1925.06.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 214

Τρίτη 30 Ἰουνίου 1925

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 6.30 μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῶν προηγουμένων δύο συνεδριάσεων. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς 212ης καὶ 213ης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ ἔγγραφον τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Θ. Παγκάλου, δι’ οὗ καθίσταται γνωστὸν πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ἀπεδέχθη τὴν ὑποβληθεῖσαν εἰς αὐτὸν παραίτησιν τῆς ὑπὸ τὸν κ. Μιχαλακόπουλον Κυβερνήσεως, διώρισε δὲ Ὑπουργούς, τῶν Ἐσωτερικῶν τὸν κ. Α. Παναγιωτόπουλον, τῆς Παιδείας τὸν κ. Γ. Χατζηκυριακοῦ, τῶν Οἰκονομικῶν τὸν κ. Γ. Κοφινᾶν, τῶν Ναυτικῶν καὶ προσωρινῶς τῶν Ἐξωτερικῶν τὸν κ. Α. Χατζηκυριακὸν, τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ προσωρινῶς τῆς Δικαιοσύνης τὸν κ. Γ. Μπούμπουλην, τῆς Συγκοινωνίας τὸν κ. Α. Ταβουλάρην, τῆς Γεωργίας καὶ Προσωρινῶς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως τὸν κ. Κ. Σταμούλην. Ἐπίσης ἀνακοινῶ ἕτερον ἔγγραφον δι’ οὗ καθίσταται γνωστὸν πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης διωρίσθη ὁ κ. Ι. Κούνδουρος. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§3Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ Κυβέρνησις, ἥτις λαμβάνει τὴν τιμὴν νὰ παρουσιασθῇ σήμερον ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, δὲν προτίθεται καινοτομοῦσα ἐν τούτῳ, νὰ σᾶς κουράσῃ ἀπαγγέλλουσα μακρὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, ὡς ἐκεῖναι τὰς ὁποίας ὑμεῖς τε καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἠκούσατε ἐν τῷ παρελθόντι. Ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τῶν μεγάλων δυσχερειῶν, ἐνώπιον τῶν ὁποίων εὑρίσκεται τὸ Κράτος ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς, ὡς καὶ τῶν τεραστίων εὐθυνῶν, ἃς ἀνέλαβεν ἐπὶ τῶν ὤμων της ἡ Κυβέρνησίς μου, θὰ ἐργασθῇ δι’ ἁπασῶν τῶν δυνάμεών της ὅπως φανῇ ἀνταξία τῆς ἐμπιστοσύνης, δι’ ἧς ἤθελε τυχὸν περιβληθῆ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Ἐλπίζει δὲ ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ κατορθώσῃ τὴν ἐφαρμογὴν χρηστῆς διοικήσεως, ὡς καὶ τὸν καθαρμὸν καὶ τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν ὅλων τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Ὅτι θὰ ἀνορθώσῃ τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ θὰ ὁδηγήσῃ εἰς εὐνοϊκὰς λύσεις τὰ ἐκκρεμῆ ἐξωτερικὰ προβλήματα. Ἐλπίζει ὅτι θὰ ἀνασυντάξῃ καὶ ὀργανώσῃ τὰς ἐθνικὰς κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεις, ὥστε νὰ καταστῇ ταχέως τὸ Ἔθνος σεβαστὸν εἰς τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν καὶ πολύτιμος φίλος διὰ τοὺς συμμάχους. Εἶναι βεβαία ὅτι πάσῃ θυσίᾳ καὶ διὰ παντὸς ῥιζοσπαστικοῦ μέσου θὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἐλπίδας καὶ τὰς ἀξιώσεις τοῦ πάσχοντος προσφυγικοῦ κόσμου, ὅπως εἶναι ἐπίσης ἀπολύτως βεβαία ὅτι θὰ ἐμπεδώσῃ πλήρως τὴν τάξιν καὶ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος. Εἶναι βεβαία, καὶ κέκτηται ἀσφαλῆ περὶ τούτου τεκμήρια, ὅτι θὰ ἐξαλείψῃ τὸ ἐθνοκτόνον χάσμα, τὸ ὁποῖον ὑπῆρξεν ἡ πρωτεύουσα αἰτία τῶν ἐθνικῶν μας συμφορῶν. Μὲ ἀκλόνητον πίστιν καὶ πεποίθησιν θὰ χωρήσωμεν ἐπὶ τὸ ἔργον, βέβαιοι περὶ τῆς ἐπιτυχίας, καὶ ἐν τῇ πεποιθήσει δὲ ὅτι διὰ τῆς πολιτείας ἡμῶν θὰ προσφέρωμεν ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα, τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ τὴν Δημοκρατίαν, θὰ ζητήσωμεν σήμερον ὅπως μᾶς περιβάλητε διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης σας. Κατερχόμενος τοῦ βήματος, κύριοι, καταθέτω σχέδιον ψηφίσματος «περὶ διακοπῆ; τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ περὶ τῆς κατὰ τὸν χρόνον τῶν διακοπῶν ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος καὶ ἐκδόσεως Νομοθετικῶν Διαταγμάτων». Τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ψηφίσματος τούτου δηλῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§5Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ἐνδιαφέρουσαι αἱ ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἰδίως τὸ ὑπ’ αὐτοῦ ὑποβληθὲν ψήφισμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις θέτει τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης της. Ἀλλὰ θὰ ἦτο ἀπόκρυψις τῆς ἀληθείας, ἂν τὰ ὀλίγα, τὰ ὁποῖα ἔχω νὰ εἴπω, περιωρίζοντο εἰς τὰς γενομένας δηλώσεις. Αἱ κρίσιμοι περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, ἐπιβάλλουν περισσότερον παρὰ πάντοτε νὰ ὁμολογήσωμεν τὴν ἀλήθειαν, νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν πραγματικότητα. Ὀφείλομεν λοιπὸν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι τὰς τελευταίας ἡμέρας κατηνέχθη ἕνα κτύπημα κατὰ τῆς Δημοκρατίας. Τὸ κτύπημα τοῦτο ὅμως πρέπει πάλιν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι εἶχεν ἁγνὰ ἐλατήρια. Τὰ ἐλατήρια...

§6Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὑπάρχει μεγαλύτερον κτύπημα τῆς Δημοκρατίας ἀπ’ αὐτό;

§7Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρέπει ἐξ ἄλλου νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι τὸ κτύπημα τοῦτο εἶχεν ἁγνὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα προεκλήθησαν ἀπὸ τὴν συμπεριφορὰν μιᾶς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία παρ’ ὅλα τὰ σφάλματα καὶ τὰ ἀτυχήματα τὰ ἐξωτερικά, παρ’ ὅλην τὴν δυσφορίαν, τὴν ὁποίαν προεκάλεσεν εἰς τὸ ἐσωτερικόν, δὲν ἠννόει νὰ ἐγκαταλίπῃ τὴν Ἀρχήν. Προεκλήθησαν ἐπίσης ἀπὸ τὴν συμπεριφορὰν τῶν κομμάτων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐφάνησαν διατεθειμένα νὰ ὑποβληθοῦν εἰς ἐλαχίστας θυσίας, ἀναλαμβάνοντα ἀμέσως εὐθύνας, παρ’ ὅλην τὴν ὑπάρχουσαν ἀνάγκην, ἀλλ’ ἀνέμενον νὰ ἔλθῃ ὁ εὔθετος χρόνος, ὅπως, ἀντὶ νὰ διευκολύνουν αὐτὰ τὴν Ἑλλάδα, χρησιμοποιήσουν τὰς περιστάσεις διὰ νὰ ὠφεληθοῦν κομματικῶς, προεκλήθησαν ἀκόμη περισσότερον ἀπὸ τὴν συμπεριφορὰν ἐκείνων τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν ὅτι ἔφθασεν ἡ ὥρα νὰ ἀρχίσουν ἕνα ἀδιάλλακτον ἀντικαθεστωτικὸν ἀγῶνα, διεξαγόμενον μὲ τὰ πλέον ἀθέμιτα μέσα, χωρὶς νὰ ὑπολογίσουν ὅτι ὄχι πρὸ μακροῦ χρόνου διὰ τῆς ἐλευθέρας θελήσεως τοῦ λαοῦ καθιερώθη τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει. Προεκλήθησαν τέλος ἀπὸ ἀδικαιολόγητον ἐπιβράδυνσιν τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν καὶ δύναμαι ἀκόμη νὰ εἴπω ἀπὸ τὴν ὀξύτητα, μὲ τὴν ὁποίαν πολλάκις ἐξεδηλώθησαν αἱ ἀντιθέσεις ἡμῶν, καὶ ἀπὸ τὸν ἀτομισμὸν ὁ ὁποῖος εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἐφανερώθη. Παρ’ ὅλα ὅμως τὰ ἁγνὰ ἐλατήρια ποὺ προεκάλεσαν τὸ κίνημα τὸ στρατιωτικόν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι δὲν νομίζω ὅτι τὰ πράγματα εἶχον ἐξιχθῆ μέχρι τοιούτου κρισίμου σημείου, ὥστε νὰ ἦτο δικαιολογημένη ἡ ἐπέμβασις παραγόντων μὴ καθωρισμένων ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος διὰ τὸν προσδιορισμὸν τῶν κυβερνητικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Καὶ δι’ αὐτὸ κατέβαλα καὶ ἐγὼ κάθε δυνατὴν προσπάθειαν, ὅπως ἀποσοβηθῇ ἡ ἐκδήλωσις τοῦ στρατιωτικοῦ κινήματος καὶ ὑπέδειξα λύσεις δυναμένας καὶ τὴν ἀνησυχίαν τοῦ Στρατοῦ νὰ ἄρουν καὶ νὰ ἱκανοποιήσουν τὰς λαϊκὰς ἀξιώσεις. Δυστυχῶς δὲν εἰσηκούσθην ἀπὸ κανένα καὶ δὲν ἔγινε τίποτε. Τώρα ὅ,τι ἐπετελέσθη ἀποτελεῖ ἕνα πικρὸν μάθημα δι’ ὅλους ὅσοι εἶναι ὑπεύθυνοι τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὸ κίνημα, καὶ ἀφοῦ εὑρισκόμεθα πρὸ τετελεσμένων γεγονότων, νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς πάντας ἡμᾶς ἡ ὑποχρέωσις νὰ μὴ παρίδωμεν, νὰ ἀναγνωρίσωμεν εἰλικρινῶς ὅσα σφάλματα διεπράχθησαν καί, ἀφίνοντες κατὰ μέρος τὰ πείσματα, νὰ φροντίσωμεν ὅπως ἡ ἀνωμαλία, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη, χρησιμεύσῃ ἵνα τοὐλάχιστον λυθοῦν μερικὰ ζητήματα ζωτικά, τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦντο δύσλυτα καὶ ἵνα ἐξελιχθῇ ἡ πολιτικὴ κατάστασις τὸ ταχύτερον εἰς πλήρη ὁμαλότητα. Καὶ δι’ αὐτὸ χαίρω, διότι ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε ψήφισμα, διὰ τοῦ ὁποίου ἐξασφαλίζεται ἡ ταχίστη ψήφισις τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου καὶ ἡ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχεῖα ἐνέργεια ἐκλογῶν, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἐπὶ πλέον, ἐνῷ διευκολύνεται ἡ Κυβέρνησις νὰ πράξῃ ὅ,τι εἶναι δυνατὸν κατὰ τὸ διάστημα τῶν διακοπῶν διὰ τὰς ἐπειγούσας ἀνάγκας τῆς Χώρας, φανερώνεται συγχρόνως καὶ ἡ διάθεσις τῆς Κυβερνήσεως ὅπως βαδίσῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς νομιμότητος. Δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι δύναται ἡ Συνέλευσις νὰ ψηφίσῃ τὸ ψήφισμα τοῦτο καὶ διὰ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ τοῦ ψηφίσματος νὰ δώσῃ μίαν βραχεῖαν πίστωσιν χρόνου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἐπιτελέσωμεν μέγα ἔργον, ἂν εἰς αὐτὸ καὶ μόνον περιορισθῶμεν. Εἶπα ὅτι κατηνέχθη ἕνα κτύπημα κατὰ τῆς Δημοκρατίας καὶ ὑποθέτω ὅτι τοῦτο συναισθανόμεθα ὅλοι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθημεν διὰ τὴν καθιέρωσιν τῆς Δημοκρατίας, τὴν ὁποίαν δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἐννοήσωμεν ὡς τίποτε ἄλλο παρὰ ὡς διαρκῆ ἱκανοποίησιν τῆς ἐλευθέρας θελήσεως τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἡ Δημοκρατία, ὑπὸ τὴν καθαρὰν αὐτῆς ἔννοιαν, θὰ εἶναι ἀδύνατος ἂν ὅλοι δὲν λάβωμεν τὴν σταθερὰν ἀπόφασιν ὅτι πρέπει νὰ πράξωμεν ὅ,τι εἶναι δυνατὸν ὅπως εἰς τὸ μέλλον μὴ παρουσιασθῇ καμμία ἀνάγκη καμμιᾶς αὐθαιρεσίας, ὅπως ἀποσοβηθῇ διὰ πάντοτε ἡ ἐκδήλωσις μιᾶς οἱασδήποτε αὐθαιρεσίας. Καὶ πρὸς τοῦτο χρειάζεται νὰ κυριαρχήσῃ εἰς ἡμᾶς ἡ θέλησις τοῦ σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων πάντων, ἡ θέλησις τοῦ ἀμοιβαίου σεβασμοῦ τῶν δικαιωμάτων ὅλων τῶν πολιτῶν, ὅλων τῶν κομμάτων. Δὲν χωρίζουν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, μεγάλα ζητήματα, ἀγεφύρωτα χάσματα. Εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ συνεννόησις πρὸς διεξαγωγὴν ἐλευθέρου καὶ ὁμαλοῦ ἀνταγωνισμοῦ χάριν ἐναρμονίσεως ὅλων τῶν πολιτικῶν δυνάμεων, ἀρκεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἀγαθὴ θέλησις. Πρέπει νὰ ἀναλογισθῶμεν εἰς ποίους ἐξωτερικοὺς κινδύνους εἴμεθα ἐκτεθειμένοι, ποίας πληγὰς ἔχει ἀνοίξει εἰς τὸ στῆθος τῆς Πατρίδος ἡ μακρὰ περίοδος τῶν πολέμων καὶ ἡ μεγάλη ἐθνικὴ συμφορά, πρέπει νὰ ἀναλογισθῶμεν ποίας θυσίας ὑφίσταται ὁ λαὸς καὶ πάντες οἱ πολῖται καὶ πρὸ παντὸς ἡμεῖς οἱ πολιτευόμενοι ὀφείλομεν νὰ φανῶμεν πρόθυμοι διὰ κάθε θυσίαν, εἰς κάθε ἐνέργειαν, ὅπως ἐπικρατήσῃ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ πραγματικῶς δημοκρατικόν, τοῦ σεβασμοῦ τῶν ἀμοιβαίων δικαιωμάτων καὶ τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν, τὸ ὁποῖον καὶ μόνον δύναται νὰ σώσῃ καὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Δημοκρατίαν. Ἔχω δὲ νὰ εἴπω εἰς τοὺς ἄνδρας τοῦ Στρατοῦ, τοὺς ὁποίους ἡ Συνέλευσις καὶ πάντες ἡμεῖς περιβάλλομεν μὲ συμπάθειαν καὶ ἐκτίμησιν, ὅτι εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι πολλάκις ἡ δρᾶσίς των ὑπῆρξεν εὐεργετική, ὄχι μόνον ἀπέναντι τῶν ἐξωτερικῶν ἐχθρῶν, ἀλλὰ καὶ ἀπέναντι μιᾶς ἐσωτερικῆς καταπτώσεως, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, ἂν θέλῃ συχνά, ἄνευ ὑπερτάτης καὶ ἀναποτρέπτου ἀνάγκης, νὰ πολιτεύεται, νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὴν πολιτικὴν ζωήν. Πρέπει νὰ ἔχωμεν διαρκῶς ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ ἐθνικὸς Στρατὸς εἶναι, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι, ὁ ἐκτελεστὴς τῶν θελήσεων 7.000.000 ἀνθρώπων (χειροκροτήματα) καὶ ὁ προασπιστὴς τῶν ἐλευθεριῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ἐθνικῶν του δικαίων. Καὶ δι’ αὐτὸ ἔχει ὁ Στρατὸς πρὸ παντὸς τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σέβεται τὸ πολίτευμα, νὰ εἶναι ὁ ἄγρυπνος φρουρός του χάριν τῆς ἱκανοποιήσεως τῆς θελήσεως καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι στιγμαὶ χειροκροτημάτων. Πρέπει ὅλοι νὰ ἐξετάσωμεν τὰς πράξεις μας, νὰ ὁμολογήσωμεν τὰ γενόμενα σφάλματα καί, ἀφίνοντες τοὺς ἐγωισμοὺς κατὰ μέρος, νὰ βοηθήσωμεν τὴν Πατρίδα μας ὅπως ἐξέλθῃ ἀπὸ τὸ ἀδιέξοδον εἰς τὸ ὁποῖον περιῆλθεν. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ ἔργον δὲν εἶναι δυσκατόρθωτον. Ἀρκεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἀγαθὴ θέλησις, καὶ ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις θὰ δώσῃ ἐνδεχομένως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, αὐτὴν τὴν ἔννοιαν θὰ ἔχῃ, ἐκδηλώσεως καλῆς θελήσεως πρὸς ἐξομάλυνσιν τῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Ἡ ψῆφος δὲ αὐτὴ τῆς Συνελεύσεως, εἶμαι βέβαιος, θὰ αὐξήσῃ τὴν συναίσθησιν τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν μεγάλων εὐθυνῶν της καὶ περὶ τῆς μεγαλυτέρας ὑποχρεώσεώς της, ὅπως ἐργασθῇ πρὸς ὁριστικὸν τερματισμὸν τῆς περιόδου τῶν αὐθαιρεσιῶν, πρὸς ταχίστην ἀποκατάστασιν πολιτικῆς ὁμαλότητος. Τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, ἐλπίζω, θὰ ἔχῃ ἡ ψῆφος αὕτη πρὸς τοὺς ἄνδρας τοῦ Στρατοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ ὅτι προορισμὸν ἔχει νὰ εἶναι ὁ φύλαξ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν. (Χειροκροτήματα).

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Σοφούλης ἔχει τὸν λόγον.

§9Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. Ὑπὲρ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι πρὸ ὀλίγου ἐξηγγέλθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὴν προέχουσαν σκέψιν ἀποτελεῖ αὐτὴ ἡ συγκρότησις τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐννοῶ βεβαίως τὴν προσωπικὴν σύνθεσιν αὐτῆς. Πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὡς τὸν ὑπέροχον ὀργανωτὴν καὶ διοικητὴν τοῦ Στρατοῦ, ἀπέβλεπον πάντοτε μετ’ ἀληθοῦς θαυμασμοῦ, καὶ πρὸς τοὺς κυριωτέρους δὲ αὐτοῦ συνεργάτας, χωρὶς νὰ διατηρῶ πικρὰν ἀνάμνησιν τῆς ἐμπράκτου ἐχθρότητος, τὴν ὁποίαν ἐφανέρωσαν κατὰ τὴν ὀλιγόμηνον πρωθυπουργίαν μου, δὲν ἔπαυσα πάντοτε νὰ τρέφω εἰλικρινῆ ἐκτίμησιν, ἀναλογιζόμενος μόνον τὰς πολυτίμους ἀληθῶς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας προσέφερον πάντοτε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα. Θὰ ἤμην δὲ εὐτυχὴς ἂν καὶ σήμερον ἐδίδετο εἰς ἐμὲ ἡ εὐκαιρία, ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς νομιμότητος καὶ διὰ τῆς ψήφου, νὰ ἐκδηλώσω τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ καταγωγὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ προέλευσις τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ὡς ἀρχὴν ἀντικειμένην ὄχι μόνον εἰς τὴν καθιερωμένην κοινοβουλευτικὴν τάξιν, ἀλλ’ ἀντικειμένην καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Ἡ ἐμφάνισις δὲ τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν δὲν εἶναι ἀρκετὴ ἵνα ἀποκαταστήσῃ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως, διότι ἐνώπιον αὐτῆς τίθεται σήμερον, ὡς σκληρὰ ἀνάγκη, τὸ δίλημμα ἢ νὰ ἐγκρίνῃ ἐκ τῶν ὑστέρων τὸ στρατιωτικὸν ἐγχείρημα κατὰ τῆς ἰδίας αὐτῆς κυριαρχίας, ἢ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν κίνδυνον σοβαρωτέρων ἀνωμαλιῶν. Καὶ εἶναι, ἀληθῶς, σημεῖον παρήγορον ἡ πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως νὰ περιβληθῇ τὴν κοινοβουλευτικὴν ἐπίφασιν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχει πλέον τὴν ἱκανότητα νὰ προσδώσῃ τὸν κοινοβουλευτικὸν χαρακτῆρα εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Διὰ τῆς βιαίας ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως οὐσιαστικῶς κατηργήθη ἡ Συνέλευσις, ἀρθείσης τῆς κυριάρχου αὐτῆς ἐξουσίας, ἀρθείσης τῆς ἐντολῆς αὐτῆς, καὶ μόνον ἡ ἄμεσος προσφυγὴ εἰς τὸν λαόν, ἡ διὰ νέας λαϊκῆς ἐτυμηγορίας ἔγκρισις τῶν τετελεσμένων δύναται νὰ δώσῃ τὴν νομιμότητα καὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν κῦρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν εἶμαι, κύριοι, ἐκ τῶν ἀτέγκτων ἐκείνων νομοταγῶν, οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν πᾶσαν ἔνοπλον βίαν ὡς ἔργον τοῦ Σατανᾶ, ὡς καταχθόνιον προϊὸν τῆς κολάσεως. Ὅταν ἀπεμπολοῦνται τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη καὶ τὰ δίκαια, ὅταν καταπατῶνται αἱ λαϊκαὶ ἐλευθερίαι κατὰ τρόπον ἀνεπίδεκτον ἐπανορθώσεως διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ, μία Ἐπανάστασις, καὶ ἂν δὲν ἀποτελῇ δίκαιον, ἀποτελεῖ ὅμως ἀδυσώπητον ἱστορικὴν ἀνάγκην. Δυστυχῶς ὅμως δὲν δύναμαι μὲ τὸ μέτρον αὐτὸ νὰ κρίνω καὶ τὴν τελευταίαν αὐτὴν στρατιωτικὴν ἐξέγερσιν, διότι στερεῖται τῶν βαθυτέρων ἱστορικῶν αἰτίων. Ἡ μόνη βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη τὸ ἐπικρατῆσαν στρατιωτικὸν κίνημα εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ προκάτοχος ἀπέτυχε καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ἐξετάσω τὸ βάσιμον ἢ ἀβάσιμον τῆς μομφῆς αὐτῆς, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἡ ἀφορμὴ αὐτή, ἂν ἀνεγνωρίζετο ὡς ἐπαρκὴς δικαιολογία πρὸς μίαν Ἐπανάστασιν, θὰ ἐδημιούργει μίαν χρονίαν κατάστασιν ἀναρχίας καὶ σειρὰν ἀδιακόπων στάσεων μὲ πλήρη κατάλυσιν τῆς ἐννοίας τοῦ Κράτους. Ὅταν δὲ ἀναλογισθῇ τις ὅτι οὐδὲ αὐτὴ ἡ πολιτικὴ τοῦ Βενιζέλου, ἡ ὁποία ὡδήγησε τὸ Ἔθνος πρὸς τὸ τέρμα τῶν τολμηροτέρων καὶ προσφιλεστέρων αὐτοῦ πόθων, ἐθεωρήθη ὑπερτέρα ἀμφιβολιῶν καὶ δυσαρεσκειῶν, δὲν χρειάζεται μαντικὴ δύναμις διὰ νὰ προΐδῃ τις ὅτι μετὰ 1 ἢ 2 ἢ 3 ἢ 6 μῆνας μία μερὶς καὶ πάλιν τοῦ Στρατοῦ θὰ θελήσῃ νὰ δικαιολογήσῃ παρομοίαν ἐνέργειαν, χαρακτηρίζουσα τὴν πολιτικὴν καὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ὡς ἀποτυχοῦσαν καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Καὶ τὸ συμπέρασμα εἶναι ὅτι θὰ διαδέχωνται οἱ στρατηγοὶ ἀλλήλους εἰς τὴν Ἐξουσίαν· τὸν πρῶτον θὰ διαδεχθῇ ὁ δεύτερος καὶ τὸν δεύτερον ὁ τρίτος, μέχρις ὅτου ἡ Ἑλλὰς κηρυχθῇ πλέον ὡς ἀθεραπεύτως νοσοῦσα Χώρα, ἀξία νὰ τεθῇ ὑπὸ κηδεμονίαν καὶ ὑπὸ ἀπαγόρευσιν. Τοῦτο, φοβοῦμαι, θὰ εἶναι τὸ μοιραῖον τέρμα, ἡ ἀποσύνθεσις τῆς Ἑλλάδος, ἡ διάλυσις τῆς Ἑλλάδος, τέρμα εἰς τὸ ὁποῖον ἀσφαλῶς θὰ ὁδηγήσῃ ἡ καθιερωθεῖσα ἀρχή, νὰ ἐξομαλύνεται καὶ ἱκανοποιεῖται δυσαρέσκεια κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ἐνόπλου ἐπεμβάσεως τῶν δυνάμεων τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης. Οὔτε νὰ διανοηθῇ τις εἶναι δυνατὸν ὅτι τὸ τελευταῖον κίνημα εἶχεν ἐλατήρια ἐγωιστικά, ἐλατήρια ὑστερόβουλα. Ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι οἱ δημιουργήσαντες τὴν νέαν κατάστασιν στρατιωτικοὶ παράγοντες ὡρμήθησαν ἀπὸ ἀπολύτως χρηστοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀπολύτως πεπλανημένου συνειδότος. Ἕνεκα τούτου εἶναι βέβαιον ὅτι αἱ συνέπειαι θὰ ἀποβῶσιν ἄντικρυς ἀντίθετοι πρὸς τὴν προαίρεσιν. Δὲν ἔχω τὴν ὑπερβολικὴν ἀπαισιοδοξίαν νὰ προείπω συμφορὰς καὶ καταστροφάς, ἀλλὰ πάντως εἶναι βέβαιον ὅτι ἐκ τῆς νέας ἀνωμαλίας καθίσταται ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος δυσχερεστέρα καὶ ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνακτήσει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ξένου κόσμου, ὁ ὁποῖος μετὰ νέων ἐλπίδων ἀπέβλεπε πρὸς εὐτυχέστερον μέλλον αὐτῆς. Ἡ διεθνὴς δὲ πίστις τῆς Ἑλλάδος ὠφείλετο κυρίως εἰς τὴν ζωτικότητα τὴν ἀνεξάντλητον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ εἰς τὴν ἀνένδοτον προσπάθειαν αὐτοῦ πρὸς δημιουργίαν μιᾶς εἰρηνικῆς προόδου, ἀλλ’ ὄχι ὀλιγώτερον ὠφείλετο εἰς τὴν πεποίθησιν, ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, ὅτι ὁ Στρατὸς ἡμῶν ἀφωσιώθη εἰς τὸ ἔργον τοῦ μεγάλου προορισμοῦ αὐτοῦ, μακρὰν πάσης πολιτικῆς ἀναμίξεως, ὥστε νὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ παγίωσις πλέον μιᾶς ὁμαλῆς, σταθερᾶς, νομίμου πολιτικῆς καταστάσεως. Εἶναι δὲ φανερὸν ὅτι ἡ νέα αὐτὴ ἀνωμαλία καὶ ἡ ἰδέα ὅτι ὄπισθεν τῆς κρατικῆς ἐξουσίας ὑφίσταται πάντοτε ἀναρμόδιος παράγων, ὡς ὑπέρτερος κριτὴς καὶ δικαστής, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ κλονίσῃ τὸ κῦρος καὶ νὰ μειώσῃ τὴν φερεγγυότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ διὰ τὰς διεθνεῖς αὐτοῦ σχέσεις καὶ διὰ τὰς οἰκονομικάς του προσπαθείας. Ἀνυπολόγιστος δὲ εἶναι ἡ ἠθικὴ ζημία, ἡ ἠθικὴ φθορά, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποστῇ ἡ ἰδέα τοῦ Στρατοῦ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ, ὅστις χάριν τῆς εἰρηνικῆς αὐτοῦ ἐργασίας ἀξιοῖ ἀδιατάρακτον τὴν ἡσυχίαν καὶ ἀπρόσβλητον τὴν νομιμότητα τῶν κρατικῶν ἐξουσιῶν. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, κύριοι, δικαιοῦται νὰ συγκεντρώνῃ ὁλόθερμον τὴν στοργὴν τοῦ Πανελληνίου, τὴν ὁποίαν ὅμως δὲν δύναται νὰ διατηρήσῃ ἀμείωτον παρὰ μόνον ἐφόσον παραμένει εἰς τὴν λαϊκὴν ἀντίληψιν ὡς τὸ ἐχέγγυον τῆς ἐθνικῆς ἀσφαλείας καὶ ἀκεραιότητος καὶ τὸ στήριγμα τῆς νομίμου τάξεως. Ἀπέναντι τῆς νέας ταύτης κρίσεως, τὴν ὁποίαν διανύομεν σήμερον, ἀπέναντι τῆς νέας δοκιμασίας, τὴν ὁποίαν ὑφιστάμεθα, ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ διαμαρτυρηθῶ ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου βήματος καὶ νὰ διερμηνεύσω τὴν λύπην μου, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐλπίδα ταυτοχρόνως ὅτι ἡ φιλοπατρία ἡ ἀναμφισβήτητος τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν συνεργατῶν αὐτοῦ θὰ διαλύσῃ ταχέως τὴν ἀχλὺν τῆς πλάνης αὐτοῦ καὶ θὰ ἐμπνεύσῃ εἰς αὐτὸν σκέψεις ἄλλας, αἱ ὁποῖαι νὰ ἐπιτρέψουν ὥστε νὰ ἐξέλθῃ ταχέως ἡ Χώρα ἡμῶν ἐκ τῆς περιπετείας ταύτης μὲ ὅσον τὸ δυνατὸν μικροτέραν τὴν φθορὰν καὶ μείωσιν τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν δυνάμεων αὐτῆς. (Χειροκροτήματα).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§11Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετεβλήθη ἡ σειρὰ τῆς ἐγγραφῆς πρὸς ὁμιλίαν;

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ σειρὰ εἶναι εἰς τὴν θέσιν, ἀλλὰ γνωρίζετε ὅτι οἱ ἀρχηγοὶ τῶν μερίδων, κατ’ ἀπόφασιν τῆς ἰδίας Συνελεύσεως, προηγοῦνται.

§13Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οἱ ἀρχηγοὶ αὐτοκατελύθησαν ἢ τοὺς ἐγέλασαν οἱ ὀπαδοί των· συνεπῶς δὲν ἔχουν καμμίαν θέσιν.

§14Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά· θὰ ἐγγραφῆτε εἰκοστός.

§16Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν πρόκειται διὰ τὸν κ. Κονδύλην. Δεχόμεθα νὰ προτιμηθῶσι δύο–τρεῖς, ἀλλὰ νὰ προηγῆται κάθε ἕνας ὁ ὁποῖος συναγελάζεται μετὰ δύο ἢ τριῶν, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τὸ ἀνεχθῶμεν.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ θὰ κανονίσω τὸν τρόπον τῆς διεξαγωγῆς τῆς συζητήσεως.

§18Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸν κανονίζει ὁ Κανονισμός, δὲν τὸν κανονίζετε σεῖς.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν κανονίζω συμφώνως πρὸς τὰς ἀποφάσεις τῆς ἰδίας τῆς Συνελεύσεως, ὄχι αὐθαιρέτως. Ὁρίστε, κ. Κονδύλη.

§20Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις εὑρίσκεται σήμερον πρὸ μιᾶς ἀνωμάλου καταστάσεως. Καὶ ἐγώ, ὅπως καὶ οἱ προαγορεύσαντες, δὲν θὰ ἐπιδοκιμάσω τὰ γενόμενα. Μολονότι προέρχομαι ἐκ τοῦ Στρατεύματος, κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν ὅπως ἀποσοβηθῇ ἀνάμιξις καὶ πάλιν τοῦ Στρατοῦ εἰς τὴν πολιτικὴν μετὰ τὴν καθιέρωσιν τοῦ νέου πολιτεύματος. Τὰ αἴτια ἐξ ὧν ἀπέρρευσεν ἡ κατάστασις αὕτη φρονῶ καὶ ἐγὼ ὅτι εἶναι ἁγνὰ καὶ ἀνιδιοτελῆ. Πλεῖστοι ἀξιωματικοὶ πρωτοστατήσαντες εἰς τὴν καθιέρωσιν τοῦ πολιτεύματος ἀπέμειναν πάντοτε μὲ τὴν ἀνησυχίαν εἰς τὴν ψυχὴν διὰ τὴν στερέωσιν αὐτοῦ. Καὶ δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐκ τῆς δράσεως τῆς τελευταίας Κυβερνήσεως ἐξωθήθησαν οἱ ἀξιωματικοί· οἱ ἀξιωματικοὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς καθιερώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς παραιτήσεως τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως μέχρι σήμερον διετέλουν ὑπὸ τὸ κράτος μιᾶς ἀνησυχίας. Ἐνθυμεῖσθε βεβαίως τοὺς ἀγῶνας τοὺς ὁποίους διεξήγαγεν ἡ πτέρυξ ἐκείνη, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνῆκον καὶ ἐγὼ τότε, διὰ τὴν καθιέρωσιν τοῦ πολιτεύματος. Ἡ μεγάλη πλειονότης τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατεύματος, τὰ 99% αὐτῶν, τότε συνεπάθουν σφοδρῶς τὸν ἀγῶνα τῆς πτέρυγος ἐκείνης, τὸν ἀγῶνα τῆς ἀποφασιστικῆς καθιερώσεως τοῦ πολιτεύματος. Ἦτο λάθος βεβαίως, διὰ τὸ ὁποῖον ὑπέχω καὶ ἐγὼ εὐθύνην (χειροκροτήματα), διότι πολὺ προώρως ἠθελήσαμεν νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν διὰ Κυβερνήσεως ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος. Ἡ δεξιὰ πτέρυξ εὑρίσκετο ἀναμφιβόλως εἰς ψυχικὴν ἀντίθεσιν πρὸς τὴν μίαν μερίδα τῶν δημοκρατικῶν ἀξιωματικῶν, τὴν φανατικωτέραν. Δὲν θέλω δι’ αὐτοῦ νὰ μεμφθῶ κανένα, δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι οἱ ἐν τῇ δεξιᾷ πτέρυγι ἦσαν ὀλιγώτερον δημοκρατικοί. Δὲν χωρίζω τοὺς δημοκρατικοὺς εἰς ὀρθοδόξους καὶ μὴ ὀρθοδόξους οὔτε φρονῶ ὅτι συντελεῖ εἰς τὴν στερέωσιν τοῦ πολιτεύματος τὸ νὰ διακρίνωμεν τοὺς δημοκρατικοὺς εἰς τάξεις. Ἀλλά, κύριοι, αὐτὴ ἡ προκατάληψις ὑπῆρχε καὶ ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν· ἔπρεπε νὰ παρέλθῃ χρόνος διὰ νὰ λησμονηθῇ ὁ ἀγὼν ὁ ὁποῖος διεξήχθη μεταξὺ τῆς πτέρυγος ἐκείνης καὶ τῆς δεξιᾶς. Διὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ πολιτεύματος ἐπίστευσα ὅτι θὰ καταστῇ δυνατὸν οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ παραμείνωσι μακρὰν τῆς πολιτικῆς καὶ κατέβαλον διὰ τοῦτο προσπαθείας πολλάς. Δυστυχῶς τελευταίως ἐπείσθην ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ τοῦτο. Ἐπείσθην ὅτι οἱ ἀξιωματικοί, ἀνησυχοῦντες διὰ τὴν τύχην τοῦ πολιτεύματος, ἀσφαλῶς θὰ ἐπενέβαινον καὶ πάλιν. Καὶ τότε, τυγχάνων Ὑπουργὸς παραιτηθείσης Κυβερνήσεως, ἔσπευσα νὰ καταστήσω τοῦτο γνωστὸν καὶ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὸν κ. ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων καὶ νὰ ὑποδείξω τὴν ἀντικατάστασιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης διὰ νὰ ἀναθεωρηθῇ ἡ κατάστασις, διὰ νὰ ἀνοιχθῇ ἡ ἀσφαλιστικὴ δικλείς, νὰ ἐξατμισθῇ ὁ συμπυκνωθεὶς ἀτμός, διὰ νὰ ἀποφευχθῇ πρὸς τὸ παρὸν τοὐλάχιστον ἡ ἐκδήλωσις τοῦ κινήματος καὶ μελετηθῇ τὸ δέον γενέσθαι ἀργότερον.

§21Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§22Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Παρακαλῶ.

§23Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοὺς αὐτοὺς φόβους κατεχόμενος σᾶς εἶπον ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ δοθῇ μία διέξοδος διὰ μιᾶς κυβερνητικῆς μεταβολῆς καὶ ὅτι θὰ ἤμην διατεθειμένος νὰ δώσω ψῆφον ἀνοχῆς εἰς Κυβέρνησιν ὑπὸ τὸν ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων.

§24Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὅπως ἐπίσης εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπεζήτησα συνάντησιν μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ παρεκάλεσα αὐτὸν νὰ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν καὶ προετιθέμην κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἑβδομάδα νὰ ἐπαναφέρω τὸ ζήτημα καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἔγινε τὸ γεῦμα τοῦ Φαλήρου, εἰς ὃ ὑπέδειξα πάλιν ὅτι πρέπει νὰ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» διὰ νὰ ἀποφευχθῇ τὸ κίνημα. Δυστυχῶς δὲν ἐγενόμην πιστευτὸς καὶ τὸ κίνημα ἐξεδηλώθη. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, κύριοι, θὰ ἦτο ἐγκληματίας ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ὤθει τὸ πρᾶγμα εἰς αἱματηρὰν σύγκρουσιν. Δὲν ὑπήρχομεν μόνον ἡμεῖς οἱ δημοκρατικοὶ τῆς Δεξιᾶς καὶ οἱ κυβερνητικοὶ ἀξιωματικοὶ ἀπέναντι τῶν δημοκρατικῶν ἀξιωματικῶν τῶν στασιασάντων· δὲν εἴμεθα ἡμεῖς μόνοι ἀντιμέτωποι εἰς τὴν Χώραν αὐτήν. Ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι ἐλλοχεύοντες καὶ ἕτοιμοι νὰ ἐκμεταλλευθῶσι τὴν ἀδελφοκτονίαν τοῦ δημοκρατικοῦ Στρατοῦ. Καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης νικητὴς ἢ ἡττημένος Πυρρίαν νίκην θὰ ἐκέρδιζεν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, κύριοι, κατεβλήθη πᾶσα προσπάθεια ὅπως ἀποσοβηθῇ ἡ σύρραξις καὶ συνεπῶς τὸ κίνημα ἐπεκράτησε καὶ ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ἔχει σήμερον ὑπὸ τὴν κρίσιν της τὴν νέαν Κυβέρνησιν καὶ τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν αὕτη. Κατὰ τὴν γνώμην μου, κύριοι, δὲν ὑπάρχει μία πολιτικὴ γραμμὴ εὐθεῖα, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ ἀκολουθήσῃ ὁ πολιτικὸς ἀρχηγός. Οὔτε δύνανται τὰ διάφορα γεγονότα, τὰ ὁποῖα συναντῶνται εἰς τὸν δρόμον νὰ τὸν ἀφήσωσιν ἀσυγκίνητον. Κατὰ τὴν γνώμην μου, ἂν μέχρι τῆς στιγμῆς εἶχον καὶ ἐγὼ κοινοβουλευτικὴν εὐθιξίαν, ἂν μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς ἐφρόνουν καὶ ἐγὼ ὅτι οὐδεμία Κυβέρνησις ἀνωμάλου προελεύσεως εἶναι ἀνεκτή, ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς δὲν δύναμαι νὰ ἐμμένω εἰς τὰς ἰδέας αὐτάς, διότι εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς πραγματικότητος. Εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς πραγματικότητος τῆς ὁποίας τὴν ἔκτασιν πρέπει νὰ ἐκτιμήσωμεν. Πρέπει ὅλοι νὰ ἀναλογισθῶμεν καὶ πάλιν ὅτι δὲν εἴμεθα ἡμεῖς μόνοι καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀντιμέτωποι. Ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι παρὰ τὸ πλευρὸν ἕτοιμοι νὰ πλήξωσι καὶ ἡμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν εἴμεθα ἄλλως τε καὶ ὡς Ἔθνος ἀπηλλαγμένοι καὶ κινδύνων ἄλλων. Ἐν ταῖς περιστάσεσιν αὐταῖς, κύριοι, ἀναλογίζεται κανεὶς μετὰ φρίκης τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα θὰ ἐπήρχοντο, ἂν ἐσυνεχίζετο ὁ ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν κυβερνητικῶν καὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν δυσηρεστημένων, τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ὑπὲρ τῆς ἐπαναστατικῆς ἀπόψεως ταχθέντων καὶ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν πιστῶν εἰς τὴν πρώην Κυβέρνησιν παραμεινάντων. Οὔτε ὁ Στρατὸς πλέον θὰ ἦτο ὑπολογίσιμος, ἀλλ’ οὔτε καὶ τὸ πολίτευμα θὰ ἠδύνατο νὰ σταθῇ ἄνευ τῆς ψυχικῆς ἑνότητος καὶ τῆς ἀλληλεγγύης μεταξὺ ἁπάντων τῶν δημοκρατικῶν ἀξιωματικῶν. Ὑποθέτω συνεπῶς, κύριοι, ὅτι, ὅταν τὰ πράγματα ἐκτυλίσσονται κατὰ τοιοῦτον τρόπον, καθῆκον ὄχι μόνον παντὸς πολιτικοῦ, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἀξιωματικοῦ καὶ παντὸς Ἕλληνος εἶναι, ὅπως ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης καταβληθῇ προσπάθεια διὰ νὰ λησμονηθῇ ὁ ἐν τῷ παρελθόντι ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν δημοκρατικῶν μερίδων καὶ νὰ ἐπικρατήσῃ πλήρης ἀλληλεγγύη μεταξὺ τῶν δημοκρατικῶν ἀξιωματικῶν, ἂν δὲν θέλωμεν νὰ ὑποκύψωμεν ὅλοι εἰς ἐχθρὸν ἀμείλικτον, εἰς ἐχθρὸν φοβερόν. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ, κύριοι, τοῦ λόγου καὶ ἄλλος λόγος ὑπάρχει ἰσχυρός, ὁ ὁποῖος μᾶς ἔφερεν εἰς τὴν ἀπόφασιν νὰ δώσωμεν ψῆφον εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐπιδοκιμαστικὴν καὶ νὰ ψηφίσωμεν τὸ κατατεθὲν παρ’ αὐτῆς ψήφισμα. Ἡ Κυβέρνησις ἦλθε διότι οἱ ἀξιωματικοὶ ἐφρόνουν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τερματισθῇ ἡ ἀνώμαλος πολιτικὴ κατάστασις, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἰδοθῇ τὸ ταχύτερον ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπιδιωχθῇ ἡ λύσις ζητημάτων φλεγόντων, ὅπως τὸ προσφυγικόν, τὸ ἀγροτικόν, τὸ οἰκονομικόν. Ἡ Κυβέρνησις, ἐστερημένη τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως, θὰ ἀπέβαινεν ἀνεπαρκὴς διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ τὰ ἔργα ταῦτα. Συνεπῶς ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ παράσχῃ εἰς αὐτὴν τὴν εὐκαιρίαν, τὴν δύναμιν καὶ τὸ κῦρος νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματός της. Καὶ μόνη ἡ πραγματοποίησις τοῦ κατατεθέντος σήμερον ψηφίσματος θὰ ἀπετέλει μέγα κέρδος διὰ τὴν Δημοκρατίαν καὶ διὰ τὸ Ἔθνος. Ἐλπίζω, κύριοι, ὅτι τὸ στρατιωτικὸν κίνημα, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν πρὸ ἡμερῶν, θὰ εἶναι τὸ τελευταῖον, θὰ εἶναι τὸ τελευταῖον τοὐλάχιστον, ἐφόσον ἡ Ἑλλὰς δὲν κινδυνεύει ἀπὸ κινδύνους προφανεῖς, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις θὰ ἀφήσῃ τὴν Ἐξουσίαν, ὅταν πλέον οὐδεμία ἀμφιβολία θὰ ὑπάρχῃ διὰ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ πολιτεύματος, καὶ ὅταν συγχρόνως τὰ φλέγοντα ζητήματα, τὰ ὁποῖα συνετέλεσαν καὶ αὐτὰ διὰ τὴν ἔντασιν τῆς δυσφορίας τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς καὶ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικόν, θὰ ἔχωσιν ἀρκετὰ προαχθῆ. Μετὰ ταῦτα, κύριοι, δηλῶ ἐκ μέρους τὸ κόμματος, τὸ ὁποῖον μοῦ κάμνει τὴν τιμὴν νὰ μὲ ἔχῃ ἀρχηγόν, ὅτι θὰ ψηφίσω τὸ κατατεθὲν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ψήφισμα. (Χειροκροτήματα).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§26Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὰ προγράμματα ὅλων σχεδὸν τῶν ἑκάστοτε παρουσιαζομένων πρὸ τῶν Βουλῶν Κυβερνήσεων ἀποτελοῦσιν ἐπαγγελίας θεραπείας πάσης νόσου κρατικῆς καὶ ἐπουλώσεως πάσης δυσπραγίας λαϊκῆς καὶ τὴν δημιουργίαν πολιτείας ἀγγέλων καὶ γενικῆς εὐημερίας. Εἶναι ὅμως ἀπὸ τὰ κατὰ συνθήκην ψεύδη τὸ νὰ δεχθῶμεν ὅτι οἱ βουλευταὶ σχηματίζουσι γνώμας πρὸς ἐνίσχυσιν ἢ μὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων αὐτῆς καὶ ὅτι ἕκαστος δὲν ἔχει σχηματίσει τὴν ἑαυτοῦ περὶ τῆς Κυβερνήσεως γνώμην ἐκ στοιχείων ἄλλων πρωτίστως βασιζομένων εἰς τὰ καθόλου προσόντα τοῦ Προέδρου ἰδίᾳ τῆς Κυβερνήσεως, καθὼς καὶ ἐκ τῆς ἐξετάσεως τῶν εἰδικῶν συνθηκῶν ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἀνέρχεται εἰς τὴν Ἀρχήν. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ μορφώσωμεν γνώμην ἐκ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ δεχθῶμεν ὅτι αὕτη ὄχι μόνον δὲν ὑστέρησε τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων ἄλλων Κυβερνήσεων, ἀλλὰ καὶ ἐν πολλοῖς ὑπερέβη ταύτας καὶ ἐν τῇ βραχυλογίᾳ των ἀκόμη, τὸ ὁποῖον καὶ αὐτὸ ἀποτελεῖ ἓν προσόν, ἀλλὰ παραμένουσι πάντοτε οἱ ἄλλοι παράγοντες, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ βασισθῇ ἡ γνώμη τῶν κ. κ. πληρεξουσίων. Ἡ ἐπελθοῦσα κυβερνητικὴ μεταβολὴ δὲν ἔχει τὰ αἴτια τῶν συνήθων κυβερνητικῶν μεταβολῶν, ἀλλὰ προῆλθε κατόπιν μιᾶς πολιτειακῆς ἀνωμαλίας. Ἡ εὐθύνη τῆς πολιτειακῆς ταύτης ἀνωμαλίας, καθ’ ἡμᾶς, βαρύνει πρωτίστως τὸν τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων (χειροκροτήματα) καὶ δευτερευόντως τοὺς ἀρχηγοὺς τῆς ἐμπράκτου ἐκδηλώσεως τῆς ἀνωμαλίας ταύτης, τῶν ὁποίων ἡ πρόθεσις πρὸς τὴν τοιαύτην κατεύθυνσιν ἦτο ἀπὸ μακροῦ ἔκδηλος καὶ προέρχεται ἐκ μιᾶς ἀκράτου φιλοδοξίας, τὴν ὁποίαν συνέχεον καὶ συγχέουν πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος. Ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τὴν προειδοποίησιν τὴν σαφῆ περὶ παρασκευαζομένων ἐνεργειῶν πρὸς διατάραξιν τῆς τάξεως, ἄφινε νὰ ὑπονοῆται ὅτι εἶναι κύριος τῆς καταστάσεως καὶ ὅτι, ἂν τυχὸν ἐξεδηλοῦτο, εἶχε τὴν στιβαρὰν χεῖρα, διὰ τῆς ὁποίας θὰ κατέστειλε ταύτην. Ἐν τούτοις ὄχι μόνον οὐδὲν ἔπραξε πρὸς πρόληψιν τῆς ἐμφανισθείσης ἀνωμαλίας, καθ’ ὃ εἶχε καθῆκον ἡ Κυβέρνησις τῆς Χώρας, ἀλλὰ καὶ, ἀπὸ τῆς ἐμφανίσεως αὐτῆς ὄχι μόνον δὲν ἔσπευσε νὰ δώσῃ τὰς ἀναγκαίας ὁδηγίας, ὄχι μόνον δὲν ἔσπευσε νὰ συγκεντρώσῃ τοὺς ἐν τῇ Κυβερνήσει συνεργάτας του Ὑπουργοὺς διὰ νὰ ἀκούσῃ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν, ἀλλὰ ἀνέλαβε προσωπικῶς τὴν εὐθύνην.... τὴν εὐθύνην τῆς παραιτήσεως. Εἰς τοὺς ἐπανειλημμένως καὶ ἐπειγόντως ζητοῦντας παρ’ αὐτοῦ ὁδηγίας, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦτο καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἔδιδε στερεοτύπως τὴν ἀπάντησιν ὅτι «ἡ Κυβέρνησις παρῃτήθη». Ἀφῆκε δὲ οὗτος τὸ Κράτος ἀνυπεράσπιστον, ὑπεύθυνος κυβερνήτης αὐτός, καὶ οἱ ἀναλαβόντες τὴν πρωτοβουλίαν τῆς ἀνωμαλίας ἐπεκράτησαν, ἀντιστάσεως μὴ οὔσης. Ὁ δεύτερος, ὁ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής, ἀναποφάσιστος ἀπὸ χαρακτῆρος (χειροκροτήματα) καὶ μὲ ὑστεροβουλίαν ἐγωϊστικήν, ἠρνεῖτο νὰ ἀναλάβῃ τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, καίτοι τῷ εἶχεν ὑποδειχθῆ τοῦτο ὡς ἐθνικὴ ἀνάγκη, καίτοι εἶχε καθῆκον ὡς ἀρχηγὸς τοῦ μεγαλυτέρου ἐν τῇ Συνελεύσει κόμματος νὰ ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχὴν καὶ νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν Πατρίδα τὰς ὑπηρεσίας του. Ἀλλὰ διαισθανόμενος ὅτι τὸ ἔδαφος δὲν ἦτο ὁμαλὸν καὶ θέλων νὰ εἶναι ἀρχηγὸς ἄνευ εὐθυνῶν, ἀπέφυγε νὰ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας τῆς Ἀρχῆς καὶ θέλων νὰ τηρήσῃ ἑαυτὸν ἄθικτον διὰ τὴν περίοδον τῶν ὁμαλῶν περιστάσεων, ἐβεβαίου ἑκάστοτε μετὰ στόμφου εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι ἔχει ληφθῆ πᾶσα μέριμνα ὅπως μὴ μείνῃ ἡ Χώρα ἀκυβέρνητος, ὑπονοῶν πάντοτε ἑαυτόν, ὃν ἐθεώρει ὅτι ἀπετέλει τὴν τελευταίαν ἀλλ’ ἀσφαλῆ ἐφεδρείαν, ἥτις θὰ ἐξησφάλιζε τὸ μὴ ἀκυβέρνητον τῆς Χώρας, ἐκτὸς ἂν ὑπενόει τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ὁπότε πράγματι ἡ Χώρα δὲν ἔμεινεν ἀκυβέρνητος. Καὶ ταῦτα σκεπτόμενος καὶ σχεδιάζων ἐκώφευεν εἰς τὰς ὑποδείξεις περὶ ἐπικειμένης ἀνωμαλίας, διευκολύνας οὕτω τὴν ἐκδήλωσιν αὐτῆς. Ἀμφότεροι εἶναι ὑπεύθυνοι ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους, διότι ἐκ τοῦ φόβου τῶν εὐθυνῶν καὶ τῆς φθορᾶς προεκάλεσαν τὴν παρουσιασθεῖσαν ἀνωμαλίαν, ἥτις ἦτο δυνατὸν νὰ προληφθῇ ἢ νὰ κατασταλῇ καὶ ἥτις πάντως ἔσεται ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ Ἔθνους. Ἡμεῖς, εἶναι ἀληθές, ὅτι μετὰ τὸν ἀνασχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως Μιχαλακοπούλου ἐδώσαμεν εἰς αὐτὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ἀλλ’ ἐν τῇ δικαιολογήσει τῆς ψήφου μας εἴπομεν σαφῶς ὅτι παρέχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην μας ἵνα μὴ πιπτούσης τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης παραχθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡ πτῶσίς της προῆλθε συνεπείᾳ ἐπενεργείας παραγόντων ἐκτὸς τοῦ περιβόλου τούτου εὑρισκομένων καὶ οὕτως ἐνθαρρυνθῶσιν οὗτοι. Αὐτὸ ὅμως ἀπετέλει καὶ μίαν σαφῆ δημοσίαν δήλωσιν τῆς ἀντιλήψεως ἡμῶν περὶ τῶν εὐθυνῶν τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως προλάβῃ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς τοιαύτης ἀνωμαλίας. Ὁ δὲ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος ἐν ἰδιαιτέρᾳ συνομιλίᾳ μετὰ τῶν κ. κ. Μιχαλακοπούλου καὶ Καφαντάρη ἔτι σαφέστερον εἶχε καταδηλώσει αὐτοῖς τὴν ἐπικειμένην ἀνωμαλίαν. Μετὰ τὴν παρουσιασθεῖσαν ἀνωμαλίαν ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ἔκαμε καὶ εἰς ἐμὲ τὴν τιμὴν νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην μου. Καὶ τότε ἐγὼ εἶπον ὅτι, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἠρνεῖτο νὰ λάβῃ οἱονδήποτε μέτρον πρὸς προάσπισιν τοῦ Κράτους, θὰ ἦτο ἐπιβεβλημένον ἡ ἰδία Κυβέρνησις νὰ διατάξῃ τοὐλάχιστον τὴν ἀπομόνωσιν τῶν ἑστιῶν τῆς ἀνταρσίας ἐν τῇ πρωτευούσῃ, νὰ κληθῇ δὲ αὐθημερὸν ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία νὰ ὑποδείξῃ ἐκείνους, εἰς οὓς θὰ εἶχε τὴν ἐμπιστοσύνην ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις, διότι ἡ παρουσιασθεῖσα ἀνωμαλία δὲν ἦτο ἐκ τῶν συνήθων ἐκείνων, ὥστε νὰ ἀναλάβῃ τὴν ρύθμισιν αὐτῆς ὁ Ἀνώτατος Ἄρχων, ἐφόσον ἡ Συνέλευσις ἦτο παροῦσα καὶ ἐφόσον ἐκ τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης λύσεως προεδικάζετο ἴσως καὶ αὐτὸ τὸ μέλλον τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς. Ἡ γνώμη μου ὑπῆρξε μεμονωμένη μεταξὺ τῶν ἄλλων, τὰς ὁποίας εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀκούσῃ ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας. Ἡ προβληθεῖσα ἀντίρρησις εἰς τὴν γνώμην μου ἦτο ὅτι αἱ περιστάσεις ἦσαν ἐπείγουσαι καὶ διὰ τῆς προτεινομένης παρ’ ἐμοῦ λύσεως θὰ καθίσταντο οἱ ἀρχηγοὶ τῆς ἀνωμαλίας κύριοι τῆς καταστάσεως, καὶ βλέπετε ἐὰν διὰ τῶν γνωμῶν τὰς ὁποίας ἐπρότειναν ἐκεῖνοι ἀπεφεύχθη τὸ τοιοῦτον. Καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἐπέδειξεν ἀρκετὴν ἀφέλειαν, ἀγνοῶ διὰ τίνα λόγον, καθόσον αὕτη δὲν εἶναι ἔμφυτον εἰς τὸν χαρακτῆρά του, δεχθεὶς νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀντελήφθη ὅτι ἡ ἀνωμαλία ἐπεκράτησε καὶ ἐπίστευσεν ὅτι μετὰ τὴν ἐπιτυχίαν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ σχηματίσῃ ὁ ἴδιος Κυβέρνησιν. Καὶ ὅλα αὐτὰ ἀφοροῦν τὴν πρόληψιν ἢ τὴν καταστολὴν τῆς ἀνταρσίας, ἀλλ’ ἤδη εὑρισκόμεθα πρὸ Κυβερνήσεως de facto σχηματισθείσης καθ’ ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ προσχήματα καὶ παρουσιαζομένης ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς. Τὸ δίλημμα πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρίσκονται πλεῖστοι τῶν κ. κ. πληρεξουσίων, ἐν οἷς καὶ ἡμεῖς, εἶναι σκληρόν. Ἐν τῇ συνειδήσει των καταδικάζουν μίαν ἔκνομον πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν τοῖς ζητεῖται διὰ τῆς ψήφου των νὰ ἐγκρίνουν. Ἀλλὰ συγχρόνως ἀναλογίζονται τί θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπακολουθήσῃ ἂν ἠρνοῦντο ψῆφον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ δὲ Κυβέρνησις τυχὸν παρὰ τὴν καταψήφισίν της δὲν ἤθελεν ἐγκαταλείψει τὴν Ἀρχήν. Πρέπει νὰ τασσώμεθα πρὸ τῆς πραγματικότητος καὶ νὰ μὴ φοβούμεθα νὰ ἀντιμετωπίζωμεν ταύτην. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας θὰ ἠδύνατο νὰ συνεργασθῇ μὲ Κυβέρνησιν μὴ ἀπολαμβάνουσαν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως καὶ μεταβαλλομένης οὕτως εἰς δικτατορίαν; Καὶ ἂν ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ἀπεφάσισε νὰ παραιτηθῇ, δὲν θὰ ἦτο ἡ ἀνωμαλία πολὺ μεγαλυτέρα, μετὰ περιπλοκῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν παμμεγίστων; Ἂν ἡ Συνέλευσις διελύετο σήμερον, θὰ ἔδει νὰ προκηρυχθῶσιν ἐκλογαὶ νέας Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἐφόσον τὸ ἔργον ἡμῶν τὸ συντακτικὸν δὲν ἐπερατώθη, ὁπότε καὶ μόνον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνωσιν ἐκλογαὶ ἁπλῆς Βουλῆς. Τὸ τοιοῦτον δὲ ἀντιλαμβάνεσθε πόσον θὰ ἦτο ἐπιζήμιον διὰ τὴν Χώραν, ἀφοῦ θὰ ἔφερε πάλιν ἐπὶ τάπητος τὸ καθεστωτικὸν ζήτημα. Ἀλλὰ καὶ ἀπειρίαν ἄλλων λεπτομερειακῶν προβλημάτων θὰ ἠδύνατό τις νὰ ἀνεύρῃ ἐξετάζων τὴν τοιαύτην ἄποψιν. Ἡ ἀντίρρησις εἶναι εὔκολος· ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον τὴν πρωτοβουλίαν τῆς ἀνωμαλίας ἔχουσι τὴν ὑποχρέωσιν καὶ τὴν εὐθύνης τῆς διευθετήσεως ταύτης, καὶ δὲν ἐννοοῦμεν ἡμεῖς διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν νὰ συμμερισθῶμεν τὰς εὐθύνας πράξεων εἰς τὰς ὁποίας δὲν συνειργήσαμεν. Ἀλλὰ τοῦτο θὰ ἦτο ἐγωϊστικὸν διὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν καὶ δὲν πρέπει νὰ σκέπτεται τις τὴν μείωσιν τοῦ ἀτομικοῦ του κύρους ὅταν ἔστω καὶ δι’ αὐτοῦ φρονεῖ ὅτι δύναται τοὐλάχιστον νὰ συντελέσῃ εἰς λύσιν, ἐξ ἧς νὰ προέλθῃ τὸ ὀλιγώτερον κακόν. Ἡμεῖς ἐσκέφθημεν ἐπὶ πολὺ καὶ παρὰ τὴν ἀποδοκιμασίαν τὴν ὁποίαν ἐκδηλοῦμεν διὰ τὴν ἔκνομον ταύτην πρᾶξιν, παρὰ τὴν ἀντίθεσιν τῶν ἀντιλήψεων ἡ ὁποία μᾶς ἐχώριζε πάντοτε πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ ὁποία ἐξακολουθεῖ νὰ μᾶς χωρίζῃ, ἀπεφασίσαμεν νὰ παράσχωμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διαβλέποντες εἰς τοῦτο τὴν ὀλιγώτερον κακὴν λύσιν διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ Τόπου μετὰ τὰς δημιουργηθείσας συνθήκας καὶ ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις. Τοὺς τελευταίους δὲ δισταγμοὺς ἡμῶν διέλυσεν ἡ ὑποβολὴ ψηφίσματος τοῦ πρὸ ὀλίγου κατατεθέντος παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦ ὁποίου παρέχεται ἀρκετὴ ἐγγύησις ὅτι δὲν θὰ παραταθῇ ἐπὶ μακρὸν ἡ κατάστασις αὐτὴ καὶ ὅτι δὲν θὰ βραδύνωμεν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλότηταν τῆς ὁποίας τόσην ἔχει ἀνάγκην ἡ Χώρα. Εὔχομαι αἱ εὐθύναι τῆς Ἀρχῆς νὰ μετριάσωσι τὴν ὁρμητικότητα τῶν ἀρχηγῶν τῆς ἀνωμαλίας, εὑρισκομένων ἤδη ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ νὰ περιορίσῃ τούτους ἐντὸς τῆς νομιμότητος. Εὔχομαι ἐπίσης ἡ συμπλήρωσις τῆς Κυβερνήσεως νὰ γίνῃ κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος νὰ προσδώσῃ κῦρος εἰς αὐτήν (Χειροκροτήματα).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Τσιριμῶκος ἔχει τὸν λόγον.

§28Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ (ἐν θυμῷ). Ἀκόμη ἐξακολουθεῖ αὐτὴ ἡ κατάστασις, κ. Πρόεδρε; (Ὁ κ. Π. Καρασεβδᾶς κατευθύνεται πρὸς τὸ βῆμα καὶ καταλαμβάνει αὐτό. Ὁ κ. Τσιριμῶκος ἀναστέλλει τὴν πρὸς τὸ βῆμα προσέλευσίν του).

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέν ἔχετε τὸν λόγον, κ. Καρασεβδᾶ. (Διαμαρτυρίαι).

§30Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κανονισμοῦ.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπὸ τῆς θέσεώς σας.

§32Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὄχι, ἀπὸ τοῦ βήματος. Κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ὁμιλήσαντες μέχρι τοῦδε καὶ οἱ καλούμενοι νὰ ὁμιλήσωσι δὲν εἶναι ἐγγεγραμμένοι οἱ πρῶτοι, εἶναι ἄλλοι, μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἐγώ, οἱ ὁποῖοι ἐνεγράφημεν πρὸ αὐτῶν. Ἰσχυρίσθη ὁ κ. Πρόεδρος ὅτι ἐλήφθη τάχα ἀπόφασις ὅτι δῆθεν.... (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς αἰθούσης).

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρα 7.35′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.45′ μ. μ.)

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§35Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, προτοῦ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις παρακαλῶ νὰ μᾶς δηλώσητε ὑπευθύνως ποῖοι εἶναι ἀρχηγοὶ ὁμάδων καὶ κομμάτων ἐδῶ μέσα, διότι, ἂν ἐλήφθη ἀπόφασις προτιμήσεως εἰς τὴν συζήτησιν, ἡ ἀπόφασις αὕτη ἀφορᾷ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων. Ὀφείλετε νὰ μᾶς τοὺς ὀνομάσητε διὰ νὰ γνωρίζωμεν ποῖοι εἶναι καὶ πόσοι εἰς αὐτὴν τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία τόσον εὐκόλως κατηργήθη.

§36Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων δὲν ἀναδεικνύονται διὰ δηλώσεων ὁσωνδήποτε βουλευτῶν, ἀναγνωρίζονται ἐκ τῶν ἀγώνων των ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἀμφισβητῶ καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ Προεδρείου νὰ δώσῃ κατὰ προτίμησιν τὸν λόγον εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς κομμάτων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀναγνωρίζεται ὅτι ἡ Συνέλευσις ἔδωσε τοιοῦτον δικαίωμα, σέβομαι τὴν τήρησιν τῆς τοιαύτης ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ πάντως πρέπει νὰ ἐξετασθῇ κατὰ πόσον ἡ ἀρχηγία κομμάτων ἀνήκει εἰς τὸν δεῖνα ἢ δεῖνα πληρεξούσιον, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνακηρύσσῃ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἀπὸ ἕνα ἀρχηγὸν ὁμάδος τινός. Λυποῦμαι διότι εἰς τὴν κρίσιμον αὐτὴν στιγμὴν ὁ συνάδελφος κ. Καρασεβδᾶς μετὰ ἐξάψεως καὶ ὑπερβολικῆς ταραχῆς ἐξεδήλωσε τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον εἶχε καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι τὸ ἀναγνωρίζουν ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν φοβοῦνται.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχω νὰ ἀνακοινώσω μίαν δήλωσιν, ἡ ὁποία νομίζω ὅτι θὰ σταματήσῃ αὐτὴν τὴν συζήτησιν. Ὁ κ. Ι. Τσιριμῶκος δηλοῖ ὅτι παραχωρεῖ εὐχαρίστως τὴν θέσιν του εἰς τὸν κ. Καρασεβδᾶν.

§38Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐγὼ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σεβασθῶ τὴν ἀπόφασίν σας, ἀλλὰ δηλώσατέ μας ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ ἀρχηγοί.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐνεγράφησαν μέχρις ὥρας ἦσαν οἱ κ. κ. Παπαναστασίου, Σοφούλης, Κονδύλης καὶ Γονατᾶς, εἶναι δὲ ἐγγεγραμμένοι ὁ κ. Τσιριμῶκος καὶ ὁ κ. Μανουηλίδης ὡς ἡγούμενος τῶν προσφύγων. Ἂν ἔχητε ἀντιρρήσεις δι’ αὐτὰ τὰ πρόσωπα, φέρετε τὰς ἀντιρρήσεις σας.

§40Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ. Οὐδέποτε ἐλήφθη ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως νὰ προτιμῶνται εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ληφθῆ.

§42ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι ἔθιμον παλαιόν.

§43Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κατ’ ἐξαίρεσιν βεβαίως ἐπιτρέπεται νὰ προτιμῶνται οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, ὅταν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπαντήσουν εἰς ἄλλους πρότερον ὁμιλήσαντας. Εἶναι πολὺ φυσικὸν τοῦτο, ἀλλ’ ὄχι νὰ προτιμῶνται εἰς πᾶσαν συζήτησιν καὶ νὰ μὴ δύνανται νὰ ὁμιλήσουν παρὰ μόνον οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ μάλιστα ὅταν πρόκειται περὶ Συνελεύσεως, ἡ ὁποία εἶναι διῃρημένη εἰς 10 κόμματα.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀρκετὰ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐλέχθησαν. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν· ἐπιθυμεῖ νὰ ὁμιλήσουν οἱ κ. κ. Μανουηλίδης καὶ Τσιριμῶκος καὶ κατόπιν κατὰ σειρὰν προηγουμένων τῶν ἀντιλεγόντων καὶ ἐπειδὴ ὁ κ. Καρασεβδᾶς εἶναι ἐκ τῶν ἀντιλεγόντων νὰ προηγηθῇ;

§45ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε ὁ κ. Ι. Τσιριμῶκος ἔχει τὸν λόγον.

§47Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Λυποῦμαι, διότι ἡ κλῆσίς μου ἐπὶ τὸ βῆμα ἔγινεν ἀφορμὴ ἐπεισοδίων. Οὐδέποτε ἠξίωσα νὰ καλοῦμαι πρῶτος ἢ δεύτερος ἢ τρίτος ἢ τέταρτος καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον, ἂν καὶ αἱ συνεδριάσεις θὰ λήξουν, νὰ μὲ καλῇ κατὰ σειρὰν τῆς ἐγγραφῆς μου, διότι καὶ ἐγὼ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν πρέπει νὰ καταπατῆται τὸ δικαίωμα τοῦ ζητοῦντος πρώτου τὸν λόγον. Ἤθελον νὰ ὁμιλήσω, ἀλλ’ οἱ προαγορεύσαντες συνέπεσαν εἰς τὰς γνώμας καὶ κατέληξαν πάντες ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποδεχθῶμεν τὸ ὑποβληθὲν ψήφισμα ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι λοιπὸν ἴσως περιττολόγον νὰ ἐπανέλθω εἰς τοὺς λόγους τοὺς ὑπαγορεύσαντας τὴν ἀνάγκην τῆς ψηφίσεως τοῦ ψηφίσματος τοῦ κατατεθέντος ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν ἐν τῷ πολιτικῷ μου βίῳ ἐκλήθην νὰ ψηφίσω Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν προῆλθεν ἀμέσως ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι καὶ εἰς τὰ 1909 ἀπετέλουν μέλος τῆς τότε Βουλῆς καὶ ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις ἔξωθεν τοῦ Κοινοβουλίου, ἕνεκα τῆς παρεμβάσεως τῆς ἐνόπλου δυνάμεως τῆς Χώρας, ἡ ὁποία τότε ἐχρησίμευσεν ὡς φορεὺς τῆς γενικῆς δυσφορίας τοῦ Τόπου κατὰ τῆς ἀνεργίας καὶ ἀδρανείας τῆς τότε Βουλῆς, ἰθυνομένης κακῶς ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως. Ἐκλήθη ἡ Βουλὴ καὶ ἐζήτησεν ἡ Κυβέρνησις ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Καὶ ἐτέθη τὸ ἐρώτημα πρὸ τῆς Βουλῆς ἐκείνης, ἂν πρέπῃ νὰ περιβάλῃ δι’ ὅλου τοῦ κύρους αὐτῆς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὑπεδείχθη ἔξωθεν, ἢ πρέπει, ὑψώνουσα τὸ ἀνάστημά της, νὰ ἀγωνισθῇ περὶ τῶν πολιτικῶν ἐλευθεριῶν, θυσιάζουσα τὸ συμφέρον τοῦ Τόπου καὶ ῥίπτουσα τὸν Τόπον εἰς ἕνα ἐμφύλιον σπαραγμόν. Ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ καθήδρευον τότε ὅλοι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἐγήρασαν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Πατρίδος, ἀλλὰ καὶ ὅλοι οἱ νέοι οἱ πλήρεις ζωῆς καὶ ὁρμῆς, οἱ ὁποῖοι ἐχρησίμευσαν ὡς φυτώρια τῶν μελλόντων ἡγητόρων τοῦ Τόπου. Καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δέ, ὁδηγούμενοι ἀπὸ τὴν σύνεσιν καὶ τὸ πατριωτικὸν αἴσθημα, ἐξήχθησαν μέχρι τοῦ σημείου νὰ ὑποστῶσι τὴν θυσίαν, νὰ ὑποστῶσι τὴν μείωσιν τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν, ὡς μελῶν τῆς τότε Βουλῆς καὶ νὰ περιβάλουν δι’ ἐμπιστοσύνης τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην. Ἡ δὲ Βουλὴ τότε ἐκείνη, ὁδηγουμένη, ὁδηγουμένη ἄλλως, ἐχρησίμευσεν εἰς προπαρασκευὴν πλήρη ὅλης τῆς μετέπειτα ἀναδημιουργίας τῆς Ἑλλάδος. Δὲν λέγω ὅτι εἶναι παρομοία ἡ σημερινὴ περίστασις· εἶναι ἀνάλογος. Ἡ δυσφορία ἡ λαϊκὴ ἦτο μεμαρτυρημένη κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ἀφ’ ὅτου ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Κονδύλης παρῃτήθη, ἦτο ἔκδηλον πλέον ὅτι ἡ δυσφορία ἡ λαϊκὴ μετεφέρθη εἰς τὰς τάξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι δὲν πρέπει νὰ ἀναμιγνύωνται εἰς τὴν πολιτικήν, καὶ μόνον οἱ ἰθύνοντες οὔτε ἔβλεπον οὔτε ἤκουον τὴν ἀγανάκτησιν πανταχόθεν ἐκδηλουμένην, διότι δὲν εἶχον τὴν αὐταπάρνησιν νὰ θυσιάσωσι τὸν ἐγωισμὸν αὐτῶν καὶ νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν Ἀρχήν, συγκροτοῦντες μίαν Κυβέρνησιν, ὑποδεικνυομένην πανταχόθεν, γενικωτέρου συνασπισμοῦ, Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἤθελεν ἱκανοποιήσει ἁπάσας τὰς τάξεις καὶ ἐξαλείψει τὴν ὀγκουμένην δυσφορίαν. Δὲν ἐγκρίνω τὸν τρόπον τῆς ἐκδηλώσεως τῆς λαϊκῆς δυσφορίας ὑπὸ τῆς ἐνόπλου δυνάμεως. Ὑπῆρξα πάντοτε ξένος πρὸς πᾶσαν στρατιωτικὴν ἐπέμβασιν καὶ οὐδ’ ἐπεδίωξα οὐδὲ ὑπῆρξα ἐκ τῶν κρατούντων διὰ τῆς ὑλικῆς δυνάμεως, οὔτε ηὐνοούμην οὐδ’ ἐπεδίωξα τὴν εὔνοιαν οὐδενὸς καὶ ἀπὸ τοῦ 1909 καὶ ἐν τῷ μεταξὺ καὶ ἐν τῇ Ἐπαναστάσει τοῦ 1922. Ἀλλ’ ἐσυνήθισα νὰ ἀντιμετωπίζω τὰ πράγματα καὶ τὰς ἀπολύτους θεωρίας περὶ ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ νὰ τὰς παραμερίζω ὅταν πρόκειται νὰ προέλθω εἰς σκέψεις καὶ ἀποφάσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ βλάψουν τὸν Τόπον μου. Ἐσυνήθισα νὰ παραμερίζω πᾶν προσωπικὸν συμφέρον καὶ πάντα ἐγωισμόν, ὅταν καλοῦμαι νὰ δίδω ψῆφον, ἡ ὁποία ἔχει τὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ ψῆφος ἡ σημερινή. Ἄλλην λοιπὸν μίαν φοράν, κύριοι, εὐχαρίστως ὑφίσταμαι τὴν πολιτικὴν ταύτην μείωσιν καὶ θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι, ἐφαρμόζουσα πλήρως τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, θὰ κάμῃ χρῆσιν καλὴν τοῦ χρόνου, τοῦ ὁποίου ἐζήτησε τὴν πίστωσιν, καὶ ὅταν αὔριον, τὴν 15ην Ὀκτωβρίου, προσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν κοινοβουλευτικωτέρα τὴν μορφὴν καὶ πλήρης ὑπερηφανείας, θὰ τύχῃ τότε ἐμπιστοσύνης ἀνεπιφυλάκτου ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, λησμονούσης τὴν προέλευσιν αὐτῆς, καὶ ἀρκουμένη μόνον εἰς τὴν κοινοβουλευτικὴν δύναμιν, ἡ ὁποία θὰ τὴν περιβάλῃ. Αὐτὴν τὴν γνώμην ἔχω, κύριοι συνάδελφοι.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φ. Μανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§49Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἰς τὰς κυβερνητικὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἀπαντήσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν βραχέως· δὲν φρονοῦμεν ἄλλως τε ὅτι ἡ στιγμὴ εἶναι κατάλληλος διὰ ρητορικὰ σχήματα καὶ μακρὰς ἀγορεύσεις. Γνωρίζετε, κύριοι συνάδελφοι, ποίους ἀγῶνας κοινοβουλευτικοὺς διεξήγαγεν ἡ Ἀνεξάρτητος Προσφυγικὴ Ὁμὰς κατὰ τὸν παρελθόντα μῆνα κατὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, τόσον τὴν 29 Μαΐου, ὅσον καὶ τὴν 16 Ἰουνίου, ὅτε ἐτέθη πολιτικὸν ζήτημα. Ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης εἶχον καυτηριασθῆ ἡ πολιτικὴ καὶ αἱ μέθοδοι, ἃς ἠκολούθει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἥτις παρεκλήθη κατ’ ἀρχὰς μὲ ὅλην τὴν κοινοβουλευτικὴν εὐγένειαν, ἀλλὰ κατόπιν καὶ μὲ ὅλην τὴν δυσφορίαν, ἥτις ἦτο ἀντανάκλασις τῆς Κοινῆς Γνώμης, ὅπως ἐγκαταλείψῃ τὴν Ἀρχήν. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ὅτι ἐλέχθησαν πρὸς αὐτὴν αὐτολεξεί: «Παραχωρήσατε τὴν θέσιν σας ἐνόσῳ εἶναι καιρὸς καὶ πρὶν ἢ σᾶς προκαταλάβουν τὰ γεγονότα». Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως λοιπὸν ταύτης ἡμεῖς ἔχομεν ἥσυχον τὴν συνείδησίν μας ὅτι ἐπετελέσαμεν ἀκέραιον τὸ καθῆκον ἡμῶν. Καὶ δὲν περιωρίσθημεν εἰς παρασκηνιακὰς ἐνεργείας, ἀλλ’ εἴχομεν τὸ θάρρος ἡμεῖς οἱ νεαροὶ κοινοβουλευτικῶς νὰ ὑποδείξωμεν ὅτι μαζὶ μὲ τὰς παρασκηνιακὰς ὑποδείξεις ὤφειλε νὰ ἔρχηται ἐγκαίρως καὶ ἡ καταψήφισις καὶ ἡ δυσμενὴς ψῆφος τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους. Ἀτυχῶς δὲν εἶχον εἰσακουσθῆ αἱ διαμαρτυρίαι μας, ἀλλ’ ὑπὸ τὰ εἰρωνικὰ μειδιάματα τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἴχομεν φθάσει καὶ μέχρι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Δημοκρατίας. Ἀσφαλῶς δὲν θέλομεν νὰ συγχαρῶμεν διὰ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τότε ἐπιδειχθείσης ἐπιμονῆς. Ἀπὸ τοῦ σημείου τῆς ἀνατροπῆς καὶ ἀπομακρύνσεως τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως μέχρι τοῦ σημείου τῆς ἐξελίξεως εἰς γεγονότα, ἅτινα δὲν ἀπέρρεον ἀπὸ τοὺς κοινοβουλευτικοὺς θεσμούς, ὑπάρχει μεγάλη καὶ κινδυνώδης ἀπόστασις καὶ βεβαίως δὲν εἴμεθα ἡμεῖς οἵτινες, διασκελίζοντες μετ’ ἐνθουσιασμοῦ αὐτήν, θὰ ἐπικροτήσωμεν. Ἀπεναντίας ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι εἴπερ ποτὲ καὶ ἄλλοτε παρίσταται ἀνάγκη ἀπαραίτητος, καὶ λόγῳ τῶν ἐσωτερικῶν ἀνωμαλιῶν, ἀλλὰ καὶ λόγῳ τῶν ἐξωτερικῶν δυσχερειῶν, ὅπως ἡ Χώρα ἐπανέλθῃ εἰς πλήρη ὁμαλότητα. Εἶναι καιρὸς πλέον ὅπως ὁ Στρατός, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ μὴ ὁμολογήσωμεν ὅτι πολλάκις ἔσωσε τὴν Χώραν, ὅτι ὁ Στρατός, λέγω, εἶναι καιρὸς ὅπως ἐπανέλθῃ οὐχὶ διὰ λόγων, ἀλλ’ ἐμπραγμάτως εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ. Δὲν εἶναι δυνατὸν συνεπῶς ἡμεῖς ὅπως ἐπιδοκιμάσωμεν τὸν τρόπον τῆς ἐπελθούσης μεταβολῆς καὶ ἀλλαγῆς, ἀλλ’ ἡ γενικὴ κατάστασις τῆς Χώρας καὶ ἰδιαιτέρως τὰ προσφυγικὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα, ὡς γνωστόν, ἐκ παραλλήλου μετὰ τὰ γενικὰ ἰδιαιτέρως μᾶς ἀπασχολοῦν, μᾶς ἀναγκάζει ὅπως σκεπτόμενοι κατὰ τρόπον ἠρεμώτερον ἀκριβῶς εἰς περιστάσεις χαλεπὰς ὑποδείξωμεν ἵνα τὸ ταχύτερον ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλότητα καὶ ἵνα, τιθέμενοι εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πλαίσιον, κατορθώσωμεν νὰ ἐπουλώσωμεν κατὰ τὸ δυνατὸν τὰ κακὰ καὶ τοὺς κινδύνους, ὑπὸ τῶν ὁποίων περιστοιχιζόμεθα. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην ἡ Ἀνεξάρτητος Ὁμὰς δηλοῖ ὅτι θὰ ὑπερψηφίσῃ τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἐξέλιξις τῶν γεγονότων θὰ δικαιώσῃ τὰς ἐλπίδας αἵτινες στρέφονται πρὸς αὐτήν, κοινοβουλευτικῶς ἐμφανιζομένην σήμερον, καὶ μὲ τὴν εὐχὴν ὅπως ἡ ψῆφος ἡ διδομένη συντελέσῃ νὰ ἀποτραπῶσιν ἐκ τῆς Χώρας μείζονα κακά. (Χειροκροτήματα).

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Φραγκούδης καὶ κατόπιν ὁ κ. Καρασεβδᾶς ὡς ἀντιλέγων.

§51Ν. ΚΑΛΕΛΛΗΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ ὅριον εἰς τὰς ἀγορεύσεις διὰ νὰ μὴ ματαιοπονῶμεν.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§53Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δύο λέξεις ἤθελον νὰ εἴπω.

§54Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἀνθίσταμαι. Δὲν εἶναι δυνατόν.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Φραγκούδης ἔχει τὸν λόγον.

§56Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ κίνημα, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν Ἐξουσίαν καὶ τὸ ὁποῖον οὐδεὶς βεβαίως ἐπιδοκιμάζει, εἶναι συνέχεια τῶν ἐξαιρετικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα κρατοῦν ἐν ἐπαναστάσει τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ τὴν Κοινωνίαν ἀπὸ μακροῦ, τοῦτο δὲ διότι μετὰ τὴν καταστροφὴν τῆς 1ης Νοεμβρίου δὲν ἐπῆλθεν ἡ δέουσα κάθαρσις εἰς τὴν μεγάλην τραγῳδίαν, ἡ ὁποία ἐβύθισε τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος εἰς τὴν μεγαλυτέραν συμφοράν. Εἶναι φανερὸν ὅτι, ἐφόσον ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 δὲν ἔφερε τὴν δέουσαν κάθαρσιν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ὅλαι αἱ τραγῳδίαι καὶ δὲν ἐξυγίανε τὸν πολιτικὸν βίον τοῦ Ἔθνους, θὰ ἔχωμεν συνέχειαν κινημάτων. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι προεἶπον πρὸ μακροῦ χρόνου τὴν ἀνώμαλον κατάστασιν καὶ προέβλεψα καὶ σᾶς εἶπον ὅτι ὡς πολιτευόμεθα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ βαδίσωμεν ὁμαλῶς. Τὸ σημερινὸν κίνημα, τὸ ὁποῖον ὅλοι ἀποδοκιμάζομεν καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν δὲν ἐγίνετο, εἶναι συνέχεια τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922, τὴν ὁποίαν δὲν συνεπλήρωσεν ἡ Δʹ Συνέλευσις. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν σᾶς εἶπον ὅτι ἡ Συνέλευσις αὐτὴ ἔπρεπε νὰ κηρυχθῇ Ἐπαναστατικὴ Συνέλευσις, ὅπως συμπληρώσῃ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922. Συνέλευσις Ἐπαναστατικὴ ἀνάπτουσα τὸν πυρσὸν τῆς ἀναγεννήσεως εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν. Ἀντ’ αὐτοῦ ἔχομεν Συνέλευσιν ἐξακολουθοῦσαν τὴν ἰδίαν ρουτίναν καὶ τὴν ἰδίαν διαφθορὰν τοῦ ψευδοκοινοβουλευτισμοῦ. Ἰδοὺ διατί εὑρέθη ἀμέσως ἡ Συνέλευσις ἀντίθετος πρὸς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Ἡ κοινὴ ἐξέγερσις, ἂν δὲν προσλαμβάνῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸν χαρακτῆρα τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ λόγους ψυχολογικούς, λαμβάνει ὅμως ἐνίοτε τὸν χαρακτῆρα τῶν στρατιωτικῶν κινημάτων. Παντοῦ, κύριοι, ἡ Συνέλευσις ἀποδοκιμάζεται καὶ ὑπῆρξε γενικὴ ἡ δυσφορία διὰ τὴν ἐν γένει κατάστασιν. Παρ’ ὅλα τὰ καλὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα περιέχει ἡ Συνέλευσις αὕτη, ὁδηγουμένη ἀπὸ ἀναξίους ἀρχηγούς, ἔφθασεν εἰς τὴν γενικὴν ἀνυποληψίαν.

§57Ν. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Περιλαμβάνετε καὶ τὴν Ἀριστεράν;

§58Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ὁμιλῶ ἀπὸ περιωπῆς.

§59Ν. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Ὀφείλετε νὰ δώσητε ἐξηγήσεις.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφ’ ὅσον δὲν θίγει προσωπικῶς κανένα, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐξεγείρεσθε. Εἶπεν ὅτι τοὺς θεωρεῖ «ἀναξίους ἀρχηγούς».

§61Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ πάρω μίαν πρὸς μίαν τὰς Κυβερνήσεις διὰ νὰ ἐξετάσω τὸ ἔργον των, ἀλλὰ βεβαίως ἡ Κυβέρνησις ἡ πεσοῦσα ὑπερεκόντισε πάσας εἰς τὴν κακὴν τῶν πραγμάτων διεκπεραίωσιν. Γνωρίζετε, κύριοι, ὅλα τὰ ἐθνικὰ ζητήματα πῶς τὰ διεχειρίσθη, καὶ ἂν ἀρχίσωμεν ἀπὸ τὸ πατριαρχικόν, διὰ τῆς ἐπεμβάσεώς της ἐξεμηδένισε τὴν Ἱεραρχίαν καὶ ἀπέσπασεν ἀπὸ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν τὸ ζήτημα τὸ Ἑλληνικὸν διὰ νὰ τὸ θέσῃ εἰς ἰδιαιτέρας διαπραγματεύσεις. Νομίζω ὅτι τοῦτο ἦτο μία πλάνη καὶ μία κακὴ διαχείρισις τοῦ ζητήματος. Ἐὰν δὲ πάρωμεν ὅλα τὰ ζητήματα τὰ προσφυγικὰ καὶ ἴδωμεν τὰς καταχρήσεις αἱ ὁποῖαι ἔγιναν, σᾶς βεβαιῶ, κύριοι, ὅτι ἀπὸ τὰ 2½ δισεκατομμύρια δραχμῶν, τὰ ὁποῖα τὸ Κράτος ἐξώδευσε διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων, τὸ ἓν δισεκατομμύριον ἐκλάπη καὶ δὲν ἔχετε παρὰ νὰ πάρετε τὰς οἰκοδομὰς αἱ ὁποῖαι ἔγιναν εἰς τὰς Ἀθήνας. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία μᾶς ἔφερεν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν.

§62Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Πταίετε καὶ σεῖς, ὁ ὁποῖος ἐδίδετε ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§63Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἔδωσα κατ’ ἀρχὰς ψῆφον εἰς ὅλας τὰς δημοκρατικὰς Κυβερνήσεις, διὰ νὰ ταῖς δώσω καιρὸν νὰ δείξουν τὴν ἱκανότητά των· ἐν τέλει τὰς κατεψήφισα ὅλας, ὡς ἀποτυχούσας. Ἦτο φανερὸν λοιπὸν ὅτι θὰ εἴχομεν ἐπεμβάσεις ἐξωτερικάς. Ἀντὶ νὰ ἔχωμεν ἀποδοκιμασίας τοῦ λαοῦ, εἴχομεν ἀποδοκιμασίας τοῦ στρατευομένου λαοῦ. Κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἐπιδοκιμάσῃ, καὶ φοβοῦμαι ὅτι τὸ πρᾶγμα τοῦτο δύναται νὰ ἔχῃ ὀδυνηρὰς συνεπείας διὰ τὸ Κράτος, ἂν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν δείξῃ μεγίστην ἱκανότητα, ὥστε νὰ τὴν ἐπιδοκιμάσῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός· διότι τὸ ἔργον τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἐξαρτᾶται πρὸ παντὸς ἀπὸ τὴν ἱκανότητα τὴν ὁποίαν θὰ δείξῃ εἰς τὸ νὰ διαπραγματευθῇ τὰ διάφορα ζητήματα, ὄχι μὲ προχειρολογίαν καὶ πειραματισμόν, ἀλλὰ βαθειά, ψυχολογικά, φιλοσοφικά. Ἂν ἡ Κυβέρνησις κατορθώσῃ αὐτὴν τὴν ἀναγέννησιν καὶ φέρῃ μίαν πραγματικὴν χρηστὴν διοίκησιν καὶ ῥιζικὰς μεταρρυθμίσεις εἰς ὅλους τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως, τότε θὰ καλυφθῇ τὸ πραξικόπημα τὸ ὁποῖον τὴν ἔφερε, τὸ πραξικόπημα τὸ ὁποῖον ἐστάθη ἀνίκανος ἡ Κυβέρνησις νὰ καταστείλῃ, φυγομαχοῦσα μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς. Ἦτο γνωστὸν ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἔκαμεν ἀλλεπαλλήλους κρούσεις καὶ εἰς τὴν τρίτην κροῦσιν ἐτράπησαν ὅλοι εἰς φυγήν. Εἰς τοιαύτας Κυβερνήσεις δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐμπιστευθῇ ὁ λαὸς τὰς τύχας του, διότι δύνανται νὰ παραδώσουν τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς ἐξωτερικοὺς ἐχθρούς, τρεπόμεναι εἰς φυγὴν εἰς τὴν πρώτην κροῦσιν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, κύριοι, παρ’ ὅλην τὴν ὀδύνην τὴν ὁποίαν αἰσθανόμεθα, ὅτι ὁ Στρατὸς ἀνεμίχθη ἐκ νέου εἰς τὴν πολιτικήν, δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ δώσωμεν ψῆφον ἀνοχῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι αἱ εὐθῦναι αὐτῆς θὰ εἶναι τρομεραί, διότι δὲν εἶναι πλέον εὐθῦναι στρατιωτικαί. Θὰ τῆς ζητήσῃ λόγον καὶ ὁ λαὸς καὶ ὁ Στρατὸς τὴν ἡμέραν ποὺ θὰ ἔλθῃ νὰ λογοδοτήσῃ· διότι αἱ Δικτατορίαι δὲν σώζονται διὰ τῆς βίας, ἀλλὰ ἐπιβάλλονται διὰ τῆς ἠθικῆς αὐτῶν δυνάμεως καὶ διὰ τῆς ἀνταποκρίσεώς των εἰς τὰς ἐθνικὰς ἀνάγκας.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§65Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ ἄλλοτε κατελάβετε τὴν Ἐξουσίαν διὰ στάσεως, τὰ δύο πρῶτα νούμερα ἐννοῶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς στασιαστικῆς, τῆς ψευδοκυβερνήσεώς σας, διότι βέβαια τὰ λοιπὰ μέλη αὐτῆς δὲν πιστεύω, ἀλλ’ οὔτε τὰ ἴδια θὰ πιστεύουν, ὅτι ἔπαιξαν ἢ παίζουν ἕτερον ῥόλον παρὰ τὸν ῥόλον τοῦ ἁπλοῦ κομπάρσου. Καὶ ἄλλοτε, εἶπον, τὰ δύο πρῶτα νούμερα τῆς Κυβερνήσεώς σας κατελάβατε τὴν Ἐξουσίαν διὰ στάσεως, ἤγουν τότε, ὅταν τὸ πρῶτον ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν. Βεβαίως ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ὅπως ἀνέλθῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν ἔθεσεν εἰς ἐνέργειαν ἕτερα μέσα καὶ ἕτερα ἐπιχειρήματα, μέσα νομιμόφρονα, ἐπιχειρήματα δικαιολογημένα, στηριγμένα. Καὶ ὁ τότε κυβερνῶν τὴν Χώραν ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων δι’ ἄλλους λόγους ἀπεχώρησε τῆς Ἀρχῆς καὶ οὐχὶ ὑπείκων εἰς τὴν στάσιν ὑμῶν· ἀπεχώρησε τότε τῆς Ἀρχῆς ἵνα μὴ διαιρέσῃ τὸν ἀγῶνα τὸν δημοκρατικόν. Σεῖς ὅμως, ὅπως ἀνέλθητε εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ὅπως συντελέσητε ἵνα ἀνέλθῃ ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» εἰς τὴν Ἐξουσίαν, μετεχειρίσθητε τὴν στάσιν καὶ ἐφθάσατε μέχρις ἀρχῆς ἐκδηλώσεώς της, ἂν ὄχι μέχρι πλήρους ἐκτελέσεως αὐτῆς. Καὶ τότε δὲν σᾶς συνετρέξαμεν ἡμεῖς εἰς τὴν στάσιν σας ἐκείνην· τοὐναντίον μετὰ δριμύτητος σᾶς ἐπεκρίναμεν, φρονοῦντες, ὅπως πάντοτε, διότι εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἴδιοι πάντοτε πραγματικοὶ δημοκρατικοί, ὅτι ἡ στάσις καὶ δὴ ἡ στρατιωτικὴ δὲν εἶναι ποτὲ συντελεστικὴ οὔτε πρὸς ἐγκαθίδρυσιν οὔτε πρὸς διατήρησιν τῆς Δημοκρατίας. Καὶ τότε ἀκόμη, δὲν σᾶς συνετρέξαμεν, δὲν σᾶς ἐμιμήθημεν ἀποχωρήσαντας τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, φρονοῦντες ὅτι ἡ διαίρεσις ἐκείνη, διὰ τῆς ἀποχῆς εἴτε ἐκ φιλοδοξίας σας ἐγίνετο—καὶ μόνον ἐκ τοιαύτης ἐγίνετο—εἴτε ἐκ διαφορᾶς ἀντιλήψεων περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ συνεπαγάγῃ καὶ τὴν μείωσιν τοῦ ἀγῶνος τοῦ δημοκρατικοῦ. Ἀλλ’ ὅπως τότε διὰ στάσεως ἀνήλθατε εἰς τὴν Ἐξουσίαν, πάλιν μετ’ οὐ πολὺ διὰ τῆς ἰδίας μεθόδου, τὴν ὁποίαν ἐδιδάξατε, ἤτοι διὰ τῆς στάσεως, ἐξεπέσατε τῆς Ἀρχῆς. Οἱ ἀξιωματικοὶ δηλαδὴ τοῦ Ναυτικοῦ, βλέποντες ὅτι σεῖς τὰ δύο πρῶτα νούμερα τῆς Κυβερνήσεως τῆς στασιαστικῆς, ἐθεωρούσατε τὸν Στρατὸν καὶ τὸ Ναυτικὸν ὡς ἰδικό σας κτῆμα, ὡς ὄργανον προσωπικὸν πρὸς ἱκανοποίησιν ἰδίων φιλοδοξιῶν, ἐστασίασαν στάσιν παθητικήν, ὑπέβαλον τὰς παραιτήσεις των καὶ δι’ ἄλλους λόγους βεβαίως, οἱ ὁποῖοι ἐβάρυναν αὐτούς, ἀλλὰ καὶ διότι τοιαύτας προθέσεις ἐκ μέρους ὑμῶν ἀντελήφθησαν. Καὶ τότε πάλιν ἡμεῖς δὲν συνετρέξαμεν τὴν στάσιν ἐκείνην οὔτε ἀμέσως οὔτε ἐμμέσως. Συνετρέξαμεν ὑμᾶς, μολονότι ἀνεγνωρίζαμεν ὅτι σεῖς πταίετε περισσότερον. Καὶ τὸ ἐπράξαμεν. Συνετρέξαμεν τὴν Κυβέρνησίν σας καὶ ἐκαυτηριάσαμεν δριμέως τὴν στάσιν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, διότι ἐπρεσβεύομεν πάντοτε ὅτι οἱαδήποτε Κυβέρνησις καὶ ἂν πταίῃ, οὐδέποτε ἡ στάσις εἶναι δικαιολογημένη, καὶ δὴ ἡ στάσις ἡ στρατιωτική· διότι ἡ στάσις καὶ δὴ ἡ στρατιωτικὴ ἀνατρέπει ἄρδην τὴν πειθαρχίαν, κλονίζει ἐκ βάθρων τὸ Κράτος καὶ τὴν ἀρτισύστατον Δημοκρατίαν. Ἀλλὰ καὶ πάλιν, ἅμα ὡς οὕτως ἐξεπέσατε τῆς Ἀρχῆς, δὲν ἐπαύσατε ἔκτοτε ἀδιαλείπτως νὰ παρασκευάζητε καὶ νὰ παρακινῆτε στάσεις ἐπὶ στάσεων. Τὸ παρελθὸν θέρος ὠθήσατε τὸν στρατηγὸν Τσερούλην, ἐκμεταλλευόμενοι τὴν πλήρη αὐτοῦ ἀμάθειαν, εἰς στάσιν κατὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως, ἀποτυχοῦσαν ὅμως. Βραδύτερον ἀκόμη, ἐκμεταλλευόμενοι τὴν ἱστοριομανίαν καὶ τὴν ἀερολογίαν τοῦ στρατηγοῦ Λούφα, ὠθήσατε αὐτὸν ὅπως προβῇ εἰς νέαν στάσιν, ἀποτυχοῦσαν ἐπίσης. Καὶ τότε ὑπῆρχον πλήρη τὰ στοιχεῖα τῆς συνενοχῆς σας καὶ ἦσαν γνωστὰ εἰς ἡμᾶς, ἀλλ’ ἤδη ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη πληρεστέρα καὶ πασιφανεστέρα αὕτη. Καὶ ἤδη, τέλος, στάσιν ἐπεχειρήσατε. Αὐτὴν δὲ τὴν φορὰν ἐπὶ τέλους ἐπετύχατε. Ἐπετύχατε ὅμως οὐχὶ διότι ἀντιπροσωπεύετε μερίδα τινὰ τοῦ λαοῦ ἢ τοῦ Στρατοῦ· ἐπετύχατε μόνον καὶ μόνον διότι ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις δὲν σᾶς συνέλαβε. Ἐὰν μὲ διέτασσε καὶ ἐγὼ μόνος μου θὰ ἠδυνάμην νὰ σᾶς συλλάβω· ἐπετύχατε, διότι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ὡς καὶ οἱ ἀρχηγοὶ τῶν δημοκρατικῶν μερίδων, δὲν σᾶς ἀντέταξαν οὐδεμίαν ἀπολύτως ἀντίστασιν. Καὶ δὲν σᾶς ἀντέταξαν ἀντίστασιν, φρονοῦντες ὅτι, ἂν σᾶς ἀντέτασσον ἀντίστασιν, ὁ Τόπος θὰ παρεδίδετο εἰς τὸ αἱματοκύλισμα, ἢ τοὐλάχιστον ἡ μικρὰ ὁμὰς ὑμῶν. Δὲν σᾶς ἀντέταξαν ἀντίστασιν, διότι ἐφρόνουν ὅτι διὰ τῆς ἀντιστάσεως θὰ ἐνεφανίζετο ἡ ἀρτισύστατος ἡμῶν Δημοκρατία, ἔστω πρὸς στιγμήν, σπαρασσομένη. Δὲν σᾶς ἀντέταξαν ἀντίστασιν, διότι ἐφρόνον ὅτι διὰ τῆς ἀντιστάσεως οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ δημοκρατικοὶ θὰ διῃροῦντο μεταξύ των κατὰ τρόπον ἀνεπανόρθωτον, χασματώδη καὶ δυστυχῶς δὲν εἶναι καὶ τόσοι πολλοὶ οὗτοι, ὅσον πιστεύεται, ὅπως στερεώσουν τὴν Δημοκρατίαν. Ὤφειλον ὅμως νὰ σᾶς ἀντιτάξωσιν ἀντίστασιν, τὴν ἐπιβαλλομένην, μὴ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀπόψεις αὐτάς, ἀλλὰ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν ἄλλας ἀπόψεις ἀπείρως σοβαρωτέρας. Διότι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἔλαβον χώραν στάσεις τινὲς ἢ ἀπόπειραι καὶ δὲν ἐτιμωρήθησαν ἀμειλίκτως, ὡς ἐπεβάλλετο, δι’ αὐτὸ δὲ ἐπηκολούθησαν τόσαι καὶ τόσαι τοιαῦται στάσεις ἢ ἀπόπειραι στάσεων μεταγενεστέρως καὶ ἔπρεπε νὰ συμπεράνωσιν ὅτι, ἂν ἡ στάσις ἡ ἰδική σας ἐπετύγχανεν, ὅτι περισσότεραι καὶ χειρότεραι στάσεις θὰ ἐπήρχοντο καὶ τότε τὸ Κράτος ἡμῶν, ἡ ἀρτισύστατος ἡμῶν Δημοκρατία θὰ μετεβάλλετο εἰς Κράτος Μεσοαμερικανικόν, Μεξικανικὸν τοῦ παλαιοῦ καιροῦ μάλιστα. Καὶ ἂν μὲν αἱ στάσεις ἐκεῖ ὅπου εἶναι συνήθεις διὰ τὸ ὑπέρθερμον τοῦ κλίματος, τὴν ἔλλειψιν ἑνότητος ἐθνικῆς καὶ τὴν ἐπικράτησιν τῶν μαύρων στοιχείων, μὴ ἐπιδεχομένων πολιτισμόν, ἂν ἐκεῖ, λέγω, αἱ στάσεις εἶναι τόσον συνήθεις, δὲν εἶναι ὅμως καὶ τόσον ἐπικίνδυνοι. Διότι παραπλεύρως τῶν Μεσοαμερικανικῶν Κρατῶν ὑπάρχει μία μεγάλη Δημοκρατία ἀληθής, ἡ Δημοκρατία τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, ἡ ὁποία δὲν ἐξεδήλωσε ποτὲ κατακτητικὰς διαθέσεις, ἀλλὰ καὶ οὐδέποτε ἐπέτρεψεν εἰς ξένους κατακτητὰς νὰ εἰσέλθωσιν εἰς Χώρας Ἀμερικανικάς. Εἰς ἡμᾶς ὅμως διαφορετικὰ ἔχουν τὰ πράγματα. Γύρω ἡμῶν δὲν ὑπάρχουν τίποτε ἄλλο παρὰ ἐχθροὶ βουλιμιῶντες καὶ βυσσοδομοῦντες. Καὶ δι’ αὐτὸ αἱ στάσεις καὶ δὴ αἱ στρατιωτικαὶ εἶναι τὸ μεγαλύτερον κακὸν ποὺ ἠμπορεῖ νὰ ἐπέλθῃ κατὰ τῆς Πολιτείας. Διὰ τοῦτο ὁ μέγας τῶν Φιλελευθέρων ἀρχηγός, ὁ κ. Ἐλευθ. Βενιζέλος, ὅταν μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 ἐκλήθη διὰ νὰ ἀναλάβῃ τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, ταῦτα ἔχων ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐπὶ πλέον γνωρίζων ὅτι μεθ’ ἑκάστην Ἐπανάστασιν ἐξακολουθεῖ νὰ ὑφίσταται ὁ ἀντίκτυπος τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ τάσις πρὸς στάσεις δηλαδή, διότι οἱ ἐπαναστάται ἢ ἔστω τινὲς ἐξ αὐτῶν, ἅμα ὡς ἐπαναστατήσουν δι’ ἀφορμὰς δεδικαιολογημένας καὶ γενικάς, δὲν διστάζουν νὰ προβαίνουν καὶ εἰς στάσεις δι’ ἀφορμὰς προσωπικάς, ὁ ἕνας διότι τὸν ἔβγαλαν ἀπὸ προσωπάρχην, ὁ ἄλλος διότι δὲν τοῦ ἀνέθεσαν διοίκησιν Μεραρχίας, ὁ τρίτος διότι τὸν παρηγκώνισε τὸ Συμβούλιον τῶν Ἀντιστρατήγων χιλιοστὰ ἐκ τῆς ἀρχαιότητός του, διὰ τοῦτο, λέγω, ὁ μέγας τῶν Φιλελευθέρων ἀρχηγός, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἐλαττώματα καὶ διέπραξε σφάλματα, τὰ ὁποῖα πάντοτε ἐγὼ ἐκτύπησα, ὁ ὁποῖος ὅμως διὰ τοῦτο δὲν ἔπαυσε νὰ εἶναι μέγας, διὰ τοῦτο, ἐπαναλέγω, ταῦτα ἔχων ὑπ’ ὄψιν του οὗτος, ὅταν ἐκλήθη, μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν ἐκείνην, νὰ ἀναλάβῃ τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, τὸ πρῶτον τὸ ὁποῖον ἔπραξε καὶ ἐπέτυχεν ἦτο νὰ παρεμποδίσῃ διὰ παντὸς τρόπου τὴν παρέμβασιν τῶν στρατιωτικῶν μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Χώρας. Καὶ δι’ αὐτὸ ἡ Ἐπανάστασις ἐκείνη ἐπέτυχε, διότι ἐσταμάτησε μὲν τὸ κακὸν ποὺ ἕως τότε ἐγίνετο, τὰ δὲ μέτρα τὰ ὁποῖα ἐλήφθησαν ἔκαμαν ὥστε ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης νὰ μὴ γεννηθῇ ἕτερον κακόν, ἤτοι στάσεις ἐπὶ στάσεων, ὅπως σήμερον γίνεται. Ὁπωσδήποτε διὰ τῆς στάσεώς σας ταύτης τῆς ἐπιτυχούσης, ἀλλὰ καὶ δι’ ὅλων τῶν ἄλλων αἱ ὁποῖαι ἀπέτυχον, ἓν μόνον πρᾶγμα κατεδείξατε, ὅτι εἶσθε στασιασταὶ τοῦ χειρίστου εἴδους, στασιασταὶ ἐκ συστήματος, ἐξ ἐπαγγέλματος στασιασταὶ πρὸς ἁρπαγὴν τῆς Ἐξουσίας, πρὸς ἱκανοποίησιν τῆς ἀρχομανίας σας. Κατεδείχθητε δηλαδὴ γνήσιοι «ἀρβανιτάδες» τοῦ παλαιοῦ καιροῦ, μὴ ἐπιθυμοῦντες καὶ μὴ ἐπιδιώκοντες ἄλλο τι παρὰ τὰ ἀξιώματα καὶ τοὺς βαθμούς, καὶ δὴ τοὺς αὐταρχικούς.

§66Α. ΚΟΡΑΚΑΣ. Καὶ τὰς συντάξεις.

§67Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀλλὰ δὲν κατεδείξατε μόνον τὸ ἐλάττωμα καὶ τὴν τάσιν αὐτήν· κατεδείξατε ἀκόμη ἕτερον ἐλάττωμα, ἑτέραν τάσιν, πολὺ χειροτέρου χαρακτῆρος. Ἀποκτήσαντες ἐν τῷ Στρατῷ λίαν ἐνωρὶς ὅλους τοὺς βαθμούς, καὶ τοὺς ἀνωτάτους, ἐπὶ βλάβῃ τῶν ἄλλων καὶ γλυκανθέντες κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον—μὲ τὸ φαΐ φαίνεται ἔρχεται ἡ ὄρεξις— ἐπεθυμήσατε καὶ ἐπεδιώξατε καὶ ὅλους τοὺς ἄλλους βαθμοὺς τοὺς πολιτικοὺς καὶ μάλιστα, ὅπως ἐνασκήσητε αὐτοὺς αὐταρχικῶς, δικτατορικῶς, ἐζητήσατε νὰ γίνετε δικτάτορες. Μὲ τὰ παραμύθια σας, μὲ τὰ παραμύθια ὅλων τῶν ἀρχηγῶν τῶν αὐτοκαταλυθέντων, δὲν κρύπτεται τὸ πρᾶγμα. Ἀνέκαθεν ἐδείξατε τοῦτο διὰ τοῦ συνόλου τῆς διαγωγῆς σας, ἀλλὰ καὶ κατ’ ἰδίαν δὲν ἐπαύσατε τοιαύτας θεωρίας νὰ διδάσκητε καὶ ἀξιώσεις νὰ προβάλητε ἐν κύκλῳ πάντοτε στενῷ, καὶ ὁ ναυτικὸς καὶ ὁ στρατιωτικός, ὀλιγώτερον ὁ ναυτικός, ἐμφανέστερον ὁ στρατιωτικός, δὲν παρελείπετε ποτὲ εἰς κύκλους στενοὺς ὁ μὲν ναυτικὸς νὰ λέγῃ ὅτι ὁ λαὸς εἶναι ποσότης, ἡ ὁποία δὲν πρέπει νὰ ὑπολογίζηται, καὶ τὸ Κοινοβούλιον εἶναι δὲν ἠξεύρω τί—χιλιάκις μὲ τὰ αὐτιά μου σᾶς ἤκουσα,—ἀλλὰ καὶ ὁ ἄλλος, ὁ στρατιωτικός, ἀπὸ σᾶς ἐμφανέστερον δὲν ἔπαυσέ ποτε ἐν κύκλῳ πάντοτε στενῷ, διότι ἠξεύρει νὰ φυλάγῃ πάντοτε τὰ «κατατόπια», τοιαύτας θεωρίας ἀνέπτυσσε. Καὶ χωρὶς νὰ σᾶς ἀναφέρω ἄλλους τόπους, ἀναφέρω τὰ γραφεῖα τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» ὅπου ἐδιδάσκετε τοιαύτας θεωρίας, περὶ δικτατορίας. Δὲν ἠξεύρω ἂν ὁ διευθυντὴς τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» τὰς ἐπεδοκίμασεν, οὔτε δὲ ἐγὼ τὸν ἤκουσά ποτε νὰ τὰς ἐπιδοκιμάσῃ, ἀλλὰ σεῖς εἰς τὰ γραφεῖα τῆς ἐφημερίδος αὐτῆς τοιαύτας θεωρίας ἐδιδάσκετε. (Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐγείρεται ἀποχωρῶν τῆς αἰθούσης).

§68Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τί ἐφοβήθητε καὶ φεύγετε;

§69Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ναί. (Ἀποχωρεῖ τῆς αἰθούσης).

§70Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὁρίστε κύριε ἐδῶ πέρα (θόρυβος), Ἄλλως εἶσθε δειλός· θὰ σᾶς ἀπεκάλουν Δὸν Κιχῶτον ἀνοχῇ τῶν ἀρχηγῶν εὐδοκιμήσαντα. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ φεύγῃ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἐπροκάλεσε τὸ πᾶν...

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀποτείνεσθε.

§72Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀποτείνομαι καὶ πρὸς αὐτόν. (Θόρυβος).

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία.

§74Ι. ΠΑΤΑΛΑΣ. Ὑβρίζει, κ. Πρόεδρε· εἶναι ὑβριστής.

§75Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ὁπωσδήποτε ἐπισημειῶ τὴν ἀπομάκρυνσίν του καὶ ἐπιφυλάσσομαι καὶ ἐγὼ νὰ κάμω τὰ καθ’ ἑαυτόν.

§76Ι. ΠΑΤΑΛΑΣ. Τί ἠμπορεῖτε νὰ κάμετε;

§77Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἡσυχία, διότι ἠξεύρεις ὅτι δὲν ἔχεις τὸ θάρρος νὰ ὑποστηρίξῃς αὐτὰ ποὺ λέγω. Σὺ εἶσαι «πετάει ὁ γαΐδαρος, πετάει».

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ συνεχίσητε τὴν ἀγόρευσίν σας πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία εἶναι ἁρμοδία νὰ ἀποφασίσῃ.

§79Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ ἐδίδασκεν αὐτὰ ὁ κύριος ὁ ἐγκαταλείψας τὴν θέσιν του ταύτην καὶ ὁ καυχώμενος ἐπὶ γενναιότητι καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο, ἐδίδασκεν εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ «Ἐλευθέρου Τύπου» τὰς θεωρίας περὶ δικτατορίας· ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ μόνον σύστημα, διὰ τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ διοικηθῇ ἡ Ἑλλάς. Καὶ πότε νομίζετε; Εἰς τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ἦτο παρὼν καὶ ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος καὶ ἐπεδοκίμαζεν, ἐλπίζων νὰ συμμετάσχῃ τῆς δικτατορίας αὐτῆς, τῆς ἔκτοτε σχεδιαζομένης. Εἰς τοὺς συνεργάτας σας ὅμως δὲν εἴχετε τὸ θάρρος νὰ διδάξητε αὐτὰς τὰς θεωρίας. Ἂν ἐπροβάλλετε τοιαύτας ἀξιώσεις εἰς αὐτοὺς τοὺς συναγωνιστάς σας τοὺς στρατιωτικοὺς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς καὶ ἐδιδάσκετε τοιαῦτα, ἀσφαλῶς, ἐκτὸς ὀλίγων, ἐκτὸς ἐλαχίστων, οἱ ὁποῖοι εἶναι τυφλὰ ὄργανά σας, οἱ ἄλλοι θὰ σᾶς καθῄρουν πρὶν σᾶς ἀναγορεύσουν ἀρχηγόν. Σεῖς εἰς αὐτοὺς ἐπεκαλεῖσθε καὶ ἐδιδάσκετε ἄλλα. Ὅτι δῆθεν ἡ Δημοκρατία κινδυνεύει, καθ’ ἣν στιγμὴν οὐδέποτε ἦτο ἰσχυροτέρα, διότι, ἐκτὸς τῶν παραγόντων τῶν ἀρχικῶς δημοκρατικῶν, οἱ ὁποῖοι παραμένουν πάντοτε πιστοί, προσετέθησαν καὶ ἄλλοι. Διότι ἀκόμη πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν οἱ Ἐλευθερόφρονες ἐδήλωσαν ὅτι ἐννοοῦν νὰ πολιτευθοῦν ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, τοῦ δημοκρατικοῦ πλαισίου τοῦ καθεστῶτος.

§80Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Τὰ πιστεύετε σεῖς αὐτά, ἀφοῦ ὁ ἴδιος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὡμολόγησε καὶ σᾶς εἶπε τοὺς κινδύνους;

§81Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐκεῖνοι, εἰς τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ μὴ ἔχητε πίστιν, εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν οὐδεμίαν πίστιν, ἀλλὰ λέξεις μόνον, καὶ ἠξεύρετε ποῖοι εἶναι. Ὅπως δὲ πείσητε τοὺς ἀξιωματικοὺς ὅτι κινδυνεύει ἡ Δημοκρατία, ὄχι μόνον τὴν νομιμοφροσύνην τῶν Ἐλευθεροφρόνων ἀμφισβητεῖτε, ἀλλὰ καὶ τὴν δημοκρατικότητα τῶν ἀγωνισθέντων ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας κατὰ τὸ δημοψήφισμα, ὡς τὴν τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου καὶ ἄλλων διὰ νὰ μείνετε καὶ θεωρεῖσθε μόνον σεῖς δημοκράται καὶ καταστῆτε οὕτω μονοκράται. Ἐνῷ τὴν μόνην ὑπηρεσίαν ποὺ παρέσχετε εἰς τὴν Δημοκρατίαν, εἰς ἀντίθεσιν μὲ αὐτούς, ἐργασθέντας δι’ ἔργων, εἶναι ὅτι ἐξεφωνήσατε ἀπὸ ἕνα λόγον ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἐπὶ βασιλικοῦ δὲ καθεστῶτος ὁ μὲν εἷς ἀπὸ σᾶς, ὁ ναυτικός, περιεδιάβαζεν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἀκτὰς μὲ τὴν γολέταν του, ὁ δὲ ἕτερος, τρομοκρατημένος, ἐκρύπτετο εἰς τὰ ἀπόκρυφα τῆς Ἐλευσῖνος, ζητῶν προστασίαν ἀπὸ τοὺς συμπατριώτας του ἐπιστράτους. Εἰς αὐτοὺς τοὺς ἀξιωματικοὺς εἴπετε ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ τὸ κίνημα διὰ νὰ ἐκδηλωθῇ ἡ θέλησις τοῦ Στρατοῦ ὅπως σχηματισθῇ ἰσχυρὰ Κυβέρνησις Οἰκουμενική. Ἀλλὰ σεῖς πότε ἐδῶ, ἐν τῇ Συνελεύσει, ἐζητήσατε τοιαύτην Κυβέρνησιν Οἰκουμενικὴν καὶ ἰσχυράν; Ὅταν ἦσθε Ὑπουργὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ σᾶς προετάθη τοιαύτη Κυβέρνησις, τὴν ἀπεδέχθητε; Ὡμιλήσατε ἐδῶ ποτὲ περὶ τοιαύτης Κυβερνήσεως; Ἐπεζητήσατε νὰ σχηματισθῇ ἄλλη Κυβέρνησις παρὰ ἀπὸ σᾶς; Καὶ διὰ τὸν Στρατὸν ἀκόμη εἴπατε ὅτι χρειάζεται ἐργασία, διότι ὁ Στρατὸς ἀφέθη ἀναδιοργάνωτος ἄνευ προμηθειῶν. Ψεῦδος βέβαια ἦτο αὐτό. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ: Ὑπήρξατε Ὑπουργὸς εἰς Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία διεχειρίσθη τὰ κοινὰ περισσότερον τῶν μεταγενεστέρων Κυβερνήσεων, καὶ τί ἐπράξατε ὑπὲρ τοῦ Στρατοῦ τότε; Νομίζετε μόνον ὅτι διὰ τῆς ἀνωμάλου ὁδοῦ εἶναι δυνατὸν νὰ διαφυλάξωμεν τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὸ Κράτος ἀπὸ τῶν ἐξωτερικῶν ἐχθρῶν, ἐνῷ εἶναι ἀναγκαῖον καὶ ἀπαραίτητον νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι ὑπάρχει Κράτος, ὑπάρχει ἓν καθεστὼς πάγιον ἄνευ στάσεων καὶ ἐπαναστάσεων διὰ νὰ ἔχωμεν τὴν προστασίαν τῶν ἰσχυρῶν καὶ τὴν συνεργασίαν τῶν γειτόνων μας; Ὁπωσδήποτε σήμερον ἤλθατε ἐδῶ μὲ τὸ πρόγραμμά σας. Τί ζητεῖτε; Εἰς δύο, τρεῖς, τέσσαρας μῆνας ψήφισιν τοῦ Συντάγματος, διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ θαύματα. Πῶς θὰ πραγματοποιηθῇ ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν αὐτὸ τὸ θαυμάσιον πρόγραμμά σας, διὰ τὸ ὁποῖον χρειάζονται ἔτη ὁλόκληρα; Πότε καὶ πῶς θὰ ἠμπορέσητε νὰ ἐνισχύσητε τὸν Στρατόν, νὰ τὸν ἐφοδιάσητε, νὰ τὸν ὀργανώσητε; Πότε καὶ πῶς θὰ ἀποκαταστήσητε τοὺς πρόσφυγας; Πῶς εἶναι δυνατὸν ἄνευ δανείων, ἄνευ μέσων εἰς ὀλίγον χρόνον νὰ ἀποκαταστήσητε τοὺς πρόσφυγας; Πῶς καὶ πότε θὰ ἀποκαταστήσητε τοὺς ἀκτήμονας; Πῶς καὶ πότε θὰ ἀποκαθάρετε τὰς ὑπηρεσίας; Ὅλοι θὰ σᾶς ἐμπαίζουν καὶ θὰ σᾶς κοροϊδεύουν ἐνῷ θὰ ζητεῖτε τόσα πράγματα εἰς τόσον βραχὺ διάστημα καὶ στὸ τέλος θὰ μείνετε μόνοι σας. Κατεδείχθητε λοιπὸν στασιασταὶ ἀρχομανεῖς καὶ θρασεῖς δικτατορομανεῖς, ἀποθρασυνθέντες ἀπὸ εὐκόλους τινὰς ἐπιτυχίας σας πρὸς ἀπόκτησιν βαθμῶν καὶ ἰσχυρίζεσθε ὅτι θὰ ἐξασφαλίσητε τὴν Δημοκρατίαν, ὅτι θὰ ἀνορθώσητε τὸ Κράτος, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπός σας. Ἐνῷ ἀποτέλεσμα τῶν ἀνοσίων ἀξιώσεων καὶ θεωριῶν καὶ πράξεών σας θὰ εἶναι κακὸν καὶ μόνον κακὸν εἰς τὴν Πολιτείαν καὶ τὴν Δημοκρατίαν ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς. Ἐσωτερικῶς, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, ὁ Στρατός, ὅταν βλέπῃ κάθε ἡμέραν ὅτι, παραπλανώμενος, ἐγείρει τὰ ὅπλα δῆθεν πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς Δημοκρατίας, κατόπιν δὲ ἑκάστοτε ἀνακαλύπτει ὅτι δὲν ἔκαμε παρὰ στάσιν ὅπως ὑποβοηθήσῃ τὴν ἄνοδόν σας εἰς τὴν Ἀρχήν, ἐπὶ τέλους θὰ ἀπαυδήσῃ καί, ὅταν τυχὸν κινδυνεύσῃ ἡ Δημοκρατία, καλούμενος πρὸς ὑπεράσπισίν της, δὲν θὰ πιστεύσῃ ὅτι πρόκειται περὶ ἐξασφαλίσεως τῆς Δημοκρατίας, ἀλλὰ περὶ καταλήψεως τῆς Ἐξουσίας παρὰ φιλοδόξου τινὸς καὶ δὲν θὰ κινηθῇ. Ἐξ ἄλλου ὁ κόσμος ὁ ἀντίπαλος, ὁ συντηρητικός, ὁ μὴ ἐπιθυμῶν μεταβολὰς καθεστώτων, ὄχι διότι εἶναι δημοκρατικός, ἀλλὰ χάριν τῆς ἡσυχίας αὐτοῦ καὶ τοῦ Κράτους, θὰ εἴπῃ: «Κάθε ἡμέραν στάσεις ἐπὶ στάσεων ἔχομεν· ὅπως ἀπαλλαγῶμεν ἀπὸ αὐτάς, καλύτερον ἂς κάμωμεν μίαν Ἐπανάστασιν διὰ νὰ τελειώσωμεν ἐπὶ τέλους μὲ αὐτὰς τὰς στάσεις». Ἐξωτερικῶς δέ, ὅταν παρουσιάζωμεν τὸ θέαμα Κράτους ἄνευ παγίου καθεστῶτος μὲ διαρκεῖς στάσεις ἐπὶ στάσεων, ἐπὶ τέλους καὶ οἱ ἐχθροί μας θὰ εὕρουν ὡς πρόσχημα νὰ εἴπουν «κινδυνεύουν ἐκ τῆς ἀβεβαίας ταύτης καταστάσεως τὰ συμφέροντά μας ἐν Ἑλλάδι· ἂς ἐπεμβῶμεν ἵνα τὰ ἀσφαλίσωμεν», καὶ τότε ἀλλοίμονόν μας. Τοιοῦτοι λοιπὸν κατεδείχθητε. Καὶ ἂν μὲν ὑπῆρχον μόνον οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοὶ ἢ μᾶλλον τινὲς τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν, διότι οἱ πλεῖστοι εἴτε ῥητῶς εἴτε σιωπηρῶς ἀπεδέχθησαν τὸ καθεστώς, οἱ ὁποῖοι, ἂν καὶ Ἕλληνες αὐτοί, ἐγένοντο ἄλλοτε ὄργανα τῆς ξενικῆς δυναστείας τῶν Γλύξμπουργκ πρὸς καταστροφὴν τῆς Πατρίδος, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐπιζητοῦν ἤδη τὴν ἐπάνοδον τῆς ἐθνοκτόνου αὐτῆς δυναστείας πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἔργου των, καὶ ἂν ὑπῆρχον ἀκόμη οἱ ἀρχηγοὶ τῶν δημοκρατικῶν, λεγομένων ἐδῶ μέσα, μερίδων, οἱ ὁποῖοι παρὰ τὰς ἀρετάς των παρέλειψαν τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον πολλάκις ἡμεῖς μόνον ἐντεῦθεν ὑπεδείξαμεν εἰς αὐτούς, παρέλειψαν νὰ συνεργασθῶσι μεταξύ των, ἵνα εἰς τὴν Δημοκρατίαν ἀποδώσωσι καρποὺς ἀκόμη περισσοτέρους, ἄν, λέγω, ὑπῆρχον μόνον αὐτοὶ οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοί, ὡς καὶ οἱ ἀρχηγοὶ τῶν δημοκρατικῶν μερίδων τούτων, θὰ ἔλεγον εἰς αὐτούς, τοιοῦτοι ποὺ εἶναι, τοιοῦτοι οἷοι σεῖς, εἰς αὐτοὺς ἔπρεπον ἀρχιερεῖς. Ἀλλ’ εὐτυχῶς δὲν ὑπάρχουν εἰς τὸ Κράτος οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ μόνον· ἐκτὸς αὐτῶν ὑπάρχει ὁλόκληρος κόσμος δημοκρατικός, τὸν ὁποῖον, ἄξιον καλυτέρας τύχης, ἡμεῖς μόνον ἀντιπροσωπεύομεν, καὶ δικαιούμεθα νὰ ἑρμηνεύωμεν καὶ νὰ ἐφαρμόζωμεν τὴν θέλησίν του. Ἡμεῖς δέ, ἂν τοὺς μὲν βουλομένους ἀνατροπὰς καθεστώτων θεωροῦμεν ἐθνικοὺς ἐγκληματίας, τοὺς δὲ ἀρχηγοὺς τῶν δημοκρατικῶν μερίδων θεωροῦμεν ἐπιλήσμονας τοῦ καθήκοντος τῆς συνεργασίας, σᾶς τοὺς ἀρχομανεῖς καὶ δικτατορομανεῖς σᾶς θεωροῦμεν τὸ μεγαλύτερον κακὸν τὸ ὁποῖον ἐπῆλθε ποτὲ κατὰ τοῦ Κράτους, τὸ μεγαλύτερον αἶσχος, τὸ ὁποῖον διεπράχθη ποτὲ κατὰ τῆς Δημοκρατίας καὶ ἡμεῖς τουλάχιστον οἱ ἀληθεῖς ἀντιπρόσωποι τοῦ δημοκρατικοῦ λαοῦ καὶ τῆς Δημοκρατίας, σᾶς, τοὺς τοιούτους, σᾶς καλοῦμεν ἀμέσως νὰ ἀπέλθητε ἐντεῦθεν καὶ νὰ παύσητε νὰ βεβηλώνητε τὸ ἱερὸν τοῦτο τέμενος τῶν ἐλευθεριῶν καὶ τῆς Δημοκρατίας.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Ἐμμανουηλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§83Ε. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἡ τέως Κυβέρνησις καὶ κατὰ τὴν ἀπέλασίν της ἔδειξε τὴν ἀπρονοησίαν ἐκείνην τῆς ὁποίας ἔχομεν παραδείγματα ὄχι ὀλίγα καὶ κατὰ τὴν διάρκειάν της. Ἐλυπήθημεν βεβαίως βαθύτατα διὰ τὰ διάφορα γεγονότα καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ λυπηθῇ τις διὰ πᾶσαν ἀνωμαλίαν ἐν τῇ ἐξελίξει τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Ἑλλάδος. Πολλὰ ἔχει τις νὰ εἴπῃ σήμερον περὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ λαοῦ καὶ τῆς Συνελεύσεως. Βεβαίως αἱ θεωρίαι αὗται εἶναι σεβασταί, ἠθέλομεν δὲ εἶσθε εὐτυχεῖς ἂν αἱ θεωρίαι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐφαρμόζωνται πάντοτε. Ἀλλ’ αἱ θεωρίαι εἶναι θεωρίαι καὶ τὰ πράγματα εἶναι πράγματα. Κύριοι συνάδελφοι, ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι ἡ δύναμις ἡ ὁποία ἐπροκάλεσε τὰ τελευταῖα γεγονότα ὀφείλει ἀπέναντι φίλων καὶ ἐχθρῶν νὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῶς ἐξάσκησις βίας, ἀλλ’ εἶναι μία ἐκδήλωσις γενικῆς δυσφορίας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει διηρμηνεύσαμεν καὶ εἰς τὸν σεβαστὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας ἀναφέραμεν καὶ τὴν ὁποίαν δυσφορίαν, καθόσον βλέπομεν καὶ διαισθανόμεθα, συμμερίζεται σήμερον καὶ ἡ Συνέλευσις. Κύριοι συνάδελφοι, εἴμεθα λαὸς εἰρηνικός, ἀλλ’ ἡ εἰρηνικότης δὲν ἀρκεῖ, ὀφείλομεν νὰ βλέπωμεν διαρκῶς πρὸς τὰ σύνορα, νομίζομεν δὲ ὅτι ἡ παρουσία τῆς ἐνεστώσης Κυβερνήσεως ἀποτελεῖ μίαν ἐγγύησιν διὰ τὴν ἐξωτερικὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας. Βεβαίως εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχήν μας εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Χώρας καὶ νομίζω ὅτι διὰ τὴν ἐσωτερικὴν ἀσφάλειαν ἐγγύησιν ἀσφαλῆ ἀποτελεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. Ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης νομίζω ὅτι οὔτε Γιαγιάδες θὰ διαρπάζουν νησιά, οὔτε Γιαγκούληδες θὰ κυριαρχοῦν εἰς τὰ βουνά. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ προσφυγικά μας ζητήματα, ὅπως ἔφθασαν, νομίζω ὅτι ποιά τις δήλωσις ἀρκεῖ διὰ νὰ ρυθμισθοῦν καὶ δύναμαι νὰ ἀναγνωρίσω ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν στερεῖται καλῆς θελήσεως. Ἐπὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων δὲν στηριζόμεθα εἰμὴ ἐπὶ τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν ἀνδρῶν οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν, ἐλπίζομεν δὲ ὅτι καὶ τὰ ζητήματα ταῦτα θὰ διευθετηθῶσι καλῶς. Μὲ τὰς ἐλπίδας καὶ τὰς εὐχὰς ταύτας ἡμεῖς δηλοῦμεν ὅτι θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. (Χειροκροτήματα).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Στάϊκος ἢ Παπαδάκης ἔχει τὸν λόγον.

§85Ι. ΣΤΑΪΚΟΣ (ἢ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ). Καὶ ἐγὼ συμμερίζομαι πλήρως τὰς ἀντιλήψεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σάμου συναδέλφου μὲ τὴν συμπληρωματικὴν δήλωσιν ὅτι ἀποδοκιμάζω τελείως τὴν στάσιν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία διὰ τῆς πρωτοφανοῦς ἀτολμίας αὐτῆς μᾶς ἔφερεν εἰς τὸ σημερινὸν κατάντημα. Ἐν τούτοις ὅμως δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀποδοκιμάσω ἐπίσης τὸ κίνημα, διότι φρονῶ ὅτι, ἂν κυριαρχήσῃ ἡ ἀρχὴ τῆς καταργήσεως τῆς Ἐξουσίας παρ’ ἐνίων ἀξιωματικῶν, τὰ ἀποτελέσματα θὰ εἶναι ὀλέθρια διὰ τὸ Κράτος. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι, ἂν δὲν καταψηφισθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἐντὸς ἐλαχίστου χρονικοῦ διαστήματος θὰ παρουσιασθῇ μία ἄλλη στάσις καὶ δὲν ἀποκλείεται νὰ κληθῶμεν τότε καὶ πάλιν νὰ κυρώσωμεν τὰς πράξεις καὶ νὰ ἀναλάβωμεν τὰς εὐθύνας αὐτῆς. Ἑπομένως δὲν εἶμαι ποσῶς διατεθειμένος νὰ ὑποστηρίξω τὴν κατάστασιν αὐτήν, συνεργὸν εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς μόδας τῶν κινημάτων.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§87Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐκλήθημεν, κύριοι πληρεξούσιοι, παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ λάβωμεν γνῶσιν τῆς τελευταίας κυβερνητικῆς μεταβολῆς, διὰ νὰ ἀκούσωμεν τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ ἐκφράσωμεν τὴν γνώμην μας ἐπ’ αὐτῶν. Εἶναι πλέον ἢ βέβαιον, κύριοι, ὅτι ἡ πολιτικὴ κατάστασις εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλος καὶ διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐξετασθῇ μετ’ ἀπολύτου ψυχραιμίας, μετ’ ἀπολύτου εἰλικρινείας, μετὰ πολλῆς προσοχῆς περὶ τῶν ταύτην ἀπαρτιζόντων πραγματικῶν στοιχείων, ἄνευ οὐδεμιᾶς προκαταλήψεως, ἐξ οἱουδήποτε λόγου προερχομένης. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀντιμετωπίσωμεν, κύριοι, τὴν πραγματικότητα, νὰ ἐξετάσωμεν ταύτην μετὰ θάρρους καὶ εἰλικρινείας καὶ οὕτω μόνον θὰ δυνηθῶμεν νὰ συναγάγωμεν ἀσφαλῆ συμπεράσματα διὰ τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ λάβωμεν. Δυσφορεῖ, διαμαρτύρεται ἡ μεγαλυτέρα μερὶς τοῦ πολιτικοῦ κόσμου, διότι παρεβιάσθησαν θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ πολιτεύματος, διότι ἡ Κυβέρνησις προῆλθεν οὐχὶ ἐκ τῆς συμπτώσεως τῆς βουλήσεως τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τῆς δεδηλωμένης πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἐνόπλου βίας. Ἀλλ’ ὁ πολιτικὸς κόσμος, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δυσφορεῖ καὶ διαμαρτύρεται κατὰ τῆς καταστάσεως αὐτῆς, εἶναι ὁ ἀποκλειστικὸς ὑπαίτιος ταύτης. Εἶναι γνωστόν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς τῇ συγκαταθέσει, τῇ παροτρύνσει τοῦ πολιτικοῦ τούτου κόσμου ὑπῆρξεν ὁ σπουδαιότερος συντελεστὴς τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς καὶ κατὰ συνέπειαν παρείχετο εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα καὶ ἐπεβάλλετο ἡ ὑποχρέωσις νὰ παρακολουθῇ τὴν πολιτικὴν ἐξέλιξιν ἀπὸ τῆς ἐγκαταστάσεως τοῦ νέου πολιτεύματος παράπλευρος πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ ἐπεμβαίνῃ παρὰ πᾶσαν πολιτειακὴν ἀρχὴν ὡς ρυθμιστὴς τῆς πολιτικῆς καταστάσεως, ὁσάκις ἐπείθετο ὅτι αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἱκανοποίουν τὴν λαϊκὴν συνείδησιν καὶ οὕτω δὲν συνέβαλον εἰς τὴν μονιμοποίησιν τοῦ πολιτεύματος. Τὴν πράγματι ἀνώμαλον ταύτην λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος καλῶς ἐγνώριζεν ὁ καὶ ὑπαίτιος ταύτης πολιτικὸς κόσμος, δι’ οὓς λόγους ἀνωτέρω εἶπον. Οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες οἱ διαχειρισθέντες τὴν Ἐξουσίαν κατὰ τὰ δύο τελευταῖα ἔτη ἔπρεπε νὰ ἐντείνωσι τὴν προσοχὴν αὐτῶν καὶ νὰ συγκεντρώσωσι πᾶσαν τὴν μέριμναν αὐτῶν, ὥστε διὰ τῆς χρηστῆς διοικήσεως καὶ διὰ τῆς ἐν παντὶ ἐξασκήσεως τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς αὐτῶν καὶ διὰ τῆς ἐπὶ τὰ πρόσω ἐξελίξεως τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας νὰ συγκεντρώσουν ὑπὲρ αὐτῆς τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διὰ τῆς ὁποίας καὶ μόνης θὰ ἠδύναντο νὰ παγιώσωσι τὸ πολίτευμα, ἐξαναγκάζοντες ἀνευθύνους στρατιωτικοὺς παράγοντας νὰ περιορισθῶσιν εἰς τὰ κύρια αὐτῶν ἔργα. Ἡ καλὴ διαχείρισις τῶν κοινῶν καὶ τοὺς ἀνευθύνους στρατιωτικοὺς παράγοντας θὰ ἔπειθε περὶ τῆς ἀσφαλείας τοῦ πολιτεύματος καὶ τὴν λαϊκὴν συνείδησιν θὰ ἐξήγειρε κατ’ αὐτῶν ἀναμιγνυομένων εἰς τὴν πολιτικήν, καὶ οὕτω θὰ περιορίζοντο εἰς τὰ κύρια αὐτῶν ἔργα. Εἶναι πλέον ἢ σαφὲς ὅτι ἡ ἀνώμαλος λειτουργία τοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς ἀναμίξεως τῶν στρατιωτικῶν παραγόντων δὲν ἦτο ἄγνωστος εἰς τοὺς κατὰ τὸν τελευταῖον καιρὸν διοικήσαντας. Βεβαίως δὲν διέλαθε τῆς προσοχῆς των ὁ τρόπος καθ’ ὃν παρῃτήθη ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀκαρνανίας πολιτευτοῦ. Γνωρίζουσι βεβαίως τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα τοῦ στρατηγοῦ Τσερούλη. Γνωρίζουσι βεβαίως τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα τοῦ στρατηγοῦ Λούφα. Γνωρίζουσι βεβαίως τὴν ἐπίδρασιν τῶν κινημάτων τούτων ἐπὶ τὴν λαϊκὴν συνείδησιν, παρὰ τῇ ὁποίᾳ ἐγεννήθη ἡ ἐντύπωσις ὅτι ὁ πολιτικὸς κόσμος, ἐξ οὗ ἀπέρρευσαν αἱ Κυβερνήσεις, εἶναι ἀνεπαρκὴς νὰ δώσῃ ἰσχυρὰς τοιαύτας, αἵτινες νὰ ἐπιβάλωσι τὸ κράτος τοῦ νόμου, περιορίζουσαι τοὺς ἀνευθύνους στρατιωτικοὺς παράγοντας εἰς τὰ κύρια αὐτῶν ἔργα, ἵνα οὕτω λειτουργήσῃ ὁμαλῶς τὸ πολίτευμα. Ὁ Στρατὸς παρακολουθῶν τὴν πολιτικὴν κατάστασιν παρενέβαινεν ὡς ρυθμιστὴς ταύτης ὁσάκις ἐνόμιζεν τοῦτο ἀναγκαῖον. Ἀφ’ ἑτέρου αἱ Κυβερνήσεις διὰ τῆς πολιτείας αὐτῶν ἠνείχοντο τὰς παρεμβάσεις ταύτας καὶ οὐδόλως ἐμερίμνησαν διὰ τῆς χρηστῆς διοικήσεως καὶ τῆς ἐπιτυχοῦς διαχειρίσεως τῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν ζητημάτων νὰ ἱκανοποιήσωσι τὴν λαϊκὴν συνείδησιν, ἵνα ἐνισχυόμενοι παρὰ τῆς λαϊκῆς γνώμης ἐπιβάλλωσι τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Εἰς τὸ παθητικὸν τῆς ἐξωτερικῆς αὐτῆς πολιτικῆς περιλαμβάνονται τὸ Πρωτόκολλον τῆς Γενεύης καὶ ἡ ἐκ τούτου ἐπελθοῦσα καταγγελία τῆς Ἑλληνοσερβικῆς συνθήκης καὶ τὸ ναυάγιον τῶν Ἑλληνοσερβικῶν διαπραγματεύσεων. Τὴν κακίστην διαχείρισιν τοῦ Πατριαρχικοῦ ζητήματος. Τὴν πλήρη ἀδράνειαν κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ Ἰταλοῦ Πρωθυπουργοῦ ὅτι τὰ Δωδεκάνησα ἀποτελοῦν Ἰταλικὴν ἐπαρχίαν. Καὶ τέλος τὴν συμφωνίαν τῆς Ἀγκύρας, ἡ ὁποία κατὰ τὴν γνώμην μου εἶναι λίαν ἐπιβλαβὴς διὰ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ δρᾶσίς των εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν. Ἂς εἰσέλθωμεν ἤδη εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἐσωτερικῆς αὐτῶν πολιτικῆς. Τί ἔπραξαν διὰ τὴν διευθέτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος; Τὴν ἀπάντησιν θὰ σᾶς δώσῃ ἡ ἐξέγερσις τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ ἡ σπατάλη ὁλοκλήρου τοῦ προσφυγικοῦ δανείου ἄνευ οὐδόλως ἱκανοποιητικοῦ ἀποτελέσματος. Ὅσον ἀφορᾶ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας οὐδεὶς λησμονεῖ ὅτι οἱ Γιαγιάδες, τέσσαρες λῃσταί, κατέλαβον μίαν ὁλόκληρον νῆσον Ἑλληνικὴν καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἐσυνθηκολόγησε πρὸς τοὺς λῃστὰς καὶ συγκατετέθη νὰ ἀποσυρθῶσιν αἱ δίκαι αὐτῶν. Αὐτὴ ἦτο, κύριοι, ἡ ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερικὴ εἰκὼν τῶν πραγμάτων τοῦ Κράτους. Χαρακτηριστικώτατον τῆς κυβερνητικῆς ἀνεπαρκείας εἶναι καὶ ἡ πλήρης ἄγνοια τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως περὶ τοῦ κινήματος διὰ τοῦ ὁποίου κατέλαβε τὴν Ἀρχὴν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις. Ὁ Πρόεδρος τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἐγκαυχώμενος ὅτι γνωρίζει τί γίνεται εἰς ὅλον τὸν κόσμον, μηδὲ αὐτῆς τῆς Παραγουάης ἐξαιρουμένης, ἀπεδείχθη ἀγνοῶν τί γίνεται ἐν τῷ Κράτει τὸ ὁποῖον ἐκυβέρνα. Ἡ τελευταία στρατιωτικὴ ἐπέμβασις ὀφείλεται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν κλασσικὴν ἀνικανότητα τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ ὅταν πανταχόθεν ἀνηγγέλλοντο πρὸς τὴν Κυβέρνησιν αἱ ἐκδηλώσεις τῆς ἐπικειμένης στρατιωτικῆς ἐξεγέρσεως, ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς διεβεβαίου ἐνταῦθα ὅτι ἐκουράσθη νὰ διαψεύδῃ τοιαύτας διαδόσεις καὶ ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργός, τοῦ ὁποίου ἀφῃρέθη ὁ στόλος ἐντὸς δύο ὡρῶν, διεβεβαίου τὰ ἴδια. Καὶ ὁ ἀξιότιμος τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀσχολούμενος εἰς τὸ τί γίνεται ἀλλαχοῦ, δὲν ᾐσθάνετο ὅτι ἐσείετο τὸ ἔδαφος ὑπὸ τοὺς πόδας του. Καὶ ἐπῆλθε τὸ ἀναμενόμενον ἀποτέλεσμα τῆς διὰ τῆς ἐνόπλου βίας κυβερνητικῆς ἀνατροπῆς. Βεβαίως τοῦτο ἀποτελεῖ μίαν ἐξαιρετικὴν ἀνωμαλίαν πολιτειακήν, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι πρὸς καταρτισμὸν Κυβερνήσεως ἀπαιτεῖται ἡ σύμπτωσις τῆς βουλήσεως τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως. Ἐγὼ δὲν δύναμαι βεβαίως ὡς πολιτευόμενος ἐν κοινοβουλευτικῷ πολιτεύματι νὰ ἐγκρίνω τοιαύτην ἐνέργειαν προδίδουσαν ὄχι ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, δὲν δύναμαι νὰ ἀναγνωρίσω μίαν κατάστασιν τοιαύτην καθιεροῦσαν προηγούμενον μὲ λίαν ἐπιζημίους συνεπείας. Ἀλλ’ αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικὴ κατάστασις σήμερον. Εὑρισκόμεθα πρὸ μιᾶς Κυβερνήσεως ἐπιβληθείσης ὑπὸ τῆς ἐνόπλου βίας ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως καὶ ὑποδείξεως ὑπὸ τῶν παραγόντων τῶν προβλεπομένων ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ δημιουργηθεῖσα κατάστασις πρέπει νὰ παραμείνῃ οἵα πράγματι εἶναι. Πρέπει νὰ παραμείνῃ καὶ νὰ συνεχίσῃ τὸ ἔργον της ὡς ἐπανάστασις. Ἡ πρόθεσις τῶν κοινοβουλευτικῶν παραγόντων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ τὴν περιβάλωσι μὲ τὸ κῦρος τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, νὰ τὴν ἐνδύσωσι μὲ τὸν κοινοβουλευτικὸν μανδύαν καὶ τὴν κατάστασιν ζημιώνει, νοθεύουσα ταύτην, καὶ τὸν κοινοβουλευτισμὸν καιρίως πλήττει. Οἱ κίνδυνοι δὲ περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησαν οἱ προλαλήσαντες κατ’ ἐμὲ εἶναι χιμαιρικοί, διότι δὲν νομίζω ὅτι θὰ μειωθῇ καθ’ ὁλοκληρίαν ἡ ἐκπροσώπησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐξωτερικῶς, συνεπαγομένη δυσχερείας διὰ τὸ προσφυγικὸν δάνειον. Ἡ κατάστασις θὰ παραμείνῃ ἡ ἰδία μὲ πολλὰς πιθανότητας βελτιώσεως. Μὴ πλανᾶσθε νομίζοντες ὅτι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δὲν εἶναι γνωστὴ καὶ εἰς τὰς ἐλαχίστας λεπτομερείας ἡ πολιτικὴ ἐν Ἑλλάδι κατάστασις. Ἡ διὰ κοινοβουλευτικοῦ μανδύου περιβολὴ τῆς Κυβερνήσεως οὐδόλως θὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην τῶν ξένων περὶ τῆς πραγματικῆς καταστάσεως. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἐπεβλήθη ἡ ἔνοπλος βία ρυθμιστὴς τῆς πολιτικῆς καταστάσεως δὲν εἶναι ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία ἔπαυσεν ὑπάρχουσα κατ’ οὐσίαν, ἀφοῦ δὲν προέκυψεν ἐκ τῆς πλειονοψηφίας αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις. Ὁμοίως ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης τὰ πολιτικὰ κόμματα ἐχρεωκόπησαν καὶ ἔπαυσαν νὰ ἔχουν κῦρος, ὥστε νὰ ἐπιχειρῶσι τὴν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον ἐπὶ τὸ κοινοβουλευτικὸν ρύθμισιν τῆς καταστάσεως. Ὁ φυσικὸς ρυθμιστὴς ἀπομένει σήμερον μόνον ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἡ Ἐπανάστασις πρέπει νὰ στρέψῃ τὸ βλέμμα της πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, νὰ ἀποβλέψῃ πρὸς τοὺς ἐντολεῖς καὶ ὄχι πρὸς τοὺς ἐντολοδόχους, οἱ ὁποῖοι ἔπαυσαν νὰ εἶναι πράγματι τοιοῦτοι. Πρέπει νὰ χωρήσῃ ἐπὶ τὰ πρόσω χωρὶς νὰ καθήσῃ ἑαυτὴν διὰ τῆς περιβολῆς ψευδοῦς κοινοβουλευτικοῦ μανδύου. Πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ὅτι ἔχει βαρυτάτας εὐθύνας ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τῆς Ἱστορίας. Πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ὅτι ἐκεῖνος πρὸς τὸν ὁποῖον θὰ λογοδοτήσῃ καὶ πρὸς τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἀποβλέπῃ εἶναι ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἡ Συνέλευσις κατ’ οὐσίαν καταλυθεῖσα οὐδεμίαν λαϊκὴν ἐκπροσώπησιν δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ Κυβέρνησις πρὸς αὐτὴν ἀποβλέπουσα εὑρίσκεται μακρὰν τῆς πραγματικότητος. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν καμμίαν δικαιοδοσίαν νὰ δώσωμεν πίστωσιν χρόνου εἰς τὴν διὰ τῆς ἐνόπλου βίας προκύψασαν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις ὡς ἐπαναστατικὴ εἶναι ἡ κυρίαρχος τῆς καταστάσεως. Εἶναι ἐκτὸς τῆς πραγματικότητος ζητοῦσα πίστωσιν χρόνου. Ἡ πραγματικότης εἶναι ὅτι ἡ Συνέλευσις ζητεῖ πίστωσιν χρόνου παρὰ τῆς διὰ τῶν ὅπλων κρατούσης Κυβερνήσεως, παρὰ τῆς ὁποίας ζητεῖ νὰ τῆς φεισθῇ τὴν ζωὴν ἐπί τινα χρόνον. Τοῦτο, κύριοι πληρεξούσιοι, κατεξευτελίζει τὸν κοινοβουλευτισμὸν καὶ τὰ πολιτικὰ κόμματα. Ἡ Κυβέρνησις ἂς ζητήσῃ τὴν πίστωσιν χρόνου παρὰ τοῦ μόνου δικαιούχου πρὸς τοῦτο, τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἂς χρησιμοποιήσῃ τὸν χρόνον τοῦτον καταλλήλως, ὥστε νὰ φανῇ ἀνωτέρα τῶν προκατόχων της, δικαιολογοῦσα καὶ τὴν ἀνώμαλον προέλευσίν της, καὶ ἂς φθάσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον εἰς ἐλευθέρας ἐκλογὰς ἁπλῆς Βουλῆς, ἵνα οὕτω ἐπανέλθῃ ἡ ὁμαλὴ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῆς πολιτικῆς ὁμαλότητος εἰς τὴν Χώραν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην. (Χειροκροτήματα).

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Κουτούπης ἔχει τὸν λόγον.

§89ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κ. Πρόεδρε.

§90ΕΤΕΡΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, νὰ τελειώσωμεν.

§91Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Νὰ διακόψωμεν διὰ νὰ γευματίσωμεν καὶ κατόπιν νὰ ἐπανέλθωμεν.

§92ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, νὰ τελειώσωμεν.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θ. Κουτούπης.

§94Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλους μας ὅτι ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις διὰ τῆς πορείας τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῶν ἐργασιῶν της κατώρθωσεν ὥστε νὰ σχηματισθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἡ πεποίθησις ὅτι, ἂν δὲν ἀπετέλεσε συνέχειαν τῆς Γʹ προγενεστέρας Συνελεύσεως, δὲν ἦτο ταύτης καλυτέρα.

§95Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ εἶναι πιθανὸν ὅτι αὕτη εἶναι ἡ τελευταία συνεδρίασις, νὰ διακόψωμεν ἤδη καὶ νὰ παρακληθῶσιν οἱ κ. κ. πληρεξούσιοι νὰ ἐπανέλθωσιν ἐγκαίρως, ὥστε νὰ μὴ παραταθῇ ἡ συνεδρίασις μέχρι τῶν πρωϊνῶν ὡρῶν.

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′ μ. μ.

(Ὥρᾳ 9.15′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 10.45′ μ. μ.)

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Θ. Κουτούπης ἔχει τὸν λόγον.

§98Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Τὸ ὅτι ἡ Συνέλευσις εἶχε καταπέσει εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ κατέστη ἀντιληπτὸν, πιστεύω, εἰς ὅλους, εἰς οἰανδήποτε ὁμάδα καὶ ἂν ἀνήκωσι. Τὸ ὅτι δὲ ἡ ἀγανάκτησις, ἡ ὁποία ἤρχισε βοηθοῦντος καὶ τοῦ ἀντιδραστικοῦ Τύπου, νὰ γεννᾶται κατὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ ὅτι ἔβαινεν αὐξανομένη, καὶ τοῦτο ἐπίσης εἶναι ἀληθές, ὥστε ἡ ἀγανάκτησις νὰ κορυφωθῇ ἐσχάτως καὶ νὰ συμπέσῃ αὐτὸ τὸ κορύφωμα τῆς ἀγανακτήσεως μὲ τὴν Κυβέρνησιν ἡ ὁποία ἐξηναγκάσθη εἰς παραίτησιν. Κάθε ἄλλο παρὰ εἶμαι διατεθειμένος καὶ λόγῳ ἀνοχῆς καὶ λόγῳ εὐμενείας νὰ εἴπω διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐκτὸς τῶν ἄλλων ἐλαττωμάτων της παρουσίασε σχετικῶς μὲ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα μίαν τοιαύτην στάσιν, ὥστε νὰ ἐνθυμοῦμαι τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος κ. Μανουηλίδης εἶπεν ἐκφράζων παράπονα ἐναντίον αὐτῆς κατὰ τὸν τελευταῖον μετασχηματισμόν. Τὸ ὅτι δὲ ἐπιμόνως καὶ ἡ Συνέλευσις, ἐφόσον ἕκαστον τῶν μελῶν αὐτῆς ἀπηλλαγμένον τῶν δεσμῶν τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον δυσαρέστως ἔβλεπε τὴν παράτασιν τοῦ βίου τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, εἶναι ἐπίσης ἀληθές. Ἀλλ’ εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὅλα τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τῆς καθιερώσεως τῆς Δημοκρατίας ἢ ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν ἦλθον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ὅλα τὰ κόμματα ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἐφυλλορρόησαν καὶ ἔπεσαν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς Κοινῆς Γνώμης. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἔχουσι τὸ ἐλάττωμα καὶ περισσότερον οἱ Ἕλληνες νὰ βλέπωμεν τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἄλλου καὶ ὄχι τὰ ἰδικά μας καὶ ἀναμφιβόλως τὰ μέλη τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως εἰλικρινῶς θὰ πιστεύσωσιν ὅτι δὲν ἔπεσαν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῆς Κοινῆς Γνώμης, καὶ τοῦτο εἶναι ἀληθές. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ πρώτη δημοκρ. Κυβέρνησις ὄχι μόνον εἰς τὴν Συνέλευσιν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἔχανε τὴν δύναμίν της, ὥστε νὰ ἴδῃ ἐλαττούμενον τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων ἀπὸ 350 εἰς 125, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἔπεσε τόσον πολὺ ὅσον δὲν ἔπεσεν οὐδεμία Κυβέρνησις εἰς τόσον βραχὺ χρονικὸν διάστημα. Ἀναμφιβόλως καὶ κατὰ τὸν κανόνα ἡ τελευταία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ μᾶς ἀπασχολήσῃ σήμερον ὅσον μακρότερον χρόνον διέμεινεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν, τόσον περισσότερον ἔπεσεν εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην καὶ ἡ πτῶσις της ἐπροξένησεν ἕνα στεναγμὸν ἀνακουφίσεως. Ἂν μάλιστα ἡ πτῶσις αὐτῆς ἦτο μονομερὴς καὶ δὲν προήρχετο ἐξ ἧς αἰτίας προῆλθεν, ἡ ἀνακούφισις τὴν ὁποίαν θὰ ἠσθάνετό τις θὰ ἦτο πολὺ μεγαλυτέρα. Εὐτυχῶς ἔπρεπε τὸ ἀναμφισβήτητον ἀγαθὸν νὰ ἐπέλθῃ διά τινος ἀναμφισβητήτου κακοῦ. Δὲν εἶμαι, κύριοι, καὶ ἐγὼ διατεθειμένος ἐναντίον τῶν βιαίων μέτρων, διότι τοῦτο θὰ ἦτο ἀντίθετον εἰς τὴν μακράν μου ἱστορίαν, καθότι ἔλαβον μέρος εἰς δύο Ἐπαναστάσεις καὶ ἐγνώρισα καὶ τὰ κακὰ καὶ τὰ καλά. Ἀλλ’ ἀποβλέπων εἰς τὰ ἀποτελέσματα εἶμαι ἐναντίον πάσης ἐπεμβάσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὰ πολιτικὰ πράγματα. Ἀλλ’ ἂν πρέπει νὰ κρίνωμεν ἐκ τῶν Ἐπαναστάσεων τοῦ παρελθόντος, αἱ ὁποῖαι ἀπετέλεσαν οὕτως εἰπεῖν κεκτημένην ταχύτητα ὥστε εὐκόλως νὰ γίνῃ καταφυγὴ εἰς τὸ μέρος αὐτό, θὰ ἔπρεπε νὰ συμπεράνωμεν ὅτι αὐταὶ αἱ Ἐπαναστάσεις εἶναι ἀξιοκατάκριτοι διὰ τὴν βραδύτητά των, διότι ἐξερράγησαν βραδέως. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1909 ἐξερράγη βραδέως καὶ ἦλθε κατόπιν νὰ στεφανωθῇ τὸ ἔργον της μὲ κολοσσιαίαν ἐπιτυχίαν, τὴν ὁποίαν ὁ λαὸς καταλογίζει εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος ἱκανοποιήθη. Ἡ Ἐπανάστασις αὐτὴ ἐξερράγη βραδύτερον ἀπὸ ὅ,τι ἔπρεπεν, ὥστε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν περίμενε προγραμματικὰς δηλώσεις καὶ οὐδεμίαν ἐνέργειαν, ἀλλὰ βεβαιούμενος ὅτι ἦτο ἀπαραίτητος ἡ Ἐπανάστασις, ἐξεδήλωσεν ὁλόκληρον τὴν εὐμένειάν του πρὸς τὸ κίνημα ἐκεῖνο, μολονότι ἀμέσως καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἤρχισε νὰ παραπαίῃ, ἀλλὰ συγχρόνως διότι δὲν ἐσκέπτετο νὰ ἁρπάσῃ τὴν Ἀρχήν, ἀλλ’ ἐσκέπτετο νὰ προέλθῃ ἀπὸ τὸ Κοινοβούλιον, ἐδανείσθη ἀρχηγὸν ἡγούμενον ἀσήμου πολιτικοῦ κόμματος, τοῦ Γʹ κόμματος, ἀφοῦ τὸ πρῶτον παρῃτήθη ἡ Ἐπανάστασις καὶ κατόπιν κατὰ τὴν ἔκρηξιν ἦλθε νὰ σώσῃ, ἐνῷ θὰ ἔσωζε περισσότερα ἂν ἐξήρχετο προτήτερα. Καὶ ἡ τελευταία Ἐπανάστασις ἐξερράγη βραδέως. Ἂν ἐξερρηγνύετο ταχύτερον, θὰ ἐσώζοντο περισσότερα. Καὶ αἱ τρεῖς Ἐπαναστάσεις ἐξεπροσώπουν τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ οὐχὶ κατὰ τὴν κρίσιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἡγήθησαν τῶν Ἐπαναστάσεων, ἀλλὰ κατὰ τὴν κρίσιν παντὸς ἀμερολήπτου κριτοῦ. Ἀναμφιβόλως ἡ τελευταία Ἐπανάστασις ἔχυσε βάλσαμον παρηγορίας εἰς τὴν καταστροφήν. Αἱ Ἐπαναστάσεις εἶναι δεδικαιολογημέναι ὅταν ἐκπροσωπῶσι τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος λόγῳ ἀδυναμίας μεταχειρίζεται τὸν στρατὸν ὡς συντεταγμένην δύναμιν δυναμένην νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της. Δυστυχῶς εἴχομεν καὶ ἄλλας Ἐπαναστάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐξεπροσώπουν τίποτε καὶ διὰ τοῦτο ἐναυάγησαν. Ἡ Ἐπανάστασις τῆς Κορίνθου ἦτο καλῶς ὠργανωμένη καὶ οἱ ὀργανώσαντες αὐτὴν ἐσχημάτισαν τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ ἐθριάμβευον, ἀλλ’ ἔλειπεν ἡ αἰτία καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ εὐδοκιμήσῃ. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀπορρέει ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, δὲν εἶχεν οὐδένα λόγον, ἀλλὰ πάντοτε ὑπάρχει ὁ λόγος πρὸς ἀνατροπὴν μιᾶς Κυβερνήσεως, διότι, ἂν δὲν ὑπῆρχε, δὲν θὰ ἦτο δεδικαιολογημένη. Διὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Κωνσταντίνου καὶ διὰ τὴν ἀνατροπὴν τῆς φαυλοκρατίας ἐχρειάζετο βία, διότι ὁ λαὸς εἶχεν ἀποτυφλωθῆ, καθότι δὲν ἐμάνθανε τὴν ἀλήθειαν. Καὶ βεβαίως τὸ μέσον κατὰ τὴν γενικὴν ἐκτίμησιν ὑπῆρξε κακόν, διότι ὁ λαὸς εἶχε πιστεύσει ὅτι ὁ στρατὸς ὁ ὁποῖος ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν διῃρέθη ὥστε ἐκ τῆς διαιρέσεως αὐτῆς νὰ ὑποστῇ τὸ Ἔθνος ἀνεπανορθώτους ζημίας, ὅτι ὁ στρατὸς αὐτὸς ἔπαυσε νὰ ἀναμιγνύεται εἰς τὴν πολιτικήν. Δυστυχῶς ἐλέγετο μόνον τοῦτο καὶ δὲν ἦτο ἀληθὲς δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν διατεθειμένοι νὰ πιστεύουν ὅτι ὅλα τὰ λεγόμενα δὲν εἶναι τίποτε. Ἡ περιφορὰ τῶν πρωτοκόλλων δὲν ἤρχισεν ἐσχάτως ἀλλ’ ἔγινε μία συνήθεια, συνήθεια τὴν ὁποίαν ἡ ἐπιτυχία τοῦ τελευταίου κινήματος θὰ καταστήσῃ περισσότερον ἐπαγωγόν, διότι μὲ τὰς εὐχὰς αἱ ὁποῖαι σήμερον δυνατὸν νὰ λέγωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι τὸ κίνημα αὐτὸ θὰ εἶναι ἴσως τὸ τελευταῖον καὶ ὅτι ὁ Στρατὸς πρέπει νὰ περιορισθῇ εἰς τὰ ἔργα του, δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχουν πολλοὶ οἱ ὁποῖοι νὰ πιστεύουν ὅτι πράγματι τοῦτο θὰ συμβῇ. Ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀτιμωρησία ὅλων τῶν κινημάτων καὶ τῶν μᾶλλον ἐνόχων καὶ ἀφ’ ἑτέρου τὸ στεφάνωμα τῆς τελευταίας προσπαθείας θὰ εἶναι λόγος ὅπως τὰ στρατιωτικὰ κινήματα ἐπιτείνωνται, ὅπως φιλόδοξοι καταφεύγωσιν εἰς αὐτὰ πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν αἰσθημάτων των. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἡ προκύψασα ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ δικαίως ἐκμεταλλευομένη τὴν δυσαρέσκειαν ἡ ὁποία εἶχε προκύψει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διὰ τὴν ὅλην πορείαν τῆς Συνελεύσεως καὶ διὰ τὸ ἔργον τῶν κομμάτων καὶ τῆς τελευταίας Κυβερνήσεως, δύναται νὰ ἐμφανίζεται ὑπερήφανος καὶ νὰ λέγῃ ὅτι ἀπορρέει ἀπὸ τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον, δειλῶς προσθέτουσα ἐνίοτε καὶ τοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος; Θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τοὺς ἐν τῇ Κυβερνήσει ἀντιπροσωπεύοντας τὸν Στρατὸν καὶ τὸν Στόλον ἂν ἐπεκοινώνησαν μὲ τὸν ἐλάχιστον στρατιώτην ἢ ναύτην διὰ νὰ ἐξετάσουν τὴν θέλησίν των, νὰ ἀντιληφθοῦν τὴν ἀγανάκτησίν των καὶ τὴν ἐνδόμυχον των θέλησιν μέχρι ποίου σημείου θὰ ἤθελον φθάσει πρὸς ἱκανοποίησιν τῆς ἀγανακτήσεως αὐτῆς κατὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι οὔτε εἷς στρατιώτης οὔτε εἷς ναύτης γνωρίζει τίνα σκοπὸν εἶχε τὸ κίνημα καὶ διὰ τίνα σκοπὸν ἐξηγέρθη καὶ μέχρι ποίου σημείου ἠδύνατο νὰ φθάσῃ. Ὥστε ὅταν λέγωμεν Στρατὸν καὶ Στόλον ἐννοοῦμεν ἀναμφιβόλως τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου. Ἀσχέτως ὅμως πρὸς τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ἡγήθησαν τοῦ κινήματος καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν διατεθειμένοι νὰ τὸ ὑποστηρίξουν, ὁσοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν, δὲν ἐπιτρέπεταί ποτε νὰ σχηματισθῇ μία τάξις ἰδιαιτέρα ἐν Ἑλλάδι, ἡ τάξις τῶν ἀξιωματικῶν, ἥτις νὰ ἔχῃ δικαιώματα περισσότερα ἀπὸ κάθε ἄλλην καὶ λόγῳ τῶν κατευθύνσεών της, ἀλλὰ καὶ λόγῳ ἀναρμοδιότητός της νὰ κρίνῃ τὰ πολιτικὰ πράγματα καὶ νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐκτιμήσῃ κατὰ πόσον ἡ ἑκάστοτε πολιτικὴ κατάστασις ἀνταποκρίνεται ἢ ὄχι εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὁ Στρατὸς καὶ ὁ Στόλος εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν δὲν ἐκπροσώπησε τὸν λαόν, τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι δὲν τὴν εἶχε μάθει. Ἂν τὴν εἶχε διαισθανθῆ, δὲν ἦτο ἁρμόδιος, διότι δὲν εἶχε λάβει οὔτε τὴν ἐπίσημον οὔτε τὴν ἄμεσον οὔτε τὴν ἔμμεσον οὕτως εἰπεῖν ἐντολήν, ἡ δὲ ἔλλειψις διαμαρτυρίας διὰ τὸ γενόμενον κίνημα προκύπτει περισσότερον διὰ τὴν πτῶσιν τῆς ἐκπεσούσης Κυβερνήσεως παρὰ διὰ τὴν ἄνοδον τῆς παρούσης. Ἂν μάλιστα ἡ Ἐπανάστασις, τὸ κίνημα τὸ ὁποῖον ἔφερε τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀνέθετεν εἴτε εἰς τὴν Συνέλευσιν εἴτε εἰς ἄλλην τινὰ δύναμιν τὴν ἐκλογὴν τῆς διαδόχου Κυβερνήσεως, τότε ἡ ἐπιείκεια πρὸς τὸ κίνημα καὶ ἡ ἐκτίμησις τοῦ λαοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ ἀγαθὸν τὸ ὁποῖον ἐπέφερε διὰ τῆς ἀνατροπῆς τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, θὰ ἦσαν ἀναμφισβήτητα. Ἐπειδὴ ὅμως οἱ ἡγηθέντες τοῦ κινήματος ἔσπευσαν νὰ καταλάβουν τὴν Ἀρχήν, ἀπέδειξαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι περισσότερον ἐνδιεφέροντο νὰ λάβωσιν αὐτοὶ τὴν Ἐξουσίαν ἢ νὰ ἀνατρέψωσι τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἡ ὁποία κακῶς διεχειρίζετο τὰ κοινά. Διὰ ταῦτα ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1909 ἔτυχε τῆς πλήρους συγκαταθέσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι εὐθὺς ἀμέσως καὶ ἀμνηστείαν ἠθέλησαν νὰ λάβωσι καὶ ἔσπευσαν νὰ ταχθῶσιν ὑπήκοοι μιᾶς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία δὲν περιεῖχεν οὔτε ἓν στρατιωτικὸν μέλος καὶ ἀπέδειξεν οὕτως ὅτι μόνον τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα ὡδήγησεν αὐτὴν εἰς τὸ Γουδὶ καὶ ὄχι προσωπικοὶ ὑπολογισμοί. Ἐχρειάσθη μακρὸς χρόνος καὶ ἡ γενικωτέρα ἀποτυχία τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης θελούσης νὰ ἐξακολουθῇ τὴν τακτικὴν τῶν προηγηθεισῶν Κυβερνήσεων διὰ νὰ φθάσῃ μετὰ κόπων καὶ ἀμφιβολιῶν πολλῶν ἡ Ἐπανάστασις ἐκείνη εἰς τὴν ἀποπομπήν της καὶ ἐκλογῆς νέας, εἰς τὴν ὁποίαν μόνον, διότι ἡ Κυβέρνησις ἠξίωσε τὴν συμμετοχὴν δύο ἀξιωματικῶν ὡς Ὑπουργῶν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν, ἐδέχθη ὅπως λάβουν μέρος δύο ἐκ τῶν μελῶν της εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία διεδέχθη τὴν πρώτην Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν. Ἄν ἑπομένως ὁ Στρατὸς καὶ οἱ ἡγηθέντες αὐτοῦ εἰς τὸ τελευταῖον κίνημα ἐπίστευον ὅτι ἡ κακὴ διαχείρισις τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ὑπηγόρευσε καὶ τὸ ἔσχατον τοῦτο μέτρον. Θὰ ἔπρεπε νὰ μείνουν μακρὰν καὶ νὰ ἀφήσουν κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ ἐξελιχθῇ ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία θὰ διεδέχετο τὴν παραίτησιν τῆς τελευταίας Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ οἱ ἡγηθέντες τοῦ κινήματος ἔπρεπε νὰ σκεφθοῦν καὶ ἄλλο πρᾶγμα· ὅτι μία Ἐπανάστασις εὐκόλως δύναται νὰ ἐπιτύχῃ, ὅταν μάλιστα ἔχῃ νὰ ἀντικρύσῃ τόσον λιποψύχους ἀνθρώπους ὅσον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τὴν τελευταίαν Κυβέρνησιν· ἀλλ’ ἡ Ἐπανάστασις πρέπει νὰ σκέπτεται ὄχι μόνον ἂν θὰ ἐπιτύχῃ, ἀλλὰ τί θὰ κάμῃ καὶ πρὸ παντὸς πῶς θὰ ἐξέλθῃ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς θὰ ἐνθυμοῦνται ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909 πόσον ἠσχολήθη ἡ Ἐπανάστασις διὰ τὸν τερματισμόν της καὶ πόσας δυσκολίας παρουσίασε, μολονότι ὑπῆρχεν εἷς ρυθμιστὴς τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης ἀκόμη ὄχι μὲ μέγα κῦρος εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἀλλὰ μὲ τὸ κῦρος τὸ ὁποῖον τῷ ἔδιδεν ἡ δρᾶσίς του εἰς τὴν ἡρωϊκὴν νῆσον. Μία Ἐπανάστασις δύναται νὰ ἐπιτύχῃ, δύναται νὰ βαδίσῃ καλῶς, ἀλλὰ δύναται κατὰ τὸν τερματισμόν της νὰ φέρῃ δυσχερείας πολὺ μεγαλυτέρας ἀπὸ ἐκείνας τὰς ὁποίας ἠδύνατο νὰ προκύψουν κατὰ τὴν ἔκρηξίν της καὶ δὲν ὑποθέτω ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν εἶναι βέβαιοι ὅτι ὅλοι θὰ βαδίσουν ὁμαλῶς καὶ ἀπὸ τῆς καταστάσεως αὐτῆς τῆς ἀνωμάλου εἰς τὴν ὁποίαν εἰσήλθομεν, θὰ ἐξέλθωμεν καὶ ταχέως καὶ ὁμαλῶς. Πολὺ φοβοῦμαι ὅτι οὐχὶ δι’ ἑτέρου κινήματος ἐξ ἀντιθέτων, ἀλλ’ ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ κινήματος θὰ προκύψῃ ἡ ἀπαραίτητος ἐκείνη δυσαρέσκεια, ἥτις δύναται νὰ γίνῃ ἀφορμὴ δυσαρέστων, ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα δὲν συνέβησαν κατὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ κινήματος καὶ τὴν ἐπικράτησιν αὐτοῦ. Εἰς τὴν Συνέλευσιν αὐτήν, ἡ ὁποία ἔχει χρεωκοπήσει σχεδὸν εἰς τὴν ἐκτίμησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀνήκομεν ὅλοι εἰς τὴν αὐτὴν οἰκογένειαν, ἔχομεν τὴν αὐτὴν προέλευσιν καὶ ἑπομένως ἔχομεν τὸ αὐτὸ ἐνδιαφέρον. Ἡ Συνέλευσις ἡ ὁποία ἵδρυσε τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα δὲν ἐξήρθη εἰς τὸ ὕψος της καὶ νὰ θυσιάσῃ τὰ πάντα χάριν τῆς μεγάλης αὐτῆς ἰδέας, διὰ νὰ στερεώσῃ τὸ πολίτευμα καὶ νὰ τὸ ἴδῃ ἀσφαλὲς καὶ ὅταν ἀκόμη θὰ παραχωροῦσε τὴν θέσιν της εἰς ἄλλην ἀντιπροσωπείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἥτις θὰ ἔλθῃ ταχέως ἢ βραδέως. Ἡ Συνέλευσις διῃρέθη εἰς τόσα κόμματα, τὰ ὁποῖα δὲν διῄρεσαν αἱ ἀρχαί, ἀλλὰ διῄρεσαν μόνον αἱ φιλοδοξίαι. Καὶ τὸ ἀλληλοφάγωμα μεταξὺ τῶν διαφόρων κομμάτων τῆς Συνελεύσεως ὑπῆρξε τοιοῦτον, ὥστε νὰ τὸ ἐκμεταλλευθῇ ἡ ἀντίδρασις καὶ ἐπιτηδείως νὰ παραστήσῃ τὸ Σῶμα αὐτὸ ὡς παραπαῖον, ὡς παρουσιάζον κατάστασιν τὴν ὁποίαν δὲν παρουσίασε κανὲν προηγούμενον κοινοβουλευτικὸν Σῶμα ἐν Ἑλλάδι.

§99Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Φρονεῖτε ὅτι τὸ ἐσυκοφάντησεν ἡ ἀντίδρασις τὸ Σῶμα;

§100Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἡμᾶς δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει ἡ γνώμη τῆς ἀντιδράσεως· μᾶς ἐνδιαφέρει ἡ ἐνέργεια αὐτῆς πλησίον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ μένωμεν ἀδιάφοροι τῶν ἐνεργειῶν καὶ προσπαθειῶν τοῦ ἐξωκοινοβουλευτισμοῦ πρὸς γέννεσιν, πρὸς παραγωγὴν μιᾶς ἰδέας. Ἐγὼ κατὰ τὰ ἄλλα δὲν βλέπω κατὰ τί ἡ παροῦσα Συνέλευσις ὑπῆρξε χειροτέρα τῶν προγενεστέρων Βουλῶν, χωρὶς νὰ θέλω νὰ δώσω εὔσημον ὅτι προήγαγε τὰ κοινοβουλευτικὰ ἤθη. Διότι ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις αἱ ὁποῖαι διεδέχθησαν ἀλλήλας διηρέθησαν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν νόμων μὲ τὸν ἴδιον τρόπον, μὲ τὸ ἴδιον σύστημα καὶ πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἰδίων σκοπῶν. Ἀλλ’ ὅταν ἡμεῖς ἤλθομεν ἐπίκουροι τῆς τοιαύτης προσπαθείας τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν, δὲν ἐκάμαμεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ὑπονομεύωμεν τὴν Δημοκρατίαν μὲ ἀλλαγὰς Κυβερνήσεων καὶ μὲ τὸ τελευταῖον θανάσιμον κτύπημα. Βεβαίως δὲν ἐξηυτελίσαμεν μόνον τὴν Συνέλευσιν, ἀλλὰ καὶ ἐκλονίσαμεν καὶ τὸ τέκνον τῆς Συνελεύσεως, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα. Δὲν ὑποθέτω δὲ ὅτι τὸ τελευταῖον κίνημα ἐστερέωσε τὴν Δημοκρατίαν. Ἂν ἦτο κλονισμένη, δὲν τὴν ἐστήριξε. Πιθανὸν νὰ τὴν ἀπήλλαξεν ἄλλων δυσάρεστων, ἀλλὰ προσέθεσεν εἰς τὰ δυσάρεστα αὐτὰ καὶ τοῦτο, ὅτι εἰς τοιοῦτον σημεῖον καταπτώσεως ἔφθασεν ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, ἐκ τῆς ὁποίας προέκυψε τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ὥστε μόνον διὰ τῆς βίας νὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ καταπέσῃ. Τοῦτο ἔπρεπε νὰ συλλογισθοῦν οἱ ἀποτελέσαντες τὸ κίνημα· ὅτι ἂν τὸ κίνημα ἔφερεν ἓν ἀγαθόν, ἔφερε καὶ μέγα κακόν· τὴν ἀνάμιξιν τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὰ πολιτικὰ καὶ τὸν κλονισμὸν τοῦ πολιτεύματος, διὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἐνδιαφέρεται ὅσον καὶ οἱοσδήποτε ἄλλος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Τὸ κύριον λοιπὸν θέμα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὴν Συνέλευσιν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῶν ἐργασιῶν της εἶναι ὅτι ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν της τὸν ἔξω τῆς αἰθούσης αὐτῆς ἐχθρὸν καὶ ὄχι τὸν ἐντός, ὁ ὁποῖος δὲν ἐξεμεταλλεύθη κάθε περίστασιν ὅπως πλήξῃ μετὰ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως καὶ τὸ τέκνον τῆς Συνελεύσεως, τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα. Καὶ σήμερον ὅταν προέκυψε μία κατάστασις τὴν ὁποίαν ἑκόντες ἄκοντες εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δεχθῶμεν, πρέπει περισσότερον νὰ ἀποβλέψωμεν οὐχὶ εἰς τὰς μεταξὺ ἡμῶν σχέσεις, οὐχὶ εἰς τὸ κίνημα αὐτὸ ὡς ἐναντίον τῆς Συνελεύσεως, τῆς ὁποίας ἀναμφισβητήτως ἐμείωσε τὸ κῦρος, ἀλλὰ εἰς ἓν κίνημα ἀπορρέον ἀπὸ ἓν τμῆμα τῆς Συνελεύσεως, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ κριθῇ ἀπὸ τοὺς ἐξωκοινοβουλευτικοὺς ἵνα ἀντλήσουν ἐξ αὐτοῦ κέρδος. Ἀπὸ τῆς ἰδέας αὐτῆς ὁρμώμενος ἀφ’ ἑνὸς — καὶ χθὲς εἰς ἕνα κύκλον συναδέλφων ἐξέφρασα ἰδέας, ὥστε νὰ μὴ φανῶ ὅτι ἐσχημάτισα αὐτὰς σήμερον κατόπιν τῆς ὁμιλίας τῶν διαφόρων ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων — εἶχον καταλήξει εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι τὸ καθῆκον τῆς Συνελεύσεως εἶναι νὰ δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν χωρὶς μὲ τὰς περιττὰς ἐκείνας εὐχάς, αἱ ὁποῖαι εἶναι καλαὶ δι’ ἱεροκήρυκας ἀλλ’ ὄχι διὰ πολιτικούς, ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ πρέπει νὰ περιορισθοῦν ἀμετακλήτως εἰς τὰ στρατιωτικὰ αὐτῶν ἔργα, διότι μὲ τοιαύτας εὐχὰς δὲν διαγράφονται προηγούμενα. Ἐγεννήθη μία κατάστασις πραγμάτων εὐχάριστος ἢ δυσάρεστος· ἡ διόρθωσίς της θὰ ἐπέλθῃ καὶ ἡ ἐντύπωσίς της θὰ παρέλθῃ ἀφ’ ἑαυτῆς μετὰ χρόνον ὄχι πολὺ μακρόν, διότι ὁ τρώσας καὶ ἰάσεται. Εἰς ἡμᾶς ἐναπόκειται νὰ μὴ ἐντείνωμεν τὸ κακὸν τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐκ τῆς ἀνωμαλίας ἡ ὁποία ἔφερε τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν εἰς τὴν Ἀρχήν. Εὐχαρίστως λοιπὸν ἤκουσα ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπέκρινον τὸ κίνημα καὶ ὅτι θὰ δώσουν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Οὕτω πως ἔπρεπε νὰ σκεφθῇ ἡ Συνέλευσις ἵνα μὴ δώσῃ τὴν εὐκαιρίαν εἰς τοὺς ἐξωκοινοβουλευτικοὺς νὰ χαροῦν διὰ τὴν νέαν διαίρεσιν αὐτῆς. Οἱ τοιοῦτοι θὰ ἔτριβον τὰς χεῖρας ἐκ χαρᾶς ἀναμένοντες νὰ ἐπέλθῃ ἡ σύγκρουσις μεταξὺ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, εἴτε τῆς Συνελεύσεως ὁλοκλήρου, εἴτε μεγάλης μερίδος αὐτῆς. Ὁ σκοπὸς διὰ τὸν ὁποῖον ἐνεκολπώθησαν τὸ κίνημα εἶναι πονηρός. Ἀναμφιβόλως τοὺς εὐχαρίστησε διότι ἀπέβλεπεν εἰς τὴν ρῆξιν ἡ ὁποία κατ’ αὐτοὺς θὰ ἦτο ἀναπόφευκτος. Τὴν ρῆξιν αὐτὴν ἡ Συνέλευσις ἔχει κάθε καθῆκον νὰ προλάβῃ, διότι τοιαύτη γενικὴ ἰδέα ἐξεφράσθη. Ἐγὼ εἶμαι πολὺ εὐχαριστημένος. Ὑποθέτω ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρόσωπα δὲν θὰ μᾶς δώσουν καμμίαν ἀφορμὴν νὰ μετανοήσωμεν, διότι διεδέχθησαν τοὺς προκατόχους των. Ὡς Κυβέρνησις ἐν τῷ συνόλῳ δὲν ὑποθέτω ὅτι θὰ διωχθῇ ὑπὸ τῆς τύχης ὥστε νὰ παρουσιάσῃ τόσα ἀτυχήματα ὅσα ἡ προκάτοχός της. Ἑπομένως, παρ’ ὅλην τὴν δυσαρέσκειαν τὴν ὁποίαν αἰσθάνεταί τις ὅτι καὶ πάλιν ὁ στρατὸς ἀνεμίχθη εἰς τὴν πολιτικήν, ὥστε νὰ ἐλαττωθῇ ἐκείνη ἡ ἐλπὶς ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη, ὅτι θὰ ἔμενε μακρὰν τῶν πολιτικῶν διαμαχῶν, παρ’ ὅλην τὴν δυσαρέσκειαν αὐτὴν ὅτι ὁ καθεὶς ἀσχέτως πρὸς τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ ἡ ψῆφός του πρέπει νὰ δώσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ τῆς ὑπενθυμίσῃ ὅτι φέρει μεγαλυτέρας εὐθύνας ἀπὸ ἐκείνας τὰς Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ὁμαλῶς ἀνέρχονται εἰς τὴν Ἀρχήν.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μόδης ἔχει τὸν λόγον.

§102Γ. ΜΟΔΗΣ. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, κύριοι συνάδελφοι, ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο, λαμβάνων ἀφορμὴν ἀπὸ μίαν περικοπὴν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἡγέτου τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», περικοπὴν ἡ ὁποία ἐφώτιζε καλύτερον παντὸς ἄλλου τὸ σημεῖον τῆς καταπτώσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἀπὸ ἐξωτερικῆς ἐμφανίσεως ἔχομεν περιαγάγει τὴν Χώραν, ἐτόνιζον τὴν ἀνάγκην τῆς δημιουργίας Στρατοῦ ἀνταξίου τῶν ἐθνικῶν προσδοκιῶν καὶ τῶν λαϊκῶν θυσιῶν, ἐκάλουν δὲ τὸν πολιτικὸν κόσμον τῆς Χώρας ὅπως, ἡνωμένος, ἀντιμετωπίσῃ τὸν κίνδυνον νέου στρατιωτικοῦ κινήματος, κίνδυνον, ὁ ὁποῖος τότε διεφαίνετο εἰς τὸν ὁρίζοντα. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐφανταζόμην τόσον ἄμεσον τὸν κίνδυνον ἐκεῖνον. Καὶ δὲν τὸν ἐφανταζόμην ὄχι διότι ἔδιδον πολλὴν πίστιν εἰς τὰς διαβεβαιώσεις τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διαμαρτυρομένου καὶ διὰ σκιὰν ὑπονοίας, ἡ ὁποία τυχὸν ἤθελε διέλθει ἀπὸ τὴν φαντασίαν ἡμῶν, ἀλλὰ διότι ἐπίστευον ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ριφθῇ τόσον προχείρως ἡ Χώρα εἰς μίαν τοιαύτην περιπέτειαν. Ἐν τούτοις ἔγιναν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔγιναν. Καὶ διὰ νὰ εἴμεθα δίκαιοι κριταὶ ὀφείλομεν νὰ καταλογίσωμεν μέγιστον μέρος τῆς εὐθύνης εἰς τὴν τότε Κυβέρνησιν. Δύναμαι μάλιστα νὰ προσθέσω ὅτι δύναται ἴσως νὰ στηριχθῇ ἐναντίον αὐτῆς καὶ κατηγορία ἐπὶ συνεργίᾳ εἰς στάσιν. Ἡ Κυβέρνησις ἐγνώριζε τὴν σοβαρότητα τῆς κινήσεως καὶ τὸ μέγεθος τῆς δυσαρεσκείας τῆς ὑποβοσκούσης εἰς μεγάλην μερίδα τοῦ Στρατοῦ—καὶ ὤφειλε νὰ τὸ γνωρίζῃ καθ’ ὃ Κυβέρνησις—ὁπότε ὑπεχρεοῦτο νὰ τὸ προλάβῃ, ἀποχωροῦσα ἐγκαίρως ἀπὸ τῆς Ἀρχῆς, θέτουσα εἰς κίνησιν τὴν ἀσφαλιστικὴν δικλεῖδα τῆς παραιτήσεως. Τοῦτο δὲ εἶναι καὶ τὸ κυριώτερον προσὸν τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ. Ἢ ἐγνώριζεν ὅτι ἡ κίνησις αὕτη δὲν ἦτο σοβαρά, ὁπότε εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τὴν προλάβῃ, λαμβάνουσα τὰ κατάλληλα μέτρα κατὰ τῶν πρωτοστατησάντων, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα ἐφέροντο εἰς τὰ στόματα ὅλων, ἢ καὶ νὰ τὴν πατάξῃ μόλις ἐκδηλωθεῖσαν δι’ ὅλων τῶν μέσων τῶν κρατικῶν, τὰ ὁποῖα εἶχεν εἰς τὴν διάθεσίν της. Ἀλλ’ οὔτε τὸ ἓν ἔπραξεν οὔτε τὸ ἄλλο, ἢ μᾶλλον τὸ πᾶν ἔπραξε διὰ νὰ τὸ ὑποβοηθήσῃ. Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πολλάκις μᾶς εἶχεν εἴπει ὅτι ἐμαθήτευσεν εἰς τὴν σχολὴν τοῦ Βενιζέλου. Ἀλλὰ δὲν ἐδιδάχθη τὴν σπουδαιοτέραν ἀρετήν, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνος κατ’ ἐξοχὴν εἶχεν καὶ ἡ ὁποία κατὰ τὴν γνώμην μου δὲν εἶναι ἀπαραίτητος εἰς μόνους τοὺς κανδηλανάπτας· ἐννοῶ τὸ ἀνδρικὸν σθένος καὶ τὴν ἀποφασιστικότητα.

§103Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ δὲν διδάσκονται.

§104Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Αὐτὰ τὰ ἐλαττώματα τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ πότε τὰ ἀνεκαλύψατε;

§105Γ. ΜΟΔΗΣ. Ἀπέναντι τῶν σιδηροδρομικῶν καὶ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων ἔδειξε σθένος καὶ μάλιστα ὑπερβολικόν. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὸ περιεχόμενον τοῦ ψηφίσματος, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι, ἐφόσον τόση βυζαντινολογία κατεσπαταλήθη εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἀποδέχομαι τοῦτο εὐχαρίστως, μολονότι δὲν βλέπω ἐν αὐτῷ νὰ γίνεται λόγος περὶ τῶν δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν ἐκλογῶν καὶ περὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως, πράγματα τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν ἐξόχως τὸν λαόν.

§106Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λέγει περὶ ἐκλογῶν.

§107Γ. ΜΟΔΗΣ. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παραδεχθῶ τὴν πηγήν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν τὸ ψήφισμα τοῦτο ἀπέρρευσε, διότι δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἐν προκειμένῳ φωνὴ μὲν κοινοβουλευτική, χεῖρες ὅμως κάθε ἄλλο παρὰ κοινοβουλευτικαί. Καὶ μολονότι ἡ Συνέλευσις ἐδέχθη μέχρι σήμερον μὲ χριστιανικήν, ἂν μὴ κάτι ἄλλο, ἀπάθειαν πολλὰ ραπίσματα, τὰ ὁποῖα τῇ κατηνέχθησαν, εἶναι σκληρὸν νὰ καταδικασθῇ νὰ πίῃ μέχρι τρυγὸς τὸ ποτήριον τῆς ταπεινώσεως καὶ τοῦ αὐτοεξευτελισμοῦ της. Τὸ ζήτημα εἶναι σαφές. Ἢ ἡ Συνέλευσις εἶναι ἀκόμη χρήσιμος εἰς τὴν Χώραν, ὁπότε ἔπρεπε νὰ ἀφεθῇ ἐλευθέρα καὶ ἀπερίσπαστος εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποστολῆς της, ἢ δὲν εἶναι χρήσιμος, ὁπότε ἔπρεπε νὰ ἀπέλθῃ. Αἱ μέσαι λύσεις ἐν προκειμένῳ εἶναι νόθοι λύσεις καὶ ἀποτελοῦν ἐπιπλοκὴν καὶ περιπλοκὴν χειροτέραν πάσης ἄλλης λύσεως καὶ ἐπὶ πλέον δαπανηρότεραι, δεδομένου ὅτι δὲν κοστίζομεν ὀλίγον εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον.

§108Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Συνέλευσις εἶναι χρήσιμος καὶ ἐλευθέρα καὶ δι’ αὐτὸ συζητοῦμεν.

§109Γ. ΜΟΔΗΣ. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ἐγὼ τουλάχιστον ἀδυνατῶ νὰ παράσχω τὴν ψῆφόν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Θέλω μόνον νὰ ὑπενθυμίσω εἰς τοὺς κυβερνῶντας ὅτι συγκομίζουσιν εἰς τοὺς ὤμους των μεγάλας εὐθύνας καὶ ὅτι εἰσῆλθον καὶ εἰσήγαγον μετ’ αὐτῶν τὴν Χώραν εἰς μίαν ὁδὸν εἰς τὴν ὁποίαν εὐκόλως εἰσέρχεται κανείς, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ὅμως δυσκόλως ἐξέρχεται· ἐν τούτοις εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξέλθῃ τὸ ταχύτερον. (Χειροκροτήματα).

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Λεονάρδος ἔχει τὸν λόγον.

§111Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ πολύ. Δὲν θὰ προσπαθήσω διὰ τῆς ἀγορεύσεώς μου νὰ μεταλλάξω τὰς γνώμας σας. Εἶναι τοσοῦτον ἐξαιρετικαὶ αἱ στιγμαὶ διὰ τὸν Τόπον μας, ὥστε νὰ μὴ μένῃ ἀμφιβολία ὅτι ἡ ἀπόφασις ἑκάστου, πρὶν εἰσέλθῃ ἐδῶ, ἔχει ληφθῆ ἐκ τῶν προτέρων. Ἕκαστος λοιπὸν ἔχει λάβει τὴν ἀπόφασίν του. Εἶμαι ὅμως ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω μερικὰς λέξεις. Εἶναι ἄδικος ἡ κατηγορία ἡ ἐκτοξευθεῖσα κατὰ τοῦ Στρατεύματος, ὅτι προέβη εἰς τὸ στασιαστικὸν κίνημα ἐκ λόγων ἰδιοτελείας. Οὔτε οἱ προβιβασμοὶ οὔτε αἱ μεταθέσεις ὑπῆρξαν τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα ἠνάγκασαν τὸ Στράτευμα διὰ νὰ προβῇ εἰς τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ καυχᾶτε ὅτι ἔλαβε μέτρα ζωηρά, μέτρα ἰσχυρὰ διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν καὶ τὴν δικαιοσύνην εἰς τὸ Στράτευμα. Ἔλαβον καὶ ἄλλοτε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἐτόνιζον τὴν ἐπικρατοῦσαν ἀκαταστασίαν καὶ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἀνισότητα καὶ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἔλλειψιν δικαιοσύνης εἰς τὸ Στράτευμα. Καὶ ὡς ἀπάντησιν ἔλαβον ἀπὸ τὸν τότε Πρόεδρον τῆς τότε Κυβερνήσεως νὰ μὴ ταράσσωμεν τὴν γαλήν τοῦ Στρατεύματος. Ὅταν δὲ τέλος μετὰ κόπον πολὺν καὶ ὑπομονὴν μεγάλην κατώρθωσα νὰ ἐκμαιεύσω ἕνα ψήφισμα, ἐρρίφθη καὶ αὐτὸ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλλένδας· διότι ἐπανῆλθε μετὰ πεντάμηνον ἡ Κυβέρνησις χωρὶς νὰ κατορθώσῃ νὰ ἀντιληφθῇ τὴν πραγματικὴν δύναμιν τῆς καταστάσεως, ἐπανῆλθε δὲ πάλιν μετὰ τρεῖς μῆνας, ἵνα ἐντὸς τετραμήνου φέρῃ εἰς πέρας τοῦτο καὶ ζητήσῃ τὴν μεταρρύθμισιν διὰ νὰ μὴ δυνηθῇ ἐν τέλει νὰ καταρτισθῇ Ἐπιτροπή. Καὶ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω τότε ὅτι χρησιμοποιοῦνται εἰς τὸ Συμβούλιον τὸ Στρατιωτικὸν καὶ ἀξιωματικοὶ δωσίλογοι, ἐνῷ ἀπουσιάζουν ἀξιωματικοὶ ἐντιμότατοι, οἱ ὁποῖοι ἀπολαμβάνουν τῆς ἐκτιμήσεως τοῦ Στρατεύματος. Τοιαύτη περίπου, κύριοι συνάδελφοι, ἀπὸ ἀπόψεως ἐλλείψεως δικαιοσύνης καὶ ἰσότητος, ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ Στρατεύματος, ἐνῷ ἐξ ἀντιθέτου ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, ὡς ἐνθυμεῖσθε πάντες, μὲ ὅλην τὴν ἐργατικότητα τοῦ Προέδρου αὐτῆς καὶ τῶν μελῶν της, ἴσως δι’ ἔλλειψιν μεθοδικότητος, ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ὡδήγει τὴν Χώραν εἰς τὸν κατήφορον. Καὶ εἴχομεν ἀποτυχίαν εἰς ἐξωτερικὰ ζητήματα, διάψευσιν τῶν ἐπαγγελιῶν τῶν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως δοθεισῶν ὅσον ἀγορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀγροτικὸν καὶ τὰ ἄλλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀπησχόλουν. Ἐπὶ πλέον δὲ δὲν δύναται νὰ καυχᾶται διὰ κανονικὴν ἐξέλιξιν τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων. Καὶ ἀκόμη ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ταύτης ἐπεκράτει καὶ μία, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ἐμπάθεια ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον καθ’ ὃν διεξήγοντο αἱ ἐργασίαι αὐτῆς. Ἴσως νὰ συνετέλεσεν εἰς τοῦτο, ὡς εἶπεν ὁ νῦν ἀπέχων ἐκ Λέσβου πληρεξούσιος, τὸ μονόπλευρον. Ἐνῷ λοιπὸν τοιαύτη ἦτο ἡ στάσις ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ τοιαύτη ὑπῆρχεν ἡ κατάστασις τοῦ Στρατεύματος, διατί νὰ φαίνεται ἄπορον ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ἦσαν εὐάλωτοι διὰ νὰ γίνῃ τὸ κίνημα; Ἀπομένει τώρα νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν καὶ κατὰ πόσον οἱ σκοποὶ τοῦ κινήματος ἦσαν ἰδιοτελεῖς. Ἔλαβον καὶ ἄλλοτε ἀφορμήν, ἐκ τοῦ ψηφίσματος τῶν δωσιλόγων, νὰ παραστήσω εἰς ὑμᾶς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κινήματος τῆς Θεσσαλονίκης στρατηγὸν Τσερούλην. Ἐγὼ προσωπικῶς ἀφορμὰς ἔχω κατὰ τοῦ ἀνθρώπου τούτου, ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὁμολογήσω ὅτι εἶναι ὁ ἄνθρωπος τοῦ Στρατεύματος «ἐν ᾧ δόλος οὐκ ἔστι». Εἶναι ὁ πλέον εἰλικρινὴς καὶ ὁ πλέον ἔντιμος. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς παρόντας, τοὺς ἔχετε ἐνώπιόν σας καὶ δύνασθε νὰ τοὺς κρίνητε. Δὲν παραδέχομαι ἰδιοτέλειαν λοιπόν, ἀλλὰ παραδέχομαι φιλοδοξίαν. Κατὰ συνέπειαν ἀλλαχοῦ ὀφείλομεν νὰ ἀνεύρωμεν τὴν αἰτίαν τοῦ τελευταίου κινήματος καὶ αὕτη, ἀτυχῶς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὁμολογήσωμεν, ὑπῆρξεν ἡ κακὴ πολιτεία ἡμῶν. Οὔτε τὸ πολὺ ἀργὰ ἐκδοθὲν ἀνακοινωθὲν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, οὔτε αἱ ὑστερικαὶ κραυγαὶ τοῦ καρηκομόοντος ἐκ Λέσβου πληρεξουσίου, λησμονήσαντος ὅτι ἑκάστη ἐπικοινωνία δὲν γίνεται παρὰ μόνον διὰ τοῦ βήματος τούτου μετὰ τοῦ λαοῦ, οὔτε ἀκόμη καὶ ἡ προσπάθεια ἡμῶν διὰ νὰ καλύψωμεν τὸ διαπραχθὲν κατὰ τῆς Δημοκρατίας ἔγκλημα, ἡ προσπάθεια ἡ ὁποία μᾶς συνεκέντρωσε διὰ νὰ καλύψωμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ μανδύου μᾶς ἐξιλεώνει διὰ τὴν ἀτυχῆ πολιτείαν, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν. Αὕτη, κατὰ τὴν ἰδικήν μου κρίσιν, εἶναι ἡ πραγματικὴ αἰτία τοῦ κινήματος. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὴν Κυβέρνησιν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω τὰ ἑξῆς. Ἡ Κυβέρνησις ἀποτελεῖται ἀπὸ ἔντιμα μέλη, γνωστὰ εἰς ἡμᾶς καὶ διὰ τὸ παρελθόν των καὶ διὰ τὴν ἐν γένει δρᾶσίν των. Ἐπίσης δὲν δύναμαι, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ ἀμφισβητήσω καλὴν θέλησιν αὐτῶν καὶ πρόθεσιν ὅπως ἐργασθῶσι μὲ ὅσην ἔχουσι δύναμιν. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριοι Ὑπουργοί, νὰ σᾶς εἴπω ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι ἐξαιρετικῶς κρίσιμοι καὶ ὅτι αἱ εὐθῦναί σας εἶναι παμμέγιστοι. Ἐὰν καλῶς διοικήσητε τὴν Χώραν, ἀναμφισβητήτως θὰ καλύψητε τὸ τελευταῖον κατὰ τῆς Δημοκρατίας πραξικόπημα. Ἐὰν ὅμως δὲν διοικήσητε καλῶς τὴν Χώραν, ἡ εὐθύνη σας θὰ εἶναι βαρυτάτη καὶ ἀπέναντι τῆς ἱστορίας καὶ ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐγώ, καίτοι ἀναγνωρίζω τὴν σκοπιμότητα τῆς σημερινῆς συγκεντρώσεως, καίτοι ἀναγνωρίζω τὰ δικαιολογημένα ἐπιχειρήματα τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὡς ἐπίσης καὶ τὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος, ὁμολογῶ ἀδυναμίαν εἰς τὸν ἑαυτόν μου νὰ παρακολουθήσω τοὺς ἐντίμους συναδέλφους εἰς τὸν δρόμον των καί, ἐπειδὴ εἶμαι ὀλίγον τι ἐξ ἰδιοσυγκρασίας στενόχωρος, λόγῳ τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς δι’ ἧς εἶμαι περιβεβλημένος, θὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν. Κατερχόμενος τὸ βῆμα τοῦτο εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι ἐγὼ εἶμαι ἀνίκανος πλέον εἰς τὴν δημιουργηθεῖσαν κατάστασιν νὰ παράσχω ἀντίδρασιν, οὔτε δὲ ποτὲ τὸ ἐσκέφθην. Τοῦτο μόνον δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι μὲ ὅσον μοὶ ἐναπέμεινε σθένος καὶ μὲ ὅσην μοὶ ἐναπέμεινε ρώμην σωματικὴν θὰ ἀντιστῶ ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἤθελον ἀντιληφθῆ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἤθελεν ἐξέλθει ὁπωσδήποτε τῶν ὁρίων τῆς νομιμότητος, ἤθελεν ὁπωσδήποτε παραβιάσει τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λ. Ἀκρίδας ἔχει τὸν λόγον.

§113Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν βίαν βίᾳ ἀποβάλλουν» τοῦτο ἀναγράφεται ὡς θεμελιώδης θεσμὸς εἰς ὅλας τὰς νομοθεσίας τοῦ κόσμου. Ἐπιβάλλεται λέγομεν ἡμεῖς εἰς τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν νὰ τηρήσῃ ἐπιθετικὴν ἄμυναν ἐναντίον τῆς βίᾳ καταλαβούσης τὴν Ἀρχὴν Κυβερνήσεως, πρὸς διατήρησιν αὐτοῦ τούτου τοῦ γοήτρου της, πρὸς διατήρησιν αὐτῆς ταύτης τῆς ὑπάρξεώς της, πρὸς διατήρησιν αὐτοῦ τούτου τοῦ ἐλευθέρου δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι εἰς ὅλους μας γνωστὸν ὅτι ἐκ τῆς παρούσης Συνελεύσεως ἀπέρρευσε τὸ πρῶτον μία Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν κ. Ἐλευθέριον Βενιζέλον, ἥτις, πιεζομένη ἀπὸ τοὺς ἀποτελοῦντας τότε τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», ἠναγκάσθη νὰ καταλίπῃ τὴν Ἀρχὴν καὶ νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, πρὸς τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις παρέσχεν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, δοῦσα εἰς αὐτὴν ἐντολὴν νὰ χωρήσῃ ἐπὶ τὸ ἔργον της. Εἶναι γνωστὸν εἰς ἡμᾶς κατὰ ποῖον τρόπον ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη κατέλιπε τὴν Ἀρχήν, εἶναι γνωστὸν εἰς ὅλους μας πῶς, πιεζομένη, ἠναγκάσθη νὰ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν της εἰς τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, ἡ δὲ Συνέλευσις, συνελθοῦσα μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἀνέτρεψε ληφθεῖσαν ὑπ’ αὐτῆς πρὸ δεκαημέρου ἀπόφασιν καὶ ἔδωκεν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν εἰς τὴν πρώτην δημοκρατικὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ὅμως, μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, μετὰ παρέλευσιν τεσσάρων μηνῶν, διὰ νεωτέρας ἀποφάσεως, ἀνέτρεπεν αὐτὴ ἑαυτήν, ἀνέτρεπεν αὐτὰς ταύτας τὰς ἀποφάσεις της. Ἡ νεωτέρα ἐκείνη ἀπόφασίς της γνωρίζομεν ὅτι μᾶς ἔφερε τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σάμου πολιτευτοῦ, τὴν ὁποίαν πολὺ εὐφυῶς ὁ στρατηγὸς Τσερούλης ἀπεκάλεσε «Κυβέρνησιν Φαραώ». Σήμερον, μετὰ τὰς διακοπὰς κατὰ τὸν Ὀκτώβριον, ἐφθάσαμεν εἰς Κυβέρνησιν, σχηματισθεῖσαν ἐκ τῶν συνησπισμένων κομμάτων τῆς Δεξιᾶς. Κύριοι, πρέπει ἕκαστος νὰ ἀναγνωρίσῃ τὰς πλάνας του, πρέπει ἕκαστος νὰ ἀναλαμβάνῃ τὰς εὐθύνας τῶν πράξεών του. Ἡμεῖς εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατ’ ἐπανάληψιν ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου μέχρι πρό τινων ἡμερῶν, παρείχομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἐκ Πατρῶν ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ τὴν ἐμπιστοσύνην μας, καίτοι, ὄχι διότι θέλω ἐγὼ νὰ ἀπεκδυθῶ τῶν εὐθυνῶν, ἀπό τινος χρόνου ἔχω παύσει παρέχων τὴν ἐμπιστοσύνην μου. Δὲν θέλω, ἐπαναλαμβάνω, νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι ἀπεκδύομαι τῆς εὐθύνης· δηλῶ, τοὐναντίον, ὅτι ἀναλαμβάνω ταύτας ἀκεραίας καὶ ὑπέχω καὶ ἐγώ, ἂν ὄχι περισσότερον, τῶν εὐθυνῶν τὰς ὁποίας ὑπέχει ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν μέχρι πρό τινος πολιτικήν της. Πρό τινων ἡμερῶν ἐξερράγη ἓν κίνημα στρατιωτικόν, τὸ ὁποῖον κίνημα ἐστρέφετο οὐχὶ πλέον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐστρέφετο κατὰ τῆς Συνελεύσεως...

§114ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§115Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦτο τίποτε ἄλλο παρὰ ἐκπροσώπησις τῆς θελήσεως τῆς Συνελεύσεως. Ἡ Κυβέρνησις, κύριοι, εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ὅτι ἐκπροσωπεῖ τὴν θέλησιν τῆς πλειονοψηφίας τῶν Νομοθετικῶν Σωμάτων. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν αὐτὴ αὕτη ἡ Συνέλευσις ἀνέχεται τὴν Κυβέρνησιν, ἕπεται ὅτι παρέχει εἰς αὐτὴν τὴν ἐμπιστοσύνην της. Καὶ κατὰ τῆς Συνελεύσεως ταυτοχρόνως ἐστράφη τὸ κίνημα ἐκεῖνο. Πρέπει, κύριοι, νὰ παραδεχθῶμεν καὶ νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἐκπροσωποῦσα τὴν Συνέλευσιν Κυβέρνησις παρεδέχθη τὸ κίνημα, δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον, εἴτε ὡς ὀρθὸν εἴτε ὡς ἐπιβεβλημένον, καὶ παρῃτήθη τῆς Ἀρχῆς, ἡ Συνέλευσις θεωρεῖται παραιτηθεῖσα παντὸς αὑτῆς δικαιώματος, διότι ὁ ἐκπρόσωπος αὐτῆς, εἴτε διότι εἶχε τὴν δύναμιν, εἴτε δι’ ἄλλον τινὰ λόγον σκοπιμώτερον δὲν ἠθέλησε νὰ πατάξῃ τὸ ἐκραγὲν αὐτὸ κίνημα. Σήμερον παρουσιάζεται ἐνώπιον ἡμῶν μία Κυβέρνησις, προερχομένη ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ κινήματος ἐκείνου, μὲ Πρόεδρον τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κινήματος καὶ ζητεῖ ἀπὸ ἡμᾶς νὰ περιβάλωμεν αὐτὴν μὲ ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ἵνα χωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἐπαγγέλλεται. Ἀλλὰ θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω: Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ κίνημα ἐκεῖνο ἐστρέφετο οὐχὶ μόνον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς παρεχούσης εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐμπιστοσύνην της πλειονοψηφίαν, ἔχει τὸ δικαίωμα ἆρά γε ἡ Συνέλευσις αὐτή, ἐρχομένη σήμερον, νὰ περιβάλῃ διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης της τὴν ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ κινήματος προερχομένην Κυβέρνησιν; Δὲν φαντάζομαι, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, σχηματισθεῖσα ὑπὸ Πρόεδρον τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κινήματος ἐκείνου, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ σθένος καὶ τὸ θάρρος νὰ κάμῃ τὸ κίνημα ἐκεῖνο, θὰ ὀρρωδοῦσε πρὸ τῶν εὐθυνῶν, τὰς ὁποίας ἀνελάμβανεν, ἀνερχομένη εἰς τὴν Ἀρχήν, καὶ ὅτι θὰ ἤρχετο ἐνώπιον ἡμῶν νὰ ζητήσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς θεωρούμεθα πλέον ὡς μηδὲν ἀντιπροσωπεύοντες. Ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ εἶχε τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὅλας τὰς περιστάσεις καὶ νὰ λογοδοτήσῃ ἐν δεδομένῃ στιγμῇ πρὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τὰς πράξεις αὑτῆς καὶ τὰς εὐθύνας τὰς ὁποίας ἀνέλαβεν. Ἐνῷ λοιπὸν ἀνέμενον μᾶλλον ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ἐκ τοῦ ἐπαναστατικοῦ κινήματος σχηματισθεῖσαν, νὰ δώσῃ ψῆφον ἀνοχῆς εἰς τὴν Συνέλευσιν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀποτελοῦμεν, καὶ νὰ ἔλθῃ νὰ μᾶς εἴπῃ δι’ ἑνὸς Ἐπαναστατικοῦ Διατάγματος ὅτι «σοῦ ἐπιτρέπομεν νὰ ζήσῃς», ἐμφανίζεται σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν καὶ ζητεῖ παρ’ ἡμῶν νὰ περιβληθῇ, ὅπως καὶ οἱ προλαλήσαντες εἶπον, τὸν κοινοβουλευτικὸν μανδύαν, ἵνα χωρήσῃ ἐπὶ τὸ ἔργον της. Ἡ Κυβέρνησις αὐτή, κατόπιν τῆς πράξεώς της ταύτης οὐδὲν ἄλλο δηλοῖ, οὐδὲν ἄλλο λέγει ἢ ὅτι «ἐγὼ δὲν τολμῶ νὰ ἀναλάβω τὰς εὐθύνας τῆς πράξεώς μου ἐκείνης καὶ ἔρχομαι σήμερον ἵνα καλυφθῶ ὑπὸ τὴν ψῆφον ὑμῶν καὶ νὰ σᾶς ἔχω εἰς τὸ μέλλον συνυπευθύνους διὰ τὰς πράξεις μου».

§116Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ συγχωρεῖτε, κ. συνάδελφε· αἱ Κυβερνήσεις εἶναι ὑπεύθυνοι. Θὰ ἀναλάβωμεν ἀκεραίας τὰς εὐθύνας, ἡ δὲ Συνέλευσις, ἡ ὁποία θὰ κρίνῃ τὸ ἔργον μας καὶ ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐζητήσαμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης, θὰ κρίνῃ καὶ τὰς εὐθύνας μας.

§117Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἔρχεσθε προκαταβολικῶς σήμερον, μετὰ ἕνα κίνημα, ἵνα ζητήσητε τὴν ψῆφον ἡμῶν διὰ τὰς μελλούσας πράξεις σας, μὴ χορηγοῦντες οὐδὲν δικαίωμα εἰς ἡμᾶς, ἵνα ἐν τῷ μεταξὺ ἐλέγχωμεν καὶ παρακολουθῶμεν τὰς πράξεις σας.

§118ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι αἱ Κοινοβουλευτικαὶ Ἐπιτροπαί, εἶναι τὸ ψήφισμα.

§119Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Τὸ ψήφισμα, κ. συνάδελφε, ἔπρεπε νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν σας ὅτι οὐδὲν ἄλλο λέγει εἰμὴ μόνον ὅτι θὰ δύναται ἡ Κυβέρνησις εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις, κατὰ τὴν ἀντίληψίν της, νὰ ἐκδίδῃ Διατάγματα καὶ νὰ κυβερνᾷ ὄχι πλέον δικτατορικῶς, ἀλλὰ τυραννικῶς. Ἐξακολουθῶ, κύριοι, νὰ ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχει οὐδὲν δικαίωμα νὰ παράσχῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν προέρχεται ἐκ τῶν σπλάγχνων αὐτῆς, ἀλλὰ εἶναι ἀπαύγασμα ἑνὸς κινήματος, εἶναι ἀποτέλεσμα ἑνὸς ἐνόπλου συλλαλητηρίου καὶ δὲν προέρχεται ἐκ τῶν σπλάγχνων τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐκ τῆς θελήσεως αὐτῆς. Καὶ θὰ ἤθελον μάλιστα, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐρωτήσω: Ἂν τυχὸν ἡ Συνέλευσις δὲν παρέσχεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψῆφον ἐμπιστοσύνης, τί θὰ ἔκαμνε προκειμένης ὑπουργικῆς κρίσεως;

§120Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ κατάστασις θὰ ἠκολούθει τὸν κοινοβουλευτικὸν δρόμον της. Θὰ εὑρισκόμεθα πρὸ κρίσεως κοινοβουλευτικῆς.

§121Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Μὲ εὐχαριστεῖ ἰδιαιτέρως ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Παρ’ ὅλην ὅμως τὴν κατηγορηματικὴν διαβεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν ἐπισήμως ἀπὸ τῆς θέσεως ἐκείνης μᾶς ἔκαμεν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, οὐχὶ διότι ἔχω τὸ ἐνδόσιμον νὰ μὴ πιστεύω εἰς τὰς δηλώσεις τῶν Προέδρων τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλὰ διότι πολλάκις καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ἐκείνης ἠκούσαμεν λόγια πολλά, διὰ λόγους σκοπιμότητος, τὰ ὁποῖα ἀπεδείχθησαν ἀργότερον μόνον πομπώδη λόγια, ἂν μή τι χειρότερον, ἐγὼ τοὐλάχιστον, ἐπαναλαμβάνω, δὲν ἔχω οὐδεμίαν πίστιν εἰς τὰς δηλώσεις ταύτας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατηγορηματικῶς διεβεβαίου ἀπὸ τῆς ἐποχῆς κατὰ τὴν ὁποίαν κατέλιπε τὸν ὑπουργικὸν θῶκον τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως μέχρι τῆς ἡμέρας τῆς ἐκρήξεως τοῦ τελευταίου κινήματος ὅτι ὁ Στρατὸς ἐπανῆλθεν εἰς τὰ κύρια αὐτοῦ ἔργα, ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν ἀναμιγνύεται εἰς τὰ κινήματα, ὅτι ἀπεσύρθη πάσης κινήσεως. Τὸ τοιοῦτον ὅμως, κύριοι, ἀπεδείχθη ψευδέστατον καὶ δὲν δύναται νὰ τὸ ἀρνηθῇ κανείς.

§122Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διορθώσω τὴν πληροφορίαν τοῦ κ. συναδέλφου, διότι ὅλοι παρηκολούθησαν τὴν ἀρθρογραφίαν μου ἐν τῷ Τύπῳ. Εἰς τελευταῖον δὲ ἄρθρον ὑπὸ τὸν τίτλον «Ὁ Στρατὸς εἰς τὰ ἔργα του» ἔλεγον ὅτι ὁ Στρατός, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ δημιουργὸς τῆς παρούσης καταστάσεως, ὁ πρωτοστατήσας εἰς τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας, ἔχει ὄχι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ ὑποχρέωσιν νὰ παρακολουθήσῃ τὴν ἐξέλιξιν αὐτῆς καὶ νὰ ἐπεμβαίνῃ καθ’ ἣν στιγμὴν νομίσῃ ὅτι δὲν ἀπορρέει αὕτη ἐκ τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ ἑπομένως δύναμαι νὰ σᾶς δηλώσω καὶ τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐπανέλαβον δεκάκις. Ἐθεώρησα τὴν Συνέλευσιν περιέχουσαν πλεῖστα ἀγαθὰ στοιχεῖα καὶ ἤμην κατὰ τῶν ἐκλογῶν, διότι ἐφοβούμην μήπως ἔλθωσι χειρότερα στοιχεῖα διὰ νέων ἐκλογῶν καὶ ἀπέδωκα πάντοτε τὴν πλάνην καὶ τὸ σφάλμα εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων τῆς πλειονοψηφίας. Δύναμαι νὰ ἀπαντήσω διὰ δύο λέξεων καὶ εἰς τὰς ἄλλας κατηγορίας καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ὅτι τὸ ζήτημα τῆς δικλεῖδος, τὸ ὁποῖον ἐτόνισεν ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ κ. ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος, ἐπεδίωξα ἐγὼ νὰ τεθῇ εἰς ἐφαρμογήν, ζητήσας τὴν Κυβέρνησιν γενικοῦ συνασπισμοῦ ὀλίγον πρὸ τοῦ κινήματος, δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἐκρήξεως αὐτοῦ· καὶ εἶπον ὅτι πρέπει νὰ μεταβῆτε νὰ εἴπητε εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ παραιτηθῇ. Εἶσθε σύμφωνος, κ. Πρόεδρε;

§123Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἦσθε σεῖς σύμφωνος περὶ Κυβερνήσεως συνασπισμοῦ, ἐγὼ ὅμως δὲν εἶχον καμμίαν ὑποχρέωσιν νὰ μεταβῶ.

§124Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ πλὴν τούτου τὴν νύκτα τοῦ κινήματος ἀπέστειλα τέσσαρας ἀξιωματικούς, τὸν συνταγματάρχην κ. Παπαϊωάννου, τὸν κ. Μαμούρην καὶ δύο ἄλλους εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῷ εἶπον ὅτι δύναμαι νὰ σταματήσω τὸ κίνημα, διότι τὸ ἐγνώριζε, τῷ ἐδήλωσαν, λέγω, ὅτι δύναμαι νὰ σταματήσω τὸ κίνημα καὶ δύναμαι νὰ παρεμβῶ, ἂν ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐδήλου ὅτι παραιτεῖται ἡ Κυβέρνησις, διότι ἡ δικλεὶς ἔπρεπε νὰ ἀνοιχθῇ. Εἶναι λεπτομέρειαι, τὰς ὁποίας δὲν γνωρίζετε, καὶ ἐπειδὴ καὶ σᾶς, σᾶς κατατάσσω εἰς τὰ ἄριστα στοιχεῖα τῆς Συνελεύσεως ἀνεξαρτήτως μερικῶν λεπτομερειῶν, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ πιστεύσητε.

§125Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὰ προηγούμενα ἀπὸ κοινοβουλευτικῆς ἀπόψεως δὲν ἔχουσι σημασίαν, ἐφόσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται καὶ λέγει ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑποτάσσεται εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως εἴτε εἶναι ὑπὲρ αὐτῆς εἴτε κατ’ αὐτῆς.

§126Α. ΑΚΡΙΔΑΣ. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔπρεπε τὸ ταχύτερον νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν της εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας καὶ μετὰ τὴν παραίτησιν αὐτῆς, γινομένης πολιτικῆς κρίσεως, νὰ κληθῇ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ ἄλλος τις νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικήν, ἐκτὸς ἂν θέλωμεν νὰ αὐταπατώμεθα ἢ ἐκτὸς ἂν θέλωμεν νὰ περιγελῶμεν τοὺς ἑαυτούς μας ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκλήθη νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν. Δὲν εἶναι ἀληθὴς αὐτὴ ἡ σύνθεσις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία παρουσιάζει τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κινήματος ὡς Πρόεδρον αὐτῆς καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀρχηγὸς τοῦ κατὰ Νοέμβριον κινήματος μετὰ τοῦ στρατηγοῦ Τσερούλη, αὐτὴ δὲ αὕτη ἡ ἀπελευθέρωσις τοῦ στρατηγοῦ Λούφα εἶναι πρᾶξις τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ δὲν ἠξεύρω πῶς πρέπει νὰ χαρακτηρίσω καὶ δὲν γνωρίζω κατὰ ποῖον τρόπον εἰς τὸ μέλλον, ἂν γίνῃ ἔλεγχος. Θὰ δικαιολογηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἐκτὸς ἂν ἀναγνωρίσωμεν ἀπὸ τοῦδε καὶ τὸ ἔνοπλον συλλαλητήριον καὶ τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ στρατηγοῦ Λούφα ὡς νομίμως ἐκτελεσθεῖσαν. Διότι ὁ στρατηγὸς Λούφας ἦτο ἐγκάθειρκτος δυνάμει μιᾶς ἀποφάσεως καταδικαστικῆς, ἐκδοθείσης νομίμως ὑπὸ ἑνὸς Στρατοδικείου, κατὰ τὴν κρίσιν μου ὅμως τὴν νομικὴν οὐχὶ ὀρθῶς, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἀπόπειρα, διότι δὲν ἦτο ἀπόπειρα κινήματος, ἀλλ’ ἦτο ἁπλῆ ἐκδήλωσις, πρᾶξις δηλαδὴ μὴ τιμωρουμένη, ἐν τούτοις ἦτο μία ἀπόφασις καὶ δυνάμει τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς ἦτο ἐγκάθειρκτος ὁ στρατηγὸς Λούφας. Δὲν ἠξεύρω ποῖος θὰ εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ λόγον διὰ τὴν πρᾶξιν αὐτήν. Καταλήγων, κύριοι, ἔχω νὰ κάμω τὴν ἑξῆς δήλωσιν· Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει, κατὰ τὴν κρίσιν μου, νὰ σπεύσῃ τὸ ταχύτερον νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησιν αὐτῆς καὶ νὰ ἀνασχηματισθῇ ὑπὸ τὸν νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἢ ὑπὸ ἄλλο μέλος κοινοβουλευτικόν, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποδειχθῇ ὑφ’ ὑμῶν καί, ἐμφανιζόμενον ἐνώπιον ἡμῶν, νὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφόν μας διὰ τὴν τηρητέαν ὑπ’ αὐτῆς πολιτικὴν εἰς τὸ μέλλον. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν αἰσθάνομαι τοὺς ὤμους μου τόσον ἰσχυρούς, ὥστε νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην παρέχων ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν οὕτω σχηματισθεῖσαν Κυβέρνησιν καὶ παρέχων εἰς αὐτὴν τὴν δύναμιν ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὸ ὑπ’ αὐτῆς ἀναληφθὲν ἔργον. Εὔχομαι ἵνα τὸ φέρῃ εἰς πέρας ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πατρίδος καὶ πρὸς περισυλλογὴν τῶν ὑπολειφθέντων ἐρειπίων.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Μαμάης ἔχει τὸν λόγον.

§128Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Εὑρίσκομαι καὶ ἐγὼ ὑπὸ τὸ κράτος μιᾶς ἀντιλήψεως ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν ἔπρεπε νὰ λαμβάνῃ μέρος εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἡ πολιτικὴ νὰ μὴ μεταχειρίζεται τὸν Στρατὸν ὡς ὄργανόν της, ὡς συνέβαινεν ὡς σήμερον, διότι οὕτως ὁ Στρατὸς μετεχειρίζετο ὑπὸ τῶν διαφόρων κυβερνητῶν μέχρι σήμερον· ὅταν μὲν εἶναι εἰς τὴν Ἀρχήν, εἶναι καλὸς ὁ Στρατός, ὅταν δὲ πίπτῃ, δὲν εἶναι καλός. Ἑπομένως εἰς βάρος τοῦ Στρατοῦ ἀρκετὰ ἐπαίξαμεν. Οὕτως ἀντιλαμβάνομαι ὅτι ἔχουν τὰ πράγματα. Ἐκεῖνα λοιπὸν τὰ ὁποῖα εἴπετε ἐδῶ καὶ τὰ ὁποῖα φρονῶ εἶναι ὀλίγα, διότι δὲν χρειάζονται μόνον αὐτά, χρειάζονται πολλά, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω διατί εἴπετε τόσον ὀλίγα, δὲν ἠξεύρω πῶς θὰ τὰ διορθώσητε. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι τὸ μοναδικὸν ποὺ ἔχομεν σήμερον εἶναι ὁ Στρατός, ἀφοῦ ὅλα τὰ ἐκάμαμεν ρόϊδο. Λοιπὸν τὸν Στρατὸν πρέπει νὰ τὸν φυλάξητε ἐκεῖ ὅπου εἶναι ὁ προορισμός του καὶ διὰ νὰ τὸν φυλάξητε, πρῶτον πρέπει νὰ συμβιβάσητε τὰ ἰδικά σας οἰκογενειακά, νὰ παύσῃ τὸ τί εἶσαι ἐσὺ καὶ τί εἶμαι ἐγώ, διότι ὁ λαὸς καὶ τώρα ἀκόμη σᾶς ἀναμένει. (Χειροκροτήματα).

§129ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πάρα πολὺ λαμβάνουν ἐνεργὸν μέρος τὰ θεωρεῖα ἀπόψε.

§130Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἐγὼ δὲν πηγαίνω διὰ Πρωθυπουργός...

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διὰ τελευταίαν φοράν. Ἂν ἀκούσω χειροκροτήματα, θὰ ἐκκενώσω τὰ θεωρεῖα. Ἔχετέ το ὑπ’ ὄψει σας.

§132Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ὁ λαὸς ἔχει ἀπαυδήσει ὅτι ἔρχονται αἱ Κυβερνήσεις καὶ δὲν κάμουν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ βαρύνουν τὸν λαόν. Ἂς φροντίσῃ δὲ καὶ ὁ κ. Κοφινᾶς νὰ μὴ κάμῃ τὸ ἴδιον. Λοιπὸν νὰ μὴ ἀρχίσωμεν οὕτως, νὰ ἀρχίσωμεν νὰ δημιουργήσωμεν ἄλλην κατάστασιν πραγμάτων, διότι ἔξω τὸ κεφάλαιον ὀλιγόστευσεν, αἱ ἐργασίαι μειοῦνται, αἱ ἀνάγκαι εἶναι μεγάλαι. Τὸ Κράτος ἔχει ἀνάγκην ἐξοπλισμῶν, διότι εἶναι ἀναγκαῖοι καὶ αὐτοὶ ὅπως εἶναι τὰ ἄλλα. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, βλέπετε καὶ ἐμένα καὶ ἀκούετέ με.

§133Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τρεῖς μῆνας.

§134Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Αὐτοὺς τοὺς τρεῖς μῆνας μὴ τοὺς παίρνῃς διὰ μικρὸν χρόνον. Πρέπει αὐτοὶ οἱ τρεῖς μῆνες νὰ μὴ μᾶς εὕρουν μὲ δεμένα τὰ χέρια, χωρὶς ἐργασίαν. Λοιπὸν εἰς αὐτοὺς τοὺς ὀλίγους μῆνας ὀφείλετε νὰ προσέξετε πολὺ καὶ νὰ κυττάξετε νὰ συμβιβασθῆτε μεταξύ σας διὰ νὰ φυλλάξετε τὸ σπίτι! Μὴ τὰ παίρνωμε ὅλοι ἔτσι λέγοντες: «Ἤλθα νὰ καταλύσω τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα». Καὶ θὰ σὲ ἄφινα ἐγὼ νὰ τὸ κάμῃς. Μήπως ἐσὺ εἶσαι παλληκάρι καὶ ἐγὼ δὲν εἶμαι; Μήπως ἐσένα σὲ ἔστειλεν ἡ ἐπαρχία καὶ ἐμένα δὲν μὲ ἔστειλε; Σᾶς βεβαιῶ ὅτι θὰ ἐμετρούμεθα μὲ πολλούς, ἀλλὰ τοιαύτη περίπτωσις δὲν ὑπάρχει. Ἤλθατε, λέγετε, ὡς κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις—δὲν ἠξεύρω τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν τὴν Κυβέρνησιν—ἤλθατε καὶ γυρεύετε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, καὶ ἐγὼ διὰ κάτι τι τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπαν μίαν ἡμέραν....

§135ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Φανερά.

§136Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Τοῦ εἶπον ὅτι ὀφείλει νὰ εἶναι τοῦ λαοῦ καὶ νὰ μὴ ἐξυπηρετῇ τὰς κομματικὰς ἰδέας τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου· δὲν τοῦ εἶπον τίποτε ἄλλο. Λοιπὸν ἕνεκα τούτου καὶ ἕνεκα τῆς ἀναμονῆς ποὺ ἔχει ὁ λαός, δὲν δύναμαι νὰ μὴ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ παρακολουθῶ ὅμως τὰς πράξεις της καὶ θὰ ἠμπορῶ μίαν ἡμέραν νὰ τῆς εἴπω «ἔ, γιὰ στάσου· τί εἶπες καὶ τί κάμνεις;»

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Πασσαλίδης ἔχει τὸν λόγον.

§138Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Σήμερον εὑρισκόμεθα εἰς τὴν πιὸ ἐπικίνδυνη καμπὴ τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως. Σήμερον εἶναι ἡ στιγμὴ κρισιμωτάτη, διότι εὑρίσκεται ὑπὸ δίκην ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις καὶ αὐτὴ ἡ ἰδία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐνεφανίσθη σήμερον ἐνώπιόν της. Ἀλλὰ διὰ νὰ εὕρωμεν ποῖα εἶναι τὰ αἴτια, διὰ τὰ ὁποῖα ἐνεφανίσθη ἡ ἔνοπλος δύναμις, ἡ ὁποία διέκοψε τὴν ὁμαλὴν ἐργασίαν τῆς Συνελεύσεως, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ποῖος εἶναι ὁ προορισμὸς τῆς Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως καὶ ἐξ αὐτοῦ νὰ κρίνωμεν ποῖος εἶναι ὁ κατηγορούμενος· ἡ Συνέλευσις ἢ ἡ Κυβέρνησις ἢ ὁ Στρατός, ὁ ὁποῖος ἐπενέβη καὶ διέκοψε τὸν ὁμαλὸν βίον τῆς Συνελεύσεως; Πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ὅτι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, ὕστερα ἀπὸ τὸ 1922, ἐνεφανίσθησαν νέες μεγάλες δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι κατέστησαν ὀξύτερες τὰς ἀντιθέσεις ποὺ ὑπῆρχαν καὶ ἀπὸ πρὶν μέσα σ’ αὐτήν. Αὐτὰς τὰς ἀντιθέσεις ἔπρεπεν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις, ἂν ὄχι νὰ ἐξαλείψῃ, τοὐλάχιστον νὰ τὰς μετριάσῃ. Ἂς κυττάξωμεν τί ἔκαμεν εἰς τὸ παρελθὸν ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις. Εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς αὕτη δὲν ἐστάθη εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς της, διότι ἐνεφανίσθη ὑπὸ κόμματα, τὰ ὁποῖα ἐξηρτῶντο ἀπὸ πρόσωπα χωρὶς νὰ ἔχωσι πρόγραμμα μὲ βάσεις κοινωνικὰς καὶ οἰκονομικάς. Ἐνεφανίσθη ὑπὸ κόμματα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ σεβασμοῦ πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἦσαν ἡνωμένα, ἐκτὸς μιᾶς μικρᾶς μερίδος, τῆς Ἀριστερᾶς. Αὐτὴ ἦτο ἡ πραγματικότης. Ὕστερα ὅμως, ὅταν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ἔφυγεν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, ἔμειναν οἱ διάδοχοί του, οἱ Πτολεμαῖοι, οἱ ὁποῖοι διέλυσαν τὴν κληρονομίαν του. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις. Καὶ γνωρίζομεν πολὺ καλὰ πῶς εὑρέθη Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἡ ὁποία ἐδίσταζε νὰ ἀνακηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν. Ἀπ’ ἐδῶ ἀρχίζει βεβαίως ἡ πτῶσις τοῦ κύρους τοῦ κυριάρχου Σώματος, τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ εὐτυχῶς ἐνεφανίσθη καὶ τότε ἡ ἔνοπλος δύναμις, τὴν ὁποίαν ἐχειροκρότησα καὶ ἐγώ, διότι πρέπει νὰ γνωρίζετε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὑρίσκεται ὑπὸ διαφορετικὰς ἐθνικὰς καὶ ἱστορικὰς συνθήκας. Καὶ δὲν ἠδυνήθη βεβαίως νὰ μᾶς δώσῃ σταθεροὺς πολιτικοὺς χαρακτῆρας, ἂν ὅμως κάτι τι ἁγνὸν ἔμεινεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, αὐτὸ ἦτο μέσα εἰς τὸν Στρατόν. Ἡ πολιτικὴ σαπίλα ἐχάλασε καὶ τοὺς χαρακτῆρας τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. Καὶ γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι ὕστερα ἀπὸ τὴν πτῶσιν τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία εἶχε μεγάλην πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Συνέλευσιν, τὴν ἄλλην ἡμέραν ἤλλαξαν τελείως τὰ πράγματα καὶ ἦλθε Κυβέρνησις ἡ ὁποία εἶχεν ἀντίθετον πρόγραμμα πρὸς τὸ πρόγραμμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Αὐτὸ ἐξηγεῖται ἀπὸ τὸ ἄστατον φρόνημα καὶ τὴν ἀκαθόριστον ἰδεολογίαν πλείστων πληρεξουσίων. Ἐδῶ εἶναι ἡ πτῶσις τοῦ κύρους τῆς Συνελεύσεως. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν κόμματα, τὰ ὁποῖα τὴν μίαν ἡμέραν ψηφίζουν μίαν Κυβέρνησιν καὶ τὴν ἄλλην ἡμέραν νὰ τὴν καταψηφίζουν; Ἐδῶ εἶναι ἡ κατάπτωσις τοῦ κύρους τῆς Συνελεύσεως. Ποία ἦτο ἡ δρᾶσίς της; Διὰ ποῖον λόγον σήμερον πάλιν ἐνεφανίσθη ἡ ἔνοπλος δύναμις, ἡ ὁποία ἤθελε νὰ δώσῃ διέξοδον εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν; Ἦτο ἡ πολιτικὴ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μὲ τὴν τακτική της ἐκαλλιέργησε τὶς κοινωνικὲς ἀντιθέσεις καὶ ἐμεγάλωσε τὴν δυσφορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε ἔφθασε καὶ μέχρι τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ἐκώφευσεν εἰς τὰς φωνὰς τῶν λαϊκῶν μαζῶν καὶ ἐνεφανίσθη ἐκείνη ἡ δύναμις, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ἐμφανισθῇ, διὰ νὰ σώσῃ τὴν κατάστασιν. Διότι δυστυχῶς αἱ μᾶζες εὑρίσκονται μέσα εἰς τὴν ἀδράνεια καὶ τὴν ἀμάθεια καὶ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες ἔρχονται εἰς ἐπαφὴν μὲ αὐτὰς τότε μόνον, ὅταν πᾶνε μὲ τὶς κάλπες νὰ ψαρέψουν ψήφους. Καὶ ὅταν εἰσέρχωνται οἱ βουλευταὶ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, νομίζουν ὅτι δὲν ἔχουν πλέον ὑποχρέωσιν ἀπέναντι τῶν λαϊκῶν μαζῶν. Καὶ ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ ἐμφάνισις τῆς ἐνόπλου δυνάμεως εἶναι ἡ ἐκδήλωσις τῆς δυσφορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς τὴν θέλησιν τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ὑποταχθοῦν ὅλοι οἱ πραγματικοὶ δημοκράται. Δημοκρατία δὲν σημαίνει νὰ ἐκδιώξωμεν ἕνα Βασιλέα καὶ νὰ φέρωμεν 300 βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι αὐταρχικῶς νὰ θέλουν νὰ διοικοῦν τὴν Χώραν. Ἡ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σηκωθῇ καὶ νὰ μᾶς εἴπῃ «αὐτὴ εἶναι ἡ θέλησίς μου καὶ σεῖς εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ ὑπακούσητε εἰς τὴν θέλησίν μου». Αὐτὸς εἶναι ὁ δημοκρατισμός. Τὰ φῶτα τῆς Δημοκρατίας πρέπει νὰ εἰσέλθουν στὴν καλύβη τοῦ χωρικοῦ καὶ στὸ σκοτεινὸ ὑπόγειο τοῦ ἐργάτη καὶ βιοπαλαιστοῦ. Ἀλλά, λέγουν, ἡμεῖς εἴμεθα τὸ κυρίαρχον Σῶμα καὶ πρέπει νὰ διατηρήσωμεν τὰ δικαιώματά μας. Βεβαίως γνωρίζομεν νὰ λέγωμεν μεγάλας φράσεις, ἐννοοῦμεν νὰ ὁμιλῶμεν διὰ τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας, ἀλλ’ αὐτὰς τὰς ἐλευθερίας τὰς ἐννοοῦμεν μόνον διὰ τὸν ἑαυτόν μας. Καὶ τοῦτο ἔφερεν αὐτὴν τὴν κατάστασιν. Κατεπατήθησαν, λέγουν, αἱ λαϊκὲς ἐλευθερίες, διότι μετεφέρθησαν δύο πολῖται ἀπὸ τὰ γραφεῖά των εἰς τὸ Φρουραρχεῖον! Ποῦ ἦσαν ὅμως αἱ λαϊκὲς ἐλευθερίες, ὅταν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ὁμαδικῶς ἔστελνε στὶς φυλακὲς ἀγρότας, ἐργάτας καὶ παλαιοὺς πολεμιστάς, ποὺ μέχρι σήμερον σήπονται στὶς φυλακές; Ἐνεφανίσθη τώρα ἡ ἔνοπλος δύναμις, ἡ ὁποία μᾶς λέγει: «Θὰ κάμετε αὐτὸ καὶ αὐτό». Διὰ ποίους λόγους νὰ μὴ δεχθῶμεν αὐτὸ τὸ πρόγραμμα; Καταπίπτει, λέγουν, ἡ ὑπόστασις τῆς Συνελεύσεως. Καὶ δὲν κατέπιπτεν ἡ ὑπόστασις τῆς Συνελεύσεως, ὅταν εἴχομεν ἐκείνην τὴν κωμικὴν κατάστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως οὐδέποτε εἶχεν ἰδίαν γνώμην εἰς τὰ μεγάλα κοινωνικὰ προβλήματα, ἀλλὰ πάντοτε σὰν ἠθοποιὸς ἐπερίμενε τί θὰ τοῦ πῇ ὁ ὑποβολεύς; Αὐτὴ ἦτο ἡ πραγματικὴ κατάστασις καὶ ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως νὰ κρίνετε κατὰ πόσον πρέπει νὰ δώσετε ψῆφον εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ δικαιώματα δὲν δημιουργοῦνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ· ὅλα τὰ δικαιώματα δημιουργοῦνται εἰς τοὺς δρόμους, τὸ δὲ Κοινοβούλιον εἶναι μία φωτογραφικὴ μηχανή, ἡ ὁποία ἀποτυπώνει εἰς μίαν πλάκα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα παρουσιάζει ὁ λαός. Αἱ ἐπαναστάσεις βεβαίως πρέπει νὰ ἔχωσι στενὴν σχέσιν μὲ τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τῶν λαϊκῶν μαζῶν, ὡς ἡ Ἐπανάστασις ἡ σημερινή, τὴν ὁποίαν πρῶτος ἐγὼ ἐχειροκρότησα καὶ τὴν ἐχειροκρότησα διότι εὗρεν ἀπήχησιν εἰς τὰς λαϊκὰς μάζας. Ἡμεῖς οἱ σοσιαλισταὶ τὰ κοινωνικὰ φαινόμενα ξέρομεν νὰ τὰ κρίνωμεν μὲ εἰλικρίνειαν καὶ χωρὶς πάθος. Ἡ ἐπέμβασις τῆς ἐνόπλου δυνάμεως εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς δημιουργηθείσης παρὰ τῷ λαῷ δυσφορίας καὶ δι’ αὐτὸ δὲν μᾶς φαίνεται διόλου παράξενη. Ἡμεῖς καὶ πρὸ ἑνὸς μηνὸς ἐλέγομεν εἰς τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ὅταν αἱ Κυβερνήσεις κωφεύουν εἰς τὰς θελήσεις τῶν λαϊκῶν μαζῶν, αἱ μᾶζαι ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἐπαναστατήσουν. Καὶ ἐπανεστάτησαν. Λοιπὸν λέγομεν ἡμεῖς ὅτι τὸ Κοινοβούλιον δὲν πρέπει νὰ εἶναι αὐταρχικὸν καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν γνωρίζομεν ὅτι ἡ ἔνοπλος δύναμις ἐκτύπησε μόνο τὴν κωμῳδίαν, ἡ ὁποία ἐπαίζετο εἰς βάρος τοῦ λαοῦ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ σήμερον τὸ Κοινοβούλιον ἔρχεται εἰς ἐπαφὴν μὲ αὐτὸν τὸν λαόν. Ὁ λαὸς βλέπει, αὐτὸς εἶναι ὁ κριτής. Δὲν πρέπει νὰ κατακρίνωμεν μόνον τοὺς δύο ἀπουσιάζοντας ἀρχηγοὺς τῆς Δεξιᾶς. Κανεὶς δὲν τοὺς ἐπολέμησε περισσότερον ἀπὸ ἐμένα, ὁ ὁποῖος ἐκήρυττα ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς Δεξιᾶς πρέπει νὰ πέσῃ πάσῃ θυσίᾳ, διότι τὸ πρόγραμμα αὐτῆς ἦτο κεφαλαιοκρατικόν, δηλαδὴ τοὺς πλουσίους νὰ κάμῃ πλουσιωτέρους εἰς βάρος τῶν πτωχῶν. Ἐνθυμεῖσθε καλὰ ὅτι ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἀρχηγὸς κόμματος, δὲν εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν καὶ ἐν τούτοις ἐκυβέρνησεν, ἐνῷ οὐδέποτε τὸ τοιοῦτον παρετηρήθη εἰς τὰ ἄλλα Κοινοβούλια. Κατὰ κανόνα ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει πλειονοψηφίαν δὲν δύναται νὰ κυβερνήσῃ, ἀλλὰ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον παρετηρήθη καὶ τοῦτο τὸ ἄτοπον. Ἐδῶ ἐσχηματίσθησαν μικραὶ ὁμάδες ἄνευ προγράμματος καὶ αἱ εὐθῦναι βαρύνουν ὄχι μόνον τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων, ἀλλὰ καὶ αὐτὰς τὰς ἐκβιαστικὰς ὁμάδας, αἱ ὁποῖαι κύριον σκοπὸν ἔχουν νὰ αἰχμαλωτίσουν ὑπουργικὰ χαρτοφυλάκια, ὅπως τὰ λέγω ἐγώ. Ὥστε τὰς εὐθύνας τὰς φέρουσι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν ἰδεολογίαν καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ λείψωσιν ἀπὸ τὸ μέσον καὶ νὰ σχηματίζωνται κόμματα ἀρχῶν. Δὲν θὰ γίνωνται τότε ἐκεῖνα τὰ παζαρεύματα, τὰ ὁποῖα ἔκαμεν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Τί κάμνει τώρα ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις; Ἐγὼ δὲν βλέπω κανένα κτύπημα οὔτε εἰς αὐτὸν τὸν κοινοβουλευτισμόν. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἐκτύπησε τὰ κουδούνια εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐνεφανίσθη στὸ Κοινοβούλιον, ἐνῷ αἱ ἄλλαι Κυβερνήσεις ἐκτυποῦσαν τὰ κουδούνια εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἐπαζαρεύοντο μὲ τὰ κόμματα. Ἡμεῖς οἱ σοσιαλισταὶ στεφανώνομεν τὴν πρᾶξιν τῆς ἐνόπλου δυνάμεως μὲ τὰς ὀλίγας λευκὰς καὶ ἠθικὰς ψήφους ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ἀντιπροσωπευούσας ὅμως δεκάδας χιλιάδων ψήφων ἔξω ἀπὸ τοὺς τέσσαρας τοίχους τοῦ Κοινοβουλίου. Ἔχομεν ὅμως τὴν ἀπαίτησιν ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐκτύπησε μίαν κεφαλαιοκρατικὴν Κυβέρνησιν, νὰ στρέψῃ τὰ βλέμματά της εἰς τὸν ἀγρότην, τὸν ἐργάτην καὶ τὸν βιοπαλαιστὴν καὶ νὰ λάβῃ μέτρα ὑπὲρ αὐτῶν. Αὐτὸ περιμένομεν ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν καὶ ὄχι φρασεολογίας, ὅπως κάμνουν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων γιὰ τὶς λαϊκὲς ἐλευθερίας, ἐνῷ εἰς τὰς φυλακὰς καὶ τὰς ἐξορίας σήπονται χιλιάδες ἐργατῶν καὶ ἀγροτῶν. Λοιπὸν ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν ἀπαιτοῦμεν καὶ ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσωμεν νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τὴν προκάτοχόν της, διὰ νὰ μὴ πέσῃ καὶ αὐτή, διότι εἶναι εὔκολον μὲ τὰς λόγχας νὰ ἔρχεται εἰς τὴν Ἐξουσίαν, ἀλλὰ εἶναι ἀδύνατον καὶ καθόλου εὐχάριστον νὰ κάθεται εἰς τὰς λόγχας, ἐὰν δὲν στηριχθῇ στὶς νέες ἀνάγκες καὶ ἀπαιτήσεις τῶν λαϊκῶν μαζῶν. Ἡ Ἐπανάστασις δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ συγκεχυμένες καὶ ἀντιφατικὲς ἰδέες. Ἔχει μεγάλας εὐθύνας ἡ Κυβέρνησις, εἰς τὴν ὁποίαν δίδομεν τὴν ψῆφόν μας ἐν πλήρει γνώσει τοῦ καθήκοντός μας ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Οὐδέποτε ἐσκέφθημεν δι’ ἰδιοτελεῖς σκοπούς, ἀλλὰ διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Πρέπει νὰ προσέξῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ εἰς τὸ φορολογικὸν σύστημα καὶ νὰ μὴ φορολογήσῃ τὸν πτωχόν. Νὰ μὴ φοβηθῇ δὲ ἡ Κυβέρνησις, διότι ἡ νέα κατάστασις πρέπει νὰ στηριχθῇ εἰς τὰς λαϊκὰς μάζας. Ἀλλοίμονον ὅμως, ἂν ἀπογοητευθῶσιν ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Τότε σᾶς βεβαιῶ ὅτι θὰ ἐπαληθεύσῃ ἡ προφητεία τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἀπαιτοῦμεν νὰ πράξῃ καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Ἐὰν δὲν τὰ πράξῃ, τότε ὑπεύθυνος εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ μαζί της θὰ πᾶμε καὶ ἡμεῖς εἰς τὰ λαϊκὰ δικαστήρια τῆς πλατείας τοῦ Συντάγματος.

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Ζερβὸς ἔχει τὸν λόγον.

§140Σ. ΖΕΡΒΟΣ. Δέκα καὶ ὀκτὼ περίπου μῆνες παρῆλθον ἀφ’ ὅτου προεκηρύχθησαν αἱ ἐκλογαὶ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ἔχομεν εἰς τὸν Τόπον μας ἑπτὰ διαφόρους Ἐπαναστάσεις καὶ στρατιωτικὰ κινήματα. Ἀφ’ ὅτου δ’ ἀπῆλθε τῆς Ἑλλάδος ὁ κ. Ἐλευθέριος Βενιζέλος, ὅλαι ἀνεξαιρέτως αἱ πέντε σχηματισθεῖσαι Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις ἢ ἀνῆλθον εἰς τὴν Ἀρχὴν κατόπιν στρατιωτικοῦ κινήματος ἢ παρητήθησαν κατόπιν στρατιωτικοῦ κινήματος καὶ Ἐπαναστάσεως. Πρὸς διαπίστωσιν τῶν λόγων μου ἀναφέρω τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Καφαντάρη, ὅτε τρεῖς συνταγματάρχαι καὶ δύο ὑποπλοίαρχοι, μεταβάντες τὴν 8ην Μαρτίου 1924 εἰς τὰ ἀνάκτορα, ἀπῄτησαν ἀπὸ τὸν Ἀντιβασιλέα τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ καὶ ἡ διαδεχθεῖσα αὐτὸν Κυβέρνησις τοῦ κ. Παπαναστασίου, ὁρκισθεῖσα τὴν 12ην Μαρτίου 1924, παρητήθη, ὅταν τὴν παραμονὴν τῆς ἀφίξεως τοῦ Ἀγγλικοῦ Στόλου παρητήθησαν ὁμαδικῶς 82 ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, μὴ ἀνεχόμενοι δῆθεν τὸν τότε καὶ νῦν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Σοφούλη ὁρκισθεῖσα περὶ τὰ τέλη Ἰουλίου 1924, ἀντίκρυσε δύο στρατιωτικὰ κινήματα, ἓν τοῦ Ναυτικοῦ μὲ τὸν κ. Κολιαλέξην ἐπὶ κεφαλῆς καὶ ἓν τοῦ Στρατοῦ μὲ τοὺς κ. κ. Τσερούλην καὶ Παναγιωτόπουλον πρωτουργούς. Τέλος ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχε δύο ἕτερα κινήματα νὰ ἀντικρύσῃ, τὸ κίνημα τοῦ στρατηγοῦ κ. Λούφα καὶ τὸ παρόν, ὅπερ τὴν ἀνέτρεψε. Τὰ κινήματα ταῦτα, μελετώμενα, ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀνάγκην οὐχὶ ῥητόρων καὶ καλλιτεχνῶν τοῦ λόγου, ἀλλὰ πολιτικῶν ἰσχυρῶν, ἀφόβων, τολμηρῶν μὲ ἰσχυρὰν θέλησιν καὶ χαλύβδινον χαρακτῆρα, διότι αἱ στιγμαὶ τὰς ὁποίας διερχόμεθα εἶναι ἐξαιρετικαί· ἡ Δημοκρατία διέρχεται φοβερὰν δοκιμασίαν, ἡ δὲ ὕπαρξις πειθαρχικοῦ καὶ ἀφωσιωμένου στρατοῦ εἶναι προβληματική. Διὰ τοῦτο ἐπιτακτικὸν καθῆκον προβάλλει ἵνα ὁ τρώσας καὶ ἰάσεται, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργός, ὅστις γνωρίζει ἄριστα τὴν νόσον, νὰ σπεύσῃ νὰ θεραπεύσῃ ταύτην καὶ νὰ παύσωσι πλέον τὰ στρατιωτικὰ κινήματα καὶ τὰ προνουντσιαμέντα καὶ αἱ ἐπαναστάσεις, αἵτινες νεκροῦσι τὸν Τόπον καὶ ὠθοῦσιν αὐτὸν εἰς τὴν καταστροφήν. Κύριοι πληρεξούσιοι, φρονῶ ὅτι αἱ ψῆφοι τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, τὰς ὁποίας θὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις, δὲν εἶναι καὶ ψῆφοι ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, πιστώνουσα τὴν Κυβέρνησιν μὲ ὡρισμένον χρόνον, περιμένει ἔργα καὶ ἔργα θετικά, ὅπως καὶ πραγματικῶς περιβάλῃ ταύτην καὶ μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην της. Τελευτῶν ζητῶ τὴν ἄμεσον καὶ ὁριστικὴν παῦσιν πλέον τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν κινημάτων, ὅπως οὕτω παύσῃ ἡ συνεχὴς τῆς κοινωνίας νευρικότης καὶ ἀνησυχία, ἐκ τῶν ὁποίων τόσον πάσχει οὐχὶ μόνον τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ ζωὴ τῶν λαϊκῶν τάξεων, ἀλλὰ καὶ τὰ μέγιστα συμφέροντα αὐτῆς τῆς Πολιτείας καὶ τῆς Πατρίδος· αὐτὴ ἡ ὑπόστασις καὶ τοῦ Ἔθνους τὰ ὕψιστα συμφέροντα.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Καραπάνος ἔχει τὸν λόγον.

§142Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ κινήματος καὶ τὴν ἀνάληψιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἐγεννήθη κατάστασις ἀνώμαλος, ἡ ὁποία προεκάλεσε σκέψεις εἰς ὅλον τὸν πολιτικὸν κόσμον περὶ τῆς στάσεως τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ τηρήσῃ ἀπέναντι τῆς νέας καταστάσεως. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀναπτύξω τὰς γνώμας μου ἐνώπιον τῆς συνελεύσεως τοῦ κόμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», γνώμας, αἱ ὁποῖαι ἐπήγασαν ἀπὸ εἰλικρινῆ καὶ πατριωτικὴν ἐκτίμησιν τῆς καταστάσεως, γνώμας αἱ ὁποῖαι δὲν εἶχον καμμίαν σχέσιν πρὸς πρόσωπα, διότι οἱ σήμερον κατέχοντες τὰ ἐδώλια τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅλοι ἀγαπητοὶ φίλοι καὶ ἀγαπητοὶ συνεργάται. Ἡ πλειονοψηφία τοῦ κόμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» εὑρέθη ἀντίθετος πρὸς τὰς προσωπικάς μου ἀπόψεις. Ἡ θέσις μου ἦτο δεινή, διότι ἐγεννήθησαν συγκρούσεις καθηκόντων ἐν τῇ ψυχῇ μου, αἱ ὁποῖαι ἦσαν λίαν δυσάρεστοι. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι καὶ ἐγὼ εἷς ἐκ τῶν ἱδρυτῶν τοῦ κόμματος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ συνεπῶς ὀφείλω νὰ δώσω τὸ παράδειγμα τῆς πειθαρχίας. Πειθόμενος εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας τοῦ κόμματος, δηλῶ ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, εὐχόμενος μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μου ὅτι ἡ ψῆφος τὴν ὁποίαν δίδω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀποβῇ ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Πατρίδος καὶ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Καλκανδῆς ἔχει τὸν λόγον.

§144Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Δισταγμὸς μὲ κατέλαβεν ὁπόταν ἐσκέφθην ἂν πρέπῃ νὰ ὁμιλήσω ἢ ὄχι· καὶ βεβαίως ἔπρεπε νὰ ὁμιλήσω καὶ ἐδικαιούμην, διότι ἄλλοτε εἶπον ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη περιέχει στοιχεῖα πρώτης τάξεως, ἀλλὰ μᾶς λείπει ἓν πρᾶγμα, ἡ συνείδησις. Ἐνῷ ἀνήκομεν εἰς τὴν αὐτὴν παράταξιν, μᾶς ἔλειψεν ἡ συνεννόησις. Ἐλυπήθην δὲ πολὺ ὅταν ἤκουσα τὸν κ. ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ζητοῦντα νὰ ῥίψῃ τὴν εὐθύνην εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, νὰ ῥίψῃ τὴν εὐθύνην εἰς τοὺς Προοδευτικοὺς Φιλελευθέρους, ὅτι δῆθεν αὐτοὶ πταίουν, ἐνῷ γνωρίζομεν ὅτι ἀπ’ ἐκεῖ, ἀριστερά, ἤρχιζεν ἡ μάχη, ὁ ἐκφυλισμός, καὶ ἐδῶ, δεξιά, ἐτελείωνε. Τὰ δὲ ἀποτελέσματα παρηκολούθει ὅλος ὁ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κόσμος καὶ ἐν τῷ Στρατῷ καὶ ἦλθεν ἡ νῦν Κυβέρνησις μὲ τοὺς διδύμους ἀρχηγούς της κ.κ. Πάγκαλον καὶ Χατζηκυριᾶκον, οἱ ὁποῖοι ἔβλεπον τὴν κατάστασιν ὡς στρατιωτικοὶ καὶ ἐδυσφόρουν περισσότερον ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Ἐπεκαλέσθησαν τὴν δύναμιν τοῦ Στρατοῦ καὶ ὁ Στρατὸς ἐξεδήλωσεν ἠπίως τὴν σκέψιν του, εὑρῆκεν ἔδαφος καὶ ὁ λόγος ἔγινε σὰρξ καὶ εἴδομεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ τέως κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν της ἵνα μὴ χυθῇ ἀδελφικὸν αἷμα, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἔλεγχον τῆς συνειδήσεως. Ὁ λόγος τοῦ κ. Σοφούλη ἦτο πραγματικῶς κλασσικός, ἀλλὰ δὲν ἦτο πολιτικῶς σκόπιμος οὔτε πρόσφορος εἰς τὰς περιστάσεις, ἐνῷ ὁ λόγος τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος ἦτο εἰλικρινής, σαφής, ἔντονος, πειστικὸς καὶ πατριωτικός, ἄλλοι δὲ παρελθόντες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐμέμφθησαν τοὺς πάντας καὶ τὰ πάντα· αὐτοὶ δὲν εἶναι ἐν τάξει. Δὲν ὀνομάζω πρόσωπα, ἀλλὰ σεῖς σκεφθεῖτε ποῖοι εἶναι. Εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπήδων καὶ μετεπήδων ἀπὸ τὴν μίαν πτέρυγα εἰς τὴν ἄλλην διὰ νὰ καταλάβουν ὑπουργικὰ ἐδώλια καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνεχώρησαν ἀπὸ τὰς ὑψηλοτέρας θέσεις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως διὰ νὰ ζητοῦν ῥουσφέτια. Αὐτὴν τὴν κατάστασιν εἶδον καὶ ὡς Ἕλλην ἐδυσφόρουν καὶ δι’ αὐτὸ ὑπέβαλον πρότασιν, ἵνα μετὰ τὴν προσφυγικὴν συζήτησιν κάμωμεν μίαν ἀνωτέραν Ἐπιτροπὴν ἀπὸ βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι νὰ ἐκλέγωνται ἀπὸ κάθε διαμέρισμα τῆς Ἑλλάδος, μὲ τὸν Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως ὡς πρόεδρον, ἡ ὁποία νὰ διαιρεθῇ εἰς δύο ὑποεπιτροπάς, νὰ συζητοῦν δὲ αὗται καὶ νὰ δέχωνται παράπονα, καὶ ἂν εὑρίσκουν ἔστω καὶ τὸν Ὑπουργὸν πταίσαντα, νὰ τὸ ἀναφέρουν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ καθαιρῆται· ἐὰν εὑρίσκουν ὑπάλληλον πταίσαντα, ἂν τὸ πταῖσμα εἶναι μικρόν, νὰ παύεται, ἂν εἶναι μεγάλο, νὰ στέλλεται εἰς τὸν Εἰσαγγελέα καὶ οὕτω θὰ ἐκρατούσαμεν μίαν τάξιν, καὶ ὄχι νὰ κάμνωμεν ὅπως αἱ γρηές, ποὺ κάθηνται καὶ κλαίουν, καὶ νὰ ζητοῦμεν τυπικῶς νὰ κρίνωμεν τὴν κατάστασιν. Δὲν θὰ ὡμίλουν, ἀλλὰ αἰσθάνομαι αὐτέλεγχον, διότι ἤμην μέλος τῆς Δεξιᾶς, ἀλλὰ πάντοτε εἰλικρινῶς ὡμίλησα εἴτε τὸ ζήτημα ἦτο ῥάδιον εἴτε οἰκονομικὴ πολιτικὴ κλπ., ἀνεξαρτήτως πολιτικῶν φρονημάτων καὶ διὰ τοῦτο πολλάκις ὑπῆρξα δυσάρεστος εἰς τοὺς νομιζομένους ἀρχηγούς. Τώρα τί θὰ πράξωμεν διὰ τὴν κατάστασιν; Καθεὶς εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν πρέπει νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του. Ἡ γνώμη τόσον ἡ ἰδική μου ὅσον καὶ ἡ τῆς Λακωνικῆς ὁμάδος—καὶ λέγω ὁμάδος μεθ’ ὑπερηφανείας, διότι πάντοτε ἐστάθη εἰς τὸ ὕψος της, διότι οὐδέποτε ἐξεβίασε ρουσφέτια—ἡ γνώμη, λέγω, αὕτη εἶναι ἡ ἑξῆς καὶ παρακαλῶ νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ (ἀναγινώσκει): «Τό γε νῦν ἔχον οὔτε ἐπιδοκιμάζω οὔτε καὶ ἀποδοκιμάζω τὴν νῦν πολιτικὴν κατάστασιν, ἀλλ’ ἁπλῶς δοκιμάζω τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Καὶ ἂν μὲν φανῇ ἀνταξία τῶν περιστάσεων, βεβαίως πρέπει νὰ στεφανωθῇ μὲ τὸν ἐθνικὸν στέφανον τῆς δόξης, ἄλλως θὰ φέρῃ εἰς τοὺς ὤμους της βαρείας τὰς εὐθύνας. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο μετ’ ἐμοῦ δίδει ἡ Λακωνικὴ ὁμὰς ψῆφον δοκιμασίας ἢ ἀνοχῆς». Ὡς βλέπετε λέγω τὴν γνώμην μου καὶ ἔρχομαι εἰς τὴν θέσιν αὐτὴν καὶ τονίζω εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ διαλαλῶ: Προσέξατε, πρόσεξε, Κυβέρνησις, διὰ νὰ κτυπήσωμεν τὴν συναλλαγὴν καὶ νὰ ἀναδημιουργήσωμεν τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠμπορεῖ μόνη της. Πρέπει νὰ ἔχῃ συνεργὸν τὴν κρατικὴν ἐξουσίαν. Καὶ δι’ αὐτὸ φρονῶ ὅτι οἱ κύριοι ὑπάλληλοι πρέπει 6 ὥρας νὰ ἐργάζωνται διὰ τὸ Κράτος καὶ 2 ὥρας διὰ τὸ κοινόν. Ὄχι νὰ ἀρχίζουν ἀπὸ τὰς 9 π.μ. καὶ νὰ τελειώνουν εἰς τὴν μισήν, καὶ τὸ ἀπόγευμα βλέπετε τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας νὰ μὴ ἐργάζεται. Καὶ βλέπετε πράγματα ποὺ ἐντρέπομαι νὰ τὰ εἴπω, κύριοι. Εἰς τὸ ἐκκλησιαστικὸν τμῆμα βλέπετε ἀσχημίας. Μάλιστα, κύριοι, ἀσχημίας. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω ἐν εἴδει διαμαρτυρίας.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Παπαγρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§146Σ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, οἱ νόμοι οἱ διέποντες τὰ φυσικὰ φαινόμενα εἶναι ἀναλλοίωτοι. Ἐπίσης καὶ οἱ διέποντες τὰ πολιτικὰ φαινόμενα νόμοι εἶναι ἀναλλοίωτοι. Εἶναι φυσιολογικὸν φαινόμενον ἡ Ἐπανάστασις ποὺ παρουσιάζεται σήμερον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος. Διημφισβήτησαν τὸ δικαίωμα τοῦ Στρατοῦ νὰ ἀναμιγνύεται εἰς τὴν πολιτικήν, λησμονοῦντες ὅτι καὶ ὁ στρατιώτης εἶναι πολίτης καὶ μετέχει κρίσεως καὶ ἀρχῆς. Στρατεύεται καὶ πολιτεύεται συγχρόνως. Νομοταγέστερον στοιχεῖον ἀπὸ τὸν Σόλωνα δὲν ὑπῆρξεν. Ἐν τούτοις αὐτός, καθ’ ὃν χρόνον ὑπῆρχε νόμος ἐπιβάλλων τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου εἰς τὸν ὁμιλοῦντα διὰ τὴν ἀνάκτησιν τῆς Σαλαμῖνος, ἀνέλαβε νὰ καταπατήσῃ τὸν νόμον, νὰ ἐπαναστατήσῃ καὶ νὰ παρασύρῃ τοὺς Ἀθηναίους, τῶν ὁποίων τὸ γόητρον εἶχε μειωθῆ, εἰς τὴν ἀνάκτησιν τῆς Σαλαμῖνος, ἐναντίον τῶν Μεγαρέων. Παντοῦ ὁ Στρατός, ὅταν κινδυνεύῃ ἡ Πατρίς, ὄχι μόνον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα μέρη, λαμβάνει ἐνεργὸν μέρος. Εἰς τὴν Γερμανίαν, ὄχι τὴν τελευταίαν Γερμανίαν, ἀλλὰ τὴν πρὸ ταύτης, ἔλεγον «τὸ πᾶν ὁ πολεμιστής, οὐδὲν ὁ γεωργός». Ἂν ὁ Στρατὸς ἔλαβε μέρος εἰς τὴν Ἐπανάστασιν αὐτήν, ἦτο διότι ἐκινδύνευεν ὄχι μόνον ἡ Ἑλληνικὴ Πατρίς, ἀλλ’ ἐκινδύνευε καὶ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Δὲν διημφισβήτησε οὐδεὶς τὸ χρηστὸν συνειδὸς καὶ τὴν εἰλικρίνειαν τῶν παρουσιαζομένων σήμερον ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ ζητήσωσι τὸ κῦρος αὐτῆς· ἀλλὰ νὰ μὴ λησμονήσουν ὅτι ὑπεσχέθησαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ σήμερον μέρος ἀναπόσπαστον τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τὴν λύσιν τῶν ἐκκρεμῶν ζητημάτων. Ὑπομιμνήσκομεν καὶ εἰς τοὺς σημερινοὺς κυβερνήτας ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Εὐρώπης κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις ἑνὸς προσφυγικοῦ δανείου ἀπέκλεισαν τοὺς ἀστικοὺς πληθυσμοὺς τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, χωρὶς νὰ ἀντιληφθοῦν οἱ Ἕλληνες ἀντιπρόσωποι ὅτι ἐθυσιάζοντο αἱ ἀστικαὶ τάξεις τῶν προσφύγων διὰ νὰ καταλάβουν τὰς θέσεις τῶν ἀστῶν ἐδῶ στοιχεῖα ξένα πρὸς τὴν προσφυγικὴν οἰκογένειαν, τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν βιομηχανίαν μὲ κεφάλαια ξένα. Κάθε χρόνον μένουν ἄχρηστοι ὡς μὴ παραγωγοί, οἱ ἀστοὶ πρόσφυγες. Καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ φροντίσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποκατασταθῇ καὶ ἀστικῶς τάχιστα ὁ προσφυγικὸς κόσμος καὶ ὁ μὴ ἐγκατεστημένος ἀγροτικὸς καὶ νὰ ἀποκατασταθοῦν καὶ οἱ ἀκτήμονες· διότι οἱ κυβερνῶντες ἀπέβλεψαν εἰς γεωργικοὺς Συνεταιρισμούς, οἱ ὁποῖοι δὲν συγκροτοῦνται ἀπὸ πραγματικοὺς γεωργούς, ἀλλ’ ἀπὸ μικροπαραγωγούς, οἱ ὁποῖοι ἀφῆκαν τὰ ἐπιδικασθέντα εἰς αὐτοὺς μέρη καὶ ζημιώνουν καὶ τὸ Κράτος, διότι μένει χωρὶς παραγωγὴν τὸ ἔδαφος. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἀναμένῃ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν αὐτήν, τὴν προελθοῦσαν ἀπὸ τὸν Στρατόν, τὸ ἁγνὸν αὐτὸ τμῆμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, θὰ ἀναμένῃ νὰ δικαιώσῃ τὰς ἐλπίδας του· διότι ἄλλως θὰ εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν λαόν· καὶ τὸν λαὸν καθὼς καὶ τὸν ὠκεανὸν κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸν περιορίσῃ ὅταν ἐξεγερθῇ ἐναντίον μιᾶς καταφώρου ἀδικίας. Μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι οἱ κυβερνῶντες θὰ δικαιώσωσι τὰς προσδοκίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ὁ ὁποῖος σήμερον εἶναι καὶ πολιτικῶς ἡνωμένως μετὰ τῶν ἄλλων ἐλευθέρων ἀδελφῶν, θὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως, συγχαίρω δὲ τοὺς συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι διέρρευσαν ἀπὸ κόμματα καὶ ἀφῆκαν τοὺς ἀρχηγοὺς αὐτῶν, οἵτινες ἔζων εἰς τὰ μετακόσμια ὡς Ἐπικούρειοι, χωρὶς νὰ ἔχωσι καμμίαν σχέσιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Ἰακωβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§148Β. ΙΑΚΩΒΑΚΗΣ. Ἀνήκω εἰς τὸ κόμμα τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον παρεῖχε τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ μέχρι τῶν τελευταίων ἡμερῶν εἰς τὴν ἐκπεσοῦσαν Κυβέρνησιν. Εἶναι ἀληθές, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ ἄνοδος ἐπὶ τὴν Ἀρχὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως δὲν φέρει καὶ δὲν ἐνέχει ἐν ἑαυτῇ ἅπαντα τὰ στοιχεῖα τῆς νομιμότητος, διὰ πράξεων δὲ λεπτομερειακῶν, μερικῶν, τὰς ὁποίας ἐνήργησεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις πρὸ τῆς ἀνόδου της εἰς τὴν Ἀρχήν, ἀφῆκε καὶ καταφανῆ ἴχνη τῆς παρανομίας αὐτῆς, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων τόσον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς ὅσον καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς κοινοβουλευτικῆς εὐταξίας δὲν παρέσχεν ἂν μὴ τὴν ἐμπιστοσύνην του, ἀλλ’ οὔτε ἀνοχὴν εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶχον λόγους νὰ μὴ εἶμαι ἐνθουσιασμένος ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τῆς ἐκπεσούσης Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας ἡ διοίκησις ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ἦτο οἵα ἔπρεπε νὰ εἶναι, ἀλλ’ ἡ μεγάλη ἐκτίμησις τὴν ὁποίαν ἔτρεφον πρὸς τὸν ἀρχηγὸν μὲ ἠνάγκαζεν ἑκάστοτε νὰ περιβάλλω τὴν ἐκπεσοῦσαν Κυβέρνησιν διὰ τῆς ψήφου ἀνοχῆς. Ἀλλ’ εὑρεθείς, κύριοι πληρεξούσιοι, πρὸ τοῦ διλήμματος τῆς ἀκυβερνησίας τῆς Χώρας ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἡ Συνέλευσις ἠρνεῖτο ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἔχων δὲ ὑπ’ ὄψει ὅτι τὰ ἐλατήρια τὰ ὁποῖα ὤθησαν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν ἐπὶ τὴν Ἀρχὴν δὲν ἦσαν ἐλατήρια φιλοκρατίας καὶ φιλαρχίας καὶ ὅτι αὕτη ἠλαύνετο ὑπὸ πατριωτικῶν καὶ ἁγνῶν αἰσθημάτων, ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου θέλω δώσει ψῆφον ἀνοχῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἐν ᾗ δὲ περιπτώσει κατὰ τὸ χρονικὸν διάστημα τῶν διακοπῶν ἡ πολιτεία αὐτῆς ὑπάρξῃ χρηστή, δικαία καὶ σύμφωνος μὲ ὅσα πρὸ ὀλίγου ἐπηγγέλθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶμαι πρόθυμος ὅπως παράσχω εἰς αὐτὴν καὶ ἀμέριστον συνδρομή μου. Ἓν ὅμως ἔχω νὰ παρατηρήσω μετὰ λύπης μου ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἀναφέρεται παντάπασιν ἐν αὐταῖς τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα.

§149ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὸ ἀναφέρει τὸ ψήφισμα.

§150Β. ΙΑΚΩΒΑΚΗΣ. Αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις δὲν ἀνέφεραν περὶ τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον φρονῶ ὅτι εἶναι ἓν τῶν ζωτικωτάτων ζητημάτων. Ἐπειδὴ ὅμως μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχει καὶ μέλος ἀγροτικὸν ἀνεγνωρισμένων ἀγροτικῶν αἰσθημάτων, ἕνεκα καὶ μόνον τοῦ λόγου τούτου ἀντιπαρέρχομαι τὸ ζήτημα τοῦτο, βέβαιος ὢν ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ προνοήσῃ καὶ περὶ αὐτοῦ.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μαργέτης ἔχει τὸν λόγον.

§152Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς δὲν εἶχον καὶ τόσην ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν κοινοβουλευτισμὸν ὑπὸ τὴν μορφὴν ὑπὸ τὴν ὁποίαν παρουσιάζεται σήμερον εἰς τὰ διάφορα Κράτη. Ὅταν πρὸ ὀκταμήνου ὡμίλουν ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, ἐδήλωσα ὅτι θὰ τὴν κατεψήφιζα, διότι ἀκριβῶς δὲν εἶχον καμμίαν ἐμπιστοσύνην ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ κάμῃ τίποτε, ἐφόσον δὲν ἠδυνήθη νὰ κάμῃ τίποτε οὐδὲ αὐτὸς ὁ ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», μολονότι εἶχεν ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν. Καὶ εἶπον ἀπὸ τότε ὅτι ἡ μόνη λύσις πρὸς ἀντιμετώπισιν τῆς καταστάσεως ἦτο ὁ διορισμὸς ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως δικτατορικῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶχον ἀπὸ τότε καμμίαν ἐμπιστοσύνην εἰς κανένα πολιτικὸν ἀρχηγὸν ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ λύσῃ τὰ προβλήματα τὰ μεταπολεμικὰ καὶ δι’ αὐτὸ ἀκριβῶς εἴδομεν ὅτι ἐνῷ ἔχομεν βίον 14 ὁλοκλήρων μηνῶν καὶ ἐσχηματίσθησαν ἐν τῷ μεταξὺ ἑπτὰ ἐν ὅλῳ Κυβερνήσεις, οὐδὲν ἀπολύτως ζήτημα ἐλύθη. Τὰ μεγάλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν τὴν Ἑλλάδα, εἶναι ἕξ. Πρῶτον ἡ φορολογικὴ ἰσότης, ἡ ὁποία ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δεύτερον ἡ αὐτοδιοίκησις. Τρίτον ἡ ἐκκαθάρισις τῶν ὑπαλλήλων, διὰ τῆς ἀποπομπῆς τοῦ ἡμίσεως ἀριθμοῦ αὐτῶν. Τέταρτον τὸ προσφυγικόν. Αὐτὰ εἶναι τὰ μεγάλα προβλήματα....

§153ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εἶπες ἕξ καὶ ἀνέφερες τέσσαρα.

§154Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Τρόπος τοῦ λέγειν πέντε ἢ ἕξ. Ἡ δύναμις τῶν πραγμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε μόνον μία δικτατορικὴ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἐπιληφθῇ αὐτῶν. Καὶ ἂν δὲν τὴν κάμωμεν ἡμεῖς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως τὴν ἔκαμαν οἱ Ρωμαῖοι, θὰ ἔλθῃ ἡ δικτατορία διὰ τῆς βίας. Καὶ ἦλθε πράγματι. Καὶ εἴδομεν τοὺς διαφόρους ἀρχηγοὺς τρομοκρατημένους. Πώ, πώ! Τί κακὸ μᾶς εὑρῆκε, πάλι ἐπανάστασις. Καὶ ὅμως δὲν ὑπάρχει τίποτε καλύτερον εἰς τὸν κόσμον ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν. Ἀλλοίμονον εἰς τὰ Ἔθνη τὰ ὁποῖα δὲν γνωρίζουν νὰ ἐπαναστατοῦν. Ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι κάθε πρόοδος προῆλθε μόνον ἀπὸ ἐπανάστασιν καὶ τίποτε ἀπολύτως ἀπὸ τὸν κοινοβουλευτισμόν. Τὸ μόνον κακὸν εἶναι ὅτι ἡ ἐπανάστασις αὐτὴ ὅπως καὶ ὅλαι αἱ ἄλλαι εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι ἐπανάστασις ἡ ὁποία ἔγινε διὰ τοῦ στρατοῦ, ἐνῷ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἐπανάστασις ἡ ὁποία νὰ γίνῃ διὰ τοῦ λαοῦ. Τὸ μόνον λοιπὸν ψεκτὸν σημεῖον εἶναι ὅτι ἡ ἐπανάστασις ἔγινε διὰ τοῦ Στρατοῦ. Πρέπει νὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὸ ζήτημα αὐτό. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χρησιμοποιῶμεν κάθε τόσον τὸν Στρατὸν δι’ ἐπαναστάσεις. Αἱ ἐπαναστάσεις πρέπει νὰ γίνωνται διὰ τοῦ λαοῦ, ὅπως γίνονται καὶ εἰς τὰ ἄλλα Κράτη. Ἡμεῖς εἴμεθα βέβαιοι ὅτι μερικά, ἂν ὄχι ὅλα, ἐκ τῶν ζητημάτων, ποὺ ἐνδιαφέρουν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, θὰ δυνηθῇ νὰ τὰ λύσῃ ἡ Κυβέρνησις ἡ δικτατορική. Ἐκτὸς ὅμως αὐτοῦ θὰ μᾶς φέρῃ καὶ τὸ μέγα καλὸν ὅτι θὰ ἀπελευθερώσῃ τὴν Συνέλευσιν ἀπὸ τὰς ἐπιρροὰς τῶν πολιτικῶν δαλεϊλαμάδων καὶ θὰ κινηθοῦν τὰ νέα ὑγιᾶ στοιχεῖα πρὸς νέα ρεύματα, πρὸς σχηματισμὸν κομματικῶν ἀρχῶν, διὰ νὰ δυνηθῇ ἡ παροῦσα Συνέλευσις νὰ ἐργασθῇ καλύτερον. Μέχρι σήμερον ἦτο ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν ὡρισμένων δύο ἢ τριῶν ἀρχηγῶν. Τὰς εἴδετε, ἐτράπησαν εἰς ἄτακτον φυγὴν ἀντὶ νὰ κτυπήσουν τὸ κίνημα καὶ ἐτράπησαν καὶ σήμερον εἰς ἐπαίσχυντον φυγήν, ἐνῷ ὤφειλον, ἐφόσον ἔχουν τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ κίνημα αὐτό, ὅτι ἡ παραμονὴ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς θὰ βλάψῃ τὴν Ἑλλάδα, θὰ φέρῃ τὸν ὄλεθρον, ὅπως τονίζουν, ὤφειλον, ἐὰν εἶχον ἴχνος ἀνδρισμοῦ, νὰ ἔλθουν ἐδῶ καὶ νὰ ἀγωνισθοῦν μέχρις ἐσχάτων διὰ νὰ ἀποτρέψουν τὸν ὄλεθρον αὐτόν. Ὁ Κλεμανσὼ κρίνων δύο πολιτικοὺς πρώτης γραμμῆς ἔλεγεν· ὁ πρῶτος τὰ γνωρίζει ὅλα, ἀλλὰ δὲν ἀντιλαμβάνεται τίποτε, ὁ ἄλλος τὰ ἀντιλαμβάνεται ὅλα ἀλλὰ δὲν γνωρίζει τίποτε. Δυστυχῶς οἱ πολιτικοὶ αὐτοὶ ἀρχηγοὶ τὰ γνωρίζουν ὅλα, ἀλλὰ δὲν ἀντιλαμβάνονται τίποτε. Ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἀρχηγοὺς ἡ Ἐπανάστασις ἀπηλευθέρωσε τὴν Συνέλευσιν. Τί νὰ τὴν κάμωμεν τὴν καλὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ φίλτατος ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» διὰ τὴν λύσιν ὡρισμένων ζητημάτων; Χρειάζεται πυγμή· εἶναι ἡ τέχνη τῶν πολιτικῶν γνώσεων, τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ ἰσχυροὶ ἄνδρες καὶ ὄχι οἱ δάσκαλοι. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους ἡ ἀγροτικὴ ὁμάς, καίτοι ἀποδοκιμάζει τὴν ἐπανάστασιν διὰ τοῦ Στρατοῦ, οὖσα ὅμως ὑπὲρ πάσης λαϊκῆς ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία φέρει πρόοδον, θὰ ψηφίσῃ τὸ ψήφισμα διὰ τοῦ ὁποίου θὰ παρέχωνται δικτατορικὰ δικαιώματα.

§155Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Νομοθετικὴ ἐξουσιοδότησις, ὄχι δικτατορικὰ δικαιώματα.

§156Δ. ΜΑΡΓΕΤΗΣ. Διότι κατὰ τὸ τρίμηνον αὐτὸ διάστημα θὰ ἐπιλύσῃ ἂν ὄχι ὅλα, τοὐλάχιστον τὰ σπουδαιότερα τῶν προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ἐνδιαφέρουν τὸν λαὸν καὶ τὰ ὁποῖα ἠγνόησαν οἱ ἄλλοι ἀρχηγοί. Ὅταν δὲ τοῦτο ἐπιτύχῃ, νὰ εἶναι βεβαία ὅτι καὶ ἂν ἀκόμη δὲν ἔχῃ τὸν λαὸν μαζί της τώρα, θὰ τὸν πάρῃ κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Βαρελᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§158Δ. ΒΑΡΕΛΑΣ. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἦτο ἀπόρροια τῶν μεγάλων σφαλμάτων, ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε ἔγιναν. Μὲ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἥτις ἔχει ἐπὶ κεφαλῆς τὸν τέως ἀρχιστράτηγον τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἕβρου, ἐλπίζομεν πάντως ὅτι θὰ ἐπιλυθοῦν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πάντες ἐζητήσαμεν καὶ ζητοῦμεν καὶ εἰς τὰ ὁποῖα δυστυχῶς αἱ προηγούμεναι Κυβερνήσεις δὲν κατώρθωσαν τίποτε, παρ’ ὅλας τὰς διαβεβαιώσεις των εἰς τὰς προγραμματικάς των δηλώσεις. Καὶ κατελήξαμεν οὕτως ὥστε οὔτε τὸ ἀγροτικόν, οὔτε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα νὰ λυθῇ. Δι’ αὐτὸ εὐελπιστοῦμεν καὶ εὐχόμεθα ὅπως ἡ παροῦσα Κυβέρνησις φανῇ ἀνταξία τῶν προσδοκιῶν τὰς ὁποίας ἔχει ἡ Συνέλευσις.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μητσοτάκης ἔχει τὸν λόγον.

§160Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι βάσκανον βλέμμα βαρύνει ἐπὶ τῆς Συνελεύσεως, ἥτις περιέχει στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα, καταλλήλως ποδηγετούμενα, θὰ ἠδύναντο νὰ φέρωσιν εἰς πέρας τὸ βαρὺ ἔργον τῆς στερεώσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς ἐξασφαλίσεως εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τῆς γαλήνης καὶ τῆς οἰκονομικῆς ἀνυψώσεως, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην. Διαρκῶς αἱ προσπάθειαί της αὗται προσέκρουον πρὸ ἐμποδίων συστηματικῆς ἀντιδράσεως. Ὁ ἐξωκοινοβουλευτικὸς βασιλόφρων κόσμος γνωρίζει καλῶς ὅτι ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀποτελεῖ τὸ ἀδιάσειστον ἔρεισμα τῆς Δημοκρατίας καὶ ἀναπετάσσει τὴν σημαίαν τοῦ ἀγῶνος τῆς ὑπονομεύσεως αὐτῆς καὶ καταρρίψεως τοῦ κύρους αὐτῆς. Οὔτε μὲ ἐκπλήσσει, κύριοι συνάδελφοι, τοῦτο, διότι εἶναι ἀπολύτως φυσιολογικόν, ἀλλ’ οὔτε καὶ μὲ ἀνησυχεῖ, διότι ὁ ἀγὼν οὗτος θὰ κατέληγεν εἰς πλῆρες ναυάγιον, ἂν δὲν εἶχε συνεπίκουρα ὡρισμένα φύλλα δημοκρατικῆς ἰδεολογίας, ἐκπονούμενα ἀτυχῶς ἀπὸ πολιτικοὺς ἀρχηγοὺς μερίδων τῆς Συνελεύσεως, οἵτινες κατὰ πρωτότυπον τρόπον ἐπιρρίπτουν τὰς ἐκ τῶν ἰδίων σφαλμάτων συνεπείας ἐπὶ τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως. Εἰς τὴν κατάστασιν αὐτήν, κύριοι, ὀφείλονται ὅλαι αἱ ἀνωμαλίαι, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ἡ τελευταία, τὴν ὁποίαν καλούμεθα σήμερον νὰ διευθετήσωμεν. Ὄταν, κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπάρχουν πολιτικοὶ ἀρχηγοί, οἵτινες ἀρνοῦνται νὰ προσφέρουν ἤδη τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὴν Πατρίδα, ὑπηρεσίας διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐτερματίζετο κατάστασις ἐγκυμονοῦσα πολλοὺς κινδύνους, διὰ μόνον τὸν λόγον νὰ μὴ ἐκπέσουν ἀπὸ τὴν διαχείρισιν τῆς Ἐξουσίας· ὅταν ὑπάρχουν πολιτικοὶ ἀρχηγοί, οἵτινες ἐπιμένουν νὰ ἀγνοοῦν τὴν ἐκ τοῦ προσώπου αὐτῶν δυσφορίαν—δεδικαιολογημένην ἢ ἀδικαιολόγητον, δὲν ἐξετάζω—καὶ παραμένουν, ἐστερημένοι προσχημάτων, ἐπὶ τῆς Ἀρχῆς, οὐδεὶς πρέπει νὰ ξενίζηται ἐξ ὑμῶν διὰ τὴν τροπὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὰ πράγματα καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλεται ἡ σημερινὴ ἀνωμαλία. Δὲν εἶμαι, κύριοι, ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦν ὅτι ἐπιτρέπεται ἀνάμιξις τῶν στρατιωτικῶν εἰς τὴν πολιτικήν. Ἀπεναντίας μάλιστα, πρεσβεύω ὅτι ἡ ἀνάμιξις αὐτῶν, κατὰ κανόνα τοὐλάχιστον, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ εἶναι ἐπιζήμιος. Ἀλλὰ θὰ εὑρισκόμην ἐκτὸς τῆς ἀληθείας, ἂν ἐν τῇ ἐρεύνῃ τῆς καταστάσεως καὶ τοῦ καταμερισμοῦ τῶν εὐθυνῶν δὲν ἀπέδιδον καὶ τὸ προσῆκον μέρος καὶ εἰς τὰ πολιτικὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως. Κρίνων τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ συνδέσω ταύτας πρὸς τὰ μέλη τὰ ἀποτελοῦντα αὐτήν. Τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως παρέχει ἐχέγγυον ὅτι θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἄτεγκτον ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος καὶ ὅτι θὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν νὰ ἀνταποκριθῇ πρὸς τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως. Ἡ μέχρι σήμερον δρᾶσίς του δικαιολογεῖ τὴν αἰσιοδοξίαν ταύτην. Ἡ ὀργάνωσις τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἕβρου, εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλομεν τὴν ἐπιτυχίαν ἐντίμου εἰρήνης ἐν Λωζάννῃ, παρέχει τὴν τρανωτέραν ἀπόδειξιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι κατώτερος τοῦ βαρέως ἔργου, τὸ ὁποῖον μὲ τόσην προθυμίαν ἔσπευσε νὰ ἀναλάβῃ. Ἡ δρᾶσίς του δὲ ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Ἐννόμου Τάξεως πρόκειται ἐνώπιον ἡμῶν. Δὲν ἐξετάζω, κύριοι συνάδελφοι, τὸν τρόπον τῆς προελεύσεως τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ἔχω δικαίωμα κἂν νὰ τὸν ἐξετάσω, οὔτε ἐπιτρέπεται νὰ προβῶ εἰς τὴν τοιαύτην ἐξέτασιν, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις προσέρχεται ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τῶν τρόπων δηλοῖ ὅτι ἐκ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως ἐννοεῖ νὰ ἀντλήσῃ τὴν ζωὴν καὶ τὸ κῦρος, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ διακυβερνήσῃ τὴν Χώραν. Πᾶσα ἐξέτασις τῆς προελεύσεως αὐτῆς παρέλκει καὶ θὰ ἀπετέλει βυζαντινισμόν. Ἐὰν ὑπῆρχεν ἀνωμαλία τις, ἡ ἀνωμαλία αὕτη ἔπαυσεν ὑπάρχουσα. Οὔτε δίδω ποτὲ σημασίαν οὔτε ἔδωσα κἂν προσοχὴν εἰς τοὺς φόβους, οἵτινες ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούσθησαν περὶ ἐνδεχομένης τυχὸν ἐπιβουλῆς τοῦ πολιτεύματος. Θὰ ἦτο ἀνάξιον ἡμῶν, τῶν διὰ τοιούτων ἀγώνων ἐπιτυχόντων νὰ ἀνατρέψωμεν μίαν κακὴν καὶ ἰσχυρὰν δυναστείαν καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, νὰ νομίσωμεν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ τοιαύτη ἐπιβουλὴ τοῦ πολιτεύματος. Τίς δύναται νὰ σταθῇ ὑπεράνω τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας; Ἂν δὲ τυχὸν ποτὲ ἐγίνετο παράφρων ἀπόπειρα τοιαύτης ἐπιβουλῆς, διὰ τὴν ὁποίαν ἐγὼ οὐδένα τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει θεωρῶ ἄξιον, ἡ ἀπόπειρα αὕτη θὰ ἐπεκύρωνε τὴν ἀλήθειαν, τὴν ὁποίαν διεκήρυξα, κατὰ τρόπον οἰκτρόν. Αὐτοί, κύριοι, εἶναι οἱ λόγοι, οἵτινες μὲ ἤγαγον εἰς τὴν ἀπόφασιν νὰ δώσω ἀνεπιφύλακτον ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀναμένω ὅτι θὰ φανῇ ἀξία τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Θεολογίτης ἔχει τὸν λόγον.

§162Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ὑπῆρξεν ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὑφίστατο μία συμπαγής, συμπαγεστάτη μάλιστα πλειονοψηφία, ἡ ἐποχὴ τῆς Γʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως. Συμπαγὴς καὶ ἀδιατάρακτος αὕτη, κεκοσμημένη μὲ ὅλους τοὺς σαρικοφόρους Τούρκους, οἱ ὁποῖοι παρεῖχον τὴν ψῆφόν των εἰς μίαν κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν, Κυβέρνησιν ἡ ὁποία διεξήγαγεν ἕνα πόλεμον κατὰ τῶν Τούρκων, οἱ ὁποῖοι τὴν ἐστήριζον διὰ τῆς ψήφου των. Παρῆλθον δύο ἔτη ὁλόκληρα καὶ ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη δὲν διελύετο. Πανταχόθεν ἠκούοντο ἐκκλήσεις καὶ πανταχόθεν ἐξεπέμποντο κηρύγματα ἐπαναστατικά. Δυστυχῶς ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη ἡ κοινοβουλευτικὴ παρέμενεν ἀδιατάρακτος, ἐνῷ ἡ Ἑλλὰς ἐτεμαχίζετο καὶ ἐρρίφθησαν ἐρείπια τὰ τέκνα της εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Π. Ἑλλάδος. Κατελύθη ἡ Συνέλευσις ἐκείνη, ἀργὰ δυστυχῶς, καὶ ἦλθεν ἡ Δʹ Ἐθνικὴ Συνέλευσις καὶ ἐσχηματίσθη κατὰ τὸν αὐτὸν νοσηρὸν τρόπον ἡ πλειονοψηφία της, ἡ ὁποία ἐξηκολούθει νὰ παραμένῃ μέχρι χθὲς συμπαγής, κωφεύουσα εἰς τὰ λαϊκὰ παράπονα, κωφεύουσα εἰς τὴν λαϊκὴν δυσφορίαν καὶ εἰς ὅλας τὰς ἀξιώσεις τὰς ἐπιτακτικάς, τὰς ὁποίας ἡ λαϊκὴ γνώμη καὶ ἡ λαϊκὴ ἐπιταγὴ ἤγειρεν. Εὐτυχῶς προτοῦ φθάσωμεν εἰς τὸν ἐνταφιασμὸν τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς διὰ νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν Εʹ Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ἐξερράγη ἡ Ἐπανάστασις. Δὲν γνωρίζω διατί τὴν ὀνομάζομεν Ἐπανάστασιν. Ἐπαναστάσεις δὲν γίνονται εἰς τὴν Ἑλλάδα. Μᾶς ἠπείλουν ἄλλοτε ὅτι, ἂν γίνῃ Ἐπανάστασις κατὰ τοῦ Κωνσταντίνου, ὁ Ἰλισσὸς θὰ γεμίσῃ ἀπὸ πτώματα καὶ οἱ δρόμοι τῶν Ἀθηνῶν θὰ μεταβληθοῦν εἰς ρεῖθρα αἵματος. Ἡ Ἐπανάστασις ἔγινεν, ἀλλὰ δὲν εἴδομεν οὔτε ἕνα νὰ πέσῃ καὶ προσέχομεν ματαίως διὰ νὰ ἀκούσωμεν ἔστω καὶ ἕνα θῦμα τῆς ἰδεολογίας ἐκείνης. Ὁ κ. Πάγκαλος ἀπεδείχθη ὁ ἰσχυρότερος κατὰ τὸ κίνημα αὐτό, εἶπε δὲ καὶ ἐδήλωσεν ὅτι εἶναι ἥρεμος ἂν ὑπερψηφισθῇ καὶ ἠρεμώτερος ἂν καταψηφισθῇ. Εἶναι ἀστεῖον ἑπομένως νὰ ὁμιλῶμεν ἡμεῖς περὶ Συνελεύσεως καὶ περὶ κοινοβουλευτισμοῦ. Οἱ γίγαντες ὅμως τῆς πλειονοψηφίας, οἱ ὁμιλοῦντες περὶ ἐλευθεριῶν καὶ οἱ προετοιμάσαντες τὴν κατάστασιν αὐτήν, ἐξηφανίσθησαν· οἱ ἄνθρωποι οἱ κοπτόμενοι ὑπὲρ τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ καθεστῶτος ἐχάθησαν καὶ ὅλαι αἱ στρατιωτικαὶ δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ἐσιτίζοντο ἀπὸ τὸ Κράτος καὶ ἐπροβιβάζοντο παρεμερίσθησαν καὶ αὐταὶ πρῶται καὶ δὲν εἴδομεν οὐδένα νὰ προβάλῃ. Τὰ καράβια μας μὲ τρεῖς ναύτας παρεδόθησαν καὶ αὐτὰ εἰς τοὺς στασιαστάς, διότι τὸ αἴσθημα τῆς νομιμότητος δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὴν ψυχήν των καὶ διότι ἔβλεπον τὸ μέγεθος τῆς ἀνωμαλίας. Ἐγὼ δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ εἶμαι ἐνθουσιασμένος ἀπὸ τὸν κ. Πάγκαλον. Ὅταν ἐγένοντο οἱ συνδυασμοὶ τῆς Μακεδονίας, μᾶς εἶπεν ὅτι πρέπει αὐτὸν νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὡς ἀρχηγόν. Τῷ ἐδήλωσα ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ συμμορφωθῶ μὲ αὐτὴν τὴν ἐπιθυμίαν του, μὲ ἐπολέμησε δὲ κατὰ τὴν ἐκλογὴν καὶ μὲ ἀπεκήρυξεν ὡς βασιλικόν, ἀλλὰ μολαταῦτα ἐγὼ ἐξελέγην. Ἀλλ’ ἤδη προκειμένου νὰ ζητηθῇ ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως, ἐγὼ θὰ τῷ τὴν δώσω, διότι ἐδείχθη ὁ ἰσχυρότερος καὶ διότι μέσα εἰς τὸν εὐνουχισμὸν αὐτὸν τὸν κοινοβουλευτικόν, μέσα εἰς τὴν σαπίλαν αὐτὴν εἶναι ὁ καλύτερος καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ εἶναι ὁ χειρότερος ἐξ ἡμῶν ὁ καλύτερος ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι παραδοκοῦν νὰ ἔλθουν διὰ νὰ συνεχίσουν τὴν καταστροφήν.

§163Σ. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, κ. Πρόεδρε, ὑποτασσόμενος εἰς τὴν γνώμην τοῦ κόμματος εἰς τὸ ὁποῖον ἀνήκω, ἔχων πεποίθησιν εἰς τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν Κυβέρνησιν πρόσωπα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἄνδρες φιλοπάτριδες καὶ φίλοι καὶ συνεργάται ἀγαπητοί, καὶ πειθαρχῶν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», τῆς ὁποίας εἶμαι εἷς τῶν ἱδρυτῶν δὲν δύναμαι νὰ διαφωνήσω πρὸς αὐτήν, θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι λόγῳ τῆς προελεύσεως αὐτῆς εἶχον εἰς τοῦτο ἀντιρρήσεις.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Σάϊας δηλοῖ ὅτι θὰ ὑπερψηφίσῃ τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι αὕτη θέλει προαγάγει τὰ νόμιμα συμφέροντα τῶν Ἰσραηλιτῶν. Ὁ κ. Κ. Φίλανδρος ἔχει τὸν λόγον.

§165Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Συμπληροῦνται, κ. Πρόεδρε, τρία ἤδη ἔτη, ἀφ’ ὅτου τὰ θύματα τῆς καταστροφῆς κατέκλυσαν τὴν Ἑλλάδα, καὶ κατὰ τὸ μακρὸν τοῦτο διάστημα ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὑπεβλήθη εἰς θυσίας μεγάλας χάριν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Διὰ ταῦτα τόσον ἐγὼ ὅσον καὶ οἱ ἄλλοι πάντες εἴμεθα εὐγνώμονες, πλὴν δυστυχῶς ἐκ τοῦ ἄρτου αὐτοῦ, τὸν ὁποῖον προσέφερεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, κατήντησε νὰ φθάνουν μέχρι τῶν προσφύγων ψιχία μόνο, διότι ἐν τῷ μεταξὺ καὶ τὸ χρῆμα ἐσπαταλήθη καὶ πολλάκις καὶ αὐτὴ ἀκόμη ἡ τιμὴ τῶν παρθένων καὶ τῶν κορῶν προσβάλλεται. Διὰ ταῦτα ἄπελπις καὶ συντετριμμένη ἡ προσφυγικὴ ψυχὴ στρέφεται πρὸς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐπίλεκτα μέλη τῆς ὁποίας, κατόπιν μιᾶς τόσον μεγάλης καταστροφῆς, παρ’ ὀλίγον νὰ διαβῶσι τὸν Ρουβίκωνα, τὸν Ἔβρον, τὸν Δούναβιν καὶ νὰ μᾶς φέρουν ἐκεῖ ὅπου πάλλονται αἱ Ἑλληνικαὶ ψυχαί. Πάντα ταῦτα ἀναφέρω, νομίζων ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος εἶναι ὅλος σύμφωνος ὅπως ὑποστηρίξῃ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν καὶ θὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ αὐτῆς, πεπεισμένος ὅτι τοῦτο θὰ ἀποβῇ ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Ξύδης ἔχει τὸν λόγον.

§167Σ. ΞΥΔΗΣ. Τὰ τελευταῖα γεγονότα, ἐξ ὧν προῆλθεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἀνταποκρίνονται τελείως πρὸς τὴν ψυχήν μου καὶ τὴν πολιτικήν μου συνείδησιν, ὡς ἄμεσος ἀπόρροια τῆς ἐκδήλου ἀνεπαρκείας τῆς Κυβερνήσεως τῶν συνησπισμένων κομμάτων τῆς Δεξιᾶς, τῶν ὁποίων οἱ ἀρχηγοὶ παρὰ πᾶσαν πολιτικὴν ἀρχὴν προσεπάθουν νὰ ἐπιρρίπτουν τὰς ἰδίας αὑτῶν εὐθύνας εἰς τὴν Συνέλευσιν. Μὴ ἀφίνων ἀδιαμαρτύρητον τὴν τοιαύτην προσπάθειαν τῶν ἀρχηγῶν τῆς Δεξιᾶς, μολονότι ἔξω τῶν κομμάτων τούτων πρὸ πολλοῦ, ὀπαδὸς τοῦ Ἀγροτικοῦ Κόμματος, εὑρίσκομαι, θέλω παράσχει ἀπεριόριστον τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατετέθησαν εἰς τὸ Προεδρεῖον αἱ κάτωθι ἔγγραφοι δηλώσεις πληρεξουσίων (ἀναγινώσκει): «Μὴ ἐγκρίνων τὸν τρόπον δι’ οὗ ἐπεκράτησεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, δηλῶ ὅτι θὰ καταψηφίσω αὐτήν. Π. Παναγιώτου, πληρεξούσιος Ἀττικῆς». Ἐπίσης (ἀναγινώσκει): «Ἡ Λακωνικὴ ὁμὰς ἀποτελουμένη ἐκ τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Κ. Βαρδουλάκη, Δ. Καλκανδῆ, Γ. Φικιώρη, Π. Μαυρομιχάλη καὶ Β. Κυβέλου ποιεῖται τὴν δήλωσιν ὅτι λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν δημιουργηθεῖσαν ἀνώμαλον κατάστασιν καὶ τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων θέλει δώσει ψῆφον ἀνοχῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, παρακολουθοῦσα δὲ ἐκ τοῦ πλησίον τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως θέλει κανονίσει τὴν μελλοντικὴν αὐτῆς στάσιν ἀναλόγως τῶν ὑπηρεσιῶν ἃς αὕτη θέλει παράσχει εἰς τὸ Ἔθνος». Ἐπίσης ἑτέραν δήλωσιν καταθέτει ὁ κ. Α. Παπαδᾶτος, πληρεξούσιος Καβάλλας, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ τρόπος τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε τοιοῦτος, ὥστε πολιτικὸς ἀνήρ, ἐχόμενος τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων καὶ ἐθίμων, νὰ μὴ εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ ἐγκρίνῃ τοῦτο καὶ διὰ τῆς ψήφου του νὰ τὸ νομιμοποιήσῃ. Ἐπειδὴ ὅμως, ἕνεκα τοῦ ἐπελθόντος ἤδη κοινοβουλευτικοῦ χάους, ὑπάρχει βάσιμος φόβος μήπως, καταψηφιζομένης τῆς Κυβερνήσεως, ἐξωθηθῶσι τὰ πράγματα εἰς τὰ ἄκρα, ὁπότε ἀναμφισβητήτως τὰ μέλλοντα νὰ προκύψωσι κατὰ τῆς Πατρίδος δεινὰ νὰ εἶναι κατὰ πολὺ ἀνώτερα τῶν προελθόντων ἐκ τῆς παραβιάσεως τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων, δηλῶ ὅτι θέλω διὰ τῆς ψήφου μου παράσχει ἁπλῶς πίστωσιν χρόνου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν κοινῶν, διὰ τοὺς ὡς ἄνω λόγους καὶ ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι θέλει αὕτη πιστῶς ἐφαρμόσει τὰ ὑπὸ τοῦ Προέδρου αὐτῆς ἐπαγγελθέντα, ὡς καὶ τὸ ὑπ’ αὐτῆς κατατεθὲν ψήφισμα, συνάμα δὲ θέλει ἐπιληφθῇ τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, λαμβάνουσα πάντα τὰ ἐνδεικνυόμενα πρὸς τοῦτο ἐπείγοντα μέτρα, ἣν λύσιν ἐδήλωσεν ὅτι θεωρεῖ ὡς μίαν τῶν κυριωτέρων γραμμῶν τοῦ προγράμματός της, καὶ χάριν τῆς ὁποίας, ὡς διεκήρυξε, μεταξὺ ἄλλων, κατέφυγεν ὁ κ. Πρόεδρος αὐτῆς εἰς τὰ ἔσχατα μέτρα τῆς καταλήψεως τῆς Ἀρχῆς». Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Θὰ ἀναγνώσω ἐκ νέου τὸ ψήφισμα (ἀναγινώσκει): «Ψήφισμα. Ἡ Δʹ Ἐθνικὴ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις, ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ ὅπως περατωθῇ τὸ ταχύτερον τὸ συντακτικὸν ἔργον καὶ ἀποκατασταθῇ πλήρως ἡ πολιτικὴ ὁμαλότης, διακόπτουσα τὰς ἐργασίας αὐτῆς μέχρι τὸ βραδύτερον τῆς 15 προσεχοῦς Ὀκτωβρίου Ψηφίζει Αʹ) Συνιστᾷ τριακονταμελῆ Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν, ἐξουσιοδοτουμένην νὰ ψηφίσῃ τὸν Καταστατικὸν Χάρτην, ὅστις θέλει μὲν δημοσιευθῆ καὶ ἀποκτήσει ἀμέσως ἰσχύν, ἀλλὰ θέλει ὑποβληθῆ πρὸς ὁριστικὴν κύρωσιν κατὰ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἥτις ἐντὸς 15 ἡμερῶν θέλει ἐπιφέρει οἱασδήποτε τροποποιήσεις κρίνει ἀναγκαίας. Ἡ ἰδία Ἐπιτροπὴ θέλει ψηφίσει ὁριστικῶς τὸ ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως κατ’ ἀρχὴν ψηφισθὲν σχέδιον νόμου «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν». Ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη καταρτισθήσεται κατ’ ἐλευθέραν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου τῆς Συνελεύσεως. Βʹ) Ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἀπὸ 1 προσεχοῦς Νοεμβρίου μετατρέπεται εἰς ἁπλῆν Βουλήν. Γʹ) Ἡ περίοδος τῆς ὡς ἀνωτέρω εἰς ἁπλῆν Βουλὴν μετατραπησομένης Συνελεύσεως λήγει τὴν 31ην Δεκεμβρίου ἐ.ἔ., δύναται ὅμως, ἕνεκα δυσχερείας ἐνεργείας ἐκλογῶν, δι’ ἀποφάσεως τῆς ἰδίας Βουλῆς νὰ παραταθῇ τὸ πολὺ ἐπὶ τρίμηνον. Πρὸ τῆς λήξεως τῆς ὡς ἄνω περιόδου τῆς Βουλῆς θέλουν προκηρυχθῆ ἐντὸς τῶν συνταγματικῶν προθεσμιῶν βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μέλλοντος νὰ καθιερώσῃ τὴν ἀναλογικὴν ἀντιπροσωπείαν νόμου «περὶ ἐκλογῆς βουλευτῶν». Δʹ) Παρέχεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἐξουσιοδότησις ἐκδόσεως Νομοθετικῶν Διαταγμάτων, κατόπιν συμφώνου γνωμοδοτήσεως τῶν ἀκολούθων Κοινοβουλευτικῶν Ἐπιτροπῶν: αʹ) Διὰ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα ὑπαρχούσης Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων· βʹ) διὰ πάντα τὰ λοιπὰ ζητήματα εἰκοσιπενταμελοῦς Ἐπιτροπῆς, ὁρισθησομένης ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως κατ’ ἐλευθέραν ἐκλογήν. Τὰ οὕτως ἐκδιδόμενα Ν. Δ. ἀνακοινοῦνται εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Αἱ ἀνωτέρω Κοινοβουλευτικαὶ Ἐπιτροπαὶ ὑποχρεοῦνται ἐντὸς ὀκτὼ ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς εἰς αὐτὰς τῶν σχεδίων Ν. Δ. ν’ ἀποφαίνωνται ἐπ’ αὐτῶν, ἄλλως θεωροῦνται ταῦτα ἐγκεκριμένα, ὑποβάλλονται ὅμως τελικῶς πρὸς κύρωσιν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Εἰς περιπτώσεις ἐξαιρετικῶς κατεπειγούσης ἀνάγκης, ἰδίως ἐπὶ ζητημάτων ἀναγομένων εἰς τὸν Στρατόν, τὸν Στόλον καὶ τὴν καταδίωξιν τῆς ληστείας καὶ τῆς αἰσχροκερδείας ἐπιτρέπεται ἡ ἔκδοσις Ν. Δ. προσυπογεγραμμένων παρὰ πάντων τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἄνευ προηγουμένης γνωμοδοτήσεως τῆς κατὰ τὸ ἐδάφιον Δʹ § βʹ Ἐπιτροπῆς. Τὰ οὕτως ἐκδιδόμενα Ν. Δ. ὑποβάλλονται πρὸς κύρωσιν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Εἰς τὴν ἐξαιρετικὴν ταύτην ἐξουσιοδότησιν δὲν περιλαμβάνονται ζητήματα ἀφορῶντα τὴν τοπικὴν αὐτοδιοίκησιν καὶ τοὺς ἐκλογικοὺς ἐν γένει νόμους, διὰ τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖται προηγουμένη σύμφωνος γνωμοδότησις τῆς ἐν ἐδαφίῳ Αʹ τριακονταμελοῦς Ἐπιτροπῆς». Αὐτὸ εἶναι τὸ ψήφισμα, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ψήφισις ἀποτελεῖ καὶ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἐπιθυμῶ πρὶν ἢ τεθῇ τὸ ψήφισμα εἰς ψηφοφορίαν νὰ ἔχω μίαν ἐξήγησιν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Ἐπειδὴ ἀνετέθη εἰς τὸν Πρόεδρον νὰ ἐκλέγῃ τὰ μέλη τῶν Ἐπιτροπῶν, παρακαλῶ νὰ ἔχω τὴν ἐξουσιοδότησιν, ὅπως ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἀπουσιάζουσι μέλη τινὰ ἢ ἄλλως κωλύονται ἢ παραιτοῦνται, ν’ ἀντικαθιστῶ ἢ ἀναπληρῶ αὐτά.

§169ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὥστε περιλαμβάνεται καὶ αὐτὸ τὸ δικαίωμα;

§171ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§172Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τὰ αὐτὰ δικαιώματα βεβαίως παρέχονται εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως καὶ διὰ τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων.

§173ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§174Α. ΓΑΡΟΥΦΑΛΛΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐν τῇ ἐξουσιοδοτήσει τοῦ ψηφίσματος τούτου συμπεριλαμβάνεται καὶ ἡ κύρωσις τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς συμβάσεως;

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Πᾶσα νομοθετικοῦ ἀντικειμένου πρᾶξις περιλαμβάνεται. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ψήφισιν τοῦ ψηφίσματος λέγουσι «Ναί»· οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλοῦνται οἱ κ.κ. Θ. Χαβίνης καὶ Α. Ἀκρίδας νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Θ. Χαβίνη καὶ Α. Ἀκρίδα, τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογὴ. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 208 Ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος 185· κατὰ τοῦ ψηφίσματος 14 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 9. Ἑπομένως ἐγένετο δεκτὸν τὸ ψήφισμα «περὶ διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς κατὰ τὸν χρόνον τῶν διακοπῶν ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος κλὶ περὶ ἐκδόσεως Ν. Διαταγμάτων».

§178ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ψήφισμα).

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐπικυρώσῃ τὰ πρακτικά.

§180ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικά).

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτονται αἱ ἐργασίαι τοῦ Σώματος διὰ νὰ ἐπαναληφθῶσιν αὗται τὸν Ὀκτώβριον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 2.30′ π. μ.)