1927.05.05

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 67

Πέμπτη 5 Μαΐου 1927

Προεδρία κ. Θ. Σοφούλη

(Ὥρα 6 μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Οἱ κάτοικοι Γαρδικίου τέως δήμου Ἀμφείας, Ἀνθειᾶς, Ἀκόβου καὶ τὰ ἐργατικὰ Σωματεῖα τῆς πόλεως Καλαμῶν ὑποβάλλουν θερμὴν παράκλησιν ὅπως τύχωσιν ἀμνηστείας οἱ κρατούμενοι ἐν ταῖς φυλακαῖς Ζέρβας, Ντερτιλῆς καὶ Παπαδόπουλος. — Ὁ Καῖσαρ Σερπιέρης, κάτοικος Ἀθηνῶν, διαμαρτύρεται διὰ τὴν γενομένην πρὸς αὐτὸν ἀδικίαν ἐκ μέρους τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ Π. Ναυτικοῦ διὰ τοῦ ἐκδοθέντος Ν. Διατάγματος «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων ἐπειγουσῶν τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ Π. Ναυτικοῦ». — Ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις τῶν ἐφέδρων ὁπλιτῶν ὑποβάλλει ὑπόμνημα δι’ οὗ ζητεῖ τὴν ἐπικύρωσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς τοῦ Ν. Διατάγματος «περὶ ὑποχρεωτικῆς προσλήψεως ἐφέδρων ὡς ὑπαλλήλων ἰδιωτικῶν ἐπιχειρήσεων κλπ.» — Ὁ λαὸς τῆς ἐπαρχίας Ἁγίου Βασιλείου ὑποβάλλει ὑπόμνημα δι’ οὗ ζητεῖ νὰ μὴ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ἁμαξιτῆς ὁδοῦ Σούλι–Ἁγίας Γαλήνης κλπ. — Οἱ κάτοικοι τῆς ἐπαρχίας Ἀμαρίου συνελθόντες εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ἐπὶ τῇ μελετωμένῃ ἀποφάσει τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς κεντρικῆς ἀρτηρίας Ρεθύμνης– Ἀσωμάτων, διαμαρτύρονται καὶ ζητοῦν τὴν ἄμεσον ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς ἀρτηρίας ταύτης. — Τὸ Ἐργατικὸν Κέντρον Θεσσαλονίκης διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀντισυνταγματικῶς ὑφισταμένην Ἐπιτροπὴν ἀσφαλείας ἀπελάσεως, ζητεῖ τὴν ἄμεσον διάλυσιν αὐτῆς καὶ ἀκύρωσιν τῆς ἀποφάσεως ἀπελάσεως τοῦ γραμματέως τῆς Ὁμοσπονδίας. — Ἐπιτροπὴ προσφυγικῆς νεολαίας Καβάλλας διαμαρτύρεται δι’ ἀπαγόρευσιν συγκεντρώσεως νέων προσφύγων διὰ συνεδρίασιν ἐργαζομένης νεολαίας. — Οἱ πρόσφυγες Ἡρακλείου διαμαρτύρονται διὰ τὴν ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης καθυστέρησιν πληρωμῆς τῶν ἀποζημιώσεών των. — Ὁ βουλευτὴς κ. Λ. Κυβετὸς ἀνακοινοῖ ὅτι 60 συνταξιοῦχοι πρόσφυγες Ἡρακλείου Κρήτης ἐξώσθησαν ἐκ τῶν ἐκεῖ Τουρκικῶν στρατώνων, ἀξιώσει τοῦ Παγκαλικοῦ νομάρχου Λυδάκη καὶ διαμαρτύρεται διὰ τὴν σκληρὰν ταύτην πρᾶξιν, παρακαλεῖ δὲ νὰ ληφθοῦν τὰ δέοντα.

§3Α. ΖΑΪΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Προκειμένου νὰ εἰσέλθῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας, κ. Πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119 καὶ νὰ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις κατὰ σειρὰν ἀριθμητικήν.

§4Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τοσούτῳ μᾶλλον εἶμαι σύμφωνος, καθόσον ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ὡς ἀρχηγὸς κόμματος ὑπέβαλε πρότασιν ψηφίσματος σχετικῶς πρὸς τὸ ἄρθρον 119. Ἂν λοιπὸν συζητήσωμεν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ παραδεχθῶμεν ὅτι τὸ περιεχόμενον τοῦ ἄρθρου 119 εἶναι ψήφισμα ἰδιαίτερον, δὲν δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας. Ἀναβάλλεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119. Ἄρθρον 35ον. Ὁ κ. Γ. Μπούσιος ἔχει τὸν λόγον.

§7Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Θέλω νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῆς πρώτης παραγράφου ἢ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ πρώτου ἐδαφίου (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ σύγκειται ἐκ βουλευτῶν ἐκλεγομένων κατὰ νόμον ὑπὸ τῶν ἐχόντων δικαίωμα πρὸς τοῦτο πολιτῶν». Ἀλλὰ διὰ νὰ γνωρίζωμεν ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ πολῖται οἱ ἔχοντες τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν, πρέπει νὰ τὸ καθορίσωμεν ἀπὸ τώρα, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἔγινε μέχρι τοῦδε. Δηλαδὴ πρόκειται περὶ τοῦ ζητήματος τῆς συντάξεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, διότι, ἂν δὲν ἔχωμεν ἐκλογικοὺς καταλόγους, θὰ ἀγνοοῦμεν ποῖοι εἶναι οἱ δικαιοῦχοι πολῖται, οἱ πολῖται, οἱ ὁποῖοι θὰ λαμβάνουν μέρος εἰς τὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ ἀναδείξουν τοὺς βουλευτάς των. Ἐφόσον λοιπὸν πρόκειται νὰ γνωρίσωμεν ποῖοι εἶναι οἱ δικαιοῦχοι πολῖται, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἐπὶ τῇ βάσει τίνων καταλόγων θὰ ψηφίσωμεν. Θὰ ἔπρεπε νὰ θεωρήσωμεν ὡς δικαίωμα προσωπικὸν τὴν ἐγγραφὴν εἰς τὸν ἐκλογικὸν κατάλογον δι’ αὐτοπροσώπου παρουσίας, ὡς ἐπιτάσσει ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἢ θὰ ἔπρεπε νὰ θεωρήσωμεν ὑποχρέωσιν τῆς Πολιτείας τὴν σύνταξιν τοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου, ἀσχέτως πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ πολίτου νὰ ἐγγραφῇ ἢ νὰ μὴ ἐγγραφῇ. Διότι παρετηρήθη ὅσον ἀφορᾷ τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ πολίτου ὅτι ἡ Πολιτεία οὐδέποτε τὸν ἐρωτᾷ ἂν θέλῃ νὰ εἶναι ἐγγεγραμμένος εἰς τοὺς στρατολογικοὺς καταλόγους, εἰς τοὺς φορολογικοὺς καταλόγους, εἰς τοὺς καταλόγους τῶν ἐνόρκων καὶ εἰς πάντα κατάλογον συνεπαγόμενον ὑποχρέωσιν τοῦ πολίτου πρὸς τὸ Κράτος. Ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει δικαίωμα, ἐκεῖ ἡ Πολιτεία δὲν ἀναλαμβάνει καμμίαν ὑποχρέωσιν νὰ συντάξῃ καταλόγους αὐτοδικαίως, εἰς τοὺς ὁποίους νὰ περιλάβῃ τοὺς πολίτας τοὺς δικαιουμένους νὰ ἐκλέγουν τοὺς βουλευτάς.

§8Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωερικῶν). Ὁ πολίτης, ὡς γνωρίζετε, δὲν ἔχει τὴν ὑποχρεωτικὴν ψηφοφορίαν. Τῷ ἀφίνεται ἐλευθερία εἰς τὸ δικαίωμα ἂν θέλῃ νὰ ἀποκτήσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὸ ἐκλέγειν καὶ ἐκλέγεσθαι.

§9Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον θίγετε, δὲν ἔχει σχέσιν μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἐζήτησα. Ἐγὼ λέγω ἂν πρέπῃ ὁ πολίτης νὰ μένῃ ἐλεύθερος νὰ ἐγγραφῇ, ἂν θέλῃ, εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους ἢ ἂν πρέπῃ νὰ φροντίζῃ ἡ Πολιτεία νὰ τὸν ἐγγράψῃ, ἀσχέτως πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ πολίτου νὰ λαμβάνῃ μέρος εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἐφόσον πρόκειται περὶ ἐγγραφῆς εἰς κατάλογον, συνεπαγομένης θεμελιῶδες καθῆκον καὶ δικαίωμα τοῦ πολίτου πρὸς τὸ Κράτος, θὰ πρέπῃ νὰ τεθῇ μία θεμελιώδης διάταξις ὑποχρεοῦσα τὴν Πολιτείαν νὰ συντάξῃ αὐτὴ ὑπ’ εὐθύνην της τοὺς καταλόγους, πάντοτε βέβαια κατὰ νόμον, ὁ ὁποῖος θὰ δίδῃ τὸ δικαίωμα τῆς διαγραφῆς τῶν μὴ καλῶς ἐγγραφέντων καὶ τῆς ἐγγραφῆς τῶν μὴ ἐγγραφέντων. Διότι σήμερον ὅλοι οἱ νόμοι περὶ συμπληρώσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων προϋποθέτουν τὴν αὐτοπρόσωπον παρουσίαν τοῦ ἐκλογέως, τὴν ἐνώπιον τῶν ἁρμοδίων ὑπαλλήλων παρουσίαν του, τὴν ὁρκωμοσίαν μαρτύρων ἐνώπιον τοῦ Εἰρηνοδικείου καὶ μόνον δι’ ὅλης αὐτῆς τῆς διαδικασίας κατορθώνει νὰ ἐγγράφηται. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν μας ὅτι θὰ ἐκλέγωμεν τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ συμφώνως μὲ τὴν παράγραφον αὐτὴν τοῦ Συντάγματος, ἐφόσον δὲν γνωρίζομεν ποῖοι δικαιοῦνται νὰ ἐκλέγουν τοὺς βουλευτάς. Καὶ δι’ αὐτὸ προτείνω ὅπως προστεθῇ μία διάταξις ἐδῶ, ἡ ὁποία νὰ φανερώνῃ ὅτι (ἀναγινώσκει): «Οἱ δικαιούμενοι πρὸς τοῦτο πολῖται...ἐγγράφονται αὐτοδικαίως εἰς ἐκλογικοὺς καταλόγους, ὑποχρεωτικῇ μερίμνῃ τῆς Πολιτείας». Δηλαδὴ οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι θὰ συντάσσωνται μερίμνῃ τῆς Πολιτείας καὶ δὲν θὰ ἀφίνηται εἰς τὴν θέλησιν τοῦ πολίτου νὰ ἐγγραφῇ ἢ ὄχι.

§10Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Εἶναι πολὺ ὀρθὰ αὐτά, τὰ ὁποῖα λέγετε. Αἱ δυσχέρειαι τῆς ἐγγραφῆς εἶναι τοιαῦται ὥστε δὲν θὰ ἔχωμεν καταλόγους οἵους ηὐχήθημεν ἐξ ἀρχῆς. Εἰς μέρη, ὅπου ὑπάρχουν ἀποδημοῦντες εἶναι δύσκολον, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνουν ὅλαι αἱ διατυπώσεις. Λοιπὸν ὁ καθεὶς δὲν δύναται νὰ ὑποστῇ ὅλας αὐτὰς τὰς διατυπώσεις καὶ πρέπει ὁριστικῶς νὰ γίνῃ καταληπτὸν ὅτι θὰ εἶναι ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους νὰ ἐγγράψῃ τοὺς πολίτας.

§11Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Πρέπει ἡ Πολιτεία ἕνα πολίτην, ἐκτελέσαντα τὰς στρατιωτικὰς ὑποχρεώσεις του καὶ συμπληρώσαντα τὸ 21ον ἔτος τῆς ἡλικίας του, νὰ ἐγγράφῃ αὐτοδικαίως. Πρέπει νὰ εἶναι τοῦτο ὑποχρέωσις τῆς Πολιτείας. Θὰ ἔπρεπε μάλιστα εἰς τὸν ἐκλογικὸν νόμον νὰ ὁρίζωνται ποιναὶ εἰς βάρος τῶν ἐντεταλμένων τὴν ἐργασίαν αὐτὴν προέδρων κοινοτήτων καὶ ἄλλων ὑπαλλήλων τοῦ Κράτους, ἐφόσον δὲν θὰ φροντίζουν ἐγκαίρως νὰ συμπληρώσουν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους. Καθ’ ὃν τρόπον ἐγγράφουσι τὰ βρέφη, ὅταν γεννῶνται, τοιουτοτρόπως νὰ ἐγγράφουν καὶ τοὺς πολίτας ὅταν γίνωνται ἐκλογεῖς.

§12Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἔχομεν μάλιστα τὸ δεδομένον, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μετέσχον εἰς τὰς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις, ἐστερήθησαν τοῦ στοιχειώδους δικαιώματος αὐτοῦ.

§13Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν, εὑρισκόμενος τις εἰς τὴν Ἀμερικὴν καὶ ἐπανερχόμενος ἐδῶ καὶ θέλων νὰ ψηφίσῃ, παρουσιαζόμενος δὲ εἰς τὸ ἐκλογικὸν τμῆμα νὰ εὑρεθῇ πρὸ ἀπαγορεύσεως ἐκλογικοῦ δικαιώματος, ὡς μὴ ἐγγεγραμμένος. Μήπως αὐτὸς δὲν ἐξετέλεσεν ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις του;

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Χαβίνης ἔχει τὸν λόγον.

§15Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπὴ ἐδέχθη τὸν περιορισμὸν τῶν βουλευτῶν μεταξὺ 200 ἕως 250. Μετὰ τοῦ συναδέλφου κ. Μπότσαρη ὑπεβάλαμεν τροπολογίαν καθ’ ἣν ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν περιορίζεται μεταξὺ 160 ἕως 200. Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ὁ σπουδαιότερος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ὑφίσταται κρίσιν, εἶναι ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν. Διότι ἡ μικρὰ ἀναλογία πληθυσμοῦ δι’ ἕκαστον πολιτευόμενον ἐπιτρέπει εἰς πολλοὺς νὰ ἐκτίθενται καὶ ὡς ἀνεξάρτητοι μὲ μεγάλας πιθανότητας ἐπιτυχίας. Ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐπιτρέπει τὴν παράτασιν τοῦ χρόνου τῶν συζητήσεων, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ὅλοι γνωρίζομεν ὁποίαν κακὴν ἐντύπωσιν προυξένησε τελευταίως εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Ἐπίσης λόγῳ τῆς ἰδιοσυγκρασίας τῶν μεσημβρινῶν λαῶν καὶ λόγῳ τῆς ἰδιαιτέρας ἰδιοσυγκρασίας ἡμῶν τῶν Ἑλλήνων, ὁ ἀτομισμὸς ἔχει ἐξαρθῆ εἰς τὸ ὑπέρτατον σημεῖον, ἡ διοίκησις τῶν κομμάτων ἐκ πολλῶν βουλευτῶν εἶναι δύσκολος· ὅσον μεγαλύτερος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν, τῶν ἀνηκόντων εἰς ἓν κόμμα, τόσον δυσκολωτέρα εἶναι ἡ διοίκησις τοῦ κόμματος ἐκ μέρους τῶν ἀρχηγῶν. Βεβαίως, ὅταν παρουσιάζωνται ἀρχηγοὶ κομμάτων μεγάλης δυνάμεως εἶναι δυνατὸν νὰ διοικήσωσι κόμματα πολυπληθῆ, ἀλλὰ συνήθεις ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων λόγῳ τοῦ ἰδιαιτέρου ἡμῶν χαρακτῆρος δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ διοικήσωσι πολιτικὰ κόμματα πολυπληθῆ. Ἔχω δὲ τὴν γνώμην ὅτι ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν ἐν συνδυασμῷ μετὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος εἶναι τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπέφερε ἐλάττωσιν τῶν κομμάτων ἐν τῇ Χώρᾳ, διότι κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς εἴδομεν νὰ ἀποτύχωσιν ἰσχυρότατοι πολιτικοὶ παράγοντες, εἴδομεν συνδυασμοὺς ὁμάδων, ἐκτὸς ἐλαχίστων, νὰ ἀποτύχωσι. Λόγῳ τῆς ἐλαττώσεως τῶν βουλευτῶν, ὁ ἐκλογικὸς διαιρέτης θὰ αὐξηθῇ εἰς τοὺς περισσοτέρους νομοὺς τῆς Ἑλλάδος ἄνω τῶν τριῶν ἢ τεσσάρων χιλιάδων. Ἂν δὲ ὁ ἐκλογικὸς διαιρέτης αὐξηθῇ εἰς τέσσαρας ἢ πέντε χιλιάδας, φαντασθῆτε ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλεγῇ ὑποψήφιός τις μὴ ἀνήκων εἰς ἓν τῶν μεγάλων κομμάτων. Ἀσφαλῶς θὰ ἀποτύχῃ. Εἶναι μία ψυχολογία τοῦ Λαοῦ καλλιεργηθεῖσα κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς, ὅτι ἀνεξάρτητος δὲν δύναται νὰ ἐπιτύχῃ. Ὑπῆρχον πολιτικοί, ἔχοντες μεγίστην ἐπιρροὴν εἰς τὸν Τόπον, λόγῳ δὲ τοῦ ὅτι οἱ ἐκλογεῖς ἐφρόνουν ὅτι αἱ ψῆφοί των δὲν θὰ φέρουν ἀποτέλεσμα, ἀπέτυχον εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν σημερινὴν Βουλήν, τὴν προελθοῦσαν ἐκ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, βλέπομεν τὸν ἀριθμὸν τῶν κομμάτων περιωρισμένον. Νομίζετε ὅτι μὲ τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα θὰ ἐλαττωθῶσι; Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, κύριοι βουλευταί, ὑπεβάλαμεν τὴν τροπολογίαν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἰωαννίνων συναδέλφου κ. Μπότσαρη. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι μὲ μόνην τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας θὰ ἐπέλθῃ ἐλάττωσις τῶν κομμάτων ἐν τῇ Βουλῇ, ὥστε νὰ δύναται νὰ συγκροτηθῇ Κυβέρνησις ἰσχυρά, δυναμένη νὰ κυβερνήσῃ ἐπὶ χρόνον πολὺν διὰ νὰ φέρῃ ἀγλαεῖς καρποὺς εἰς τὸν Τόπον. Ἂν ζητήσωμεν νὰ διατηρήσωμεν τὸν μέγαν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, ἂς μὴ παραπονούμεθα διὰ τὴν δυσφορίαν τῆς Κοινῆς Γνώμης, παρακολουθούσης τὴν παρέλκυσιν τῶν συζητήσεων. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἐλπίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἐπηρεασθῇ ἀπὸ ἄλλας ἀντιλήψεις, παρὰ μόνον ἀπὸ τὴν ἀντίληψιν πῶς θὰ στερεωθῇ τὸ κοινοβουλευτικὸν ἡμῶν πολίτευμα καὶ πῶς θὰ δημιουργηθῶσιν ἐν τῇ Χώρᾳ αὐτῇ προσωπικότητες πολιτικῶν κομμάτων, εἰς τὰς ὁποίας ὁ Λαὸς θὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην. Διότι, ἂν ὑφίστανται πολλὰ κόμματα, μόνον μία κολοσσιαία προσωπικότης εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκτήσῃ κῦρος εἰς τὸν Τόπον, ἐνῷ ὅταν περιορισθῶσι τὰ κόμματα, θὰ δύνανται οἱ ἀρχηγοὶ αὐτῶν νὰ διοικῶσι τὸν Τόπον ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐπ’ ὠφελείᾳ τῆς Χώρας. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει νὰ ἐπηρεασθῇ ἀπὸ καμμίαν ἄλλην ἰδέαν. Πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα διατρέχει μεγίστους κινδύνους ἐκ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ τῆς πολυλογίας τῶν ῥητόρων καὶ τῆς πληθύος τῶν πολιτικῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα προέρχονται λόγῳ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Διότι δὲν ἀγνοεῖτε βεβαίως, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἡ μόνη Χώρα, ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἐκλογικὴν βάσιν τὰς 22 χιλιάδας. Εἰς τὴν Αὐστρίαν ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν εἶναι 180. Δὲν ὑπάρχει καμμία Χώρα εἰς τὴν Εὐρώπην, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ὑπάρχῃ τόσος ἀριθμὸς βουλευτῶν. Εἰς τὴν Δανίαν ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν εἶναι μόνον 96. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, κύριοι συνάδελφοι, συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅπως ἀποδεχθῇ τὴν τροπολογίαν ἡμῶν καὶ περιορίσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν μεταξὺ 160 ἕως 200.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τ. Ἀναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§17Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Συμφωνῶ πλήρως μὲ ὅσα ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κοζάνης συνάδελφος σχετικῶς μὲ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων καὶ τὴν ἐγγραφὴν τῶν πολιτῶν εἰς αὐτούς, διότι νομίζω ὅτι ἐπέστη ἡ στιγμὴ ὅπως θεωρηθῇ ὅτι ἡ ἐγγραφὴ τοῦ πολίτου εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους δὲν εἶναι μόνον δικαίωμα τοῦ πολίτου, ἀλλὰ καὶ ὑποχρέωσις τῆς Πολιτείας. Δὲν δύναται δὲ παρὰ νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι εἶναι συντεταγμένοι πλημμελῶς, συντάσσονται δὲ καὶ ἤδη πλημμελέστατα, διότι οἱ πολῖται καὶ κυρίως οἱ χωρικοὶ πρὸ τῶν παρεμβαλλομένων δυσχερειῶν, τῆς μεταβάσεως δηλαδὴ εἰς τὰς πολλάκις πολὺ ἀπεχούσας τῶν χωρίων των ἕδρας τῶν Εἰρηνοδικείων, τῶν ἀναβολῶν τῶν Εἰρηνοδικῶν καὶ τῆς ἀβελτηρίας τῶν γραμματέων, πολλάκις παραμελοῦν τὸ καθῆκον των τοῦτο καὶ οὕτω δὲν μετέχουσι τῶν ἐκλογῶν διὰ τὸν καταρτισμὸν τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἐνῷ ἂν ἐφηρμόζετο τὸ σύστημα τῆς ὑποχρεωτικῆς ἐκ μέρους τῆς πολιτείας ἐγγραφῆς, οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι θὰ ἦσαν ἄρτιοι καὶ κατὰ συνέπειαν ἀρτιωτέρα ἡ σύνθεσις τῆς ἀντιπροσωπείας Λαοῦ, ἐκφράζουσα τὴν πραγματικὴν θέλησιν αὐτοῦ.

§18Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Οἱ Εἰρηνοδίκαι μεταβαίνουσιν ἐπὶ τόπου εἰς τὰ διάφορα μέρη διὰ τοῦτο δὲ ἕνεκα τῆς πολλῆς ἐργασίας τῶν Εἰρηνοδικῶν συνέβη ὥστε νὰ παρατείνεται ἐπ’ ἀρκετὸν ἤδη χρόνον ἡ κατάρτισις τῶν καταλόγων, διότι ὅλοι οἱ Εἰρηνοδίκαι συνέβη νὰ εἶναι 20, ἀλλ’ ἡ εὐκολία αὐτὴ παρέχεται, μεταβαίνουσιν οἱ Εἰρηνοδίκαι ἐπὶ τόπου καὶ ἐγγράφουσι τοὺς πολίτας.

§19Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν μοῦ διαφεύγει τὸ ἐφαρμοσθέν τελευταίως μέτρον τῆς ἐπιτοπίου μεταβάσεως τῶν εἰρηνοδικῶν πρὸς ἐγγραφὴν τῶν πολιτῶν εἰς τὰ χωρία των, ὀφείλω ὅμως νὰ βεβαιώσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ὅτι καὶ τὸ μέσον τοῦτο ἀπέτυχε, διότι οἱ εἰρηνοδίκαι θεωροῦσι συνήθως τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ὡς ἀγγαρείαν, μεταβαίνουσι δὲ εἰς τὰ χωρία χωρὶς νὰ εἰδοποιήσωσι προηγουμένως καὶ ἕνεκα τούτου, κατὰ συνήθειαν, οὐδέποτε εὑρίσκουσιν εἰς τὰ χωρία των τοὺς δικαιουμένους νὰ ἐγγραφῶσι πολίτας, ἀπησχολημένους εἰς τὰς ἐργασίας των. Ἂν ὅμως ἦτο ὑποχρέωσις τῶν Εἰρηνοδικῶν ἡ ἐγγραφὴ τῶν πολιτῶν εἰς τοὺς καταλόγους, δὲν θὰ παρουσιάζετο τὸ θέαμα αὐτό, ἀλλὰ ἡ ἐγγραφὴ θὰ ἐγίνετο μετ’ ἐπιμελείας καὶ ἐνδιαφέροντος παρὰ τούτων διὰ τὸν φόβον τῶν εὐθυνῶν, αἵτινες πρέπει ἀτυχῶς νὰ ἐπικρέμανται θετικῶς καὶ συγκεκριμένως διὰ νὰ ἐκπληρώσωσιν ἐπιμελῶς οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι τὸ καθῆκόν των.

§20Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀληθῶς αὐτὸ συμβαίνει, ἀλλὰ λαμβάνεται πρόνοια, ὥστε οἱ εἰρηνοδίκαι νὰ μεταβαίνωσι τὴν Κυριακὴν ἢ νὰ μεταβαίνωσι τὴν ἑσπέραν διὰ νὰ ἐγγράφουν τοὺς πολίτας.

§21Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἡ ὑποχρεωτικὴ ἐγγραφὴ τοῦ πολίτου εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας ἀποτελεῖ τὴν μόνην ἐνδεδειγμένην καὶ λυσιτελῆ λύσιν καὶ ἡ ἐφαρμογή της εἶναι ἐπιβεβλημμένη. Ἐπιλαμβάνομαι δὲ τῆς εὐκαιρίας ταύτης ὅπως φέρω εἰς γνῶσιν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ εἰδικὴν περίπτωσιν, συμβαίνουσαν εἰς τὴν ἐπαρχίαν, ἐξ ἧς ἰδιαιτέρως κατάγομαι, τὴν Ἠλείαν, ὅπου ἐκ τῆς πυρκαϊᾶς, ἥτις ἐξερράγη καὶ ἀπετέφρωσε τὸ Πρωτοδικεῖον Ἠλείας, συνέβη καὶ τοῦτο τὸ ἀτύχημα ὅτι ἐκάη καὶ ὅλη ἡ γενομένη ἐργασία διὰ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων καὶ τὴν ἐγγραφὴν τῶν πολιτῶν κατὰ τὸ τρέχον ἔτος, ὥστε διὰ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην δὲν ἐγένετο ἀναθεώρησις τῶν καταλόγων. Φέρω λοιπὸν εἰς γνῶσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν τοῦτο καὶ συνιστῶ εἰς αὐτὸν ὅπως λάβῃ πᾶν μέτρον ἐνδεικνυόμενον ἐκ τῆς περιστάσεως ἵνα ἐπιτραπῇ ἡ ἐκ νέου ἀναθεώρησις τῶν δημοτικῶν καταλόγων εἰς τὴν ἐπαρχίαν Ἠλείας, παρατεινομένων ἐξαιρετικῶς τῶν προθεσμιῶν τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ἢ καὶ κατ’ ἄλλον οἱονδήποτε τρόπον. Διότι, ἂν δὲν ληφθῇ ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἡ μέριμνα αὕτη, μέγα πλῆθος πολιτῶν, δισχίλιοι καὶ πλέον ἴσως, οἱ ὁποῖοι εἶχον ὑποβάλει ἐνστάσεις των καὶ ἐζήτησαν τὴν ἐγγραφήν, θὰ στερηθῶσι τοῦ ἐκλογικοῦ των δικαιώματος οὐχὶ ἐξ ὑπαιτιότητός των, ἀλλ’ ἕνεκεν τοῦ ἀτυχήματος τῆς πυρκαϊᾶς.

§22Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Βεβαίως αὐτὸ εἶναι ἓν περιστατικόν, διὰ τὸ ὁποῖον βεβαίως ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου θὰ λάβῃ ὅλα τὰ μέτρα, ὥστε νὰ μὴ μείνωσιν ἄνευ ἐγγραφῆς ὅλοι οἱ πολῖται, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ζήτημα νόμου.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Βοζίκης ἔχει τὸν λόγον.

§24Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὸ ἄρθρον περιέχει πλεῖστα ζητήματα, ἀλλὰ θὰ περιορισθῶ μόνον μὲ τὸ ζήτημα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Δὲν ὑπῆρξε ποτὲ κανὼν πάγιος, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου νὰ ὁρίζηται ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ οἱ ἐπικαλούμενοι τὰ παραδείγματα τῶν ξένων Κρατῶν σφάλλονται κατὰ τοῦτο, ὅτι δὲν ἔχουν ὑπ’ ὄψιν των τὴν κατάστασιν τῶν ξένων Κοινοβουλίων, ἀλλὰ καὶ τὴν πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν ἐν γένει κατάστασιν καὶ ἀκόμη σφάλλονται διότι τὰ ἐλαττώματα τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ τὰ ἀποδίδουν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν. Ὑπῆρξα, κύριοι, βουλευτὴς Βουλῆς μὲ 185 βουλευτάς, ὑπῆρξα βουλευτὴς Βουλῆς μὲ 360 βουλευτὰς καὶ Βουλῆς μὲ 420 βουλευτάς. Εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀνεκινήθη σήμερον, ὅτι τὰ τοῦ Κοινοβουλίου κανονίζονται εὐκολώτερον διὰ τῆς μειώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ἔχω σχηματίσει ἐκ πείρας τὴν γνώμην ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν δὲν ἀσκεῖ καμμίαν ἐπιρροήν. Τουναντίον ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἰς τὰς παλαιοτέρας ἐποχὰς κατηναλίσκετο πολὺ περισσότερος χρόνος, παρ’ ὅσος καταναλίσκεται σήμερον. Ἐγὼ εἶμαι διατεθειμένος κατὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, κυρίως διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἀνανεοῦται ἑκάστοτε. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κρατήσωμεν προνόμιον ὑπὲρ μιᾶς τάξεως πολιτευομένων καὶ νὰ δημιουργήσωμεν ἓν εἶδος ὀλιγαρχίας εἰς τὴν διακυβέρνησιν τοῦ Τόπου καὶ δι’ ὃν λόγον δεχόμεθα ὅτι ἡ διάρκεια ἑκάστης Βουλῆς πρέπει νὰ εἶναι περιωρισμένη. Ἐφόσον περιορίζομεν τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν καθιστῶμεν δύσκολον τὴν εἴσοδον τῶν νεωτέρων εἰς τὴν Βουλήν, εἶναι δὲ ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ εἰσέρχεται ὡρισμένος ἀριθμὸς νεωτέρων εἰς τὸ Κοινοβούλιον, νὰ ὠθῇ αὐτὸ πρὸς τὰ πρόσω καὶ νὰ μὴ ἀφίνωμεν τὴν ἀρτηριοσκληρωτικὴν ἀντίληψιν τῶν κοινοβουλευτικῶν πραγμάτων νὰ ἐπικρατῇ. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον πρὸ παντός, διὰ τὴν διευκόλυνσιν τῆς εἰσόδου εἰς τὸ Κοινοβούλιον νέων ἀνδρῶν, εἶμαι κατὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ἡ πεῖρα μὲ ἐδίδαξεν ὅτι ὅσον μεγαλύτερος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑδρῶν ἑκάστης περιφερείας, τόσον εὐκολώτερον ἀναδεικνύονται οἱ νεώτεροι ἄνδρες ἂν ἀφίσωμεν περιορισμένον τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν. Εἰς ἕκαστον νομὸν ἢ ἐπαρχίαν οἱ μεγάλοι κομματάρχαι εἶναι οἱ παλαιοὶ πολιτευόμενοι· ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἔχουν ἐξησθενημένην τὴν δύναμιν νὰ προσλαμβάνουν τοὺς ὀπαδούς των ἀσχέτως πρὸς τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ἀλλὰ σχετικῶς πάντοτε πρὸς τὴν ὑποτέλειαν αὐτῶν πρὸς τοὺς κομματάρχας καὶ οἱ νέοι θὰ ἀποκλείωνται, αὐτὸ ἐδίδαξεν ἡμᾶς ἡ μέχρι τοῦδε πεῖρα. Διὰ τοῦτο εἰδικῶς ἐζήτησα τὸν λόγον διὰ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ διὰ τοῦτο κηρύσσομαι κατὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν τόσον μᾶλλον, ὅσον καὶ πρόκειται, ὡς λέγουσιν, δὲν γνωρίζω ἂν εἶναι ἀληθές, νὰ συνδυασθῇ τοῦτο μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἀναλογικῆς. Ἐν τῷ ζητήματι τῆς ἀναλογικῆς καθαρῶς διαγράφεται ὡς βάσις, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος κανονίζει τὰ τῶν προσώπων, τῶν ἀποτελεσόντων ἑκάστοτε τοὺς συνδυασμοὺς καὶ ἀκόμη ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος καὶ εἰς τὸ τέλος εἰς τὴν τρίτην κατανομὴν ποῖον βουλευτὴν θεωρεῖ προτιμητέον. Μὲ τὸ σύστημα αὐτὸ καθιστῶμεν καὶ τοὺς ἐκλογεῖς καὶ τοὺς νέους πολιτευομένους ὑποχειρίους εἰς ἕνα ἕκαστον τῶν ἀρχηγῶν καὶ συνεπῶς τοὺς καθιστῶμεν ἄνευ αὐτοτελείας βουλευτάς. Θέλομεν βουλευτὰς διοριζομένους ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, ἀλλὰ τότε δὲν εἶναι Κοινοβούλιον ἐκεῖνο, εἶναι κάτι ἄλλο, ἀποτελούμενον ἀπὸ πρόσωπα τῆς ἐκλογῆς τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων. Λοιπὸν αὐτὸν τὸν περιορισμὸν τῶν βουλευτῶν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας....

§25Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶπον ὅτι σεῖς εἶσθε τρανὸν ὑπόδειγμα ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα δὲν δημιουργεῖ καμμίαν ὑποτέλειαν. Αὐτὸ μόνον εἶπον.

§26Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ναί, εἰς αὐτὸ ἔχετε δίκαιον, ἀλλὰ λησμονεῖτε ἓν ἄλλο πρᾶγμα, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι νέος πολιτευόμενος, ἐπιζητήσας διὰ πρώτην φορὰν νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ Κοινοβούλιον Ἐγὼ εἶμαι παλαιὸς πολιτευόμενος καὶ ἔχω κομματικὴν δύναμιν. Ἀλλὰ παίρνω ἕνα ἄλλον νέον, παίρνω σᾶς. Σᾶς ἐνθυμοῦμαι ὅταν πρὸ ἐτῶν ἐφθάσατε ἀπὸ τὴν Γερμανίαν, νέον παρέχοντα χρηστὰς ἐλπίδας πολιτικοῦ μέλλοντος καὶ θελήσαντα νὰ πολιτευθῇ. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι τὸ νὰ εἶσθε μέλος ἢ ὄχι ἑνὸς συνδυασμοῦ παρουσίασε μεγίστας δυσχερείας; Δύναμαι μάλιστα νὰ ὁμολογήσω, ὁμολογῶ τὴν ἁμαρτίαν μου, κύριοι, ὅτι συνετέλεσα καὶ ἐγὼ εἰς τὸ νὰ ἀρθῶσιν αἱ δυσχέρειαι. Λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ σύστημα τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ δὲν ἐννοῶ τὸν ἀπεριόριστον, εἶναι ὀλέθριον εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἄν συμβαίνῃ σήμερον ἢ συνέβη εἰς ἄλλας Βουλὰς νὰ μὴ διεξάγωνται αἱ ἐργασίαι ὡς ἐπιθυμοῦμεν κανονικῶς, τοῦτο ὀφείλεται εἰς ἄλλα αἴτια καὶ ὄχι εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν. Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον ἐν προκειμένῳ νὰ ἀναπτύξω τὰ ἄλλα αἴτια· ἀλλὰ οἱ περισσότεροι ἐξ ὑμῶν τῶν ἀρχηγῶν γνωρίζετε τὰ τοιαῦτα αἴτια καὶ δὲν νομίζω ὅτι θὰ προσχωρήσητε εἰς τὴν γνώμην τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Λαδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§28Χ. ΛΑΔΑΣ. Ὄντως, κύριοι, τὸ ἄρθρον τοῦτο θίγει δύο κεφαλαιώδη ζητήματα. Τὸ πρῶτον εἶναι ἂν πρέπῃ νὰ καθορισθῇ συνταγματικῶς ὡς ἐκλογικὸν σύστημα τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, τὸ δεύτερον ἂν πρέπῃ νὰ ὑπάρξῃ ὡρισμένος ἀριθμὸς βουλευτῶν, κάτω τοῦ ὁρίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἔταξε τὸ σχέδιον τῆς Συνταγματικῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον ζήτημα νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ἡ διάταξις περὶ τοῦ τύπου τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου· δὲν εἶναι ἀνάγκη διὰ νὰ εἶναι εὐχερὴς ἡ μεταβολὴ αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ διότι τὸ ἐκλογικὸν σύστημα δὲν εἶναι, καττὰ ἃ γενικῶς παραδεδεγμένα, ἀντικείμενον ἐπιθέτου συνταγματικῆς κυρώσεως. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς συζήτησιν περὶ τῶν πλεονεκτημάτων ἢ τῶν μειονεκτημάτων τῆς ἀναλογικῆς, διότι νομίζω ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ πολύωρα Ὑπουργικὰ Συμβούλια περὶ ἁπλῶν ζητημάτων εἶναι ἡ καλυτέρα ἀπόδειξις τῆς ἀποτυχίας τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων της διὰ τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅταν θὰ συζητηθῇ ὁ ἐκλογικὸς νόμος ἐπιφυλασσόμεθα νὰ φέρωμεν τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ἀποδεικνύοντα ὅτι ἀπέτυχε τουλάχιστον ἐν Ἑλλάδι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Εἰδικώτερον μάλιστα διὰ τὸν λόγον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἐτόνισεν ὁ κ. Χαβίνης, ὅτι δηλαδὴ ἔχει δημιουργήσει πληθώραν κομμάτων καὶ ἑτοιμάζεται νὰ δημιουργήσῃ καὶ ἄλλα, ἂν δύναταί τις ἀσφαλῶς νὰ κρίνῃ ἐκ τῆς καθημερινῆς ἀναγνώσεως τῶν ἐφημερίδων. Ταῦτα συντομώτατα διὰ τὴν ἀναλογικήν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν κάτω τοῦ ὡρισμένου ὁρίου, τοῦ γενομένου ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς παραδεκτοῦ καὶ ἀνεξαρτήτως τοῦ συνδυασμοῦ τούτου πρὸς τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς, βέβαια, ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτὴς εἶπεν, εἶναι ὀρθά, ἀναμφισβητήτως· ἀλλὰ εἶναι καὶ εἷς ἄλλος λόγος, ὁ ὁποῖος συντελεῖ εἰς τὸ εἶναι ἀποκρουστέος ὁ πολὺς περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Διότι νομίζω ὅτι τὸ μέτρον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασεν ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή, εἶναι ἓν μέτρον λογικόν. Ὅταν συνεζητοῦμεν τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας, εἶχον τὴν τιμήν, κύριοι, νὰ ἐκθέσω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸς ὁ ἐπ’ ἄπειρον περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ὥστε νὰ κατέλθῃ μέχρι τοῦ σημείου, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πρεβέζης συνάδελφος προέτεινε. Καὶ δὲν εἶναι δυνατὸς ἀνεξαρτήτως τοῦ λόγου τὸν ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος κ. Βοζίκης εἶπε καὶ διότι ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ θὰ μεταβάλῃ τὴν Βουλὴν εἰς Δημοτικὸν Συμβούλιον. Διότι ἐπὶ 386 βουλευτῶν σήμερον τόσοι συνήθως ἔρχονται εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς;

§29Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἰς ὅλας τὰς Βουλὰς τὸ ἴδιον γίνεται.

§30Χ. ΛΑΔΑΣ. Δὲν ἠξεύρω ἐγὼ τί γίνεται εἰς τὰς ἄλλας Βουλάς. Θέλω νὰ γνωρίζω εἰς τὴν ἰδικήν μας τί γίνεται. Ἔρχονται βουλευταὶ μόλις ἀπαρτίζοντες τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀπαρτίας. Ἂν ζητήσητε τὸν ἀπαιτούμενον ἀριθμὸν διὰ νὰ ληφθῇ ἀπόφασις, θὰ ἴδητε ὅτι ὁ περιορισμὸς αὐτὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν δὲν θὰ καταλήξῃ εἰς τὸ νὰ μεταβάλῃ τὴν Βουλὴν εἰς Δημοτικὸν Συμβούλιον ἐπὶ θυσίᾳ πάσης σοβαρότητος. Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν πέραν τοῦ ὁρίου τοῦ προτεινομένου ὑπὸ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς θέλει αὐξήσει τὴν ἔντασιν τῆς συναλλαγῆς καὶ θέλει μεταβάλει τὸν βουλευτὴν εἰς τύραννον πάσης Κυβερνήσεως, παζαρεύοντα τὴν ψῆφόν του ἀντὶ ἀνταλλαγμάτων. Ὅταν γνωρίζῃ μία ὁμὰς βουλευτῶν ὅτι ἀπὸ ἐκείνους τοὺς 5, 6 ἢ 10 ἐξαρτᾶται ἡ παραδοχὴ μιᾶς ἀποφάσεως, ἡ πίεσις τὴν ὁποίαν θὰ ἀσκοῦν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως θὰ εἶναι ἀκαταγώνιστος. Ἐνῷ ἀντιθέτως ἂν θέλωμεν νὰ στηρίξωμεν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα πρέπει νὰ ἀποβλέψωμεν ἀντιθέτως εἰς τὸ νὰ ἐξασθενήσωμεν τὴν πίεσιν τὴν ἀσκουμένην ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ὡρισμένας παροχάς. Ὅταν ὅμως ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν περιορισθῇ πέραν ὡρισμένου ὁρίου, ἡ ἀπαρτία θὰ περιορισθῇ ἀκόμη πάρα κάτω καὶ ἡ πλειονοψηφία θὰ εἶναι πολὺ πολὺ μικρά, ἄρα καὶ ἡ πίεσις θὰ εἶναι πολὺ μεγάλη ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ θὰ καταλήξωμεν, ὥστε τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα νὰ καταστῇ ράκος εἰς χεῖρας 5 ἢ 6 ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι οὐχὶ σπανίως εὑρίσκονται. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι παρέστημεν εἰς τὸ παρελθὸν πρὸ θεάματος λήψεως ἀποφάσεως διὰ μιᾶς ἢ δύο ψήφων καὶ μὴ λησμονεῖτε ὅτι τὰ πρόσωπα αὐτὰ ἠξίωσαν ὡρισμένας παροχὰς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἐμφανισθοῦν καὶ ψηφίσουν, ἐνῷ μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης ἐδήλουν ἀσθένειαν καὶ ἤσκουν οὕτω ἰσχυροτάτην πίεσιν συναλλαγῆς. Ἤδη δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ γίνῃ μεγαλυτέρα, ἐφόσον ἐλαττοῦται ὁ ριθμὸς τῶν βουλευτῶν. Δὲν εἶμαι ὑπὲρ τοῦ ἀπεριορίστου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, πολὺ περισσότερον μάλιστα ἂν πράγματι φθάσωμεν νὰ καταρτίσωμεν καὶ τὴν Γερουσίαν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι τὸ μέτρον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασεν ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπὴ εἶναι μέτρον λογικόν, πέραν τοῦ ὁποίου δὲν πρέπει νὰ ἐκταθῶμεν. Τώρα μία τελευταία δι’ ὀλίγων παρατήρησις σχετικῶς μὲ τὴν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτοῦ ὑποβληθεῖσαν γνώμην σχετικῶς πρὸς τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ καθιερώσωμεν διὰ τοὺς πολίτας νὰ ἐγγράφωνται αὐτεπαγγέλτως εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους. Ὅλοι φωνάζομεν διὰ τὰς ψευδεῖς ἐγγραφὰς εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους, πῶς λοιπὸν θὰ ἀφήσωμεν εἰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐγγράφῃ ὅσους θέλει; Θὰ γεμίσουν οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι καὶ θὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ἀνθρώπων ἐχόντων πολλὰ βιβλιάρια καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι παρέστην ὡς συνήγορος εἰς τὸ Ἐφετεῖον ἑνὸς ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἓξ βιβλιάρια καὶ εἶχε ψηφίσει ἑξάκις. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ δώσωμεν τοιοῦτον δικαίωμα, ὥστε νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ σύστημα ἐκεῖνο, τοὐναντίον πρέπει νὰ αὐξήσωμεν τὰς ἐγγυήσεις διὰ τὴν σύνταξιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, ὥστε ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἰσέρχονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον νὰ εἶναι γνήσιοι ἀντιπρόσωποι πραγματικῶν ψηφοφόρων.

§31Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν δύναται νὰ γίνῃ ψευδὴς ἐγγραφὴ ἐκλογέων εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους, τὸ μὲν διότι αὕτη δὲν θὰ γίνεται πρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ παρὰ τῶν εἰρηνοδικῶν, ἀπολύτως ἀνεξαρτήτων τῆς κυβερνητικῆς ἐπηρείας, τὸ δὲ διότι εἰς τὰς ἐπαρχίας οἱ κατάλογοι ἀναθεωροῦνται κατὰ κοινότητας καὶ εἶναι ἀδύνατος ἡ ψευδὴς ἐγγραφὴ εἰς αὐτοὺς ἀνυπάρκτων ἐκλογέων.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Φωτάκης ἔχει τὸν λόγον.

§33Ε. ΦΩΤΑΚΗΣ. Τὸ παρὸν ἄρθρον εἶναι ἀπὸ τὰ μοναδικώτερα εἰς τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν σωρεία τροπολογιῶν, ἐκτὸς τῶν κομμάτων διάφοροι βουλευταὶ ὑπέβαλον διαφόρους τροπολογίας εἴτε ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τῆς ἐκλογῆς τῶν βουλευτῶν εἴτε ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν. Ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπὴ ἀφῆκε σχεδὸν τὸ ἄρθρον ἀναλλοίωτον, ἐπέφερεν ὅμως μίαν οὐσιώδη τροποποίησιν ἀπὸ τὸ προσωρινῶς ἐν ἰσχύϊ Σύνταγμα ἐν σχέσει πρὸς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς. Ἐπὶ πλέον διὰ νὰ μὴ προκύψῃ καμμία ἀσάφεια ἢ ἀντίθεσις μὲ τὸν ἐν ἰσχύϊ νόμον «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν», κατὰ τὸν ὁποῖον, κενωμένης θέσεως συνεπείᾳ θανάτου ἢ ἄλλου λόγου, ἔρχεται ὁ ἀμέσως κατόπιν ἐπιτυχὼν πρὸς ἄρσιν τοῦ ἀτόπου αὐτοῦ διετύπωσε τὴν προσθήκην εἰς τὸ ἄρθρον, κατὰ τὴν ὁποίαν (ἀναγινώσκει). Καὶ γεννᾶται τὸ ζήτημα ἂν πραγματικῶς πρέπει νὰ ὁρισθῇ ὡρισμένος ἀριθμὸς βουλευτῶν διὰ πᾶσαν τὴν Ἐπικράτειαν ἢ ἂν πρέπῃ νὰ μένῃ ἀόριστος καὶ νὰ καθορίζηται ἑκάστοτε ὑπὸ τοῦ νομοθέτου. Φρονῶ ὅτι εἶναι εὔλογον καὶ συμφέρον καὶ ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως ὅπως ἐπέλθῃ ἡ ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, ἀλλὰ ἡ ἐλάττωσις πρέπει νὰ ἐπέλθῃ λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι μόλις πρὸ ὀλίγων ἐτῶν βάσις ἦτο 10.000 κατοίκων διὰ μίαν ἕδραν βουλευτοῦ, κατόπιν ἔγινεν 16.000 καὶ κατόπιν 26.000, φρονῶ λοιπὸν ὅτι ἀκριβῶς ἐν Ἑλλάδι συντρέχουν ἰδιαίτεροι λόγοι ὅπως μὴ ἐπέλθῃ μεγάλη ἐλάττωσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλους μας ὅτι ἐξαιρετικῶς ὁ Τόπος μας παρουσιάζει πλείστας ἀνάγκας ἕνεκα ἀνεπαρκείας τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, ὥστε ὅλος ὁ κόσμος νὰ ἀπευθύνηται διὰ πάσας τὰς ὑποθέσεις του εἰς τὸν βουλευτήν. Ὅσοι ἐκ τῶν κ. κ. συναδέλφων κατάγονται ἀπὸ ἐπαρχίαν γνωρίζουν βεβαίως ἀπὸ τὴν πληθώραν τῶν ἐπιστολῶν, τὰς ὁποίας λαμβάνουν πόσον χρόνον ὁ βουλευτὴς πρέπει νὰ διαθέτῃ διὰ νὰ ἀπαντᾷ εἰς τὰς ἐπιστολὰς τῶν ἐκλογέων του διὰ πλεῖστα ζητήματα καὶ ξένα πρὸς τὴν ἀποστολὴν τοῦ βουλευτοῦ. Ἐφόσον λοιπὸν ἔχομεν αὐτὸ τὸ δεδομένον, φρονῶ ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ἡ Συντακτικὴ Ἐπιτροπή, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν πρέπει νὰ εἶναι ὡρισμένος καὶ νὰ ὁρισθῇ κατώτατον ὅριον 200 καὶ ἀνώτατον 250, πρέπει νὰ μείνῃ ἡ διάταξις ὡς διετυπώθη. Γεννᾶται τώρα τὸ ἄλλο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐπίσης εἶναι σοβαρόν. Ἂν πρέπῃ νὰ καθιερωθῇ ἐν τῷ Συντάγματι τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Τὸ σύστημα αὐτὸ ἔχει καθιερωθῇ εἰς πλεῖστα Ἔθνη καὶ ἔχει περιληφθῆ εἰς σειρὰν Συνταγμάτων, ὡς τὸ Τσεχοσλοβακικόν, τὸ Αὐστριακὸν καὶ τὸ τελευταίως ἀναθεωρηθὲν Σύνταγμα τοῦ Βελγίου. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἤρχισε νὰ συζητῆται τὸ σύστημα αὐτὸ καὶ ἐν Γαλλίᾳ μάλιστα ἤρχισαν νὰ γίνωνται σκέψεις περὶ μεταβολῆς τοῦ συστήματος καὶ καθιερώσεως ἄλλου συστήματος, τοῦ πλειονοψηφικοῦ, μὲ στενὴν περιφέρειαν, φρονῶ ὅμως ὅτι, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου τοῦ Λαοῦ μας, καὶ ὅτι εἷς Λαὸς πρέπει νὰ γνωρίζῃ ποῖον εἶναι τὸ ἐκλογικὸν σύστημά του, νὰ μὴν ἀφίεται δὲ εἰς τὴν ἑκάστοτε Κυβέρνησιν ἡ εὐχέρεια νὰ μεταβάλλῃ τὸ σύστημα, φρονῶ ὅτι ἡ διὰ τοῦ Συντάγματος καθιέρωσις τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἐνδείκνυται παρ’ ἡμῖν. Ὁ κατευνασμὸς τῶν παθῶν, ὁ ὁποῖος ἐπῆλθεν εἰς τὸν Τόπον αὐτόν, ἡ ἐκπροσώπησις ὅλων τῶν κομμάτων φρονῶ ὅτι ὀφείλεται εἰς τὸ σύστημα αὐτό. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐγὼ ὁ ἴδιος ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως θὰ εἶχον συμφέρον κομματικὸν διὰ τὸ πλειονοψηφικόν, ἐν τούτοις παρὰ τὸ συμφέρον μου, φρονῶ ὅτι λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον ἐκ τοῦ συστήματος αὐτοῦ, φρονῶ ὅτι ἐπιβάλλεται διὰ μίαν μακρὰν περίοδον πρὸς κατευνασμὸν τῶν παθῶν ἡ διατήρησις τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, διότι τοῦτο θὰ ἀπετέλει μίαν ἀσφαλιστικὴν δικλεῖδα πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ, δηλαδὴ τὸν μετριασμὸν τῶν πολιτικῶν παθῶν. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι τὸ ἄρθρον πρέπει νὰ μείνῃ ὅπως διετυπώθη ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ μὲ τὴν παρατήρησιν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐξαλειφθῇ ἡ διάταξις αὐτή, ἡ καθιεροῦσα τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. (Χειροκροτήματα).

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§35Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλως ἀπροσδοκήτως ἔρχεται εἰς συζήτησιν τὸ ἄρθρον 35 σήμερον, ἐνῷ σήμερον ἀνεμένετο ἡ συνέχισις τῆς συζητήσεως τοῦ ἄρθρου 119. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι θὰ ἠδυνάμεθα, ἂν ἐγνωρίζομεν ὅτι θὰ συζητηθῇ σήμερον τὸ ἄρθρον 35, νὰ προσκομίσωμεν στοιχεῖα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἠδυνάμεθα ἀποτελεσματικώτερον νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Γνώμην τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία πολὺ ὀρθῶς προέτεινε τὴν διαγραφὴν τῆς συνταγματικῆς κατοχυρώσεως τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς. Καὶ τόσον μᾶλλον καθόσον τὸ ἐκλογικὸν σύστημα αὐτὸ δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐν Ἑλλάδι. Καὶ δὲν δύναται οὔτε καὶ πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ διὰ λόγους γενικούς, διὰ λόγους εἰδικούς. Δὲν γνωρίζω οὔτε μὲ ἐνδιαφέρει τί γίνεται ἐν Γερμανίᾳ, τὴν ὁποίαν ἐπεκαλέσθησαν ὡς παράδειγμα ἄλλοι συνάδελφοι. Ἐν τούτοις ὅμως δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι καὶ ἐκεῖ προσπαθοῦν ἤδη τίνι τρόπῳ νὰ ἐκβάλωσι τὴν διάταξιν αὐτὴν ἐκ τοῦ Συντάγματος. Ἄλλως τε διάταξις ἢ σύστημα, ὅπερ θὰ ἠδύνατο νὰ εἶ☐ ☐τοχυρωθῇ διὰ τοῦ Συντάγματος. Ἄς ἀναφέρω ἕνα ἐκ τῶν γενικῶν λόγων, διὰ τοὺς ὁποίους δὲν πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ἐν Ἑλλάδι. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ ἐφαρμόζεται ἀλλαχοῦ, ἀλλ’ ἐκεῖ εἶναι διάφοροι αἱ κοινωνικαὶ καὶ οἰκονομικαὶ συνθῆκαι. Ὁ σκοπὸς τοῦ συστήματος αὐτοῦ εἶναι νὰ ἀντιπροσωπευθῶσιν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὅλαι αἱ τάξεις, τάξεις κοινωνικαί, τάξεις οἰκονομικαί. Ἐκεῖ ὑπάρχουν ἄλλαι τάξεις καὶ διαφορὰ μεγάλη μεταξύ των. Ἐν Ἑλλάδι εὐτυχῶς ἀποτελοῦμεν, οὕτως εἰπεῖν, μίαν μεγάλην οἰκογένειαν, τὰ μέλη τῆς ὁποίας τὶς ὀλίγον τὶς πολὺ ἔχουσι μίαν περιουσίαν. Καὶ ἂν ὑπάρχουν μερικαὶ ἑκατοντάδες ἢ καὶ ὀλίγαι χιλιάδες ἐργατῶν, δι’ αὐτοὺς καὶ μόνον δὲν εἶναι ὀρθὸν οὔτε σκόπιμον νὰ υἱοθετήσωμεν ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς ἓν κακὸν ἀποτέλεσμα. Ἐξεπλάγην ὅταν εἶδον πρό τινος χρόνου εἰς τὴν ἐφημερίδα δηλώσεις τοῦ τέως καὶ κατὰ τύχην εὑρεθέντος Πρωθυπουργοῦ κ. Κονδύλη, καθ’ ἃς ἔδει δῆθεν νὰ υἱοθετήσωμεν τὸ σύστημα αὐτὸ διὰ νὰ δημιουργήσωμεν κόμματα τάξεων. Καὶ ἂν ἡ γνώμη αὕτη τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ, ἥτις καὶ ἐφηρμόσθη κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς, δὲν ἦτο ἀπόρροια ἐκλογικοῦ ὑπολογισμοῦ, ἦτο ἀσφαλῶς ἀποτέλεσμα ἡμιμαθείας, διότι διαίρεσις ἑνὸς λαοῦ εἰς τάξεις, προϋποθέτει κοινωνικὴν δυσαρμονίαν καὶ ἀλληλοφάγωμα κοινωνικόν, ἐξ ὧν καὶ ἀπορρέει ἡ δημιουργία τῶν τάξεων. Εἶναι εὐτύχημα τὸ ὅτι δὲν ἔχομεν κόμματα τάξεων ἐν Ἑλλάδι. Ὁ σκοπὸς τῆς ἀναλογικῆς δὲν εἶναι αὐτός. Δὲν συντρέχουν ἐδῶ οἱ ὅροι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συντρέχουν ἀλλαχοῦ, ὅπου ὑπάρχει παραδείγματος χάριν μεγάλη μᾶζα ἐργατῶν ἀφ’ ἑνὸς καὶ μεγάλη μᾶζα κεφαλαιούχων ἀφ’ ἑτέρου, αἱ ὁποῖαι ἐκρίθη πρέπον νὰ ἐκπροσωποῦνται ἀναλόγως τοῦ μεγέθους των εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Καὶ ἐνῷ δὲν ὑπάρχουν οἱ λόγοι αὐτοὶ ἐν Ἑλλάδι, κύριοι, δὲν ὑπάρχει δηλαδὴ τὸ κακὸν αἴτιον τῆς δημιουργίας διαφόρων τάξεων, αἵτινες πρόκειται νὰ ἀλληλοσυγκρουσθῶσιν ἡμέραν τινά, θέλομεν νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ κακὸν ἀποτέλεμα, δημιουργοῦντες τεχνητὰς τοιαύτας δι’ ἐκλογικῶν συστημάτων.

§36Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Δὲν ζητεῖ κανεὶς νὰ τεθῇ τοιαύτη διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα, ἂς μὴ χάνωμεν καιρόν.

§37Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τόσον τὸ καλύτερον. Ἀλλὰ ἐκτὸς αὐτῶν, τὸ ἄρθρον 35 ἔρχεται εἰς σύγκρουσιν πρὸς τὸ ἑπόμενον ἄρθρον 36 τοῦ Συντάγματος, διότι ἐν τῇ πραγματικότητι τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς καθιστᾷ τὴν ἐντολὴν τῶν ἐκλογέων ἐπιτακτικήν. Ἀλλὰ τοῦτο ἀναιρεῖ παντάπασι τὴν ἔννομον τοῦ ἄρθρου 36, καθ’ ὃ «οἱ βουλευταὶ ἀντιπροσωπεύουν τὸ Ἔθνος καὶ ὄχι μόνον τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐκλέγονται, σχηματίζουν δὲ γνώμην καὶ ψηφίζουν κατ’ ἐλευθέραν κρίσιν, σύμφωνα μὲ τὴν πεποίθησίν των περὶ τοῦ γενικοῦ καλοῦ, χωρὶς νὰ δεσμεύωνται ἀπὸ ὁδηγίας ἢ ἐντολὰς ἄλλων». Καὶ ἐνῷ τὸ ἄρθρον αὐτὸ καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐλευθέρας κρίσεως, τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς ἀποκλείει ταύτην. Κατ’ αὐτὸ σεῖς, παραδείγματος χάριν, οἱ δημοκρατικοὶ δύνασθε νὰ προσχωρήσητε πρὸς ἡμᾶς τοὺς βασιλόφρονας καὶ νὰ ψηφίσητε, εὐκαιρίας διδομένης, ὑπὲρ τῆς Βασιλείας; Ὄχι βεβαίως. Δὲν λέγω ὅτι θὰ ἦτο τοῦτο ἀνήθικον. Τοὐναντίον θὰ ἦτο ἠθικωτάτη πρᾶξις. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἤρχετο εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν θέλησιν τῶν κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογέων σας. Εἶσθε ἄρα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀκολουθήσητε ὡρισμένην γραμμήν, παρὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 36, τὴν ὀρθὴν αὐτὴν διάταξιν, διότι ὄντως ὁ βουλευτὴς δὲν πρέπει νὰ ἐκπροσωπῇ τάξιν, ἀλλὰ ὅλον τὸ Ἔθνος. Ὁ βουλευτὴς εἶναι ἐν τῇ Βουλῇ βουλευτὴς φίλων καὶ ἀντιπάλων, ὅπως ὁ ἥλιος ἀνατέλλει διὰ δικαίους καὶ ἀδίκους. Ἐλέχθη, σὺν τοῖς ἄλλοις, ὅτι διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος θὰ ἐκλείψουν αἱ ἀνεξάρτητοι ὑποψηφιότητες καὶ οὕτω δὲν θὰ εἰσέρχωνται εἰς τὸ Κοινοβούλιον ἀνεξάρτητοι βουλευταί. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ διεψεύσθη κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς, διότι πολλοὶ ἀνεξάρτητοι ἐπέτυχον. Καὶ ἡ ἐπιτυχία αὐτῶν ἀντίκειται εἰς τὸ πνεῦμα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς, καθ’ ὃ ἐκπροσωποῦνται πᾶσαι αἱ τάξεις, διότι οἱ ἀνεξάρτητοι δὲν ἐκπροσωποῦν οὔτε τάξεις, οὔτε ἀρχὰς κόμματος τινός. Ἐπίσης καὶ ἡ ἀποτυχία ἀνεξαρτήτων δὲν ἱκανοποιεῖ τὸν σκοπὸν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, διότι οἱ ὑπὲρ τῶν ἀποτυχόντων ψηφίσαντες δὲν ἀντιπροσωπεύονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον, τῶν ψήφων αὐτῶν μὴ δυναμένων νὰ χρησιμοποιηθῶσιν ὑπὲρ ἄλλου ὑποψηφίου, ὡς συμβαίνει μὲ τὰς περισσευούσας ψήφους ἀνεγνωρισμένου κόμματος. Δὲν προτίθεμαι, οὔτε εἶναι τοῦ παρόντος θέματος, νὰ ἀναπτύξω ἐν ἐκτάσει τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, δι’ αὐτό, τελευτῶν, ἀρκοῦμαι εἰς τὸ νὰ εἴπω ὅτι διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέφερα καὶ δι’ ὅσα εἶπεν ὁ σεβαστὸς συμπολίτης μου ὁ ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτὴς κ. Βοζίκης, πρέπει ἡ διάταξις, ἡ ἀφορῶσα τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, νὰ διαγραφῇ ἐκ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου τοῦ Συντάγματος καὶ νὰ καθιερωθῇ ἐν καιρῷ διὰ νόμου τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα ἐκλογῆς διὰ σφαιριδίου καὶ εὐρείας περιφερείας. Μόνον διὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ δύναται νὰ ἐκδηλωθῇ ἡ πραγματικὴ θέλησις τοῦ λαοῦ. Πᾶν ἄλλο σύστημα ἀποβλέπει εἰς τὴν διάσωσιν τοῦ πολιτικοῦ σαρκίου ἐκείνων, οἵτινες συνηγοροῦσιν ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι διὰ τοῦ πλειοψηφικοῦ δὲν δύνανται νὰ ἐπιπλεύσουν ἐκλογικῶς.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Μαζαράκης ἔχει τὸν λόγον.

§39Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, κατὰ τὴν παρελθοῦσαν περίοδον τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω τὴν ἐπαρχίαν Κέας, ἐψήφισα κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος κατὰ τὰς ἐκλογὰς καὶ σήμερον δὲ ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ συστήματος τούτου μὲ μόνην τὴν διαφοράν, ἂν καὶ πάλιν ἐφαρμοσθῇ τοῦτο, πρέπει νὰ ἐπέλθωσι μεταβολαί τινες ῥιζικαὶ εἰς σημεῖα τινά, τὰ ὁποῖα ἀντελήφθημεν ὅλοι κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς. Ἓν τῶν πρώτων τρωτῶν εἶναι ἡ ἐπέμβασις τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων εἰς τὸν καθορισμὸν τῆς τελευταίας λεγομένης κατανομῆς, διότι οὕτως ἐντελῶς παραλλάσσει ἡ θέλησις τῶν ἐκλογέων· συμβαίνει δὲ πολλάκις ὑποψήφιοι τοῦ Α ἢ Β συνδυασμοῦ νὰ μένωσιν ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἐνῷ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς τελευταίας κατανομῆς ὁρίζονται ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν, εἰσέρχονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καίτοι λαβόντες πολὺ ὀλιγωτέρας ψήφους. Δεύτερον τρωτὸν εἶναι τῶν σταυρῶν, διότι τοῦτο ἔδωκε λαβὴν εἰς πολλὰς παρεξηγήσεις καὶ δυσαρεσκείας μεταξὺ ἀποτυχόντων συναδέλφων τοῦ αὐτοῦ συνδυασμοῦ. Ἀλλὰ τὸ τελευταῖον καὶ μεγαλύτερον τρωτὸν εἶναι νὰ λογίζωνται τὰ ὑπόλοιπα ὑπὲρ ἄλλης ἐκλογικῆς περιφερείας καὶ νὰ συμβαίνῃ τὸ ἄτοπον ὥστε ἐνῷ τὸ πρόγραμμα τῶν ἐκλογῶν ὁρίζει ὅτι ὁ Α νομὸς θὰ δίδῃ τόσους ἀντιπροσώπους, διὰ τῶν ὑπολειμμάτων τῶν ψήφων, τῶν νομῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτὴν περιφέρειαν Ἐφετείου, νὰ ἐκλέγεται βουλευτὴς εἰς ἄλλην περιφέρειαν. Οὕτως εἴδομεν τὸ φαινόμενον εἰς τὴν ἐκλογικὴν περιφέρειαν Ζακύνθου ἀντὶ τοῦ ὡρισμένου ἀριθμοῦ δύο ἑδρῶν νὰ σταλῶσι τέσσαρες τοιοῦτοι.

§40Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Εἶσθε ὑπὲρ τῆς παραμονῆς εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος;

§41Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὄχι. Ἐξακολουθῶ τὰς παρατηρήσεις μου· εἰς ἄλλους νομοὺς ἀφῃρέθησαν ἕδραι, αἱ ὁποῖαι προσετέθησαν εἰς ἄλλους νομούς· οὕτω ὁ νομὸς Λέσβου ἀφῄρεσε μίαν θέσιν ἀπὸ τὸν νομὸν Κυκλάδων καὶ τοῦτο ἤνοιξε τὴν ὄρεξιν καὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τοὺς ἐκ Λέσβου νὰ ζητήσουν μείωσιν καὶ τῆς περιφερείας τοῦ Ἐφετείου Σύρου καὶ ὑπαγωγῆς τοῦ Πρωτοδικείου Μυτιλήνης εἰς τὴν περιφέρειαν Ἀθηνῶν. Ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτικῶν θέσεων, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ πολυπείρου βουλευτοῦ κ. Βοζίκη ὑπὲρ τῆς αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν Ἀθηνῶν, φρονῶ ὅτι ὅσον ὀλιγώτερον ἀριθμὸν βουλευτῶν ἔχομεν τόσον καλύτερον συντελοῦμεν εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφος ὅτι πρέπει νὰ δίδεται τόπος εἰς τοὺς νέους πολιτευομένους· θεωρῶ ὑποχρέωσιν νὰ τοῦ παρατηρήσω ὅτι εἰς τὴν παροῦσαν Βουλήν, ἡ ὁποία ἀπετελέσθη ἐξ ὅλων τῶν κομμάτων τῆς Χώρας καὶ ἦτο φυσικὸν νὰ εἰσέλθουν ὅσον ποτὲ πολλοὶ παλαιοὶ πολιτευόμενοι, εἰσῆλθον 128 νέοι, κατὰ πρόχειρον ἐξέτασιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα εἰς τὸν κατάλογον τῶν βουλευτῶν. Ἑπομένως καὶ ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, δὲν ἰσχύει. Ὡς πρὸς τὸν κ. Βοζίκην εἰδικῶς τὸν θεωρῶ νέον πολιτευόμενον, διότι δὲν ἐξελέγη ἤδη ὡς βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ἣν μέχρι τοῦδε ἀντιπροσώπευεν, ἀλλὰ διὰ πρώτην φορὰν βουλευτὴς Ἀθηνῶν.

§42Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἡ Βουλὴ τοῦ 1897 εἶχεν ἀρκετοὺς νέους, καίτοι ἐξελέγησαν κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογὴν τῆς εὐρείας περιφερείας.

§43Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν κενουμένων ἑδρῶν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς περιόδου, βεβαίως τὸ ἰσχῦον σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἔχει τὸ τρωτὸν ὅτι εἰσέρχονται εἰς κενουμένην θέσιν βουλευταὶ ἀνήκοντες εἰς τὸ αὐτὸ κόμμα, εἰς ὃ ἀνῆκε καὶ ὁ ἐκλιπών, ἐνῷ ἀλλάσσει σχεδὸν πάντοτε ἡ γνώμη τοῦ Λαοῦ ὅσον παρέρχεται ὁ καιρός, πολὺ δὲ πιθανὸν νὰ ἐξελέγετο ἄλλος βουλευτὴς διὰ τῆς ἐνεργείας τῆς ἐκλογῆς, ὅπως ἐγένετο καὶ κατὰ τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἐκλογικὸν νόμον, αὐτὸ εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλὴ ἐν καιρῷ, ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν ὅμως τῶν βουλευτικῶν θέσεων μετὰ τὴν ἀναμενομένην ψήφισιν τῆς Γερουσίας, νομίζω ὅτι ὁ ἀριθμὸς διακοσίων βουλευτῶν εἶναι ὑπεραρκετός, δεδομένου ὅτι θὰ ἔχωμεν καὶ ἑκατὸν γερουσιαστάς.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Οἰκονομίδης ἔχει τὸν λόγον.

§45Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, φρονῶ ὅτι οὐδεμία ἐλπὶς ὑπάρχει ὅτι εἶναι δυνατὸν ποτὲ ἡ ἀναλογικὴ νὰ φθάσῃ τὰς βαθμίδας τῆς συνταγματικῆς κατοχυρώσεως, διότι ὅλοι σχεδὸν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν καὶ ἐγὼ νὰ μετέχω, καί, ὡς βλέπω, καὶ τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς εἶναι ἀπολύτως διατεθειμένον ὑπὲρ τῆς ἐξοβελίσεως. Συνεπῶς δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἀσχοληθῇ τις περὶ αὐτῆς σήμερον. Θὰ ἠδυνάμην ὅμως ὀλίγα τινὰ νὰ εἴπω γενικῶς σχετικῶς. Φρονῶ ὅτι, παρὰ τὸ ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἀντιπροσωπεύει πράγματι ἓν μέτρον ἐκλογικῆς δικαιοσύνης, ἔχει ἄπειρα κακά· ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, δὲν εἶναι ἐν αὐτῷ τῷ συστήματι, ἀλλὰ εἶναι ἐν τῷ τρόπῳ, μὲ τὸν ὁποῖον ἐκδηλοῦται ἡ θέλησις τοῦ Λαοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ κανεὶς εἰς Τόπον, ὅπου τὰ 70% εἶναι ἀγράμματοι, εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ εἰς αὐτοὺς ὡς ὅπλον ἐκδηλώσεως τῆς θελήσεώς των τὸ ψηφοδέλτιον. Παρέστην, κύριοι, μάρτυς ἀλληλοφαγωμάτων εἰς τὸν τόπον τῆς ἐκλογῆς, κατὰ τὰ ὁποῖα οἱ διάφοροι κομματάρχαι διὰ μαχῶν ὁμηρικῶν κατώρθωναν νὰ ἁρπάζωσι τὰ ψηφοδέλτια ἀπὸ τοὺς ἀτυχεῖς ψηφοφόρους, οἱ ὁποῖοι μὴ εἰδότες ἀνάγνωσιν καὶ μὴ εἰδότες τί κατέχουσιν εἰς τὰς χεῖρας των, ἐψήφιζον ὅ,τι ψηφοδέλτια τοῖς ἔδιδον. Ἑπομένως ἡ μεγαλυτέρα προσοχὴ πρέπει νὰ στραφῇ πρὸς τὸν τρόπον τῆς ἐκδηλώσεως τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅπου στατιστικῶς ὑπάρχουν 50% ἕως 60% ἀγράμματοι εἰς τὸν κόσμον τῶν χωρικῶν, νὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ ἐκλέγουν διὰ ψηφοδελτίων. Ὑπάρχει ἓν κακὸν τοῦ σφαιριδίου, τὸ ὁποῖον καὶ ἐπεκαλέσθησαν ὅσοι εἶναι ὑπὲρ τοῦ ψηφοδελτίου, ὅτι ὁ ἐκλογεὺς τίθεται ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ ὑποψηφίου ἐν τῇ κάλπῃ. Ἀλλά, κύριοι, προτιμότερον νὰ τίθεται ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν οἱουδήποτε ἀντιπροσώπου ἐντὸς τῆς αἰθούσης τῆς ἐκλογῆς, παρὰ ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν τοῦ κομματάρχου ἔξω τῆς αἰθούσης τῆς ἐκλογῆς. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐκλογῆς διὰ ψηφοδελτίων μὲ οἱανδήποτε ἐπιείκειαν καὶ ἂν τὰ ἐκτιμήσητε, θὰ ἰδῆτε ὅτι εἶναι κατὰ 25% νόθα, ἀκριβῶς ἐκ τοῦ μειονεκτήματος τούτου. Ἑπομένως πρὶν ἢ σκεφθῶμεν ἐπὶ τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν περὶ καταργήσεως τοῦ ψηφοδελτίου. Σταματῶ ἕως ἐδῶ τὸν λόγον, ἐπιφυλασσόμενος νὰ ὁμιλήσω περαιτέρω, ὅταν θὰ ἔλθῃ ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς τὸ ἄρθρον, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ κρίνωμεν τὸ ἐν γένει ἐκλογικὸν σύστημα καὶ περιορίζομαι νὰ εἴπω ὀλίγας τινὰς λέξεις διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν. Ἐκηρύχθην εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐναντίον παντὸς περιορισμοῦ τῶν βουλευτῶν, δηλαδὴ εἶναι τρόπος τοῦ λέγειν. Δὲν θέλω περιορισμὸν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν καὶ δὲν τὸν θέλω διὰ πολλοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξαν καὶ πολλοὶ τῶν προλαλησάντων, ἀλλὰ κυρίως διὰ τοῦτο ὅτι ὅσον μεγαλύτερον περιθώριον ἐκλεχθησομένων ἔχομεν, τόσον εἶναι βέβαιον ὅτι θὰ εἰσρεύσωσι νεώτεροι καὶ καλύτεροι βουλευταὶ εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ἔχει δὲ ἀνάγκην ἑκάστη Χώρα νὰ ἔχῃ πάντοτε νέους ἀντιπροσώπους, σφρίγους ἀνωτέρου, ἀπὸ τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ βλαστήσῃ φυτώριον πολιτευομένων, τοῦ ὁποίου ἰδίως ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην. Ἑπομένως δὲν συντρέχει κανεὶς λόγος νὰ κατοχυρώσωμεν ἐν τῷ Συντάγματι τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεχθησομένων βουλευτῶν, δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν καὶ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀντικείμενον νομοθετικῆς ἐρεύνης. Ἂν ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν περὶ συνταγματικῆς κατοχυρώσεως, θὰ ἔπρεπε νὰ σκεφθῶμεν περὶ συνταγματικῆς κατοχυρώσεως τοῦ κατωτάτου ὁρίου καὶ νὰ ἀφήσωμεν τὸ ἀνώτατον ὅριον τελείως ἐλεύθερον διὰ νὰ τὸ κανονίζουν αἱ ἑκάστοτε Βουλαί. Νομίζω ὅτι τοιουτοτρόπως θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὴν προσδοκίαν καλυτέρου κοινοβουλευτικοῦ μέλλοντος.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§47Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ σχετικῶς μὲ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν, δὲν θὰ εἴπω παρὰ δύο καὶ μόνον λέξεις, διότι ἔχω νὰ ἀναπτύξω μίαν τροπολογίαν, περὶ τῆς ὁποίας οἱ ἀξιότιμοι προλαλήσαντες δὲν ἠσχολήθησαν. Σχετικῶς μὲ τὴν ἀναγραφὴν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος εἰς τὸ Σύνταγμα φρονῶ ὅτι οὐδεὶς θὰ κηρυχθῇ ὑπὲρ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ἀναλογικοῦ βέβαιον εἶναι ὅτι ὁ εἰσηγητὴς τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος ἐν τῷ Συντάγματι, ἂς τὸ εἴπωμεν εἰλικρινῶς, ἔχει ἕνα λόγον εὐγνωμοσύνης εἰς αὐτήν, διότι βεβαίως προέρχεται ἐκ τῆς μειονοψηφίας· ἀλλὰ τὸν αὐτὸν λόγον εὐγνωμοσύνης ἔχω καὶ ἐγώ, ὡς προερχόμενος ἐκ τῆς μειονοψηφίας. Ἀλλά, μολονότι ἔχω ἀφορμὰς εὐγνωμοσύνης, ὁμολογῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ περιληφθῇ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα εἰς Συνταγματικὴν διάταξιν, διότι ἕκαστον ἐκλογικὸν σύστημα ἔχει βεβαίως καὶ τὰ τρωτά του, ἔχει καὶ τὰς ἀρετάς του. Δύναται ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι ὀρθὸν εἰς τὴν Α ἐποχὴν νὰ μὴ εἶναι ὀρθὸν εἰς τὴν Β ἐποχήν. Δὲν δυνάμεθα διὰ τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, ὁ ὁποῖος ρυθμίζει διὰ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν τὸ πολίτευμα, νὰ θέσωμεν δεσμοὺς καὶ ἐμπόδια εἰς τὸν νομοθέτην. Νὰ θέσωμεν δεσμὰ καὶ ἐμπόδια εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης τάσσομαι ὑπὲρ τῆς γνώμης ἐκείνων, οἵτινες εἶναι ὑπὲρ τῆς διαγραφῆς. Διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν ἐπίσης ἐλέχθησαν πλεῖστα καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν. Ἡ προσωπική μου γνώμη θὰ ἦτο νὰ ἀκολουθήσωμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο καὶ εἰς τὰ ἄλλα Συντάγματα καὶ νὰ μὴ ὁρισθῇ οὔτε ἀνώτατον, οὔτε κατώτατον ὅριον ἀριθμοῦ βουλευτῶν. Θὰ εἶχον μόνον νὰ σᾶς εἴπω διὰ μίαν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός μας Δημήτριος Γούναρης εἶχε τότε προτείνει καὶ τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀποδεχθῆ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Γʹ Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Πρότασιν κατὰ τὴν ὁποίαν, προκειμένου νὰ διενεργηθοῦν ἐκλογαί, πρέπει νὰ καταρτισθῇ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις ἀποτελουμένη ἀπὸ τοὺς ἀνωτάτους λειτουργοὺς τοῦ Κράτους. Εἰδικῶς δὲ ἡ πρότασις ἦτο ὅτι ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποτελεῖται ἀπὸ τοὺς ἀνωτάτους λειτουργοὺς τοῦ Ἀρείου Πάγου, τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἀπὸ τοὺς καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, ἴσως καὶ ἄλλους. Λέγω δὲ ὅτι ὄχι μόνον ἐθεώρουν ἀναγκαίαν, ἀλλὰ καὶ εἰλικρινῆ τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ ἀειμνήστου Δ. Γούναρη. Σᾶς λέγω ὅτι οἱ τελευταῖοι χρόνοι παρουσίασαν τοιαύτας ἀφθάστους καταχρήσεις ἐκ μέρους τῶν Κυβερνήσεων αἱ ὁποῖαι διεξήγαγον τὰς ἐκλογάς, ὥστε νὰ εὑρίσκω ὅτι ἡ στοιχειώδης πρόνοια ἐπιβάλλει τὴν ἀναγραφὴν τῆς διατάξεως ταύτης. Διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἡ τελευταία δῆθεν ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις τοῦ κ. Κονδύλη διεξάγουσα τὰς ἐκλογὰς μετῆλθε τί; Ἀρκεῖ νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὁ κ. Διδάχος φιλοδοξῶν βέβαια νὰ πολιτευθῇ ἐν τῇ Ἠλείᾳ ἵδρυσε δύο Γυμνάσια ἐκεῖ, ἵδρυσε Γυμνάσια εἰς πλείστας ἄλλας ἐπαρχίας, μετέφερε τὴν Ἱερατικὴν Σχολὴν εἰς τὴν Ἀμαλιάδα, κλπ. Καὶ τί δὲν ἔκαμε; Θὰ ἔλεγον καὶ ἓν ἄλλο, χωρὶς νὰ θέλω νὰ θίξω οὐδένα. Μὴ λησμονεῖτε ὅτι καὶ ὅλη ἐκείνη ἡ ἐνέργεια σχετικῶς μὲ τοὺς πρόσφυγας ἦτο ἐνέργεια ἡ ὁποία δὲν ἦτο ἀπηλλαγμένη τοῦ πνεύματος τοῦ ἐπηρεασμοῦ ὑπὲρ ὡρισμένης πολιτικῆς μερίδος. Ἡ ἀνθρωπίνη ἀδυναμία εἶναι πάντοτε ἀδυναμία. Οὐδεὶς δύναται νὰ εἶναι ἀνώτερος τῶν ἀδυναμιῶν. Εἶναι δὲ φυσικὸν μία πολιτικὴ Κυβέρνησις διεξάγουσα ἐκλογὰς νὰ τὰς διεξαγάγῃ κατὰ τρόπον ὥστε νὰ ἀποβαίνουν ἐπ’ ὠφελείᾳ αὐτῆς. Εἶναι δὲ ἄπειρα τὰ μέσα τὰ ὁποῖα χορηγεῖ ἡ κρατικὴ δύναμις εἰς μίαν τοιαύτην Κυβέρνησιν καὶ δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον διατί δὲν θὰ ἔπρεπε διὰ λόγους στοιχειώδους προνοίας καὶ ἀμεροληψίας νὰ ὑπῆρχε μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ διεξαγάγῃ τὰς ἐκλογὰς καὶ ἡ ὁποία ἐγγυᾶται τὴν ἀπόλυτον ἰσότητα καὶ δικαιοσύνην. Διότι οἱ ἀνώτατοι λειτουργοὶ τοῦ Κράτους μὴ συνδεόμενοι μὲ τὰ πρόσωπα, μὴ ἔχοντες καμμίαν προτίμησιν, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ διαχειρισθῶσι τὴν Ἐξουσίαν κατὰ τρόπον ὥστε νὰ μὴ εἶναι οὔτε εἰς βάρος τῆς μιᾶς μερίδος, οὔτε εἰς βάρος τῆς ἄλλης. Εἶναι τροπολογία τὴν ὁποίαν δὲν ὑπέβαλον ἐγώ. Εἶναι τροπολογία ὀφειλομένη εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ μεγάλου ἀρχηγοῦ μας καὶ τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Γʹ Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Σημειώσατε δὲ καλῶς ὅτι, ἂν εἶχε καθιερωθῆ ἡ τροπολογία αὐτή, δὲν θὰ παριστάμεθα μάρτυρες τοσούτων αἰσχῶν, τὰ ὁποῖα πράγματι εἶναι καὶ παρουσίασαν πολιτικὰς Κυβερνήσεις διεξαγούσας ἐκλογάς. Τὴν τροπολογίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Σαγιᾶς καὶ ἔγινε δεκτὴ ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Χασιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§49Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ ζήτημα κατὰ πόσον πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία κατὰ τὰς βουλευτικὰς ἐκλογὰς ἢ πλειοψηφικὸν σύστημα ἀντιπροσωπείας, συνεζητήθη διὰ μακρῶν ἀπὸ ἐτῶν. Καὶ ἐδῶ ἀπὸ τὴν προηγουμένην Συνέλευσιν, ἀκόμη δὲ καὶ εἰς τὸν Τύπον καὶ εἰς τὰ περιοδικὰ καὶ εἰς ὅλας τὰς ἐφημερίδας καὶ εἰς δημοσίας διαλέξεις, ὥστε αὐτὸ ἔχει ἐξονυχισθῆ. Ἂν δὲ ἐπεκράτησε τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς κατὰ τὰς προηγηθείσας ἐκλογάς, δὲν ἐξεπλήρωσε τὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ, οὔτε ἐμείωσε τὸ ποιὸν τοῦ Κοινοβουλίου, οὔτε τὴν σύνθεσιν αὐτοῦ μετέβαλε, οὔτε ἐπηλήθευσεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐφοβοῦντο, ὅτι θὰ ἔλθουν ἐδῶ εἰς μέγαν ἀριθμὸν κομμουνισταὶ καὶ ἀναρχικοί, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀνέτρεπον τὰ πάντα, οὔτε περισσότερα κόμματα ἔγιναν ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα προϋπῆρχον. Διότι καὶ μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα τὰ ἴδια κόμματα τὰ ὁποῖα ἦταν καὶ τότε, τὰ ἴδια ἔχομεν καὶ τώρα. Καὶ τότε μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα εἰς κάθε κόμμα εἶχον ἀναφυῆ παραφυάδες καὶ τώρα συμβαίνει τὸ ἴδιον μὲ τὸ ἀναλογικόν. Τὸ ἀναλογικὸν μάλιστα σύστημα εἶναι τοιοῦτον, ὥστε συντελεῖ εἰς τὸ νὰ βελτιώνῃ τὸ ποιὸν τοῦ Κοινοβουλίου. Πολλοὶ ἄνδρες ἄξιοι ἰδιαιτέρας τιμῆς, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀναγκαῖοι εἰς τὸ Κοινοβούλιον, χάρις εἰς τὸ σύστημα τοῦτο τὸ ἀναλογικὸν εἰσῆλθον ἤδη εἰς τὴν Βουλήν. Ἐνῷ κατὰ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, ἂν εἰς ἕνα νομὸν ἐπεκράτει τὸ Α κόμμα, δηλαδὴ εἶχε περισσοτέρας ψήφους ἀπὸ τὸ Β κόμμα, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἀποτύγχανον καὶ οἱ ἐπιφανέστατοι τοῦ Β κόμματος καὶ αὐτοὶ ἀκόμη οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, ὅπως συνέβη εἰς τὸν ἀείμνηστον Τρικούπην. Ἐγὼ ἀμφιβάλλω λ. χ. ἂν θὰ εἰσήρχοντο εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Βοζίκης καὶ ὁ κ. Δεμερτζῆς καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο κόμμα πάλιν ἄλλοι ἐπιφανεῖς, ὡς λ. χ. ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων κ. Καφαντάρης ἐκ τοῦ νομοῦ Αἰτωλοακαρνίας, ὅπου ἐπικρατεῖ ὁ ἀντιβενιζελισμὸς, ὅπως θὰ ἀπετύγχανον καὶ ἄλλοι ἐπιφανεῖς.

§50Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ὑπάρχουν ἐπιφανεῖς πολιτευόμενοι παρὰ ἐκεῖνοι τοὺς ὁποίους ἀναγνωρίζει ἡ λαϊκὴ θέλησις.

§51Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Γνωρίζομεν κ. Ὑπουργέ, κατὰ ποῖον τρόπον γίνονται δι’ ἐργολαβίας αἱ ἐκλογαί. Ὑπάρχει δηλαδὴ εἷς κομματάρχης, ὅστις ἐκδίδει ἐφημερίδα ἢ προκαλεῖ ρουσφέτια ἢ ἐξοδεύει κατὰ τὰς ἐκλογὰς περισσότερα καὶ ὁ ὁποῖος κατορθώνει καὶ αὐτὸν τὸν ἐπιφανῆ νὰ ἀποκλείσῃ τοῦ Κοινοβουλίου. Τὸ ἀναλογικὸν σύστημα ἐβελτίωσε τὴν ποιότητα, διότι καὶ σεῖς ὁ ὁποῖος ἀναγνωρίζεσθε ὡς ἐπιφανής, δὲν θὰ εἰσήρχεσθε εἰς τὴν Βουλὴν ἄνευ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος.

§52Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Διότι δὲν εἶμαι ἐπιφανής, ἐφόσον ἡ λαϊκὴ θέλησις δὲν μὲ ἀναγνωρίζει ὡς τοιοῦτον.

§53Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι δὲν ἐμείωσε τὴν ποιότητα τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλὰ τοὐναντίον τὴν ἐβελτίωσε. Βεβαίως ἔχει καὶ τὸ ἀναλογικὸν τὰ μειονεκτήματά του, ἀλλὰ ταῦτα ἔγκεινται εἰς τὸν νόμον ὅστις ἐφηρμόσθη. Ἐνῷ εἶναι δυνατὸν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα νὰ ἐφαρμοσθῇ καλῶς καὶ διὰ τοὺς ἀγραμμάτους διὰ τοῦ σφαιριδίου. Ὑπάρχει τρόπος ἵνα ἄριστα λειτουργήσῃ καὶ μὲ τὸ σφαιρίδιον διὰ τῆς τροποποιήσεως τοῦ νόμου. Ὑπάρχει δὲ ἀνάγκη νὰ ἀντιπροσωπεύεται εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἡ μειονοψηφία ἑνὸς τόπου, διότι ἡ Κρήτη ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν δὲν ἐξέλεξεν οὐδένα ἐκ τῆς μειονοψηφίας. Ὅταν ἀντιπροσωπεύεται εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἡ μειονοψηφία μιᾶς ἐκλογικῆς περιφερείας, ἀναπτύσσεται καὶ εἰς ἀνταγωνισμός. Ὅταν ὁ βουλευτὴς ἑνὸς τόπου ἔχῃ καὶ τὸν ἀντίπαλον τῆς μειονοψηφίας ἐντὸς τῆς Βουλῆς, προσέχει περισσότερον εἰς τὸ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Ὑπάρχει δηλαδὴ ἀμοιβαῖος ἔλεγχος καὶ ἐπωφελὴς ὑπὲρ τοῦ τόπου ἀνταγωνισμός. Ὁ τελευταῖος ἐκλογικὸς νόμος εἶναι βεβαίως εἰς πολλὰς διατάξεις σφαλερὸς καὶ πρέπει νὰ διορθωθῇ. Ἑπομένως εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς, διότι τὰ ἀποτέλσματα αὐτῆς εἶναι ὑπὸ κοινοβουλευτικὴν ἔποψιν ἄριστα, ἔστω καὶ ἄν τινες ὑποψήφιοι ἠδικήθησαν. Ἀλλ’ ἂν δὲν ἦλθον εἰς τὴν Βουλὴν καί τινες ὄντως ἀδικηθέντες, δὲν ἐπῆλθε μεγάλη ζημία ὑπὸ ἔποψιν πραγματικῆς λαϊκῆς ἀπόψεως. Ὅταν δὲ θὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα πῶς θὰ γίνῃ ὁ νόμος, τότε δυνάμεθα νὰ διορθώσωμεν ὅλα τὰ ἄτοπα. Καὶ πραγματικῶς ὑπάρχουν πάρα πολλὰ μὲ τὸν τελευταῖον ἐκλογικὸν νόμον, ὅπως διετυπώθη καὶ ὅπως ἐφηρμόσθη. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν λέγω τὸ ἑξῆς· ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ βεβαίως ἓν μέτρον. Πᾶν μέτρον ἄριστον. Διότι καὶ οἱ πάρα πολλοὶ βουλευταὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ αἱ πάρα πολλαὶ φιλοδοξίαι διὰ νὰ γίνωσι βουλευταὶ ἄνευ ὁρίων, εἶναι ὑπὸ πολλὰς ἀπόψεις ἄτοποι. Χρειάζονται ὅρια ἐν τῷ Συντάγματι. Ἀλλὰ παρατηρῶ ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν κατ’ ἀνώτατον ὅριον 250 καὶ κατὰ κατώτατον ὅριον μέχρι 200, δηλαδὴ κατ’ ἀποκοπήν, εἶναι σφαλερός. Νομίζω ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ μᾶλλον ἡ ἀναλογία τοῦ πληθυσμοῦ καὶ νὰ εἴπωμεν ὅτι κατ’ ἀνώτατον ὅριον πρέπει 30,000 κάτοικοι νὰ ἔχωσι τοὐλάχιστον ἕνα βουλευτὴν καὶ κατὰ κατώτατον ὅριον 25,000 κάτοικοι ἕνα βουλευτήν.

§54ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καταλήγομεν εἰς τὸ ἴδιον.

§55Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Ὄχι, διότι ὑποθέσατε ὅτι ὁ πληθυσμὸς αὐξάνει, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀλλάξωμεν τὸ Σύνταγμα διὰ νὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν τότε πέραν τῶν 250.

§56ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νὰ ἀλλάξῃ ὁ συντελεστής.

§57Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Λέγετε ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι περισσότεροι τῶν 250. Ἐγὼ λέγω ὅτι ἐνῷ σήμερον τὸ κατώτατον ὅριον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψηφοφόρων δι’ ἕνα βουλευτὴν θὰ εἶναι 25,000, μετὰ τὴν αὔξησιν τοῦ πληθυσμοῦ τὸ ὅριον τοῦτο, τὸ ὁποῖον σήμερον ὁρίζομεν, δύναται σπουδαίως νὰ μεταβάλλεται. Τὸ ὀρθὸν εἶναι ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐκλογέων νὰ ὁρίζεται καὶ διὰ τὸ κατώτατον καὶ διὰ τὸ ἀνώτατον ὅριον τῶν βουλευτῶν. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὰ κόμματα, ἂν πρέπει νὰ ἀντιπροσωπεύωνται κατὰ τάξεις ἢ εἷς βουλευτὴς νὰ ἀντιπροσωπεύῃ ὅλας τὰς τάξεις, ὁμοιάζει μὲ ἕνα δικηγόρον ὁ ὁποῖος εἰς τὴν μίαν τσέπην του θὰ ἔθετε τὴν ὑπόθεσιν τοῦ πελάτου του καὶ εἰς τὴν ἄλλην τοῦ ἀντιδίκου του καὶ θὰ ἐπαρουσιάζετο εἰς τὸ δικαστήριον νὰ ὑποστηρίξῃ ἀμφοτέρων τὰ συμφέροντα, καίτοι εἶναι ἀκριβῶς ἀντίθετα. Ἑπομένως εἴτε θέλετε νὰ δημιουργηθῶσιν ἢ μὴ αἱ τάξεις ἐν τῇ Κοινωνίᾳ, μὴ νομίζετε ὅτι τὸ ἀναλογικὸν εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ τὰς δημιουργήσῃ. Αὐταὶ δημιουργοῦνται αὐτομάτως ὡς ἐκ τῆς ἀντιθέσεως τῶν συμφερόντων. Ἐγὼ ἐννοῶ ὅτι κόμματα ἀρχῶν πρέπει νὰ ἔλθωσιν ἐδῶ διὰ νὰ ἀντιπροσωπεύωνται γνησίως τὰ διάφορα τῆς Κοινωνίας συμφέροντα. Πρέπει νὰ ἴδωμεν ποῖα εἶναι τὰ συμφέροντα αὐτά, ὥστε νὰ κρίνωμεν ἂν εἶναι δυνατὸν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ κόμμα νὰ τὰ ὑποστηρίξῃ ὅλα ἐν μίγματι, καίτοι ἀντίθετα πρὸς ἄλληλα. Αὐτὰ τὰ συμφέροντα θὰ διακριθῶσιν ἐν τῇ πολιτικῇ ἀναγκαίως ὅταν θὰ ἀρχίσῃ ὁ κόσμος νὰ ἀποκτᾷ συνείδησιν τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων. Διότι ὄντως πραγματικὴν συνείδησιν τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων δὲν ἀπέκτησεν ἀκόμη ὁ λαός. Ἐγὼ ἠρώτησα διατί θέλετε νὰ μὲ ἐκλέξητε βουλευτὴν καὶ μοὶ ὡμίλουν πολλοὶ διὰ τὰ προσωπικά των συμφέροντα. Καὶ πολλοὶ ψηφίζουσι μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι στέλλουν ἕνα ἀντιπρόσωπόν των διὰ τὰ ἰδιαίτερά των συμφέροντα, μάλιστα δὲ ὁ κομματάρχης εἰς τὸ χωρίον ὁδηγεῖ τοὺς ψηφοφόρους πότε ἐξ ἀριστερῶν καὶ πότε ἐκ δεξιῶν, ἀναλόγως τῶν ἰδίων του συμφερόντων καὶ οὕτω παίζει πρόσωπον ἐργολάβου τῶν ψήφων τοῦ λαοῦ. Ἡ δημιουργία συνειδήσεως πολιτικῆς κατὰ τὰς ἐκλογάς, αὐτὸ μᾶλλον διὰ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ σὺν τῷ χρόνῳ. Ὥστε ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία διαπαιδαγωγεῖ τὸν λαόν. Μὴ νομίζετε ὅτι θὰ δημιουργηθῶσι τάξεις ἐχθρικαὶ πρὸς ἀλλήλας. Δὲν βλέπω τὸν κίνδυνον ἂν ὀλίγοι κομμουνισταὶ ἔρχωνται εἰς τὴν Βουλήν. Διότι χωρὶς νὰ μᾶς συμπαρασύρουν εἰς τὰς κομμουνιστικάς των ἰδεολογίας, πάντως ὅμως ἀναγκάζουν ἡμᾶς νὰ προσέχωμεν περισσότερον διὰ νὰ διορθώσωμεν πολλὰ πράγματα καὶ νὰ λαμβάνωμεν νομοθετικὰ καὶ διοικητικὰ μέτρα δίκαια, διὰ τῶν ὁποίων νὰ προκαλῶμεν τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν συμπάθειαν καὶ τῶν ἐργατικῶν καὶ τῶν ἀγροτικῶν τάξεων.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς ὑπενθυμίζω καὶ μίαν τάξιν, τὴν τοῦ Κανονισμοῦ.

§59Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Δι’ αὐτὸ φρονῶ ὅτι καλύτερον εἶναι νὰ διδάσκῃ ἀπ’ ἐδῶ ὁ κομμουνισμὸς τὰς ἀρχάς του, ὁπότε καὶ οὗτοι θὰ μανθάνωσι πολλὰ ἐκ τῆς συζητήσεως διὰ νὰ μετριάζουν τὰς ὑπερβολάς των, παρὰ νὰ παρασύρουν ἔξω τῆς Βουλῆς τὸν ἀμαθῆ λαὸν ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν των.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ συμπέρασμα τῆς ὁμιλίας σας;

§61Σ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ. Τὸ συμπέρασμά μου εἶναι ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρξῃ ἀφ’ ἑνὸς ἀναλογικὸν σύστημα ἀντιπροσωπείας. Νὰ φροντίσωμεν ὅταν θὰ γίνῃ ὁ νόμος νὰ τὴν κάμωμεν πρακτικὴν καὶ δικαίαν καὶ ὁ ἀριθμὸς νὰ ὁρίζῃ τὸν βουλευτὴν ὄχι κατ’ ἀποκοπὴν 250 ἢ 200, διότι δὲν εἶναι ὀρθόν, ἀλλὰ κατ’ ἀριθμὸν κατοίκων καὶ νὰ διατυπωθῇ εἷς βουλευτὴς κατὰ 30,000 κατοίκους κατ’ ἀνώτατον ὅρον καὶ 25.000 κατοίκους κατὰ κατώτατον ὅρον. Αὐτὰ ἤθελον νὰ εἴπω, κύριοι, προτείνων ἵνα συμπεριληφθῶσιν εἰς τὸ συζητούμενον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μέρος ἔχει τὸν λόγον.

§63Α. ΜΕΡΟΣ. Εἶναι περίεργον, κύριοι βουλευταί, νὰ στερούμεθα τοῦ θάρρους νὰ διακηρύξωμεν ὅ,τι ἀναγνωρίζομεν ὡς ἀπολύτως ὀρθόν. Καθόσον ἔχω ἀντιληφθῆ, ἐξ ὅλων τῶν πολιτικῶν μερίδων γίνεται ἀποδεκτὸν ὅτι τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι τὸ καλύτερον καὶ δύναται περισσότερον καὶ δικαιότερον νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐκπροσώπησιν. Ἡ σημερινὴ Βουλή, προκύψασα διὰ τῆς ἄνω λογικῆς, δὲν εἶναι παρὰ ὁ καθρέπτης τῶν πολιτικῶν καὶ ἠθικῶν δυνάμεων τοῦ Τόπου. Αὐτὸ δὲ τὸ γεγονὸς μᾶς ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον ὅπως καὶ συνταγματικῶς καθιερώσωμεν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Ἂν τὸ ἀφήσωμεν ἔκθετον, δὲν ὑπηρετοῦμεν τὴν Ἑλληνικὴν πρόοδον. Ἐφόσον πρόκειται περὶ οὐσιαστικωτάτου ζητήματος—διότι, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ζήτημα τοῦτο συνδέεται μὲ τὴν πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν ἀνάπτυξιν τῆς Χώρας—ἔχουσιν ὑποχρέωσιν τὰ πολιτικὰ κόμματα νὰ διατυπώσουν σαφέστατα τὰς γνώμας των. Καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει θεωρήσῃ ἡ Βουλὴ τὸ σύστημα τοῦτο ὡς παρουσιάζον περισσότερα πλεονεκτήματα καὶ φαίνεται ὅτι τοῦτο δέχεται, τῆς εἶναι ἐπιβεβλημένον, διότι τὸ ἀντίθετον θὰ ἀπετέλει ἔλλειψιν θάρρους, διὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἔχῃ καὶ συναίσθησιν τῆς σχετικῆς εὐθύνης, τῆς εἶναι, λέγω, ἐπιβεβλημένον νὰ τονίσῃ ὅτι καὶ εἰς τὸ μέλλον τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τοῦ Τόπου θὰ εἶναι ἡ ἀναλογική, τὴν ὁποίαν καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος δέον νὰ προστατεύσῃ. Ὑποθέτω ὅτι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὸν κόπον νὰ ἐκφέρουν τὰς γνώμας των, λαμβανομένου, ἐπαναλαμβάνω, ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι σπουδαιότατον. Τοὐλάχιστον οἱ παρόντες τῶν πολιτικῶν ἀρχηγῶν πρέπει νὰ μὴ σιγήσουν.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συζητοῦμεν σήμερον περὶ αὐτοῦ.

§65Α. ΜΕΡΟΣ. Τὸ ἄρθρον 35 εἶναι ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ ἄρθρον 34 τοῦ Συντάγματος. Ἐφόσον δὲ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι διὰ συνταγματικῆς διατάξεως πρέπει νὰ γίνῃ....

§66Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν εἶναι ἄγνωστοι αἱ γνῶμαί μας.

§67Α. ΜΕΡΟΣ. Δὲν περιττεύει νὰ ἐπαναληφθοῦν. Ἄλλως τε δὲν πρόκειται περὶ ὑμῶν μόνον.

§68Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Τὰς ἔχομεν εἴπει, ἐκτὸς ἂν πρόκειται νὰ κάμωμεν δηλώσεις, ὅπως καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας τρὶς τῆς ἡμέρας.

§69Α. ΜΕΡΟΣ. Αἱ ἀντιλήψεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος ὡρισμένων πολιτικῶν ἀρχηγῶν εἶναι ὁμολογουμένως γνωσταί, θὰ ἦτο δὲ εὐτύχημα ἂν τὰς ἀντιλήψεις αὐτῶν ἠκολούθουν καὶ οἱ ὀπαδοί των.

§70Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἀφ’ ἧς ἀνεκινήθη τὸ ζήτημα τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, τὸ Κόμμα τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ἐδήλωσε—καὶ δὲν ἀπεμακρύνθη τῶν δηλώσεών του—ὅτι εἶναι κεκηρυγμένον ὑπὲρ τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς συνταγματικῆς καθιερώσεως τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Τὸ προτιμῶμεν τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικόν, καλῶς ἢ κακῶς, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ δεσμευθῶμεν ἐπ’ ἄπειρον, ὅταν εἰς ὡρισμένην στιγμὴν τὸ σύστημα αὐτὸ φανῇ ὅτι δὲν εἶναι τὸ καταλληλότερον. Σήμερον εἶμαι τελείως εὐχαριστημένος ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Ὑποθέτω ὅτι ἄνευ αὐτοῦ τοῦ συστήματος ὁ συγκροτηθεὶς συνασπισμὸς δὲν θὰ ἐγένετο, θὰ ἦτο πολὺ δυσκολώτερος παρ’ ὅσον διὰ τοῦ ἀναλογικοῦ.

§71Α. ΜΕΡΟΣ. Ἡ παρατήρησίς μου δὲν ἀπευθύνεται πρὸς τὸν κ. ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων. Ἡ παρατήρησίς μου ἀπευθύνεται πρὸς τὴν Βουλὴν ὁλόκληρον καὶ ἡ Βουλὴ κατ’ ἐμὲ βεβαίως ὀφείλει νὰ προστατεύσῃ τὸ σύστημα.

§72Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ζητεῖτε νὰ προστατεύσῃ ἡ Βουλὴ ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον σεῖς ὑποστηρίζετε. Ἂν παρηκολουθήσατε τὴν συζήτησιν, θὰ ἴδητε ὅτι οἱ περισσότεροι εἶναι κατὰ τοῦ συστήματος.

§73Α. ΜΕΡΟΣ. Ὡρισμένα μόνον ἐλαττώματα τοῦ συστήματος κατεκρίθησαν.

§74Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὅταν κατηγοροῦν ἐλαττώματα τοῦ συστήματος, κατηγοροῦν αὐτὸ τὸ σύστημα.

§75Α. ΜΕΡΟΣ. Νὰ συμπληρωθοῦν τὰ κενὰ καὶ ὄχι νὰ ἀνα☐ αὐτό τὸ σύστημα.

§76Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἔχω τὴν ἰδέαν, μετὰ τὰ ἀναπτυχθέντα καὶ παρὰ τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, τοῦ ὁποίου τὸ κόμμα εἶχε ταχθῆ ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς, μετὰ τὰ ἀναπτυχθέντα, λέγω, τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, νομίζω ὅτι ἡ γνώμη αὐτὴ ἀσθενῶς ὑποστηρίζεται, ἀφοῦ τὰ δύο ἄλλα κόμματα εἶναι μᾶλλον κατὰ τῆς ἀναλογικῆς γενικῶς.

§77Α. ΜΕΡΟΣ. Τότε τὸ Λαϊκὸν Κόμμα εὑρίσκεται ἐν πλήρει ἀντιθέσει πρὸς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον διετύπωσεν ὁ ἱδρυτὴς τοῦ κόμματος, ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος.

§78Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Μὴ θέλετε νὰ ὁμιλήσητε περὶ τοῦ κόμματός μας ὅτι ἔχει αὐτὴν τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχεν ἄλλοτε. Οὐδέποτε τὰ κόμματα δύνανται νὰ προσηλωθῶσιν εἰς ἓν ὡρισμένον πρόγραμμα ἐπὶ ἑνὸς συστήματος ἐκλογικοῦ. Ἀκριβῶς δὲ διότι αὐτὸ πρέπει νὰ ἀποτελῇ βάσιν σκέψεως εἰς ἕκαστον κόμμα τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, δι’ αὐτὸ εἶναι εἷς λόγος διὰ τὸν ὁποῖον δὲν πρέπει νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἠκούσατε καὶ τὸν κ. Καφαντάρην, ὁ ὁποῖος ὑπεστήριξε μετὰ πολλῆς πεποιθήσεως ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἀναλογικόν, ἂν καὶ τὸ καλύτερον κατ’ αὐτόν, δὲν πρέπει νὰ συνταγματοποιηθῇ, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ παρουσιασθοῦν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας νὰ εἶναι δυνατὸν τὸ σύστημα τοῦτο νὰ μὴ θεωρεῖται τὸ καλύτερον. Τοῦτο συνέβη πανταχοῦ εἰς ὅλας τὰς Βουλάς. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ κ. Μπριάν, ὁ ὁποῖος ὑπεστήριξε, θέσας ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἄλλοτε, τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς, κατόπιν ἐθεώρησεν ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο ἦτο ἀκατάλληλον καὶ ἐζήτησε τὴν μεταβολήν του. Ἐφόσον λοιπὸν εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιασθῶσι περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας τὸ Α σύστημα νὰ εἶναι τὸ καλύτερον καὶ ὄχι τὸ ἕτερον σύστημα, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ συνταγματοποιήσωμεν τὴν διάταξιν. Σήμερον δὲν πρόκειται νὰ ὑποστηρίξωμεν ποῖον σύστημα εἶναι τὸ καλύτερον, ἀλλ’ ἂν πρέπει ἐν τῷ Συντάγματι νὰ περιληφθῇ ὡρισμένον ἐκλογικὸν σύστημα ἢ ὄχι. Τοῦτο εἶναι τὸ θέμα. Ποῖον εἶναι τὸ καλύτερον καὶ πῶς πρέπει νὰ ψηφισθῇ, αὐτὸ εἶναι ζήτημα ἐκλογικοῦ νόμου καὶ ὅταν ἔλθῃ τὸ ζήτημα, θὰ ὁμιλήσωμεν. Ἀρχὴ πολιτικὴ θὰ εἶναι νὰ μὴ περιληφθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι εἰς τὴν Γερμανίαν, εἰς τὸ Σύνταγμα τῆς ὁποίας περιελήφθη διάταξις ὁρίζουσα τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς, ζητοῦν ἤδη νὰ τὸ ἀπαλείψουν. Ὁ ἐκλογικὸς νόμος διέπεται ἀπὸ ἄλλας ἀρχάς, διὰ τὰς ὁποίας θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ μὴ δεσμευθῇ ἀπὸ συνταγματικὰς διατάξεις.

§79Α. ΜΕΡΟΣ. Ὑπὸ ὁλοκλήρου σχεδὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐπεκροτήθη ἡ ἀναλογική. Ἐφόσον δὲ ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν μίαν θαυμασίαν ἀπόδοσιν, διατί νὰ μὴ τὴν κατοχυρώσωμεν; Θὰ εἴχομεν ἴσως καὶ ἡμεῖς τὴν ἀντίληψιν ὅτι θὰ ἔπρεπε διὰ νόμου τὸ ζήτημα νὰ ρυθμισθῇ. Ἀλλ’ ἀποκαλυφθέντος καὶ πάλιν σήμερον ὅτι ὑπάρχει κόμμα, τὸ ὁποῖον τὴν καταδικάζει καὶ τὸ ὁποῖον ἂν καταλάβῃ τὴν Ἀρχὴν θὰ τὴν ἀνατρέψῃ, θεωροῦμεν ὅπως ὅλα τὰ λοιπὰ κόμματα ἀναγνωρίζοντα τὰ πλεονεκτήματα τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ὅλα αὐτὰ θὰ ἔπρεπεν ἀπὸ κοινοῦ καὶ φανατικῶς νὰ ὑποστηρίξουν τὴν ἀναλογικήν. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, δέον νὰ τονισθῇ τοῦτο· ὅτι ἡ Ἀλβανία μόνον μᾶς ὑπερτερεῖ. Πέραν αὐτῆς ἂν ἐξετάσητε θὰ ἴδητε ὅτι ὅλα τὰ λοιπὰ Κράτη ἔχουν κατ’ ἀναλογίαν ὀλιγωτέρους βουλευτάς, καθόσον εἷς βουλευτὴς ἀντιστοιχεῖ πρὸς ἑξήκοντα, ἑβδομήκοντα καὶ ὀγδοήκοντα χιλιάδας κατοίκων. Ἡμεῖς ἔχομεν πολὺ μικρὰν βάσιν. Καὶ νομίζω ὅτι, ἐφόσον σχηματίζομεν καὶ Γερουσίαν, ἥτις θὰ ἀποτελεσθῇ ἀπὸ ἑκατὸν καὶ πλέον ἀκόμη ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ, εἶναι ἀπαραίτητον νὰ ἐλαττώσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν καὶ δι’ ἄλλους λόγους καὶ πρὸς ἐπίτευξιν οἰκονομίας. Μὲ τὸν περιορισμὸν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν θὰ ἐλαφρυνθῇ ἀρκετὰ ἑκατομμύρια τὸ δημόσιον ταμεῖον. Δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι προκειμένου νὰ ἀποκτήσῃ ὁ Τόπος καλὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ἡ ἐπιζητουμένη οἰκονομία δὲν παίζει σπουδαῖον ρόλον. Ἀλλ’ ἔχω ὅμως τὴν γνώμην ὅτι, ἂν προστεθοῦν ἀκόμη ἑκατὸν ἀντιπρόσωποι, ἀσφαλῶς δὲν θὰ βελτιώσωμεν τὰ δημόσια πράγματα. Ἡ βελτίωσις δὲν θὰ ἐπέλθῃ ἀπὸ τὸν ἀριθμόν, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν ποιότητα, τὸν χαρακτῆρα τῶν ἀντιπροσώπων.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Βαλαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§81Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ τροπολογία τὴν ὁποίαν προέτεινεν ὁ κ. ἐκ Κοζάνης βουλευτής, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρωτοβουλίαν τὴν ὁποίαν ὀφείλει τὸ Κράτος διὰ τὴν σύνταξιν τῶν νομοθετικῶν καταλόγων, ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὴ αὕτη, ἥτις καὶ κατ’ ἐμὲ εἶναι ὀρθοτάτη. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι τὸ Κράτος ἔχει ὑπ’ ὄψιν του συμφέρον ὅπως ὅλοι οἱ πολῖται εἶναι ἐγγεγραμμένοι εἰς τοὺς καταλόγους καὶ νὰ μὴ παρουσιάζωνται περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας πολλοὶ πολῖται ἀμελήσαντες νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τοὺς καταλόγους, νὰ μὴ ἔχουν γνώμην ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῆς Χώρας. Εἰδικῶς κατὰ τὴν σύνταξιν τῶν καταλόγων τὴν φορὰν αὐτὴν παρατηρῶ ὅτι μία μεγάλη τάξις πολιτῶν Ἑλλήνων, σχεδὸν κατὰ μεγάλην πλειονοψηφίαν ἀπεκλείσθη τοῦ δικαιώματος τοῦ ἐκλέγειν καὶ τοῦτο διότι αἱ δυσχέρειαι τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει ὁ νόμος εἶναι μεγάλαι καὶ ἀναμφισβητήτως τὰ 70% τῶν Ἑλλήνων δὲν ἔχουν ἐγγραφῆ εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους. Εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ὅτι ἡ διατήρησις τοῦ ὑφισταμένου συστήματος διὰ τὸν καταρτισμὸν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων δημιουργεῖ κινδύνους. Εἰλικρινῶς λέγω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι δὲν ἀντιλαμβάνομαι ποῖοι δύνανται νὰ εἶναι αὐτοὶ οἱ κίνδυνοι, ποῖοι κίνδυνοι δύνανται νὰ ὑπάρξουν ἄλλοι, ἀπὸ τὴν διπλῆν ἐγγραφὴν μερικῶν πολιτῶν. Ἀλλ’ ὁ κίνδυνος αὐτὸς δύναται νὰ ἀποφευχθῇ εὐκολώτατα, ἂν αἱ Ἀρχαὶ δώσουν μεγαλυτέραν προσοχὴν εἰς τὴν σύνταξιν τῶν καταλόγων καὶ γίνῃ ἓν ἄρθρον τοῦ ποινικοῦ νόμου, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ δὶς ἐγγεγραμμένος εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους τιμωρεῖται μὲ ποινὴν φυλακίσεως ἑνὸς μηνός. Ἂν ἐφαρμοσθῇ αὐτὸς ὁ νόμος, θὰ ἐκκαθαρισθοῦν οἱ ἐκλογικοὶ κατάλογοι ἀπὸ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὶς ἐνεγράφησαν. Νομίζω ὅτι ὁ κίνδυνος τῶν διπλῶν ἐγγραφῶν δὲν εἶναι τόσον σοβαρὸς ὅσον μᾶς παρουσιάζεται, διότι οἱ ἐκ προθέσεως ἐγγραφόμενοι πολλάκις εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους δὲν εἶναι τόσοι τὸν ἀριθμόν, ὥστε νὰ ἐπιβάλλουν τὴν ἀλλαγὴν ἑνὸς συστήματος δράσεως τῆς Πολιτείας. Καὶ δι’ αὐτὸ ἔχων ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰς Ν. Χώρας, ὅπου δὲν εἶναι τόσον πολὺ ἀνεπτυγμένον εἰς ὅλας τὰς τάξεις τὸ αἴσθημα ἢ μᾶλλον ἡ ἀξίωσις ὅπως ἐγγραφοῦν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους, νομίζω ὅτι θὰ ἦτο καλὸν νὰ καθιερωθῇ ὑποχρεωτικὴ ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας ἡ σύνταξις τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι τόσον δυσχερὲς τοῦτο, διότι εἶναι δυνατὸν νὰ συνδυασθῇ τοῦτο μὲ ἄλλα ζητήματα, οὕτως ὥστε νὰ παρουσιάσωμεν ἓν σύνολον ἁρμονικόν, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ ἔχῃ ἓν Κράτος πολιτισμένον. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. ἐκ Κοζάνης βουλευτοῦ καὶ θὰ καταστήσῃ καθῆκον τῆς Πολιτείας τὴν σύνταξιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Τουρκοβασίλης ἔχει τὸν λόγον.

§83Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, θὰ ἠδύνατό τις νὰ παραπονεθῇ ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 35 ἤρχισε κάπως αἰφνιδιαστικῶς, διότι ἀνέμενέ τις δεδικαιολογημένως ὅτι θὰ ἐγένετο συνέχεια τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119. Καὶ ἔπρεπε τὸ ἄρθρον αὐτὸ νὰ τελειώσῃ, διότι ἤρχισε κάποια ἀνησυχία εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Τώρα εἰς τὸ ἄρθρον 35 δὲν ἐφανταζόμην πῶς ἦτο δυνατὸν συνάδελφοι τοῦ κύρους τῶν ὁμιλησάντων ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἠξίουν νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐκλέγωνται οἱ βουλευταί. Πιθανὸν ἡ ἀναλογικὴ εἰς τὰς ἐκλογάς, τὰς ὁποίας ἐνηργήσαμεν τελευταίως, νὰ εἶχε κάποιαν καλὴν ἀπόδοσιν καὶ πιθανὸν εἰς προσεχεῖς ἐκλογὰς νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν σπουδαιότητα καὶ ὠφελιμότητα, ἀλλὰ νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἀναλογικὴν καθιερωμένην εἰς τὸ Σύνταγμα δὲν νομίζω ὀρθόν. Κράτη περισσότερον ἡμῶν προηγμένα εἰς τὸν πολιτισμὸν ἐδέχθησαν τὴν ἀναλογικήν, τὴν ἀπέρριψαν, τὴν ἐδέχθησαν καὶ πάλιν καὶ οὕτω καθεξῆς, ἀφίνοντα τὴν νομοθεσίαν νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα ὡς νομίζει καλύτερον. Δὲν βλέπω λοιπὸν τὴν ἀνάγκην τῆς συνταγματικῆς κατοχυρώσεως τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος.

§84Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐκτὸς τῆς Ἰταλίας δὲν ὑπάρχει περίπτωσις Κράτους, τὸ ὁποῖον νὰ καθιέρωσε τὴν ἀναλογικὴν καὶ νὰ τὴν καταργήσῃ.

§85Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Αὐτὸ λοιπὸν εἶναι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ κανονίσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία. Δηλαδὴ τί θὰ ἐξυπηρετηθῇ δι’ αὐτοῦ; Ἂν αὔριον θελήσωμεν νὰ μετατρέψωμεν τὴν ἀναλογικήν, τί θὰ πρέπει νὰ κάμωμεν; Θὰ πρέπει νὰ κάμωμεν μίαν ἐπανάστασιν νὰ καταργήσωμεν τὸ Σύνταγμα διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἡ εὐχέρεια εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν....

§86ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θὰ εἶναι δυνατὴ ἡ συνάντησις Βουλῆς καὶ Γερουσίας.

§87Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Θὰ εὔχομαι ὅπως ἡ Γερουσία μὴ ἴδῃ τὸ φῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ· ὅταν γίνῃ συνάντησις Γερουσίας καὶ Βουλῆς διὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, δὲν εἶναι μία ἠπία ἐπανάστασις αὐτό; Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δὲν συντρέχει κανεὶς λόγος νὰ ἀπασχολεῖται ἡ Βουλὴ σήμερον μὲ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, ἂν πρέπει νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ἢ ὄχι. Ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν εἶμαι ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τοῦ ἀνωτέρου ὁρίου. Διατί νὰ μὴ ἀφήσωμεν κάπως ἐλευθέραν τὴν εἴσοδον ὅπως εἰσέλθουν καὶ νέοι συνάδελφοι εἰς τὸ Κοινοβούλιον; Φρονῶ λοιπὸν ὅτι τὸ ὅριον τὸ ἀνώτατον, τὸ ὁποῖον ὁρίζει τὸ ἀναθεωρηθὲν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος εἶναι ἐπαρκές, τοὐλάχιστον διὰ τὴν ὑπάρχουσαν περίοδον τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. Νὰ φθάσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν εἰς 150, λέγουν. Διατί; Ποῖοι θὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν Βουλήν; Θὰ εἰσέλθουν οἱ κομματάρχαι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν μίαν κομματικὴν ἐπιρροήν. Νέοι ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἔχουν μόρφωσιν καὶ νέας ἰδέας καὶ μίαν καλυτέραν ἀντίληψιν σύγχρονον, δὲν θὰ εἰσέλθουν. Δι’ αὐτὸ φρονῶ ὅτι ὁ αὐτὸς πρέπει νὰ μείνῃ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν, ὁ ὁποῖος πρέπει καὶ νὰ καθορισθῇ.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σακαλῆς ἔχει τὸν λόγον.

§89Γ. ΣΑΚΑΛΗΣ. Ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία δὲν εἶναι ἐκ τῶν θεσμῶν ἐκείνων, περὶ τῆς ἀναμφισβητήτου ὠφελιμότητος τῶν ὁποίων ἔχει σχηματισθῆ ἑδραία κοινὴ συνείδησις. Βεβαίως σήμερον ἐπικρατεῖ ἐν Εὐρώπῃ ὁ θεσμὸς αὐτός, ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι θεσμὸς ὑπὸ δοκιμασίαν. Δὲν ἔχει ἀκόμη ὑποστῆ τὴν ἀποτελεσματικὴν βάσανον τοῦ χρόνου. Ἕνεκα τούτου νομίζω παρακεκινδυνευμένην τὴν ἀναγραφὴν τούτου ἐν τῷ Συντάγματι. Ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, τὸν προσδιοριζόμενον ἐν τῷ Συντάγματι, δὲν δύναμαι νὰ ἔχω ἀντίρρησιν, καθόσον ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ἀκριβῶς προέκρινε τὴν ἰδικήν μου ἐξ ὅλων τῶν ὑποβληθεισῶν σχετικῶν τροπολογιῶν. Βεβαίως ἐν τῷ προσδιορισμῷ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν ὑπάρχει αὐθαιρεσία, ὡς ὑπάρχει τοιαύτη εἰς πᾶσαν ἀνάλογον περίπτωσιν. Ἀλλὰ τὸ μέτρον τοῦτο δυνάμεθα ἐν προκειμένῳ νὰ τὸ ἀναζητήσωμεν καὶ ἀπὸ τὰ συμβαίνοντα εἰς τὰ ἄλλα συνταγματικὰ Κράτη. Τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι, ἂν θελήσωμεν νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὰ παραδείγματα τὰ ἐκ τῶν ἄλλων Χωρῶν, θὰ ἔπρεπε νὰ περιορίσωμεν ἔτι μᾶλλον τὸν ἀριθμὸν τῶν παρ’ ἡμῖν βουλευτῶν. Ἀλλ’ ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ νομίζω ὅτι καλῶς ἔταξε τὰ ὅρια τὰ τεθειμένα εἰς τὸ ὑπὸ ἀναθεώρησιν Σύνταγμα. Ἡ Βουλγαρία ἔχει ἀριθμὸν κατά τι ἀνώτερον τῶν 200 βουλευτῶν. Ἀλλ’ ἡ Βουλγαρία δὲν ἔχει Γερουσίαν. Δεδομένου δὲ ὅτι θὰ ἔχωμεν ἡμεῖς καὶ γερουσιαστάς, τοὐλάχιστον 100, ὁ ἀριθμὸς τῶν 200 βουλευτῶν τό γε νῦν θὰ ἦτο ἐπαρκής. Διὰ τὸ ἀπώτερον μέλλον, διὰ τὴν ἐποχὴν δηλαδή, καθ’ ἣν θὰ αὐξήσῃ αἰσθητῶς ὁ πληθυσμός, ἔχομεν τὸ περιθώριον ἄλλων 50 βουλευτῶν, τὸ ὁποῖον προβλέπεται. Ἤθελον ἐπίσης νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου καθόσον ἀφορᾷ τὴν βάσιν ἐπὶ τῆς ὁποίας ὁρίζεται ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν κατὰ ἐκλογικὰς περιφερείας. Τὸ Σύνταγμα ἀναφέρεται εἰς τὸν πληθυσμόν. Ἀλλὰ βλέπομεν ὅτι τοῦτο δὲν συμβαίνει ἐν τῇ πράξει. Ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν δὲν καθορίζεται διὰ τοῦ νόμου ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πληθυσμοῦ, τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κατοίκων δηλαδή, ἀλλὰ κατὰ ἐξεταζομένην λίαν στενόχωρον ἑρμηνείαν, κατὰ διαστροφὴν μᾶλλον τοῦ σαφοῦς γράμματος τῆς συνταγματικῆς διατάξεως, καθωρίσθη ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοτῶν. Δὲν βλέπω τὸν λόγον νὰ μὴ ἐπανορθώσωμεν τὸ πρᾶγμα σήμερον, ὅτι ὁ κατὰ περιφερείας ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν ὁρίζεται ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κατοίκων ἢ τῶν δημοτῶν ἢ ἀκόμη τῶν ἐγγεγραμμένων ἢ ψηφιζόντων ἐκλογέων. Διότι, ὡς εἶναι διατυπωμένον τὸ ἄρθρον, παρακωλύει ἴσως τὴν ἐνδεχομένως μέλλουσαν νὰ κρατήσῃ γνώμην, ὅπως υἱοθετήσωμεν σύστημα, ἄριστον κατ’ ἐμέ, ὡς τὸ ἐν Γερμανίᾳ κρατοῦν, ὅπως καθορίζωμεν τὰς βουλευτικὰς ἕδρας ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψηφιζόντων ἐκλογέων. Εἰδικώτερον σχετικῶς μὲ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν ἤθελον νὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι ἔχει τὴν σπουδαίαν σημασίαν ὁ πολὺς ἢ ὁ ὀλίγος ἀριθμὸς καὶ ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως. Ἀρκεῖ ὅτι ἔχομεν τοὺς περισσοτέρους ὑπαλλήλους καὶ τοὺς περισσοτέρους ἀξιωματικοὺς ἀπὸ κάθε ἄλλο Κράτος ἰσοδύναμον. Ἂς μὴ ἔχωμεν καὶ τοὺς περισσοτέρους ἐπίσης ἀντιπροσώπους ἀπὸ κάθε ἄλλο Κράτος.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Κίνιας ἔχει τὸν λόγον.

§91Ι. ΚΙΝΙΑΣ. Νομίζω, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἐν τῷ Συντάγματι πρέπει νὰ ἀναγράφωνται αἱ γενικαὶ καὶ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Δικαίου. Ἡ προσπάθεια πρὸς ἀναγραφὴν λεπτομερειῶν ἐν τῷ Συντάγματι εἶναι προσπάθεια μὴ δεδικαιολογημένη ἀπὸ ἀπόψεως ἐπιστημονικῆς. Ὅθεν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεων τούτων τῶν ἐπιστημονικῶν χωροῦντες πρὸς τὴν σκέψιν ὅτι δέον συνταγματικῶς νὰ καθιερώσωμεν τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικὸν τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον, εἶναι ἐντελῶς μὴ ἐπιστημονική, ἀντικειμένη καὶ πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διέπῃ τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν πραγματικότητα, διότι τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικὸν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκδηλοῦται ἐφάπαξ αἰωνίως, ἀλλ’ ἐξελίσσεται καὶ ἀνελίσσεται ἀναλόγως τῶν συνηθειῶν. Συνεπῶς σκοπὸς καὶ σκέψις ὅπως τὸ ἐκλογικὸν σύστημα μὴ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἐπιστημονικὴ εἶναι, ἀλλὰ καὶ ἀνταποκρινομένη πρὸς τὴν ἐξέλιξιν τῆς ζωῆς τοῦ Τόπου. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον φρονῶ ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται μακρολογία διὰ νὰ πεισθῶσι πάντες ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὴ ἡ ἀναγραφὴ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα, κύριοι συνάδελφοι, ἂν ἀπέδωκεν ἢ ὄχι καλὰ ἀποτελέσματα ἡ ἀναλογική, βλέπετε ὅτι αἱ ἰδέαι ἀναιροῦνται εἰσέτι. Καὶ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων εὑρίσκεται ἐν ἀναμονῇ ἀποδόσεως καρπῶν. Καὶ ἐκ τούτου τοῦ λόγου ἀκόμη ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἀναμονῇ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ σκεφθῶμεν ἀπὸ τοῦδε νὰ καθιερώσωμεν τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, μὴ ἀναμένοντες τὰς παγίας σκέψεις. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς δευτέρας παραγράφου, τὴν ὁποίαν ἀναγράφει τὸ ἄρθρον 35, νομίζω ὅτι ἐφόσον τίθεται ὡς βάσις ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν ἑκάστης περιφερείας ὁρίζεται διὰ νόμου ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ, πρέπει νὰ σταματήσωμεν ἕως ἐδῶ, διότι, ἐφόσον τίθεται εἷς κανὼν δικαίου μὲ βάσιν τὸν πληθυσμόν, κατὰ τίνα τρόπον θὰ φθάσωμεν ἐκ τῶν προτέρων νὰ ὁρίσωμεν καὶ τὸν ἀριθμὸν τὸν ἀνώτερον ἢ τὸν κατώτερον, ἀφοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθῇ ἐπὶ τοσοῦτον ὁ πληθυσμὸς ἐν Ἑλλάδι, ὥστε νὰ εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ μεταβληθῇ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν; Ὁ ὁρισμὸς λοιπὸν ἐκ τῶν προτέρων τοῦ ἀριθμοῦ θὰ ἦτο ἀνακόλουθος καὶ δι’ αὐτὸ φρονῶ ὅτι οὔτε ὁ ἀνώτερος, οὔτε ὁ κατώτερος ἀριθμὸς πρέπει νὰ καθιερωθῇ, ἀλλὰ νὰ ἀφεθῇ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ἀναλόγως τῆς ἐξελίξεως καὶ τῶν συνθηκῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ δημιουργοῦνται ἑκάστοτε νὰ κανονίζῃ τὸν ἀριθμόν. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν πρέπει εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ πολυπραγμονῶμεν, ἀλλὰ θὰ ἔπρεπε νὰ εἴμεθα περιεκτικώτεροι καὶ νὰ ἀποφεύγωμεν τὰς λεπτομερεῖς ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεις, διότι τὸ Σύνταγμα δὲν εἶναι παρὰ αἱ γραμμαὶ ἐκεῖναι αἱ στεναί, ἐκ τῶν ὁποίων κινεῖται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ ἐντοπισθῶμεν εἰς τὰς ἀπολύτως στενὰς γραμμάς, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλεται νὰ ἀναγράφωνται ἐν τῷ Συντάγματι, μὴ δεσμεύοντες τὴν ἐξέλιξιν τῆς ζωῆς τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἂν καὶ ἐφόσον δὲν θέλωμεν νὰ βλέπωμεν ἀνατροπὰς τῶν συνταγματικῶν διατάξεων, διότι ἐγὼ τοὐλάχιστον ἀπὸ πολιτικῶν πεποιθήσεων μισῶ τὰς ἀνατροπὰς καὶ τὰς τοιαύτας συνταγματικὰς παραβάσεις καὶ δι’ αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ δίδωμεν ἀφορμὴν διὰ τοιούτων ἄρθρων εἰς τοιούτου εἴδους ἀνατροπάς, αἱ ὁποῖαι πλήττουν τὴν πεποίθησιν παρὰ τῷ λαῷ.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὑπεβλήθησαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ τρεῖς οὐσιώδεις τροπολογίαι· μία ἀφορῶσα τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, μία ἀφορῶσα τὴν προσωρινὴν Κυβέρνησιν καὶ μία ἀφορῶσα τὸ ἐκλογικὸν σύστημα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, δὲν ἠμπορῶ νὰ συμφωνήσω ὅτι ὁ ἐλάχιστος προσδιορισμὸς τῶν βουλευτικῶν θέσεων θὰ ἐδημιούργει φραγμὸν εἰσόδου εἰς τὴν Βουλὴν νέων ἀνδρῶν. Μὲ οἱονδήποτε ἐκλογικὸν σύστημα καὶ ἂν ἐνεργοῦνται αἱ ἐκλογαὶ εἰς τὸν Τόπον μας, ἡ εἴσοδος νέων ἀνδρῶν εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι εὔκολος, ὅταν ὑπάρχουν νέοι ἄνδρες καὶ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀσχολῶνται μὲ τὰ κοινά. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὁ ἐλάχιστος περιορισμὸς τῶν βουλευτικῶν θέσεων εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι δὲν ἀπειλεῖ τὴν εἴσοδον εἰς τὴν Βουλὴν νέων ἀνδρῶν. Ὁ περιορισμὸς τῶν βουλευτικῶν θέσεων εἰς κάθε Τόπον ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν πληθυσμόν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν γεωγραφικὴν σύνθεσιν ἑνὸς Τόπου, ἀπὸ τὸ ἐπίπεδον τὸ πνευματικὸν καὶ πολιτικὸν ἑνὸς Τόπου. Ὅσον εὐρύτερον εἶναι τὸ ἔδαφος ἑνὸς Κράτους, ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν μοιραίως αὐξάνει περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι εἶναι ὁ πληθυσμός. Ὅσον κατώτερον εἶναι τὸ πολιτικὸν καὶ πνευματικὸν ἐπίπεδον, τόσον ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν εἶναι περιωρισμένος. Ἡμεῖς ἔχομεν μίαν ἀναλογίαν βουλευτῶν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει κανὲν ἄλλο Κράτος. Μόνον ἡ Ἀλβανία λόγῳ τοῦ ἐλαχίστου πληθυσμοῦ της μᾶς ὑπερβαίνει. Καὶ φυσικὰ δὲν εἶναι συμφέρον εἰς ἕνα Τόπον νὰ μὴ μεταβάλλεται εἰς Δημοτικὸν Συμβούλιον, εἶναι συμφέρον νὰ ἐκπροσωπῶνται ἐν τῇ Βουλῇ ὅλα τὰ πολιτικὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν εἰς ἕνα Τόπον καὶ διὰ νὰ γίνεται αὐτό, εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρχῃ εἷς ἐλάχιστος ἀριθμὸς βουλευτῶν. Ἀλλ’ ὁ ἐλάχιστος ἀριθμὸς βουλευτῶν εἶναι πλέον ἢ ἐπαρκὴς διὰ τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ συντελεσθῇ, ὥστε νὰ ἀντιπροσωπεύωνται ὅλα τὰ πολιτικὰ ρεύματα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν εἰς τὸν Τόπον. Ἂν δεχθῶμεν τὴν πρότασιν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἠθέλησε κάπως μεγαλύτερα ὅρια, διότι μὲ τὸν ἀριθμὸν 250 δὲν γνωρίζω ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύσῃ βάσις ἐκλογική, ὁ ἀριθμὸς 30,000, ἂν δεχθῶμεν τὸν ἀριθμὸν 250, ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς δὲν προσαρμόζεται εἰς τὸ πολιτικὸν ἐπίπεδον τοῦ Τόπου μας καὶ πιθανὸν νὰ δημιουργήσῃ μίαν ἀνωμαλίαν. Ἐπίσης δὲν ἠμπορῶ νὰ συμφωνήσω εἰς τὴν πρότασιν περὶ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ συμφωνήσω, διότι ποτὲ δὲν εἶμαι σύμφωνος διὰ τὸν σχηματισμὸν τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Πρέπει νὰ εἶναι ἐντελῶς ἐξαιρετικαὶ περιστάσεις διὰ νὰ δικαιολογηθῇ ὁ σχηματισμὸς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Διότι ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις σημαίνει διαχείρισιν τῶν κοινῶν ἀπὸ ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ, ἀπὸ ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας τὸ συναίσθημα τῆς πολιτικῆς εὐθύνης, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ὑπάρχῃ διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἀσφαλής, καλὴ διαχείρισις τῶν κοινῶν. Καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον κατὰ τὴν περίοδον τῶν ἐκλογῶν νὰ πρόκειται νὰ λυθῶσιν ἢ νὰ γίνεται διαχείρισις σοβαρώτατα ἐξαιρετικῶν ζητημάτων. Ἐπὶ παραδείγματι εἶναι δυνατὸν κατὰ τὴν περίοδον τὴν ἐκλογικὴν νὰ ὑπάρχουν ἐκκρεμῆ ἐξωτερικὰ ζητήματα ἀπειλοῦντα τὴν εἰρήνην. Εἶναι ἐνδεχόμενον κατὰ τὴν ἐποχὴν τῶν ἐκλογῶν νὰ γίνεται διαχείρισις οἰκονομικῶν ζητημάτων ἐπίσης μεγίστης σπουδαιότητος. Θὰ ἦτο πραγματικῶς περιφρόνησις πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ λαοῦ ἂν ἐπιτρέπωμεν ὑποχρεωτικῶς τὴν διαχείρισιν τόσον μεγάλων ζητημάτων εἰς μίαν περίοδον 2 ἢ 3 μηνῶν εἰς ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν. Ἡ πεῖρα τὴν ὁποίαν ἔχομεν τῶν ὑπηρεσιακῶν Κυβερνήσεων, δὲν εἶναι καθόλου ἐνθαρρυντικὴ ὅπως ἐμπιστευθῶμεν τὰς τύχας τοῦ Τόπου εἰς ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν. Ἀναμνησθῆτε τὸ παρελθὸν καὶ θὰ ἴδητε ὅτι, ὁσάκις ἐκυβερνήθη ὁ Τόπος αὐτὸς ἀπὸ ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν, πολὺ δὲ περισσότερον ὅταν ὑπάρχῃ ἡ εὐχέρεια τῶν Ν. Διαταγμάτων, ὅτι τότε ἐγένετο μία ἀκολασία ἀφάνταστος καὶ νομοθετικὴ καὶ διοικητική.

§94Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Καὶ κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν.

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καὶ κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν, κ. Βοζίκη. Διότι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν δὲν ἔχουσι τὸ συναίσθημα τῆς πολιτικῆς εὐθύνης, τὸ ὁποῖον περιορίζει τοὺς διαχειριζομένους τὰ δημόσια ἀπὸ τοῦ νὰ ἐκτρέπωνται. Δι’ αὐτὸ ἀποκρούω ἀπολύτως τὴν ὑποχρεωτικὴν συγκρότησιν ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρξουν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας νὰ ἐνδείκνυται ὁ σχηματισμὸς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἀποκλείεται ἐντελῶς ἡ ἀνάγκη μιᾶς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ τὸ ὑποχρεωτικὸν σημαίνει νὰ καταργηθῇ οὐσιαστικῶς ἡ λαϊκὴ κυριαρχία διὰ τοῦ Συντάγματος διὰ μίαν περίοδον ἐκλογικὴν 1, 2 ἢ 3 μηνῶν.

§96Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὸ ζήτημα ἐγένετο κυρίως ἐκ τοῦ λόγου ὅτι, ἂν τὰς ἐκλογὰς τὰς κάμῃ μία κομματικὴ Κυβέρνησις, θὰ ἐπηρεάσῃ τὴν ἐνέργειαν αὐτῶν καὶ δὲν θὰ ἔχωμεν ἐλευθέρας ἐκλογάς. Μόνον δι’ αὐτὸν τὸν λόγον τάσσεται κανεὶς μὲ τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ πεῖρα ἀπέδειξε, κ. συνάδελφε, ὅτι αἱ κομματικαὶ Κυβερνήσεις, ὁσάκις ἐνήργησαν ἐκλογάς, ἡττήθησαν κατ’ αὐτάς, εἰς τὴν Ἑλλάδα τουλάχιστον. Δὲν ἕπεται δὲ ὅτι ἂν σχηματισθῇ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις ὅτι τότε θὰ ἔχητε ἐγγύησιν ἀμερολήπτου διεξαγωγῆς ἐκλογῶν. Καμμία ἐγγύησις δὲν ὑπάρχει ὅτι αἱ ἐκλογαὶ εἶναι ἀμερόληπτοι ἂν γίνωσιν ἀπὸ ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν, διότι θὰ ἐξαρτηθῇ τὸ ζήτημα ποῖα θὰ εἶναι τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα θὰ ἀποτελέσουν τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν. Μήπως οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι ἢ ἄλλα πρόσωπα μὴ μετέχοντα τῆς ἐνεργοῦ πολιτικῆς δὲν ἔχουσι συμπαθείας πολιτικάς; Καὶ ὑπάρχει καμμία ἐγγύησις ὅτι αὐτὰ τὰ πρόσωπα δὲν θὰ διαχειρισθῶσι τὴν κυβερνητικὴν ἐξουσίαν πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Α ἢ τοῦ Β κόμματος; Καμμία τοιαύτη ἐγγύησις δὲν ὑπάρχει. Ἄλλως τε, ἂν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν ἀμεροληψίαν διεξαγωγῆς ἐκλογῶν, περιορισμὸν ἐπηρεασμοῦ ἐκλογέων καὶ περιορισμὸν ἀποτελεσμάτων ἐκ τῶν τοιούτων περιορισμῶν, δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ μεριμνήσωμεν περὶ ἐκλογικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον νὰ ἀσφαλίζῃ ἀπὸ ἐπιρροὰς καὶ ἀπὸ ὑπερβολικὰ ἀποτελέσματα κυβερνητικῶν ἐπιρροῶν εἰς τὰς ἐκλογάς. Δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω μὲ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, διότι εἶναι γνωσταὶ αἱ γνῶμαί μου καὶ ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς. Ἀπεφασίσαμεν δὲ νὰ συντομεύσωμεν τὸ χρονικὸν διάστημα τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος καὶ θὰ εἶναι παράβασις τῆς συμφωνίας ἂν ἀσχοληθῶμεν ἐπὶ μακρὸν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἐγένετο σκληρὸς ἀγὼν διὰ τὴν καθιέρωσιν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀπολύτως δεδικαιολογημένον. Δὲν πρόκειται περὶ καινοτομίας τινός, ἡ ὁποία κακῶς εἰσάγεται εἰς τὸ Σύνταγμα, ὅπως ὑπεστηρίχθη. Τὸ ἀναλογικὸν σύστημα εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένον μὲ τὴν ἀρχὴν τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, διότι καθολικὴ ψηφοφορία σημαίνει σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ λαοῦ. Σημαίνει τὴν κατίσχυσιν τῆς πλειονοψηφίας καὶ τοῦ ἑνὸς μέρους καὶ τοῦ ἄλλου καθ’ ἴσην ἐκπροσώπησιν ὅλων τῶν ὁμάδων τῶν ἐκλογέων. Τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἀπεδείχθη μαθηματικῶς ὅτι οὔτε τὸ ἕν, οὔτε τὸ ἄλλο ἐξασφαλίζει, τοὐναντίον καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο παραβιάζεται. Τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα ἀπέδειξεν ὅτι πλειστάκις ἡ μειονοψηφία εἰσέρχεται εἰς τὴν Βουλὴν ὡς πλειονοψηφία καὶ κατὰ κανόνα δὲν ἐκπροσωποῦνται ἴσως αἱ ὁμάδες τῶν ἐκλογέων. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον καὶ καθιερώθη τὸ ἀναλογικὸν καὶ ὑπεστηρίχθη καὶ ἐδῶ ὅπως εἰσαχθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ δι’ αὐτὸ τὰ πλεῖστα τῶν ἀνωτέρων Συνταγμάτων ἔχουσι καθιερώσει τὸ σύστημα τοῦτο εἰς τὸ Σύνταγμα. Δὲν εἶναι δὲ ἀληθὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη ὅτι ὑπάρχει μία μεγίστη δυσφορία κατὰ τοῦ συνταγματικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ, διότι, ὅπως εἶπον πρότερον, ἐκτὸς τῆς Ἰταλίας, ἡ ὁποία οὐσιαστικῶς κατέλυσε τὸν κοινοβουλευτισμόν, δὲν ὑπάρχει παράδειγμα Κράτους, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ καθιέρωσε τὴν ἀναλογικὴν ἐκλογήν. Ἂν ἐξαιρέσωμεν τὰ πολὺ παλαιὰ παραδείγματα συστήματος ἐκπροσωπήσεως τῆς μειονοψηφίας, τὰ ὁποῖα ἴσχυσαν εἰς Ἀγγλίαν, ὅλα τὰ ἄλλα Κράτη, τὰ ὁποῖα κατὰ τὰς τελευταίας δεκαετηρίδας καθιέρωσαν τὴν ἀναλογικήν, ὅλα τὴν διετήρησαν καὶ τὴν διατηροῦν καὶ ἀποτελεῖ τὸ σύστημα τοῦτο ἀναπόσπαστον καὶ ἀπαραίτητον στοιχεῖον τοῦ πολιτειακοῦ ὀργανισμοῦ τῶν νεωτέρων Κρατῶν. Γνωρίζω ὅτι καὶ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη καὶ ἐδῶ, παρ’ ὅλα τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἠμπορεῖ νὰ ἐπροκάλεσεν ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ ἀναλογικοῦ, ὑπάρχουσι κόμματα καὶ φιλελεύθερα, τὰ ὁποῖα δὲν θέλουσι τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς. Αὐτὸ εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς τάσεως τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν κομμάτων νὰ γίνωσιν ἀπόλυτοι κύριοι τῆς καταστάσεως καὶ αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἰς τὰ ἐν Ἑλλάδι κόμματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν κατὰ τῆς ἀναλογικῆς, διότι ἐνόμιζον ὅτι μὲ τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα, καταπατουμένων τῶν δικαιωμάτων τῶν ἄλλων κομμάτων, νὰ ἀποκτήσουν ἀπόλυτον ὑπεροχὴν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ γίνωσιν ἀπόλυτοι κύριοι τῆς καταστάσεως. Τὸ ἴδιον συμβαίνει καὶ μὲ ἡμᾶς. Τοῦτο εἶναι ἀπόδειξις ὅτι δὲν ἔχομεν ἀκόμη καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, τὴν ἀπαιτουμένην, τὴν ἐλευθέραν καὶ δημοκρατικὴν ἀγωγήν. Δὲν ἔχομεν ἀκόμη ἐμποτισθῆ μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι πρέπει νὰ κυβερνᾶται ὁ Τόπος μὲ τὴν θέλησιν ὅλων τῶν πολιτῶν, ὅτι πρέπει νὰ μὴ ἔχωμεν συστήματα πολιτικὰ καὶ διοικητικά, τὰ ὁποῖα καταπνίγουν τὴν θέλησιν μεγάλων λαϊκῶν ὁμάδων. Ἐλέχθη ἀπὸ ἀξιοτίμους συναδέλφους ὅτι τὰ ἀποτελέσματα ἦσαν κακὰ κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς. Ἡ πεποίθησίς μου εἶναι ὅτι αὐτὸ ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὑπάρχει ἡ κεκτημένη ταχύτης ἀπ’ ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξαν ἀπὸ τὸ προεκλογικὸν στάδιον καὶ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ἡ φορὰ αὐτὴ μᾶς ἐμποδίζει νὰ ἀναγνωρίσωμεν κάτι τι τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπολύτως συνταγματικῶς ὀρθόν, κάτι τι τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπολύτως ὀφειλόμενον. Βεβαίως θὰ διαγραφῇ ἡ διάταξις περὶ ἀναλογικῆς, διότι αὐτὴ εἶναι ἡ θέλησις τῆς πλειονοψηφίας καὶ σᾶς λέγω τοῦτο, μολονότι εἰς τὸ βάθος ἡ πλειονοψηφία ἀναγνωρίζει ὅτι τὰ ἀποτελέσματα ἦσαν ἄριστα.

§98Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀπὸ τὸ Σύνταγμα.

§99Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐξήγησα διατί εἶναι συνυφασμένη ἡ ἀναλογικὴ μὲ τὴν ἀρχὴν τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας. Ἀπὸ τὸ Σύνταγμα. Κατὰ τὰ λοιπὰ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι δὲν θὰ ἐπέλθῃ καμμία μεταβολή. Ἡ μεγαλυτέρα καταφορὰ προέρχεται καὶ ἀπὸ τὴν σύγχισιν μεταξὺ ἀρχῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας καὶ καθιερωθέντος εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐκλογικοῦ συστήματος, ἐνῷ εἶναι ἐντελῶς χωριστὰ τὰ πράγματα, διότι καὶ οἱ σταυροὶ οἱ ὁποῖοι προεκάλεσαν τὴν μεγαλυτέραν ἐξέγερσιν καὶ τὰ ἄλλα ζητήματα, εἶναι ζητήματα λεπτομερειῶν ἐντελῶς ἀσχέτων πρὸς τὴν καθιερουμένην ἀρχήν. Ἀλλ’ ὅπως εἶπον, ἡ φορὰ εἶναι τοιαύτη, ὥστε τίποτε αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν ἠμπορεῖ νὰ σώσῃ τὴν συνταγματικὴν διάταξιν, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἀπαραίτητος, διότι κατὰ τὴν περίοδον τὴν ὁποίαν διατρέχομεν εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ὑπάρχῃ ἀπόλυτος βεβαιότης περὶ τοῦ συστήματος τοῦ ἐκλογικοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἰσχύσῃ εἰς τὰς μελλούσας ἐκλογάς. Ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐκλογῶν κατέστη ἀναγκαία ἡ συνεργασία τῶν κομμάτων, ἡ ὁποία προεκάλεσεν, ὅπως ὅλοι ἀναγνωρίζομεν, τὸν κατευνασμὸν τῶν παθῶν, ὅστις ὁδηγεῖ πρὸς πλήρη ὁμαλότητα πολιτικήν. Φοβοῦμαι ὅτι, ἄν ποτε πρὸ τῆς σταθεροποιήσεως αὐτῆς τῆς ὁμαλότητος ἤθελε καταργηθῆ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, φοβοῦμαι, λέγω, ὅτι ἤθελε πάλιν ἀναζωογονηθῆ ἡ ἐμφύλιος διάκρισις, ἡ ὁποία ἔχει καταστρέψει τὸν Τόπον. Φοβοῦμαι ἀκόμη καὶ τὸ ἑξῆς· ὅτι, ἐφόσον ὑπάρχει ἀνοικτὴ ἡ συνταγματικὴ θύρα καταργήσεως τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος, ὅτι ἡ ὄρεξις θὰ ὑπάρχῃ πάντοτε καὶ πάντοτε θὰ γίνεται μία ὤθησις ἀπὸ ὅλας τὰς μερίδας, ἂν θέλητε νὰ εἶμαι εἰλικρινέστερος, ἀκόμη ἀπὸ τὰς μεγαλυτέρας μερίδας, ἀπὸ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι φαντάζονται ὅτι εἶναι ἰσχυρότεραι, θὰ γίνεται, λέγω, μία ὤθησις πρὸς μεταβολὴν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος καὶ πρὸς κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς καὶ ἀπόλυτον διαχείρισιν τῶν κοινῶν, ἀπὸ τῶν κομμάτων τῶν ἰσχυροτέρων. Καὶ αὐτὸ εἶναι φυσικόν, ἐφόσον αὐτὴ ἡ κατάληψις τῆς Ἀρχῆς ἀνταποκρίνεται πρὸς πραγματικὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα εἶναι τοῦτο· ὅτι τὸ πλειονοψηφικὸν σύστημα δημιουργεῖ τὴν ψευδῆ κατάστασιν, ἡ ὁποία ὠθεῖ εἰς καταστροφὴν καὶ τὴν διακυβέρνησιν τοῦ Τόπου αὐτοῦ ἀπὸ ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας πραγματικῶς τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας τοῦ λαοῦ. Εὔχομαι ὅπως ἡ ἱκανοποίησις τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς διὰ τῆς διαγραφῆς αὐτῆς τῆς διατάξεως μὴ ἔχῃ δυσάρεστα ἀποτελέσματα. Ἡμεῖς ἐκάμαμεν τὸ καθῆκόν μας ἀποκρούσαντες αὐτὴν τὴν μεταρρύθμισιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐκ Πειραιῶς κ. Σακαλῆ, νομίζω ὅτι ἡ παρατήρησίς του εἶναι ὀρθή. Δηλαδὴ ὅταν λέγῃ τὸ Σύνταγμα «πληθυσμόν, ἐννοεῖ εἴτε κατοίκους, εἴτε καὶ δημότας. Ἀλλ’ ἂν πρόκειται νὰ καθιερωθῇ ἐκλογικὸν σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλογέων, τῶν μετεχόντων εἰς ἐκλογάς, τότε βεβαίως ἡ διάταξις αὐτὴ τοῦ Συντάγματος θέτει ἓν κώλυμα. Αὐτὴ ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος εἶναι μία διάταξις, ἡ ὁποία ἔχει τὴν καταγωγὴν αὐτῆς εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν. Διότι ὅλοι διεκήρυξαν ὅτι ἔπρεπε κατ’ ἀναλογίαν τοῦ πληθυσμοῦ νὰ ἐκπροσωποῦνται τὰ διάφορα τμήματα τοῦ Κράτους. Διότι παλαιότερον, ὅπως γνωρίζετε, ἡ ἐκπροσώπησις κατὰ περιφερείας δὲν ἦτο ἀνάλογος τοῦ πληθυσμοῦ αὐτῶν. Ἀλλὰ σήμερον μετὰ τὴν πρᾶξιν ἑνὸς καὶ πλέον αἰῶνος δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τοιαύτης διατάξεως, διότι οὐδεὶς ὑποστηρίζει καὶ οὐδεὶς ὑπάρχει κίνδυνος ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ καθιερωθῇ ἐκλογικὸν σύστημα εἰς τὸν Τόπον, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἡ μία περιφέρεια θὰ ἐκλέγῃ περισσοτέρους βουλευτάς, ἐνῷ ὁ πληθυσμός της δὲν τοὺς δικαιολογεῖ. Δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν ἄνευ οὐδενὸς κινδύνου, διὰ νὰ ἔχωμεν μεγαλυτέραν ἐλευθερίαν, νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις τοῦ πρώτου ἐδαφίου τῆς δευτέρας παραγράφου τοῦ 35ου ἄρθρου. Εἶναι διάταξις ἐντελῶς περιττὴ καὶ ἐμποδίζει τὸν νομοθέτην εἰς τὸ μέλλον διὰ τὴν ἐφαρμογὴν οἱουδήποτε συστήματος.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Σταυρίδης ἔχει τὸν λόγον.

§101Ε. ΣΤΑΥΡΙΔΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ἀφήρεσεν ἀπὸ τὸ σχετικὸν ἄρθρον τὴν διάταξιν περὶ ἀναλογικῆς. Ἀναμφισβητήτως δὲν πρόκειται ἐδῶ νὰ ἀναπτύξωμεν τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους θεωροῦμεν τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσώπευσιν ὡς τὸ δικαιότερον καὶ λογικώτερον σύστημα ἐκλογῆς βουλευτῶν. Εἴμεθα ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς καὶ τὴν ἀπάλειψιν τῆς σχετικῆς διατάξεως ἐκ μέρους τῆς Ἐπιτροπῆς τὴν θεωροῦμεν ἀναμφιβόλως ὡς μίαν ἀντιδραστικὴν πρᾶξιν καὶ ἀκόμη ὡς ἓν τεκμήριον τῆς ἀντιδραστικότητος καὶ τῆς συντηρικότητος τῶν ἀπόψεων τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία κατὰ τεκμήριον ἐκπροσωπεῖ ὁλόκληρον τὴν Βουλήν. Ἡ συντηρητικότης καὶ ἡ ἀντιδραστικότης συνεπῶς αὐτὴ ἀντανακλᾷ εἰς τὴν ἀναντίρρητον ἀντιδραστικότητα τῆς Βουλῆς ὁλοκλήρου. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον κυρίως πρέπει νὰ τονίσω εἶναι τὸ ἑξῆς. Ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία εἶναι ἀναμφισβητήτως εἷς δημοκρατικὸς θεσμὸς καὶ ἡ ὑποχώρησις τῶν δημοκρατικῶν κομμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζουν ὅτι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, ἡ ὑποχώρησις, λέγω αὐτὴ εἶναι μία ὑποχώρησις ἀπέναντι τοῦ μοναρχισμοῦ, εἶναι μία προδοσία τῶν δημοκρατικῶν θεσμῶν. Ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς καὶ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» περιωρίσθη εἰς ἁπλῆν νύξιν, ἐνῷ ὤφειλε νὰ τονίσῃ ὅτι ἡ συνταγματικὴ κατοχύρωσις τῆς ἀναλογικῆς ἐπιβάλλεται διὰ τὴν στερέωσιν αὐτοῦ τοῦ πολιτεύματος τῆς Δημοκρατίας καὶ αὐτὴ μέλλει νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Καὶ μένει εἰς ἡμᾶς νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Δημοκρατίαν αὐτήν, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν πιστεύομεν. Κατὰ τὰς διαφόρους συζητήσεις ἐν τῇ Βουλῇ ἐκλονίσθη καὶ ἰδίως ὅτε ἐγένετο ἡ ἐπίθεσις ἐναντίον τοῦ κομμουνιστικοῦ κινδύνου, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς τὴν Βουλὴν δι’ αὐτῆς. Οὐδεὶς τὸ ἀμφισβητεῖ αὐτό, οὔτε ὑπάρχει λόγος νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ. Ἡ ἐργατικὴ τάξις σήμερον ἐκπροσωπεῖται δι’ ὀλίγων βουλευτῶν χάρις εἰς τὴν ἀναλογικήν. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ πολὺ δικαίως εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀναλογικῆς καὶ ἐπιθυμοῦν νὰ κατοχυρωθῇ ἡ ἀναλογικὴ συνταγματικῶς. Ἀφίνοντες ἔξω ταύτην τοῦ Συντάγματος, δίδετε τὸ δικαίωμα εἰς ἑκάστην Κυβέρνησιν νὰ κανονίζῃ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα ἀναλόγως μὲ τὰ συμφέροντα τὰ ἰδικά της, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἐποχὴν τῶν ἐκλογῶν θὰ νομίσῃ ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ ἀκολουθήσῃ. Εἷς νόμος θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ καθιερώσῃ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα. Ἓν ἁπλοῦν Ν. Διάταγμα θὰ ἠμπορεῖ νὰ καθιερώσῃ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα ὅπως σεῖς τὸ ἐγκαταλείπετε αὐτὴν τὴν στιγμήν. Ἂν ἡ ἀναλογικὴ κατοχυρωθῇ συνταγματικῶς, οἱαδήποτε Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ λέγῃ ὅτι σέβεται τὸ Σύνταγμα, θὰ ὀφείλῃ νὰ ἐνεργήσῃ ἐκλογὰς ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τὸ ζήτημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, τὸ ὁποῖον ἐπιμένομεν νὰ κατοχυρωθῇ ἐν τῷ ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος. Νομίζω ὅτι τὸ ἄρθρον λέγει ὅτι οἱ βουλευταὶ ἐκλέγονται κατὰ τὸν νόμον ὑπὸ τῶν ἐχόντων καὶ δικαίωμα τοῦ ἐκλέγειν. Ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι εἰς αὐτὸ ἀκριβῶς ἐκτὸς τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ἔπρεπε νὰ κατοχυρωθῇ συνταγματικῶς καὶ ἡ ψῆφος τῶν γυναικῶν. Ἀναμφισβητήτως τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ σοβαρὸν καὶ μίαν τοιαύτην μεταρρύθμισιν ὁμολογοῦμεν ὅτι ἀπὸ σᾶς δὲν τὴν περιμένομεν μὲ τὴν ἀντιδραστικότητα ἡ ὁποία σᾶς διακρίνει. Ἐδῶ ἀκριβῶς εἶναι ἓν ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ τονισθῇ, τὸ ἑξῆς. Τινὲς τῶν κ. κ. συναδέλφων τῶν ὁμιλησάντων, ὅπως ὁ κ. Μπακόπουλος, ἐτόνισαν ὅτι δὲν ὑπάρχουν τάξεις διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη τάξεων καὶ ὅτι ἡ ἀναλογικὴ ἐφαρμοσθεῖσα κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς ἦτο ἀπόρροια τῆς ἀμαθείας τοῦ κυβερνῶντος τότε. Βεβαίως δὲν πρόκειται νὰ προστατεύσω τὴν πολυμάθειαν τοῦ κυβερνῶντος τότε, ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἶναι ἀπόδειξις τῆς ἀμαθείας τοῦ ἀγορεύσαντος τὸ νὰ λέγῃ ὅτι δὲν ὑπάρχουν σήμερον κοινωνικαὶ τάξεις, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη κομματικῶν τάξεων διὰ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Τελευτῶν ἔχω μίαν σύστασιν κυρίως πρὸς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν νὰ κάμω· ἤθελον νὰ τονίσω σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων καὶ τῆς ἐγγραφῆς τῶν πολιτῶν εἰς αὐτούς, ἂν καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελέσῃ ζήτημα συζητήσεως τοῦ εἰδικοῦ νόμου, ἐν τούτοις ἀπὸ τοῦδε ἠμπορεῖ νὰ τονισθῇ ὅπως ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς καταβάλλῃ πᾶσαν προσπάθειαν διὰ τὴν ἐγγραφὴν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους μὲ πρωτοβουλίαν τῶν ἁρμοδίων Ἀρχῶν, τῶν ἐφέδρων τῶν ἀπολυομένων ἑκάστοτε ἐκ τοῦ Στρατεύματος. Διότι, κύριοι, εἶναι ἀποδεδειγμένον ὅτι πλεῖστοι ἔφεδροι μένουν ἐκτὸς τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων εἴτε διότι δὲν ἔχουν πλήρη συνείδησιν τῶν καθηκόντων των, εἴτε διότι παρεμβάλλονται προσκόμματα ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων ἀρχῶν ὅταν πρόκειται νὰ ἐγγραφοῦν εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους ἔφεδροι. Ἐπίσης νομίζω ὅτι εἶναι σκόπιμος ἡ ὑποβληθεῖσα γνώμη, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θὰ ἔπρεπε νὰ ἐνεργῶνται ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλω νὰ τονίσω ὅτι δὲν ἔχομεν πλειοτέραν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ μίαν καθεστωτικήν, ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἐνεργήσῃ κάπως μὲ περισσοτέραν ἐλευθερίαν τὰς ἐκλογάς.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μπότσαρης ἔχει τὸν λόγον.

§103Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀποφεύγω, κύριοι συνάδελφοι, συνήθως νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν συζητήσεων, διότι μέχρι τοῦδε τοὐλάχιστον συνέπεσε αἱ γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἤμην διατεθειμένος νὰ ἐκφράσω, νὰ τὰς ἑρμηνεύουν ἄλλοι συνάδελφοι ὥστε νὰ ἀπαλλάξω τὴν Βουλὴν ἑνὸς κόπου. Ἂν σήμερον παραβαίνω τὴν ἀρχὴν ταύτην, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι μετὰ ἄλλου πολυτίμου συναδέλφου ἐκ Πρεβέζης καὶ Ἄρτης ἔχω ὑποβάλει τροπολογίαν σχετικὴν πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν 35ον ἄρθρον. Ἵνα τηρήσω τὴν σειρὰν θὰ ἤθελον νὰ ὑπομνήσω εἰς τοὺς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρόντας ἐκ τῆς διαλυθείσης Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικῆς Συνελεύσεως μετὰ ποίας δυσκολίας ἐσύρθην εἰς τὴν παροχὴν ψήφου ἀνοχῆς πρὸς τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, διϊστάμενος ἐν τούτῳ σχεδὸν ἐξ ὁλοκλήρου πρὸς τὴν φιλελευθέραν πλευράν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω. Ἡ πεῖρα κατὰ τὸ διαρρεῦσαν διάστημα δὲν μὲ ἔκαμε νὰ μετανοήσω ποσῶς διὰ τοὺς ἐνδοιασμούς μου τῆς ἀποχῆς ἐκείνης. Εἰς τὴν ἀναλογικὴν ἀνεγνώρισα μόνον τὸ προσὸν τῆς ἀναλογικῆς παραστάσεως τοῦ Λαοῦ ὡς πρὸς τὰς ὁμάδας, αἱ ὁποῖαι προσέρχονται ἐνώπιον αὐτοῦ ἵνα τοῦ ζητήσουν ψῆφον. Καὶ μεταχειρίζομαι ἐπίτηδες τὴν λέξιν «ὁμάδες», διότι δι’ ἐμὲ μόλις σήμερον κόμματα ἀρχῶν ἀρχίζουν νὰ διαφαίνωνται, πραγματικῶς δὲ καὶ ἀναμφισβητήτως τοιοῦτον εἶναι τὸ κομμουνιστικόν. Κύριοι συνάδελφοι, ἀπέναντι τῆς ἐμφανοῦς ταύτης ἀρετῆς παρουσιάσθησαν, κατ’ ἐμέ, πλεῖστα μειονεκτήματα. Παρατρέχω τὴν ἀνάπτυξιν ταύτην σήμερον, διότι δὲν πρόκειται περὶ τῆς οὐσίας τῆς ἀναλογικῆς. Φρονῶ ὅμως ὅτι ἐπέφερε μίαν διαφθορικὴν ἐνέργειαν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ κόσμου καταστήσασα τοὺς προεκλογικοὺς συνδυασμοὺς ἀποκρουστικούς, ἐνίσχυσε τὸν ἀρριβισμὸν καὶ προήγαγε τὸν νεανδρισμὸν ὑπὸ τὴν σημερινὴν μορφήν, ὥστε συνέβη ἄτομά τινα νὰ ἐπωφεληθῶσιν ἐκ τῆς φθορᾶς, τὴν ὁποίαν ὁ χρόνος καὶ αἱ δύσκολοι κρατικαὶ περιστάσεις εἰσήγαγον εἰς τοὺς πολιτευομένους ἵνα καταστήσωσι δυνατὴν τὴν εἴσοδον εἰς τὴν πολιτικὴν κονίστραν καὶ φρονῶ ὅτι τοῦτο ἀποτελεῖ ἕνα κίνδυνον, ὁ ὁποῖος ἤρχισεν ἀναπτυσσόμενος, ἀπὸ τὰς παρελθούσας δὲ ἐκλογὰς τείνει εἰς τὸ νὰ λάβῃ αὔξησιν καὶ νὰ καταστῇ σοβαρώτατος. Ἠνέχθην δὲ τότε τὴν ἀναλογικήν, διότι πρόεκειτο ἄλυτον πρὸ ἡμῶν τὸ καθεστωτικὸν ζήτημα, ἤδη τὸ καθεστωτικὸν ζήτημα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνανεωθῇ βεβαίως κατὰ πρωτοβουλίαν τῆς δημοκρατικῆς πλευρᾶς, δὲν φαίνεται δὲ πιθανὸν ὅτι θὰ ὑπάρχῃ νέα σκέψις ἀνακινήσεως αὐτοῦ ἐκ μέρους τῆς ἀντιθέτου πλευρᾶς. Πλὴν τούτου αἱ ἐσωτερικαὶ δυσμενεῖς περιστάσεις εἶναι εἰς ὅλους τόσον καταληπταί, ὥστε καὶ τὴν ἀνεκτικότητα αὐτὴν καὶ αὐτὴ ἡ ἄκρα δεξιὰ φαίνεται λίαν διατεθειμένη νὰ ἀναγάγῃ. Πάντα ταῦτα ἐπέφερον ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἄρσιν τῶν δισταγμῶν εἰς τὴν καθόλου ἀξίαν τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Ἂν εἰς τὸ μέλλον ἀχθῶ εἰς αὐτό, θὰ ἀχθῶ ὑπὸ περιορισμοὺς ἀτομικούς, ἀναμφισβητήτως πολὺ αὐστηροτέρους εἰς τὴν παράστασιν τῆς ἀναλογικῆς ὑπὸ κλίμακα λίαν περιωρισμένην καὶ ἀφαίρεσιν μόνον οὕτως εἰπεῖν τῶν ἀριστερῶν, τοὺς ὀλιγώτερον ἰσχυρούς, οὐχὶ τοὺς πρώτους ἐπιτυχόντας εἰς τρόπον, ὥστε νὰ καθίσταται ἁπλῶς καὶ μόνον ἐφικτὴ ἡ παράστασις ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ὡς ἐκ τοῦ παρελθόντος των καὶ τῆς θέσεώς των καὶ ἐκ τῶν γνωμῶν, τὰς ὁποίας ἐκπροσωποῦσι, εἶναι ὠφέλιμα εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην.

§104Ι. ΚΙΝΙΑΣ. Ἐπειδὴ παρηκολουθήσατε τὰ ζητήματα ταῦτα, θὰ ἤθελον νὰ μοὶ εἴπητε ἂν μὲ τὴν ἀναλογικὴν εἶναι δυνατὸς ὁ καταρτισμὸς κοινῶν συνδυασμῶν.

§105Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ἀπαντῶ διὰ μιᾶς φράσεως μόνον, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ καταναλώσω εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο τὰ ἑπτὰ ὑπολειπόμενα λεπτά. Φρονῶ ἀκραδάντως ὅτι εἰς τὸ μέλλον ὁ καταρτισμὸς συνδυασμῶν, ὁ παρέχων στάδιον ἀλληλεγγύης, εἶναι ἀπολύτως ἀνέφικτος. Ἐκ τῶν λεχθέντων μοι τῶν ἀφορώντων αὐτόχρημα τὴν βάσιν τοῦ περὶ ἀναλογικῆς ἐκλογῆς θεσμοῦ, ἐννοεῖτε ὅτι τάσσομαι πρὸ παντὸς ἄλλου εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπαλειφῆς πάσης μνείας περὶ τοῦ θεσμοῦ τούτου ἐν τῷ Συντάγματι. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεκτέων βουλευτῶν, κύριοι συνάδελφοι, φρονῶ ὅτι ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τούτου εἶναι συντελεστικὸς διὰ τὴν ἐξύψωσιν τοῦ γοήτρου τῆς Βουλῆς, διὰ τὴν εὐχερεστέραν συγκρότησιν συνδυασμῶν, διὰ τὴν ἀνεύρεσιν προσώπων περιωπῆς καὶ διὰ τὸν περιορισμὸν ἐκείνου τοῦ πολιτειακοῦ, τὸν ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἔψεξα. Εὐσυνειδήτως ἂς ἐξετάσῃ πᾶς ἕκαστος τὴν περιφέρειαν, ἐξ ἧς προῆλθε, καὶ ἂς ἀποφανθῇ ἂν εὑρίσκωνται πρὸς πᾶσαν πλευρὰν τῆς πολιτικῆς κονίστρας ἄνθρωποι ἱκανοί, ἄτομα ἱκανὰ νὰ κατακτήσωσι τὸ ἀξίωμα τοῦ βουλευτοῦ Διὰ τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων ἔχομεν προτείνει τροπολογίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀριθμὸς 160 ἕως 200 βουλευτῶν διὰ τὸ ἀνώτατον ὅριον θὰ ἦτο τὸ μεγαλύτερον, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιδιώξωμεν ὡς πολιτικὴν ἀπόδοσιν ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως τῆς σημερινῆς Κοινωνίας. Ἔπειτα θὰ ἐκτυπᾶτο κατὰ τὸν τρόπον αὐτὸν ὁ ἀμφίβολος ἀνδρισμὸς περὶ τοῦ ὁποίου προωμίλησα. Ὅταν λέγω νέους ἄνδρας, θὰ ἤθελον νὰ εἴπω φορεῖς νέων ἰδεῶν, δὲν θὰ ἤθελον νὰ εἴπω τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μὴ ἰδόντες ἑαυτοὺς εὐδοκιμοῦντας εἰς τὰ τοῦ οἴκου των, εἰς τὰ τῶν ἐπαγγελμάτων των, φαντάζονται ὅτι θεία πνοὴ τοὺς καθιστᾷ ἱκανοὺς νὰ διευθύνωσι τὸ σκάφος τοῦ Κράτους, ὅταν δὲν κατέστησαν ἱκανοὶ οὔτε κἂν τὴν κώπην τοῦ πλοίου των τοῦ κοινωνικοῦ νὰ προαγάγωσι. Διὰ τοὺς λόγους τούτους συμπερασματικῶς φρονῶ ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐλαττωθῇ εἰς τὸ ἐλάχιστον δυνατὸν ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν καὶ διὰ λόγους οἰκονομίας, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν λόγον, τὸν πανταχοῦ ἀκουόμενον, ποῦ εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ὁ πληθωρικὸς αὐτὸς ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἐσφυκτία σφύζουσα ἡ πολιτικὴ παλαίστρα, ὥστε νὰ εὑρεθοῦν τόσοι ἀριστεῖς, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσουν αἱ ἕδραι αὗται, αἱ τὴν στιγμὴν ταύτην σχεδὸν κεναί; Ὅσον ἀφορᾷ τὴν τελευταίαν παράγραφον φρονῶ ὅτι πρέπει ὁριστικῶς νὰ διαγραφῇ ἡ τελευταία φράσις «πλὴν ἂν κατ’ ἄλλον τρόπον ὁ νόμος ὁρίζει». Τοῦτο δὲ ἵνα ἀσφαλίζηται ἡ ἐνέργεια ἐκλογῶν ἀναπληρωματικῶν. Καὶ ὑπάρχει ὁ λόγος ὁ ψυχολογικός. Πᾶν ἐρώτημα ἔχει ἀξίαν ὅταν ἀπευθύνεται ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς γενικὰς συνθήκας, αἱ ὁποῖαι περιβάλλουν τὴν κατάστασιν κατὰ τὴν ὥραν τῆς θέσεως αὐτοῦ. Ἂν ἰσχύῃ μία οἱαδήποτε παραγραφή, τοιαύτη πρέπει νὰ ἰσχύσῃ εἰς τὸν ἀναλογικὸν νόμον σήμερον, ὅτε συνετρίβη ἡ ἀλληλεγγύη τῶν παλαιῶν συνδυασμῶν. Ἴσως ἀπεχωρίσθησαν ἀπὸ τὴν πολιτικὴν διαπάλην τὰ κόμματα, τὰ συμπράξαντα τότε εἰς τοὺς κοινοὺς συνδυασμούς, ἴσως ἐτέθησαν ἄλλα προβλήματα, ἀπαιτοῦντα ἄλλας πολιτικὰς ἰδιότητας ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, θὰ ἦτο δὲ περίεργον ἂν ἐγίνετο μία νεκρανάστασις καὶ δὴ κατ’ αὐτὸν τὸν ἀναλογικὸν νόμον, διότι θὰ παριστάμεθα πρὸ τῆς ἀντιγνωμίας νὰ ἔχουν ἐνδεχομένως νεκρωθῆ πᾶσαι αἱ σχετικαὶ τῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ κόμμα ἐκεῖνο προτιμήσεις τοῦ Λαοῦ καὶ ὅμως νὰ λέγωμεν ὅτι, ἐπειδὴ συνέπεσε πρὸς ἄλλην φοράν, θέσας τότε ἐρωτήματα ὁ ὑποψήφιος νὰ ἔχῃ ἐπιτύχει, ὅτι πρέπει διὰ τοῦτο νὰ νεκραναστῇ. Ἀπεναντίας ἡ θέσις τοῦ νέου ἐρωτήματος εἰς τὸν Λαὸν χρησιμεύει εἰς τὴν ἀναβάπτισιν τῆς λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης, χρησιμεύει καλύτερον εἰς τὴν ἀναδοχὴν τῆς Βουλῆς.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Στάης ἔχει τὸν λόγον.

§107Σ. ΣΤΑΗΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τριῶν ἀξιοτίμων Ὑπουργῶν καὶ ἀρχηγῶν κομμάτων ὅτι πρέπει νὰ διαγραφῇ ἐκ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ἡ φράσις ὅτι «ἡ ἐκλογὴ τῶν βουλευτῶν γίνεται ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας», εἶναι περιττή, νομίζω, πᾶσα περαιτέρω συζήτησις, ἀφοῦ μάλιστα καὶ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, ὁ πατὴρ αὐτῆς, ἐδήλωσεν ὅτι ἀποδέχεται τὴν διαγραφήν.

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ἐδήλωσα, ἀπεναντίας ὡμίλησα διὰ νὰ ἀποκρούσω τὴν διαγραφήν.

§109Σ. ΣΤΑΗΣ. Εἴπατε ἂς διαγραφῇ, ἀφοῦ τὸ θέλει ἡ πλειονοψηφία. Ἐπὶ τῶν θεμάτων, ἐφ’ ὧν ἠσχολήθη ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, θὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις κυρίως εἰς ἀπάντησιν τῶν θεωριῶν του περὶ ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν δὲν πρέπει νὰ περιορισθῇ ὑπερμέτρως· ἡ μέση ὁδὸς εἶναι πάντοτε ἡ καλυτέρα. Ὁ ἀριθμὸς τῶν 150 εἶναι μικρός, ἀλλὰ καὶ ὁ τῶν 300 εἶναι ὑπερβολικός Οἱ βουλευταὶ δὲν πρέπει νὰ εἶναι ὀλιγώτεροι τῶν διακοσίων, ἔστω καὶ ἂν ἱδρυθῇ ἡ Γερουσία, ἀλλ’ οὐδὲ πλείονες τῶν διακοσίων πεντήκοντα. Αἱ καθ’ ἡμᾶς συνθῆκαι τὰ ὅρια ταῦτα ἐνδεικνύουσι, τὸ δὲ ἐκλογικὸν σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκλέγωνται οἱ βουλευταί, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ εἶναι τὸ ἀναλογικόν, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἀγωνίζεται ἀπὸ μακροῦ χρόνου ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς νὰ παρατηρήσω ὅτι δὲν ἀνέφερε πρὸ μικροῦ τὰ λαμβάνοντα χώραν εἰς τὰ κυρίως κοινοβουλευτικὰ Κράτη. Νομίζω δὲ ὅτι, προκειμένου περὶ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, πρέπει νὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν κυρίως τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ συμβαίνοντα. Ἐκεῖ κατ’ ἐπανάληψιν, πεντάκις νομίζω, εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων νομοσχέδιον περὶ παραδοχῆς τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν βουλευτῶν καὶ πάνοτε ἀπερρίφθη διὰ μεγάλης πλειονοψηφίας. Ἐν Ἀγγλίᾳ οἱ βουλευταὶ ἐκλέγονται κατὰ μικρά, ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἐκλογικὰ διαμερίσματα, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ τόσον γνωστοῦ εἰς ἡμᾶς πλειοψηφικοῦ συστήματος. Τὸ αὐτὸ σύστημα ἐκλογῆς βουλευτῶν ἰσχύει εἰς τὰς Ἡνωμένας Πολιτείας τῆς Ἀμερικῆς. Ἐν Ἰταλίᾳ κατὰ τὸ 1919 ἐγένοντο αἱ βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀναλογικοῦ συστήματος. Τὰ ἀποτελέσματα ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε δὲν ἠδυνήθη ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐργασθῇ ἐν τῇ Βουλῇ, τούτου δὲ ἕνεκα διελύθη ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἀλλ’ ἡ σύστασις τῆς νέας Βουλῆς ἦτο χείρων τῆς πρώτης. Τὸ ἀναλογικὸν σύστημα, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ἐνηργήθησαν αἱ ἐκλογαί, κατέτμησε τὴν Βουλὴν εἰς πολλὰ κόμματα καὶ κατέστησεν ἀδύνατον τὸν σχηματισμὸν ὁμοιογενοῦς Κυβερνήσεως. Αἱ δὲ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς αἴφνης ἦτο ἀδύνατον νὰ εὐοδωθῶσιν· ἡ ἀνικανότης πρὸς ἐργασίαν τῆς Ἰταλικῆς Βουλῆς ἔφερε τὴν ὑγιᾶ μερίδα τοῦ Ἰταλικοῦ Λαοῦ εἰς ἀπόγνωσιν, συνέπεια τῆς ὁποίας ὑπῆρξεν ἡ τοῦ κ. Μουσσολίνι δικτατορικὴ ἐπικράτησις. Ὁ δικτάτωρ διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν Ἀτσέρμπο ἐδέχθη τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς, ὑπὲρ οὗ ἐκόπτοντο οἱ ἐπιτήδειοι, ἀλλ’ ἐτροποποίησεν αὐτὸ κατὰ τρόπον ἐξασφαλίζοντα ὁμοιογενῆ πλειονοψηφίαν εἰς τὸ ἐπικρατοῦν ἐν τῇ Χώρᾳ κόμμα. Ἐτέθη ὡς βάσις νὰ διαιρεθῇ ὅλη ἡ Ἰταλία εἰς 33, νομίζω, ἐκλογικὰ διαμερίσματα, νὰ ἐνεργηθῇ ἐν αὐτοῖς κατὰ συνδυασμοὺς κομμάτων ἡ ἐκλογή, τὸ δὲ κόμμα τὸ πλειονοψηφοῦν ἐν ὅλῃ τῇ Ἰταλίᾳ νὰ λαμβάνῃ τὰ ⅗ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, τὸ δὲ ὑπόλοιπον, τὰ ⅖, νὰ διανέμεται εἰς τὰ λοιπὰ κόμματα, κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς. Οὕτω κατώρθωσεν ὁ κ. Μουσσολίνι νὰ ἔχῃ συμπαγῆ καὶ ὁμοιογενῆ πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ. Ἐν Γαλλίᾳ τὸ ἰσχῦον σύστημα εἶναι μικτόν, ἀλλ’ ἐπικρατεῖ τὸ πλειοψηφικόν. Γίνονται ἐκλογαὶ κατὰ τὸ σύστημα τῶν συνδυασμῶν καὶ ὅσοι τούτων τύχωσι τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψηφισάντων ἐκλέγονται βουλευταί, οἱ δὲ μὴ τυχόντες ταύτης ἐκλέγονται τότε κατὰ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς.

§110Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν ἐπαναλαμβάνονται αἱ ἐκλογαί. Ἐπὶ τοῦ ὑπολοίπου ἀριθμοῦ λαμβάνει χώραν ἐκλογὴ κατ’ ἀναλογίαν.

§111Σ. ΣΤΑΗΣ. Μάλιστα, οὕτως ἔχει. Τώρα ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ ἡμέτερον ἐκλογικὸν σύστημα. Τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ εἶναι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μας. Ὁ σχηματισμὸς τῆς παρούσης Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας τὰ ἀξιότιμα μέλη αἰσθάνονται κάλλιον παντὸς ἄλλοι τὰς δυσχερείας καὶ τὰ ἐμπόδια, τὰ ὁποῖα ἀντιμετωπίζουσι, εἶναι ἔργον τοῦ συστήματος τῆς ἀναλογικῆς. Συνεργασία ἀντιφρονούντων κομμάτων εἶναι ἐν τοῖς πράγμασιν ἀδύνατος. Ἡ Χώρα, ἐν τούτοις, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ διοικηθῇ καὶ νὰ διοικηθῇ καλῶς, ἀλλὰ διὰ τῶν παρ’ ἡμῖν σχηματιζομένων συμμαχικῶν Κυβερνήσεων τοῦτο εἶναι ἀδύνατον. Ὅλα τὰ συστήματα ἔχουν τὰ πλεονεκτήματα καὶ τὰ μειονεκτήματα αὐτῶν. Τὸ ἀναλογικὸν ἔχει τὸ μειονέκτημα νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐξ ὁμοφρονούντων καὶ συνεπῶς καθιστᾷ ἀδύνατον τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεων ἰσχυρῶν· ἐνῷ διὰ τοῦ πλειοψηφικοῦ συστήματος συμβαίνει ὅλως τὸ ἐναντίον. Ἔχει καὶ τὸ σύστημα τοῦτο τὰς ἀτελείας του. Αἱ ἀτέλειαι ὅμως αὗται εἶναι δυνατὸν διὰ νομοθετικῶν μέτρων νὰ μετριασθῶσιν ἢ καὶ νὰ ἐκλείψωσιν. Ἡ κυβερνητικὴ ὅμως ἀδυναμία πρὸς διοίκησιν τῆς Χώρας εἶναι ἀθεράπευτον κακόν. Ἐπὶ τέσσαρας ἤδη καὶ πλέον μῆνας παριστάμεθα μάρτυρες κυβερνητικῆς ἀπραξίας, ὀφειλομένης εἰς τὸ σύστημα τῆς ἐκλογῆς μας, τὸ τῆς ἀναλογικῆς.

§112Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μοῦ ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Ὅλην σας τὴν ἐπιχειρηματικότητα ἐστηρίξατε εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι διὰ τῆς ἀναλογικῆς πολλαπλασιάζονται τὰ κόμματα καὶ διὰ τὴν Ἰταλίαν αὐτὸ εἴπατε. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκριβές. Τὰ κόμματα προϋπῆρχον ἐν Ἰταλίᾳ προτοῦ γίνῃ ἡ ἀναλογική. Τὸ ἴδιον συμβαίνει καὶ ἐν Ἑλλάδι. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ· ἐκεῖνοι οἵτινες ἐξετέθησαν μὲ τὴν σημαίαν τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες ἐξετέθησαν ὑπὸ τὴν σημαίαν τῶν Φιλελευθέρων, ἀποτελοῦν ἓν κόμμα; Ὄχι. Ἂν ὑπῆρχε τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο τὸ αὐτό. Ὅσον περισσότερα κόμματα θὰ ἠγωνίζοντο, ὑπὸ κοινὴν σημαίαν, εἰσερχόμενα εἰς τὴν Βουλὴν θὰ ἐχωρίζοντο. Οὐδεμία ἐγγύησις ὑπάρχει ὅτι τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα θὰ ἐλαττώσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν κομμάτων. Ποῦ ὑπάρχει ἡ διαφορά; Ὅπου κατὰ τὴν πρώτην περίπτωσιν γίνεται ἀγὼν εἰλικρινέστερος, συντελῶν εἰς τὴν διαπαιδαγώγησιν τῶν ἐκλογέων, ἐνῷ εἰς τὴν ἄλλην περίπτωσιν ὁ ἀγὼν εἶναι νόθος. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά. Καὶ διὰ τὸ ἄλλο ἐπιχείρημα περὶ τῆς βραδύτητος τῆς λήψεως ἀποφάσεων ἀπὸ τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν ἔχω νὰ σᾶς εἴπω τὸ ἑξῆς· ὅτι ἡ ἀνάγκη τῶν Οἰκουμενικῶν Κυβερνήσεων εἶναι σπανία. Ἀλλ’ ἄλλο Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις καὶ ἄλλο Συμμαχικὴ Κυβέρνησις. Ὅταν ὑπάρχῃ Συμμαχικὴ Κυβέρνησις ἡ πρόοδος τῶν ἐργασιῶν εἶναι πολὺ μεγαλυτέρα, τόσον ὥστε νὰ μὴ εὔχεταί τις περισσοτέραν πρόοδον καὶ ταχύτητα ἐργασιῶν. Βεβαίως μὲ Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐπεβλήθη λόγῳ ἐξαιρετικῶν ἐντελῶς ἀναγκῶν, ὑπάρχει βραδύτης, ἀλλὰ παρατηρεῖται ἁρμονία, τὴν ὁποίαν ἕκαστος ποθεῖ.

§113Σ. ΣΤΑΗΣ. Τὸ κύριον ἐλάττωμα τῆς ἀναλογικῆς δὲν εἶναι ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν κομμάτων, τὸν ὁποῖον ἀσφαλῶς εὐνοεῖ, ἀλλὰ ἡ ἐξασθένησις αὐτῶν, ἤτοι ἡ ἐλάττωσις κατ’ ἀριθμὸν αὐτῶν καὶ συνεπῶς τὸ ἀδύνατον τοῦ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως κοινοβουλευτικῶς ἰσχυρᾶς. Εἶναι τοῖς πᾶσιν γνωστὸν ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν ἀπελευθέρωσίν του ἀπετελεῖτο ἀπὸ τὴν Πελοπόννησον καὶ τὰς νήσους, διὰ τῶν Κυβερνήσεών του, τὰς ὁποίας ἔδιδε τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα, ηὐξήθη καὶ ἀπετέλεσε τὸ μέγα Ἑλληνικὸν Κράτος τῆς σήμερον. Ὄχι! διὰ τῆς ἀναλογικῆς, ἀλλὰ διὰ τοῦ πλειοψηφικοῦ ἀνεδείχθησαν τὰ δύο κόμματα, τὰ ὁποῖα ἠλευθέρωσαν τὸ πλεῖστον μέρος τῆς σημερινῆς Ἑλλάδος.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐλησμονήσατε τὸν ἀείμνηστον Τρικούπην καὶ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα τοῦ 1897, τὰ ὁποῖα δὲν γνωρίζω ἂν θὰ ἐξειλίσσοντο ὡς ἐξειλίχθησαν, ἂν ἴσχυε τὸ ἀναλογικὸν σύστημα.

§115Σ. ΣΤΑΗΣ. Τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα ἐνίσχυε τὰ δύο μεγάλα ἐκεῖνα κόμματα, τὰ ὁποῖα ἐσφυρηλάτησαν τὸ μεγαλεῖον καὶ τὴν πρόοδον τῆς Χώρας, τὸ δὲ ἀναλογικὸν ἐγέννησε τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν τῆς σήμερον, ἡ ὁποία οὐδὲν ἔπραξε μέχρις ὥρας ἀγαθὸν ὑπὲρ τοῦ Τόπου, οὐδὲ θὰ δυνηθῇ νὰ πράξῃ, μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν καὶ τὸν πατριωτισμὸν τῶν μελῶν αὐτῆς.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Σαγιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§117Β. ΣΑΓΙΑΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 35 τοῦ Συντάγματος ὑπέβαλον δύο τροπολογίας· ἡ πρώτη ἀφορᾷ τὸν καθορισμὸν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος συνταγματικῶς. Φρονῶ ὅτι διὰ τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα ἁρμόζον ἐκλογικὸν σύστημα εἶναι τὸ πλειοψηφικόν. Ἐνόμισα δὲ ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ ἔπρεπε νὰ κατοχυρωθῇ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως καὶ προτείνω αὐτὴν διὰ τὰς πρώτας ἐκλογάς, δηλαδὴ προτείνω ὅπως τὸ ἄρθρον κατὰ τὸ ἐκλογικὸν σύστημα τροποποιηθῇ συμφώνως πρὸς τὰ παλαιὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, δηλαδὴ νὰ ὁρισθῇ συνταγματικῶς ὅτι αἱ ἐκλογαὶ θὰ ἐνεργοῦνται διὰ σφαιριδίου καὶ πλειοψηφικοῦ συστήματος. Κατόπιν τῶν ἀγορεύσεων τῶν προλαλησάντων καὶ τοῦ ἐν τῇ Βουλῇ ἐπικρατοῦντος πνεύματος ὅπως τὸ ἐκλογικὸν σύστημα μὴ καθορισθῇ συνταγματικῶς καὶ ὅπως ἀφεθῇ εἰς τὸν νόμον καὶ ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, τὴν τροπολογίαν ταύτην ἀποσύρω. Ὑπέβαλον καὶ δευτέραν τροπολογίαν ἀφορῶσαν τὸν καθορισμὸν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία θέλει διενεργήσει τὰς ἐκλογάς, τροπολογίαν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος κατὰ τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1920, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Πρὸς ἐνέργειαν ἐκλογῶν διορίζεται.... κλπ.» Μοῦ φαίνεται ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ καμμία ἀμφιβολία περὶ τῆς λογικότητος καὶ τῆς ἐντιμότητος τῆς προτάσεως ταύτης, ὅπως ἐπίσης ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὴν τρικυμιώδη δεκαετίαν, τὴν ὁποίαν διήλθομεν, ὀφείλομεν κατὰ μέγα μέρος εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν, ἡ ὁποία ἑκάστοτε ἐγεννήθη κατὰ τὴν διενέργειαν καὶ μετὰ τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν, περὶ τῆς γνησιότητος τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν διενηργήθησαν καὶ τοῦ ἀποτελέσματος συνεπῶς αὐτῶν, ὅπως καὶ εἰς κάθε περίστασιν, καθ’ ἣν ἐκλήθη ὅπως ἀποφανθῇ ὁ Λαὸς ἐπὶ ὡρισμένου ζητήματος· παράδειγμα τὸ Δημοψήφισμα, τὸ ἐνεργηθὲν περὶ τοῦ πολιτεύματος. Εἰς τὴν ἑκάστοτε γενομένην ἀμφισβήτησιν, καὶ ἂν ἀκόμη ἡ ἀρχὴ αὕτη τῆς διενεργείας ἐκλογῶν ὑπὸ Κυβερνήσεως ὄχι πολιτικῆς δὲν εἶχε ἄλλο τι ὑπὲρ αὐτῆς, θὰ εἶχε τὸ γεγονὸς ὅπως ἀπαλειφθῇ κάθε ἰδέα ὅτι εἶναι δυνατὸν πλέον αἱ ἐκλογαὶ νὰ ἀποβάλουν τὸν κατώτερον χαρακτῆρα, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχωσι, δηλαδὴ τοῦ ἀνεπηρεάστου ἀπὸ πάσης ἀπόψεως τῶν ἐκλογέων, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται νὰ ἐκφέρωσι τὴν γνώμην αὐτῶν.

§118Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Τονίζετε ὅτι θέλετε ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ διενεργήσῃ ἀνεπηρεάστως ἐκλογάς. Γνωρίζετε ὅτι τὸ 1896 ἔγινεν ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις, εἰς τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύθησαν Ἀρειοπαγῖται, Πρόεδροι τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου καὶ κατωρθώθη νὰ ἀποκλεισθῇ ἀπὸ βουλευτὴς ὁ Τρικούπης; Εἶναι ἀνεπηρέαστος αὐτὴ ἡ ἐκλογή;

§119Β. ΣΑΓΙΑΣ. Ἀλλὰ θὰ ἠδύνατο νὰ προβληθῇ ἡ ἀντίρρησις ὅτι αἱ μέχρι τοῦδε κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἀνωμάλου καταστάσεως προβληθεῖσαι ἀμφισβητήσεις περὶ τοῦ κύρους τῶν ἐκλογῶν ὀφείλονται εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν ἀνώμαλον κατάστασιν καὶ ὅτι ἐμπεδωθείσης τῆς ἠρεμίας, ἐπελθούσης τῆς συνεννοήσεως, διὰ τὴν ὁποίαν εὔχομαι ὅπως διατηρηθῇ ἐπὶ μακρόν, δὲν θὰ ὑπάρξῃ πλέον περίπτωσις τοιούτων ἀμφισβητήσεως. Ἀλλὰ καὶ ἂν προεβάλλετο ἡ ἀντίρρησις αὕτη, ἦλθεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ὁ κ. Μαζαράκης νὰ μοὶ ὑπομνήσῃ ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο δὲν θὰ ἦτο σοβαρόν, ὅτι ἐπανειλημμένως καὶ ἀπὸ τῆς πρώτης ἐφαρμογῆς τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος εἰς τὴν Χώραν μας, ἑκάστοτε, ὁσάκις ἐνηργοῦντο ἐκλογαί, καὶ ὑπὸ ὑπηρεσιακῶν ἀκόμη Κυβερνήσεων, προεβάλλοντο αἱ ἀμφισβητήσεις αὗται. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, οἱ ὁποῖοι καλούμεθα μετὰ μίαν ἀνώμαλον περίστασιν νὰ ἐμπεδώσωμεν τὴν κλονισθεῖσαν πίστιν ἐπὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἐπιτρέπεται νὰ μὴ καθιερώσωμεν ὅλους τοὺς ὅρους ἐκείνους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους διενεργούμεναι αἱ ἐκλογαὶ δὲν θὰ προεκάλουν πλέον τοιαύτας ἀμφισβητήσεις καὶ τὸν ἐκ τοιούτων ἀμφισβητήσεων κλονισμὸν τῆς ἐμπιστοσύνης ἐπ’ αὐτὴν τὴν βάσιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, δηλαδὴ τὴν γνησίαν καὶ ἐλευθέραν ἀντιπροσώπευσιν τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ; Εἶναι δυνατὸν ποτὲ λογικῶς νὰ προβληθῇ ἀντίρρησις κατὰ μιᾶς ἀνυστεροβούλου προτάσεως, κατὰ μιᾶς προτάσεως, ἡ ὁποία δὲν σκοπεῖ τι ἄλλο παρὰ νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ εἰς κανένα πλέον ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι συμφέρον νὰ κλονίσωσι τὴν πίστιν, τὴν δικαίαν πίστιν, τὴν ἀναγκαίαν πίστιν ἐπὶ τὸ ἐλεύθερον ἡμῶν πολίτευμα; Ἀλλ’ ὡς ἐπληροφορήθην, διότι ἀπουσίαζον, ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 36 τοῦ Συντάγματος ἐμνήσθη καὶ τῆς προτάσεώς μου καὶ προέβαλλε κατ’ αὐτῆς ὡρισμένας ἀντιρρήσεις. Αἱ ὡρισμέναι αὗται ἀντιρρήσεις συνοψίζονται πρῶτον εἰς τὸ ὅτι κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἐκλογικοῦ διαστήματος θὰ παρουσιασθῇ ἴσως ἀνάγκη τῆς λήψεως οὐσιαστικῶν κυβερνητικῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα θὰ ἦτο ἀνίκανος μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις καὶ νὰ σκεφθῇ καὶ νὰ ἐνεργήσῃ. Ἐπίσης, ὡς ἐπληροφορήθην, προεβλήθη καὶ ἡ ἀντίρρησις, τὴν ὁποίαν μοὶ προέβαλε διακόψας με ὁ κ. βουλευτής, ὅτι καὶ μὲ ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν εἶναι δυνατὸν νὰ γεννηθῶσιν αἱ ἀμφισβητήσεις αὗται, διότι καὶ ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις δὲν ἐξασφαλίζει τὴν γνησίαν καὶ ἀνεπηρέαστον ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Δὲν ἔχω ἢ νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸν ὅτι, ἂν ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς καὶ ἂν ὁ ἐκλογικὸς ὀργασμὸς ἐξαχθῇ μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου, ὥστε νὰ ἐπηρεάσῃ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ὥρισε, διότι ἐν τῇ προτάσει μου λαμβάνεται πρόνοια καὶ περὶ τῶν προσώπων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀποτελέσωσι τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἶναι τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ θέσιν τοὐλάχιστον, κατὰ θέσιν νόμιμον, κατὰ θέσιν περὶ τῆς ὁποίας οὐδεμία δύναται νὰ προβληθῇ ἀμφιβολία, εἶναι τὰ ἄριστα.

§120Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὄχι τόσον κατηγορηματικῶς.

§121Β. ΣΑΓΙΑΣ. Ὁμιλῶ περὶ τυπικῆς θέσεως, διότι ἔχω πάντοτε ὑπ’ ὄψιν μου ὅτι ὁμιλῶ περὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων καὶ κατὰ συνέπειαν ὁμιλῶ περὶ τυπικῆς θέσεως.

§122Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπῆρξε καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου.

§123Β. ΣΑΓΙΑΣ. Ὁμιλῶ περὶ τυπικῶν θέσεων. Ἄλλως τε θὰ σᾶς εἴπω περὶ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου. Λοιπὸν λέγω· ἂν ὁ ἐκλογικὸς ὀργασμὸς φθάσῃ μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἐπηρεάσῃ ἀνωτέρους λειτουργοὺς τῆς Δικαιοσύνης περιβεβλημένους μὲ τὴν ἐγγύησιν τῆς ἰσοβιότητος, ἂν φθάσῃ μέχρι τοῦ σημείου νὰ θίξῃ Συμβούλους τῆς Ἐπικρατείας, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης ἐν τῇ διοικήσει κατέχουσιν ἀνωτάτην θέσιν καὶ δικαστικὴν ἀκόμη ἁρμοδιότητα, ἂν φθάσῃ νὰ θίξῃ, ὅπως εἶπε διακόψας με ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργός, καὶ καθηγητὰς Πανεπιστημίου, ἂν ὁ ἐκλογικὸς ὀργασμὸς φθάσῃ νὰ καταλύσῃ καὶ τὴν τυπικὴν αὐτὴν θέσιν τῶν ἀνωτάτων λειτουργῶν τῆς Πολιτείας, ποία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐγγύησις ἐκ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία θὰ ἐκυβέρνα, θὰ ἐνήργει ἐκλογὰς καὶ θὰ μετεῖχε τῶν ἐκλογῶν; Καὶ ἐρωτῶ ἤδη τὸν κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργόν, ἂν ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων φθάσῃ εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ποῦ θὰ ὑπάρχωσιν αἱ περισσότεραι ἐγγυήσεις, διότι πλέον δὲν θὰ ζητῶνται αἱ τυπικαί, ἀλλὰ θὰ ζητῶνται αἱ οὐσιαστικαὶ ἐγγυήσεις, ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κατέχοντες τέλος πάντων κάποιαν θέσιν καὶ ἀπὸ αἰσθήματος ἀκόμη αὐτοσυντηρησίας θὰ ὀρρωδήσωσι νὰ προβῶσιν ἐκεῖ, ὅπου οἱαδήποτε πολιτικὴ Κυβέρνησις, ὡς τοὐλάχιστον τὸ παρελθὸν μᾶς ἀπέδειξε, δὲν ὀρρωδεῖ νὰ προβαίνῃ;

§124Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Λοιπὸν ἡ μεγαλυτέρα ἐγγύησις εἶναι ἡ ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν ἀπὸ κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, κ. βουλευτά. Αὐτὴ εἶναι ἡ πεποίθησίς μου. Τὸ ζήτημα δὲ ὅτι εἶναι δυνατὸν ὑποχρεωτικῶς κατὰ τριετίαν ἢ τετραετίαν ἢ κατ’ ἔτος νὰ κυβερνᾷ τὸν Τόπον ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις ὑποχρεωτικῶς, τὸ θεωρῶ τὰ μέγιστα ἐπικίνδυνον, διότι πάντοτε, μὲ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἰδιαιτέρως εἰς τὴν περίοδον αὐτήν, κατὰ τὴν ὁποίαν διεξάγονται σπουδαιότατα ζητήματα ἀπὸ ὅλα τὰ Κράτη, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναθέτωμεν τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν εἰς ἀνθρώπους μὴ ἔχοντας τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ δηλαδὴ νὰ καταργῶμεν περιοδικῶς ἐπὶ ἓν χρονικὸν διάστημα τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ. Αὐτὸ δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, διότι εἶναι ἐπικίνδυνον. Ἡ πολιτικὴ εὐθύνη, τὸ συναίσθημα τῆς πολιτικῆς εὐθύνης εἶναι μεγαλυτέρα ἐγγύησις ἀπὸ τὴν μονιμότητα τὴν ὑπηρεσιακήν.

§125Β. ΣΑΓΙΑΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς μοὶ ἀπήντησεν ὅτι ἡ καλυτέρα ἐγγύησις εἶναι ἡ κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις. Καὶ προχωρῶν ἔρχεται εἰς τὸ δεύτερον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον προέβαλεν ἀρχῆθεν. Καὶ προέβαλεν ὡς δεύτερον ἐπιχείρημα τὴν ἀνάγκην τὴν παρουσιασθησομένην εἰς ἐκτάκτους ἰδίᾳ περιστάσεις κατὰ τὴν διάρκεια τῶν ἐκλογῶν κατὰ τὰς ὁποίας θὰ εἶχεν ἀνάγκην ὁ Τόπος οὐσιαστικῆς διακυβερνήσεως, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἦτο ἀναρμοδία καὶ ἀνίκανος μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις. Καὶ ὡς ἐπὶ πλέον εἰς ἐνίσχυσιν τοῦ ἐπιχειρήματος τούτου ἠρώτησε σήμερον, ὡς ἐπληροφορήθην, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἐξ ἐκτάκτων περιστάσεων ἤθελεν ἐπέλθει ἀναβολὴ τῶν ἐκλογῶν, θὰ μᾶς κυβερνᾷ ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις μέχρι τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν; Εἰς αὐτὸ ἡ ἀπάντησις εἶναι εὔκολος. Ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις θὰ διορίζεται διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ἂν δὲ ἀναβληθῶσιν αἱ ἐκλογαί—καὶ ἀσφαλῶς εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις θὰ ἀναβληθῶσι—τότε θὰ ἐπανέρχεται εἰς τὴν Ἀρχὴν ἡ πολιτικὴ Κυβέρνησις διὰ νὰ κυβερνήσῃ τὸν Τόπον κατὰ τὴν διάρκεια τῶν ἐκτάκτων αὐτῶν περιστάσεων.

§126Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Καὶ ληξάσης τῆς περιόδου, ποῖος θὰ τὴν διορίσῃ;

§127Β. ΣΑΓΙΑΣ. Ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων. Ὅταν θὰ ἀρθῇ ἡ ἔκτακτος περίστασις, διὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀναβληθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ καὶ προκύψῃ ἡ ἀνάγκη τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν, θὰ διορίζεται πάλιν ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις. Δὲν βλέπω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς εὑρίσκει τόσον ἀσύνετον αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγω. Ἴσως διότι δὲν ἔχει συνηθίσει εἰς μακροχρονίους ἐναλλαγὰς τῶν Κυβερνήσεων, ἀπὸ τὰς ὁποίας εἴμεθα ὅλοι συνηθισμένοι κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη. Ἴσως διότι φοβεῖται τὴν διακοπὴν τῆς σταθερᾶς καὶ μονίμου Ἑλληνικῆς πολιτικῆς εἰς τὰ ἐσωτερικὰ καὶ ἐξωτερικὰ ζητήματα. Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο λοιπὸν δὲν στερεῖται μόνον σοβαρότητος, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐπιχείρημα ὑπὲρ τοῦ διορισμοῦ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, διότι ὅταν ἐμφανίζωνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πράξεις, οἷαι ἐνεφανίσθησαν χθές, Κυβερνήσεως ἥτις διορίζεται διὰ τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν, ἂν ἔχωμεν καὶ ἄλλας ἀκόμη πράξεις, διὰ τὰς ὁποίας κατηγορήθη ἡ τελευταία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐνήργησε τὰς ἐκλογὰς καὶ ὅταν ἔχωμεν καθιερωμένην καὶ ἀναμφισβήτητον τὴν ἀρχὴν ὅτι εἰς τὰς ἐκτάκτους πολιτειακὰς καταστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐπιβάλλεται ἡ ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν, διότι ἡ θέλησις τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας εἶναι ἀμφίβολος, ἡ Κυβέρνησις μεσολαβοῦσα κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ἐκλογῶν ἔχει μόνον ἁρμοδιότητα τυπικῆς διεξαγωγῆς τῆς ὑπηρεσίας, ὅταν ἔχωμεν τοιαύτας ὑπερβασίας ὑπὸ τῶν ὑπηρεσιακῶν Κυβερνήσεων τῶν διορισθεισῶν πρὸς διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν, τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας ἀνατρέφεται ὑπὲρ τῆς καθιερώσεως τῆς ἀρχῆς τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι, ὅταν μία Βουλὴ διαλύεται, διότι ἐπῆλθε διάστασις μεταξὺ αὐτῆς καὶ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως ἢ διότι ὑπάρχει ὑπόνοια ὅτι δὲν εὑρίσκεται ἐν συμφωνίᾳ πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, τότε ἡ Κυβέρνησις, ἥτις κατὰ τὰς μέχρι τοῦδε παραδεδειγμένας ἀρχὰς τῆς δεδηλωμένης, παραμένει ἐν τῇ Ἀρχῇ διὰ τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα παρὰ νὰ παραμείνῃ διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς ὑπηρεσίας. Καὶ ὅταν ἔχωμεν τὸ πρόσφατον παράδειγμα ὅτι Κυβέρνησις μὴ προελθοῦσα ἐκ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ἀνελθοῦσα εἰς τὴν Ἀρχὴν μὲ τὴν ὑπόσχεσιν νὰ ἐνεργήσῃ ἐκλογὰς καὶ καθ’ ὑπέρβασιν τῆς ὑποσχέσεως αὐτῆς δὲν ἐνεργεῖ ἐκλογάς, διὰ τοῦτο καὶ μόνον θὰ ἐπεβάλλετο ὁ διορισμὸς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐνέργειαν ἐκλογῶν.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§129Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι τὸ σύστημα τὸ ἐκλογικόν, νομίζω ὅτι μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν ἡ ὁποία ἐγένετο καὶ μετὰ τὰς δηλώσεις ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων μου, δὲν εἶναι ἀνάγκη περαιτέρω ἀναπτύξεως. Ὑποθέτω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ καταλήξῃ εἰς τὴν ἀρχὴν νὰ μὴ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι σύστημα ἐκλογικόν. Τοῦτο θὰ μείνῃ ἐκκρεμές, ἵνα διὰ νόμου καθιερωθῇ. Ἴσως συντρέξωσι τοιαῦται περιστάσεις, ὥστε νὰ κρατήσῃ τὸ σύστημα τοῦτο καὶ ἴσως ἐπέλθωσιν ἄλλαι περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἐπικρατήσῃ τὸ ἀντίθετον σύστημα, τὸ πλειονοψηφικόν. Διότι, ὡς ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν ἐκ τῶν πραγμάτων καὶ ἐκεῖ ὅπου ὑπεστηρίχθη τὸ ἕν σύστημα, κατέληξεν εἰς τὸ ἀντίθετον καὶ πάλιν μετέστρεψαν γνώμην εἰς τὸ ἄλλο σύστημα. Εἶναι ἀνάγκη νὰ μὴ περιληφθῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν βουλευτῶν, δὲν θὰ εἶχον οὐδένα δισταγμὸν νὰ ταχθῶ ὑπὲρ τῆς γνώμης νὰ εἶναι εἷς ἐλάχιστος ἀριθμὸς τῶν 200 βουλευτῶν καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸν μεγαλύτερον ἀριθμὸν μέχρι 250 θὰ ἦτο ἀρκετὸς ἀριθμός. Ἂν μάλιστα καθιερωθῇ ἡ δευτέρα Βουλή, ἡ Γερουσία, τότε θὰ ἔχωμεν πολὺ μεγαλύτερον ἀριθμόν. Ἂν πρόκειται νὰ ἐμείνωμεν εἰς τὸ ἕν Σῶμα, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν μέχρι τριακοσίων βουλευτῶν. Διὰ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαϊοήλιδος βουλευτής, πρὸς σχηματισμὸν τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, εἶναι πρότασις τὴν ὁποίαν τὸ Λαϊκὸν Κόμμα ὑπεστήριξε καὶ ἄλλοτε καὶ ἐπαναλαμβάνει νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ. Θὰ ἤθελον, διὰ νὰ ἀφαιρέσω ἓν σπουδαῖον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον κατὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς ἀντιτάσσεται, νὰ κάμω ἕνα περιορισμόν, τὸν ἑξῆς: ὅπως οὐχὶ πάντοτε καὶ διὰ πᾶσαν περίπτωσιν σχηματίζεται ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις δι’ ἐνέργειαν ἐκλογῶν, ἀλλὰ μόνον εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπέρχεται διάλυσις τῆς Βουλῆς πρὸ τοῦ τέλους τῆς περιόδου καὶ ἡ διάλυσις αὐτὴ πάντοτε θὰ ἐπέλθῃ συνεπείᾳ μιᾶς διαφωνίας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἀπολαύῃ τῆς πλειονοψηφίας καὶ θὰ ἤθελε θεωρηθῆ χρήσιμον ὅπως παύσῃ νὰ κυβερνᾷ τὴν Χώραν. Εἰς τὴν περίπτωσιν εἴτε ὅτι δὲν ἔχει καθιερωθῆ ποία ἀρχὴ θὰ γίνῃ δεκτή, εἴτε ἡ διάλυσις γίνῃ διὰ τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος, εἴτε διὰ τῆς συναινέσεως τῶν δύο Βουλῶν, νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται, ὡς ἀνάγκη, ὅπως ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει βεβαίως αἱ ἐκλογαὶ ἐνεργηθῶσιν ὑπὸ Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία νὰ ἔχῃ ὑπηρεσιακὸν χαρακτῆρα. Διότι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, πῶς ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἐν τούτοις δὲν θὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἑτέρου παράγοντος καὶ ἴσως ἡ ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης, διότι ἐκδηλοῦται παρὰ τῷ λαῷ δυσφορία κατὰ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς, θὰ δύναται αὐτὴ νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογὰς ἢ ἀντιθέτως νὰ ἀναλάβῃ μία μειονοψηφία ἐξ ἄλλου κόμματος, ἡ ὁποία νὰ τὴν ἀντικαταστήσῃ.

§130Γ. ΣΑΚΑΛΗΣ. Ὅταν διαλύεται ἐξ ἰδίας ψήφου;

§131Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς δὲν δύναται νὰ γίνῃ παρὰ μόνον εἰς τὸ τέλος τῆς περιόδου ἢ ἂν ἐν τῷ μεταξὺ συμβῶσιν ἀνωμαλίαι, ὥστε νὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν. Εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν νομίζω, φυσικά, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἀπολαμβάνει τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ Ἔθνους, θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένη νὰ ἐνεργήσῃ ἐκλογάς, ἀλλ’ εἰς τὴν δευτέραν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλή, ἡ ὁποία θὰ εἶχε δώσει τὴν ἐμπιστοσύνην της εἰς ὡρισμένην Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἤθελε διαλυθῆ, διότι ἤθελε προκύψει μία διαφωνία μεταξὺ αὐτῆς καὶ τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία ἤθελε προκαλέσει τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματός του, τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, εἴτε ἐκ διαφωνίας τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἤθελεν ἀγάγει τοῦτον εἰς τὸ νὰ διαλύσῃ τὴν Κυβέρνησιν, νομίζω ὅτι θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὅπως ὑπάρχῃ μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογάς, διότι οὕτως ἀναμφισβητήτως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πλέον ἀκεραίαν τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, ἀδιαφόρως τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον θὰ ἐφαρμοσθῇ. Δι’ αὐτὴν τὴν περίπτωσιν νομίζω ἀπολύτως ἐνδεδειγμένην τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν καὶ ἂν καθιερωθῇ τὸ σύστημα τοῦ δημοψηφίσματος, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ λαὸς καλούμενος ἤθελεν ἀποφασίσει περὶ τινος μέτρου κυβερνητικοῦ, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐρωτῶ· ποία θὰ ἦτο ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένη νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογάς; Ἡ ἀποδοκιμασθεῖσα παρὰ τοῦ λαοῦ Κυβέρνησις, διὰ νὰ ἴδῃ ποία εἶναι ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ; Ἢ θὰ ἦτο ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη τοῦ κόμματος ἐκείνου τὸ ὁποῖον οὐδέποτε ἐπεδοκιμάσθη παρὰ τοῦ λαοῦ; Εἶναι τόσῳ δύσκολον διὰ νὰ ἀνατεθῇ εἰς Κυβέρνησιν πολιτικὴν νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογὰς ταύτας, ὥστε ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἐν τῷ Συντάγματι, ἐνδείκνυται ἡ ὁδὸς αὕτη. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε εἶναι ἐνδεχόμενον ἀντὶ νὰ ἀκολουθηθῇ ἡ ὁδὸς ἡ ἐνδεδειγμένη, νὰ ἀκολουθηθῇ ἡ ἀντίθετος ὁδός. Βεβαίως δὲν εἶμαι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι αἱ ὑπηρεσιακαὶ Κυβερνήσεις ὑπῆρξαν πάντοτε ἄψογοι. Ἀλλ’ ἂν παρατηρήσωμεν καὶ δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι αἱ πολιτικαὶ Κυβερνήσεις συναισθανόμεναι καὶ τὴν πολιτικήν των εὐθύνην, δὲν ἠθέλησαν νὰ μεταχειρισθῶσι πάντοτε τὴν δύναμιν τὴν παρεχομένην διὰ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Ἀλλὰ συμβαίνει καὶ κάτι τι ἄλλο. Χωρὶς νὰ θέλωσιν, ἐξασκοῦν τὴν ἐπίδρασιν τὴν κυβερνητικὴν ὡς ἐκ τῆς θέσεως αὐτῆς, τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς Κυβέρνησις ἓν πολιτικὸν κόμμα. Ἐνῷ μία ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἀσκήσῃ τὴν ἐπίδρασίν της ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου κόμματος ἢ μόνον εἰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας τόσον συχνὰ ἐσχάτως ἐδοκιμάσαμεν καὶ εὔχομαι νὰ μὴ ἐπαναληφθῶσιν εἰμὴ μόνον εἰς τὰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας δὲν εἶναι εἰμὴ κατὰ φαινόμενον μόνον ὑπηρεσιακή, πράγματι ὅμως πολιτική. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ συμβαῖνον καὶ εἰς τὸν πολιτικὸν βίον τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐλπίζω ὅτι αἱ ὑπηρεσιακαὶ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ προέλθωσιν ἀπὸ πρόσωπα κατέχοντα ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἀνωτάτας θέσεις, δὲν θὰ εἶναι τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ μεταχειρισθῶσι τὰ πολιτικά των φρονήματα, ὅταν ἐκ τῆς ἰδιότητος, τὴν ὁποίαν ἔχουσι, τοῖς ἀνατίθεται ἡ διακυβέρνησις τῆς Χώρας πρὸς ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν. Ἀντετάχθη κατὰ τῆς προτάσεως ταύτης ἓν ἕτερον ἐπιχείρημα, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον ὡς ἐκ τῶν ποικίλων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἐμφανίζονται καὶ ὡς ἐκ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀντιπροσωπευθῇ ἡ Χώρα ἀπὸ Κυβέρνησιν ὑπηρεσιακήν, ἀλλ’ ἀπὸ πολιτικὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ καὶ τίς ὁ λόγος; Ποία εἶναι ἡ ἀνάγκη νὰ ἐκπροσωπευθῶσιν ἀπὸ πολιτικὰ πρόσωπα; Ἂν ὑπάρξῃ τοιαύτη ἀνάγκη, νομίζω ὅτι τότε ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις θὰ αἰσθανθῇ τὴν ἀνάγκην νὰ στραφῇ πρὸς τὰ πολιτικὰ κόμματα καὶ νὰ ἀναζητήσῃ τοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι πρέπει νὰ ἀντιπροσωπεύσωσι τὴν Χώραν. Δὲν νομίζω ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο εἶναι τοιαύτης φύσεως, ὥστε ἐκ τούτου καὶ μόνον νὰ καθίσταται ἡ ἐνέργεια τῶν ἐκλογῶν ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Ἂν λοιπὸν τεθῇ ὁ περιορισμὸς τὸν ὁποῖον εἶπον, δηλαδὴ εἰς τὴν ἀνώμαλον περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπέλθῃ διάλυσις τῆς Βουλῆς, τὰς ἐκλογὰς νὰ τὰς ἐνεργήσῃ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις, νομίζω ὅτι θὰ ἀσφαλίσωμεν τὰς ἐκλογὰς καὶ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θὰ ἐνεργήσῃ αὐτάς. Καὶ ὑπὸ τὴν τροποποίησιν ταύτην προτείνω τὴν πρότασιν.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§133Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀνεπτύχθησαν ὅλα τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ ἐπιχειρήματα περὶ τῆς προτάσεως τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐκλογῶν ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως. Τὸ μόνον ἐπιχείρημα εἶναι ἡ ἀνεπηρέαστος καὶ ἀνόθευτος διεξαγωγὴ τῶν ἐκλογῶν. Ἀλλὰ θὰ ἠδύνατό τις νὰ φέρῃ καὶ παραδείγματα πολιτικῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες ἀνεπηρεάστως διεξήγαγον τὰς ἐκλογάς. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι αἱ ἐγγυήσεις περὶ γνησίας ἐκδηλώσεως τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος πρέπει νὰ ἀναζητηθῶσιν οὐχὶ εἰς τὰς Κυβερνήσεις, ἀλλ’ εἰς τὴν ὀργάνωσιν τῶν ὑπηρεσιῶν. Ὅταν περιφρουρήσωμεν ἐπαρκῶς τὰς ὑπηρεσίας ταύτας, ὥστε ἡ θέλησις τοῦ Κέντρου νὰ ἔχῃ ἀσήμαντον ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν διαφόρων ὀργάνων, πάντα τὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως καταρρέουν. Ἀλλὰ καὶ ἀντιστρόφως, ἂν δὲν ληφθῇ ἡ μέριμνα αὕτη, ποία θὰ ὑπάρξῃ ἐγγύησις ὅτι δὲν θὰ εὑρεθοῦν τὰ κατάλληλα ὄργανα ἐξυπηρετήσεως τῶν μελλόντων τυχὸν νὰ ὑπερισχύσωσι κατὰ τὰς ἐκλογάς; Ὅ,τι δὲ καθιστᾷ τὴν πρότασιν ἀπαράδεκτον εἶναι καὶ αἱ τροπολογίαι αἵτινες, ὑπεβλήθησαν, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις εἰς περίπτωσιν ἀναβολῆς τῶν ἐκλογῶν νὰ παραιτεῖται. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ζητεῖτε διὰ τὴν ἀσφαλῆ διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν δὲν θὰ τὸ εὕρητε εἰς τὴν ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν. Ἄλλως τε τὰ κόμματα δὲν ἔχουν ἀνάγκην νὰ ἐπηρεάσουν τὸν λαὸν τὰς τελευταίας ἡμέρας καὶ σχεδὸν πάντοτε ὁσάκις αἱ Κυβερνήσεις ἐξήσκησαν φατριασμὸν κατὰ τὰς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν συνετρίβησαν. Ἑπομένως οὐδὲν ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν ὡς πρὸς τὸν ἐπηρεασμὸν τοῦ λαοῦ κατὰ τὰς ἡμέρας τῶν ἐκλογῶν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ φοβηθῶμεν εἶναι ἡ ὑπηρεσιακὴ ὀργάνωσις, ζητοῦμεν δὲ διὰ τῆς προτάσεως ταύτης νὰ καταδικάσωμεν τὴν Χώραν εἰς μίαν κυβερνητικὴν ἀπονέκρωσιν δι’ ὡρισμένον χρόνον, οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην αὐτήν. Διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἀφεθῇ ἐλευθερία ὡς πρὸς τὴν διενέργειαν τῶν ἐκλογῶν εἴτε ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, εἴτε ὑπὸ πολιτικῆς, ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, διότι πᾶσα ἄλλη δέσμευσις θὰ ἐδημιούργει κινδύνους.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§135Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας). Νομίζω ὅτι τὸ σημεῖον τὸ ἀφορῶν τὴν περίπτωσιν τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος εἰς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος εἶναι ἐξηντλημένον, ὥστε νὰ μὴ κουράσω τὴν Βουλὴν εἰς τόσον προκεχωρημένην ὥραν. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς διενεργείας ἐκλογῶν ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως θὰ ἤθελον νὰ ἐπωφεληθῶ τῆς συζητήσεως ταύτης νὰ ἐκφράσω τὴν εὐχὴν, ἡ ὁποία ἄλλως τε θεωρῶ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι πραγματοποιήσιμος, νὰ ἐμπνευσθῶμεν πάντες ἀπὸ τὴν ἰδέαν τῆς ἐν τῷ μέλλοντι διενεργείας ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον γνησίων ἐκλογῶν. Δὲν νομίζω, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς διενεργείας ἐκλογῶν ὑπὸ ἀχρόου, ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς, ὑπὸ κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως, ἔχει σημασίαν διὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ πραγματικοῦ φρονήματος τοῦ λαοῦ, ὅσον τὰ προπαρασκευαστικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα δύνανται κοινοβουλευτικαὶ Κυβερνήσεις, ἔχουσαι τὴν πλειονοψηφίαν, νὰ λάβωσι προληπτικῶς ἢ μὲ τὴν πρόθεσιν ἴσως τῆς νοθείας μιᾶς ἐκλογῆς. Δὲν εἶναι ἡ Κυβέρνησις ἡ διενεργοῦσα τὰς ἐκλογάς, ἡ ὁποία ἔχει τὴν δύναμιν τῆς νοθείας, εἶναι αὐτὸ τοῦτο τὸ Σῶμα, εἶναι αὐτὴ αὕτη ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Θὰ ἤθελον δὲ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ, ἐπειδὴ ὅλοι ἐμπνεόμεθα ὑπὸ τῆς διακαοῦς ἐπιθυμίας νὰ σώσωμεν τὸν κοινοβουλευτισμόν—ἀποκαθιστάμενον οὐχὶ μόνον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, δηλαδὴ ὅταν εἰσερχώμεθα εἰς αὐτὴν ἀνεξαρτήτως τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον εἰσερχόμεθα, νὰ ὑπεραμυνθῶμεν τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εὑρισκόμενοι διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὸ γνήσιον φρόνημα τοῦ λαοῦ—νὰ λάβωμεν τοιαῦτα μέτρα, ὥστε νὰ ἐκλείψουν ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἀνατρεπτικὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἕνεκα τῶν ἀνωμάλων περιστάσεων ἔχουν παρεισφρύσει εἰς τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἀκολουθοῦν. Τὴν εὐχὴν ταύτην καὶ τὴν ἐπιθυμίαν ἠθέλησα ἁπλῶς νὰ ἐκφράσω, ἐπιφυλασσόμενος ἐν δεδομένῃ στιγμῇ καὶ ἐν τῇ ἐπιζητήσει τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον πολὺ πιθανῶς νὰ ἔλθῃ ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ἀναπτύξω περισσότερον καὶ καλύτερον τὰς γνώμας μου ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ.

§136Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἤθελον νὰ εἶχον τοῦτο ὑπ’ ὄψιν των οἱ κ. κ. συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν τὴν πρότασιν περὶ ἐνεργείας ἐκλογῶν ὑπὸ ὑπηρεσιακῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὄχι μόνον κατὰ τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἤθελε σχηματισθῆ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις διὰ νὰ ἐνεργήσῃ τὰς ἐκλογάς, ἀλλ’ ἀπὸ σήμερον θὰ γεννηθῶσι διάφοροι ἰδέαι καὶ ὀρέξεις περὶ ἐφαρμογῆς σχεδίων, τὰ ὁποῖα νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ αὐτή, ἐφόσον ἐνδιαφερόμεθα περὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἔχει καθῆκον νὰ διαλύσῃ. Δι’ αὐτὸ θέτω ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς τὴν γνώμην μου ταύτην.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Σαγιᾶ ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Πρὸς ἐνέργειαν ἐκλογῶν.... κλπ.»

§138Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἡ πρότασις τοῦ κ. Σαγιᾶ τίθεται τροποποιημένη διὰ τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἐπέρχεται πρὸ τῆς λήξεως τῆς περιόδου.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ τὴν τροπολογίαν ταύτην τοῦ κ. Σαγιᾶ;

§140ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπορρίπτεται ἡ πρότασις. Ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη τροπολογία τοῦ κ. Μπουσίου (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλή.... κλπ.» Ἐρωτᾶται καὶ πάλιν ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς τροπολογίας αὐτῆς τοῦ κ. Μπουσίου ἂν γίνεται δεκτή.

§142ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπορρίπτεται. Τὸ 35ον ἄρθρον ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ σύγκειται ἐκ βουλευτῶν ἐκλεγομένων κατὰ νόμον ὑπὸ τῶν ἐχόντων δικαίωμα πρὸς τοῦτο πολιτῶν δι’ ἀμέσου καθολικῆς καὶ μυστικῆς ψηφοφορίας. Αἱ βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ διατάσσονται καὶ ἐνεργοῦνται ταὐτοχρόνως καθ’ ὅλην τὴν Ἐπικράτειαν. Ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτικῶν ἑδρῶν ἑκάστης ἐκλογικῆς περιφερείας ὁρίζεται διὰ νόμου, ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ αὐτῆς. Ποτὲ ὅμως ὁ ὁλικὸς ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν δὲν δύναται νὰ εἶναι μικρότερος τῶν 200 οὔτε μεγαλύτερος τῶν 250. Ἕδραι βουλευτικαὶ κενούμεναι κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς περιόδου, πληροῦνται δι’ ἀναπληρωματικῆς ἐκλογῆς, πλὴν ἂν κατ’ ἄλλον τρόπον ὁ νόμος ὁρίζει».

§144ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 35ον ἄρθρον).

§145Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ καὶ ἡ ὑποβληθεῖσα ἑρμηνευτικὴ δήλωσις.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ διατύπωσις τῆς παραγράφου 2 τοῦ ἄρθρου 35 δὲν ἐμποδίζει ὅπως ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτικῶν ἑδρῶν ὁρίζεται ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ψηφιζόντων ἐκλογέων».

§147ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτή δεκτή. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις).

§148Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀνεβλήθη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119. Ἂν ἀναγνώσητε τὰς τροπολογίας αἱ ὁποῖαι ὑπεβλήθησαν, θὰ ἴδητε ὅτι εἶναι ἕνας λαβύρινθος καὶ παρακαλῶ ὅπως, ἂν ἡ Βουλὴ ἤθελε συναινέσει, ἐκλεγῇ μία δεκαμελὴς Ἐπιτροπὴ ἐξ ὅλων τῶν κομμάτων διὰ νὰ κάμῃ μίαν ἢ καὶ δύο προτάσεις διὰ τὸ ἄρθρον 119 καὶ διὰ νὰ συντομεύσωμεν τὰς συζητήσεις.

§149ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§150Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, νὰ ὁρίσωμεν πότε περίπου ὑπολογίζομεν νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον αὐτό, διότι τὴν προσεχῆ ἑβδομάδα συμπίπτουν ἑορταί τινες καὶ πολλοὶ βουλευταὶ πιθανὸν νὰ ἀπουσιάζουν. Δὲν θὰ εἶχε καμμίαν σημασίαν ἂν ὁρίσωμεν ὡς ἡμέραν συζητήσεως τὴν μεθεπομένην Δευτέραν.

§151ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ. μ. αὔριον. (Ὥρα 10.15′ μ. μ.)