη, ἵνα μὴ εἴπω ὅτι σχεδὸν ἐκλείπει. Ἀλλ’ ἔρχεται βραδύτερον μία ἄλλη περίπτωσις, τὴν ὁποίαν ὑπενίχθην καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου μου, ὅτι δηλαδὴ οἱ πολιτικοὶ ἀντελήφθησαν ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ ἦσαν ἐν ἀδίκῳ καὶ ὅτι ἡ νίκη δὲν ἦτο δυνατή. Καὶ εἴχομεν τοῦτο βεβαιωμένον ὅπως ἀπέδειξα πρὸ μικροῦ, ἐξ ἐγγράφων τοῦ μακαρίτου Γούναρη πρὸς τὸν λόρδον Κῶρζον. Ἐβεβαιοῦτο ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ παραμονὴ πέραν τοῦ Φεβρουαρίου. Ὑπῆρχεν καὶ τότε λοιπὸν χρόνος κατ’ ἐμὲ ἐὰν ὑπῆρχεν τὸ ἀναγκαῖον πολιτικὸν θάρρος, τοῦτο ἦτο μόνον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔλειψεν, ἐὰν δὲν ἀνεμένετο καὶ τότε κατὰ τὴν ὑπόδειξιν τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν προοδευτικῶν ἡ ἐμφάνισις τοῦ ἀπὸ μηχανῆς θεοῦ. Ἂν ὑπῆρχεν τὸ θάρρος τότε νὰ λεχθῇ ἡ ἀλήθεια εἰς τὴν κοινὴν γνώμην ἐνταῦθα, θάρρος τὸ ὁποῖον ἦτο εὐκολώτερον νὰ εὑρεθῇ διότι ἐγὼ διὰ τῆς ὅλης στάσεώς μου ἐδείκνυον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἤμην ἕτοιμος νὰ ἐμφανισθῶ καὶ δημοσία ὑποστηρίξων τὴν ἀνάγκην τῆς ἐκκενώσεως τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Αὐτὸ τὸ θάρρος ἔλειψεν, καὶ ἂν ὑπῆρχεν αὐτὸ πιστεύω ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας νὰ μεταφερθῇ μὲ ὅλον του τὸ κινητὸν πλοῦτον καὶ ἐν πλήρῃ ἀνέσει κατὰ τοὺς μετὰ τὸν Φεβρουάριον δύο ἕως 3 μῆνας νὰ μεταφερθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα μεταφερομένου ἐξ Ἑλλάδος διὰ τῶν αὐτῶν πλοίων τοῦ Τουρκικοῦ πληθυσμοῦ τοῦ ἐν Ἑλλάδι, διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἴμεθα ἀκόμη ἐν πολέμῳ ἠδυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς αὐτὴν τὴν ἐνέργεαν. Θὰ ἐγίνετο λοιπὸν ἐν ὅλῃ τῇ ἀνέσει ἡ μεταφορὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ πλυθησμοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἐκκενουμένης τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, χωρὶς τὴν στρατιωτικὴν καταστροφήν, χωρὶς τὴν ἀπώλειαν τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἠδύνατο οὐχὶ κἄν μὲ τὴν ἀνάγκην τῆς διατηρήσεως τῆς ὅλης ἐπιστρατεύσεως, ἀλλὰ καὶ ἀποστρατευομένη νὰ διατηρήσῃ τὴν ἀναγκαίαν δύναμιν εἰς τὴν γραμμὴν τῆς Τσατάλτζας ὥστε νὰ εἶναι βεβαία ὅτι οὐδεὶς θὰ δύναται νὰ τὴν ἀπωθήσῃ ἐκεῖθεν διότι πρὸ τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς ἦτο ἀδύνατον ἡ Τουρκία εἰς τὴν γραμμὴν τῆς Τσατάλτζας νὰ ἐνίκα τὸν Ἑλλην. Στρατόν. Ὅπως ἐξήγησα πρὸ μικροῦ, κύριοι ἔκρινα ἀναγκαῖον νὰ ζητήσω τὴν ἐπιείκειάν σας διότι ἔφερα τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ παρελθόντος. Ἔπραξα τοῦτο κατὰ τρόπον ὅλως διόλου κοινοβουλευτικόν, ἀλλὰ παρακαλῶ τὸν κ. ἀρχηγὸν τοῦ Λαϊκοῦ κόματος νὰ μὴ νομίσῃ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἐφόσον μὲ ὅλο τὸ κῦρος τῆς γνώμης του προστατεύει τὴν ἰδικήν του πολιτικὴν ἀφίνων ἐξ ἀντιθέτου νὰ ἀπορριφθῇ ἡ ἰδέα ὅτι ἐγὼ ἀδιαφωρῶν πρὸς τοὺς κινδύνους τοῦ πολέμου, ἔγινα αἴτιος τῆς καταστροφῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀφήσω ἀναπάντητον τὴν κατηγορίαν. Μοῦ ἔχει συμβῇ κύριοι, εἰς ὅλον μου τὸν πολιτικὸν βίον νὰ ὑπάρξω ὁ εἰρηνικότερος τῶν ἀνθρώπων, καὶ συγχρόνως νὰ θεωρηθῶ ἀπὸ ὅλον τὸν κόσμον ὡς ὁ πλέον πολεμικός Ὅπως ἄλλοτε ἀνέπτυξα εἰς τὴν Βουλήν, προσεπάθησα μὲ ὅλας μου τὰς δυνάμεις νὰ ἀποφύγω τὸν πρῶτον Βαλκανικὸν πόλεμον, προσεπάθησα μὲ ὅλας μου τὰς δυνάμεις νὰ ἀποφύγω τὸν δεύτερον Βαλκανικὸν πόλεμον, προσεπάθησα μὲ ὅλας μου τὰς δυνάμεις νὰ ἀποφύγω τὸν τρίτον πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας. Εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τοὺς διεξαγάγω. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἴσως θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ ἐπικαλεσθῶ ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς μου εἶναι ὅτι ἐνῶ ἀπέφευγον μὲ ὅλην τὴν ψυχὴν τοὺς πολέμους ὁσάκις ἀπεφάσιζα νὰ μπῶ μέσα εἰς αὐτοὺς, κατώρθωνα νὰ παρουσιάζω τὴν Χώρα μου νικήτριαν καὶ τροπαιοῦχον. (χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§109ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Προτείνω νὰ τυπωθῇ ὁ λόγος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ διανεμηθῇ εἰς ὅλον τὸ Κράτος.

§110Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ παραιτηθῶ τοῦ λόγου ἂν καὶ ἔχω ἐγγραφῆ μεταξὺ τῶν πρώτων καὶ κατρακύλισα ὄχι μόνον κάτω ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς καπετανέηδες καὶ δὲν ἠξεύρω ποίους ἄλλους. Θὰ παραιτηθῶ τοῦ λόγου ὑπὸ δύο ὅρους. Πρῶτον ὑπὸ τὸν ὅρον διὰ τὸν ὁποῖον ἀσφαλῶς δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, ὅτι ὁ λόγος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ δημοσιευθῇ μόνον ὁλοκληρωτικῶς εἰς τὰς ἐφημερίδας ἀλλὰ νὰ τυπωθῇ δι’ ἐξόδων τοῦ Κράτους καὶ νὰ διανεμηθῇ εἰς πάσας τὰς κοινότητας ὅσον τὸ δυνατὸν εὐρύτερον. (χειροκροτήματα). Διότι εἶναι λόγος ἀπολύτως δίκαιος, ἀλλὰ καὶ Ἐθνικῆς ἑνότητος ὑπὸ τὴν νέαν ἀντίληψιν. Δεύτερος ὅρος. Θὰ παραιτηθῶ τοῦ λόγου ἐν ᾗ περιπτώσει μετὰ τὴν διαφώτισιν τὴν πειστικήν, τὴν ἀπιστεύτως πειστικήν, δὲν φαντάζομαι ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ ἀγόρευσις νὰ πείσῃ ἐμένα, τὸν ἀπολύτως πεπεισμένον, ἀκόμη περισσότερον, ἐκεῖνοι ποὺ εἶχαν ἐπιφυλάξεις νὰ ἀνέλθουν εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ παραιτηθοῦν τοῦ λόγου. Ἐὰν δὲ δὲν τὸ κάμουν αὐτό, τότε καλλίτερον εἶναι νὰ ἐκπληρώσω ἐγὼ τὸ καθῆκόν μου καὶ νὰ ὁμιλήσω διότι περισσότερον ἀπὸ ὅλους ἔχω ἀγωνισθῆ διὰ τὸν προσφυγικὸν κόσμον.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χούρσογλου.

§112Σ. ΧΟΥΡΣΟΓΛΟΥ. (Ἀναγινώσκει). «Κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως αἱ ὁποῖαι ἐνέχουσι καὶ τὸν τύπον τῆς ἐκκλήσεως πρὸς πάσας τὰς τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ συνόλου, πρὸς ἀπὸ κοινοῦ ἐνέργειαν διὰ τὴν οἰκονομικὴν καὶ τὴν ὑλικὴν ἐξύψωσιν τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ αἰσθανθῶ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν σκέψεών μου. Οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἀποδεχθεὶς τὴν διεξαγωγὴν πολιτικῶν ἀγώνων τεινόντων εἰς δημιουργίαν προνομιούχου τάξεως, δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ σήμερον νὰ ἐπιμείνω εἰς ἄνισον καταμερισμὸν τοῦ βάρους μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ συνόλου πρὸς ἐφαρμογὴν ἐπιβαλλομένης κοινωνικῆς πολιτικῆς. Ἐφόσον ὁ κ. Πρόεδρος δηλοῖ ὅτι ἐκτὸς τῶν προσφύγων ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι παθόντες καὶ δὴ παθόντες κατὰ τοὺς ἀπελευθερωτικοὺς ἡμῶν ἀγῶνας, μὴ τυχόντες καὶ στοιχειώδους κἄν Κρατικῆς μερίμνης ὁ δὲ Κρατικὸς προϋπολογισμὸς εὑρίσκεται εἰς ἀδυναμίαν πλήρους θεραπείας τῶν ἀναγκῶν αὐτῶν, θεωρῶ καθῆκον τιμῆς νὰ ὑποταγῶ εἰς τὸ δόγμα τῆς Ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης. (χειροκροτήματα). Ἡ στάσις ἄλλως τε τῶν ἄλλων προσφύγων συναδέλφων μου, οἱ ὁποῖοι συσπειροῦνται πρὸς καταπολέμησιν τοῦ Ἐθνικῶς ὀλεθρίου διχασμοῦ μοὶ ἐπιβάλλει ὅπως ἀναθεωρήσω τὰς σκέψεις μου καὶ δηλώσω ὅτι, ὑπείκων εἰς τὸν ἀνώτερον νόμον, τὸν νόμον τῆς σωτηρίας τῆς Πατρίδος συντελέσω καὶ ἐγὼ διὰ τῆς ψήφου μου εἰς τὴν τόνωσιν τῆς Ἐθνικῆς ἑνότητος». (χειροκροτήματα).

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιγδέμογλου.

§114Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Κύριοι βουλευταί, δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω παρὰ διὰ δύο μόνον λεπτὰ διὰ νὰ ἀνασκευάσω μερικὰ σημεῖα τοῦ λόγου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ νὰ εἴπω ὀλίγα λόγια διὰ τὸ ὑβρεολόγιον τὸ ὁποῖον ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον ὥραν ἀπηύθυνεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπανειλημμένως ἀπὸ πέρυσι δηλοῖ ὅτι ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς ὀφείλει μᾶλλον νὰ ὀνομασθῇ σύμβασις μεταναστεύσεως τῶν Τούρκων ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, ἐνῷ ἡ πραγματικότης δὲν εἶναι αὐτή. Ἡ πραγματικότης εἶναι ὅτι ἂν ἔφυγον 300.000 Τοῦρκοι ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἦλθον 250.000 Ἕλληνες ἀπὸ τὴν Μικρὰν Ἀσίαν ὄχι οἱ περιφερόμενοι εἰς τὰ ὄρη, διότι αὐτοὶ ἦσαν οἱ ἀκρῖται περίπου 10.000 ἀλλ’ οἱ ἄλλοι οἱ παραμείναντες εἰς τήν......... (Θόρυβος πολλοὶ βουλευταὶ ἐξέρχονται).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἔχετε κἄποιαν ὑπομονήν.

§116Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Δὲν τὰ λέγω δι’ ἐσᾶς, τὰ λέγω διὰ νὰ καταχωρηθοῦν εἰς τὰ πρακτικά. (Θόρυβος). ......... Εἶναι καὶ τοῦτο ἀποδεδειγμένον ὅτι δὲν εἶναι σύμφωνον μὲ τὴν πραγματικότητα, διότι μόνον ἡ ἀξία τῶν κτημάτων τοῦ κ. Τρικούπη ἐξετιμήθη περὶ τὰς 140 χιλ., δηλαδὴ περισσότερον. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἤθελα νὰ διατυπώσω καὶ παρακαλῶ νὰ καταχωρηθῇ εἰς τὰ πρακτικά, εἶναι τὸ ἑξῆς: ὅτι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ καὶ αἱ δύο Κυβερνήσεις συνεφώνησαν, νὰ συμψηφισθῶσιν ἀμοιβαίως τὰ κτήματα. Εἶχον ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ καθορίσουν καὶ μίαν μέσην τιμὴν ἐπὶ τῶν κτημάτων αὐτῶν, ὑποβιβάζεται δὲ ἡ ἀξία αὐτῶν, κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰ κτήματα τὰ ὁποῖα κατέλαβεν ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἀξίας 5 ἑκατομμυρίων λιρῶν καὶ τὰ κτήματα τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν εἰς τοὺς ἀγρότας 8 ἑκατομμυρίων λιρῶν, δηλαδὴ τὸ ὅλον 8 δισεκατομμυρίων δραχμῶν ὁλόκληρος ἡ Μουσουλμανικὴ περιουσία ἐν Ἑλλάδι, ἀναλογεῖ κατ’ ἄτομον εἰς 4.000 δραχ. μόνον δι’ ἕκαστον πρόσφυγα, δεδομένου, ὅτι ὡς πολὺ ὀρθῶς ἐτόνισεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ὅτι ἐκτὸς ἀπὸ 1½ ἑκατομμύριον ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἦλθαν ἐδῶ καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ὑπάρχει στατιστικὴ ἐπίσημος τοῦ Κράτους καὶ ὄχι αἱ προχειρολογίαι, καὶ 500.000 οἱ ὁποῖοι καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἐξηφανίσθησαν εἰς Μικρὰν Ἀσίαν τῶν ὁποίων ἡ περιουσία ὑποβιβάζεται εἰς 4.000 κατ’ ἄτομον. Ὥστε καταλαμβάνετε ἑνὸς πληθυσμοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας οἷος ὁ Ἑλληνικός, ἐὰν ὑπολογισθῇ ἡ περιουσία του πρὸς 4.000 δραχ. κατ’ ἄτομον, πόσον ἀπέχει αὐτὸ ἀπὸ τὴν πραγματικότητα. Ἐπίσης εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ παρατηρήσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι εἰς τοὺς ἀριθμούς, τοὺς ὁποίους παρέταξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοὺς ἀνεβίβασεν εἰς 30 δισεκατομμύρια μόνον οἱ τόκοι τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως ἀναφέρονται διὰ 10 δισεκατομμύρια. Αὐτὸ πῶς γίνεται δὲν μπορῶ νὰ τὸ καταλάβω. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐσημείωσε καθόλου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι γενικῶς ὅλοι οἱ πρόσφυγες βουλευταί, κατέθεσαν ἐπιφυλάξεις ἀκριβῶς ἐπὶ τοῦ σημείου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον καὶ ἡμεῖς δὲν κάμνομεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ὑποστηρίζομεν, τουτέστι περὶ τῆς νομικῆς καὶ ἠθικῆς εὐθύνης τοῦ Κράτους ἀπέναντι τῶν προσφύγων. Ὥστε διατὶ ὁ κ. Πρόεδρος ἀπευθύνει ἐναντίον μόνον ἐμοῦ τὸ ὑβρεολόγιον καὶ ὄχι ἐναντίον καὶ τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι δὲν λέγουν τίποτε ἄλλο ἀπὸ ἐμὲ παρ’ ὅτι ὑπάρχει νομικὴ καὶ ἠθικὴ ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους πρὸς ἀποζημίωσιν. Τὶ ἄλλο λέγομεν ἡμεῖς ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατέθεσαν ἐπιφυλάξεις; Ὥστε αἱ ὕβρεις ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν εἶναι αἱ ἐνδεδειγμέναι διὰ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τοιαῦτα ζητήματα. Ἐὰν ἔχωμεν διαφορὰς νὰ τὰς συζητήσωμεν καὶ ὄχι νὰ ὑβρίζωμεν. Ἐὰν ἔχομεν διάφορον ἀντίληψιν ἡμεῖς, αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς μας. Ἀπὸ ἓξ συνεχῶν ἐτῶν ἔχω αὐτὴν τὴν ἰδεολογίαν καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ εἶναι ἀφορμὴ προσωπικῶν ὕβρεων. Καὶ διὰ τὴν ἰδεολογίαν του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπανειλλημένως ἐξυβρίσθη ἀπὸ δέκα ἐτῶν ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους του. Ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἡ ἰδεολογία δὲν γίνεται ἀντικείμενον ὕβρεων καὶ προπηλακισμῶν ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου βήματος τῆς Βουλῆς. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ καταγγείλω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διὰ νὰ καταχωρηθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ εἶναι τὰ ἑξῆς: Ὅτι διὰ τῆς συμφωνίας αὐτῆς θυσιάζονται εἰς βάρος τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου ἡ διαφορὰ τῶν ἀνταλλαξίμων κτημάτων μὲ τὴν ἀξίαν αὐτῶν ἐδῶ τῶν Τουρκικῶν κτημάτων ἡ ὁποία κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου δὲν εἶναι ὀλιγωτέρα τῶν 30–40 δισεκατομμυρίων δραχμῶν. Εἶμαι δὲ εὐτυχὴς διότι ἐκ τοῦ βήματος τούτου ἀρχηγὸς τῆς περιωπῆς τοῦ κόμματος τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ἐδήλωσε ὅτι ἡ ἀξία τῶν κτημάτων τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων καὶ τῶν Τούρκων ὑπηκόων ἑκατέρωθεν ἀπὸ μίαν ἀρχὴν ἡ ὁποία ἐγένετο, ἀπέδειξεν ὅτι τὰ κτήματα τῶν ἰδικῶν μας εἶναι περισσότερα. Πέραν ἀπὸ τὰ κτήματα τῶν ἐδῶ φυγάδων τὰ ὁποῖα παρέμειναν εἰς τὴν Πόλιν εἰς ὄφελος τῶν Τούρκων. Ἐπίσης κτήματα ἀξίας 1.700.000 ἀνώτερα τῆς περιουσίας τῶν ἀνταλλαξίμων ἔμειναν πάλιν εἰς ὄφελος τῶν Τούρκων. Καὶ κατόπιν τούτου ἐδώσαμεν 440.000 λίρας. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς προσωπικὰς ὕβρεις ἐναντίον μου λέγω ὅτι ἦτο ἀνάξιον τῆς περιωπῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑβρίζῃ ἐπὶ μίαν ὥραν συνεχῶς ἐνώπιον ὅλων ἕναν ἄνθρωπον ὁ ὁποῖος ἐπὶ 6 χρόνια συνεχῶς ἀγωνίζεται διὰ μίαν ἰδεολογίαν. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποὺ ὑποστηρίζω τὰς ἀπόψεις αὐτὰς καὶ ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἦτο ἀνάξιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὲ ὑβρίζῃ ἐπὶ μίαν ὥραν.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ ὅτι οἱ κ. κ. Σίμος καὶ Νικολαΐδης κατέθεσαν τὴν κάτωθι δήλωσιν. (ἀναγινώσκει). «Καθ’ ἣν στιγμὴν διὰ τῆς κυρώσεως τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς Συμφωνίας διαγράφονται συμβατικῶς αἱ περιουσίαι καὶ τὰ περιουσιακὰ δικαιώματα τῶν ἐκ Τουρκίας προσφύγων, καρποὶ αἰώνων πολλῶν, αἰσθανόμεθα τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δηλώσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν δύο τινά: Πρῶτον ὅτι πικρὰ καὶ μακρὰ πεῖρα ἀπέδειξε τὴν ἔλλειψιν καλῆς πίστεως ἐκ μέρους τῶν Τούρκων ἐκδηλωθεῖσαν καὶ κατὰ τὴν ψήφισιν τῆς συμβάσεως ἐν τῇ Τουρκικῇ Βουλῇ καὶ ἄλλως καὶ διὰ τῶν λόγων τοῦ βουλευτοῦ Σαμψοῦντος Νουρῆ Μπέη, εἰπόντος: «Ἐγὼ τὴν θεὰν τῆς εἰρήνης δὲν τὴν βλέπω μέσα εἰς τὰς δάφνας, ἀλλὰ μέσα εἰς τὰ ὅπλα. Ἡ λόγχη τοῦ στρατιώτου μας ἐκέρδισε τὴν εἰρήνην αὐτὴν ἄλλοτε, αὐτὴ θὰ τὴν κερδίσῃ καὶ σήμερον. Ὅ,τι ἦτο ἡ χθὲς τὸ ἴδιον θὰ εἶναι καὶ ἡ αὔριον». (χειροκροτήματα). Ἡ πεῖρα αὕτη θὰ ἀπῄτει τὸ συγχρονισμὸν καὶ τῶν ὑπολοίπων συμφωνιῶν, αἵτινες παρὰ τὰς περὶ τοῦ ἐναντίου διαβεβαιώσεις καὶ προσπαθείας τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ἀπολήξουν εἰς βάρος μας, ὡς ἡ παροῦσα. Δεύτερον ὅτι ἡ ἀφαίρεσις πάσης συμβατικῆς βάσεως πρὸς περαιτέρω διεκδίκησιν τῶν περιουσιακῶν δικαιωμάτων τῶν ἀνταλλαξίμων καὶ μὴ δικαιούχων διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῆς παρούσης Συμβάσεως, δι’ ἧς συμψηφίζονται ἀορίστως αἱ ἑκατέρωθεν ἀνισόποσοι περιουσίαι, βάσει ἀστηρίκτου γνωματεύσεως τῶν οὐδετέρων μελῶν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ἀπροκάλυπτος δήλωσις τῶν ἀρχηγῶν τῶν συντεταγμένων ἐν τῇ Βουλῇ κομμάτων περὶ ἀνυπαρξίας πάσης νομικῆς ἀλλὰ καὶ ἠθικῆς ὑποχρεώσεως τοῦ Κράτους ἔναντι τῶν ἐπὶ κοινῇ ἐθνικῇ ὠφελείᾳ θυσιαζομένων περιουσιακῶν δικαίων τῶν δικαιούχων προσφύγων, τὰ δύο ἰδίως ταῦτα, ἀπαράδεκτα διὰ πλείστους ἄλλους λόγους, δημιουργοῦν ἐπὶ πλέον τεράστιον ἐσωτερικὸν πολιτικοκοινωνικὸν πρόβλημα, οὗτινος ἡ μὴ σύγχρονος πρὸς τὴν κύρωσιν τῆς παρούσης συμβάσεως θεωρητικὴ ἔστω διευθέτησις, δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ ρίψῃ τὰ σπέρματα τοῦ πραγματικοῦ κλονισμοῦ τῶν κοινωνικῶν μας βάθρων, παρὰ τὴν θέλησιν καὶ ἐπιθυμίαν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ὅστις καὶ φθίνων καὶ μαραινόμενος διετήρησε μέχρι τοῦδε ἄσβεστον εἰς τὰ τρίσβαθα τῆς ψυχῆς του τὴν φλόγα τοῦ κοινωνικοῦ ρυθμοῦ, μὲ τὴν ἐλπίδα τῆς βαθμιαίας ἀπολαβῆς τῶν περιουσιακῶν του ἀπαιτήσεων, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος σήμερον μὲν τὴν κύρωσιν τῆς παρούσης συμφωνίας, ἄπελπις πλέον προλετάριος τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ὑπάρχει κίνδυνος νὰ ἀκολουθήσῃ δρόμους καὶ εἰς αὐτὸν ἀνεπιθυμήτους ὑπὸ τὴν πίεσιν τῆς σκληρᾶς πραγματικότητος καὶ βιοπάλης. Θεωροῦντες ὑποχρέωσιν ἡμῶν νὰ κρούσωμεν τὸν κώδωνα τοῦ κοινωνικοῦ τούτου κινδύνου ἐπικαλούμεθα τὴν μέριμναν ὅλων τῶν κομμάτων καὶ ἰδιαιτέρως τῆς Κυβερνήσεως πρὸς μελέτην καὶ ἀντιμετώπισιν ἀπὸ τοῦδε τοῦ ἐσωτερικοῦ προβλήματος, οὗτινος ἡ μὲν ἄγνοια θ’ ἀπετέλει τεράστιον πολιτικὸν σφάλμα, ἡ δὲ ἀρνητικὴ λύσις θὰ παρομοίαζε πρὸς πύργον ἱσπανικόν, τὸν ὁποῖον θὰ ἐσάρωνεν ἡ πρώτη ἀντίξοος θύελλα. Ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος, τοῦ τρόπου δηλαδὴ τῆς λύσεως τοῦ προβλήματος τούτου, θὰ λάβωμεν τὴν τιμὴν ἐν καιρῷ νὰ ἀναπτύξωμεν τὴν γνώμην μας. Ἀπὸ τοῦδε γενικῶς μόνον θὰ ἐλέγωμεν ὅτι τὸν ἐξωτερικὸν συμψηφισμὸν θὰ ἔδει νὰ ἀκολουθήσῃ ὁ πλήρης ἐσωτερικὸς συμψηφισμὸς ἐν περιπτώσει χρεωστικοῦ ὑπολοίπου τοῦ πρόσφυγος, ἔναντι δὲ τῶν ὑπολοίπων δικαιούχων δι’ οὓς ἀδύνατος ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ ἐσωτερικοῦ συμψηφισμοῦ, θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ δηλωθῇ ἀπὸ τοῦδε ὅτι θὰ τοῖς ἀποδοθῇ τὸ δίκαιον ἐν τῷ μέτρῳ τῆς δυναμικότητος τῆς χώρας καὶ ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ἐπιμελεστέραν ἀνεύρεσιν, διαχείρισιν καὶ διάθεσιν τῆς ἐν Ἑλλάδι ἀστικῆς καὶ ἀγροτικῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας. Ἐπιπροσθέτως λαμβάνομεν τὴν τιμὴν νὰ δηλώσωμεν ὅτι δὲν θὰ στέρξωμεν ποτὲ οὔτε εἰς τὴν ἐπιβάρυνσιν τοῦ ἀδυνάτου γηγενοῦς στοιχείου, οὔτε καὶ εἰς τὸν κλονισμὸν τοῦ Κρατικοῦ προϋπολογισμοῦ, τοὐναντίον πάσῃ θυσίᾳ θὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν περιφρούρησιν ἀμφοτέρων ἐν τῇ ἐπιδιώξει τῆς ἱκανοποιήσεως τῶν δικαίων καὶ δυνατῶν προσφυγικῶν ἀξιώσεων. Παρὰ πάντας τούτους τοὺς ἐξωτερικοὺς ἐνδοιασμοὺς καὶ ἐσωτερικοὺς φόβους καὶ ὑπὸ τὴν ἐπιφύλαξιν τῶν συμβατικῶν καὶ νομικῶν δικαιωμάτων τῶν ἐκ Τουρκίας πάσης κατηγορίας προσφύγων, λαμβάνομεν τὴν τιμὴν νὰ δηλώσωμεν ὅτι, μετὰ τὰς ἀποψινὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, συναισθανόμεθα τὴν κρισιμότητα τῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν περιστάσεων, καθ’ ἧς μόνον μία ἰσχυρὰ καὶ εὐσταθής, ὡς ἡ σημερινή, Κυβέρνησις δύναται πεπειθότως νὰ ἀντεπεξέλθῃ, θὰ ψηφίσωμεν ἐκ λόγων ὑπερτάτης ἐθνικῆς ἀνάγκης τὴν ὑπὸ κύρωσιν Σύμβασιν, ἀδυνατοῦντες νὰ ἀναλάβωμεν τὴν μοῖραν τῆς εὐθύνης τῆς ἀκυρώσεως αὐτῆς, χειροτέραν μὲν ἴσως πάσης προηγουμένης ἀλλὰ πάντως καλλιτέρας πάσης ἑπομένης Συμβάσεως, μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι ὁ γηγενὴς κόσμος δεόντως ἐκτιμῶν τὴν ὑπερτάτην θυσίαν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, θὰ θελήσῃ νὰ ἐπιδείξῃ τὴν ἐσωτερικὴν ἀλληλεγγύην πρὸς ἀπόδοσιν σχετικῆς δικαιοσύνης πρὸς τὰ θύματα τῆς μεγάλης ἐθνικῆς συμφορᾶς».

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης.

§119Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν θὰ ἐδίσταζα κύριοι βουλευταί, νὰ ἀκούσω τὴν ἔκκλησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐπειθόμην ὅτι θὰ προσέφερον καὶ ἐλαχίστην ὑπηρεσίαν εἰς τὸν τόπον ἢ ἐὰν ἐξ ὅσων ἐξετέθησαν ἤθελον μεταπεισθῆ, ἤθελον μεταβάλει τὰς ἀντιλήψεις ἐκείνας τὰς ὁποίας ἀπὸ ἔτους δὲν ἔπαυσα πρεσβεύων. Δὲν θὰ εἶχον ἄλλωστε ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀνάγκην ἐκκλήσεως. Θὰ ἐγνώριζον νὰ πράξω τὸ καθῆκόν μου. Θὰ ἦτο ἡ ἐσχάτη, θὰ ἦτο φαινόμενον θλιβερὸν πολιτικῆς ταπεινότητος ἐὰν ἐξακολουθῶν νὰ φρονῶ ὅσα μέχρι τοῦδε ὑπεστήριξα νὰ ἀνέρχωμαι εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ φανῶ εὐάρεστος ἢ νὰ προσαρμοσθῶ εἰς τὴν ἀτμοσφαῖραν τῆς αἰθούσης. Ὅπως ἐξετέθησαν δὲν μὲ ἔπεισαν παρ’ ὅλον τὸ περίβλημα τοῦ κάλλους τοῦ λόγου ὅτι οὐσιαστικαὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἀπόψεις εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι διάφοροι ἐκείνων αἱ ὁποῖαι ἐτέθησαν παρ’ ἡμῶν. Καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν ὑποθέτω ὅτι θὰ συνετέλει κἂν διὰ τὴν παγίωσιν ἰδιαιτέρων σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας τὸ νὰ μὴ φανῇ ἐνταῦθα καὶ ἀνεξαρτησία τῆς γνώμης. Τὰ αἰσθήματα ἡμῶν καὶ πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐπεκράτησαν καὶ εἰς ὅλας τὰς ἄλλας ὁμόρους χώρας τὰ ἐξεδηλώσαμεν κατὰ τρόπον πανηγυρικὸν εἰς πᾶσαν περίστασιν ὥστε νὰ μὴ χωρῇ ἀμφιβολία ὅτι ὁ ἔλεγχος ὁ ἐξαγγελόμενος ὑφ’ ἡμῶν εἶναι ἔλεγχος ἐσωτερικὸς ἀπευθυνόμενος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία ἀνωφελὴς καθ’ ἡμᾶς καὶ ἐπιζήμιος διὰ τὰ προσφυγικὰ συμφέροντα καὶ διὰ τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος ἀνωφελὴς διὰ τὴν ἑδραίωσιν καλλιτέρων σχέσεων εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθη ὁ τόπος. Εἶναι εὐχάριστον, κύριοι βουλευταί, ὅτι ὁ λόγος τὸν ὁποῖον ἀπήγγειλεν τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξεφωνήθη μετὰ τὴν ἐπικύρωσιν τῶν συμφωνιῶν ἀπὸ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τῆς Ἀγκύρας διότι ἐὰν ἤθελεν ἀνακοινώσῃ ὅσα σήμερον ἀνέπτυξεν εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ τῆς κυρώσεως ταύτης φόβος θὰ ὑπῆρχε ὅτι ἡ Τουρκικὴ πλέον Κυβέρνησις θὰ ἀποσύρῃ τὰς συμφωνίας αὐτὰς ἐφ’ ὅσον μετὰ τὰς ἐξηγήσεις τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἡ μὲν ἐμπεριστατωμένη ἐκτίμησις, ἡ μὲν ἐξακρίβωσις ἡ πραγματικὴ τῆς ἀξίας τῶν περιουσιῶν εἶναι ἀπολύτως ἀνέφικτος, τὰ δὲ τεκμήρια ἐκ μιᾶς γενικωτάτης ἐκτιμήσεως ἐπὶ τῇ βάσει τῶν διατάξεων τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν διατάξεων περὶ ἀνταλλαγῆς εἶναι τοιαῦται ὥστε νὰ μᾶς πείθουν ὅτι ἐὰν ἐγένετο συνοπτικὴ αὐτῶν ἐκτίμησις θὰ ἦτο λίαν πιθανὸν νὰ ὀφείλωμεν ἀντὶ νὰ ἔχωμεν νὰ λαμβάνωμεν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν καὶ φυσικὸν ἦτο ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἀγκύρας, ἡ ὁποία εἴδαμεν πόσον καλῶς προσαρμόζεται πρὸς τὰς ἀφελεῖς ἀπαιτήσεις της νὰ ἀποσύρῃ τὴν σύμβασιν αὐτὴν ἐλπίζουσα εἰς μίαν ἀκόμη καλλιτέραν. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: Δὲν εἶσθε σεῖς ὁ ὁποῖος εἰς μίαν σύσκεψιν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς ἀπεκρούσατε δριμέως τὴν ἰδέαν τῆς ἀναθέσεως εἰς τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς μίαν συνοπτικὴν τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν ἐκτίμησιν; Δὲν θὰ τὸ ἀρνηθῶ, ἐγὼ συνέστησα πραγματικῶς καὶ μετὰ τίνος ἐπιμονῆς νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὰ οὐδέτερα μέλη ἡ συνοπτικὴ ἐκτίμησις περὶ τῆς ἀξίας τῶν περιουσιῶν, ἀλλ’ ὅταν ἔλεγον τότε συνοπτικὴν ἐκτίμησιν δὲν ἠννόουν μίαν ἐκτίμησιν πολυετῆ ὅπως ἀνέπτυξα τὴν ἑσπέραν ταύτην βασιζομένην ἐπὶ τεχνικῶν καὶ ἐπιστημονικῶν βάσεων, ἀλλ’ ἠννόουν μίαν ἀπόφασιν ἡ ὁποία ἐντὸς ὀλίγων στιγμῶν θὰ ἐκκαθάριζε τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομικῶν σχέσεων μετὰ τῶν δύο Κρατῶν μὲ ἄδηλον αὐτῶν ἔκβασιν καὶ ὑπεστήριξα μάλιστα καὶ τὴν ἄποψιν αὐτὴν διότι ἡ ἰδική μας πολιτικὴ τείνει εἰς τὴν ματαίωσιν αὐτῶν τῶν συμφωνιῶν. Ἐγὼ λέγω ὅτι ἐπὶ οὐδενὶ λόγῳ πρέπει νὰ ἀποστῶμεν ἀπὸ τὴν ἀρχικὴν συμφωνίαν καὶ μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν παρουσιασθῇ νέα εὐκαιρία πραγματικῆς βελτιώσεως τότε νὰ σπεύσωμεν εἰς τὴν τροποποίησιν αὐτῆς Εἶχον ὑπ’ ὄψει μίαν σταθερότητα ἀντιλήψεως τὴν ὁποίαν καλῶς ἢ κακῶς ἐχάραξα ὅλην τὴν ἀντίληψιν ὅτι μία συνοπτικὴ ἐκτίμησις ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ποὺ ἀνέφερα δηλαδὴ ἔκδοσις μιᾶς ἀποφάσεως ὑπὸ τῶν οὐδετέρων μελῶν θά ἦτο παράτολμον καὶ ριψοκίνδυνον νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ὁ κανονισμὸς τῶν σχέσεών μας. Ἀλλά, κύριοι βουλευταί, αὐτὴ ἡ συνοπτικὴ ἐκτίμησις περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησα τὴν ἑσπέραν ταύτην εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ὁδήγει εἰς μίαν ἀτομικὴν ἐπεδίκασιν εἰς ἕκαστον ἐκ τῶν δικαιούχων τῆς ὁλικῆς εἰς αὐτοὺς ἀξίας τῆς ἐγκαταληφθείσης περιουσίας των; Ποῖος εἶπεν αὐτό; Ποῖος θὰ ἠδύνατο νὰ προβάλῃ ἕνα τοιοῦτον ἰσχυρισμόν; Ἡ συνοπτικὴ αὐτὴ ἐκτίμησις ἕνα εἶχε σκοπὸν νὰ καθορίσῃ ἕνα σύστημα καὶ μίαν μέθοδον ὄχι ἀπηρχαιωμένης ἐκτιμήσεως ἀλλὰ νὰ καθορίσῃ μεθόδους συμφώνους πρὸς τὴν σύγχρονον τακτικὴν πρόοδον. Καὶ ὑπάρχουν συστήματα συνοπτικῆς ἐκτιμήσεως τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπουν καὶ τὴν ἐξακρίβωσιν ἐν βραχυτάτῳ διαστήματι τῆς ἀξίας μιᾶς ἀτομικῆς περιουσίας. Ἀλλὰ ἐν πάσῃ περιπτώσει ἔλεγε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἂν αὐτὸ μᾶς ἄγει εἰς ἓν ἀποτέλεσμα, ποῖος σᾶς εἶπε ὅτι θὰ δυνηθῶμεν καὶ νὰ ζητήσωμεν, ἐφόσον ἡ σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς τὴν ἀποκλείει θέτουσα τὴν βάσιν μιᾶς εἰδικῆς ἐκτιμήσεως δι’ ἕκαστον δικαιοῦχον; Δὲν ὑποθέτω κύριοι ὅτι ὑπάρχει πλάνη μεγαλειτέρα αὐτῆς. Ὑποστηρίζουν βεβαίως εἰς τὴν τελευταίαν των γνωμοδότησιν τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς τὴν ἄποψιν ὅτι τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον διαγράφη ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς εἶναι σύστημα ἀτομικῆς ἐκτιμήσεως ἀλλὰ πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι τὰ οὐδέτερα μέλη ἔθεσαν τὴν σύμβασιν αὐτὴν εἰς τὴν κλίνην τοῦ Προκρούστου διὰ νὰ προσαρμόσῃ τὰς σκέψεις αὐτῶν πρὸς ὡρισμένον ἐκ τῶν προτέρων ἐξαγόμενον. Ἦτο πασίγνωστον ὄχι ἀπὸ χθὲς ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ὅτι ὑπῆρχε κατηγορηματικὴ δήλωσις τῆς Τουρκίας ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ αὐτὴ θὰ ἐδέχετο νὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ κρίσεως ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ φέρῃ αὐτὴν ὀφειλέτριαν καὶ ὅτι θὰ ἐδέχετο νὰ ὑπογράψῃ σύμβασιν ἐκ τῆς ὁποίας θὰ ὑπεβάλοντο εἰς αὐτὴν ὑποχρεώσεις. Ὑπάρχει περὶ τούτου ρητὴ καὶ ἀπερίφραστος τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως δήλωσις καὶ ἦτο γνωστὴ εἰς πάντας, ἦτο γνωστὴ καὶ εἰς τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἦτο γνωστὴ καὶ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ὅλη λοιπὸν ἡ ἐργασία ἡ ὁποία ἐγένετο κατόπιν ἦτο ὅπως ἐπιτευχθῇ, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ ἐπεδίωξεν τὴν συνομολόγησιν τῆς συμφωνίας αὐτῆς, ὅπως ἐπιτευχθῇ ἡ συμφωνία ἐπὶ βάσεως ἡ ὁποία θὰ ἐκήρυσσεν τὸ ἀμοιβαῖον χρέος τῶν δύο Κρατῶν τελείως ἀπεσβεσμένον Τὰ οὐδέτερα μέλη εὑρισκόμενα πρὸ τοιαύτης τοῦ ζητήματος θέσεως διὰ νὰ διευκολύνουν τὴν συνεννόησιν μεταξὺ τῶν δύο κρατῶν, ἐδέχθησαν νὰ καταρτίσουν τὴν ἔκθεσιν αὐτὴν καὶ ἦσαν ὑποχρεωμένοι διὰ νὰ δικαιολογήσουν τὸ ἐκ τῶν προτέρων ἐξηγμένον συμπέρασμά των, καὶ ἔθεσαν εἰς τὴν κλίνην τοῦ Προκρούστου καὶ τοὺς νόμους καὶ τὰ πραγματικὰ στοιχεῖα διὰ νὰ μπορέσουν νὰ δικαιολογήσουν τὴν συμφωνίαν τοῦ ἀμοιβαίου συμψηφισμοῦ τῶν χρεῶν. Ὅτι, κύριοι βουλευταί, εἶναι τελείως παράλογος καὶ ἀδικαιολόγητος ἡ γνώμη αὐτή, δὲν ἔχετε ἢ νὰ ἀναγνώσετε τὰ σχετικὰ ἄρθρα τῆς συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς. Εἰς τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς καθορίζεται, καθὼς σᾶς εἶπα, κατ’ ἐπανάληψιν ἡ ὑποχρέωσις τῆς παραδοχῆς ἀποφάσεως καθοριζούσης τὸ ὀφειλόμενον ποσόν. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὸν τρόπον τῆς ἐκτιμήσεως ὑπάρχει τὸ θεμελιῶδες ἄρθρον τῆς συμβάσεως τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει). Ἀπερίφραστος εἶναι ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς, ὅταν πρόκειται νὰ δώσῃ εἰς ἕκαστον δικαιοῦχον μίαν πιστοποίησιν περὶ τῆς ὀφειλομένης εἰς αὐτὸν ἀποζημιώσεως. Αἱ ἀποφάσεις δὲ συνοπτικῆς ἐκτιμήσεως τῆς ἐπιτροπῆς αὗται θὰ ἐλαμβάνοντο κατὰ πλειοψηφίαν καὶ ἑπομένως εἶχον τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τὴν κρατοῦσαν γνώμην, ἐφόσον ὑπῆρχεν ἰσοψηφία μεταξύ των καὶ τῶν οὐδετέρων μελῶν, θὰ εἶχον τὴν κρατοῦσαν τὴν κυρίαρχον γνώμην εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὰ οὐδέτερα μέλη. (ἀναγινώσκει). Καίτοι λοιπὸν εἶχον δικαιοδοσίαν κανονισμοῦ ὑπῆρξαν διαφοραὶ καὶ ἀμφισβητήσεις περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἑρμηνείας τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν. Ἰδοὺ λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ γεννηθῇ ποιά τις ἀμφιβολία ὅτι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ εἶχε τὸ μέσον τῆς συντομεύσεως τοῦ χρόνου τῆς ἐκτελέσεως καὶ δι’ αὐτὸ ὑποθέτω ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέσχεν νὰ ἀναφέρῃ εἰς τὴν σημερινήν του ἀγόρευσιν τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν τὸν ὁποῖον ἐμνημονεύσαμεν. Ἀπέσχε δὲ ἀκόμη περισσότερον νὰ στηριχθῇ καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ προηγουμένου τῆς Ἑλληνοβουλγαρικῆς μεταναστεύσεως διότι ἔφερεν ἐπιχειρήματα ἅτινα ἀπεδείχθησαν ἀνακριβῆ. Ἀπεδείχθη ἀνακριβὲς ὅτι ἡ Ἑλληνοβουλγαρικὴ μετανάστευσις διήρκεσεν μίαν δεκαετίαν, ἐντὸς δύο ἐτῶν ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 1924 μέχρι τοῦ τέλους τοῦ 1925 ἢ ἀρχὴν τοῦ 1927 εἶχε συντελεσθῇ πλήρως ἡ ἐκτίμησις τῶν κτημάτων καὶ ὅπως σᾶς εἶπον μόνον ἐὰν παρετάθη ἔκτοτε ἡ λειτουργία τῆς Μικτῆς Ἑλληνοβουλγαρικῆς Ἐπιτροπῆς αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὴν συνομολόγησιν τῆς νέας συμβάσεως ἡ ὁποία ἐρρύθμισεν κατ’ ἄλλον τρόπον τὰς οἰκονομικὰς σχέσεις καὶ ἦτο φυσικὸν νὰ χαλαρωθοῦν αἱ ἐργασίαι τῆς ἐπιτροπῆς ἕως ὅτου δυνηθῶμεν καὶ ἡμεῖς νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ οἰκονομικὸν ἡμῶν πρόγραμμα διότι ἐπὶ μίαν ἑπταετίαν ἡ Βουλγαρία δὲν ἐκύρωσεν τὴν σύμβασιν περὶ Ἑλληνικῆς μεταναστεύσεως καὶ ἐπίσης διότι ἀνεφύει ζήτημα καθαρῶς νομικῆς φύσεως. Ἐντὸς λοιπὸν ὀλιγωτέρου διαστήματος τῶν δύο ἐτῶν ἐπερατώθη ἡ ἐκκαθάρισις τῶν περιουσιῶν τῆς Ἑλληνοβουλγαρικῆς μεταναστεύσεως ὥστε αἱ ἀναλογίαι τὰς ὁποίας μᾶς ἀνέφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ μὴ ἔχουσι καμμίαν βάσιν. Ἀλλὰ τίς θὰ ἠμπόδιζεν τὴν Μικτὴν Ἑλληνοβουλγαρικὴν Ἐπιτροπὴν νὰ καθιερώσῃ σύστημα διάφορον ἐκείνου τοῦ ὁποίου ἐφήρμοσαν οἱ ἀρχαιότεροι συνάδελφοί των καὶ νὰ ἐπιτύχῃ συντόμευσιν χρόνου διαδικασίας καὶ ἁπλούστευσιν αὐτῆς ἐφόσον εἶχεν τήν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν σᾶς εἶπον πρίν; Εἶχεν ἐπίσης καὶ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν ἡ Μικτὴ ἐπιτροπὴ νὰ προβῇ ἀμελλητὶ εἰς τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν συνεργείων ὁσωσδήποτε καὶ ἂν ἐχρειάζετο μέγας ἀριθμὸς διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς μίαν ταχεῖαν ἀποπεράτωσιν τῆς ἐργασίας. Ὤφειλεν ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ νὰ δεχθῇ νὰ ἐγκαθιδρύσῃ τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν τῶν συνεργείων διότι ἡ ὁλικὴ δαπάνη θὰ ἦτο ἡ αὐτή, ἢ θὰ ἐπρόκειτο περὶ μιᾶς μικρᾶς ἐπιβαρύνσεως ἢ ἔστω καὶ μεγαλειτέρας ἐπιβαρύνσεως καὶ διὰ τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν συνεργείων θὰ εἴχωμεν μίαν σπουδαιοτάτην συντόμευσιν τῆς ἐργασίας. Ὅλα δὲ αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν, περὶ ἑκατονταετίας δὲν εἶχον καμμίαν σχέσιν καὶ μὲ τοὺς νόμους καὶ μὲ τὰ γεγονότα. Καὶ προῆλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν περιουσιῶν καὶ εἶπεν, ὅτι ὁ ὑπολογισμός, εἰς τὸν ὁποῖον ἐγὼ προέβην στηρίζεται ἐπὶ ἐντελῶς αὐθαιρέτων συλλογισμῶν, διότι συνυπολογίζω καὶ ὅλας ἐκείνας τὰς περιουσίας, αἱ ὁποῖαι ἀπετεφρώθησαν, ὅλας ἐκείνας τὰς περιουσίας, αἱ ὁποῖαι κατεστράφησαν καὶ διὰ τὰς ὁποίας ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις δὲν εἶχε καμμίαν ὑποχρέωσιν καὶ κατὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης καὶ κατὰ τὴν συνθήκην τοῦ Τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης εἶναι τὸ ἄρθρον 65, τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει). Καὶ συνήγαγεν τὸ συμπέρασμα: ἀφοῦ ὑποχρεώνει ἡ σύμβασις νὰ ἀποδώσῃ τὰ κτήματα εἰς οἵαν κατάστασιν εὑρίσκοντο πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀξιώσητε ἡ μικρὰ Ἑλλὰς νὰ ζητήσῃ μεγάλην ἀξίαν διὰ τὰ προπολεμικά; Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 65 τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης δὲν ἀφορᾷ οὐδ’ ἐλάχιστον τὴν ἀνταλλάξιμον περιουσίαν καὶ δὲν ἀφορᾷ τὴν ἀνταλλάξιμον περιουσίαν διότι πραγματεύεται περὶ ἀποδόσεως αὐτουσίας καὶ ὄχι ἀποζημιώσεως. Καὶ ἡ ἀπόδοσις, ἡ αὐτουσία ἀπόδοσις, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐννοηθῇ παρὰ εἰς οἵαν κατάστασιν ὑφίστατο κατὰ τὸν χρόνον τῆς ἀποδόσεως.

§120Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μποροῦσε νὰ μπῇ καὶ ἄλλη διάταξις περὶ ἀποζημιώσεως. Δὲν ἐτέθη ὅμως.

§121Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀφοῦ ὁμιλεῖ περὶ αὐτουσίας ἀποδόσεως εἰς τὴν διάταξιν αὐτήν, εἰς τὴν ὁποίαν ὁρίζει τὴν αὐτουσίαν ἀπόδοσιν, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ ἡ ἀπόδοσις νὰ γίνῃ εἰς οἵαν κατάστασιν εὑρίσκοντο τὰ κτήματα καὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς ἀποδόσεως. Εἶναι φυσικῶς ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη τις περίπτωσις. Ἀλλὰ περὶ τῶν ἀξιώσεων τῶν προερχομένων ἐκ τῆς ἀνταλλαγῆς, ὑπάρχει μία εἰδικὴ ἀπολύτως σύμβασις, σύμβασις καὶ αὐτὴ τῆς Λωζάννης ἡ ὁποία προνοεῖ περὶ τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας, καὶ εἰς τήν σύμβασιν αὐτὴν τίθεται πλέον σαφῶς, προκειμένου περὶ κτημάτων ἀνταλλαξίμων, ὄχι ἡ βάσις τῆς αὐτουσίας ἀποδόσεως ἀλλὰ ἡ βάσις τῆς ἀποζημιώσεως. Ἐπειδὴ ἡ διάταξις αὐτὴ εἶναι πρόδηλος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπεκαλέσθη τὸ ἐδάφιον 1 τοῦ ἄρθρου 14 τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ θέλει. (ἀναγινώσκει). Καὶ ἐξ αὐτῆς συμπεραίνει ὅτι πᾶσα ἡ περιουσία θέλει παραμείνει εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως ὅτι πρόκειται περὶ τῆς περιουσίας τῆς καταστραφείσης καὶ περὶ τῆς ἀποζημιώσεως τῆς ὀφειλομένης εἰς τὴν καταστραφεῖσαν περιουσίαν ὑπὸ τὴν μεταγενεστέραν της ἀξίαν. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 14 ἐδάφιον 1ον ὅταν λέγει «ἥτις περιουσία θέλει παραμείνῃ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως» δὲν ἀναφέρεται εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος, ἀλλ’ ὁρίζει ἁπλῶς ὅτι τὰ κτήματα αὐτὰ τῶν ὁποίων θὰ γίνῃ ἡ ἐκτίμησις δέον νὰ γίνῃ ἡ ἀποζημίωσις τῶν δικαιούχων, θὰ περιέλθουν εἰς τὸ Κράτος εἰς τὸ ὁποῖον θὰ εὑρίσκωνται τὰ κτήματα. Αὐτὴν τὴν πιστοποίησιν θέτει· οὐδεμίαν ἄλλην διάταξιν δὲν ἔχει. Καὶ ἔχομεν μίαν ἀπόδειξιν τρανωτάτην, ὅτι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπή, τὰ οὐδέτερα δηλαδὴ μέλη, εἰς τὴν μακράν των γνωμοδοτικὴν ἔκθεσιν, ἐνῷ προσπαθῇ παντὶ σθένει νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἡ ἐκτίμησις ἦτο ἀδύνατος, ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ γίνῃ ἡ ἐκτίμησις ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προπολεμικῆς ἀξίας, προκειμένου περὶ τοῦ ἄρθρου 14 δὲν τὸ ἐπικαλεῖται καθ’ ὁλοκληρίαν διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ αὐτὴν τὴν ἀντίληψιν τὴν ὁποίαν σήμερον ὑπεστήριξαν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, διότι γνωρίζουν καλῶς ὅτι τὸ ἄρθρον οὐδὲν ἐμποδίζει καὶ ὅτι ἡ ἀποζημίωσις τῶν ἀνταλλαξίμων ἕνα ἔχει σκοπόν: νὰ γίνῃ ἡ ἐκτίμησις τῆς περιουσίας καὶ νὰ παραδοθῇ εἰς ἕκαστον ἐκ τῶν δικαιούχων. Κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἐγίνετο ἡ ἐκτίμησις, αὐτὸ τὸ ζήτημα συζητεῖται ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει νομικῶν ἐπιχειρημάτων ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει πραγματικῶν ἐπιχειρημάτων.

§122Λ. ΜΑΚΑΣ. Πῶς ἡ γνωμάτευσις ἦτο σαφής;

§123Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Συζητεῖται ἡ ἄποψις τῆς μεταπολεμικῆς ἀξίας μόνον μὲ ἐπιχειρήματα εἰλημμένα ἐκ τῆς καλῆς πίστεως. Καμμία ἄλλη νομικὴ συζήτησις δὲν ἐγείρεται, τοὐναντίον μία καὶ μόνη διάταξις, ἣν ἐπικαλοῦνται τὰ οὐδέτερα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς. Τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 10 ἡ ὁποία λέγει «προκειμένου περὶ τῶν εἰσοδημάτων, νομίζω, ὅτι ἡ ἐκτίμησις θὰ γίνῃ καὶ θέλει ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀξία ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μέσης προπολεμικῆς ἀποδόσεως». Ὑπεστήριξεν ἄλλοτε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὅτι ἐκτὸς τοῦ δικαίου εἶχεν ὑπὲρ αὑτῆς καὶ μίαν θετικὴν διάταξιν ἡ ὁποία ἀναφέρεται βεβαίως εἰς τὰ εἰσοδήματα ἀλλ’ ἦτο ἀρκετὰ ἐνδεικτικὴ τοῦ πνεύματος ἀπὸ τὸ ὁποῖον διήπετο ἡ ὅλη συμφωνία τῆς Λωζάννης. Ὑπάρχει ἀκόμη καὶ ἑτέρα θετικὴ καὶ ἀκαταγώνιστος ἐπίσης ἀπόδειξις ὅτι δὲν θὰ ἀπεκλείετο τοὐλάχιστον ὅτι ἐν πάσει περιπτώσει, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ ἐκτίμησις τῶν περιουσιῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προπολεμικῆς ἀξίας, διότι εἰς τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν ὑπάρχει μία ἔκθεσις ἑνὸς τῶν διαπρεπεστάτων μελῶν τοῦ κ. Βίντιγκ, ὁ ὁποῖος διὰ μακρῶν ἀναλύει τὸ ζήτημα καὶ καταλήγει εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι μία καὶ μόνον εἶναι ἡ ὀφειλομένη ἐκτίμησις, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προπολεμικῆς ἀξίας καὶ ἐξέδωκε καὶ διαφόρους ἀποφάσεις ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπή. Ἡ πρώτη ἀπόφασις τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία καὶ αὑτὴ ὥριζε τὴν προπολεμικὴν ἀξίαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν ὅτι ἔκτοτε μετεβλήθησαν αἱ ἀντιλήψεις. Δὲν ἔχομεν καμμίαν πρᾶξιν ἐνδεικνύουσαν ὅτι ὑπάρχει οἱαδήποτε μεταστροφὴ ἀντιλήψεων.

§124Π. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τῆς ὑποεπιτροπῆς.

§125Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅταν εἰσῆλθον, κύριοι, εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν λογαριασμῶν καὶ ὑπεστήριξα ὅτι ἡ ὀφειλὴ τῆς Τουρκίας ἐξ ὅλων τῶν κεφαλαίων, τὰ ὁποῖα συνδέονται μὲ τὴν ἀνταλλαγήν, θὰ ἦσαν ἐνεργητικὰ ὑπὲρ ἡμῶν καὶ θὰ εἴχομεν μίαν πίστωσιν πολλῶν δισεκατομμυρίων, ἐπεκαλέσθην καὶ ἀπέκρουσα τὸ ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον ἠρύσθην ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν ἀριθμῶν τῶν ἀνταλλαξίμων. Καὶ εἶπον ὅτι ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς τῶν 2 ἑκατομμυρίων δὲν εἶναι ἀκριβής, ὅτι ὑπάρχει μία ἔκθεσις τοῦ μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, τοῦ κ. Πάλλη, ἡ ὁποία ἀναβιβάζει τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνταλλαξίμων εἰς 1104 χιλ. ὅτι εἶναι δεδομένον ὅτι οἱ Τοῦρκοι οἱ ὑποβληθέντες εἰς τὴν ἀνταλλαγὴν εἶναι 350–400 χιλιάδες ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογίας αὐτῆς δὲν δυνάμεθα νὰ καθορίσωμεν τριπλασίαν ἀξίαν τῶν Ἑλληνικῶν κτημάτων καὶ ὄχι ὡς ἐγὼ ἠθέλησα, πενταπλασίαν ἢ ἑξαπλασίαν. Ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς τὸν ὁποῖον ἐπεκαλέσθη, τῆς ἐκθέσεως ἑνὸς διακεκριμμένου μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων εἶναι βεβαίως 1104 χιλ. ἀλλ’ εἰς τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν δὲν περιλαμβάνονται ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξέλειπον ἀπὸ τοῦ 1914 καὶ ἐντεῦθεν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον καὶ πρὸ παντὸς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξηφανίσθησαν εἰς τὰ Μικρασιατικὰ καὶ τὰ Θρᾳκικὰ ἐδάφη.

§126Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Ὑπάρχει ἐπίσημος στατιστικὴ πρὸ τριῶν μηνῶν. Εἶναι 1.400.000 ἀπὸ 8 ἐτῶν καὶ λείπουν τὰ παιδιὰ μέχρι 8 ἐτῶν.

§127Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Καὶ ἐὰν προσθέσωμεν καὶ τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν θὰ φθάσωμεν μὲ τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Πάλλη εἰς αὐτὸν τὸν ἀριθμὸν εἰς τὸν ὁποῖον ἐγὼ κατέληξα. Ὁ ἀριθμὸς τῶν δικαιούχων ἀνταλλαξίμων, διότι καὶ οἱ ἐξαφανισθέντες ἔχουσι περιουσίαν τὴν ὁποίαν ἄφησαν εἰς τοὺς κληρονόμους, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν δικαιουμένων εἰς ἀποζημίωσιν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι κατώτερος τῶν 2 ἑκατομμυρίων ἢ τοῦ 1.900.000. Πρέπει δὲ ἐξ ἄλλου ἐπίσης νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψει ὅτι ἐπίσημοι στατιστικαὶ καταρτιζόμεναι κατὰ ἕνα οὐσιαστικώτερον τρόπον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περιλάβωσιν ὅλην τὴν κίνησιν. Ὑπάρχει κίνησις ἡ ὁποία διαφεύγει τὰς στατιστικὰς τοῦ Κράτους ἢ τῶν ὀργανισμῶν. Ὁ ἀριθμὸς λοιπὸν εἶναι ἐκεῖνος τὸν ὁποῖον ἐγὼ ἀνέφερα δηλαδὴ 2 ἑκατομμύρια περίπου ἀνταλλαξίμων Ἑλλήνων καὶ 350 ἢ 400 χιλιάδων ἀνταλλαξίμων Τούρκων. Καὶ ἡ ἀναλογία μένει ἀκεραία. Οὐδὲ ἐθίχθησαν τὰ ἄλλα στοιχεῖα ἐκ τῶν ὁποίων ἐξήγαγον τὸ συμπέρασμα ὅτι τὴν διαφορὰν αὐτὴν ἔρχεται νὰ ἐπιτείνῃ ἡ κατὰ μέσον ὅρον κατωτέρα ἀξία τῆς περιουσίας τῶν Ἑλλήνων, καὶ ὁ περιορισμὸς τῶν ἀξιώσεων τῆς Τουρκίας εἰς μόνα τὰ ἀκίνητα ἐνῷ αἱ ἀξιώσεις τῶν Ἑλλήνων ἐκτείνονται καὶ ἐπὶ τῆς κινητῆς περιουσίας. Αὗται ἦσαν αἱ κατ’ οὐσίαν παρατηρήσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ συζητουμένου θέματος. Εἰς ὅλα τὰ σημεῖα τὰ ὁποῖα ἔθιξε ἀνεχώρησεν ἐξ ἐσφαλμένων ὑποθέσεων ἀποδεδειγμένων εἴτε εἰς τὴν προσκόμισιν στοιχείων ἀριθμητικῶν, εἴτε εἰς τὴν προσκόμισιν στοιχείων νομικῶν, εἴτε εἰς τὴν προσκόμισιν γεγονότων. Ἀνεχώρησεν ἀπὸ ἐσφαλμένας προϋποθέσεις καὶ κατέληξεν εἰς ἄκρως ἐσφαλμένα συμπεράσματα. Καὶ εἶναι λυπηρὸν ὅτι δὲν ἐφρόντισε νὰ ἐξακριβώσῃ τοὺς ἀριθμοὺς αὐτοὺς ἐνῷ εἶχε ὅλην τὴν δύναμιν νὰ τοὺς ἐξακριβώσῃ ἐπὶ ἓν ἔτος ἐπιδιώκων τὴν συνομολόγησιν τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς συμφωνίας, διότι εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἐὰν εἶχε σαφῆ ἀντίληψιν τῆς ζημίας ἡ ὁποία ἐπιφέρεται εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὸν πληθυσμὸν τὸ ἀδικούμενον θὰ ἀπετρέπετο ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμφωνίας. Ἀλλὰ κύριοι, μὲ ἠρώτησεν τὶ θέλετε νὰ γίνῃ, λοιπόν; Σεῖς ὑποστηρίζετε τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀπὸ μηχανῆς Θεοῦ τὴν πολιτικὴν τῆς μοιρολατρείας καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες δὲν ἀφίνονται νὰ σύρωνται ἀπὸ τὰ ρεύματα τῶν γεγονότων, ἀλλὰ φροντίζουν νὰ δίδουν αὐτοὶ κατευθύνσεις, νὰ ἔχουν πραγματικὴν καὶ βαθεῖαν συνείδησιν τῶν ὑποχρεώσεών των ὡς πολιτικῶν ἀνδρῶν. Κύριοι, εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω δύο λέξεις. Λυποῦμαι διότι θὰ ὁμιλήσω περὶ τοῦ ἑαυτοῦ μου, ἀλλὰ κατὰ τὰ σπάνια χρονικὰ διαστήματα, κατὰ τὰ ὁποῖα συνέπεσε νὰ διαχειρίζωμαι εἰς μεγάλον ἢ εἰς στενὸν κύκλον τὴν ἀρχήν, δὲν ἀπέλειψα ποτὲ οὔτε ἀφηνόμην νὰ φέρωμαι ἐκ τῶν γεγονότων καὶ πλειστάκις κατηγορήθην πικρότατα ὅτι σπεύδω εἰς λύσεις αἱ ὁποῖαι ἂν ἀφήνοντο νὰ ὡριμάσουν εἰς χρόνον κἄπως βραδύτερον δὲν θὰ εἶχον ἐπιζήμια ἀποτελέσματα διὰ τὸν τόπον. Δὲν εἶμαι λοιπὸν ὀπαδὸς μιᾶς μοιρολατρικῆς πολιτικῆς ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ὁ πολιτικὸς ὀφείλει νὰ δρᾷ, ὀφείλει αὐτὸς νὰ ἔχῃ τὴν πρωτοβουλίαν καὶ νὰ κατευθύνῃ τὸν τόπον αὐτὸν πρὸς τὰ πεπρωμένα, πρὸς τὰς τύχας διὰ τὰς ὁποίας εἶναι προωρισμένος. Ἀλλὰ κύριοι βουλευταί, ἐὰν εὑρίσκετο εἷς ἄνθρωπος, θὰ ἐπιτραπῇ καὶ εἰς ἐμὲ μία εἰκονικὴ ἔκφρασις, ἐὰν εὑρίσκετο εἷς ἄνθρωπος εἰς τὸ χεῖλος τοῦ βαράθρου καὶ ἀπεφάσιζε αὐτὸς νὰ ἀκολουθήσῃ πολιτικὴν θαρραλέαν καὶ διὰ νὰ γλυτώσῃ ἀπὸ ὅλους τοὺς μπελάδες ἐρίπτετο εἰς τὸν κρημνόν, ὑποθέτω κύριοι βουλευταί, ὅτι δὲν θὰ εὑρίσκετο κανεὶς νά ὑποστηρίξῃ ὅτι ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς ἠκολούθησε πολιτικὴν ἀποφασιστικήν. Εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν εὑρισκόμεθα καὶ ἡμεῖς. Ἐπρόκειτο νά ὑπογράψωμεν μίαν σύμβασιν, ἡ ὁποία ζημίας μόνον συνεσώρευεν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὑπέβαλεν αὐτὴν εἰς θυσίας φοβεράς. Θὰ σπεύσωμεν λοιπὸν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι νὰ αὐτοκτονήσωμεν διὰ νὰ μὴ ἀκολουθήσωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἀναμονῆς; Ἄ! Ὄχι, κ. βουλευταί, εἰς τὰς περιστάσεις αὐτὰς οἱ πολιτικοὶ δράττονται καὶ μὲ τὰς χεῖρας καὶ μὲ τοὺς ὄνυχας τοῦ πρώτου στηρίγματος τὸ ὁποῖον εὑρίσκουν, διὰ νὰ μπορέσουν νὰ ἀποφύγουν τὴν πτῶσιν καὶ κατόπιν νὰ ἐπιδιώξουν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα νομίζουν ὅτι ὑπὸ τὴν καθοδήγησίν των θὰ ἠδύναντο νὰ ἐπιτευχθοῦν. Ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠκολούθει αὐτὴν τὴν πολιτικὴν καὶ δὲν ἔσπευδε εἰς τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι κατ’ ἀρχὴν ἐνέκρινον τὰ μέλη τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ὑπῆρχον ἐπιφυλάξεις, ὑπῆρχον ἀντιρρήσεις ἀπὸ τὰ ἐπιφανέστερα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ τὰ μέλη αὐτὰ ἔλεγον: Δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις παρὰ τὸ πρέπον, παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, ἔσπευσεν νὰ προχωρήσῃ μέχρι τοῦ σημείου εἰς τὸ ὁποῖον κάθε ὀπισθοχώρησις, ἀντὶ ὠφελείας θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ πρόξενος βλάβης. Ἔσπευσε νὰ προχωρήσῃ διότι ἐνόμιζεν ὅτι δὲν ὑπάρχουν διὰ τὴν Ἑλλάδα ποτὲ περιστάσεις διὰ νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἱκανοποίησιν στοιχειωδῶς τῶν δικαίων της. Ἀλλὰ διατί δὲν θὰ ὑπῆρχον διὰ τὴν Ἑλλάδα περιπτώσεις τοιαῦται καὶ θὰ ἀνέμενε μόνον τὸν ἀπὸ μηχανῆς Θεὸν διὰ νὰ σωθῇ; Ἐπὶ τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, κύριοι, καὶ ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς σκοπουμένης ὑπογραφῆς τοῦ τριμεροῦς συμφώνου μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων Ἰταλίας, Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν δοσοληψιῶν καὶ ἡ Ἑλλὰς τότε ἐπρότεινεν ἕνα σύστημα, τὸ μόνον ἐνδεδειγμένον διὰ μίαν ταχεῖαν ἐπίλυσιν τῶν διαφορῶν αὐτῶν, τὸ σύστημα δηλαδὴ κάθε διαφορὰ ἀντιλήψεως μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας νὰ λύεται κατὰ τὸ δίκαιον μὲ μίαν ἀπόφασιν διαιτητικήν. Ἐπροτάθη ἡ λύσις αὐτὴ καὶ κατὰ τὴν πρώτην στιγμὴν καὶ κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας, εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας ἀπέκλεινε εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῆς προτάσεως αὐτῆς. Ὅτε ὅμως κατόπιν ἐπείσθη ὅτι ἡ Ἰταλία θὰ ἦτο διατεθειμένη νὰ ὑπογράψῃ ἕνα σύμφωνον μονομερὲς μετὰ τῆς Τουρκίας, ἄνευ τῆς συμμετοχῆς τῆς Ἑλλάδος, τότε ἀνέκρουσε πρύμναν καὶ εἶπεν ὅτι ἡ λύσις αὕτη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὴ παρὰ τῆς Τουρκίας. Ἀλλ’ ἐφθάσαμεν διὰ μίαν ἔστω στιγμὴν νὰ ἐγγίσωμεν μίαν λύσιν, σώτειραν ἀληθῶς διὰ τὸν τόπον μας. Διατὶ θὰ ἀποκλείσωμεν ὅτι αὔριον ἢ μεθαύριον θὰ ἐνεφανίζετο μία τοιαύτη εὐκαιρία ὥστε πράγματι νὰ ἱκανοποιηθοῦν τὰ δίκαιά μας; Ἀλλά παραβλέπει τὰ δίκαια αὐτὰ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μίαν ὄχι ἀνήθικον, ὄχι καὶ τὸ παζάρεμα, ἀλλ’ εἰς μίαν δύναμιν πραγματικῶς ἠθικὴν διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἐπήρχετο ἡ ρύθμισις ριζικωτέρων σχέσεων καὶ μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ μετ’ ἄλλων Βαλκανικῶν λαῶν. Τὶ εἶπεν; Εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι τὸ Τουρκικὸν Κράτος θὰ ἐδέχετο νὰ δώσῃ ὡς ἀντάλλαγμα τὴν συμμετοχήν του εἰς μίαν σύμβασιν διὰ τὰς περιουσίας αὐτάς. Ἀλλὰ κύριοι, ὅλος ὁ κόμβος τῶν συνεννοήσεων εἶναι τὰ οἰκονομικὰ ζητήματα σήμερον. Ἂν ἐγὼ ὑπεστήριξα τελευταίως ὅτι θὰ πρέπῃ νὰ ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὰ οἰκονομικὰ ζητήματα ἂν προκειμένου νὰ ἐπιδιώξωμεν μίαν Τουρκικὴν συμφωνίαν εἶπον ὅτι πρέπει νὰ ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴν ἄποψιν, ἦτο ἀκριβῶς διότι τὸ δυσκολώτερον μέρος τῶν συμφωνιῶν εἶναι αἱ οἰκονομικαὶ σχέσεις. Ἐκεῖ ἐγείρονται τὰ μᾶλλον ἀντίθετα συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ἐμποδίζουν τὴν ἐπίτευξιν συμφωνίας. Καὶ ὅταν ἔχει ἡ Ἑλλὰς εἰς χεῖρας της ἓν τόσον τεράστιον κεφάλαιον διὰ τὴν ρύθμισιν τῶν οἰκονομικῶν σχέσεων θέλετε νὰ ἀγνοήσητε τὸ κεφάλαιον αὐτὸ καὶ νὰ εἴπητε ὅτι δὲν πρόκειται ἢ περὶ παρωνυχίδος; Τὸ κεφάλαιον αὐτὸ ἐσπαταλήθη ἀδίκως, διότι, ὅσον καὶ ἂν θέλωμεν νὰ ἀναδιφήσωμεν τὴν σύμβασιν αὐτήν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀνεύρωμεν οὔτε μίαν στιγμὴν ἓν ἀντάλλαγμα, μίαν παραχώρησιν, ὅπως εἶπον πρίν, δι’ ὅσας θυσίας ὑφιστάμεθα. Καὶ τὸ θλιβερώτερον ὅτι ἀμέσως ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς εἶναι μᾶλλον προωρισμένον νὰ ἐπιδεινωθοῦν αἱ σχέσεις ἡμῶν, διότι ἡ Τουρκία ἀπηλλάγη πάσης μερίμνης διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἔχει νὰ κάμῃ παραχωρήσεις καὶ θὰ κάμῃ τὰς παραχωρήσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας αὕτη θὰ ἐγκρίνῃ καὶ δὲν θὰ κάμῃ ἐκείνας τὰς ὁποίας δὲν θὰ ἐγκρίνῃ. Ἰδοὺ διατὶ κατέκρινον τὴν πολιτικήν, ἰδοὺ διατὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ προσχωρήσω εἰς τὴν γενομένην σήμερον ἔκκλησιν. Ἐτέθη, κύριοι, τὸ ζήτημα τῶν ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὰ σημεῖα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔθιξε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διότι δὲν θὰ ἤμην εἰς θέσιν τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ εἴπω ποίαν οἰκονομικὴν σημασίαν ἔχουν αἱ παραχωρήσεις αἱ ὁποῖαι γίνονται σήμερον. Δὲν ὑποθέτω ὅτι εἶναι μεγάλης ἐκτάσεως διὰ τὴν κατάρτισιν ἑνὸς μητρώου τῶν ἐκπροθέσμων, ἐφόσον αὐτὸ περιορίζεται εἰς τὰς χῆρας καὶ τὰ ὀρφανά, εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατετάχθησαν κατὰ λάθος εἰς διαφόρους κατηγορίας. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ὑπάρχει καὶ μία νέα ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία ἀντὶ τῆς ὁλοκληρώσεως τῆς ἀποκαταστάσεως ἤρχισε νὰ θέτῃ σήμερον μᾶλλον μίαν σχετικὴν ἐλαστικότητα εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἀποζημιώσεων, διότι ἀληθῶς μὲ τὴν βάσιν τὴν ὁποίαν ἐπανέλαβε τὴν ἑσπέραν ταύτην θὰ ἦτο ἀκατανόητον τὸ πρόγραμμα τῆς ὁλοκληρωτικῆς προσφυγικῆς ἀποκαταστάσεως. Ἐὰν στοιχειωδῶς ὑπολογίσωμεν τά ποσὰ τὰ ὁποῖα θὰ χρειασθοῦν διὰ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν, τὰ ποσὰ αὐτὰ εἶναι μεγάλα καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ ὑπάρχῃ καμμία ἐλπὶς ν’ ἀρυσθῶμεν αὐτὰ τὰ ποσά. Αὐτὸ εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον. Ὅταν λέγωμεν λοιπὸν ὁλοκληρωτικὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν, θὰ τὴν στερεώσωμεν σήμερον ἢ αὔριον. Ἡ Κυβέρνησις θ’ ἀναγκασθῇ ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν ἄλλην αὐτὴν πολιτικήν, θὰ τὴν στερεώσωμεν ἐπὶ ἄλλης κλιμακωτῆς βάσεως. Ἴσως ἐτάραξε τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἀναγγελθεῖσα καταστροφὴ τῆς ἐφετεινῆς ἐσοδείας ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν. Δὲν ὑπάρχει, κύριοι, συμφορὰ μεγαλυτέρα ἀπὸ ἐκείνην ἡ ὁποία ἔπληξε τὸν τόπον μας ἐὰν αἱ πληροφορίαι αἱ δυσμενεῖς εἶναι ἀκριβεῖς. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι ἀτυχῶς αἱ πληροφορίαι αὐταὶ αἱ δυσμενεῖς προκειμένου διὰ τὸν προϋπολογισμὸν δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀπολύτως σημασίαν πρὸς τὸ παρόν, διότι ἡ καταστροφὴ αὐτὴ ἐσημειώθη εἰς τοὺς δημητριακοὺς καρποὺς καὶ ἄμεσον ἀποτέλεσμα τῆς καταστροφῆς ταύτης θὰ εἶναι ἡ ἀθροωτέρα εἰσαγωγὴ ξένων δημητριακῶν καρπῶν μὲ τὸν ηὐξημένον δασμόν, ὥστε πᾶσα ζημία ἀπὸ ἀπόψεως δημοσίου ταμείου ὄχι μόνον νὰ καλυφθῇ, ἀλλὰ καὶ νά...

§128Γ. ΜΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἶναι ἀληθῶς περίεργον δόγμα, τὸ δόγμα κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ καταστροφὴ ἡ γεωργικὴ δὲν ἀντιστοιχεῖ εἰς τὸν προϋπολογισμόν.

§129Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Μίαν ἐφετεινὴ σιτοπαραγωγή, πλήττει τὴν ὅλην Ἐθνικὴν Οἰκονομίαν καὶ θὰ τὴν παραλλάξῃ ἀσφαλῶς εἰς μίαν ὁπωσδήποτε ἀπωτέραν καὶ τότε ὁ ἀντίκτυπος θὰ εἶναι ἐμφανὴς καὶ ἐπὶ τῶν δημοσίων ἐσόδων.

§130Γ. ΜΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἰμπορεῖτε νὰ φρονεῖτε ὅτι ἡ αὔξησις τῆς εἰσαγωγῆς τῶν σιτηρῶν θὰ αὐξήσῃ τὴν εἰσαγωγὴν τῶν ἄλλων εἰδῶν, εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύετε ὅτι θὰ αὐξήσετε....

§131Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἡ πρό τινος ὥρας παρέμβασις τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Προνοίας μὲ ἔκαμε νὰ αἰσθανθῶ τὸ καθῆκον νὰ προασπίσω ἕνα ἀπόντα φίλον μου. Θὰ τὸ ἐθεώρουν ὅτι θὰ ἦτο ἠθικὴ ἀνανδρία ἂν ἔχων οἵαν πεποίθησιν ἔχω, περὶ τοῦ πρώην ὑπουργοῦ τῆς Προνοίας ἄφινα αὐτὸν τελείως ἀνυπεράσπιστον. Διότι ἐκ πεποιθήσεως φρονῶ ὅτι ὁ πρώην ὑπουργὸς τῆς Προνοίας δὲν εἶναι τυχαῖος τὶς ἀνήρ, οὔτε δημοκόπος, ἀλλὰ εἶναι πολιτικὸς διακεκριμμένος διὰ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ, καὶ τὴν ἀρετήν. (Διαμαρτυρίαι). Μὴ βιάζεσθε. Δὲν ἔχετε τὴν ἠρεμίαν νὰ ἀναμείνετε ἐξηγήσεις, ὅταν ἐσεῖς εἶσθε ἡ παμψηφία καὶ ὅταν εἴμεθα ἡμεῖς μονάδες εἰς τὴν Βουλήν; Δὲν θὰ ἐπεθύμουν οὐδὲ ἐπὶ στιγμὴν νὰ ὁμιλήσω ὄχι διότι ἐλέχθησαν ἀπὸ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Προνοίας πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἄξια στιγματισμοῦ, ἀλλὰ διὰ νὰ θέσω μίαν ἀρχὴν ὅτι τὰς ἰδέας τὰ ὁποίας ἔχει τὸ κόμμα, τὸ μικρὸν κόμμα τὸ ὁποῖον διευθύνω δὲν ἑρμηνεύονται ἀπὸ οὐδένα ἄλλον παρὰ ἀπὸ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλεῖ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ἔχουν τὸ δικαίωμα τὰ μέλη τοῦ κόμματος νὰ ἔχουν ἐπὶ εἰδικῶν ζητημάτων ἰδίαν ἀντίληψιν καὶ ὅταν πρόκειται μάλιστα περὶ συμφερόντων τὰ ὁποῖα θίγουν ἕνα ὁλόκληρον προσφυγικὸν κόσμον μετὰ τοῦ ὁποίου ὑπάρχει στενὸς σύνδεσμος. Ὅτι δὲ αὐτὴ εἶναι ἡ ὀρθὴ γνώμη ἀπόδειξις εἶναι ὅτι οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως οἱ πρόσφυγες βουλευταὶ ὄχι πρὸ ὀλίγου χρόνου ὑπεστήριξαν σαφῶς τὴν ἄποψιν τῆς νομικῆς ὑποχρεώσεως τοῦ Κράτους διὰ τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν καὶ ἔμειναν εἰς τὰς τάξεις των, ἀπόδειξις ὅτι χθὲς ἀκόμη ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ροδόπης ὑπεστήριξε καὶ πάλιν ὅτι ὑπάρχει νομικὴ ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους καὶ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ μιᾶς μεμονωμένης νομοθετικῆς πράξεως τῶν συμβαλλομένων νὰ θιχθοῦν τὰ δικαιώματα τῶν προσφύγων καὶ ὅμως παρέμεναν εἰς τὰς τάξεις τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως.

§132Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Δέν μὲ προσέξατε κ. Πρόεδρε.

§133Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἴσα–ἴσα ἐτόνισε ὅτι δὲν εἶναι ἁρμόζουσα ἡ ἐξέτασις τοῦ νομικοῦ ζητήματος.

§134Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅτι δὲν ἠμποροῦν νὰ θιχθοῦν συμβατικὰ δικαιώματα μεμονωμένων ἀποφάσεων τῶν συμβαλλομένων.

§135Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπε τὸ ἑξῆς: ὅτι δὲν εἶναι ἡ πλέον ἁρμόζουσα ἐξέτασις τοῦ ζητήματος, ἡ νομικὴ ἐξέτασις.

§136Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἂν δὲν εἶναι ἡ πλέον ἁρμόζουσα ἐξέτασις τοῦ ζητήματος ἐδηλώθη ὅμως κατὰ τὸν μᾶλλον ἀπερίφραστον τρόπον ὅτι τὰ νομικὰ δικαιώματα τῶν προσφυγῶν παραμένουν ἀνέπαφα.

§137Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἐδηλώθη ἀκόμη, ὅτι κατὰ τὴν ἀντίληψίν του δὲν στηρίζουν οἱ πρόσφυγες ἐπὶ νομικῶν διατάξεων τὴν λύσιν τῆς ὑποθέσεώς των.

§138Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλει ἔδωσε πλείστας ἀποδείξεις ὅτι δὲν φέρεται τυχὸν ὑπὸ τῶν ρευμάτων. Ὅτι τὸ 1924 ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε τότε ἐπί τινα χρόνον ἡ τότε Κυβέρνησις ἀντετίθετο καὶ πρὸς τὸ προσφυγικὸν αἴσθημα καὶ πρὸς τὴν ὁλότητα σχεδὸν τῆς Δημοκρατικῆς παρατάξεως ὁ πολιτευτὴς ἐκ Θεσσαλονίκης ἦτο ἐκ τῶν ὀλίγων οἱ ὁποῖοι δὲν παρεσύρθησαν καὶ ἔμειναν εἰς τὰς τάξεις των σύμφωνα μὲ τὰς πεποιθήσεις. Ὅταν τὸ 1928 προεκηρύχθησαν ἐκλογαὶ ὁ πολιτευτὴς ἐκ Θεσσαλονίκης ἐθεώρησε καὶ πάλιν καθῆκον, ἐνόμισε ὅτι εἶχε ὑποχρέωσιν νὰ μείνῃ καὶ πάλιν εἰς τάς τάξεις του μὲ τὴν ἀπόλυτον βεβαιότητα τῆς ἀποτυχίας του. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὅμως εἶναι χαρακτηριστικὸν εἶναι τὸ παράδειγμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ νῦν ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κατακρίνων δριμύτατα τὸν ἐκ Μακεδονίας πολιτευτὴν ὅτι κατὰ τὸ 1925 ἦτο κεκηρυγμένος κατὰ τῶν προσφυγικῶν ἀποζημιώσεων. Καὶ ἦσαν αἱ προσφυγικαὶ ἀποζημιώσεις τὸ ἄρθρον τῆς πίστεως τῶν προσφυγικῶν μαζῶν. Δὲν ἦτο τότε φίλος μου. Καὶ εἶχε τὸ θάρρος ὁ πολιτευτὴς ἐκ Θεσσαλονίκης νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ κατόπιν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς νὰ ἀναπτύξῃ τὰς ἀπόψεις του διὰ τὴν ἀποζημίωσιν τῶν προσφύγων καὶ εἶπεν ὅτι ἡ βάσις ἡ τιθεμένη τοῦ νὰ ὁρισθῇ ἓν ποσοστὸν θετικὸν 15% ἢ 20% διὰ τὰς ἀξιώσεις τῶν προσφύγων ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς προσωρινῆς ἐκτιμήσεως, αὐτὴ ὡς βάσις εἶναι δυνατὸν νὰ ἀγάγῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς μίαν ἀληθῆ συμφοράν. Διότι τὸ ποσὸν πλέον ἦτο ἀπεριόριστον ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἦτο ἡ ἀξία τῶν προσφυγικῶν περιουσιῶν. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ψηφίσματος ὑπεχρεοῦτο νὰ καταβάλῃ, ἓν ὡρισμένον ποσοστὸν ἐπὶ τῆς προσωρινῆς ἐκτιμήσεως. Καὶ ὑπεστήριξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅτι ἡ θετικὴ ἄποψις ἡ προασπίζουσα τὰ συμφέροντα τῆς ὁλότητος διὰ νὰ μὴ γεννηθοῦν προστριβαὶ μεταξὺ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου εἶναι μία, νὰ προβοῦν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἐδῶ κειμένης Μουσουλμανικῆς περιουσίας καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀξίας αὐτῆς νὰ ὁρίσωμεν τὸ ποσοστόν. Αὐτὴ ἦτο ἡ γνώμη τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν.

§139Γ. ΜΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὅλοι οἱ φίλοι....

§140Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὁ ἀρχηγός σας ἀπηγόρευσε νὰ τὸν διακόπτουν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἐφαρμόζεται καὶ εἰς ἡμᾶς.

§141Γ. ΜΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). (Ἐν θυμῷ μὴ ἀκουόμενος).

§142ΦΩΝΑΙ. (Θόρυβος, κωδωνοκρουσίαι).

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ καθήσετε εἰς τὰς θέσεις σας.

§144Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον γίνεται, κ. Πρόεδρε, εἶναι ἀνανδρία.

§145Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν θὰ μὲ ταράξουν, κύριοι, αἱ διακοπαί. Ἐγὼ ὑποστηρίζω, ὅτι εἶναι ἀκριβές. Ἔχω νὰ διακηρύξω, ὅτι καθ’ ὅλην τὴν τελευταίαν περίοδον οὐδέποτε ἐτέθη παρ’ αὐτοῦ ζήτημα ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως. Τοὐναντίον μάλιστα ὑπεστήριζεν ὅτι ὑποχρέωσις τῶν προσφύγων εἶναι, ὅτι καθῆκον τῶν προσφύγων εἶναι αὐτοὶ νὰ θέσουν τὴν οἰκονομικὴν βάσιν τοῦ Κράτους, τὴν οἰκονομικὴν ἀντοχὴν τοῦ Κράτους καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς νὰ καθορίσουν τὰς αἰτήσεις αὐτῶν. Ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω εἶχον ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἀφίσω ἀνυπεράσπιστον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρεσβεύω ὡς ἀρχηγὸς ἑνὸς μικροῦ κόμματος καὶ διὰ τοῦτο τὰ ἐξέθεσα. Δὲν παρεξέκλινα ποτὲ ἀπὸ τὰς ἰδέας μου καὶ εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν οἱαδήποτε καὶ ἂν ἐσχηματίσθησαν ρεύματα δὲν θὰ ἐκωλυόμην ποτέ.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ ὅτι οἱ Μουσουλμάνοι βουλευταὶ κ. κ. Καφοῦζ, Ἀλῆ Γκαλήπ, Νιαζῆ Μουμτζή, Ἀλῆ Ριζᾶ καὶ Ἀλῆ Καρατσανλῆ, ὑποβάλουν τὴν κάτωθι δήλωσιν. (ἀναγινώσκει). «Αἰσθανόμεθα τὴν ὑποχρέωσιν ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας συμφωνίας νὰ διαδηλώσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ Μουσουλμανικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Δυτικῆς Θράκης διὰ τὴν ὄντως πατρικὴν μέριμαν τὴν ὁποίαν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἐπέδειξε μέχρι τοῦδε ἔναντι τῆς Μουσουλμανικῆς τῆς Θράκης μειονότητος καὶ νὰ ἐκφράσωμεν τὴν χαράν, διότι διὰ τῆς ὑπὸ κύρωσιν συμφωνίας ἐλπίζωμεν ὅτι καὶ ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἑλληνικὴ μειονότης θὰ τύχῃ τοῦ λοιποῦ τῶν αὐτῶν δικαιωμάτων, οἱ δὲ μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν δεσμοὶ ἐνισχυόμενοι, θὰ ἐμπεδώσουν καὶ εἰς τὰς δύο μειονότητας τὴν ἀγάπην καὶ τὴν πιστὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων ἔναντι τῶν χωρῶν εἰς τὰς ὁποίας διαβιοῦν».

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ὁ βουλευτὴς κ. Β. Βαρδόπουλος κατέθεσεν τὴν ἑξῆς δήλωσιν. (ἀναγινώσκει). «Ψηφίζω τὴν Ἑλληνοτουρκικὴν σύμβασιν διότι πιστεύω ὅτι αὕτη θέλει προσκομίσει καλὰ εἰς τὴν πατρίδα. Εἰς ὅ,τι δ’ ἀφορᾷ τὸ δημιουργηθὲν ἐσωτερικὸν ζήτημα τῶν προσφύγων ἐξ ὧν καὶ ἐγὼ προέρχομαι, πιστεύω ὅτι ἐὰν καὶ ἐφόσον ὑπάρχει δίκαιον ὑπ’ αὐτῶν, τοῦτο τάχιον ἢ βράδιον θέλει ἀναγνωρισθῇ».

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαλδάρης.

§149Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σχετικῶς πρὸς τὴν ὑπὸ κύρωσιν σύμβασιν ἐξέθηκα χθὲς εἰς τὴν Βουλὴν ἐν πλάτει τὰς ἀντιλήψεις μου. Δὲν εἶμαι σύμφωνος πρὸς ταύτην διότι θεωρῶ ὅτι ἡ Ἑλλὰς τίθεται εἰς μειονεκτικὴν θέσιν καὶ ἀναλαμβάνει ὑποχρεώσεις ἐκεῖ ὅπου πράγματι δὲν ὑφίστανται τοιαῦται. Ἀναφέρομαι πρὸς τοῦτο εἰς ὅσα εἶπον χθὲς σχετικῶς πρὸς τὴν μὴ ἀνταλλάξιμον περιουσίαν, διὰ τὴν ὁποίαν παρετήρησα ὅτι γίνεται μία ἄνισος συμφωνία σχετικῶς πρὸς τὰς διαφόρους κατηγορίας τῶν ἀνταλλαξίμων Ἑλλήνων καὶ τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων Μουσουλμάνων. Καὶ ὅσοι ἔχετε ὑπ’ ὄψει αὐτὴν τὴν σύμβασιν, θὰ παρετηρήσατε ὅτι ἐνῷ κτήματα τῆς αὐτῆς κατηγορίας παραχωροῦνται ἐν Ἑλλάδι εἰς ταύτην, ὡς καὶ ἐξ ἀντιθέτου εἰς τὴν Τουρκίαν τὰ ἐκεῖ γίνεται ἐξαίρεσις σχετικῶς πρὸς τὰ παραχωρηθέντα εἰς τὴν Ἑλλάδα ὡς πρὸς τὰ κτήματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἤδη ἀπεδόθησαν εἰς τοὺς δικαιούχους καὶ τὰ ὁποῖα παραμένουσιν εἰς αὐτούς, ἐνῷ διὰ τὰ ἐν Τουρκίᾳ κτήματα οὐδεμία τοιαύτη γίνεται ἐξαίρεσις καί, ὡς εἶπον χθές, δὲν παρουσιάζει ἡ Κυβέρνησις τὰ στοιχεῖα τὰ ἀφορῶντα τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ἵνα ἐν ἐπιγνώσει ἡ Βουλὴ διατελῇ, διότι γίνεται ἡ ἄδικος αὕτη συμφωνία σχετικῶς πρὸς τοὺς δικαιούχους Ἕλληνας καὶ τοὺς δικαιούχους Μουσουλμάνους, ὡς πρὸς μὲν τοὺς Τούρκους νὰ στερῆται ἡ Ἑλλὰς τὰ κτήματα ὅσα ἐπεστράφησαν, ἐνῷ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἐν Τουρκίᾳ δικαιούχους ὁμογενεῖς δὲν γίνεται τὸ ἴδιον. Ἀνέφερον ἐπίσης ὅτι ἐνῷ εἰς τὴν Τουρκίαν οἱ Ἕλληνες οἱ ἐγκατεστημένοι οἱ λεγόμενοι etallis στεροῦνται τῆς περιουσίας των ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην, διὰ τὴν στέρησιν αὐτῶν ἐπιβάλλεται ὑποχρέωσις εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ πληρώσῃ τὸ ἀντίτιμον τὸ ὁποῖον ἐκανονίσθη εἰς 150 χιλ. λίρες. Καὶ σχετικῶς πρὸς τὴν κατηγορίαν τῶν κτημάτων τῶν ἐγκατεστημένων Μουσουλμάνων ἐν Ἑλλάδι, τὰ κτήματα τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην μένουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ’ ἡ Ἑλλὰς ὑποχρεοῦται καὶ πάλιν νὰ πληρώσῃ εἰς τούτους τὴν ἀξίαν εἰς 150 χιλιάδας λίρας ἐπίσης ὑπολογιζομένων. Καὶ ἐπιπλέον ἐξέθηκα χθὲς ἐπὶ τῇ βάσει σημειώματος τοῦ ὁποίου σᾶς ἀνέφερον τὴν προέλευσιν, τὴν κολοσσιαίαν διαφορὰν ἥτις ὑφίσταται ὑπὲρ τῶν ἐν Τουρκίᾳ κτημάτων τῶν διαφόρων κατηγοριῶν τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων ὁμογενῶν τῶν προερχομένων εἰς τὴν Τουρκίαν ἀπέναντι τῶν εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν Μουσουλμάνων τῶν προερχομένων εἰς τὴν Ἑλλάδα, πολὺ ἐλάσσονος ἀξίας. Ὡς πρὸς πάντα δὲ ταῦτα οὐδὲν ἀντελέχθη. Σχετικῶς πρὸς τὰ ἀνταλλάξιμα κτήματα, ἡ Κυβέρνησις κατέληξεν εἰς τὸν συμψηφισμὸν τῆς ἀξίας τῶν κτημάτων τούτων δεχθεῖσα ἐκ συμφώνου μετὰ τῆς Τουρκίας τὴν ἔκθεσιν τῶν οὐδετέρων μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἀδυνάτου τῆς ἐκτιμήσεως. Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περαιτέρω ἀνέπτυξε, πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ ἀδυνάτου τῆς ἐκτιμήσεως ταύτης τὰ ὅσα συνέβησαν διὰ τὴν ἐκτίμησιν τῶν ἀνταλλακτέων περιουσιῶν Βουλγάρων καὶ Ἑλλήνων ἣν ἐχρειάσθη, ὡς εἶπε, διὰ τὸ δέκατον πληθυσμοῦ τῶν ἤδη ἀνταλλαξίμων μία δεκαετία. Οὐχ ἧττον, παρὰ πάντα ὅσα ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σχετικῶς πρὸς τὴν ἀξίαν τῶν κτημάτων τούτων, δεδομένον εἶναι ὅτι τὰ ἐγκαταλειφθέντα ἐν Τουρκίᾳ ἀποτελοῦσιν τὴν περιουσίαν ἑνὸς ἑκατομμυρίου πεντακοσίων χιλιάδων περίπου Ἑλλήνων μεταναστευσάντων εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀπέναντι περιουσίας 350.000 περίπου Μουσουλμάνων ἀποχωρησάντων ἐκ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐν ταὐτῷ ὅτι οἱ μὲν Ἕλληνες ἐκδιωχθέντες ἐκ Τουρκίας ἐγκατέλειπον ἐκεῖ οὐ μόνον τὴν ἀκίνητον ἀλλὰ καὶ πᾶσαν τὴν κινητὴν αὐτῶν περιουσίαν, ἐνῶ οἱ ἐντεῦθεν ἀναχωρήσαντες Μουσουλμάνοι μεταναστεύσαντες ἐν πάσῃ ἀνέσει παρέλαβον μεθ’ ἑαυτῶν ὁλόκληρον τὴν κινητὴν αὐτῶν περιουσίαν ἢ ἄλλως διέθεσαν πᾶσαν ταύτην. Τοῦτο δὲ καὶ μόνον θὰ ἤρκει ὅπως εὐλόγως πᾶς τις σχηματίσῃ γνώμην, ὅτι μείζων ἦτο ἡ ἀξία τῆς περιουσίας τῆς ἐγκαταληφθείσης εἰς τὴν Τουρκίαν ἀπὸ τὴν εἰς τὴν Ἑλλάδα περιελθοῦσαν τῶν Μουσουλμάνων. Τοῦτο δ’ ἐνισχύεται καὶ ἐκ τῆς προχείρως ἐνταῦθα γενομένης, ὁσονδήποτε κακῶς καὶ ἀνωμάλως, ὡς ὄντως ἐγένετο, ἐκτιμήσεως τῆς ἐν Τουρκίᾳ ἐγκαταληφθείσης περιουσίας τῶν Ἑλλήνων, ἀπέναντι τῆς ὁποίας οὔτε τὸ ἐλάχιστον ποσοστὸν τῶν 20 ἢ 25% τῶν δοθέντων εἰς τοὺς δικαιούχους πρόσφυγας δὲν ἀρκεῖ νὰ καλύψῃ ἡ ἐγκαταλειφθεῖσα ἐνταῦθα περιουσία τῶν Μουσουλμάνων. Ἡ ἐπίμονος δὲ στάσις τῆς Ὀθωμανικῆς δημοκρατίας, ἡ ὁποία ὡς ὅρον τῆς τακτοποιήσεως τῶν μεταξύ μας λογαριασμῶν ἔθεσε τὸν συμψηφισμὸν τῶν περιουσιῶν τούτων εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, χωρὶς οὐδεμία νὰ γίνῃ ἐκτίμησις, ἔτι μᾶλλον συνηγορεῖ πρὸς τοῦτο. Ταῦτα δ’ ἔχων ὑπ’ ὄψει καὶ ὅσα ἄλλα σχετικῶς ἐλέχθησαν εἰς τὴν προηγουμένην συζήτησιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐσιωδῶς ἀδικεῖται ἐκ τὴν συμβάσεως ταύτης, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ποῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐρειδόμενος ἔκαμε τὴν ἔκκλησιν πρὸς ἐμὲ καὶ τοὺς ἄλλους, τοὺς ἀντίθετον ἔχοντας πρὸς αὐτὸν γνώμην, ὅπως ὑπερψηφίσωμεν τῆς συμβάσεως ταύτης. Δὲν γνωρίζω πρὸς τὶ ἡ ἔκκλησις αὕτη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τοὺς ἔχοντας τὴν ἀντίθετον πρὸς αὐτὸν γνώμην διὰ τὴν σύμβασιν ταύτην. Διατὶ δὲν πρέπει νὰ ὑπάρξουν καὶ διαμαρτυρόμενοι κατὰ τῆς τοιαύτης συμβάσεως ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουν σχηματίσει τὴν ἀπόλυτον πεποίθησιν ὅτι αὕτη εἶναι ἐπιζημία διὰ τὸν τόπον; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐμνήσθη ἄλλης περιστάσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καθ’ ἣν ὁ ἀείμνηστος Θεοτόκης προκειμένου περὶ τῶν Βαλκανικῶν πολέμων, ἀνεξαρτήτως τῆς γνώμης τὴν ὁποίαν πρὸς τοῦτο ἐδήλωσεν, εἶπεν ὅτι εἰς ὃ σημεῖον ἤχθησαν τὰ πράγματα, δὲν δύναται παρὰ νὰ ψηφίσῃ τὰς πιστώσεις τὰς ὁποίας ἐζήτει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιχειρήσῃ τὸν πόλεμον καὶ ἐτάσσετο πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν εἷς Θεοτόκης νὰ πράξῃ ἄλλως εἰς ταύτην τὴν περίστασιν ὅτε ἡ πατρίς του ἐξήχθη εἰς πόλεμον καὶ εἶχεν ἀνάγκην διὰ νὰ διεξαγάγῃ τοῦτον, πιστώσεων; Ν’ ἀρνηθῇ νὰ παρασχεθοῦν πιστώσεις εἰς τὴν καλῶς ἢ κακῶς πολεμοῦσαν πάντοτε πατρίδα; Καὶ ποία ἀναλογία ὑφίσταται μεταξὺ τῆς περιπτώσεως ἐκείνης καὶ τῆς περιπτώσεως περὶ τῆς ὁποίας ἤδη πρόκειται; Κατὰ τίνα τρόπον προκειμένου περὶ συμφωνίας τὴν ὁποίαν συνῆψεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν ρύθμισιν σχέσεων κατὰ βάσιν οἰκονομικῶν μετὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἠδυνάμεθα ν’ ἀποστῶμεν τῆς γνώμης μας καὶ τῆς πεποιθήσεώς μας, περὶ τοῦ ἀσυμφόρου ταύτης ἐπὶ τῷ ὅτι τὰ πράγματα προήχθησαν εἰς τὸ σημεῖον ὥστε καὶ παρὰ ἐκ τῶν προτέρων σαφῶς διατυπωθείσας ἀντιθέτους γνώμας ἡ Κυβέρνησις ὑπέγραψε ταύτην; Ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ πρότασις ἡ ριφθεῖσα παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μοὶ εἶναι ἐντελῶς ἀνεξήγητος. Ὁποῖαι καὶ πόσαι ζημίαι ἐπέρχονται ἐκ τῆς συμβάσεως ταύτης ἀνέπτυξα κατὰ τὴν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου καὶ δὲν ἔχω λόγον νὰ ἐπανέλθω. Σημειῶ μόνον ὅτι αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, συμφωνῶν πρὸς ὅσα εἶπον χθὲς περὶ τοῦ ὑπολοίπου τὸ ὁποῖον θὰ ἄφηναν αἱ ὁμολογίαι καὶ τὰ μετρητὰ τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν ἤδη εἰς τοὺς δικαιούχους ἀνταλλαξίμους, τὸ μὲν καλλύπτονται ἀπὸ τὰς ἐδῶ περιουσίας, ἀναβιβάζει καὶ αὐτὸς τοῦτο εἰς 2.500.000.000 ὡς κεφάλαιον, ἀλλὰ μετὰ τοῦ τόκου του νομίζω ὅτι ὑπερβαίνει τὸ ποσὸν τὸ ὁποῖον ἐγὼ χθὲς ἀνέφερα, περὶ τὰ τρία ἕως τρία καὶ ἥμισυ ἔστω καὶ τοῦτο μόνον εἶναι ἐξώφθαλμον καὶ παρ’ ἡμῶν ὡμολογημένον, νομίζετε ὅτι οἱ ἔχοντες τὴν ἀντίθετον γνώμην περὶ τῆς συμβάσεως καὶ εἶναι κατ’ αὐτῆς πρέπει νὰ ἐγκαταλείψουν τὴν γνώμην των καὶ νὰ συμφωνήσουν μὲ ὑμᾶς;

§150Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν διετύπωσα τοῦτο. Ἔκαμα μίαν ἔκκλησιν.

§151Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Πρὸς τὶ ἡ ἔκκλησις αὐτὴ ὥστε νὰ παρουσιασθῇ σύσσωμος ἡ Ἑλλὰς ἀποδεχομένη μίαν τόσην κατ’ αὐτῆς ἀδικίαν; Εἰς τὶ ἦτο δυνατὸν νομίζετε, νὰ συμβάλετε διὰ τῆς συσσώμου, παρὰ τῆς Ἑλλάδος ἀποδοχῆς μιᾶς τοιαύτης ἀδικίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; διότι δὲν πρόκειται περὶ ἀδικίας κατὰ τῶν προσφύγων, ἡ ἀδικία γίνεται πρὸς ὁλόκληρον τὸ σύνολον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διατὶ θέλετε νὰ τὴν ἀποδεχθῇ; Θὰ συμβάλῃ αὐτὸ φρονεῖτε εἰς περαιτέρω διακανονισμὸν τῶν ἄλλων σχέσεών μας μετὰ τῆς Τουρκίας; Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τὰ Κράτη καλλίτερον συνεννοοῦνται καὶ θεμελιοῦσι πραγματικῶς φιλικὰς σχέσεις ὅταν ὑπεραμύνωνται τῶν ἰδίων αὑτῶν νομίμων συμφερόντων καὶ τὰς σχέσεις των θεμελιοῦσιν ἐπὶ τοῦ σεβασμοῦ τούτων ἑκατέρωθεν. Καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὑπεραμυνόμενος τῶν συμφερόντων τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα εἶμαι πεπεισμένος ὅτι θίγονται βαρύτατα διὰ τῆς συμβάσεως αὐτῆς, εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ συμβάλλω οὐσιωδῶς εἰς τὴν κατάρτισιν καὶ θεμελίωσιν τῶν ὀφειλομένων ἀγαθῶν καὶ φιλικῶν σχέσεων μετὰ τῆς Τουρκίας ὡς πρὸς τὰς ὁποίας ἀπαραίτητος εἶναι ἡ συναίσθησις ὅτι δὲν ἀδικοῦνται οἱ λαοὶ τοὺς ὁποίους αὗται ἀφορῶσιν. Αἱ διατυπωθεῖσαι δ’ ἄλλως τόσον κατηγορηματικῶς ἀντιρρήσεις τῶν διαφόρων κομμάτων κατὰ τῆς συμβάσεως ταύτης θὰ ἠδύναντο νὰ σᾶς χρησιμεύσουν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Τουρκίας ὡς πρὸς τὸν διακανονισμὸν τῶν ἄλλων μετ’ αὐτῆς σχέσεών μας καὶ τὴν ἑδραίωσιν μετ’ αὐτῆς φιλικῶν σχέσεων, ὡς πρὸς τὰς ὁποίας, ὡς κατ’ ἐπανάληψιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐλέχθη εἴμεθα κατ’ ἀρχὴν πάντες σύμφωνοι. Ἐκεῖνο εἰς τό ὁποῖον διαφωνοῦμεν εἶναι ὅτι αὗται δὲν πρέπει νὰ ἐπιδιώκωνται διὰ τῆς ἀδικίας ἑνὸς λαοῦ, ὡς ἤδη συμβαίνει μὲ τὴν ὑπὸ συζήτησιν σύμβασιν διὰ τῆς ὁποίας ἐπέρχονται τόσαι οἰκονομικαὶ ζημίαι εἰς βάρος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Φρονῶ δ’ ἄλλως ὡς ἐξέθηκα ἤδη ὅτι τοιαῦται συμφωνίαι δὲν δύνανται νὰ εἶναι λίαν συντελεστικαὶ εἰς τὴν θεμελίωσιν καὶ ἀνάπτυξιν τῶν φιλικῶν μετὰ τῶν λαῶν σχέσεων. Καὶ ἀπορῶ πῶς παραβλέπει τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ζητεῖ μάλιστα νὰ συμφωνήσωμεν εἰς τὴν σύμβασιν καὶ τὰ ἄλλα κόμματα, τὰ ὁποῖα κατέδειξαν ἤδη πόσον αὕτη εἶναι ἐπιβλαβὴς καὶ ἐπιζήμιος εἰς τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα. Μήπως σεῖς, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἰς ἄλλην σας ἀγόρευσιν ὅτε εἰσηγεῖσθε τὸ νομοσχέδιον, δὲν προσεπαθήσατε, ὅπως μὴ δημιουργηθῇ παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ δυσμενὴς ἰδέα κατὰ τῆς Τουρκίας, νὰ ἀποσείσετε τὴν κατ’ αὐτῆς αἰτίασιν ὡς παρελκύουσαν τὰς διαπραγματεύσεις πρὸς κατάρτισιν τῆς συμβάσεως ἢ ἀθετοῦσαν τὰς πρὸ ταύτης, ἵνα διευκολύνετε τὴν ἀνάπτυξιν τῶν φιλικῶν μετ’ αὐτῆς σχέσεων; Ἡ μεταβολὴ τῆς γνώμης ἐκείνων οἵτινες ἀπέκρουσαν τὴν ὑπὸ συζήτησιν σύμβασιν ὡς ἐπιζήμιον διὰ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα ἐνῷ κατ’ οὐδὲν θὰ συνετέλει τὸ ἐπωφελὲς θὰ ἐχρησίμευεν ἁπλῶς εἰς τὴν κατάπτωσιν τοῦ κύρους τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι ἄνευ λόγου ἔρχονται ἀπὸ τῆς μιᾶς στιγμῆς εἰς τὴν ἄλλην νὰ μεταβάλουν ἰδέας τὰς ὁποίας ἐσχημάτισαν καὶ ὑπευθύνως ἐξεδήλωσαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περαιτέρω ἐπὶ τοῦ ζητήματος ὁμιλῶν, ἰσχυρίσθη ὅτι ἀπέδωσα εἰς τοῦτον ὅτι τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων ἀντιτάσσει ὡς ἀντιστάθμισμα τῆς ζημίας τῆς εἰς τούτους ἐκ τοῦ συμψηφισμοῦ προσγενομένης, τὸ ὁποῖον ἐπέκρινα. Καὶ ἀληθῶς ὡς ἐνθυμοῦμαι, εἰς τὴν πρώτην του ἀγόρευσιν ὁ κ. Πρόεδρος εἶχεν εἰπεῖ ὅτι ἀντὶ τοῦ συνθήματος τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως πρέπει νὰ δώσωμεν εἰς τοὺς πρόσφυγας τὸ σύνθημα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποκαταστάσεως. Ἐκ τῆς οὕτω διατυπωθείσης γνώμης θὰ ἐδικαιούμην ἀπέναντι τῶν προσφύγων ὡς εἶδος τι ἀνταλλάγματος διὰ τὴν ὁλοκληρωτικὴν ἀποζημίωσιν, τὸ ὁποῖον, νομίζω, ὀρθῶς ἐπέκρινα. Χαίρω δ’ ὅτι τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐν τῇ ἀπουσίᾳ μου, ὡς μὲ διεβεβαίωσαν οἱ φίλοι μου ὁ κ. Πρόεδρος εἶπεν ὅτι εἶναι ἀπολύτως σύμφωνος μὲ ὅσα σχετικῶς ἰσχυρίσθην, ὅτι ἡ ἀποκατάστασις τῶν προσφύγων ἀποτελεῖ καθῆκον τῆς Ἑλλάδος τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνεξάρτητον ἀπὸ τῆς τυχὸν ἐσφαλμένης ἀποζημιώσεως.

§152Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ ἐγὼ τὰ εἶπον εἰς τὸν λόγον μου τὸν προηγούμενον. Σεῖς εἶσθε ἀπολύτως σύμφωνος μαζύ μου, διότι ἐγὼ πρῶτος τὰ διετύπωσα.

§153Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Διετυπώσατε τὸ σύνθημα τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀποζημιώσεως, ν’ ἀντικατασταθῇ μὲ τὴν ὁλοκληροτικὴν ἀποκατάστασιν. Δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ γεννηθῇ ἡ ἐντύπωσις ἣν ἀνέφερον ἐντεῦθεν. Χαίρω διότι ἀκούω ἀπὸ σᾶς διαβεβαιούμενον ὅτι ἐννοεῖτε τοιοῦτόν τι καὶ ἀπὸ κοινοῦ παρὰ πάντων παρέχεται πρὸς τοὺς πρόσφυγας ἡ διαβεβαίωσις ἀποκαταστάσεώς των ὡς καθῆκον τῆς Ἑλλάδος πρὸς αὑτοὺς καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ λησμονήσῃ διὰ τοὺς μὴ ἀποκατασταθέντας ἐκ τῶν προσφύγων, τὸ πρὸς αὐτοὺς καθῆκον τοῦτο. Ἄλλως δὲ νομίζω ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος, ἔχων καὶ αὐτὸς τὰ ἴδια αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ δὲν δύναται ποτὲ ν’ ἀμφιβάλλῃ ὅτι ὁ πληθυσμὸς ὁ γηγενὴς εἶναι πρόθυμος νὰ εἰσφέρῃ διὰ τὴν ἀποκατάστασίν του. Ἔχει ἄλλως τὸ δεδομένον ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε συμπεριφορᾶς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅστις καὶ ἐδαπάνησεν ἤδη οὐχὶ μικρὰ ποσὰ σχετικῶς μέγιστα μὲ τὴν οἰκονομικήν του κατάστασιν καὶ μὲ τὴν ἐν γένει στενοχωρίαν εἰς τὴν ὁποίαν διετέλει, καὶ τὸ ὁποῖον προθύμως ἔπραξεν, ὅτι εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀποβλέπει παρὰ μόνον εἰς τὸ καθῆκον του πρὸς ἕνα ὁμαίμονα καὶ ἀδελφὸν πληθυσμόν. Ἀλλὰ τελευτῶν τὸν λόγον μου χθὲς ἐπὶ τῆς συμβάσεως ταύτης, δι’ ἧς ἐκκαθαρίζεται ἡ οἰκονομικὴ θέσις τοῦ ἐκριζωθέντος τῶν ἑστιῶν του πληθυσμοῦ, προκειμένου περὶ τῆς ἀποκαταστάσεως τούτου, ᾐσθάνθην τὴν ἀνάγκην ὅτι ἡ ἀποκατάστασις δὲν εἶναι μόνον ὑλική, ἀλλὰ ἀπαιτεῖται πρὸ παντὸς ψυχικὴ ἀποκατάστασις μεταξὺ τοῦ πληθυσμοῦ τούτου καὶ τοῦ γηγενοῦς στοιχείου, ἀπαιτεῖται ἡ ἀποκατάστασις ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἐξαλείψῃ ἀπὸ τὴν ψυχὴν δὲν ἠξεύρω πόσον, ἀλλὰ πάντως μιᾶς μερίδος ἱκανῆς τῶν προσφύγων ἓν δηλητήριον τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐγχυθῆ εἰς περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας ὑπὸ τὸ κράτος τῆς δυστυχίας ὑπὸ τὴν ὁποίαν διετέλουν, ἦτο εὐκολώτατον νὰ ἀσκήσῃ ἐφ’ ὅλων νοσηρὰν ἐπίδρασιν. Ἦτο τὸ δηλητήριον διὰ τοῦ ὁποίου εἶχον οἱ πρόσφυγες οὗτοι ἐμποτισθῆ ὅτι ἠθέλησε τὴν καταστροφήν των μία μερὶς γηγενῶν μετὰ τοῦ πολιτικοῦ αὐτῆς κόσμου (ψίθυροι). Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, δὲν θὰ ἐπιτρέψω διακοπάς. Ὅσοι θὰ ἔχουν ἀντιρρήσεις εἰς ὅσα θὰ εἴπω, ἔχουσι τὴν εὐκαιρίαν ὅπως μετ’ ἐμὲ ἀνέλθωσιν ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ ἀναπτύξωσι ταύτας, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ὁμιλῶ ἐννοῶ νὰ τηρηθῇ ἀπόλυτος σεβασμὸς εἰς τὸν λόγον μου, ὄχι διότι ἔχω ἀξίωσίν τινα ἰδιαιτέραν, ἀλλὰ διότι τὸ ἐπιβάλλουν οἱ κοινοβουλευτικοὶ θεσμοί. Ἦτο ὡς εἶπον, τὸ δηλητήριον τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐγχυθῆ εἰς τὰς ψυχὰς τῶν προσφύγων καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ὑφ’ ἃς περιστάσεις εὑρίσκοντο ἦτο εὔκολον νὰ ἐπιδράσῃ τερατωδῶς, ἐπιζημίως διὰ τὸ σύνολον τοῦ ἑλληνικοῦ ὀργανισμοῦ. Ἠθέλησα νὰ ἄρω μίαν πλάνην, ἂς εἴπω, ἥτις ἀπετέλει τὸ δηλητήριον ἐκεῖνο, καὶ ὄχι νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ πολέμου, ὡς ἐνόμισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Τόσον σαφῶς διετύπωσα τοῦτο, ὥστε εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς κατὰ τὴν ὁμιλίαν μου ἐκείνην, εἰς παρατηρηθεῖσαν σχετικὴν ἀνησυχίαν, ἐδήλωσα, «μὴ ταράττεσθε, δὲν προτίθεμαι νὰ φέρω ζητήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατόν, εἶναι πιθανὸν νὰ διαταράξωσι τὰς συνθήκας τῶν ὁποίων τόσην ἔχει ἀνάγκην διὰ τὴν πολιτικήν του ζωὴν καὶ τὰς ὁποίας μὲ πολλὰς θυσίας καὶ μὲ πολλοὺς κόπους καὶ μόχθους κατώρθωσε νὰ ἀποκτήσῃ ὁ ἑλληνικὸς λαός.» Καὶ ἀναφερόμενος σχετικῶς εἰς τὴν παρ’ ἡμῶν τότε κατὰ τὸν μέγαν πόλεμον τηρηθεῖσαν πολιτικήν, περιωρίσθην νὰ διακηρύξω μόνον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἠθελήσαμεν τότε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ δὲν τὸν ἠθελήσαμεν ὄχι φειδόμενοι ταύτην, ἀλλὰ διότι ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ πολεμήσωμεν, διότι αἰσθανόμεθα τὴν δυσχερῆ θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εὑρίσκετο ὁ ὁμογενὴς πληθυσμὸς ὁ κατοικῶν ἐν τοῖς χώραις τῆς Ὀθωμανικῆς τότε αὐτοκρατορίας καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου καὶ μετ’ αὐτὴν ἀκόμη, ἐὰν ἦτο ἀτυχής, ὡς δυστυχῶς καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων ἐδείχθη. Ἀπέβλεψα διὰ τῆς δηλώσεώς μου ταύτης νὰ δώσω ἀφορμὴν εἰς τὴν δηλητηριασθεῖσαν ἐκείνην μερίδα τῶν προσφύγων νὰ σκεφθῇ, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς αὐτὴν τὴν γῆν τὴν ἐλευθέραν, ἡ ὁποία τόσας θυσίας ἔκαμε διὰ τὸν ὁμογενῆ πληθυσμόν, ὁ ὁποῖος διετέλει ὑπὸ τὸν ζυγὸν τὸν τουρκικόν, νὰ γεννηθῇ λέγω, τοιαύτη ἰδέα καθ’ ἥν μία μερὶς τοῦ λαοῦ κατὰ τὸν πόλεμον θὰ ἤθελε νὰ ἐπέλθῃ εἰς αὐτὸν ὁ ὄλεθρος ὅστις ἀτυχῶς ἐπῆλθε. Δὲν ἐσκεπτόμην διὰ τούτων νὰ θίξω ἢ νὰ ἐξετάσω τὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις μετέσχε μετὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Ἀντὰντ εἰς τὸν κατὰ τῆς Τουρκίας πόλεμον ὅστις καταστρεπτικὰ ἐπέφερεν ἀποτελέσματα διὰ τὴν Ἑλλάδα, οὔτε ἤσκησα οὔτε ἐσκόπουν ν’ ἀσκήσω ἔλεγχον ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης. Καὶ ἀπορῶ, τῇ ἀληθείᾳ πῶς ὑπέθεσεν ὅτι ἤσκησα ἔλεγχον κατὰ τῆς πολιτικῆς του ἐκείνης ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ ἔλθῃ σήμερον μὲ ὅλην τὴν προδιάθεσιν νὰ φέρῃ τὸ ζήτημα τῆς τότε πολιτικῆς τὸ ὁποῖον εἶχε χωρίσει ὁλόκληρον τὸ ἔθνος κακῇ τῇ μοίρᾳ τότε. Ὄχι κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐξήτασα τὴν τότε πολιτικήν, εἶπον μόνον εἰς τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς ἑνώσεως «ἂν θέλετε ποτὲ σεῖς, τὸ ἀντίθετον κόμμα, νὰ τὸ φέρετε εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ζήτημα τοῦτο, εἶμαι πρόθυμος νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν, διότι ἔχω καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν καὶ πρὸς τὴν μερίδα ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπῶ καὶ πρὸς τὴν μνήμην προσώπων, τὰ ὁποῖα ἀείποτε ὑπῆρχον καὶ παραμένουσιν εἰσέτι πλέον ἢ σεβαστὰ εἰς ἐμέ (χειροκροτήματα). Ἔχω, τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀναλάβω τὴν ὑπεράσπισιν τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἔστω καὶ μὲ οἱανδήποτε θυσίαν μου ἀτομικὴν ἣν ἤθελε τυχὸν συνεπάγεται ἡ ὑποστήριξις τῆς πολιτικῆς ἐκείνης καὶ ν’ ἀναλάβω πᾶσαν τὴν διὰ ταύτην εὐθύνην, ἀφοῦ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης συμμέτοχος ὑπῆρξα». Λέγω ταῦτα, κ. Πρόεδρε, ἔχων ἀφ’ ἑνός ὑπ’ ὄψει πόσον κατὰ τὰς σημερινὰς περιστάσεις θὰ ἦτο ἄσκοπος ἢ μᾶλλον ἐπιζήμιος ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἀλλὰ καὶ καθόσον ἀφ’ ἑτέρου ἔχω πλήρη τὴν συναίσθησιν τῶν ὑποχρεώσεων διὰ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἔπαυσα νὰ θεωρῶ ὡς ὀρθὴν καὶ ἐπιβεβλημένην ἐκ τῶν τότε περιστάσεων. Εἶναι δὲ καὶ γνωστοὶ οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἀποφεύγω μετὰ τῶν φίλων μου νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης τοῦ παρελθόντος, διὰ τῆς ὁποίας συζητήσεως θὰ ἐπανήρχετο ἡ χώρα εἰς τὰς καταστρεπτικὰς ἐκείνας ἀντεγκλήσεις, ἐνῷ τόσα ἐπίκαιρα καὶ οὐσιώδη ἐνδιαφέροντα τὸν λαὸν ζητήματα ὑφίστανται ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐνδελεχῶς πρέπει νὰ ἀσχοληθῶμεν. Καὶ ἀληθῶς αἰσθάνομαι ὑποχρέωσιν πρὸς τοὺς φίλους μου οἵτινες μετὰ τῆς τόσης εὐλαβείας τηροῦσι τὴν χαραχθεῖσαν ταύτην πολιτικήν, ἡ ὁποία νομίζω συνετέλεσεν ὄχι ὀλίγον εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς γαλήνης τοῦ τόπου τούτου. Ἐφ’ ὅσον δὲ παρὰ τὴν δειχθεῖσαν προσπάθειαν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἰσῆλθεν εἰς εἰδικὴν συζήτησιν, ἀρκοῦμαι νὰ ἐπαναλάβω καὶ νὰ τονίσω ὅτι εἰς τὴν τότε κατὰ τὸν μέγαν πόλεμον πολιτικήν μας οὐσιωδῶς ἐπέδρασε πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ἡ τύχη τοῦ ἐν Τουρκίᾳ ὁμογενοῦς πληθυσμοῦ. Σεῖς ἐνομίζατε ὅτι κατ’ οὐδὲν διεκινδύνευσεν οὗτος διὰ τῆς εἰσόδου τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον. Ἡμεῖς τοὐναντίον ἐπιστεύομεν ὅτι καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου πολλὰς οὗτος εἶχε νὰ ὑποστῇ διώξεις. Ὁ πόλεμος ἐκεῖνος κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ συμμετεῖχεν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ συνεπαγάγῃ αἰσθήματα πρὸς τοὺς ἀντιπάλους μας ἐχθρικὰ κατὰ τοῦ ἐν τῇ χώρᾳ των ἑλληνικοῦ στοιχείου. Αὐτὸ τὸ αἴσθημα τῆς συντηρήσεως τῆς ἀμύνης τῆς χώρας των θὰ ἠδύνατο νὰ ἀγάγῃ τὸ Κράτος ἐκεῖνο εἰς μέτρα καταθλιπτικὰ κατὰ τοῦ στοιχείου ἐκείνου τοῦ ὁποίου τὸ ἐλεύθερον τμῆμα ἐπολέμα ἐναντίον του. Ἀλλ’ ἔχομεν ἐξ ἄλλου καὶ ἐκ διαφόρων περιστάσεων πλείστας ἀφορμὰς νὰ πιστεύωμεν ὅτι θὰ προέβαινεν ἡ Τουρκία εἰς ἐχθρικὰς ἐνεργείας κατὰ τοῦ ἐν τῇ χώρᾳ της ἑλληνικοῦ στοιχείου, ἀφοῦ ταύτας εἶχεν ἀρχίσει κατὰ μέρος, ὡς καὶ σεῖς βεβαιοῦτε, σχεδὸν μὲ τὴν ἀρχὴν τοῦ πολέμου ὅταν ᾐσθάνετο ὑμᾶς κλίνοντας πρὸς τὴν ἀντίθετον πλευρὰν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐφαίνετο αὐτῇ ὅτι εἶχεν ἀντιθέτως σταθῆ. Διότι μὴ λησμονῆτε, κ. Πρόεδρε, ὅτι σεῖς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου ἐδηλώσατε ὅτι τάσσεσθε παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν συμμάχων δυνάμεων τῆς Ἀντάντ.

§154Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐνθυμεῖσθε κακὰ τὰ πράγματα. Ἐδηλώσαμεν ὅτι θὰ τηρήσωμεν οὐδετερότητα εὐμενῆ πρὸς τὴν σύμμαχόν μας τὴν Σερβίαν, ἀλλ’ ἡ καταδίωξις τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου δὲν ἄρχισε κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ πολέμου, ἤρχισε πολὺ πρὸ τοῦ πολέμου.

§155Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὸ ἔχω ὑπ’ ὄψει μου, ἤρχισε πρὸ τοῦ πολέμου.

§156Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θέλετε νὰ εἰπῆτε ὅτι ἡ καταδίωξις ἔγινε συνεπείᾳ δηλώσεώς μου...

§157Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὄχι, λέγω ὅτι ἀφοῦ εἶχεν ἀρχίσει πρὸ τοῦ πολέμου, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ συνεχισθῇ ζωηρότερον κατὰ τοῦτον ὅταν ἡ Τουρκία ᾐσθάνετο τὴν Ἑλλάδα κλίνουσαν πρὸς τὴν Ἀντάντ.

§158Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Διατὶ τότε διεπραγματεύεσθε τὸν Μάρτιον;

§159Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Εἶπον καὶ προηγουμένως ὅτι δὲν πρόκειται ταύτην τὴν ἑσπέραν νὰ συζητήσω τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἔθιξα μόνον σημεῖα σχετικὰ πρὸς τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν ὡς πρὸς τὴν τότε πολιτικήν μας κατεύθυνσιν. Ἐὰν κατηγόρησαν ὑμᾶς εἴς τι κ. Πρόεδρε, ἦτο ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν τὴν ὁποίαν ἐπανελάβατε καὶ ταύτην τὴν ἑσπέραν, καὶ προηγουμένως ὅτι σεῖς τὴν ἀπεδέχθητε. Κατὰ τὴν ἀντίληψιν τὴν ἰδικήν μου δὲν ἦτο μέτρον, τὸ ὁποῖον νὰ ἠδύνατο νὰ υἱοθετηθῇ παρ’ ὑμῶν τοῦ Προέδρου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Δύνασθε νὰ ἔχετε τὴν γνώμην ὅτι ἡ εἰσροὴ τμήματός τινός ἐκ τοῦ τότε ἔξω Ἑλληνισμοῦ ἐντὸς τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος θὰ ἠδύνατο νὰ συμβάλῃ εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς χώρας. Ἀλλὰ πόσα κακὰ ἄλλα συνεπήγοντο ἐξηγήσατε ἤδη ὅτε ἡ τότε πρότασίς σας ἐγένετο ἐξ ἀνάγκης συμβιβασμοῦ τινὸς μετὰ τῆς Τουρκίας, ὁ τοιοῦτος συμβιβασμὸς ὅμως δι’ ἀνταλλαγῆς τοῦ πληθυσμοῦ μεταξὺ λαῶν, οἱ ὁποῖοι ἔζησαν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐν ἐχθρότητι δὲν δύναται οὔτε κἂν νὰ διεξαχθῇ ἀπολύτως εἰρηνικῶς. Ἀρκεῖ τὸ παράδειγμα τὸ τελευταῖον τῆς Βουλγαρίας, εἰς τὸ ὁποῖον ἐὰν σεῖς φρονῆτε ὅτι ἐπῆλθε βελτίωσις τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων...

§160Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σπουδαιοτάτη.

§161Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι περίστασις νὰ συζητήσω ταῦτα ἤδη. Ἀλλ’ ἡ ἀνταλλαγὴ αὕτη τῶν πληθυσμῶν μεταξὺ τῶν Κρατῶν Βουλγαρίας καὶ Ἑλλάδος τὰ ὁποῖα ἔζησαν ἐν ἐχθρότητι, εἶναι γνωστὸν ὑπὸ ποίους καὶ πόσους δυσμενεῖς καὶ ἐπιζημίους ὅρους διεξήχθη. Ἡ ἀνταλλαγὴ αὕτη δὲν ἠδύνατο νὰ διαξαχθῇ διὰ τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμόν. Δὲν θὰ ἀρνηθῆτε ὅτι ὁ πληθυσμὸς αὐτὸς ὁ ἀνταλλαγεὶς ὁ Ἑλληνικὸς ἐκ Βουλγαρίας, δὲν ὑπέστη διώξεις καὶ ζημίας οἰκονομικὰς ἱκανὰς ἕως ὅτου ἔλθῃ ἐνταῦθα. Καὶ ἐκεῖνος ὁ πληθυσμὸς παρ’ ὅλας τὰς συμφωνίας δὲν ἦτο ἐκ μετοικίσεως, ἦτο καὶ αὐτὸς κατὰ τὸ πλεῖστον ἐκδιωχθείς.

§162Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω, διότι ἔρχομαι τελευταίως ἀπὸ τὴν Δυτικὴν Θρᾴκην καὶ ἀπὸ τὴν Μακεδονίαν ὅτι ὁ πληθυσμὸς ὁ ὁποῖος ἦλθεν ἀπὸ τὴν Βουλγαρίαν, εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μοῦ ἐξέφρασε τὴν πλέον θερμὴν εὐγνωμοσύνην, διότι τοῦ ἔδωσα τὰ μέσα νὰ εὕρῃ καὶ νὰ ἀποκατασταθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§163Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν διὰ τὴν διαβεβαίωσιν αὐτὴν τὴν ὁποίαν προσκομίζετε ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ εἰς τὸν ὁποῖον ἐδώσατε τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅτι σᾶς ἐξέφρασεν ὁλόκληρον τὴν εὐγνωμοσύνην του, διότι βεβαίως αἰσθάνεται τὴν δυσχερῆ ζωὴν τὴν ὁποίαν διῆγεν ἐκεῖ καὶ ᾐσθάνετο ἀκόμη καὶ ὅσα ὑπέστη ἐκεῖθεν ἀναχωρῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἡ ἄποψις φρονῶ, ἀπὸ τῆς ὁποίας θὰ ἐξετασθῇ ἡ ἀνταλλαγὴ αὕτη τοῦ πληθυσμοῦ. Μὴ λησμονεῖτε δὲ ὅτι κατὰ τὴν ἑκουσίαν ταύτην ἀπαλλαγὴν ἔχομεν ἀκόμη πλείστους ὅσους ἐκκρεμεῖς λογαριασμοὺς μετὰ τῆς Βουλγαρίας ἀφορῶντας τὸν διακανονισμὸν τῆς ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας καὶ εἰς τοὺς ὁποίους παρὰ τὸ ἑκούσιον τῆς ἀνταλλαγῆς δὲν κατέστη δυνατόν, οὔτε νὰ παραστῶσι κατὰ τὴν ἐκτίμησιν τῆς περιουσίας των, οὔτε νὰ συναποκομίσωσι μεθ’ ἑαυτῶν ὅλα τὰ κινητὰ πράγματά των, καὶ γνωρίζετε ἀκόμη ὅτι ὅτε ἐζητήθη ἡ ἄδεια ἵνα παραστῶσιν ἐνώπιον τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς προάσπισιν τῶν δικαίων των καὶ νὰ παρακολουθήσωσι τὴν ἐκτίμησιν τῶν περιουσιῶν των, ὁ τότε καὶ νῦν ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Μπούρωφ τοὺς εἶπεν, ἐγὼ σᾶς παρέχω τὴν ἄδειαν ἀλλὰ δὲν ἀναλαμβάνω τὴν εὐθύνην ὅτι ἡ εἰς Βουλγαρία μετάβασίς σας θὰ εἶναι ἀκίνδυνος. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν κ. Πρόεδρε, ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου αὐτὴν ἀκόμη τὴν ἑκουσίαν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν μὲ ὅσα συνέβησαν μόνον κατὰ τὴν πραγμάτωσιν ταύτης, νὰ ἐπιδοκιμάζω τὴν πολιτικήν σας ἐκείνην περὶ ἑκουσίας καὶ μετὰ τῆς Τουρκίας ἀνταλλαγῆς, ἡ ὁποία ὅσον καὶ ἂν ἐξυπηρέτει σκόπιμον πολιτικὴν δι’ ἐμὲ αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἦτο πολιτικὴ ἀπάνθρωπος. Ἀλλὰ κ. Πρόεδρε, κατηγορήσατε ἡμᾶς διὰ τὴν κατόπιν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου ὅτε ἀνήλθομεν εἰς τὴν ἀρχὴν εἰς τὰ 1920. Περιωρίσθητε εἰς γενικότητας. Θὰ ἀπαντήσω καὶ ἐγὼ εἰς τὰς γενικότητας αὐτάς. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐπιχειρήσαμεν τὸν πόλεμον. Διεξηγάγομεν πόλεμον, εἰς τὸν ὁποῖον εὕρομεν τὴν Ἑλλάδα. Δὲν ἦτο ὑπὲρ τοῦ πολέμου ἡ πολιτική μας. Ἐπεχειρήσαμεν ἀληθῶς κατὰ ἕν διάστημα—μοὶ δίδεται ἡ εὐκαιρία ὅπως καὶ τὸν διακόψαντα προηγουμένως συνάδελφον ἱκανοποιήσω—νὰ ἔλθωμεν εἰς συνεννόησιν μετὰ τῶν συμμάχων Δυνάμεων ὅπως μετάσχωμεν τοῦ διεξαγομένου πολέμου, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου σεῖς εἴχατε μετὰ πάσης δυνάμεως ταχθῇ. Ἤλθομεν εἰς τὴν συνεννόησιν ταύτην καὶ χάριν τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως τῆς Χώρας ἡ ὁποία εἶχε καταστῆ ἐκτάκτως ἀνώμαλος, ὡς γνωστόν, καὶ ὅπως ἡ Ἑλλὰς διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματά της, ἐφ’ ὅσον αἱ δυνάμεις ἐκεῖναι ἐν τῷ παρ’ αὐτῶν διεξαγομένῳ πολέμῳ εἶχον καὶ σκοποὺς τοὺς ὁποίους καὶ ἡμεῖς εἴχομεν καθῆκον νὰ διεκδικήσωμεν. Ἀλλὰ δυστυχῶς αἱ δυνάμεις ἐκεῖναι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς οὐδὲ τὴν ἀκεραιότητά μας ἐδέχοντο ν’ ἀσφαλίσωσι, ἐκ τῶν ὑστέρων κατεδείχθη ὅτι δὲν εἶχον κἂν κατὰ τῆς Τουρκίας καθωρισμένην πολιτικὴν βοηθοῦσαν τοὺς Ἑλληνικοὺς σκοπούς. Ἡ ἐξέλιξις τῶν πραγμάτων κατέδειξε πόσον ὀλίγον αἱ σκέψεις τῶν δυνάμεων ἐστρέφοντο ὑπὲρ τοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ πόσον τοὐναντίον ἀπέβλεπον πῶς νὰ διατηρήσουν τὴν Τουρκίαν. Σεῖς καλλίτερον παντὸς ἄλλου γνωρίζετε βεβαίως ὅτι μετὰ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν μονομερῶς εἴχετε ἀναλάβει νὰ ὑποστηρίξετε τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ὡς πρὸς τὰς διὰ τῆς συνθήκης ἐκείνης παραχωρηθέντα μέρη. Καὶ εὑρέθητε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διεξαγάγητε διὰ μόνης τῆς Ἑλλάδος, οὐδενὸς ἐπικυροῦντος, τὸν τρομερὸν ἐκεῖνον πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας. Αὐτὴν δὲ τὴν κατάστασιν διεδέχθημεν ἡμεῖς, κληθέντες παρὰ τοῦ Λαοῦ εἰς τὴν ἐξουσίαν. Τὶ ἔπρεπε νὰ κάμωμεν, εἴτε ἠθέλομεν, εἴτε δὲν ἠθέλομον τὸν πόλεμον ἐκεῖνον ἦτο εὔκολον νομίζετε νὰ πάρωμεν τὰ βρεγμένα μας ἐκ τῶν ἐν πολέμῳ πεδίων νὰ φύγωμεν καὶ νὰ ἐπανέλθωμεν ἐδῶ; Ποῖαι θὰ ἦσαν αἱ συνέπειαι; Αἱ συνέπειαι θὰ ἦσαν ἀπείρως ὀλεθριώτεραι, ἀναντιρρήτως. Διότι τότε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐν τῷ συνόλῳ θὰ εἶχε πᾶν δικαίωμα νὰ μᾶς εἴπῃ ὅτι ἐγκαταλείψαμεν μίαν χώραν, ἡ ὁποία μᾶς παρεχωρήθη μὲ τὸ κῦρος τῆς ὑπογραφῆς τῶν μεγάλων δυνάμεων. Καὶ τὶ θὰ ἐγένετο πλέον μὲ τὸν ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμὸν τὸν ὁποῖον οὕτω θὰ ἐγκαταλείπαμεν ἀπροστάτευτον εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ ἐχθροῦ; Βεβαίως εἴχομεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ μονομαχία αὐτὴ εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθημεν μετὰ τῆς Τουρκίας δὲν ἦτο ἐκ τῶν εὐκόλως διεξαγομένων. Διὰ τοῦτο καὶ ἀφοῦ συνεκεντρώσαμεν καὶ κατεβάλαμεν πάσας τὰς δυνάμεις ὅσας εἶχεν ἡ Ἑλλάς, καὶ εἰς πᾶσαν περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπροτάθη ἡ παρέμβασις τῶν δυνάμεων, εἰς πᾶσαν περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν μᾶς ἐγένετο μία τοιαύτη πρότασις ἐστέρξαμεν εὐθὺς ἀμέσως νὰ τὴν ἀποδεχθῶμεν. Ἡ πρότασις ἡ ὁποία μᾶς ἐγένετο, νομίζω ὅτι ἦτο κατὰ τὸν Ἰανουάριον καὶ ἐσπεύσαμεν εὐθύς.

§164Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁμιλῶ περὶ τοῦ Μαΐου τοῦ 1921.

§165Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τοῦ Ἰουνίου τοῦ 1921.

§166Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θὰ ὁμιλήσω πρῶτον περὶ τοῦ Ἰανουαρίου τοῦ 1921, ὅτε τὸ πρῶτον ἐκλήθημεν καὶ ἐγένοντο προτάσεις περὶ παρεμβάσεως τῶν δυνάμεων, τότε εὐθὺς ἀμέσως μετέβημεν εἰς τὸ Λονδῖνον.

§167Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἀνετράπη πρῶτον μία Κυβέρνησις.

§168Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν ἀνετράπη καμμία. Ἦταν ὁ μακαρίτης ὁ Ράλλης ὁ ὁποῖος ἦτο Πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὡς ἐκ τῆς ἀσθενείας του εἰς τὴν ὁποίαν βραδύτερον ὑπέκυψε δὲν ἠδύνατο νὰ συμβῇ καὶ ὡς ἐκ τούτου ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις τοῦ ἀειμνήστου Καλογεροπούλου, ὅστις καὶ μετέβη εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ συνεννοήθη. Καὶ διὰ νὰ ἀπαντήσω ἴσως εἰς ὑπαινιγμὸν τοῦ κ. βουλευτοῦ, λέγω ὅτι, ὅτε ὁ μακαρίτης Καλογερόπουλος μετέβη ἐκεῖ ἀμέσως τοῦ ἐζητήθη ὅτι ἔπρεπε νὰ εἶναι ἐκεῖ καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς. Συνεπείᾳ δὲ τούτου εὐθὺς μὲ τὴν ἄφιξιν τοῦ μακαρίτου Καλογεροπούλου εἰς Λονδῖνον, ἐκλήθη καὶ μετέβη ἐπίσης ὁ ἀείμνηστος Γούναρης. Ἡ Ἑλληνικὴ ἀποστολὴ τότε κατ’ οὐδὲν παρεκλίνουσα ἀπὸ τὰς γενομένας ὑποδείξεις, προσεπάθησεν ὅσον αἱ περιστάσεις ἐπέτρεπον καὶ διὰ τὴν διατήρησιν τῶν ἐκ τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν παρεχομένων ὡς ὤφειλε καὶ τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκτέλεσιν τῆς συνθήκης ἐκείνης. Δυστυχῶς τὰ πράγματα δὲν ἐβοήθουν, διότι μὴ λησμονήσετε ὅτι παρ’ ὅλην τὴν παρέμβασιν ἡ εἰς Τουρκίαν ἀποστολὴ τῆς Ἑλλάδος καὶ ἡ πρὸς αὐτὴν παραχώρησις δὲν ἀνταπεκρίνατο πραγματικῶς εἰς τὴν θέλησιν ὅλων τῶν συμμάχων δυνάμεων, καὶ ὑπῆρχε μάλιστα δύναμίς τις ἐλάχιστα διατεθειμένη εἰς τὴν ἐκεῖ διατήρησίν μας. Καὶ ὅταν κατόπιν πάλιν κατὰ Ἰούνιον μετέβημεν ἐκ νέου εἰς Λονδῖνον ἡ ἀποτυχία τῆς συνεννοήσεως δὲν ὠφείλετο εἰς τοὺς Ἕλληνας, ἐκλήθησαν ἐκεῖ ὡς γνωστὸν καὶ οἱ ἀντιπροσωποῦντες τὴν Ἄγκυραν οἱ ὁποῖοι καὶ ἐξ ἀρχῆς ἀπὸ τῆς πρώτης περιστάσεως εἶχον ζητηθῆ μὲ τοὺς Κυβερνῶντας τὴν Τουρκίαν διότι ἡ Ἄγκυρα ἦτο πράγματι τὸ Τουρκικὸν Κράτος καὶ ὄχι ἡ Κωνσταντινούπολις. Δυστυχῶς παρ’ ὅλας τὰς δυνατὰς ὑποχωρήσεις τὰς ὁποίας ἐκάμαμε οἱ Τοῦρκοι τῆς Ἀγκύρας ἦσαν ἀνένδοτοι ἐμμένοντες εἰς τὸ συμβόλαιον τὸ ἐθνικὸν τὸ ὁποῖον εἶχε συνάψει ἡ Συνέλευσις τῆς Ἀγκύρας. Καί, ὡς εἶναι γνωστόν, κατὰ τὴν δευτέραν περίστασιν, ἀφοῦ κατ’ ἀρχὰς οἱ Τοῦρκοι τῆς Ἀγκύρας μετέβησαν εἰς Λονδῖνον ἀλλ’ ἐζήτησαν προθεσμίαν πρὸς συνεννόησιν καὶ μετὰ τὴν παρέλευσιν τῆς ταχθείσης προθεσμίας, ὅτε ἀνεμένετο ἡ ἀπάντησις, οὔτε ἀπάντησις καμμία ἐστάλη, οὔτε πλέον οἱ Τοῦρκοι μετέβησαν εἰς τὸ Λονδῖνον. Οἱ Τοῦρκοι εἶχον ἀντιληφθῆ ἤδη ὅτι αἱ πλεῖσται τῶν συμμάχων Δυνάμεων δὲν ἦσαν εὐνοϊκῶς διατεθειμέναι διὰ τὰς πρὸς τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεις. Θὰ ἤθελον νὰ παραπέμψω ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θέλει νὰ ἐντρυφήσῃ καὶ νὰ μάθῃ τὴν ἀκριβῆ κατάστασιν τῶν διεθνῶν ὡς πρὸς ταῦτα ἀντιλήψεων εἰς μίαν μακρὰν διατριβὴν ἡ ὁποία ἐδημοσιεύθη εἰς τὴν «Ἐπιθεώρησιν τῶν δύο κόσμων» μετὰ τὴν καταστροφήν, ἡ ὁποία ἐκθέτει τὴν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας κρατήσασαν πολιτικὴν καὶ πρέπει νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐκεῖ κατηγορούμεθα ὄχι μόνον ἡμεῖς ὡς βασιλικοί, ἀλλὰ καὶ κατηγορεῖται ἐπίσης ἡ ἰδική σας πολιτικὴ κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως. Κατακρίνεται ἡ Ἑλλὰς ὅτι ἔδειξε πολλὴν ἐμπιστοσύνην καὶ ἐστράφη πολὺ πρὸς τὸ μέρος τῆς Ἀγγλίας ἥτις ἔκαμνεν ἰδικήν πολιτικὴν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ἐνῷ ἡ Γαλλία ἠκολούθει ἐντελῶς ἀντίθετον ταύτης. Ἐκεῖ ἐκτίθεται ὅτι ἡ πολιτικὴ τῶν δυνάμεων κατ’ ἀρχὰς ἦτο τοῦ διαμελισμοῦ καὶ ἑκάστη δύναμις ἐπεδίωξεν ἴδια συμφέροντα.

§169Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πότε ἐγκατελείφθη;

§170Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἀφ’ ὅτου οἱ σύμμαχοι ἐκανόνισαν τὰ ἰδικά των συμφέροντα διὰ τῆς συνθήκης τῆς εἰρήνης, ὁπότε ἡμᾶς ἄφησαν μόνους ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Τότε πλέον ἦτο πρόδηλον ὅτι εἶχεν ἐγκαταλειφθῆ ἡ ἰδέα τοῦ διαμελισμοῦ τῆς Τουρκίας καὶ ἡ μετέπειτα πολιτικὴ τῶν δυνάμεων κατέστησε τοῦτο ἔκδηλον. Ἀλλὰ θὰ εἴπητε διατὶ τότε ὁ Γούναρης ὁ ὁποῖος ὡς εἶναι γνωστὸν καὶ παρετηρήσατε ἤδη μετὰ τόσης ἀπελπισίας δύναμαι νὰ εἴπω διεξετραγώδει διὰ τῆς ἐπιστολῆς του πρὸς τὸν λόρδον Κῶρζον τὴν δεινὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο ἡ Ἑλλάς, διατὶ δὲν εἶχεν τὴν προνοητικότητα νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας; Τοῦτο τὸ ὁποῖον πᾶς τις τόσον εὐκόλως ἐννόει δὲν ἠδύνατο βέβαια νὰ μὴ ἀντιλαμβάνετο ὁ ἀείμνηστος Γούναρης, ἀλλὰ συνέτρεχον λόγοι τοὺς ὁποίους δὲν ἠδύνατο νὰ παρίδῃ οὔτε νὰ παραγνωρίσῃ. Πρὸ παντὸς ἐκεῖνοι ὡς ἐκ τῶν ὁποίων τοιαύτη ἐκκένωσις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καθίστατο ἀδύνατος. Ἡ ἐγκατάλειψις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ παρὰ μόνον διὰ συνεννοήσεως μετὰ τοῦ Κεμὰλ ὅστις εἶχε τὸ συμβούλιον τὸ ἐθνικόν, τὸ ὁποῖον ἀπῄτει τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τῆς Θράκης. Πῶς θὰ ἠδύνατο νὰ ἐγκαταλειφθῇ εἰς τὴν περίστασιν ἐκείνην ἄνευ τῆς συνεννοήσεως μετὰ τοῦ Κεμάλ;

§171Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἴχομεν ἀνάγκην νὰ ἔχωμεν τὴν συγκατάθεσιν τοῦ Κεμάλ, διὰ νὰ ἐκκενώσωμεν τὰ μέρη τὰ ὁποῖα ἦσαν ἐντεῦθεν τῆς στρατιωτικῆς μας ζώνης καὶ ἀφοῦ ἐκάμαμεν τὴν ἐκκένωσιν νὰ ἐκκενώσωμεν καὶ στρατιωτικῶς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Διατὶ εὑρίσκετε ὅτι τοῦτο ἦτο ἀδύνατον;

§172Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἴσως δὲν μὲ ἐπροσέξατε, ἐγὼ δὲν νομίζω ὅτι ἦτο ἀδύνατον νὰ πάρωμεν τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν ὄντος ἐκεῖ τοῦ στρατοῦ καὶ νὰ τὸν μεταφέρωμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τοῦτο τὸ θεωρῶ ἀσύλληπτον.

§173Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ναὶ καὶ ὀλίγοι πολιτικοὶ θὰ εἶχον τὸ θάρρος νὰ τὸ κάμουν. Ἐπιτρέψατέ μου ὅμως νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐὰν ἐγὼ ἐκυβέρνων τότε τὴν Ἑλλάδα καὶ εὑρισκόμην ὑπὸ αὐτὰς τὰς περιστάσεις θὰ εἶχον ἀπολύτως τὸ θάρρος αὐτὸ καὶ θὰ ἐκάλουν τὸν πληθυσμὸν αὐτὸν καὶ θὰ τοῦ ἔλεγον ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ παραμείνῃ παρὰ μόνον 2–3 μῆνας ἐδῶ. Χρησιμοποίησε τὸν χρόνον αὐτόν, μεταβῆτε εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐκεῖ θὰ σᾶς δώσωμεν γαίας καὶ ἄλλα διὰ νὰ κατορθώσητε νὰ σωθῆτε καὶ θὰ τὸν ἔπειθον, τὸ ζήτημα ἦτο ἔλλειψις θάρρους. Δὲν τὸ εἶπα διὰ νὰ ἀμφισβητήσω τὸν πατριωτισμόν των.

§174Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εὐκόλως συνάγονται τοιαῦται σκέψεις καὶ παρίστανται αὗται ὡς πραγματοποιήσιμοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐν πλήρει ἠρεμίᾳ, ἀλλ’ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἶχεν τότε τὴν εὐθύνην καὶ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Χώρας καὶ ἐξωτερικῶς ὅπου ὁ στρατὸς ἐμάχετο, δὲν νομίζω πὼς θὰ ἦτο δυνατὸν εἰς τοῦτο παρατόλμως φερόμενος καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας ἀποβλέπων, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐπολέμα ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ νὰ ἀναλάβῃ νὰ μεταφέρῃ τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν ταύτης. Δὲν φοβεῖσθε ὅτι τοῦτο ἦτο τὸ σύνθημα τῆς ἡττοπαθείας μὲ ὅλας τὰς τρομακτικάς της συνεπείας;

§175Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ τὸν μετέφερον αἱ πολιτικαὶ ἀρχαί.

§176Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θὰ ἦτο τὸ σύνθημα τῆς ἡττοπαθείας καὶ δὲν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ συγκρατήσωμεν οὔτε τὸν στρατὸν ἐν τῷ πεδίῳ τῶν μαχῶν, οὔτε τὸν πληθυσμὸν οὐδ’ ἐν αὐτῷ τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Χώρας.

§177Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ ἦτο ὀλιγώτερον ἐπικίνδυνον, παρὰ νὰ περιμένωμεν τὴν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν ἐβλέπαμεν ἀπὸ τὸν Ἰανουάριον.

§178Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὴν τραγικὴν ἐκείνην θέσιν τὴν συναισθανόμεθα πλήρως, καὶ ἦτο τραγικὴ οἷα τὴν συναισθάνθημεν, διότι δὲν εἴχομεν μέσον δυστυχῶς ἐνεργείας, εἶπον δὲ αὐτὸ τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζετε σεῖς ταύτην τὴν ἑσπέραν ἦτο ὑπὸ τῆς τότε περιστάσεως ἐντελῶς ἀπραγματοποίητον. Αἱ συνέπειαι τὰς ὁποίας θὰ εἶχεν πᾶσα πρὸς τοῦτο ἀπόπειρα θὰ ἦσαν ὀδυνηρώταται. Ἀποβλέποντες δὲ εἰς τὸν πληθυσμὸν αὐτὸν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας διὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ὁποίου εἶχε μεταβεῖ ἐκεῖ καὶ ἐμάχετο ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς καὶ πρὸς τὸν ὁποῖον ᾐσθάνετο ὅλην τὴν ἀλληλεγγύην φυσικότατα ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, δὲν ἦτο ποτὲ δυνατὸν οὔτε τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν νὰ ἀποσύρωμεν χωρὶς νὰ ἐξασφαλίσωμεν τοὐλάχιστον τὴν θέσιν τοῦ πληθυσμοῦ τούτου ἐκεῖ. Εἰς τὴν ἀσφάλειαν τοῦ πληθυσμοῦ τούτου ἀπέβλεψαν πρὸ παντὸς πᾶσαι αἱ συνεννοήσεις ἡμῶν καὶ πρὸς τοῦτο κατεβάλομεν τότε πάσας τὰς δυνατὰς προσπαθείας καὶ ἐνεργείας ἡμῶν. Ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ τὴν ἀπομάκρυνσιν θὰ ἦτο πάντοτε ἀναγκαία ἡ περὶ ἧς ὡμίλησα συνεννόησις. Δύνασθε νὰ ὑπολογήσητε πόσον ὀλίγον εὔκολον εἶναι ἕνας στρατὸς μὲ τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν εἶχεν τότε ὁ ἰδικός μας νὰ ἀποσυρθῇ καὶ δὴ ἀπὸ πεδία μαχῶν ἀπομεμακρυσμένα ὡς ἦσαν. Οἱ στρατιωτικοὶ κύκλοι οἱ ἁρμόδιοι τῆς ἐποχῆς καὶ ἐν τῷ ἐπιτελείῳ καὶ ἐν τῷ στρατηγείῳ ἔλεγαν ὅτι θὰ ἀπητεῖτο 6 μηνῶν διάστημα καὶ ἱκανὰ ἑκατομμύρια δαπανῶν ὅπως καταστῇ δυνατὸν νὰ μεταφερθῇ ὁ στρατὸς καὶ τὸν ἐνδεχόμενον κίνδυνον......

§179Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἄν ἤμουν ἐγὼ καὶ μοῦ ἔλεγεν αὐτὰ τὸ Ἐπιτελεῖον θὰ τοὺς ἔπαιρναν ἀπὸ τὸ αὐτὶ καὶ θὰ τοὺς ἔλεγα εἶσθε ἀνάξιοι νὰ διευθύνετε τὸ Ἐπιτελεῖον.

§180Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Καὶ μὲ τὸ ἐνδεχόμενον ἀκόμη ὅτι αἱ ὀπισθοφυλακαὶ θὰ διέτρεχον πολὺν κίνδυνον καὶ ἴσως νὰ μὴ διεσώζοντο. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις δυστυχῶς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, συνεπεία ἑνὸς πολέμου, τὸν ὁποῖον δὲν εἴχομεν ἐπιχειρήσει, ἀλλὰ εὕρομεν εἰς τὴν Χώραν καὶ ἠναγκάσθημεν νὰ τὸν διεξαγάγωμεν. Πᾶν δὲ ἄλλο ἡ ἔλλειψις προνοητικότητος, οἱαδήποτε δύναται νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὸν ἀείμνηστον Γούναρην... Καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι οἱ διακυβερνήσαντες τότε τὴν χώραν μὲ ὅλα τὰ μεγάλα ἀτυχήματα τὰ ἐκ ταύτης ἐπελθόντα, ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν ἀπολύτως ἥσυχον τὴν συνείδησίν των, ἐν τῇ πλήρει πεποιθήσει ὅτι ἐξετέλεσαν ὅτι ἀνθρωπίνως ἦτο δυνατὸν διὰ τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον εἶχον καὶ πρὸς τὸν ὁμογενῆ ἐκεῖνον πληθυσμὸν καὶ πρὸς τὴν χώραν ταύτην.

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς κ. Καραγιώργης καταθέτει τὴν κάτωθι δήλωσιν (ἀναγινώσκει). «Ἀποδεχόμενος πλήρως τὴν ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῶν ἐν γένει ὅρων τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς συμφωνίας ὑπὲρ τῆς ὁποίας θὰ ψηφίσω, κάμνω συγχρόνως καὶ τὴν δήλωσιν ὅτι ἡ κατόπιν τῆς ἐπικυρώσεως ταύτης, ὁριστικὴ μεταβίβασις τῆς κυριότητος εἰς τὸ Δημόσιον τῆς ἐν Ἑλλάδι ἐγκαταληφθείσης Μουσουλμανικῆς ἀκινήτου περιουσίας γεννᾷ διὰ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀντίστοιχον ὑποχρέωσιν ὅπως ἱκανοποιήσῃ τοὺς ἕλληνας δανειστὰς τῶν Τούρκων τέως ἰδιοκτητῶν οἱ ὁποῖοι ἐδάνεισαν ἐπὶ ὑποθήκῃ (μπέϊ–μπεφᾶ) τῆς μουσουλμανικῆς περιουσίας εἰς χρυσᾶς ὀθωμανικὰς λίρας καὶ οἱ ὁποῖοι κατὰ τοὺς κειμένους νόμους λαμβάνουν σήμερον χαρτίνας δραχμὰς εἰς τὸ ἄρτιον. Ἡ ὑπερψήφισις ἑπομένως τῆς Κυβερνήσεως ἐνέχει τὴν ἔννοιαν ρητῆς ἐπιφυλάξεως αὐτοῦ διὰ τὴν πραγμάτωσιν τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ Κράτους ὅπως ἱκανοποιήσῃ δικαίως τοὺς δανειστὰς εἰς χρυσὸν ἐπὶ τῆς περιουσίας ταύτης».

§182Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ ὅπως ἡ ψήφισις τοῦ κυροῦντος τὴν σύμβασιν νομοσχεδίου ἐνεργηθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ζητήσαντος τὸν λόγον ἡ συζήτησις κυρύσσεται περαιωμένη. (Καλοῦνται ὡς ψηφολέκται οἱ βουλευταὶ κ. κ. Σ. Σχοινᾶς, Α. Βερβέλης, Μ. Μαντᾶς καὶ Ν. Τζεκομιᾶς ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν ὁποίων ἄρχεται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ἐκφωνουμένου τοῦ καταλόγου τῶν βουλευτῶν ὑπὸ τοῦ γραμματέως κ. Δ. Μέλφου. Περατωθείσης τῆς ψηφοφορίας καὶ γενομένης τῆς διαλογῆς προέκυψε τὸ ἑξῆς ἀποτέλεσμα: Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 210, εἶπον «ναὶ» 191, εἶπον «ὄχι» 19, κατὰ τὸ παρατιθέμενον πρωτόκολλον).

Ἑπομένως ἐγένετο δεκτὸν εἰς βʹ κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ νομοσχέδιον. (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον)

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὸ Σάββατον καὶ ὥραν 5 μ. μ. (Ὥρα 3 πρωϊνὴ)